ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ

Ο ιερ ό ς πολιτ,ευτ,ής

απο τον

Δημήτρη Ψαρρά

Περιεχόμενα
ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Από ιό ν άμβωνα στο μπαλκόνι.............................................. 3

1. Μια τρόικα από ιη «Χρυσοπηγή»............................................................. 4
2. Τόιε που μελετούσαμε τας γ ρ α φ ό ς .........................................................©

ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΘΕΤΟ
Δ ΙΕΥΘ ΥΝ ΤΗΣ:
Νικόλας Βουλέλης
ΔΙΕ Υ Θ Υ Ν ΤΗ Σ ΣΥΝ ΤΑ ΞΗ Σ :
Γιάννης Σμυρλάκης
ΥΠ ΕΥ Θ Υ Ν Ο Σ ΦΥ ΛΛ Ο Υ
ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟΥ:
Τάσος Παππάς

3. Το πλούσιο έργο ενός ιεροκήρυκα............................................ ........ 1 6
4. Η (ακρο)Δεξιά του Κυρίου...................................................................... 2 2
5. Ζήτω η Ελλάδα, ζήτω η θρησκεία........................................................3 0
6 . 0 σκοπός αγιάζει τα ΜΜΕ...................................................................... S 4
7. Η ιδιωτικοποίηση της Εκκλησίας...................................................... .
8. Ο θρίαμβος και οι χαμένες μ ά χες......................................................... 3 9

ΔΙΟΡΘΩΣΗ:
Σταυρούλα Μαιζώρου
Αναστασία Μπέσια

ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Η «δολοφονία» ενός Αρχιεπισκόπου.............................. 43

ΥΠΕΥΘΥΝΗ Σ ΕΛ ΙΔΟ Π Ο ΙΗΣΗΣ:
Καίτη Βλάχου
ΔΗ Μ ΙΟ ΥΡΓΙΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ:
Αντώνης Θωμάς
ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ
Φ Ω ΤΟ ΓΡ Α Φ ΙΑ Σ:
Φώτπς Παναγόπουλος
ΣΕΛΙΔΟ Π Ο ΙΗΣΗ:
Μαρία Ντούνη

Βιβλιογραφία................................................................................................ 47

Εισαγωγή

Από τον άμβωνα σιο μπαλκόνι
ίγοι θα ξαφνιάστηκαν με την μέτωπος με την κατάρρευση του οικοδομήματος
επιλογή μας να παρουσιάσουμε που είχε χτίσει με μεθοδικότητα από τη δεκαετία
σιπ σειρά «Οι Γνωσιοί-Αγνωσιοι του ’60.
που σφράγισαν τη σύγχρονπ
Και το χειρότερο: Μπορεί να τον αγκάλιασε η
Ελλάδα» τον Χριστόδουλο Πα- Ακροδεξιά και να τον αποκάλεσε «νέο αρχηγό του
ρασκευαΐδη και μάλιστα τρίτο, μετά
τον Ανδρέα
Γένους
μας»,1αλλά ο Χριστόδουλος δεν είχε καμιά
Παπανδρέου και τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. διάθεση να ταυτιστεί αποκλειστικά με μια περιθω­
Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος άφπσε το δικό ριακή ομάδα φανατισμένων πολιτών. Τους ήθελε
του ισχυρό ίχνος στπν πολιτική ζωή της χώρας, για στρατό του, αλλά όχι για πραγματικούς συνερ­
παρά το γεγονός ότι δεν την «κυβέρνησε» με τη γάτες του. Στο μυαλό του δεν είχε να αναδειχτεί σε
συμβατική έννοια του όρου. Ο ίδιος, άλλωστε, έναν Καρατζαφέρη με ράσα, αλλά σε έναν εκκλησι­
αντιλαμβανόταν την παρέμβασή του στα εκκλη­ αστικό Εθνάρχη, κάτι σαν έναν Ελληνα -και δεξιό
σιαστικά πράγματα ως καθαρά πολιτικό ζήτπμα, βέβαια- Μακάριο.
ενώ ο διακπρυγμένος στόχος του ήταν να δώσει
Ατυχος και αδικημένος ο Χριστόδουλος. Αν και
«φωνή» στην Εκκλησία, σε τομείς που έως τότε δεν έχουν περάσει παρά μόνο οκτώ χρόνια από
παρέμεναν στην αποκλειστική διαχείριση της κο­ τον θάνατό του, η μνήμη του έχει αρχίσει κιόλας
σμικής εξουσίας.
να ξεθωριάζει. Η σημαντικότερη και πιο τεκμη­
Αυτή η εμμονή του Χριστόδουλου αηοτέλεσε ριωμένη βιογραφία του έχει συνταχθεί από έναν
και την αχίλλειο πτέρνα τπς δεκαετίας του στον πολέμιό του,2ενώ τα αντίστοιχα έργα των πνευμα­
αρχιεπισκοπικό θρόνο. Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστό­ τικών παιδιών του δεν ξεπερνούν το επίπεδο μιας
δουλος υπήρξε μια τραγική πολιτική φυσιογνω­ απολογητικής αγιογράφησης.3Οσο για το φιλόδοξο
μία. Οχι μόνο επειδή ασθένησε και πέθανε σχετικά corpus των Εργων του, το οποίο έχει φτάσει στον
νέος, αλλά επειδή απέτυχε σε όλα τα μέτωπα που πέμπτο πολυσέλιδο τόμο του, έχει κι αυτό ατυχήεπιχείρησε να ανοίξει, με αντιπάλους την Πολι­ σει να συνδέεται με έναν εκδότη ο οποίος σήμερα
τεία, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τις ελληνικές φυγοδικεί, ενώ εναντίον του εκκρεμούν βαριές κα­
κυβερνήσεις, αλλά και πολλούς συναδέλφους του τηγορίες σε βαθμό κακουργήματος.
Μητροπολίτες.
Ενώ κατάφερε να βρεθεί για αρκετά χρόνια στο λ. Στόχος, 24.10.1991.
επίκεντρο της δημοσιότητας και είδε το όνομά του 2. Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα του Θεού, εκδ. Γνώσεις, Αθήνα 2006.
χαρακτηριστικά, Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπε­
να γίνεται σύνθημα στα χείλη εκατοντάδων χιλιά­ 3. Βλ.λος,
Αθήνα 2010, Σωτήριος I. Μπαλατσούκας, Χριστόδουλος, Πνευ­
δων πιστών-οπαδών του, στο τέλος βρέθηκε αντι­
ματικός ηγέτης, χ.ε., Τρίκαλα 2013.

Α

Μια τρόικα από τη «Χρυσοπηγή»

Η αξιοποίηση
της περιουσίας
ίω ν ευσεβών
ποΆιχών
υπήρξε to σήμα
κατατεθέν της
«Χρυσοπηγής»

ΛΕΓΟΝΤΑΙ «ΤΡΟΙΚΑ» μέχρι π ριν από δέκα χρόνια,
ίο μυαλό όλων μας δεν πήγαινε σε μνημόνια και «θε­
σμούς». Με τον όρο αυτόν είχε κατοχυρωθεί να αποκαλείται μια ομάδα τριών κληρικών, οι οποίοι από τα τέλη
της δεκαετίας του 1950 πολιτεύονταν με τον δικό τους
τρόπο και αλληλοϋποστηριζόμενοι έφτασαν και οι τρεις
σε θρόνο μητροπολίτη, ενώ ο ένας τους κατόρθωσε να
γίνει και αρχιεπίσκοπος. Δημιουργός και ηγέτης της
τρόικας ήταν ο Καλλίνικος Καρούσος (γενν. 1925) και
μέλη της ο Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης (1939) και
ο Αμβρόσιος Λενής (1938). Ο Καρούσος ήταν το 1958
διάκος στην Αγία Ζώνη της Κυψέλης και εκεί γνώρι­
σε τον ψάλτη Παρασκευάίδη, ενώ στην Πάτρα συν­
δέθηκε με τον Λενή. Οι δύο νεότεροι έγιναν μέλη της
«μοναστικής» αδελφότητας «Χρυσοπηγή» που ίδρυσε
ο Καρούσος στα τέλη ίου 1958, με έδρα το Παγκράτι.
Η αδελφότητα έλαβε νομική υπόσταση και άρχισε να
συγκεντρώνει νέα μέλη. Το κτίριο της οδού Στέντορος 4
στο οποίο στεγάστηκε η «Χρυσοπηγή», σύμφωνα με τον
Καλλίνικο, «ήταν δωρεά του ευσεβούς ζεύγους Γεωργί­
ου και Αικατερίνης Ζαλήμογλου».1Αυτή η αξιοποίηση
της περιουσίας των ευσεβών πολιτών υπήρξε από τότε
το σήμα κατατεθέν της «Χρυσοπηγής».
Αλλά επειδή βέβαια μοναστήρι στο Παγκράτι είναι
δύσκολο να φανταστεί κανείς, πολύ γρήγορα, το 1961, οι
τρεις νέοι βρέθηκαν στα Μετέωρα, στη Μονή Βαρλαάμ.
Από τότε ξεκινά η περιπετειώδης δράση της τρόικας.
«Δεν διέλυσα την νομική υπόσταση της Αδελφότητας
“Χρυσοπηγή”, αλλά προς καιρόν ανέσταλησαν οι δραστηριότητές μας στο Παγκράτι»,2 θυμάται ο Καλλίνικος.
Στη συνέχεια οι τρεις συνεργάτες αφιερώθηκαν στην
ανοικοδόμηση της μονής, με τα προβλήματα που έχει
κάθε ιδιώτης που ασχολείται με κατασκευή ακινήτων.
«Αντιμετωπίσαμε προβλήματα από την Αρχαιολογία»,
συνεχίζει ο Καλλίνικος, και προσθέτει κάπως υποτιμη­
τικά: «Ημαστε αναγκασμένοι να έχουμε κάθε ημέρα 40

περίπου εργάτες να δουλεύουν και να τους ταΐζουμε».3
Οσο για τη δραστηριότητά τους, αυτή κάθε άλλο παρά
«μοναστική» ήταν. «Οι Αδελφοί άρχισαν να κουράζο­
νται από την ξενάγηση. Ο π. Χριστόδουλος, ως γλωσσο­
μαθής, ξεναγούσε στα αγγλικά και γαλλικά τις χιλιάδες
των ξένων επισκεπτών. Είχαμε μετρήσει, σε μεγάλες
γιορτές, μέχρι 5.000 επισκέπτες την ημέρα!».4 Ο Χριστό­
δουλος μετέφρασε στα γαλλικά ένα κείμενο του Μητρο­
πολίτη για την ιστορία της Μονής, το οποίο εκδόθηκε
σε μεγάλο αριθμό αντιτύπων και δινόταν στους ξένους
επισκέπτες. Με τίτλο Qu' est-ce Varlaam? αυτό το κεί­
μενο εμφανίζεται ως πρώτο σε όλες τις εργογραφίες του
Χριστόδουλου.
Από εκείνη την περίοδο η τριανδρία της «Χρυσο­
πηγής» είχε αναπτύξει ιδιαίτερες ικανότητες στη δι­
αχείριση της εκκλησιαστικής περιουσίας με αυστηρά
ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια; «Προσπαθήσαμε να νοι­
κοκυρέψουμε την περιουσία της Ιεράς Μονής. Κάναμε
αναθεώρηση όλων των συμβάσεων με την πληθώρα
των κτηνοτροφών, οι οποίοι ενέμοντο τις χορτολιβαδικές εκτάσεις της Μονής, και υπερδιπλασιάσαμε τα
έσοδά της».5
Λίγους, όμως, μήνες μετά την εγκατάστασή της στη
Μ ονή, η τρόικα υποχρεώ θηκε να την εγκαταλείψει,
ύστερα από σύγκρουση με τον επιχώριο Μητροπολίτη
Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο, ο οποίος κατηγόρησε
την Αδελφότητα ότι διασπάθισε «πάσας τας οικονομίας
της Μονής ανερχομένας εις έν περίπου εκατομμύριον
δραχμών». Ειδικά για τον Χριστόδουλο, ο Μητροπολί­
της παραπονιόταν ότι η συμπεριφορά του υπήρξε «αχα­
ρακτήριστος προς Επίσκοπον κείραντα αυτόν μοναχόν
και χειροτονήσαντα διάκονον» και αυτό «συνετέλεσεν
εις την αυστηρόν από μέρους μου παρατήρησιν υμών».
Στην επιστολή αποπομπής ο Διονύσιος κατέληγε: «Εχε­
τε, παιδιά μου, πέσει θύματα του πονηρού. Ηδικήσατε
την Μ ονήν και τον εαυτόν σας μεγάλως. Θα έπρεπε να

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

φανώ εναντίον σας αυστηρός. Ομως αποδίδων πάντα
τα ανωτέρω εις απειρίαν, επιπολαιότητα και ενεργείας
του Πονηρού, αφήνω εις τον Θεόν την υπόθεσιν».6
Βέβαια το 1962 ο Χριστόδουλος ήταν μόλις 23 χρό­
νων και ο Αμβρόσιος 24. Αλλά ο πνευματικός τους πα­
τέρας, ο Καλλίνικος, ήταν ήδη 37 και δύσκολα θα μπο­
ρούσε να επικαλεστεί την απειρία του ως δικαιολογία
για τα όσα του καταλόγιζε ο Μητροπολίτης.
Αλλά πού βρέθηκαν αυτά τα μεγάλα ποσά; Επιχειρώ­
ντας να απαντήσει στις κατηγορίες του Μητροπολίτη,
ο Καλλίνικος αναφέρεται και πάλι σε προσφορές ευσε­
βών: «Αφήσαμε στη Μονή φεύγοντας 150.000 δραχμές
άθικτες, ποσό πολύ μεγάλο για την εποχή εκείνη, το
οποίο ο τότε υπουργός Οικονομικών Θεόδωρος Μερτικόπουλος, με τον οποίον συνδεόμουν πνευματικώς,
μας είχε δωρήσει για τη ν κουρά και την χειροτονία
του π. Χριστοδούλου, τον οποίο αγαπούσε πολύ».7 Ο
Μερτικόπουλος, διευθυντικό στέλεχος του υπουργείου
Οικονομικών επί πολλά χρόνια, υπήρξε βασικό στέλε­
χος της οργάνωσης «Ζωή» και είχε αποκτήσει μεγάλη
περιουσία. Πολλά χρόνια αργότερα, το 2004, θα απο­
καλυφθεί ότι υπήρξε μόνιμος χρηματοδότης της «Χρυσοπηγής», ενώ μετά τον θάνατό του και τον θάνατο της
συζύγου του θα προκληθεί σκάνδαλο για την τύχη της
περιουσίας αυτής, και θα δημοσιοποιηθούν αλλαγές
στη διαθήκη της Δήμητρας Μερτικοπούλου, σύμφωνα
με τις οποίες άφηνε την περιουσία της στον Αμβρόσιο
Λενή και τον αρχιλογιστή της επενδυτικής εταιρείας
της Μητρόπολης Καλαβρύτων.8 Ο Μερτικόπουλος ήταν
εκείνος που χρηματοδοτούσε τη «Χρυσοπηγή» και μετά
την επιστροφή από τα Μετέωρα, δίνοντας μισθό στον
Καλλίνικο και τον Αμβρόσιο, ενώ ο Χριστόδουλος έπρε­
πε να πάει στον στρατό.
Εκ των υστέρων ο Καλλίνικος εμφανίζει τον Μητρο­
πολίτη να αλλάζει άποψη και να καλεί την τρόικα στο
σπίτι του στου Παπάγου το 1968, «και εκεί με ταπεί­

νωση, που μαρτυρεί την αγιότητα της ψυχής του, μας
εζήτησε συγγνώμη. Μας είπε τις εξής ακριβώς φράσεις,
τις οποίες διασώζω ζωντανές στη μνήμη μου: Σας ηδίκησα, σας έκαμα κακό, σας ζητώ συγγνώμη!».9
Η συνέχεια της συνεργασίας των τριών νέων κληρι­
κών σημάδεψε την καριέρα τους στην Εκκλησία. Πολύ
γρήγορα, ο Χριστόδουλος κατόρθωσε να πάρει το πάνω
χέρι και να ξεπεράσει σε ισχύ και αξιώματα τον πνευ­
ματικό του πατέρα. Η ευκαιρία τού δόθηκε μετά την
αλλαγή που προκάλεσε στη διοίκηση της Εκκλησίας το
πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Ο αντικανονικός διο­
ρισμός του Ιερώνυμου στη θέση του Αρχιεπισκόπου και
η βίαιη εκδίωξη του Χρυσόστομου άνοιξαν τον δρόμο
στους τρεις φιλόδοξους κληρικούς. Προσαρμόστηκαν
και οι τρεις με τον καλύτερο τρόπο. Ο Καλλίνικος άρχισε
να κάνει σεμινάρια στη Χωροφυλακή,10 ενώ ο Αμβρό­
σιος έκανε κανονική καριέρα στρατιωτικού. Σύμφωνα
με το επίσημο βιογραφικό του, «από του έτους 1968
διωρίσθη Ιεροκήρυξ του Σώματος της Χωροφυλακής,
λαβών εξ απονομής τον βαθμό του μοιράρχου, όθεν και
προήχθη αργότερον εις ταγματάρχην. Από της θέσεως
ταύτης ανέπτυξε ποιμαντικήν δράσιν κηρύττων εν τω
ναώ, περιοδεύων εις έδρας ανωτέρων διοικήσεων και
ομιλών εν αυταίς. Διετέλεσεν ωσαύτως καθηγητής εις
σχολάς μετεκπαιδεύσεως μοιράρχων και αστυνόμων
ως και τοιαύτας στελεχών Ασφαλείας».11
Ομως την πιο αποφασιστική κίνηση την έκανε ο
Χριστόδουλος. Ηδη από τις αρχές του 1968 διορίστηκε
γραμματέας της Ιεράς Συνόδου και απέκτησε εξαιρετι­
κή ισχύ στη διοίκηση της Εκκλησίας, πετυχαίνοντας
το ακατόρθωτο: να παραμείνει στην ίδια θέση τόσο την
περίοδο του Ιερώνυμου όσο και την περίοδο του Σερα­
φείμ, ο οποίος τον διαδέχτηκε μετά την ανατροπή του
Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη.
Για τον ρόλο του Χριστόδουλου την περίοδο της δι­
κτατορίας θα ασχοληθώ στο επόμενο κεφάλαιο. Εδώ

5

Ο XpmoOouHos
επισκέπτεται
τα Μετέωρα us
Αρχιεπίσκοποί.
Δεξιά, ο MmponorVws
Aioviiaiosnou
συγκρούστηκε
με ιην τρόικα ins
«Χρυσοππγήί»

Ο Χριστόδουλος
ήδη από τις
αρχές του
1968 απέκτησε
εξαιρετική ισχύ
στη διοίκηση
της Εκκλησίας
■ΗΗΗΗΜΗΜ

Ε1δι*η Δίάταξις.
"Άρ&ρον 30.
ί . 'Ως^κρώτος Ισόβιος Ήγοίμ.ενος της Ί . Συνοδικής Στα·^
ρθζΐ5γ{θ!χής ταάΐης Μονής ορίζεται ό Π αν, ’Αρ’χίμ,ανδρίττ,ς
Καλλίνικος Καροΰσος,
,2- Βρδιχός χατά tr,v χρώτην έφαρμογήν το5 παρόντος ώς
μ-ελη τοδ Ήγοι^ενοαυμ-δουλίο^ α&τής ορίζονται «κί 5δτεΐ ·5η;«{« οΐ: 'Αρχιμανδρίτης Χρκηδδονλος Παρασκευαίδης καί
Αρχιμανδρίτης ’Αμβρόσιος Λενης.

*ϊ~

Το μοναστήρι ws
Xpuoonnynsow
Καπανδρ/τι. Η
ιδρυτική ιου πράξη
υπογράφεται από
τον δικτάτορα
Παπαδόπουβο

Με την έγκριση
του ίδιου του
δικτάτορα
ΓΊαπαδόπουλου
η «Χρυσοπηγή»
κατόρθωσε
να πάρει
επίσημη μορφή

αρκούμαι να σημειώσω όχι χάρη στην επιρροή του
Χριστόδουλου, η μέχρι τότε άτυπη αδελφότητα «Χρυ­
σοπηγή» έλαβε τη μορφή «σταυροπηγιακής» μονής,
δηλαδή μονής που δεν εξαρτάται από τοπικό μητρο­
πολίτη αλλά αναφέρεται απ ’ ευθείας στην Ιερά Σύνο­
δο. Στις 19 Ιανουαρίου 1973 ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ως «αντιβασιλεύς» και ο Νικόλαος Γκαντώνας ως
«υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων» υπογράφουν
το Βασιλικόν Διάταγμα υπ 1αριθ. 75, «Περί ιδρύσεως Συνοδικής-Σταυροπηγιακής Ιεράς Ανδρώας Κοινοβιακής
Μονής “Παναγίας Χρυσοπηγής” εν τη Περιφερεία της
Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών» (ΦΕΚ 24/26.1.1973). Το
διάταγμα περιγράφει τα στοιχεία της Μονής: «Εισηγήσει του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και
πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερωνύμου και ευλογία και εγκρίσει
της I. Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος ιδρύεται
συνωδά τοις Ιεροίς Κανόσι και τοις άρθροις 33 του Ν.Δ.
126/1969 “περί Καταστατικού Χάρτου της Εκκλησίας
της Ελλάδος” και 2 εδ. γ’ του υπ' αριθ. 39/1972 Κανονι­
σμού περί των εν Ελλάδι Ορθοδόξων Ιερών Μονών και
των Ησυχαστηρίων”, Ιερά Σταυροπηγιακή Μονή αυτο­
τελής και αυτοδιοίκητος, λειτουργούσα κατά τον τύπον
των αρχαίων Σταυροπηγίων και εξαρτωμένη εκ της I.
Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, υπό την επω νυ­
μίαν “Ιερά Συνοδική-Σταυροπηγιακή Μονή Παναγίας
Χρυσοπηγής”, με έδραν της εκκλησιαστικήν περιοχήν
της I. Αρχιεπισκοπής Αθηνών». Στο ακροτελεύτιο άρθρο
20 του Κανονισμού της Μονής ορίζονται και τα πρόσω­
πα που θα την απαρτίζουν: «Ως πρώτος ισόβιος Ηγού­
μενος της I. Συνοδικής Σταυροπηγιακής ταΰτης Μονής
ορίζεται ο Παν. Αρχιμανδρίτης Καλλίνικος Καρούσος.
Ειδικώς κατά την πρώ ιην εφαρμογήν του παρόντος ως
μέλη του Ηγουμενοσυμβουλίου αυτής ορίζονται επί
5ετεί θητεία οι Αρχιμανδρίτης Χριστόδουλος Παρασκευάΐδης και Αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος Λενής».
Μ ε τη ν έγκριση πλέον του ίδιου του δικτάτορα

Παπαδόπουλου η «Χρυσοπηγή» κατόρθωσε να πάρει
επίσημη μορφή. Και φυσικά απέκτησε τις δικές της
ιδιόκτητες εγκαταστάσεις στο Καπανδρίτι, από όπου
κατεύθυνε τον δικό της μηχανισμό για τον έλεγχο των
εκκλησιαστικών πραγμάτων. Ο Χριστόδουλος, αν και
νεότερος από τους τρεις, θα καταλάβει θέση Επισκόπου
πρώτος. Μόλις δέκα μέρες πριν από την πτώ ση της
χούντας θα αναδειχτεί Μητροπολίτης Δημητριάδος.
Την επιλογή θα κάνει ο ίδιος ο εκλεκτός της χούντας
Ιωαννίδη Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ. Είχε ήδη κατορθώ­
σει ο Χριστόδουλος «να μετατραπεί σε δεξιό βραχίονα
του Σεραφείμ» και μαζί με τον Μητροπολίτη Κορίνθου
Παντελεήμονα οργάνωναν τις μεταθέσεις και τους δι­
ορισμούς νέων Μητροπολιτών σε αντικατάσταση εκεί­
νων που είχε τοποθετήσει ο Ιερώνυμος, «προκειμένου
να κονιορτοποιήσουν τις όποιες αντιδράσεις».12
Σύμφωνα με διηγήσεις του ίδιου του Χριστόδουλου,
εκείνος επιδίωξε να προηγηθεί η εκλογή του Καλλί­
νικου, αλλά ο Σεραφείμ τού υποσχέθηκε ότι αυτό θα
συμβεί αργότερα. Μ ε την ισχύ που είχε πλέον στην
Αρχιεπισκοπή, ο Χριστόδουλος φρόντισε να τον δια­
δεχτεί στη θέση του Αρχιγραμματέα ο Αμβρόσιος και
να οριστεί ο Καλλίνικος διευθυντής της Αποστολικής
Διακονίας, στη θέση του Αναστάσιου Γιαννουλάτου,
του σημερινού Αρχιεπισκόπου Αλβανίας. Ακολούθησε
και η προώθηση των δύο στελεχών της «Χρυσοπηγής»
σε θέσεις Μητροπολιτών το 1978.0 Αμβρόσιος ανέλαβε
τα Καλάβρυτα, όπου παραμένει μέχρι σήμερα, και ο
Καλλίνικος τον Πειραιά, έως την παραίτησή του τον
Φεβρουάριο του 2006.
Στη συνέχεια υπήρξαν και άλλα δύο στελέχη της
. «Χρυσοπηγής» που αναδείχτηκαν Μητροπολίτες, ο Ευ­
σέβιος στη Σάμο (1995) και ο Ιγνάτιος στον Βόλο (1998),
ενώ ένα τρίτο στέλεχος, ο Θεόκλητος, αναδείχτηκε Μη­
τροπολίτης Θεσσαλιώτιδος (1999), αλλά υποχρεώθηκε
να παραιτηθεί την περίοδο που ξέσπασαν τα σκάνδαλα

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

της Ιεραρχίας (2005) και έχει σήμερα τον τίτλο του Μ η­
τροπολίτη Βρεσθένης.
Στη «Χρυσοπηγή» όμως οφείλει την εκλογή του και ο
σημερινός Μητροπολίτης Σπάρτης, ο οποίος εξελέγη το
1980 με τη στήριξή της, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ
«επιθυμούσε διακαώς» άλλον υποψήφιο. Ηταν η πρώτη
διαφοροποίηση του Χριστόδουλου από τον Σεραφείμ,
έξι χρόνια μετά την εκλογή του.13 Το ίδιο σκηνικό θα
επαναληφθεί το 1994, όταν η «Χρυσοπηγή» θα επιβά­
λει στη Μητρόπολη Αττικής τον Παντελεήμονα, ενώ
ο Σεραφείμ προωθούσε τον Μητροπολίτη Ζακύνθου
Χρυσόστομο. Μετά την εκλογή του Χριστόδουλου στον
Αρχιεπισκοπικό Θρόνο, η «Χρυσοπηγή» προώθησε ή
στήριξε τις εκλογές των Μητροπολιτών Καισαριανής
(Δανιήλ), Κερκύρας (Νεκτάριος), Γλυφάδας (Παύλος),
Μεσογαίας (Νικόλαος), Νέας Σμύρνης (Συμεών), Σιδηροκάστρου (Μακάριος), Εδέσσης (Ιωήλ) και Κοζάνης
(Παύλος).14
Οσο κι αν συλλειτουργούσε, πάντως, η ομάδα της
«Χρυσοπηγής», τα άλλα δύο μέλη της τρόικας δεν συγχώρεσαν τον Χριστόδουλο για την πρωτοκαθεδρία που
απέκτησε από το 1968. Και μετά την ανάδειξή του σε
Αρχιεπίσκοπο ήρθαν σε ανοιχτή ρήξη μαζί του, διεκδικώντας ουσιαστικά να συνδιοικούν την Εκκλησία.
«Ο Καλλίνικος ήθελε να το “παίξει” Γέροντας και μετά
την εκλογή του», γράφει ο στενός συνεργάτης του Χρι­
στόδουλου Σωτήρης Τζούμας. «Ηταν αχόρταγος. Ηθελε
μερίδιο στην εξουσία του Χριστόδουλου». Οσο για τον
Αμβρόσιο, «πριν καλά-καλά συμπληρώσει χρόνο στον
αρχιεπισκοπικό θρόνο ο Χριστόδουλος, [εκείνος] εξέ­
δωσε ένα κατάπτυστο δελτίο Τύπου με το οποίο ούτε
λίγο-ούτε πολύ επετέθη στον Αρχιεπίσκοπο χωρίς κανέ­
να λόγο».15Η αλήθεια είναι ότι ο Χριστόδουλος είχε επι­
χειρήσει προτού ανέλθει στον αρχιεπισκοπικό θώκο να
απαλλαγεί από τον σφικτό εναγκαλισμό των δύο παλιών
συνεργατών του. «Φάνηκε τότε ότι η “Χρυσοπηγή” τού

ήταν μέγα βάρος». Και χρειάστηκε μεγάλη προσπάθεια
για να πειστούν τα άλλα μέλη της Ιεράς Συνόδου ότι
ψηφίζοντας Χριστόδουλο δεν εκλέγουν μαζί και τους
Καλλίνικο και Αμβρόσιο. «Αυτό το επιχείρημα ήταν βού­
τυρο και μέλι στο ψωμί τού Οηβών και έκοβε πόντους
από τον Χριστόδουλο. Για να το υπερκεράσουμε και να
το αχρηστεύσουμε, ο αείμνηστος Μάξιμος [Σερρών]
και μια ομάδα εμπίστων ανθρώπων καταβάλλαμε τότε
υπεράνθρωπες προσπάθειες. Για να πεισθεί λ.χ. ο σεβα­
στός Μητροπολίτης Ν. Κρήνης Προκόπιος να ψηφίσει
τον Χριστόδουλο από τον πρώτο γύρο, έπρεπε να του
κονιορτοποιήσουμε κάθε φόβο και κάθε αμφισβήτηση
που είχε, διότι ο άνθρωπος άκουγε το όνομα Καλλίνικος
και μούντζωνε προς τη θάλασσα, λόγω Πειραιά, ή έκανε
τον σταυρό του και έφτυνε τον κόρφο του».16

7

Τρία στεϋέχη ins
«Χρυσοπηγήί» στην
Ιερά Σύνοδο. Από
αριστερά, Kaflflivmos,
ΕυσέβΜκαι
Αμβρόσ/os

1. Καλλίνικος Καρούσος, Η διακονία μου στα Μετέωρα, εκδ. Χρυσο­
πηγή, Αθήνα 2014, σ. 13.
2. Στο ίδιο, σ. 21-22.
3. Στο ίδιο, σ. 42-43.
4. Σιο ίδιο, σ. 38.
5. Σιο ίδιο, σ. 43.
6. Στέλιος Βραδέλης, Ηλίας Κανέλλης, «Στα άδυια ιης Χρυσοπηγής»,
Ταχυδρόμος, 12.3.2005.
7. Καλλίνικος Καρούσος,

Ηδιακονιά.., ό.π., σ. 55-56.

8. Ρεπορτάζ Τάσου Τέλλογλου στην εκπομπή «Φάκελοι», M ega,
22.3.2005 (http://goo.gl/sf7sbM). Βλ. και Μανώλης Βασιλάκης, Η
μάστιγα του Θεού, εκδ. Γνώσεις, Αθήνα 2006, σ. 612-613.
9. Καλλίνικος Καρούσος, Η διακονία..., ό.π., σ. 59-60.
10. Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα..., ό.π., σ. 60.
11. Εκκλησ ίίίβ 5.9.1976.
12. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 30.
13. Στο ίδιο, 39.
14. Μαρία Αντωνιάδου, «Η "Χρυσοπηγή” είναι πάντα εδώ», Το Βήμα,
6.3.2005.
15. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος..., όπ.π., σ. 59-60.
16. Στο ίδιο, σ. 55.

Τα άλλα δύο
μέλη της
τρόικας δεν
ουγχώρεσαν
ιόν
Χριστόδουλο
για την
πρωτοκαθεδρία
που απέκτησε
από το 1968
■■■■■■■■

8

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Τότε που μελετούσαμε ιας γραφάς

Η χούντα
επιδίωξε να
στηριχτεί στην
Εκκλησία και,
δυστυχώς, δεν
αντιμετώπισε
καμιά δυσκολία

ΙΣΩΣ Η ΠΙΟ ΠΟΛΥΣΥΖΗΤΗΜΕΝΗ περίοδος ιη ς θηχείας
του Χριστόδουλου στη διοίκηση της Εκκλησίας είναι τα
χρόνια που υπηρέτησε ως γραμματέας της Ιεράς Συνό­
δου δίπλα στους Αρχιεπισκόπους της χούντας Ιερώνυ­
μο και Σεραφείμ. Οι σχετικές πληροφορίες έχουν φτάσει
αποσπασματικά στη δημοσιότητα, ενώ και ο τρόπος
που ο ίδιος έχει αναφερθεί στη δράση του εκείνη την
εποχή συντέλεσε στην ενίσχυση της εντύπω σης ότι
απλώς επιχειρούσε να συγκαλύψει μια μαύρη σελίδα
της ιστορίας του.
- Στις 11 Φεβρουάριου 2001 ο Χριστόδουλος θα δηλώ­
σει: «Ομολογώ ότι εγώ και η γενιά μ ου εδιδαχθήκαμε
πολλά α π ’αυτά, τα οποία ευθύς μετά τη Μ εταπολίτευση
ο κόσμος και τα κόμματα κατελόγιζαν εις βάρος της Εκ­
κλησίας. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος είχε αποστείλει
δύο επιστολές εις τον τότε δικτάτορα, τονΠαπαδόπουλο,
διαμαρτυρόμενος για ορισμένες απάνθρωπες μεταχει­
ρίσεις ανθρώπων».
- Στις 4 Μαρτίου 2001 θα ξεχάσει τις επιστολές του Ιε­
ρώνυμου και θα ισχυριστεί άλλα: «Ομολογώ ότι δεν ήξε­
ρα πω ς γίνονταν βασανιστήρια, πως υπήρχε ΕΑΤ-ΕΣΑ.
Ολα αυτά ήρθα ν στο φω ς μετά. Δ ε ν πειράζει, μ π ο ρ εί
να τα ήξερε ο τότε αρχιεπίσκοπος, αν τα ήξερε και σιώ­
π ησ ε έκανε άσχημα. Στον κύκλο μου δεν είχα ακούσει
τέτοια πράγματα, δεν άκουγα ξένους σταθμούς, εκ των
υστέρω ν τα έμαθα, θα πει κανείς ότι ήμ ουν βαθιά ν υ ­
χτωμένος. Μπορεί, γιατί εγώ τότε σπούδαζα». Την ίδια
μέρα, ο εκπρόσωπος της Ιεράς Συνόδου Μητροπολίτης
Σπάρτης Ευστάθιος θα επαναλάβεί: «Ο Αρχιεπίσκοπος
ήταν τότε απορροφημένος στις μελέτες του».1
- Και τον Δεκέμβριο του 2006 θα χρησιμοποιήσει ως
επιχείρημα για τις πολιτικές του παρεμβάσεις τη στάση
της Εκκλησίας την περίοδο της δικτατορίας: «Αν θέλετε
η Εκκλησία να είναι μουγκή και να κάθεται στη γωνία,
μ η ν την κατηγορείτε ότι στηνεπταετία της δικτατορίας
δ εν μίλησε. Πολύ καλά έκανε και δεν μίλησε σύμφωνα

μ ε τηναντίληφη αυτή ή, επομένως, έχει το δικαίωμα η
Εκκλησία να έχει λόγο».
Ο Χριστόδουλος είχε σε ένα σημείο δίκιο. Ο ίδιος δεν
έκανε τίποτα περισσότερο απ’ ό,τι έκανε το σύνολο της
διοίκησης της Εκκλησίας κατά την περίοδο της δικτα­
τορίας. Η Ιεραρχία εξαρχής ταυτίστηκε πλήρως με τον
μηχανισμό της χούντας και δέχτηκε στο όνομα της «Ελ­
λάδος των Ελλήνων Χριστιανών» να παίξει τον ρόλο του
ιδεολογικού και πνευματικού άλλοθι των βασανιστών.
Από την πρώτη στιγμή η χούντα επιδίωξε να στη­
ριχτεί στην Εκκλησία και, δυστυχώς, δεν αντιμετώ ­
πισε καμιά δυσκολία. Ο πρώτος κρατικός θεσμός που
δέχτηκε τη χουντική αναμόρφωση είναι ακριβώς η
Ιεραρχία. Οπως περηφανεύεται η ίδια η χούντα σε ένα
προπαγανδιστικό έντυπό της, «έν εκ των πρώτων μελημάτων της Εθνικής Κυβερνήσεως ήτο και η τοποθέτησις
επικεφαλής της Εκκλησίας της Ελλάδος ενός αξίου και
θεοπνεύστου ηγήτορος».2
Από την «αριστίνδην» Ιερά Σύνοδο, που διόρισε η
χούντα, με επικεφαλής τον Ιερώνυμο ξεκινά μια περίο­
δος ανωμαλίας και περιφρόνησης των λεγάμενων «Ιε­
ρών Κανόνων». Ανωμαλία που κληρονομήθηκε το 1974
από τον Σεραφείμ και το 1998 από τον Χριστόδουλο. Την
επαύριο του πραξικοπήματος το επίσημο όργανο της
Εκκλησίας αρχίζει τον λιβανωτό: «Ο απροκαταλήπτως
κρίνων την εν Ελλάδι πραγματικότητα, μετά την εγκατάστασιν της νέας Εθνικής Κυβερνήσεως, δεν είναι δυνα­
τόν ή να ομολογήση ότι εις πολλούς τομείς της εθνικής
και κρατικής δραστηριότητος εγένετο ήδη αισθητή μια
νέα πνοή υγείας και ανακαινιστικής δημιουργίας. Η
επιτευχθείσα γαλήνη και το εξαγγελθέν πρόγραμμα της
Κυβερνήσεως γεννούν την ελπίδα ότι θα ανατείλουν διά
τον τόπον καλύτεραι ημέραι. Οι στόχοι του κυβερνητι­
κού προγραμματισμού είναι τω όντι αξιέπαινοι».3
Ο Ιερώνυμος αισθάνεται υποχρεωμένος να εκφράσει
δημόσια στον Καλαμποκιά («υπουργό» Παιδείας στην

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ί

πρώτη κυβέρνηση της χούντας) την ευγνωμοσύνη της
Εκκλησίας κατά τη σύγκληση της «αριστίνδην Συνό­
δου»: «Η Εθνική Κυβέρνησις ηθέλησεν ίνα η αναγεννητική πνοή την οποίαν αντιλαμβανόμεθα πνέουσα
εις πάντας τους τομείς της δημοσίας ζωής πνεύση και
εντός της Εκκλησίας. Επιθυμουμεν να επαναλάβωμεν
τας προς την Εθνικήν Κυβέρνησιν προσωπικάς ευχα­
ριστίας» (23.5.1967).
Και φυσικά η παρέμβαση της χούντας δεν υπήρξε
«στιγμιαία». Ακόμα και στους εκλεκτούς της μητροπο­
λίτες δεν είχε εμπιστοσύνη και φρόντιζε αυτή η ίδια να
διορίζει τους νέους. Το διαλαλεί περήφανος ένας από
τους ευεργετηθέντες ιεράρχες, ο Λεωνίδας Παρασκευόπουλος, προς τον «υπουργό» Βορείου Ελλάδος Γκαντώνα, κατά την ενθρόνισή του στη θέση του Μητροπολίτη
Θεσσαλονίκης: «Ευχαριστώ την Εθνική Κυβέρνησιν,
ήτις προέκρινεν την μετριότητά μου διά να ποιμάνω το
ποίμνιον της θεοσώστου ταύτης επαρχίας».
Κατά τα άλλα, είναι γνωστό ότι (σύμφωνα με την πα­
ράδοση) την εκλογή των ιεραρχών την καθορίζει το...
Αγιο Πνεύμα. Ο Λεωνίδας, πάντως, δεν υπήρξε αγνώ­
μων. Σε όλη τη διάρκεια της δικτατορίας υπήρξε θερ­
μός προπαγανδιστής του «προεδρικού» ζεύγους. Τον
δικτάτορα Παπαδόπουλο τον αποκαλούσε «Σωτήρα του
Εθνους», «ευλογημένον», «άνθρωπο του Θεού» και «άξιο
της πατρίδος». Οσο για τη διαβόητη Δέσποινα Παπαδοπούλου, γι’ αυτήν επιφύλασσε μια ειδική προσφώνηση:
«Δύο Δέσποινας έχομεν: μίαν εις τους ουρανούς, την
Παναγίαν, και άλλην εις την γην, την κυρίαν Προέδρου».
Η συμπεριφορά του Λεωνίδα δεν ήταν η εξαίρεση,
αλλά ο κανόνας. Ολόκληρη η Εκκλησία λειτουργούσε
ως προπαγανδιστικός μηχανισμός του απριλιανού κα­
θεστώτος. Εκείνη την περίοδο η Ιεραρχία ήταν αναμειγμένη στην ενεργό πολιτική όσο ποτέ άλλοτε.
Δεν υπάρχει άλλος πολιτικός στην Ιστορία του νεο­
ελληνικού κράτους που να έχει υμνηθεί τόσο πολύ και

να έχει τιμηθεί με τέτοιο τρόπο από την Εκκλησία όσο
ο δικτάτορας Παπαδόπουλος - και ο στενός πυρήνας
των πραξικοπηματιών. Τον Μάιο του 1968 ο Ιερώνυμος
απένειμε στον Παπαδόπουλο τον Χρυσούν Σταυρόν του
Αποστόλου Παύλου, μία τιμή που δεν αξιώθηκε κανένας
πρωθυπουργός δημοκρατικής κυβέρνησης. Ολόκληρη
η Ιεραρχία δήλωσε ότι κάνει δεήσεις στον Υψιστο για
να φυλάει τον δικτάτορα και τους πραξικοπηματίες «ίνα
φέρητε εις πέρας το ιερόν και σωτήριον έργον το οποίον
ανελάβατε προς αιωνίαν δόξαν της πατρίδος».
Την ίδια μέρα προσφώνησε τον Παπαδόπουλο στο
μέγαρο της Αρχιεπισκοπής ο Αντώνιος Γαβαλάς εκ μέ­
ρους όλων των κληρικών που εργάζονταν εκεί (δηλαδή
και του γραμματέα της Χριστόδουλου Παρασκευάΐδη):
«Αι άγιαι ψυχαί των ιερέων θα δέωνται του Θεού ημών
υπέρ της ευοδώσεως και ολοκληρώσεως του εθνοσω­
τηρίου έργου της Επαναστάσεως της 21ης Απριλίου
1967. Αποδεικνύετε ότι είσθε ο πρώτος και μόνος που
σέβεται και τιμά το ευλογημένον, αλλά τόσον περιφρονημένον ελληνικόν ράσον. [...] Αλλά ο θεός αγαπά την
Ελλάδα. [...] Επρεπε να ανατείλη, έπρεπε να ξημερώση
η θεοδώρητος εκείνη ημέρα της 21ης Απριλίου 1967. Η
Επανάστασις της 21ης Απριλίου σώζει την Ελλάδα από
την καταστροφήν και την εξουθένωσιν, εις την οποίαν
αφεύκτως ωδηγείτο. Επί της Εθνικής Κυβερνήσεως
αποκτά επί τέλους και η Εκκλησία της Ελλάδος Ηγεσίαν.
Ω χαράς ευαγγέλια!».
Τον Νοέμβριο του 1972 η Ιεραρχία παραδίδει στον
Παπαδόπουλο και τα Διάσημα Μεγαλόσταυρου του
Τάγματος Αποστόλου Παύλου και ο Ιερώνυμος δίνει
μια σπάνια παράσταση δουλικότητας: «Δεν τολμώ να
καταχραστώ περαιτέρω της καλωσύνης Σας και να λάβω
και άλλο μέρος του πολυτίμου χρόνου Σας. [...] Η Υμετέρα μόνον Εξοχότης το ετόλμησε (από ιδρύσεως του
ελληνικού κράτους) και με το ξίφος της αποφασιστικό­
τητας, η οποία Σας διακρίνει, αποκόψατε τα δεσμά της

9

06iKiaiopas
ΠαπαΰόπουΆος
συνοδευόταν aious
iioyousiouano
κάποιο ιερωμένο

Ολόκληρη
η Εκκλησία
λειτουργούσε
ως προπα­
γανδιστικός
μηχανισμός
του απριλιανού
καθεστώτος

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

OXpm06our)os
πίσω από τον
«αντιβασιΑέα»
Ζωιτάκη και την
υπόϋοιπη ηγεσία
ins χούντας. Onms
προκύπιειαηό us
σκηνές σιο βίνιεο,
είχε ιονρόϋο
ιου ιεϋειάρχπ
(αρχείο ΕΡΤ)

Ούτε ένας
απάιους
Μητροπολίτες
που είχαν
κάποια ηλικία
(και θέση) επί
δικτατορίας
δεν μπορεί
να ισχυριστεί
ότι διαφορο­
ποιήθηκε

εσταυρωμένης Εκκλησίας. Η Εκκλησία Σας ικετεύει:
ολοκληρώσατε το Εργο Σας μέχρι τέλους. Η Εκκλησία
Σας ευγνωμονεί ήδη και θα Σας ευγνωμονεί εσαεί».
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, οι πραξικοπηματίες δήλωναν
σε κάθε ευκαιρία ότι επιτελούν θείο έργο και υπονοού­
σαν ότι έχουν ειδική θεϊκή εντολή. 0 Παττακός, κάτω
από τα θερμά χειροκροτήματα των συνέδρων στο Δ' Πα­
νελλήνιο Θεολογικό Συνέδριο, το έλεγε καθαρά: «Θεωρώ
επιδαψίλευσιν της Θείας Χάριτος το γεγονός ότι μου
παρέχεται η ευκαιρία να σας μεταφέρω το μήνυμα της
ελληνοχριστιανικής επιβεβαιώσεως του Αποστόλου της
Επαναστάσεως πρωθυπουργού κ. Γ. Παπαδοπούλου».
Και πάλι ο Παττακός, το 1971, δήλωνε ότι «η απαρέ­
γκλιτος γραμμή της Εθνικής Κυβερνήσεως είναι η υλοποίησις της χριστιανικής διδασκαλίας και της εμπραγ­
μάτου αγάπης», και απέδιδε τη γραμμή «εις τον ευσεβή
πρωθυπουργό μας».
Ούτε ένας από τους Μητροπολίτες που είχαν κάποια
ηλικία (και θέση) επί δικτατορίας δεν μπορεί να ισχυρι­
στεί ότι διαφοροποιήθηκε. Με πικρία το διαπιστώνει ο
πρωτοπρεσβύτερος Πυρουνάκης, με επιστολή του στον
ερευνητή Γιώργο Καρανικόλα: «Σημειώνω το καλόπι­
στο λάθος σου, να νομίζεις ότι ελάχιστοι δεσπότες στη
δικτατορία έκαναν Αντίσταση. Κανείς!».4
Ποιον να πρωτοθυμηθεί κανείς;
- Τον Μητροπολίτη Αλεξανδρούπολης Κωνστάντιο, ο
οποίος έγραφε επιστολές στον Παπαδόπουλο και του
ζητούσε νέα παρέμβαση, και δήλωνε ότι εργάζεται για
το δημοψήφισμα; «Με το θάρρος που μου δίδει η αφοσίωσίς μου προς το πρόσωπόν Σας και η ειλικρινής αγάπη
μου προς το έργον της Επαναστάσεως, έρχομαι να θέσω
υπ' όψιν Σας την αγανάκτησιν και τον αναβρασμόν, ο
οποίος επικρατεί εις την παράταξιν των Αρχιερέων που
προήλθαν μετά την Επανάστασιν της 21ης Απριλίου.
[...] Φρονώ ότι εν όψει του Δημοψηφίσματος, διά την
επιτυχίαν του οποίου όλοι μας εργαζόμεθα, επιβάλλεται

η αναστολή των εργασιών της Ιεράς Συνόδου».
- Τον Μ ητροπολίτη Θεσσαλιώτιδος Κωνσταντίνο, ο
οποίος με εγκύκλιό του δήλωνε: «Η Εθνική Κυβέρνησις
έχει επιτελέσει τεράστιον εθνικόν έργον. Το σύνθημα
του Προέδρου της Εθνικής Κυβερνήσεως “Ελλάς Ελλή­
νων Χριστιανών” μοναδικόν και ιστορικόν, ήχησεν ως
εγερτήριον σάλπισμα»;
- Τον Μ ητροπολίτη Σάμου Παντελεήμονα, ο οποίος
χτυπούσε τις καμπάνες όταν τον επισκεπτόταν ο Πατ­
τακός και είχε αναρτήσει τη σημαία με το όρνιο της χού­
ντας στη μητρόπολή του;
- Τον Μητροπολίτη Κιλκισίου Χαρίτωνα, ο οποίος δή­
λωνε ότι «η Επανάστασις εδώ είμεθα ο κ. Νομάρχης, ο
κ. Διοικητής και εγώ»;
- Τον Μητροπολίτη Καστοριάς Δωρόθεο, ο οποίος χα­
ρακτήριζε την 21η Απριλίου «λαμπροφόρο νύκτα» και
καλούσε τους πιστούς να ψηφίσουν «ναι» στο δημοψή­
φισμα της χούντας; «Η επανάστασις της 21ης Απριλίου
1967 ήνοιξε την λεωφόρον της ευτυχίας, της γαλήνης,
της ευημερίας, της προόδου και της Ειρήνης. Εάν δώσωμεν το ψηφοδέλτιόν μας με το ΝΑΙ θα ευτυχήσωμεν,
ενώ αντιθέτως εάν ψηφίσωμεν ΟΧΙ θα δυστυχήσωμεν
και οδύνην πολλήν θα δοκιμάσωμεν».5
- Τον Μητροπολίτη Διδυμοτείχου και Ορεστιάδος Κων­
σταντίνο, ο οποίος ανακοίνωνε την «περίλαμπρον νίκην
του Δημοψηφίσματος»;
- Τον Μητροπολίτη Λαρίσης Θεολόγο, ο οποίος με εγκύ­
κλιό του αποφαινόταν ότι όσοι δεν ψηφίσουν «ναι» δεν
είναι χριστιανοί;
- Τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Απόστολο, ο οποίος κα­
ταπατώντας την παράδοση έδινε στον Παττακό το σκή­
νωμα του Αγίου Διονυσίου κατά τη λιτανεία;
- Τον Μ ητροπολίτη Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο, ο
οποίος υπήρξε ο πρώτος που έσπευσε να συγχαρεί την
21η Απριλίου;
- Τον Μητροπολίτη Καβάλας Αλέξανδρο, ο οποίος θεω­

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ρούσε το χουντικό Σύνταγμα «το καλύτερο, αρτιώτερο,
σαφέστερο και πλέον δημοκρατικό και φιλελεύθερο από
κάθε προηγούμενο του τόπου μας»; Υπερηφανευόταν,
μάλιστα, ότι «θα το ψηφίσωμεν ρίπτοντες την Κυρια­
κήν ένα μεγαλοπρεπές ΝΑΙ εις την κάλπην, διά να διατρανώσωμεν τα ευγνώμονα αισθήματά μας προς τους
μεγαλουργούς ηγέτες μας».
- Τον Μ ητροπολίτη Ζ ιχνών (και μετέπειτα Πατρών)
Νικόδημο, ο οποίος είχε συντάξει παρόμοια εγκύκλιο
(576/20.9.68);
Ο θλιβερός κατάλογος δεν έχει τέλος. Αν εξαιρέσουμε
τον Χρυσόστομο Πειραιώς, οι υπόλοιποι Μητροπολίτες
της Εκκλησίας της Ελλάδας δέχτηκαν μετά χαράς να
αναλάβουν τον ρόλο εκφωνητή της χουντικής προπα­
γάνδας. Αλλά δεν πήγαν πίσω και οι Πατριάρχες.
- Πρώτος απ’ όλους ο ίδιος ο Οικουμενικός Πατριάρχης
Αθηναγόρας, ο οποίος κατά την επίσκεψή του στην Ελ­
λάδα δήλωνε: «Εγώ γνωρίζω και βλέπω ότι ο ελληνικός
λαός έχει πλήρη ελευθερίαν» (18.5.1969). Α πευθυνό­
μενος δε προς τον Παττακό: «Παρακολουθώ το έργον
της κυβερνήσεως εκ διαφόρων πληροφοριών και εκ­
πλήσσομαι διά την αποδοτικότητα των προσπαθειών
της, ιδιαιτέρως εκπλησσόμενος διά την ιδικήν σας δρα­
στηριότητα: Σεις πλέον δεν πετάτε καν αεροπορικώς,
πετάτε ο ίδιος».
- Τον Αύγουστο του 1968 ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων
Βενέδικτος αναγόρευσε τη χουντική τρόικα σε «Με­
γάλους Σταυροφόρους του Τάγματος των Ορθοδόξων
Σταυροφόρων του Παναγίου Τάφου».
- Τον Μάιο του 1969 ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Νικό­
λαος απένειμε στον Παπαδόπουλο τον Μεγαλόσταυρο
του Τάγματος του Ευαγγελιστού Μάρκου.
Το τραγικό είναι ότι όλα αυτά τα στοιχεία είναι δη­
μοσιευμένα στα επίσημα έντυπα της Εκκλησίας ή στις
εφημερίδες της εποχής και είναι προσιτά σε κάθε ενδι­
αφερόμενο. Οσο για τα πιο «προσωπικά» στοιχεία, αυτά

προέρχονται από ειδικό Δελτίο που εκδόθηκε από την
ίδια την Αρχιεπισκοπή κατά τη μεταπολίτευση, όταν
η ιω αννιδική ομάδα Σεραφείμ ήθελε να εκθέσει την
παπαδοπουλική ομάδα του Ιερώνυμου. Φυσικά από τα
έντυπα των ιερωνυμικών μπορεί κανείς να αντλήσει
ανάλογες πληροφορίες και για τους σεραφειμικούς.
Υστερα από όλα αυιά, ας μην απορεί κανείς που σι
ιεράρχες υπήρξαν και μετά τη δικτατορία οι πρώτοι
που υποστήριξαν «ως μέτρο χριστιανικής αγάπης» την
αμνήστευση των χουντικών και την αποφυλάκιση των
πρωταιτίων του πραξικοπήματος. Επικεφαλής της πρώ­
της φιλοχουντικής οργάνωσης της μεταπολίτευσης,
της «Ελληνικής Αμνηστίας», ήταν ο διαβόητος Μητρο­
πολίτης Λεωνίδας. Βέβαια ο Λεωνίδας έπαψε να είναι
Μητροπολίτης. Αλλά και ολόκληρη η Ιερά Σύνοδος του
«δημοκράτη» Σεραφείμ, μόλις θεώρησε ότι σι καιροί
το επιτρέπουν, έσπευσε να ζητήσει την αποφυλάκιση.
Ηταν το 1992, επί πρωθυπουργίας Μητσοτάκη. Τότε
ενώθηκαν όλοι, παπαδοπουλικοί, ιωαννιδικοί και ου­
δέτεροι ιεράρχες για να ζητήσουν την απελευθέρωση
των παλιών τους ευεργετών. Και βέβαια δεν διαφώνησε
ο Χριστόδουλος και οι συνεργάτες του.
Η αλήθεια λοιπόν είναι ότι ο Χριστόδουλος δεν
έκανε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας τίποτα παρα­
πάνω από εκείνο που έκανε το σύνολο των στελεχών
της Εκκλησίας εκείνη την περίοδο. Μάταια θα ψάξει
κανείς ανάμεσα στα μέλη του ανώτερου κλήρου να
βρει ανθρώπους που τόλμησαν να διαφοροποιηθούν
από τους συνταγματάρχες της «Ελλάδος των Ελλήνων
Χριστιανών». Η αναζήτηση του ιστορικού θα σταμα­
τήσει σε κάνα δυο ιερείς, τον εξής έναν: τον Γεώργιο
Πυρουνάκη. Και βέβαια τον πρόωρα χαμένο Τιμόθεο
Λαγουδάκη, ο οποίος υπήρξε αγωνιστής του αντιδικτατορικού κινήματος στη Θεολογική Σχολή. Είναι χα­
ρακτηριστικό ότι και σι δημοκρατικές κυβερνήσεις της
μεταπολίτευσης υποχρεώ θηκαν να στηριχτούν στη

11

Ο Αρχιεπίσκοπο!
Σεραφείμ στην
Κωνσταντινούπολη
με τον Πατριάρχη
Δημήτριο. Δεξιά
διακρίνεταιο
«Αρχιγραμματεύων»
Xpmo6ouHos

Ο Χριστόδουλος
δεν έκανε κατά
τη διάρκεια της
δικτατορίας
τίποτα
παραπάνω
από εκείνο
που έκανε
το σύνολο
των στελεχών
της Εκκλησίας
■■■■■■■■■■■■■■■■

ΕΚΚΛΗΣΙΑ

ΕΚΚΑΗΣΙΑ-

Ο XpiawSouHos
στη συνοδεία του
Σεραφείμ στο Φανάρι.
Με τηναρθρογραφία
του στήριζε us
θέσε/s insxouvvm s
Ιεραρχίας

Και μετά
to Ί974 ο
Χριστόδουλος
εξακολουθούσε
να υπηρετεί τις
ιδέες και τους
μηχανισμούς
της χούντας

μία από ιις δύο πτέρυγες τω ν χουντικώ ν ιεραρχών,
ελλείψει τρίτης, «δημοκρατικής». Η Εκκλησία -ελέω
ισοβιότητας των Ιεραρχών- υπήρξε ο μοναδικός θεσμός
που δεν «αποχουντοποιήθηκε» ούτε στο ελάχιστο. Επί
δεκαετίες διατηρήθηκε ο χωρισμός παπαδοπουλικών
και ιω αννιδικώ ν στους παλιότερους Ιεράρχες. Ο Χρι­
στόδουλος, δηλαδή, υπήρξε στέλεχος ενός μηχανισμού
που υπηρέτησε πιστά τη δικτατορία.
Αυτό που απέφυγε να εξηγήσει ο Χριστόδουλος -και
που δεν του καταλογίζουν, όπως όφειλαν, οι επικριτές
του- είναι η δράση του μετά την πτώση της δικτατορίας.
Διότι και μετά το 1974, τότε που καμιά προσχηματική
δικαιολογία άγνοιας δεν ίσχυε πλέον, ο Χριστόδουλος
εξακολουθούσε να υπηρετεί τις ιδέες αλλά και τους μη­
χανισμούς της χούντας. Συνέχισε να αρθρογραφεί στον
Ελεύθερο Κόσμο, ο οποίος δεν ήταν πλέον το κεντρικό
όργανο της ισχυρής χούντας, αλλά μια περιθωριακή
φυλλάδα των «αμετανόητων», των «νοσταλγών» και των
«σταγονιδίων». Είχε προλάβει, βέβαια, να πουλήσει τον
παλιό του προστάτη, τον Ιερώνυμο, και να ταχθεί υπέρ
του ιωαννιδικού Σεραφείμ προκειμένου να εξασφαλίσει
τη μητροπολιτική έδρα λίγο πριν από τη μεταπολίτευ­
ση.6
Ο ιδιαίτερος ρόλος του Χριστόδουλου την περίοδο
της δικτατορίας συζητήθηκε γύρω από μια φωτογραφία
την οποία δημοσίευσε η δημοσιογραφική ομάδα «Ιός»
σε πρωτοσέλιδο της Ελευθεροτυπίας, την περίοδο της
κρίσης Εκκλησίας - Πολιτείας. Το κείμενο, το οποίο συ­
νόδευε τη φωτογραφία, περιέγραφε τη σκηνή:
«1 Μαρτίου 1969:0 δικτάτορας Γ. Παπαδόπουλος σε
πανηγυρική τελετή στη Μητρόπολη παραδίδει στον
εκλεκτό του, αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, έναν κόκκινο δερ­
μάτινο τόμο. Πρόκειται για το νέο Καταστατικό Χάρτη
της Εκκλησίας της Ελλάδος, το νόμο 126/69, ο οποίος
επισημοποιεί τον απόλυτο έλεγχο της Εκκλησίας από
το κράτος. Η χουντοποίηση της εκκλησιαστικής ιεραρ­

χίας έχει ολοκληρωθεί. Ο ανερχόμενος, μέσα σ’ αυτές
τις συνθήκες, Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης κατέχει
την αξιοζήλευτη θέση του Αρχιγραμματέα της Ιεράς
Συνόδου. Είναι στα μέσα και στα έξω. Ποζάρει μόνος
του, πίσω από τον “αντιβασιλέα” Γ. Ζωιτάκη και μετα­
ξύ της “πολιτικής” (Παπαδόπουλος, Παττακός, Μακαρέζος κ.λπ.) και στρατιωτικής (Αγγελής κ.λπ.) ηγεσίας
του τόπου. Την επόμενη μέρα (2.3.1969), Κυριακή της
Ορθοδοξίας, ο νεαρός Αρχιγραμματέας θα ακούσει τον
προϊστάμενό του, αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο -κατά τη δι­
άρκεια προγεύματος που παρέθεσε ο “αντιβασιλεύς”
προς τιμήν της ιεραρχίας- να ευχαριστεί την “εθνικήν
κυβέρνησιν”. Μ ε αυτά γαλουχήθηκε ο κατά κόσμον
Χρήστος Παρασκευαΐδης, αγωνιζόμενος πάντοτε για
το καλό του γένους και τον πρωτεύοντα ρόλο της Ιεραρ­
χίας στα πράγματα».7
Ή φωτογραφία αυτή δεν δημοσιευόταν για πρώτη
φορά.8Η όξυνση όμως της εκκλησιαστικής κρίσης οδή­
γησε τους υποστηρικτές του Χριστόδουλου να επικαλε­
στούν κάθε λογής επιχειρήματα για να δικαιολογήσουν
τα αδικαιολόγητα. Κάποιοι υποστήριξαν ότι ο Αρχιμαν­
δρίτης Παρασκευαΐδης επιλέχθηκε από τη χουντική
εκκλησιαστική ηγεσία εξαιτίας των ιδιαίτερων προσό­
ντων του και κατόπιν αδιάβλητου διαγωνισμού. Ολες οι
πρόσφατες βιογραφίες του επιμένουν σ’ αυτό το σημείο,
το οποίο πάντως ο ίδιος δεν είχε επικαλεστεί. Βέβαια
τους διαψεύδει ο ίδιος ο πνευματικός πατέρας του, ο
πρώ ην Πειραιώς Καλλίνικος, ο οποίος επιβεβαιώνει
ότι επρόκειτο για διορισμό που αποφασίστηκε από τον
Ιερώνυμο, μόλις τον τοποθέτησε Αρχιεπίσκοπο η χού­
ντα. Στην προσπάθειά του να πείσει ότι ο Μητροπολίτης
Διονύσιος δεν τους κρατούσε κακία για την περιπέτεια
των Μετεώρων, ο Καλλίνικος αποκαλύπτει ότι εκείνος
ήταν που υπέδειξε τον Χριστόδουλο ως Γραμματέα της
Ιεράς Συνόδου και «ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος τον
πήρε μαζί του».9 Ούτε διαγωνισμοί ούτε τίποτα.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

εκκλη»»

i

......

τ ο γ

--- -

13

·

Χ Χ ΕΛ Χ Ο Υ

ΐ ίΟ Μ Ο ’ϊ

ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΚΚ0ΠΗ; !Αχτ,ΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΩΝ*

Κάποιες εφημερίδες ανέσυραν φωτογραφίες άλλων
Ιεραρχών να ποζάρουν με παράγοντες της χούντας, θέ­
λοντας να σημειώσουν ότι από μόνη της μια παρόμοια
φωτογραφία μπορεί να είναι παραπλανητική. Ομως τα
τεκμήρια της δράσης του Χριστόδουλου την περίοδο της
δικτατορίας είναι καταγεγραμμένα στα επίσημα περιο­
δικά της Εκκλησίας, το ομώνυμο δελτίο (Εκκλησία) και
τον Εφημέριο.
- Ο Χριστόδουλος ακολουθεί τον αρχιεπίσκοπο Ιερώ­
νυμο στις πολιτικο-εκκλησιαστικές εξορμήσεις του και
καταγράφει με στρατευμένο πνεύμα τις εντυπώσεις του.
«Μπροστά μας η Βόρειος Ηπειρος, η αλύτρωτη. Μ εγά­
λοι και μικροί, παιδιά και γέροι, στρατός και λαός μ ' ένα
στόμα ψάλλουν: Εχω μια αδελφή, κουκλίτσα αληθινή,
τη ν λ ένε Βόρειο Ηπειρο, τη ν αγαπώ πολύ. Για τούτο
μια αυγή, χω ρίς διαταγή, θα τρέξω ν ’ αγκαλιάσω ’γώ
τη δόλια μ ’ αδελφή».10 Λίγα χρόνια αργότερα θα δοθεί
η ευκαιρία στον Χριστόδουλο να κάνει πράξη αυτές τις
απόψεις του, όπως θα δούμε με την υπόθεση «ΜΑΒΗ».
- Ο Ιερώνυμος και εν συνεχεία ο Σεραφείμ τού είχαν
αναθέσει τη νομική αιτιολόγηση τω ν χουντικώ ν νομοθετημάτων. Στο συγγραφικό του έργο της περιόδου
περιλαμβάνονται «επιστημονικά» κείμενα υποστήριξης
των νομοσχεδίων της δικτατορίας.11
- Ο Χριστόδουλος υπογράφει και μελέτη για τη σχέση
Εκκλησίας και Πολιτείας, από την οποία προκύπτει η
«κανονικότητα» της χουντικής Ιεράς Συνόδου.12
- 0 Χριστόδουλος επιλέγεται για να αποδώσει τις φιλοχουντικές τελετές της Ιεραρχίας: «Εν συνεχεία, ο πρω ­
θυπουργός κ. Γ. Παπαδόπουλος, υπό τας ενθουσιώδεις
ζητωκραυγής του λαού, λαβών ανά χείρας την αναμνη­
στικήν πλάκα...».15
- Ως Γραμματέας και εν συνεχεία εκτελών χρέη Αρχιγραμματέα της Ιεράς Συνόδου ο Χριστόδουλος ήταν
εκείνος που συντόνιζε τη φιλοχουντική δράση των Ιε­
ραρχών. Το αποκαλύπτει ο ιδιόρρυθμος Μητροπολίτης

Ελευθερουπόλεως Αμβρόσιος σε μεταγενέστερη επι­
στολή του.14 Ο Αμβρόσιος περιγράφει τη δουλική υπο­
ταγή του Μητροπολίτη Παντελεήμονα στον Παττακό
(ανάρτηση σημαίας της «επαναστάσεως», πανηγυρικές
κωδωνοκρουσίες κ.λπ.) και καταγγέλλει ότι πίσω α π ’
αυτή τη συμπεριφορά βρίσκονταν οι εντολές της Αρχιγραμματείας.
Το σημαντικότερο βέβαια είναι ότι ο Χριστόδουλος
και οι συνεργάτες του δεν διαφοροποιήθηκαν από την
ακροδεξιά προσκόλληση εκείνης της περιόδου μέχρι
και την αναρρίχησή του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο.
Κατόρθωνε να ισορροπεί μεταξύ της υποστήριξης του
Σεραφείμ και των καλών σχέσεων με τους «ριγμένους»
ιερωνυμικούς. Το 1993, την εποχή της κρίσης με τον Θε­
ολόγο που αρνούνταν να αποχωρήσει και οι οπαδοί του
δημιουργούσαν επεισόδια στη Λάρισα, ο Χριστόδουλος
«κατήγγειλε [στο Εκκλησιαστικό Δικαστήριο] σωρεία
δικονομικών παραβιάσεων και εδήλωσε ότι παρίσταται,
αλλά δεν συμμετέχει της διαδικασίας».15 Ταυτόχρονα
διατήρησε ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με τους
νέους ακροδεξιούς και φιλοχουντικούς πολιτικούς σχη­
ματισμούς.
Για κακή του τύχη, εκείνη ακριβώς την περίοδο που
επιχειρούσε ο Χριστόδουλος να διαψεύσει τη σχέση
του με τη δικτατορία ήρθε στο φως η επιστολή που είχε
απευθύνει προς τον καταδικασμένο αρχιπραξικοπηματία και φυσικά αποταχθέντα Στυλιανό Παττακό για ένα
βιβλίο του. Η επιστολή έφερε ημερομηνία 31.5.2001 και
σ’ αυτήν ο Χριστόδουλος εξήρε το «ανυπόκριτο πατριω­
τικό φρόνημα και την πηγαία ειλικρίνεια» του Παττακού
και κατέληγε στο συμπέρασμα: «Οπως προκύπτει από
τα γραφόμενά σας και τη ν αυτοβιογραφούμενη σταδι­
οδρομία σας, υπήρξατε εκφ ραστής ξεχωριστών π ρ ο ­
σόντων και αρετών και γράφατε ιστορία, την οποίαν ο
ιστορικός του μέλλοντος καλείται να εκτιμήσει και να
προσδιορίσει». Η επιστολή έκλεινε με ευχές και ευλογι­

ό Αρχιεπίσκοπος
Σεραφείμ χειροτονεί
τον Χριστόδουλο
μητροπολίτη στ/s
14/7/1974, λίγες
μέρες πριν πέσει
η χούντα, στην
Παναγίτσα Φαλήρου

Τα τεκμήρια

της βράσης του
Χριστόδουλου
την περίοδο
της δικτατορίας
είναι καταγε·
Υραμμένα
στα επίσημα
περιοδικά
της Εκκλησίας

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Ηυποδοχήκωη
ενθρόνιση ίου
Χριστόδουλου
στον Βόλο: 4
Αυγούστου 1974

Ο Χριστόδουλος
κινούνταν με
άνεση μεταξύ
Παττακού
και Ιωαννίδη

ες: «Εύχομαι ο Δομήτωρ Κύριος ημώ ν Ιησούς Χριστός,
ο δίκαιος Κριτής πάντων, να σας χαρίζει πλούσια την
Χάρινκαι τη ν ευλογίαν Του». 0 Παιχακός είχε βέβαια
φροντίσει να περιλάβει την επιστολή στη δεύτερη έκ­
δοση του βιβλίου του και έτσι έφτασε το κείμενο αυτό
στη δημοσιότητα.16
Επιχειρώντας να δικαιολογήσει την επιστολή αυτή,
ο Σωτήρης Τζούμας θα υποστηρίξει μετά τον θάνατο
του Χριστόδουλου ότι η εκτίμηση του Αρχιεπισκόπου
προς τον Παττακό οφειλόταν στον ρόλο που εκείνος είχε
διαδραματίσει κατά τη σκοτεινή μετάβαση από τη χού­
ντα Παπαδόπουλου στη χούντα Ιωαννίδη και από τη
διοίκηση Ιερώνυμου στη διοίκηση Σεραφείμ. Σύμφωνα
με αυτή τη διήγηση του Τζούμα, μεχά την παραίτηση
του Ιερώνυμου, επιχείρησε να καταλάβει τον αρχιεπι­
σκοπικό θρόνο ο Μ ητροπολίτης Αττικής Νικόδημος
Γκατζιρούλης: «Τα σχέδια του Νικόδημου σταμάτησε
ο νεαρός τότε Γραμματεύς της Συνόδου, Αρχιμανδρί­
της Χριστόδουλος, με την αποτελεσματική βοήθεια, το
κύρος και τη συμβολή του Καλαβρύτων Γεωργίου. Τον
Χριστόδουλο είχε ειδοποιήσει ο Στυλιανός Παττακός,
ο οποίος, μολονότι είχε απομακρυνθεί από τον Δ. Ιω­
αννίδη, εξακολουθούσε να συμμετέχει ενεργά στη ζωή
του τόπου και να πληροφορείται τα συμβαίνοντα ακόμη
και στην Εκκλησία, για την οποία ενδιαφερόταν. Είχε
παντού δικούς του ανθρώπους. 0 Παττακός είχε μάθει
πως ο Νικόδημος Γκατζιρούλης κινείται παρασκηνιακά
για να κατορθώσει την εκλογή του σε Αρχιεπίσκοπο από
τη ΔΙΣ, δεδομένου ότι μια επίσημη υποψηφιότητά του
στην Ιεραρχία δεν θα είχε καμιά τύχη, λόγω των πολλών
αντιπαθειών που συγκέντρωνε ακόμη και από Μητρο­
πολίτες προσκείμενους στον Ιερώνυμο. Ο Χριστόδου­
λος ενημέρωσε αμέσως τον Καλαβρύτων Γεώργιο και
κινήθηκαν και οι δύο, ενημερώνοντας με τη σειρά τους
τον Παν. Χρήστου [σ.σ: “υπουργό" Παιδείας της χούντας
Ιωαννίδη] και τον Ιωαννίδη, ειδοποιώντας τους ότι αυτό

θα σημάνει πλήρη ανατίναξη της εκκλησιαστικής τά­
ξης και μεταχείριση των ιεραρχών ως υποζυγίων του
Αρχιεπισκόπου. Ετσι ματαιώθηκαν τα σχέδια του τότε
Αττικής Νικόδημου. Κι αυτό δεν το συγχώρεσε ποτέ
στον Χριστόδουλο».17
Ο Χριστόδουλος, δηλαδή, την περίοδο που υποτί­
θεται ότι απλώς «μελετούσε» και δεν είχε ιδέα για όσα
έκανε η δικτατορία, κινούνταν με άνεση μεταξύ Παττα­
κού και Ιωαννίδη! Μ ’ αυτή την αποκάλυψη, βέβαια, ο
Τζούμας επιβεβαιώνει ότι ο Χριστόδουλος την περίοδο
της δικτατορίας ήταν εκείνος που έλυνε και έδενε στη
διοίκηση της Εκκλησίας και μάλιστα διατηρούσε άμεση
επαφή με τα στελέχη της χούντας. Καλύτερα να του έλει­
πε παρόμοια μεταθανάτια «υποστήριξη» του καημένου
του Χριστόδουλου.
Το τελευταίο επιχείρημα που χρησιμοποιούν οι πα­
λιοί συνεργάτες του Χριστόδουλου είναι ότι δεν υπήρ­
ξε «Αρχιγραμματέας» της Ιεράς Συνόδου, αλλά απλός
«Γραμματέας». «Δεν διετέλεσε ποτέ Αρχιγραμματέας»,
θα γράψει ο κ. Τζούμας, για να απαντήσει στον Μ η­
τροπολίτη Ζακύνθου.18 Αλλά είναι γνωστό ότι σε όλη
την τελευταία περίοδο της δικτατορίας ο Χριστόδουλος
εκτελούσε χρέη Αρχιγραμματέα στη θέση του Επισκό­
που Δέρβης Κοσμά. Τα βασικά έγγραφα της Συνόδου
φέρουν τη δική του υπογραφή ως «Αρχιγραμματέα»19
ή ως «Αρχιγραμματέα α.α.».20 Αλλά και το επίσημο βιογραφικό του Χριστόδουλου, το οποίο περιλαμβάνεται
στον τιμητικό τόμο που εκδόθηκε για τη συμπλήρωση
30 χρόνω ν Αρχιερατείας του, αναφέρει ότι «μέχρι το
1974, εκδιπλώνοντας τις γνώσεις του και τα πολλαπλά
του χαρίσματα, αναδεικνύεται Αρχιγραμματεύων, και
συνεπώ ς υπεύθυνος όλων των συνοδικών υπηρεσι­
ών».21 Εξάλλου και ο ίδιος ο Τζούμας περιγράφει μια
σκηνή μεταξύ Σεραφείμ και Χριστόδουλου, εν όψει της
«προαγωγής» του δεύτερου σε Μητροπολίτη: «Δε μου
λες, ρε Χριστόδουλε; Τι θα γίνουμε εμείς εδώ αν χρει­

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

αστεί να φύγεις εσύ και να πας κάπου αλλού; Ποιος θα
σε αντικαταστήσει;» φέρεται να λέει ο Σεραφείμ. Και η
απάντηση του Χριστόδουλου: «Ε, όταν έρθει εκείνη η
ώρα, έχω υπόψη μο υ έναν κληρικό πολύ καλό, που θα
ανταποκριθεί καλύτερα από μ ένα στα καθήκοντα του
Αρχιγραμματέως. Είναι ο Α ρχιμανδρίτης Αμβρόσιος
Αενής. Είμαστε μ α ζί χρόνια και τον ξέρω πολύ καλά,
γ ι’ αυτό σας τον προτείνω ανεπιφύλακτα».22 Οχι μόνο
δηλαδή εκτελούσε χρέη Αρχιγραμματέα επί χούντας ο
Χριστόδουλος, αλλά φρόντισε να διοριστεί διάδοχός του
το άλλο μέλος της τρόικας.
Και για να δοθεί μια τελευταία απάντηση σε όσους
αναμασούν το απολογητικό επιχείρημα του Χριστόδου­
λου, ότι αυτός δεν γνώριζε και υπήρξε ένα απλό στέλε­
χος του διοικητικού μηχανισμού της Εκκλησίας, αποκα­
λύπτουμε ένα άγνωστο κείμενό του, στο οποίο ο νεαρός
Αρχιμανδρίτης συμμεριζόταν όλο το χουντικό αφήγημα
για τη σωτηρία της Ελλάδας από τους πραξικοπηματίες.
Πρόκειται για επιφυλλίδα που δημοσιεύτηκε τον Οκτώ­
βριο του 1967 στο περιοδικό του Συλλόγου Ιεροψαλτών.
Στο κείμενο διεκτραγωδείται η παρακμή και η κατάντια
της Ελλάδας μέχρι την 21η Απριλίου και επαινείται η
χούντα: «Ωρισμέναι δυνάμεις του έθνους εγρηγόρουν.
Προ του χάους επενέβησαν σω τηριωδώς διά τη ν Ελ­
λάδα μας. Ε ίχονκατορθώ σει να μ είν ο υ ν αδιάφθοροι.
Και μ ε τηνεπέμβασίν των εις τη ν κατάλληλον στιγμήν,
απεσόβησαν την ολοκληρωτικήν καταστροφήν, και απέ­
τρεψαν τη ν κα τα ισ χύνη ν από τον εκπλειστηριασμόν
του ενδόξου μ α ς παρελθόντος. Και ετόνισαν την αξίαν
των εθνικώ ν μας επετείων, που αποτελούν τονωτικός
ενέσεις εις το σώμα της φυλής μας».23
Μετά τη δημοσίευση του κειμένου αυτού, ο Ιερώνυ­
μος του ανέθεσε τα υψηλά διοικητικά καθήκοντα.

2. «Διαιί έγινε η Επανάσιασις της 21 πς Απριλίου», Αθήνα 1967.
3. Εκκλησία, 15.5.1967.
4. Ιός, «Τόιε που μελετούσαμε. Η Εκκλησία τον καιρό της δικιαιορίας»,
Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 22.4.2001.
5. Φω νή της Καστοριάς, 15.9.1968.
6. Ιός, «Ο μελετηρός ποιμήν και τα αμελέτητα πρόβατα», Ελευθερο­
τυπία, 10.3.2001.
7. Ιός, «1969 μ.Χ. μετά χούντας και Χριστόδουλου», Ελευθεροτυπία,
8.7.2000.
8. Για το ιστορικό της φωτογραφίας βλ. Μανώλης Βασιλάκης, Η μά­
στιγα..., ό.π., σ. 65-76.
9. Καλλίνικος Καρούσος, Η διακονία μου στα Μετέωρα, εκδ. Χρυσοπηγή, Αθήνα 2014, σ. 59.
10. Εφημέριος, 1970, σ. 566-574.
11. «Γενική επισκόπησις του σχεδίου νόμου περί των εκκλησιαστικών
δικαστηρίων», Εκκλησία, 1972, σ. 32-37,81-84,192-195.
12. «0 θεσμός και το έργοντης ΔΙΣ», Εκκλησία, 1972, σ. 374-380,
480-483,532-536,568-573.
13. Εκκλησία, 1971, σ. 318.
14. Ελευθεροτυπία, 17.2.1978.
15. Κωνσταντίνος Μουρατίδης, Η μεγάλη προδοσία του Αρχιεπισκό­
που Σεραφείμ (1973-1993), εκδ. Ορθόδοξος Τύπος, Αθήνα 1993,
σ. 32.
16. Πολιτικά Θέματα, 12.12.2003 και Ελευθεροτυπία, 13.3.2003. Βλ.
σχετ. και Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα..., ό.π., σ. 64-69.
17. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 27-28.
18. Στο ίδιο, σ. 84.
19. Βλ. Εμπιστευτική Επιστολή της Ιεράς Συνόδου προς τον Μητροπο­
λίτη Φλωρίνης Αυγουστίνο, 20.1.1973, στο Μητροπολίτης Αττικής
και Μεγαρίδος Νικόδημος, Ιερώνυμος Κοτσώνης, ο Αρχιεπίσκοπος
των αποστολικών οραμάτων, εκδ. Σπορά, Αθήνα 1990, σ. 545-546.
20. Βλ. Επιστολή προς τον Μητροπολίτη Αιγιαλείας Γεώργιο,
10.1.1973, στο ίδιο, σ. 551-552.
21. Αρχιμ. Ιερώνυμος Νικολόπουλος, «Ο Αθηνών και πόσης Ελλάδος
Χριστόδουλος», στο Γ. Γαλίτης κ.ά. (επιμ.) Διακονία και Λόγος, Χαριστήριος τόμος προς τιμήν του Αρχιεπισκόπου Αθηνώ ν και πάσης
Ελλάδος Χριστοδούλου, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2004, σ. κβ'.
22. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος..., ό.π, σ. 33.

1. Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα του Θεού, εκδ. Γνώσεις, Αθήνα
2006, σ. 63.

15

23. Χριστόδουλος Κ. Παρασκευαΐδης, «Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον»,
Ιεροψαλτικά Νέα, Οκτώβριος 1967.

Ο νεαρός
Αρχιμανδρίτης
συμμεριζόταν
το χουντικό
αφήγημα για
τη σωτηρία της
Ελλάδας από
τους πραξικο­
πηματίες

16

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Το πλούσιο έργο ενός ιεροκήρυκα
ΑΛΛΑ ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ «μελετούσε» ο Χριστόδουλος την πε­

Η επιδεικτική
έλλειψη
μετριο­
φροσύνης
αποτελεί
μόνιμο
χαρακτηριστικό
των γραπτών
του

ρίοδο της δικτατορίας; Είναι γεγονός ότι υπήρξε από
τους πιο μορφωμένους Ιεράρχες της εποχής του. Φρό­
ντισε να τελειώσει τη Νομική Σχολή Αθηνών, ακολου­
θώντας τη θέληση του πατέρα του, και στη συνέχεια
φοίτησε στη Θεολογική. Το 1981, σε ηλικία 42 ετών, υπέ­
βαλε και τη διδακτορική διατριβή του. Το συγγραφικό
έργο του είναι τεράστιο. Ομως το περιεχόμενο αυτού του
έργου έχει ελάχιστη καθαρά θεολογική αξία και ασφα­
λώς καμία επιστημονική. Πρόκειται στην ουσία για μι­
κρά κείμενα, άρθρα και εγκυκλίους, γραμμένα με ύφος
μαχητικό που θυμίζουν έντονα τον τρόπο που χειρίζο­
νται τον λόγο οι σύγχρονοι τηλε-ευαγγελικοί στις ΗΠΑ.
Τα περισσότερα είναι κείμενα που έχουν γραφεί για
να εκφωνηθούν σε συγκεντρώσεις ή ραδιοφωνικές εκ­
πομπές και είναι σημαδεμένα από το πάθος του Χριστό­
δουλου να υπηρετήσει μέσα απ’ αυτά μια συγκεκριμένη
πολιτική.
Το βασικό του πόνημα είναι βέβαια η διατριβή του
για το ζήτημα των παλαιοημερολογιτών. Ο ίδιος στον
πρόλογο της δεύτερης έκδοσης δεν διστάζει να εξάρει το
έργο του: «Απετέλεσε την εγκυρότερη πηγή αντλήσεως
πληροφοριών, αλλά και την μοναδική σχεδόν σ τη ν ελ­
ληνική βιβλιογραφία γενική εξαντλητική επιστημονική
-ιστορική, νομική και κανονική- του παλαιοημερολογιτικού ζητήματος ανάλυση, μ ε κάθε δυνατή αντικειμενι­
κότητα και σεβασμό των πηγών»}
Η επιδεικτική έλλειψη μετριοφροσύνης αποτελεί
μόνιμο χαρακτηριστικό των γραπτών του. Σε μεταγε­
νέστερο άρθρο διαβάζουμε: «Εμείς συνεχίζουμε να μ ε ­
τέχουμε στις διαδικασίες προώθησης του διαλόγου μ ε
σεμνότητα και ήθος, που τολμώ να πω ότι σπανίζουν».2
Η αλήθεια είναι ότι η διατριβή του Χριστόδουλου
είναι ένα κείμενο που αναλύει τις επίσημες θέσεις της
διοίκησης της Εκκλησίας έναντι των παλαιοημερολογι­
τών, από το οποίο δεν λείπουν και οι θετικές αναφορές

στη χούντα: «Ηεκ της επαναστάσεως της 21ης Απριλί­
ου 1967προελθούσα Κυβέρνησις δ εν ήτο δυνατόν να
ευνοήση, κατά τα πρώτα τουλάχιστον βήματα αυτής,
λύσεις βίας και διωγμών κατά των παλαιομερολογιτών»?
Μάλιστα ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι αφού δεν κατάφερε η «Επανάστασις» να λύσει το ζήτημα, τότε καμιά
κυβέρνηση δεν θα το κατορθώσει: «Εάνληφθή υ π ’όψιν
ο επαναστατικός χαρακτήρ του καθεστώτος του έτους
1972, πας τις δύναται μετά βεβαιότητος να προβλέψη
ότι ουδεμία, και εις το μέλλον, θα προσφερθή αξιόλογος
πολιτειακή βοήθεια εις την Εκκλησίαν προς δυναμικήν,
ούτως ειπείν, αντιμετώ πισιν του παλαιοημερολογητικού προβλήματος, εφ' όσον οι παλαιοημερολογίται θα
δύνανται να δημιουργώ σιν εκάστοτε θόρυβον και να
διατυπώ σιν απειλάς, εξαναγκάζοντες τας κυβερνήσεις
εις αποχήν από πάσης ενεργείας εις βάρος αυτών».4
Ακόμα και ο καθηγητής Τρωιάνος στην ομιλία του
για τα τριάντα χρόνια Αρχιερατείας του Χριστόδουλου
θα παραδεχτεί ότι «η ουσία [της διατριβής] είναι συ­
γκεντρωμένη στα δύο τελευταία κεφάλαια, το 7ο και το
8ο, όπου ο συγγραφέας περιγράφει την τότε κρατούσα
στους κύκλους του παλαιού ημερολογίου κατάσταση και
στη συνέχεια αναπτύσσει και αξιολογεί τις λύσεις που
έχουν κατά καιρούς προταθεί» (19.10.2004).
Οπως λέει και ο ιεροκήρυκας της Μητρόπολης Με­
γάρων και Σαλαμίνας, η ανάγνωση του βιβλίου αυτού
συνιστάται «όχι απλά για μια ιστορική γνώση του παλαιοημερολογητικού ζητήματος, αλλά κυρίως για μια
μαθητεία [στο] εκκλησιαστικό φρόνημα. Το βαθύτερο
δίδαγμα που αποκομίζει ο μελετητής του βιβλίου αυτού
είναι ότι Ορθόδοξος είναι εκείνος που συμπορεύεται με
την Εκκλησία».5
Αυτός είναι, επομένως, ο τρόπος με τον οποίο πρέπει
να προσεγγίσουμε το έργο του Χριστόδουλου. Σε ανύ­
ποπτο χρόνο έχει ο ίδιος αναλύσει πώς κατανοούσε τη
Θεολογία και πως τη θεωρούσε ουσιαστικά προσάρτημα

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

της Διοικούσας Εκκλησίας και όχι της Επιστήμης: «Στην
κα τ’εξοχήν ορθόδοξη χώρα μαςιταρατηρείται, εδώ και
150 χρόνια, ένα εκκλησιολογικά απαράδεκτο φαινό­
μενο: η χειραφ έτηση και αυτονόμηση της λεγάμενης
ακαδημαϊκής θεολογίας από τηνποιμαίνουσα, διοικού­
σα και διδάσκουσα Εκκλησία». Κατά τον Χριστόδουλο,
«δεν υπάρχει “ακαδημαϊκή θεολογία”ή “θεολογία της
έδρας”ανεξάρτητη από την εκκλησιαστική αρχή. Αυτά
είναι σχήματα π ο υ επ εκρ ά τη σ α ν στη χώ ρα μ α ς υπό
την επίδραση των ιδεών του Διαφωτισμού, που, όπως
είναι γνωστόν, διεμόρφωσαν τις δομές του νεοελληνι­
κού κρατιδίου μ ετά τη ν επανάσταση του 1821. [...] Το
κράτος ημ π ο ρ εί να είναι ο μισθολογικός φορέας των
διδασκόντων. Αλλά το περιεχόμενο της πρσσφερόμενης
διδασκαλίας και η ποιότητα των υπευθύνω ν δασκάλων
είναι της αποκλειστικής αρμοδιότητος της Εκκλησίας».6
Σύμφωνα με τον σύμβουλο του υπουργού Αντώνη
Τρίτση και συντονιστή της Επιτροπής Μελέτης Εκκλη­
σιαστικών Θεμάτων της τότε κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ, πρό­
κειται για ομολογημένη προσπάθεια «επιβολής ελέγχου
στην πανεπιστημιακή διδασκαλία και έρευνα», για «με­
σαιωνικές αντιλήψεις» και «σκοταδισμό ξεπερασμένων
εποχών».7
Σ’ αυτό το πνεύμα επιβολής της Ιεραρχίας στην Πο­
λιτεία θα μείνει πιστός ο Χριστόδουλος έως το τέλος. Και
οι ίδιες αντιλήψεις θα σφραγίσουν όλα τα γραπτά του.
Παρόμοιο, εξάλλου, ήταν το συγγραφικό έργο των δύο
άλλων στελεχών της τρόικας. Μάλιστα ο Αμβρόσιος
συνεχίζει ακόμα και σήμερα την «ιεραποστολική του
δράση» αρθρώνοντας πολιτικό και κομματικό λόγο μέσα
από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η στιγμή που σφράγισε την πορεία του Χριστόδου­
λου ήταν ασφαλώς όταν εκδηλώθηκε ο πρωταγωνιστι­
κός ρόλος του στην εκστρατεία που κήρυξε η Ιεραρχία
στις αρχές του 1987 για να αποκρούσει το νομοσχέδιο
περί εκκλησιαστικής περιουσίας. 0 Χριστόδουλος είχε

οριστεί από τον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ, μαζί με τον
Ανθιμο Αλεξανδρουπόλεως (σήμερα Θεσσαλονίκης),
τον Ιερώνυμο Θηβών (σήμερα Αρχιεπίσκοπο) και τον
Αλέξιο Τρίκκης (παραιτήθηκε πέρυσι), στην επιτροπή
αγώνα της Ιεράς Συνόδου. Ο Χριστόδουλος ξεχώρισε,
τόσο στην τηλεοπτική του εμφάνιση, όταν μαζί με τον
Ανθιμο αντιμετώπισε τον υπουργό Παιδείας Αντώνη
Τρίτση και τον τότε σύμβουλο του πρωθυπουργού συνταγματολόγο Γεώργιο Κασιμάτη,8όσο και με την ομιλία
του στη μεγάλη συγκέντρωση της Εκκλησίας την Πρω­
ταπριλιά του 1987 στο κέντρο της Αθήνας. Ηδη από τον
Νοέμβριο του 1985 ο Χριστόδουλος είχε αναλάβει την
εισήγηση στη Σύνοδο της Ιεραρχίας για το πρώτο σχε­
τικό νομοσχέδιο του ΠΑΣΟΚ με υπουργό Παιδείας τον
Απόστολο Κακλαμάνη. Στην τηλεοπτική εκπομπή που
έμεινε ιστορική, ο Χριστόδουλος παρέμεινε ατάραχος
όση ώρα ο Αντ. Τρίτσης εξηγούσε ότι επείγει η ρύθμιση
της εκκλησιαστικής περιουσίας, διότι «κάθε μέρα αυτή
η περιουσία εκποιείται παράνομα» και διότι «γίνονται
κάθε μέρα παράνομες μεταβιβάσεις». Η απάντηση του
Μητροπολίτη ήταν ότι δεν γίνονται καθόλου μεταβι­
βάσεις, κάτι βέβαια που δεν ήταν αλήθεια. Οπως όμως
γνωρίζουμε, η άνεση των δημόσιων προσώπων να δι­
ατυπώνουν ανακριβείς ισχυρισμούς είναι απαραίτητος
όρος για μια επιτυχημένη παρουσία στην τηλεόραση.
Οσο για την ομιλία στο Σύνταγμα, εκεί αποκαλύφτηκε
ότι εκείνο που κυρίως ενοχλούσε την Ιεραρχία ήταν
η ανάθεση της διαχείρισης της εκκλησιαστικής περι­
ουσίας σε εκλεγμένους πολίτες και όχι σε κληρικούς.
Η υπερβολή ήταν βασικό στοιχείο του πύρινου λόγου:
«Μέχρι και τα κουτάλια και τα πιρούνια των μονώ ν θα
πάρουν». Και στόχος ήταν να καταγγελθεί η Παιδεία,
στην οποία θα περνούσαν τα έσοδα από την αξιοποίηση
της εκκλησιαστικής περιουσίας: «Παίρνουν τα λεφτά
της Εκκλησίας για να πολεμήσουν μ ε αυτά την Εκκλη­
σία, γιατί όταν έχουμε άθεη παιδεία έχουμε παράλληλα

17

Με τα κείμενά του
ο Χριστόδουλος
απευθυνόταν στο
«μεγάϋο κοινό».
Ακόμα και με τη
διατριβή του

Εως το τέλος ο
Χριστόδουλος
θα παραμείνει
πιστός στο
πνεύμα
επιβολής
της Ιεραρχίας
στην Πολιτεία

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Χ Ρ ΙΣΤΟ ΔΟ Υ ΛΟ Υ Κ. Π Α Ρ Α Σ Κ Ε Υ Α ΙΔ Η
Μ Η ΤΡ Ο Π Ο Λ ΙΤΟ Υ

Δ Η Μ Η Τ Ρ ΙΑ Δ Ο Σ

VI
βφ
****
ί«κ*ίθ»Χιύ<
1ι“ν

(Όμαο,

,Atsuw ox· .

\ΕΗΛ«'α

ΙΗ Ϊ ΑΝΘΡβΠΙΝΗΪ

ΟΡΟΣ

ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ

(ΌμιΧία itshi ί*»Βίί«ιχο»ς)
Τ η ς ό π ε ο π α ο ε 1 2 .0 0 0 δ ρ χ .
ν ιά ν ά ιή ς «λύση ιά μάγια»!
k
ΔΙΚΑΖΕΤΑΙ ΓΤΟΑηΟΦΟΡΟ

m um

llt ^
• Η ΧΡΥΣΟΠΗΓΗ.

Το πρώτο του
κείμενο ήταν μια
μετάφραση για ια
πάθη των χριστιανών
στηνΕΣΣΔ. Ως
Μητροπολίτης
απευθυνόταν
συστηματικά σε όλους
τους επιστημονικούς
κλάδους

Ο Χριστόδουλος
ανέλαβε τον
άτυπο ρόλο
του πολιτικού
εκπροσώπου
της Εκκλησίας

και πόλεμο κατά της Εκκλησίας».
Το δόγμα του Χριστόδουλου ήταν από τότε ότι «Ορ­
θοδοξία είναι Εκκλησία και Εκκλησία είναι Επίσκοπος».
Υπήρξε βέβαια και η ανοιχτή απειλή ότι δεν θα γίνει
δεκτός ο νόμος: «Δενμας τρομάζει το ότι επισείετε στις
κεφαλές μας τις κυρώσεις του νόμου. Κανείς δεν μπορεί
να μ α ς εξαναγκάσει να τηρήσουμε νόμο που θίγει τα
θέσμια της Εκκλησίας. Αλλωστε μ η λησμονείτε ότι στην
παρανομία ήσαν, όταν κατεδικάζοντο, οι μάρτυρες της
πίστεώ ς μας».
Ο ομιλητής διατύπωσε και ένα ενδιαφέρον επιχεί­
ρημα για το πάγιο δικαίωμα της Ιεραρχίας να καταπατά
τους νόμους του κράτους: «Κανένας νόμος του κράτους
δ εν μπ ο ρεί να εγγίσει όλο το πλήρωμα της Εκκλησίας
γιατί ανάμεσα σ ’ αυτό συγκαταλέγονται και τα άωρα
νήπια και αυτοί ακόμη οι νεκροί. Ο νόμος του κράτους
προϋποθέτει ανθρώ πους που υπόκεινται στη φθορά,
ενώ η Εκκλησία ζη τη ν Ανάσταση. Δ εν δεχόμαστε να
προσκυνήσουμε τον Καίσαρα, όχι διότι του αμφισβη­
τούμε την εξουσία, αλλά γιατί είναι φορέας της φθοράς».
Η εκτενής ομιλία έκλεισε με την αναφορά σε ένα
σύμβολο, το οποίο επρόκειτο να ξαναχρησιμοποιήσει ο
Χριστόδουλος σε μια άλλη συγκέντρωση στο Σύνταγμα
δεκατρία χρόνια αργότερα: «Απόψεβρίσκεται εδώ και το
ιστορικό Λάβαρο της Αγίας Λαύρας, που είναι ένα αιώ­
νιο για μας σύμβολο ελευθερίας. Το κρατά στα χέρια του
ο ηγούμενος της Μονής. Το Λάβαρο αυτό μα ς θυμίζει
πω ς κάποτε η Εκκλησία πήρε επάνω της την ευθύνη για
την εθνική μα ς λευτεριά καλώντας όλο το Λαό στα όπλα
για την αποτίναξη του ξενικού ζυγού».9
Από τότε ο Χριστόδουλος ανέλαβε τον άτυπο ρόλο
του πολιτικού εκπροσώ που της Εκκλησίας. Ακόμα
και αν υπήρχε έως τότε πιθανότητα να μεταστραφεί ο
σχετικά νέος ακόμα Μητροπολίτης (48 ετών), εκείνη η
συγκυρία οδήγησε τον Χριστόδουλο στον δρόμο που
ακολούθησε στη συνέχεια. Και από όλα τα μέσα στα

οποία είχε πρόσβαση φρόντιζε να δίνει καθαρά πολιτική
μάχη για τα συμφέροντα της Ιεραρχίας. Δεν υπήρχε
πλέον χώρος για «θεολογικές» και, πολύ περισσότερο,
«επιστημονικές» ανησυχίες.
Ο λόγος του δεν δυσκολεύτηκε να αποκτήσει και κομ­
ματικά χαρακτηριστικά: «Η Εκκλησία είχε μείνει στον
τόπο αυτό ο μόνος χώρος, όπου δεν εισχώρησε το κατα­
στροφικό χέρι τουΠΑΣΟΚ. [,..]Αυτή ήταν ο φραγμός στα
σχέδια των ανθελλήνων και το φρούριο που προστάτεψε
τη ν πατρογονική κληρονομιά. [...] Τώρα ο αγώ ν είναι,
εάν θα έχωμε ελεύθερη Εκκλησία και ανεξάρτητη ή θα
τη ν ανεχθούμε να γίνη φερέφωνο των κομμάτων και
θεραπαινίδα των συμφερόντων των».10
Μάλιστα ο Χριστόδουλος είναι έτοιμος να διασκε­
δάσει και τις ανησυχίες των ζηλωτών που θα ήθελαν
ακόμα πιο έντονη την αντιπολιτευτική δράση της Εκ­
κλησίας: «Πολλοίχριστιανοί ανησυχούν τελευταία για
τις εξελίξεις του Ε κκλησιαστικού Ζητήματος, επειδή
δεν βλέπουν κινητοποιήσεις λαού, πύρινα άρθρα Επι­
σκόπων, δηλώ σεις της Ε πιτροπής Αγώνος, σ υντή ρ η ­
ση τηςοξύτητος. [...]Κάθε αγώνας έχει μια στρατηγική,
π ο υ ο υπεύθ υνος στρατηγός χαράσσει. Μ έσα στους
κανόνες αυτής της τακτικής είναι πότε η έφοδος και η
επίθεση και πότε η αναμονή και η άμυνα. [...]Α υτή την
περίοδο διανύουμε αυτή τη φάση. Αυτό δεν σημαίνει
ότι επαύσαμε να αγρυπνούμε και να είμαστε μ ε το όπλο
στο χέρι».11
Οταν το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε συνταγ­
ματικό τον Ν. 1700/87, ο Χριστόδουλος δεν δίστασε
να επιτεθεί στο Ανώτατο Δικαστήριο και να αμφισβη­
τήσει την απόφαση: «Απέκρυψαν ότι ένα θέμα τόσο
πελώριο, π ου εδίχασε το λαό, κρίθηκε τελικά μ ε τη ν
πλειοψ ηφ ία τριώ ν ανθρώ πω ν σ ε σύνολο π έντε. [...]
Το μόνο που π έτυ χ ε το Σ τΕ μ ε τη ν ισχνή πλειοψηφία
είναι η έντονη αμφισβήτηση της δικαιοκρισίας του. [...]
Η Εκκλησία, σε ζητήματα μάλιστα αρχών, δενεπ η ρε-

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

19

Επίσκεψη σε
στρατιωτική Βάση
στη Θράκη. Ολα τα
σύμβολα του
ήτανοικεία

άζεται από τις ανθρώ πινες κρίσεις».12
Η τελική έκβαση της κρίσης στις σχέσεις Εκκλησίας
και Πολιτείας υπήρξε τότε μία συμφωνία μεταξύ του
πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου και του Αρχιεπι­
σκόπου Σεραφείμ στις αρχές του 1988. Ο νόμος έμεινε
ανεφάρμοστος και ο υπουργός Παιδείας αποπέμφθηκε
με τον ευφημισμό ότι «έγραφε ιστορία». Αλλά οι Μ η­
τροπολίτες που είχαν αναλάβει την εκπροσώπηση της
Ιεραρχίας, και ειδικά ο Χριστόδουλος, αναδείχτηκαν ως
δελφίνοι, κάτι που επιβεβαιώθηκε κατά τη διαδικασία
διαδοχής του Σεραφείμ το 1998.
Αν επιχειρήσει κανείς να αναλύσει τα εκατοντάδες
τευχίδια που έχουν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις της
«Χρυσοπηγής» με τα κείμενα του Χριστόδουλου ή και
το σύνολο των χιλιάδων σελίδων που συναποτελούν
τα Εργα του, θα βρεθεί μπροστά σε πάμπολλες επανα­
λήψεις ή και αντιγραφές κειμένων άλλων συγγραφέων.
Ακόμα και στον «επιβατήριο» (ενθρονιστήριο) λόγο του
στις 9.5.1998 θα διαβάσουμε: «Και όπως είναι αδιανόητο
να τελειώνει ένα ελληνόπουλο την εγκύκλιο εκπαίδευ­
σή του χω ρίς να μαθαίνει ποια μετα φ υσ ικ ή γένν η σ ε
τον Παρθενώνα και την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία,
έτσι είναι το ίδιο αδιανόητο το να α γνο εί ποια θεολο­
γία ύψω σε τη ν Αγια-Σοφιά και γέν ν η σ ε τη ν ποίηση,
τη βυζαντινή εικόνα, τη λατρευτική δραματουργία της
ορθόδοξης λατρείας, πο υ προκαλούν τον παγκόσμιο
θαυμασμό».13 Πρόκειται για πιστή αντιγραφή επιφυλλί­
δας του Χρήστου Γιανναρά, ο οποίος έγραφε ένα χρόνο
νωρίτερα: «Οπως λοιπόν είναι αδιανόητο να τελειώνει
ένα Ελληνόπουλο την “εγκύκλια” εκπαίδευσή του αγνο­
ώντας ποια μεταφυσική γέννησε τον Παρθενώνα και
την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία, έτσι είναι αδιανόητο
και να αγνοεί ποια θεολογία γέννησε την Αγια-Σοφιά,
τη βυζαντινή εικόνα, την ποίηση, τη λατρευτική δραμα­
τουργία της Ορθοδοξίας, που προκαλεί, ακόμα σήμερα,
πάγκοινο ενδιαφέρον και θαυμασμό».14

Υπάρχουν και πολλά άλλα σημεία αντιγραφής των
επιφυλλίδων του Γιανναρά στα γραπτά του Χριστόδου­
λου, όπως λ.χ. το κείμενο «Τα αισθήματα των Ευρωπαί­
ων»,15 το οποίο βασίζεται στο άρθρο «Η revanche της
Ευρώπης»16και πολλά άλλα.17
Οσο κι αν είναι αδόκιμο για έναν πνευματικό άνθρω­
πο να αντιγράφει κάποιον άλλο χωρίς να παραπέμπει σ’
αυτόν, θα ήταν λάθος να του καταλογιστεί αυτή η συνή­
θεια ως λαθροχειρία. Ο Χριστόδουλος δεν υπήρξε θεο­
λόγος, ήταν κυρίως κατηχητής και ιεροκήρυκας. Αλλά
αυτή η ιδιότητα ταυτίζεται με την επανάληψη φράσεων
από τις «Γραφές» και τη χρήση των ίδιων επιχειρημάτων
πολλές φορές. Στην πρακτική του ιεροκήρυκα η αντι­
γραφή και η επανάληψη είναι προσόν και όχι αμάρτημα.
Αυτός είναι ο λόγος που ο ίδιος ο Γιανναράς όχι μόνο
δεν διαμαρτυρήθηκε για τη λογοκλοπή, αλλά με σειρά
επιφυλλίδων του ανέδειξε τον λόγο του Χριστόδουλου
ως αντίδοτο στον λόγο των «αυτοκαταργημένων πολι­
τικών».18 Ο αρθρογράφος διαπίστωνε «πανικό των δι­
ευθυντηρίων με την απροσδόκητη ανάδυση σθεναρού
αντιστασιακού λόγου στον αρχιεπισκοπικό θρόνο των
Αθηνών» και συμπέραινε ότι «άρκεσε η ενθρονιστήρια
δημηγορία του για να ξεγυμνωθούν στο ουτιδανό τους
μέγεθος τα πολιτικά φληναφήματα, οι “προοδευτικοί”
ακκισμοί, η δημοσιογραφούσα κενολογία. Επιτέλους,
η καταδικασμένη σε αφωνία ποιότητα αυτού του τόπου
βρήκε φωνή». Από τότε, μάλιστα, ο Γιανναράς προειδο­
ποιούσε ότι «η ιεροεξεταστική υπουλότητα μετέρχεται
και άκρως αποτελεσματικές πρακτικές. Δεν θα διστά­
σει σε τίποτα προκειμένου να σιγήσει η διαφορετική
φωνή, η εικονοκλαστική πρόταση. Ας έχουν γνώσιν οι
φύλακες».19
θ α πει κανείς, αφού αναγνώριζε τα δικά του λόγια σ’
αυτή την ομιλία, ο Γιανναράς απλώς αυτοθαυμαζόταν.
Αλλά οι σχετικές αναφορές του κράτησαν μήνες: «Ο
αρχιεπισκοπικός λόγος λειτουργεί αναπότρεπτα ως μέ-

0 Χριστόδουλος
δεν υπήρξε
θεολόγος,
ήταν κυρίως
κατηχητής και
ιεροκήρυκας

J
Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

r_
, «
£------^.------^ ---------υΓ παραϊκευαι&η

ητροπομίου

umtb™J?oy KApoyjoy

ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΠΟΛΕΜΙΚΗ
ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Ή

\ |/ υ χ η . τ ί ί ς

«Η ΧΡΥΣΟΠΗΓΗ»

Καλλίνικοί και
XpiawSouHos
ασχολούνταν
με την ίδια
«πολεμική».
ΗΕυρώππ
παρουσιάζεται με δύο
όφειι στα έργα του
Χριστόδουλου

Ο Χριστόδουλος
είχε
θεσμοθετήσει
ετήσιες
ομιλίες προς
ειδικότητες
επιστημόνων

τρο για τη συνειδητοποίηση της γύμνιας του πολιτικού
λόγου, της αποκοπής των πολιτικών από τις ζωτικές κοι­
νωνικές ανάγκες, τις ουσιώδεις προσδοκίες του λαϊκού
σώματος. Και μόνο η σύγκριση των γλωσσών καταδείχνει δραματικά ότι οι πολιτικοί έχουν αυτοκαταδικαστεί
να αποτελούν κοινωνικό περιθώριο, αναγκαίο για να
υπάρχει συντεταγμένη πολιτεία, αλλά λειτουργικά ατε­
λέσφορο και ανυπόληπτο».20 Ομως παρά τους επαίνους
του, ο Γιανναράς δεν θα παραλείψει στο ίδιο κείμενο να
παραδεχτεί το «θεολογικό έλλειμμα του αρχιεπισκοπι­
κού λόγου». Αυτό το έλλειμμα θα αποδεικνυόταν κρίσιμο
τα επόμενα χρόνια.
Ως προς τη σχέση του με την επιστήμη, ενδιαφέρον
είναι το γεγονός ότι κατά την περίοδο της θητείας του
στη Μητρόπολη Δημητριάδος ο Χριστόδουλος είχε θε­
σμοθετήσει ετήσιες ομιλίες προς ειδικότητες επιστημό­
νων (νομικούς, γιατρούς, φοιτητές, κ.ά.), στους οποίους
έδινε κατευθύνσεις για τα ζητήματα της επικαιρότητας,
σε σχέση με τον κλάδο τους. Αντιλαμβανόταν δηλαδή
την «επιστημονική» του παρέμβαση ως καθαρά υπόθε­
ση «κηρύγματος» στους ήδη μυημένους.
Και με την ίδια ευκολία που αντέγραφε χωρίς να πα­
ραθέτει τις πηγές του, μπορούσε στο ίδιο κείμενο να
περιλαμβάνει αντιφατικά μηνύματα, ακολουθώντας
τον κανόνα της ρητορικής, σύμφωνα με τον οποίο ο ομι­
λητής εξασφαλίζει τη συναίνεση του ακροατηρίου με
κάποιες κοινοτοπίες και στη συνέχεια αντιστρέφει το
τελικό του συμπέρασμα. Μπορεί κανείς να ανακαλύψει
δεκάδες αντιφάσεις σ’ αυτούς τους λόγους. Αλλού υπε­
ρασπίζεται την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας, αλλού
την απορρίπτει, αλλού εμφανίζεται ως ανυποχώρητος
υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλού
τα κατακρίνει ως δούρειο ίππο κατά της Ορθοδοξίας
και του Ελληνισμού. Τη μια φορά ταυτίζεται με τους πιο
ακραίους εθνικιστές, την άλλη ζητά από τις Εκκλησίες
«να πατάξουν ε ν τη γενέσει των τους εθνικισμούς, που

εξελίσσονται σε ιδεολογία μίσους και αποστροφής προς
όλους τους άλλους».21 Τη μία κατάγγελλε τους Αμερι­
κανούς και την πολιτική τους κατά των ομοδόξων στα
Βαλκάνια και την άλλη τους καλούσε να μας δώσουν κι
εμάς τον ρόλο του τοποτηρητή τους στην περιοχή: «Στο
κάτω κάτω, συμφέρει τους Αμερικανούς να διαθέτουν
περισσότερους του ενός χωροφύλακες».22
Ακόμα και στο ίδιο κείμενο ο Χριστόδουλος κατόρ­
θωνε να συμπεριλαμβάνει εντελώς αντίθετες απόψεις.
Σε άρθρο του κατά του θρησκευτικού φανατισμού και
του φονταμενταλισμού δεν παρέλειπε να πει ταυτό­
χρονα ότι «ο πόθος της εκδίκησης, όταν πρόκειται για
προσβολή της θρησκείας, προσλαμβάνει τη ν έννοια
θεοφιλούς πράξης».23 Μ ιλώντας στους νομικούς του
Βόλου με θέμα «Ρατσισμός, λεηλασία της ανθρώπινης
ψυχής» στις 4.10.1985 ανέλυε στην αρχή την άποψη ότι
«η χριστιανική Εκκλησία υπήρξενη πρώτη στον κόσμο
που μ ε γραπτά κείμενα κατεδίκασε κάθε μορφή ρατσι­
σμού και εδίδαξε τους ανθρώ πους να ζουν ελεύθερα
και ισότιμα μ ε αγάπη». Αλλά αμέσως μετά ταύτιζε τον
σιωνισμό με τον αντισημιτισμό, διαβεβαίωνε ότι στην
Ελλάδα, «χώρα με μακρά δημοκρατική και ορθόδοξη
παράδοση, δεν είχαμε ποτέ επιβίωση του ρατσισμού»,
και στο τέλος επιδοκίμαζε παραληρηματικό κείμενο
του «αυριανιστή» Κυριάκου Διακογιάννη εναντίον του
αντιρατσιστικού νόμου (προσθήκη Ν. 1419/84 στον Ν.
927/79), τον οποίο χαρακτηρίζει «τουρκοκρατικό νόμο».
Μικρό δείγμα των απόψεων Διακογιάννη που υιοθε­
τεί και αναπαράγει ο Χριστόδουλος: «Σοβαρολογείτε, κ.
Μαγκάκη; Θα μου πεις εμένα, του κάθε “εμένα’’, του κάθε
Ελληνα να προδώ σω τη ν ιστορία μ ο υ και να τυφλώ ­
σω τα παιδιά μου, να αποκρύψω δειλά και προδοτικά
ποιος έσφαξε τους προγόνους μου, τους συγχρόνους
μου, ποιος κατακρεούργησε τηνπατρίδα μου και το λαό
της, είτε αυτός ο κάποιος είναι Λατίνος, είτε φρατέλλος,
είτε Αριος Γερμανός, είτεΓκεσταπίτης, είτε Τουρκαλάς,

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

είτε Τσέτης, είτε ανθρω ποφάγος του Αττίλα, είτε Κο­
μιτατζής, είτε Φράγκος, είτε Εβραίος που πρόδιδε τον
Κοσμά τονΑ ιτω λό στον Κουρτ πασά και έγδερνε τον
Σκυλόσοψο Τρίκκης, χρηματοδοτούσε τονΚεμάλ, είτε
Κ ίσινγκερ π ο υ σχεδίαζε τη ν κατοχή τη ς Κ ύπρου είτε
Ζόζεφ Λουνς».24
Αυτές οι αντιφάσεις είναι που έδιναν στον λόγο του
Χριστόδουλου όλο και πιο πολιτικό ή, μάλλον, «πολιτικάντικο» χαρακτήρα. Φυσικά αυτό το εκκρεμές μεταξύ
αντίθετων απόψεων ισορροπούσε πάντοτε σε κάποιο
σημείο. Κι αυτό ήταν -όπως θα δούμε παρακάτω- η συνισταμένη των συμφερόντων του βαθέος κράτους και
της Ιεραρχίας.
Ποτέ δεν έλειπε και η καθαρά προσω πική π ροο­
πτική στην αρθρογραφία του, όπως συμβαίνει σε κάθε
πετυχημένο πολιτικό. Την περίοδο που προετοίμαζε
την εμφάνισή του ως υποψήφιος διάδοχος του Σερα­
φείμ, φρόντιζε να αποστασιοποιηθεί από τη θητεία του
ευεργέτη του: «Η Εκκλησία μ α ς σήμερα φαίνεται να
είναι ακέφαλη». Και προχωρούσε σε υποσχέσεις άμε­
σων υλικών παροχών, τόσο σε κληρικούς όσο κυρίως
σε εκείνους που θα καλούνταν σε λίγους μήνες να τον
επιλέξουν: «Ο αποκλεισμός του εφημεριακού κλήρου
συλλήβδην από τη λήψη του επιδόματος παραγωγικότητος που λαμβάνουν ήδη όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι
έχει πληγώσει τη φιλοτιμία των κληρικών μας». Και λίγο
παρακάτω: «Δεν θέλω να ασχοληθώ εδώ μ ε το παρεμ­
φερές παράδειγμα του καθηλωμένου από εικοσαετίας
μισθού του Αρχιεπισκόπου, π ο υ μετά βίας φθάνει τις
250.000-270.000 δρχ. το μήνα. Δ εν θέλω να νομισθεί ότι
διεκδικώ σε περίοδο λιτότητας μια εύλογη αναβάθμιση
αυτού του μισθού, αλλά και δεν μπορώ να αντιπαρέλθω
την ηθική πάλι πλευρά του ζητήματος».25

Αθήνα 1982,σ. δ'.
2. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Η δυτικοτραφής διανόηση», Το
Βήμα, 20.8.1995.
3. Χριστόδουλος Κ. Παρασκευαΐδης, Ιστορική..., ό.π., σ. 319.
4. Στο ίδιο, σ. 331.
5. Ιερεμίας Φούντας, «Οι παλαιοημερολογίτες της Ελλάδος είναι έξω
από την Εκκλησία», Θυμίαμα, Νοέμβριος 1990.
6. Χριστόδουλος, Μητροπολίτης Δπμητριάδος, «Ακαδημαϊκή Θεο­
λογία και Διοικούσα Εκκλησία», Ορθόδοξος Τύπος, 15.2.1985.
7. Αθανάσιος Θ. Νίκας, Εκκλησία και Παιδεία, χ.ε., Αθήνα 1991, σ. 111.
8. Εκπομπή «Ανοιχτά Χαρτιά», ΕΤ-1,23.3.1987
9. Εκκλησιαστική Αλήθεια, 1-15.4.1987.
10. Χριστόδουλος, Μητροπολίτης Δπμητριάδος, «0 Στόχος», Ορθό­
δοξος Τύπος, 20.3.1987.
11. Χριστόδουλος, Μητροπολίτης Δπμητριάδος, «Απάντηση σε απο­
ρίες», Ορθόδοξος Τύπος, 6.11.1987.
12. Χριστόδουλος, Μητροπολίτης Δπμητριάδος, «Η απόφασις», Ο ρ­
θόδοξος Τύπος, 18.12.1987.
13. Δημήτρης Ριζούλης, Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου Παρακαταθήκη
Λόγων, Ελληνικές Εκδόσεις, Αθήνα 2008, σ. 21.
14. Χρήστος Γιανναράς, «Δικαιώματα ατόμων και κοινωνία πολιτών»,
Καθημερινή, 29.6.1997.
15. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, Η Εκκλησία μπροστά στα σύγ­
χρονα προβλήματα, εκδ. Χρυσοπηγή, Αθήνα [1977], σ. 129-134.
16. Το Βήμα, 29.1.1977.
17. Βλ. Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα του Θεού, εκδ. Γνώσεις, Αθήνα
2006, σ. 165,254.
18. Στο ίδιο, σ. 40-41.
19. Χρήστος Γιανναράς, «Ιεροεξεταστικές επιβιώσεις», Καθημερινή,
14.6.1998.
20. Χρήστος Γιανναράς, «Τα σημαινόμενα του πανικού», Καθημερινή,
6.9.1998.
21. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Η μεγάλη πρόκληση», Το Βήμα,
8.3.1992.
22. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Οι χαμένες ευκαιρίες για έναν
“ορθόδοξο άξονα” στα Βαλκάνια», Το Βήμα, 2.5.1993.
23. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Το απαίσιο πρόσωπο του θρη­
σκευτικού φανατισμού», Το Βήμα, 1.9.1996.
24. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, Ρατσισμός: λεηλασία της ανθρώ ­

1. Χριστόδουλος Κ. Παρασκευαΐδης, Ιστορική και κανονική θεώρησις
του παλαιοημερολογητικού ζητήματος κατά τε την γένεσιν και
την εξέλιξιν αυτού εν Ελλάδι, εκδ. Μητρόπολις Δπμητριάδος,

Η Ενωση
Προοδευτικών
Μητέρων παραΰίδει
στο ν Χριστόδουλο
τεκμήρια για τη
χούντα (15/3/2001).
Εκείνον όμως τον
απασχολούσαν
άλλα « κοινωνικά»
προβλήματα

πινης ψυχής (ομιλία προς νομικούς), Αθήνα 1985.
25. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Η Εκκλησία και οι κρατικοί δραχμοθήρες», Το Βήμα, 19.10.1997.

Οι αντιφάσεις
έδιναν οτον
Λόγο ίου
Χριστόδουλου
όλο και πιο
πολιτικό
χαρακτήρα

22

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Η (ακρο)Δεξιά ίο υ Κυρίου

Με τον
Καρατζαφέρη ο
Χριστόδουλος
συνδέθηκε
πολύ νωρίς

ΑΠΟ ΤΟΤΕ που ήιαν απλώς ένας δυναμικός επίσκοπος
στον Βόλο, ο Χριστόδουλος είχε δώσει για πρώτη φορά
φωνή σ' ένα πολιτικό ρεύμα που είχε υποστεί πανωλε­
θρία από την εποχή της μεταπολίτευσης, την ακροδεξιά
παράταξη των «εθνικοφρόνων». Ιδέες και σκέψεις που
είχαν εξοβελιστεί για δύο δεκαετίες από τον δημόσιο
λόγο, επειδή θύμιζαν σε όλους την προπαγάνδα του κα­
θεστώτος της 21ης Απριλίου, επανήλθαν μέσω ενός
Ιεράρχη αυτή τη φορά, ο οποίος κατόρθωνε να εμφα­
νίζει με εκσυγχρονισμένο τρόπο τα πιο αντιδραστικά
κοινωνικά και πολιτικά στερεότυπα.
Αυτός είναι ο λόγος που ενώ θα ήταν λάθος να εντά­
ξουμε τον Χριστόδουλο σε ένα περιορισμένο πολιτικό
ρεύμα, δεν μπορούμε παρά να αναγνωρίσουμε ότι
υπήρξε εκείνος που αναγέννησε το ακροδεξιό κίνημα,
ενίσχυσε τα μέσα ενημέρωσης που αναφέρονται σ’ αυτό
και μπορεί να θεωρηθεί πνευματικός πατέρας ακόμα και
του πρώτου πετυχημένου ακροδεξιού κόμματος μετά
την πτώση της δικτατορίας.
Για να αντιληφθεί κανείς τον ρόλο του Χριστόδου­
λου στην ανάπτυξη του χώρου της Ακροδεξιάς θα πρέ­
πει να εξετάσει την ιδιαίτερη σχέση του με τον ΛΑΟΣ
του Γιώργου Καρατζαφέρη, την εφημερίδα Στόχοςτου
Γιώργου Καψάλη και τη Χρυσή Αυγή του Νίκου Μιχαλολιάκου.
Μ ε τον Καρατζαφέρη ο Χριστόδουλος συνδέθηκε
πολύ νωρίς. Από το 1965, που ήταν εφημέριος στην Παναγίτσα του Παλαιού Φαλήρου. Ξανασυναντήθηκαν
δύο δεκαετίες αργότερα, το 1987, όταν ο Καρατζαφέρης
κάλυπτε με τις τηλεοπτικές κασέτες TV-Press το προ­
παγανδιστικό πρόγραμμα της Νέας Δημοκρατίας και ο
Χριστόδουλος είχε αναδειχτεί κεντρικός ρήτορας στα
συλλαλητήρια κατά του νόμου Τρίτση για την εκκλησι­
αστική περιουσία.
Μετά τον θάνατο του Χριστόδουλου, ο Καρατζαφέρης
θα υποστηρίξει ότι έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην

εκλογή του στη θέση του Αρχιεπισκόπου και, μάλιστα,
θα συγκρίνει τη διαδικασία αυτή στην Ιεραρχία το 1998
με την εκλογή Μητσοτάκη στη Νέα Δημοκρατία, υπαινισσόμενος ότι έφτασε ακόμα και σε «απαγωγή» Ιεραρ­
χώ ν προκειμένου να εκλεγεί ο εκλεκτός του: «Ημουν
από εκείνους που σπρώξανε τον Μητσοτάκη τότε και
πράγματι βράδια πηγαίναμε, βρίσκαμε, κάναμε... Δυο
φορές έκανα απαγωγές ψηφοφόρων, βουλευτών τότε
με τον Μητσοτάκη και εν συνεχεία Ιεραρχών επί Χρι­
στόδουλου».1
Ο Καρατζαφέρης δεν έχει κανένα πρόβλημα να πα­
ρουσιάσει το προσωπικό του εγχείρημα ως κοινό π ο­
λιτικό σχέδιο με τον Χριστόδουλο, αποκαλύπτοντας,
μάλιστα, ότι το προγραμμάτιζαν μαζί από το 1985:
«Εναρμονίζεται πλήρως αυτό το κανάλι με τον Χριστό­
δουλο. Γι’ αυτό προτείναμε Χριστόδουλο. Αυτά που ζείτε
σήμερα είναι πράγματα που έχουμε συζητήσει με τον
Μακαριότατο από το 1985. Οτι όταν έρθει η ώρα θα σπά­
σουμε το απόστημα, θα μπούμε μπροστά. Κι εγώ βέβαια
μπαίνω στη Βουλή πέντε χρόνια νωρίτερα, αλλά αυτός,
εισερχόμενος στο μεγαλύτερο θρόνο της χώρας, έχει
τη δύναμη και την επιβολή των λόγων του. Γι’ αυτό λοι­
πόν δεν μπορούμε παρά να πάμε χέρι χέρι. Δεν είμαστε
μόνοι μας τώρα. Υπάρχει κι η Εκκλησία πίσω. Οχι πια
Δεξιά, Κέντρο κι Αριστερά. Τώρα πλέον υπάρχουν μόνο
πατριώτες και ενδοτικοί».2
Λίγες μόλις μέρες μετά την εκλογή του Χριστόδουλου,
ο Καρατζαφέρης, ο οποίος ακόμα ήταν βουλευτής της
Νέας Δημοκρατίας, έσπευσε να εκμεταλλευτεί την ευ­
καιρία: «Υποχρεούστε, μετά το κάλεσμα αυτό που έκανε
ο Αρχιεπίσκοπος, να αναλάβετε τις ευθύνες σας. Κάθε
φορά που περιορίζεστε να το συζητάτε στο καφενείο
χωρίς να παίρνετε άλλη πρωτοβουλία, είσαστε κι εσείς
ηθικοί αυτουργοί αυτού του καταντήματος. Κι αν αύριο
το πρωί σας πιάσουν το παιδί στα ναρκωτικά, αν το παιδί
σας δεν μπορεί να κάνει τίποτα παραπάνω και να ξεφύ-

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Η

Ψί '

η ίίί1

ί "Α Τ Μ η τ,κ ο χ

1Λ V

le

. l^

W

0

Ρ °Ο Λ Ο Ξ * Α ι

.π Ϋ λ ιτ Ι ·Γ Α Ν
L

iis a

W

^

Η

Ά Ξ Ι Α

-llτ τ ί Π Γ Ι0Σ
ΖΥΑΛ0Γ0*
ΣΑΡ ,ΪΑ
1ΐ<ΗΜΓΤ
» ι m m &eri

liS M

γει απ’ αυτό το επίπεδο ζωής που αναγκαστήκατε εσείς
αγκυλωμένοι μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο της βρομιάς, της
αγυρτείας των άλλων να ζείτε και να υπάρχετε, τότε θα
’στε υπεύθυνοι. Υπεύθυνοι. Επαναστατήστε!».3
Α παντώντας σε όσους τον κατηγορούσαν για ρα­
τσιστικές απόψεις, ο Καρατζαφέρης θα επικαλεστεί τις
δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου σε κυριακάτικο κήρυγμα:
«0 Χριστόδουλος κατέστησε χτες σαφές ότι δεν υπάρ­
χει ρατσισμός στην Ελλάδα».4 Μετά την ήττα της Νέας
Δημοκρατίας στις εκλογές του 2000 και την κρίση των
ταυτοτήτων5, ο Καρατζαφέρης θα θεωρήσει κατάλληλη
τη συγκυρία για να προαναγγείλει τη δημιουργία ενός
νέου κόμματος, το οποίο θα συμπληρώσει το «κενό»
στον χώρο της Δεξιάς: «Δεν μας επιτρέπεται να αφήσουμε ορφανό ένα μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώ­
ματος που ενδιαφέρεται για Ελλάδα και Ορθοδοξία».
Αυτό το νέο κόμμα δεν έχει ακόμα πάρει πιο συγκεκρι­
μένα χαρακτηριστικά.6 Για τον Καρατζαφέρη αρκεί να
ακολουθήσει κανείς τις κινήσεις του Αρχιεπισκόπου:
«Γιατί η Νέα Δημοκρατία δεν κατεβάζει τον κόσμο στο
δρόμο με άτυπο ηγέτη τον Χριστόδουλο; Ελα όμως που
είναι όλοι συμβιβασμένοι».7 «Το είχα πει από παλιά στον
πρόεδρο. Δεν είναι ανάγκη να ψάξετε να βρείτε [πολι­
τική γραμμή]. Ο,τι λέει ο Χριστόδουλος, υιοθετήστε το,
για να πεταχτείτε στο 70%. Λέει κάτι ο Χριστόδουλος;
Πάρτε το κατά βήμα και τρέξτε. Δε χρειάζεται να ψάξετε,
να επινοήσετε».8Την ταύτιση με τον Χριστόδουλο, που
δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να κάνει ο Καραμανλής, την
πραγματοποιεί ο Καρατζαφέρης, επικαλούμενος μά­
λιστα και την ομοιότητα του γλωσσικού τους κώδικα:
«Στην ομιλία του Αρχιεπισκόπου πολλοί αναγνώρισαν
φράσεις-κλειδιά που χρησιμοποιούμε εμείς, τόσο στον
πολιτικό μας λόγο όσο και στο κανάλι».9
Η αναγγελία του ονόματος του νέου κόμματος (Λα­
ϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός, ΛΑΟΣ) θα γίνει από τον
Καρατζαφέρη στα Τρίκαλα στις 7 Ιουλίου 2000. Αλλά

η ίδρυσή του θα μετατεθεί για τις 14 Σεπτεμβρίου,
έτσι ώστε να ταυτιστούν τα γενέθλιά του με τη γιορτή
του Σταυρού, αλλά και να συμπέσουν με τη μέρα που
επρόκειτο να διαβαστεί στις εκκλησίες η εγκύκλιος της
Ιεραρχίας, με την οποία καλούνταν οι πιστοί να υπο­
γράψουν για το «δημοψήφισμα» κατά της αφαίρεσης
του θρησκεύματος από τις ταυτότητες. Σε όλο αυτό το
διάστημα ο Καρατζαφέρης περηφανεύεται ότι το κανάλι
του δίνει επιχειρήματα στον Χριστόδουλο: «Μπροστά
θα είναι το κανάλι, εσείς, ο λαός όπως λέμε, θα είναι το
ραδιόφωνό μας, το City FM, θα είναι η εφημερίδα μας,
η οποία ανεβαίνει σε κυκλοφορία και καλπάζει, πράγ­
μα που σημαίνει ότι υπάρχουν πολλοί σαν κι εσάς, η
εφημερίδα που δίνει κάθε βδομάδα στον Αρχιεπίσκοπο
βέλη για τη φαρέτρα του, με τα ονόματα όσων λαμβά­
νουν μέρος στο δημοψήφισμα. Ο ένας μετά τον άλλο
στέλνει το απόκομμά του».10Και βέβαια ο Καρατζαφέρης
αναλαμβάνει την υπεράσπιση του Αρχιεπισκόπου και
επιτίθεται στον «Ιό», για την αποκάλυψη των σχέσεων
του Χριστόδουλου με τη χούντα: «Βλακείες, κουταμάρες
και προστυχιές. Τόσο φελλοί είναι; Βρισιές, αλητείες,
αγυρτείες, προστυχιές, χαφιεδισμός, λάσπη του «Ιού»
της Ελευθεροτυπίας. Το Σάββατο θα τους περιποιηθούμε από την Αλφα Ενα». Δεν λείπουν και οι απειλές: «Αν
συνεχίσουν, εδώ είμαστε εμείς».11
Η ταύτιση Χριστόδουλου - Καρατζαφέρη θα συνε­
χιστεί τα επόμενα χρόνια. Η κομματική εφημερίδα
του ΛΑΟΣ κατέγραφε δηλώσεις του Καρατζαφέρη, στις
οποίες ο αρχηγός του κόμματος στα τέλη του 2001 δια­
κήρυσσε «ότι ο ίδιος και ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και
πόσης Ελλάδος Χριστόδουλος δεν είναι υποταγμένοι
στη νέα τάξη πραγμάτων. Σε αυτή την πραγματικότητα
οφείλονται οι σκληρές επιθέσεις που γίνονται σε βάρος
του Μακαριότατου από πολλές πλευρές, όπως επίσης
και την προσπάθεια φίμωσης του ιδίου με το κλείσιμο
του ραδιοφωνικού του σταθμού».12Και με κάθε ευκαιρία

Τα «εθνικόφρονα»
σωματεία
συντάχθηκαν εξαρχής
με τον Χριστόδουλο

Ο αρχηγός
του Λ Α Ο Ι
περηφανεύεται
ότι το κανάλι
του δίνει
επιχειρήματα
στον
Χριστόδουλο

24

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Ησχέση
Χριστόδουλου Καραιζαφέρη ήταν
ποήύ παΛιά. Ακόμα
και στο σήμα του
ακροδεξιού
καναίΙιουμπήκε
ο Αρχιεπίσκοπος

Ο Χριστόδουλος
δεν ήταν
«ακροδεξιάς»,
αλλά
«παλαιοδεξιός»

λέγανε όλοι αυτοί που βγήκανε στα κανάλια για να ανα­
ο Καραιζαφέρης θα επαναλαμβάνει ότι «με τον Χριστό­
λύσουν δήθεν τα αποτελέσματά των, για να πούνε ότι
δουλο δεν έχουμε καμία ιδεολογική απόκλιση. Είμαστε
ο Καρατζαφέρης είναι δήθεν κόμμα ακροδεξιό και δεν
φίλοι περισσότερο από 30 χρόνια, όταν ακόμη ήταν εφη­
είχανε καταλάβει ότι όσοι ψήφισαν εκει πέρα, πήγανε
μέριος στην εκκλησία της γειτονιάς μου, την Παναγίτσα
διαμαρτυρόμενοι για τη στάση της Νέας Δημοκρατίας
του Παλαιού Φαλήρου».15
για τον Τζαννετάκο κατά της Εκκλησίας. Αυτή δεν είναι
Η πολιτική ταύτιση Καρατζαφέρη - Χριστόδουλου θα
η
αλήθεια; Αυτή είναι η αλήθεια! [χειροκροτήματα] Ψά­
επισφραγιστεί στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2002,
χνουνε
τώρα να βρούνε ψύλλους σ τ’άχυρα. Ας βάλουν
όταν ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ έθεσε υποψηφιότητα για
έναν
άλλο,
να δούμε αν θα ’π αίρνε ο Καρατζαφέρης 1%.
νομάρχης Αττικής, έχοντας αντίπαλο τον υποψήφιο
Αυτή
είναι
μια
ευκαιριακή -ας το πούμε έτσι- πλειοψητης Νέας Δημοκρατίας Γιάννη Τζαννετάκο, ο οποίος
φία,
η
οποία
σχηματίστηκε
από αυτούς οι οποίοι είναι
είχε αντιταχθεί στην άποψη της διοικούσας Εκκλησίας
δυσαρεστημένοι
μ
ε
το
συγκεκριμένο
πρόσωπο. Μ ας
για το θρήσκευμα στις ταυτότητες. Το αποτέλεσμα ήταν
έλεγαν
ακροδεξιούς
και
φούμαρα,
τα
οποία
δεν έχουν
να φτάσει ο Καρατζαφέρης το αξιοσημείωτο ποσοστό
καμία
σχέση
μ
ε
την
πραγματικότητα.
Α
υτοί
που
πήγα ν
13,6%. Ερμηνεύοντας την επιτυχία αυτή, ο Χριστόδου­
εκεί
πέρα
είναι
καλοί
χριστιανοί,
είναι
πολύ
καλοί
χρι­
λος θα πει σε σεμινάριο που οργάνωσε ο ραδιοφωνι­
στιανοί».
κός σταθμός της Εκκλησίας τη Δευτέρα το βράδυ, μετά
Οι θέσεις αυτές είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες. Κατ
τον πρώτο γύρο των εκλογών, ότι «οι ψηφοφόροι του
αρχάς
επειδή σε τουλάχιστον δύο σημεία ο Χριστόδου­
κ. Καρατζαφέρη δ εν είναι ακροδεξιοί, είναι καλοί χρι­
λος
μίλησε
σε πρώτο πληθυντικό αριθμό («δήθεν είμα­
στιανοί». Η τοποθέτηση αυτή διέρρευσε στον Τύπο14
στε
ακροδεξιών
τάσεων» και «μας έλεγαν ακροδεξιούς»),
και προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις, κυρίως από την
αποκαλύπτοντας
άθελά του τι ψήφισε και ο ίδιος. Αλλά
πλευρά της Νέας Δημοκρατίας, η οποία επιδίωκε να
και
επειδή
με
απλά
λόγια περιγράφεται η προσωπική
αντιστρέφει το κλίμα εν όψει του δεύτερου γύρου των
του
πολιτική
φιλοσοφία.
Ο Χριστόδουλος δεν ήταν
εκλογών. Ο Χριστόδουλος την επομένη προσπάθησε να
«ακροδεξιάς»,
αλλά
«παλαιοδεξιός».
Νοσταλγούσε και
διασκεδάσει τις εντυπώσεις, λέγοντας ότι «η Εκκλησία
ευχόταν
την
επιστροφή
στο
μετεμφυλιακό
καθεστώς
δεν αναμειγνύεται σ τη ν πολιτική ζωή τηςχώρας. Ποτέ
των
ειδικών
νόμων,
των
διώξεων
και
των
προνομίων
και ιδιαίτερα τώρα, σε προεκλογική περίοδο. Εγώ δεν
για τους «καλούς χριστιανούς».
έκανα καμία δήλωση».15
Αυτός είναι ο λόγος που εκτός από τον Καρατζαφέρη
Δέκα μέρες αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι δηλώ­
είχε
καλά λόγια να πει και για έναν άλλο στύλο του βασεις του Αρχιεπισκόπου είχαν αποδοθεί σωστά. Ο ρα­
θέος
κράτους, τον εκδότη του Στόχου Γεώργιο Καψάλη.
διοσταθμός Flash μετέδωσε, μάλιστα, και το σχετικό
Ο
Στόχος
πανηγύριζε μετά την εκλογή του Χριστόδου­
ηχητικό ντοκουμέντο.16Επρόκειτο για ένα πραγματικό
λου
και
έσπευδε
να την εκμεταλλευτεί για δικούς του
πολιτικό μανιφέστο, το οποίο απέδιδε σαφή πολιτικά χα­
λόγους.
Αρχισε
λοιπόν
να δημοσιεύει τις θερμές παλιόρακτηριστικά στους ψηφοφόρους Καρατζαφέρη, με τους
τερες
επιστολές
του
Χριστόδουλου,
γραμμένες σε άπται­
οποίους ο Ιεράρχης στην ουσία εμφανιζόταν να ταυτίζε­
στο
«στοχικό»
ιδίωμα:
«Θέλω
να
συγχαρώ
για άλλη μια
ται: «Επισείεται η απειλή ότι δήθεν είμαστε ακροδεξιών
φορά
τον
κ.
Καψάλη,
εκδότη
και
διευθυντή
της
γνωστής
τάσεων και, όπως ακούγαμε όλες αυτές τις βλακείες που

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

------ 1

Ρ ^ m sβm m

j

ηνηΐΜ'τνϋ'Μ
ο gπ||Aε& ιρ αι,.^τ,α
τ ήΜς’^
,

μ εκρος

twnwew*«pt« I !

(IWWt^WW
XlrtW
rtj ; |£ώθΓ6ΑθΙβΙ

I

r

ffe )

ελ εγθερη

1

Ν

Φ Α Ρ ΙΕ Α Ι

0 1

ΔΙΑΡΡΕΟΥΝΝΕΑ
0ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΜΤΟΓΡΜΙΑΤΟΥ
IfiANNH im ΧΡΙΣΤΟΑΟΥΑΟΥ

πορεία...

ΤΟ ΤΕ ΜΕ ΤΟΝ

* ® Ε

XTHH
Ε Α Α Ι.

I l l ΔΑΗΕΙΑ
ΑΠΕΡΙΟΡΙΣΤΑ

ολογιατίς
Έ0ά<ρυν

j Εμφανίζουν τον Αρχιεπίσκοπο
I
σε συγκέντρω ση της ΝΔ

ίΩΡΑΙ©!

H g m x ij η

Ο Υ Α ΙΥ Μ

Αυριανή

Μήνυμα
ί Ακπστην
Αγκυρα
ί,Θ Ν ^

25

Xfrtijtno
mspfi. /OAYWfAUA',

5 Ρ ΙΚ Τ ΙΡ

(και όχι μόνο)

f.Otomuiot·

Q lo πέιαί

•™,d mmimicon,Hromnononotim,

για την εξόφληση χρεών στοΔημόσ.ο

ΕΕ ΧΑΡΟΥΑΕΓ

I ΒΙΒΛΙΧΗΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

I Σ το ελεος τη ς
ττόρινης λ α ίλ α π α ς
Φ θιώ τιδα - Π άρ ος

,

I «ΛόίΚΙΙΚ» τον

i

εφημερίδας Στόχος τω ν Αθηνών, π ο υ είναι γνω στός
Ελληνοκεντρικός και Ε λληνόφυχος και, ταυτόχρονα,
Χριστιανοκεντρικός και Ορθόδοξος. Επιτέλους, έχου­
μ ε ανάγκη από τέτοιους ανθρώπους, από ανθρώπους
που θα βάλουν σε ίδια μοίρα τα θρησκευτικά μ α ς και τα
εθνικά μα ς ιδεώδη»}7
Ανθρωπος ευφυής ο Χριστόδουλος, ήξερε τα «θρη­
σκευτικά και εθνικά ιδεώδη» του «ελληνόψυχου» πολι­
τικού χώρου με τον οποίο συναγελαζόταν. Αλλωστε, ο
Καψάλης δεν έκρυψε ποτέ το πολιτικό του πρόγραμμα:
κήρυξη πολέμου εναντίον των «εσωτερικών εχθρών»
(μειονότητες, αριστεροί, συνδικαλιστές, δημοκράτες,
ευρωπαϊστές, κουλτουριάρηδες κ.λπ.), ξεπάστρεμα των
«προδοτών» πολιτικών (είχε υποδείξει ονομαστικά το
κρέμασμα αρκετών στελεχών κυβερνήσεων και βουλευ­
τών όλου του φάσματος), επίθεση παραστρατιωτικών,
τρομοκρατικών ομάδων σε όλες τις «εχθρικές» γειτο­
νικές χώρες, μέχρι το ξέσπασμα της μεγάλης σφαγής
και την «αναβίωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας». 0
Καψάλης και ο Χριστόδουλος αποδίδουν ο ένας στον
άλλο την ίδια ιδιότητα, του «ελληνόψυχου». Πρόκειται
για τη μετάλλαξη του εμφυλιοπολεμικού και χουντικού
όρου «εθνικόφρων».
Η σχέση όμως μεταξύ Χριστόδουλου και Καψάλη
δεν υπήρξε καθόλου ανέφελη. Στις αρχές της δεκαε­
τίας του ’90, ο Στόχος είχε βαλθεί να πείσει το κοινό
του ότι ο Μητροπολίτης Δημητριάδος είναι «ψεύτης»,
«αριβίστας», «μπλεγμένος σε σκάνδαλα», κ,λπ.18 Χαρα­
κτηριστικό είναι το πρωτοσέλιδο με τίτλο «Σκάνδαλο: Η
“Λίλιαν” τρώει τον Χριστόδουλο. Με ψευτιές προσπαθεί
να καλύψει το μεγάλο σκάνδαλο ο Δημητριάδος. Ποιοι
κινούν τα νήματα στον “Δούρειο Ιππο” του Εθνους».19Το
μεγάλο ρεπορτάζ της τελευταίας σελίδας τιτλοφορείται
«Η “Λίλιαν" τρώει τον Χριστόδουλο που μπλέχτηκε σε
μέγα βρωμερό σκάνδαλο» και έχει υπέρτιτλο «Με χίλια
δυο ψέματα ο Μητροπολίτης προσπαθεί να καλύψει το

SDa (syoευηρπσαΟνκάνα
<Wjoο νομάοχηςΦβκύηύας
Ste ηηΛρηmnroncmon
->maauk:iimavmttx^
Α!>ΗΝΑ20&ι

S

β ρ .Ί
« « J

αίσχος». Το κείμενο είναι ανυπόγραφο, όπως όλα τα κεί­
μενα της φιλοχουντικής εφημερίδας, και είναι γραμμένο
στο γνωστό επιθετικό ύφος: «Σε φοβερό σκάνδαλο -του
οποίου κανένας δεν ξέρει ακόμα τις διαστάσεις- είναι
μπλεγμένος ο Μ ητροπολίτης Δημητριάδος Χριστό­
δουλος, ο φιλόδοξος εκείνος Αρχιερέας, ο οποίος κάνει
τα πάντα για να βρίσκεται πάντα στο προσκήνιο και ν ’
ακούγεται το όνομά του!».
Στη συνέχεια ο Στόχος καταγγέλλει τον Χριστόδου­
λο επειδή «για να φανεί “ηγέτης” της Εκκλησίας (μια
και όνειρό του είναι η Αρχιεπισκοπή) πρωτοστάτησε
στο να κατεβούν -για το θέμα της Εκκλησιαστικής πε­
ριουσίας- στους δρόμους οι Πιστοί, τους οποίους μετά
(όταν αυτός συμβιβάστηκε) αποκαλούσε αλήτες, επειδή
εξακολουθούσαν να φωνάζουν γι' αυτά που τους έβαλε
εκείνος να λένε!».
Το υβρεολόγιο συνεχίζεται: «Από καιρό, λοιπόν, ο
αριβίστας αυτός Ιεράρχης δημοσιογραφεί στον “Δούρειο
Ιππο” του Εθνους (την εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος)
“συμπτωματικά”, δε, η σελίδα που γράφεται το “κομμάτι”
του βρίσκεται ΜΕΣΑ στις σελίδες που ο “Δούρειος Ιπ­
πος” βάζει γυμνές φωτογραφίες που συνοδεύονται από
απαράδεκτα κείμενα».
Ανάλογων υβριστικών δημοσιευμάτων για τον Χρι­
στόδουλο βρίθει ο Στόχος εκείνης της περιόδου. Χαρα­
κτηριστικό ένα ακόμα σχετικό πρωτοσέλιδο άρθρο, με
τίτλο «Υπουργοί και δεσποτάδες κουκουλώνουν κλεφτα­
ράδες»: «Στη ρεμούλα που γίνεται στο Ιδρυμα Βουδούρη
είναι συνυπεύθυνοι ο υπουργός Προεδρίας Εβερτ, ο
υπουργός Οικονομικών Παλαιοκρασσάς, ο υπουργός
Εθνικής Αμύνης Βαρβιτσιώτης, ο Μητροπολίτης Δημη­
τριάδος Χριστόδουλος. Οι τέσσερεις αυτοί -μέλη του Δι­
οικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος- είναι “συνυπεύθυνοι” στις απάτες. Και όταν ένας είναι “συνυπεύθυνος”
σε κάποια απάτη, είναι, φυσικά, απατεώνας! Απατεώνες,
λοιπόν, οι τρεις υπουργοί και ο Μητροπολίτης!»

Η δημοσίευση του
φωτογραφικού
ντοκουμέντου με
τον Χριστόδουλο
και τη χουντική
ηγεσία προκάλεσε
θύελλα από wus
υποστηρικτέ! του

Ο Καψάλης
και ο
Χριστόδουλος
αποδίδουν
ο ένας στον
άλλο την ίδια
ιδιότητα,του
«ελληνόψυχου»

26

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Τ Ι Λ Ε Ε Ι Σ Ε Γ Ε Μ Α Τ Η Ε Λ Λ Α Δ Α Ε Π ΙΣ Τ Ο Λ Η Τ Ο Υ

Ν ΕΟ Σ Α Ρ Χ ΙΕΠ ΙΣΚ Ο Π Ο Σ ΜΑΣ
Ο ΕΚΛΕΚΤΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΟΨΥΧΩΝ

I Γ Ι Γ Α Ν Τ 0 Ν Ε -,
- I Τ Ε · ν » Ο

£ $ 2 8 *
Υ Ν .

1

1 «ΙΤΡ&ΤΙδΤΕΙΤΟΥ ΧΡΙΙΤΟΑΟΪΑΟΥ» Π ΙΙ ΜΟΗΑϋΕΙ
\ Iμ π ιμ ϊιλ η μ μ ιο η t u m s m

Π3ΡΟνΛΓΑΡΟΪ
232ΕΞ3333-ΛΟνΚΛΧ
Ε3ΐΞΕ3

σ τΟ χΟ ς;"

Ο -Ζιόχος' τυπώνεται νωρίς ισ

ρεί να έχει λεπτομέρειες από την
εκλογή του Ne.ou Αρχιεπίσκοπου
7ο ότι. όμως, εκλεχιηκκ για την
κοορυφαια θεοη ο Μητροπολίτης
Δημηιριάδυς Χριστόδουλος έ­
νας οπό ιους 7pi.ii; Ελληνόψυχαυς
Ιεράρχες από ιυυς οποίαυς είχε
προβλέψει ο «Στόχος» πως 6ο έ
βγαίνε ο Διάδοχος του Σεραφείμ
απέδειξε πως η εφημερίδα ΣΑΣ
ξέρει να εκτιμά σωστό εκείνα ιιου
αφορούν ατο Έθνος και δεν παί­
ζει το παιχνίδια κανενός.
Ακόμα, δικαίωσε τους αναγνώ­
στες του «Στόχου··, οι οποίοι. - oe
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗ ΣΕΛ. 3

Τ Α ΚΑΘΙΚΙΑ
Ο νέος Αρχιεπίσκοπος, ως Μητροπολίτης &ημητριόδος.
που έκανε γιατους 'Ελληνες Νεομάρτυρες στο Λιδωρίκι

ΣΤΟΧΟΣ

____________

Ιΐϊ

κ α ί 01 ζ ε η ο « \η μ έ ν ο ι n o h m t

«Αρχιεπίσκοπο
Κεραυνό» ονόμαζε
ο φιλοχουνιικόί
«Iw x o s » τον
Χριστόδουλο.
Παϋιότερα βέβαια
τον ενέπλεκε σε
«βρωμερό σκάνδαλο»

Ο Χριστόδουλος
ανέλαβε-από
το δελτίο της
Μητρόπολης
του-την
υπεράσπιση των
συλληφθέντων
του ΜΑΒΗ

Σ ιη συνέχεια εγκαλείιαι ο Χριστόδουλος που δεν
έχει μιλήσει για την υπόθεση: «Οι άλλοι απατεώνες του
Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος γιατί δεν μί­
λησαν; Γιατί δεν μίλησες Μητροπολίτη Δπμητριάδος
Χριστόδουλε, που θες να γίνεις και Αρχιεπίσκοπος και
κλείνεις τα μάτια μπροστά σε τέτοια λεηλασία».
Πώς είναι λοιπόν δυνατόν αυτός ο οχετός της λάσπης
να μεταμορφώνεται μέσα σε λίγα χρόνια σε ύμνους προς
τον προκαθήμενο της Εκκλησίας; Πώς είναι δυνατόν ο
«απατεώνας» να μεταμορφώνεται σε «Αρχιεπίσκοπο
Κεραυνό»; Και πώς είναι δυνατόν το ίδιο το θύμα αυτής
της επίθεσης να έχει μόνο καλά λόγια να πει για τον
υβριστή του;
Τη λύση στον γρίφο την ανακαλύπτουμε και πάλι
στον Στόχο. Είναι γνωστή η σκοτεινή υπόθεση της δο­
λοφονικής επίθεσης στο αλβανικό φυλάκιο της Επι­
σκοπής, τον Απρίλιο του 1994, που οδήγησε τη χώρα
μας στα πρόθυρα πολεμικής σύρραξης με την Αλβανία
και μας εξέθεσε διεθνώς. Η δικαστική διερεύνηση δεν
τελεσφόρησε. Οι συλληφθέντες ως μέλη του προβοκατόρικου ΜΑΒΗ τελικώς έπεσαν στα μαλακά. Την ενέρ­
γεια του τρομοκρατικού κομάντος είχε καταδικάσει τότε
σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος και ο Τύπος. Μοναδική
εξαίρεση -ποιος άλλος;- ο Στόχος, αλλά από κοντά και ο
Μητροπολίτης Δπμητριάδος. Ο μεν Καψάλης πρόβαλε
από την εφημερίδα του ως «εθνικό έργο» τη δράση του
ΜΑΒΗ και ο Χριστόδουλος ανέλαβε από τη δική του
-το δελτίο της Μητρόπολής του- την υπεράσπιση των
συλληφθέντων:
«Εξόσων γράφονται στον Τύπο φαίνεται πως οι συλ­
λη φ θ έντες μ έλ η της οργάνω σης ΜΑΒΗ, π ου δρα μ ε
στόχο την απελευθέρω ση της Β. Ηπείρου, προσφέρονται ως εξιλαστήρια θύματα στο βωμό της βελτίω σης
τωνελληνοαλβανικών σχέσεων, προφανώς ύστερα από
σχετική αξίωση του καθεστώτος Μπερίσα. Και βέβαια
δ εν εφθάσαμε στο σημείο να παραδώσουμε στα χέρια

I Ξ ζ

τω ν Α λβανώ ν τους Ελληνόψ υχους [σ.σ.: άντε πάλι η
«στοχική» ορολογία] εκείνους που κατηγορούνται για το
σαμποτάζτηςΕπισκοπής, όμως οι συνθήκες σύλληψης,
φυλάκισης και διαπόμπευσής τους δείχνουν μια έσχατη
υποτέλεια απέναντι στους Αλβανούς».20 Παρακάτω ο
Χριστόδουλος είναι ακόμα πιο αποκαλυπτικός: «Στο
κάτω-κάτω της γραφής και ένοχοι αν είναι οι συλληφθέ­
ντες, θα έπρεπε να συγκαλυφθούν». Περιττό να σημειω­
θεί ότι αυτό το κείμενο δεν περιλαμβάνεται στο corpus
των Εργων του που εκδόθηκαν μετά θάνατον, παρά το
γεγονός ότι ένας ολόκληρος τόμος 850 σελίδων έχει αφι­
ερωθεί για την αρθρογραφία του στην Πληροφόρηση.
Ιδού, λοιπόν, που ο Ιεράρχης όχι μόνο υιοθετεί το
έγκλημα, αλλά αξιώνει και τη συγκάλυψή του. Μιλάμε
για την εν ψυχρώ δολοφονία ανύποπτων και άοπλων
στρατιωτών μιας ξένης χώρας σε ξένο έδαφος και σε
καιρό ειρήνης. Αυτή η απόλυτη σύμπλευση Καψάλη
- Χριστόδουλου στο ζήτημα του ΜΑΒΗ οδήγησε τους
δύο άνδρες στην κατοπινή στενή συνεργασία. 0 Στόχος
ξεκίνησε καμπάνια τον Μάρτιο του 1996, προκαλώντας
όλους τους Μητροπολίτες να τοποθετηθούν πάνω στο
κείμενο του Χριστόδουλου. Οσοι τόλμησαν να αρνηθούν,
δέχτηκαν τον συνήθη οχετό λάσπης. Κάποιοι προτί­
μησαν την υπεκφυγή. Οι υπόλοιποι συμμορφώθηκαν.
Η συνέχεια είναι γνωστή. 0 Στόχος άρχισε να προ­
βάλλει την υποψηφιότητα Χριστόδουλου, και ο Μητρο­
πολίτης Δπμητριάδος άρχισε τις φιλοφρονήσεις προς
τον Καψάλη και την εφημερίδα του. Τα σκάνδαλα και οι
ύβρεις λησμονήθηκαν. Μεταξύ «Ελληνοψύχων»...
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις σχέσεις του Χριστόδου­
λου με την Ακροδεξιά έχει η δυσκολία της Χρυσής Αυ­
γής να «αξιοποιήσει» τη δημοφιλία του προκειμένου να
περάσει τα δικά της ακραία ρατσιστικά κηρύγματα. Οι
μεταπτώσεις στον λόγο του Χριστόδουλου και κυρίως
η διαρκής προσαρμογή του στα δεδομένα διαφορετι­
κών συγκυριών και διαφορετικών ακροατηρίων δεν

L

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ήταν δυνατόν να υιοθετηθούν από τη σκληρή ναζιστική οργάνωση. Την παραμονή της εκλογής του Χριστό­
δουλου στη θέση του Αρχιεπισκόπου, ο ίδιος ο «Φίρερ»
Μιχαλολιάκος θα υπογράφει έναν λίβελο εναντίον του,
επικρίνοντας ένα άρθρο του, στο οποίο ο Χριστόδουλος
κατέκρινε τον ρατσισμό του Λεπέν και υιοθετούσε την
κοινή αντιρατσιστική διακήρυξη των εκπροσώπων των
τριών μονοθεϊστικών θρησκειών στη Γαλλία.21 Με το
άρθρο αυτό ο Χριστόδουλος επιχειρούσε βέβαια να δι­
ασκεδάσει την εικόνα του ακροδεξιού ιεράρχη, εν όψει
της τελικής επιλογής της Ιεραρχίας. Ο Μιχαλολιάκος
δεν ήταν δυνατόν να του το συγχωρήσει. Απάντησε,
λοιπόν, με «χριστιανικά» επιχειρήματα: «Το άρθρο του
συγκεκριμένου Μητροπολίτη δημοσιεύθηκε την Κυ­
ριακή της Αναστάσεως. Θα περίμενε κανείς λοιπόν να
είναι ένα κείμενο θρησκευτικό, ένα κήρυγμα αγάπης
και όχι ένα κείμενο σαφέστατα πολιτικό και πολύ πολύ
σκόπιμο. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που ο Μ η­
τροπολίτης Δημητριάδος Χριστόδουλος γράφει άρθρο
κατά του εθνικισμού και του φυλετισμού και αναμασά
την εβραϊκή φιλολογία περί “ολοκαυτώματος”. Αλλωστε,
για όσους δεν το γνωρίζουν, με δική του πρωτοβουλία
έγινε στο πνευματικό κέντρο της Μητροπόλεώς του η
εκδήλωση των Εβραίων της πόλεώς του για το “ολοκαύ­
τωμα”». Κατά τον Μιχαλολιάκο, «και μόνο η κατ’ ουσίαν
έστω και έμμεση προσυπογραφή ενός κειμένου μαζί
με έναν Εβραίο ραβίνο, έναν καθολικό και έναν προτεστάντη δείχνει τον χαρακτήρα, τον οικουμενιστικό
χαρακτήρα που διέπει το κείμενο του Μητροπολίτου
Δημητριάδος. Η αναφορά του εξάλλου στις “τρεις μο­
νοθεϊστικές θρησκείες” καθώς και στα λεγάμενα “δη­
μοκρατικά κόμματα”, δείχνει ότι ο Χριστόδουλος είναι
ένας Ιεράρχης στο πνεύμα της εποχής και βάζει μία
πολλή σοβαρή υποψηφιότητα για την Αρχιεπισκοπή και
μόνον με τα εφόδια αυτά». Κατά τον «Φίρερ» της Χρυσής
Αυγής «εμείς από την πλευρά μας πιστεύουμε ότι ο Μ η­

τροπολίτης Δημητριάδος κ. Χριστόδουλος θα ήταν καλύ­
τερα να ασχοληθεί με τους κίναιδους και τους ανάξιους
που υπάρχουν στους ...κόλπους της Ιεραρχίας, αντί να
ασχολείται με τον δήθεν ρατσισμό του Ζαν Μαρί Λεπέν.
Βλέπουμε όμως, πως στην ψηφοφορία για την εκλογή
του Αρχιεπισκόπου και τα κουκιά δεν έχουν ούτε οσμή,
ούτε πολύ περισσότερο ηθικόν έρμα! Καλοδεχούμενα
α π’ όπου και αν προέρχονται».22
Λίγες μέρες αργότερα τη σκυτάλη θα πάρει ο τότε
«υπαρχηγός», Αντώνιος Ανδρουτσόπουλος, γνωστός και
ως «Περίανδρος», ο οποίος θα καταγγείλει ως «αντεθνι­
κούς νεωτερισμούς» τις δηλώσεις Χριστόδουλου περί
ρατσισμού και ξενοφοβίας. 0 Περίανδρος θα αντιδιαστείλει τη «φανατική πατριδολατρία» της ναζιστικής ορ­
γάνωσης με την όποια θρησκευτική υποχρέωση: «Δεν
πρέπει να λησμονώμεν, παρά την όποια μας λατρευτική
τάσιν, ότι εις την οριακήν περίπτωσιν, εις την ακρότητα
των περιστάσεων δεν χωρούν συναισθηματισμοί και
ψευδο-θρησκευτικαί επιφυλάξεις».23Το τι ακριβώς εν­
νοούσε με αυτά ο Περίανδρος το αντιληφθήκαμε όλοι
ένα μήνα αργότερα, όταν ο ίδιος, επικεφαλής τάγματος
εφόδου της οργάνωσης, προχώρησε στη δολοφονική
επίθεση εναντίον τριών αριστερών νέων, έξω από τα
δικαστήρια της Ευελπίδων.
Οι βολές της Χρυσής Αυγής εναντίον του Χριστό­
δουλου θα συνεχιστούν, κυρίως επειδή με τη στάση
του εκείνη την περίοδο ο νεοεκλεγείς Αρχιεπίσκοπος
επιχειρούσε να στρογγυλοποιήσει παλιότερες δηλώσεις
του, τονίζοντας ότι δεν είναι «εθνικιστής» αλλά «πατριώ­
της». «Ατυχήσατε Μακαριώτατε», θα γράψει ο βετεράνος
του ακροδεξιού κινήματος Θεόδωρος Καραμπέτσος:
«Γκρεμίσατε τον Μ ύθον σας και αποκαρδιώσατε τον
απλό Ελληνα Χριστιανό που πίστευε πω ς επιτέλους
βρήκε έναν Ηγέτη!».24 Παρόμοια αντιμετώπιση θα έχει
ο Χριστόδουλος από τη Χρυσή Αυγή και στη συνέχεια.
Μοναδική εξαίρεση, η σύμπτωση των απόψεων Μιχα-

Η Χρυσή Αυγή
δεν συγχώρεσε
στον
Χριστόδουλο
τις δηλώσεις
ίου ότι
«δεν είναι
εθνικισιής»

J
Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Η ευκολία ιού
Χριστόδουλου
να καταγγέλλει
τον εθνικισμό
,

,

ρατσισμέ ηταν
ανυπόφορη για
τους γνήσιους
ναζιστές
wmtmmm— m— m m

λολιάκου - Χριστόδουλου για το ζήτημα της Σερβίας: «Η
αποδυνάμωση της Σερβίας εγκυμονεί μεγάλους κινδυνους για τον Ελληνισμό. Η συντριπτική πλειοψηφία
των δημοσίων ανδρών σιωπούν. Μοναδική εξαίρεση ο
Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος που χωρίς δισταγμό πήρε
αμέσως θέση πάνω στο ζήτημα εκφράζοντας έτσι τη
θέληση της συντριπτικής πλειοψηφίας των Ελλήνων».25
Η αναγνώριση αυτή θα διαρκέσει ελάχιστα. Η επιμονή του Χριστόδουλου να κινείται σε ευρύτερο πολιτικό
πλαίσιο και κυρίως η ευκολία του να καταγγέλλει τον
εθνικισμό και τον ρατσισμό ήταν ανυπόφορες για τους
γνήσιους ναζιστές. Χαρακτηριστική η ανάλυση άρθρογράφου της Χρυσής Αυγής που ακολουθεί: «Είχα διατηρήσει κάποιες επιφυλάξεις ανάμεικτες με την ελπίδα
ότι οι περίτεχνες και πλήρεις αντιφάσεων δημαγωγικές
ρητορικές ακροβασίες του νυν Αρχιεπισκόπου της Εκκλησίας της Ελλάδος Χριστοδούλου, που εκινείτο επιδέξια στην κόψη των δύο ρευμάτων, εκφράζοντας πότε
το ένα και πότε το άλλο (αναλόγως του ακροατηρίου
στο οποίο μιλούσε κάθε φορά), δηλαδή από σοβινιστικά πυροτεχνήματα, μέχρι “πολιτικώς ορθό” διεθνισμό
και στείρο μοντερνισμό, ως κολακεία για τους όχλους,
θα κατέληγον, τελικώς, στην αποκρυστάλλωση ενός
εθνοκεντρικού, ελληνοκεντρικού Χριστιανισμού, μιας
δηλαδή Ορθοδοξίας σύμφωνης με τις ελληνικές παραδόσεις»
Και για όσους δεν κατάλαβαν, ο αρθρογράφος παραθέτει ως ενδεικτικά της «απαράδεκτης» στάσης του
Χριστόδουλου ορισμένα «συμβολικά περιστατικά»: το
γεγονός ότι συμπαραστάθηκε σε Νιγηριανό μετανάστη, θύμα ρατσιστικής επίθεσης, την οργάνωση ειδι^
λειτουργίας για τους ξένους μετανάστες στην
Αθήνα και> κυρίως, τη χειροτονία διακόνου αφρικανικής καταγωγής στην Εκκλησία της Ελλάδας. Κατά τη
Χρυσή Αυγή, αυτό ήταν «αποτρόπαιο» και «αίσχος»,
διότι «συνιστά την αρχή για την πλήρη κατάργηση του

παραδοσιακού χαρακτήρος της Εκκλησίας, ως πεδίου
συνοχής της λαϊκής κοινότητος, ως σώματος εμπράκτου
συσπειρώσεως της κοινότητος. Η κοινότης νοθεύεται,
Φθείρεται από μέσα. Γίνεται πολυφυλετική, πολυεθνική,
καταλύεται».26
Οσο κι αν θα το ήθελε η Χρυσή Αυγή, ο Χριστόδουλος
δεν επρόκειτο ποτέ να ταυτιστεί με τις δικές της δοξασίες. Μπορεί ορισμένες ακρότητες στις διατυπώσεις του
να επέτρεψαν στον Μάριο Πλωρίτη να τον συγκρίνει
με τον Χίτλερ, αντιπαραβάλλοντας τον λόγο του με τη
ρητορική του M ein K am pF, αλλά μόλις καταλάβαινε
ότι το είχε παρατραβήξει σε κηρύγματα εθνικισμού και
ρατσισμού, με μεγάλη ευκολία έδειχνε το άλλο του πρόσωπο, το ανθρώπινο, διεθνιστικό και αντιρατσιστικό.
Στόχος του ήταν να ικανοποιεί και να διευρύνει το πο­
λιτικό του ακροατήριο.
Απέναντι σ’ αυτή την «αντιφατική» στάση, η Χρυσή
Αυγή δεν συγχωρούσε στον Χριστόδουλο την καταγγελία του «εθνοφυλετισμού», από ορθόδοξη σκοπιά: «Εμείς
παρ όλο το ανάθεμα παραμένουμε φανατικά Εθνικιστές, αμετανόητα Φυλετιστές, γιατί έργο του Θεού είναι
και τα Εθνη και οι Φυλές! Και στο κάτω κάτω της γραφής
καλύτερα στην κόλαση Ελληνες, παρά στον παράδεισο
οικουμενιστές».28 Βέβαια ξέφευγαν πού και πού επιδοκιμαστικά σχόλια για την «ελληνοπρεπή στάσιν του Αρχιεπισκόπου», ο οποίος αντίθετα από τους πολιτικούς,
οι οποίοι είναι «ευτελείς τυχοδιώκται και απατεώνες,
αλλά συγχρόνως και αδίστακτοι φανατικοί μισέλληνες»,
θα μπορούσε «να διεκδίκηση ακόμη και τον τίτλον του
Υπερέλληνος».20Αλλά στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας
φιλοξενείται ολοσέλιδη επίθεση στον Χριστόδουλο αλλά
και στην Ορθοδοξία, διότι «η Φυλή μας υπήρχε και μεγαλούργησε και πριν τον Χριστιανισμό» και «δυστυχώς
για τον κ. Χριστόδουλο και πολύ περισσότερο για την
Ελλάδα, τα φωτογενή του δάκρυα είναι,, φευ, λίγα για
να αναστρέψουν την πορεία των γεγονότων». Στόχος

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ΓΙΑ ΤΟ ΕΟΝΟΕ
ΚΑΙ ΤΗΝ ΘΡΟΟΛΟΞΙΑ

ίου άρθρου είναι και πάλι «οι αλλεπάλληλες καταδίκες
ίο υ εθνικισμού διά στόμαχος Αρχιεπισκόπου και Οι­
κουμενικού Πατριάρχη». Το συμπέρασμα: «Με τέτοιες
αντιλήψεις και τέτοιους ηγήτορες [η Ελλάδα] είναι άξια
της τύχης της». Το κείμενο υπογράφει το μέλος της ηγε­
τικής ομάδας Ε. Παππά.30Σε μεταγενέστερο κείμενο της
ίδιας αρθρογράφου αναλύεται η άποψη της οργάνωσης
υπέρ του παγανισμού και κατά του χριστιανισμού: «Πι­
στεύουμε ότι ο Παν δεν πέθανε, ούτε σώπασε η λύρα του
Φοίβου. Καταδικάζουμε δε την εμμονή της χριστιανικής
εκκλησίας δεκαεπτά αιώνες μετά την παγίωσή της ως
κρατικής θρησκείας να καταπατά τους χώρους λατρείας
μιας άλλης θρησκείας, της αρχαίας ελληνικής, ιερουρ­
γώντας ή υψώνοντας δικά της σύμβολα και μορφές στα
ιερά της ώστε να της επιβληθεί πρακτικά και συμβολικά
όπως συνέβη επί παραδείγματι με την τελετή για τον
Πάπα στην Πνύκα».31
Ηδη από τους πρώτους μήνες της αρχιεπισκοπικής
θητείας του Χριστόδουλου, η Χρυσή Αυγή είχε επιλέξει
να εμφανίζεται ως «θεματοφύλακας της Ορθοδοξίας»
και επέκρινε τον Αρχιεπίσκοπο για τη μετριοπάθειά
του. «Βεβαίως και είμαι χριστιανός ορθόδοξος», δηλώνει
ο Μιχαλολιάκος στον Θ.Ν. Χατζηγώγο της Ελεύθερης
Ωρας τον Ιανουάριο του 1999. «Η Χρυσή Αυγή στηρί­
ζει στο πολιτικό της πρόγραμμα τον Χριστιανισμό και
την Ορθοδοξία. Ακόυσα κάποια ωραία πράγματα κατ’
αρχάς από τον Χριστόδουλο, αλλά από εκεί και πέρα
βλέπω ότι δεν προχωρεί η υπόθεση... 0 Χριστόδουλος
έχει μία ευκαιρία: να κάνει ό,τι έκανε ο Ιερώνυμος στην
Εκκλησία».32

6. Για ιις πολιτικές συνθήκες δημιουργίας του νέου κόμματος, βλ.
Ιός, «Το κόμμα του μαύρου σταυρού», Ελευθεροτυπία, 18.6.2000.
7. Εκπομπή «Ενα βήμα εμπρός», Telecity, 24.5.2000.
8. Εκπομπή «Ενα βήμα εμπρός», Telecity, 25.5.2000.
9. Εκπομπή «Ενα βήμα εμπρός», Telecity, 26.6.2000.
10. Εκπομπή «Ενα βήμα εμπρός», Telecity, 12.7.2000.
11. Στο ίδιο.
12. Αλφα Ενα, 8.12.2001.
13. Ελεύθερη Ωρα, 28.11.2001.
14. Σοφία Γιαννακά, «Τι έδειξε έρευνα τπς Κόπα Research για τους
ψηφοφόρους του Καρατζαφέρη», Το Βήμα, 15.10.2002.
15. Το Βήμα, 16.10.2002.
16. Ρεπορτάζ του Νίκου Παπαδπμητρίου, Flash, 24.10.2002. Βλ. και
Νίκος Παπαδπμητρίου, «Ο Αρχιεπίσκοπος κομματάρχης του Κα­
ρατζαφέρη», Αυγή, 25.10.2002, Θωμάς Τσάτσης, «Χριστόδουλος
με φωνή... Καρατζαφέρη», Ελευθεροτυπία, 25.10.2002.
17. Στόχος, 6.5.1998.
18. Ιός, «Προβατόσχημες λυκοφιλίες», Ελευθεροτυπία, 19.9.1998.
19. Στόχος, 27.9.1990.
20. Πληροφόρηση, 173-174, Ιούλιος-Αύγουστος 1995.
21. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Οι οικουμενικές αξίες τπς Ε κ­
κλησίας. Η έννοια του πλησίον στον χριστιανισμό και ο αγώνας
εναντίον του ρατσισμού». Το Βήμα, 19.4.1998.
22. Ν[ίκος] Γ. Μ[ιχαλολιάκος], «Μια απάντηση στον Μητροπολίτη Δπμητριάδος», Χρυσή Αυγή, 30.4.1998.
23. Περίανδρος Ανδρουτσόπουλος, «Η ακρότηςτης πατριδολατρίας»,
Χρυσή Αυγή, 22.5.1998.
24. Θεόδωρος Καραμπέτσος, «Ανοικτή επιστολή στον Αρχιεπίσκοπο»,
Χρυσή Αυγή, 15.1.1999.
25. «Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος», Χρυσή Αυγή, 16.4.1999.
26. Παναγιώτης Ιωαννίδης, «Και η Ορθοδοξία στην υπηρεσία της
παγκοσμιοποιήσεως;», λρυσπ/ΙιψΑ 21.1.2000.
27. Μάριος Πλωρίτπς, «Τα δύο X», Το Βήμα, 2.7.2000.
28. «Εμείς οι αιρετικοί», Χρυσή Αυγή, 12.5.2000.
29. «Γράφει και σχολιάζει ο Αχαιός», Χρυσή Αυγή, 2.6.2000.
30. Ε.Χ. Παππά, «Οι ταυτότητες είναι μόνον η αρχή!», Χρυσή Αυγή,
2.6.2000.

1. Συνέντευξη στον Νίκο Χαιζηνικολάου, R eal FM , 27.1.2008.
2. Εκπομπή «Νέα Ελπίδα», Telecity, 9.6.1998.
3. Στο ίδιο.

Ανάμεσα owus
ζηΠωτέε xpmiavoDs
διεκδίκησανρόϋο και
τα ακροδεξιά ρεύματα
του Μάκη Βορίδη, του
Γρ. Μιχαϋόπουήου και
του Ν. ΜιχαΆοΆιάκου

31. Ε.Χ. Παππά, «Αθήνα ή Ιερουσαλήμ; Κι όμως, το ερώτημα παραμέ­
νει!», Χρυσή Αυγή, 20.7.2001.
32. Τη συνέντευξη αναπαράγει ο Αρχηγός της Χρυσής Αυγής στο Ν.Γ.

4. Εκπομπή «Νέα Ελπίδα», Telecity, 6.7.1998.

Μιχαλολιάκος, Για μια Μεγάλη Ελλάδα σε μια Ελεύθερη Ευρώπη,

5. Βλ. παρακάτω, κεφ. 8.

εκδ. Ασκαλών, Αθήνα 2000 [1992], σ. 96 και 98.

Ηδη α π όιους
πρώτους μήνες
η Χρυσή Αυγή
επέκρινε τον
Αρχιεπίσκοπο
για ιη μετριο­
πάθεια ίου

Ζήχω η Ελλάδα, ζήχω η θρησκεία!

Πριν από
τις εκλογές
ίου 2004 ο
Χριστόδουλος
έκλεινε το
μάτι στη Νέα
Δημοκρατία
που φαινόταν
ότι θα νικήσει

Η ΣΧΕΣΗ λοιπόν του Χριστόδουλου με τα πολιτικά
σχήματα και τα έντυπα της Ακροδεξιάς δεν υπήρξε
καθόλου ανέφελη. Ηθελε να τα έχει καλά μαζί τους,
αλλά δεν του αρκούσε να αντλεί πιστούς (οπαδούς)
από ένα μικρό μέρος του πολίτικου φάσματος. Ο στό­
χος του ήταν να εκπροσωπεί το σύνολο της «γαλάζιας
πολυκατοικίας», σύμφωνα με τον ορισμό που έδινε ο
φίλος του ο Καρατζαφέρης στις ποικίλες εκδοχές της
συντηρητικής παράταξης. Μάλιστα κατά καιρούς έκα­
νε κινήσεις για να διευρύνει την επιρροή του και πέραν
της Δεξιάς. «Δεν ένιωθε πιο κοντά σε ένα από τα δύο
κόμματα [Νέα Δημοκρατία και ΠΑΣΟΚ]», θα ισχυριστεί
ο Σωτήρης Τζούμας. Και θα υπενθυμίσει ότι λίγο πριν
από τις εκλογές του Απρίλη του 2000 ο Αρχιεπίσκοπος
σε αντιφώνηση προς τον υφυπουργό Εξωτερικών της
κυβέρνησης Σημίτη, Γρηγόρη Νιώτη, είχε εκφράσει
την ευχή να κερδίσει και πάλι τις εκλογές το ΠΑΣΟΚ
ώστε να συνεχιστεί η εξαιρετική συνεργασία μεταξύ
Εκκλησίας και Πολιτείας. Ο τότε βουλευτής της Νέας
Δημοκρατίας Γιώργος Βουλγαράκης τηλεφώνησε έξαλ­
λος στον Τζούμα για να διαμαρτυρηθεί: «Να πεις στον
Αρχιεπίσκοπο να μαζέψει αυτό που έκανε σήμερα, για­
τί θα βγω και θα κάνω δήλωση και δεν θ’ ακούσω ούτε
Καραμανλή, ούτε κανέναν».1
Ο Χριστόδουλος αποδέχτηκε το τελεσίγραφο Βουλγαράκη. Στο πρώτο του κήρυγμα φρόντισε να απολογηθεί: «Η Ε κκλησία δ ε ν πολιτεύεται. Δ ε ν ανήκει σε
κόμματα, γιατί τα κόμματα ανήκουν σ τη ν Εκκλησία.
Οταν ο Αρχιεπίσκοπος σε μια υπηρεσιακή στιγμή δίνει
την ευχή του σε ένα κόμμα που ήδη κυβερνά, να επανε­
κλεγεί, δ εν το κάνει γιατί προτιμά αυτό το κόμμα. Ούτε
ότανπάλι συναντά τους αξιωματούχους ενός κόμματος
π ο υ βρίσκεται σ τη ν αντιπολίτευση και τους εύχεται
καλή επιτυχία στις εκλογές σημαίνει ότι προτιμά να
εκλεγούν αυτοί, εις βάρος των άλλων. Ο Αρχιεπίσκοπος
είναι πατέρας και όλοι όσοι κατέρχονται στις εκλογές,

είτε βρίσκονται κοντά σ τη ν Εκκλησία είτε όχι, είναι
παιδιά του. Εύχεται και προσεύχεται για τη ν επιτυχία
όλων. Α ς νικήσουν οι ικανοί και οι άξιοι».2
Οι πολιτικές πεποιθήσεις, δηλαδή, του προκαθήμε­
νου της Εκκλησίας είναι επισήμως κάτι σαν το φύλο
των αγγέλων: απλώς δεν υπάρχουν. Μπορεί να έμει­
ναν όλοι ικανοποιημένοι από τις εξηγήσεις του, αλλά
ο Χριστόδουλος δεν έκανε τίποτα άλλο παρά να θεω­
ρητικοποιεί τον καιροσκοπισμό της εκκλησιαστικής
διοίκησης που επιθυμεί να τα έχει με όλους καλά και
προσαρμόζεται ανάλογα με τις προβλέψεις των δημο­
σκοπήσεων. Εξάλλου λίγο πριν από τις επόμενες εκλο­
γές, το 2004, ο Χριστόδουλος επανέλαβε το ολίσθημα,
κλείνοντας αυτή τη φορά το μάτι στην άλλη πλευρά,
τη Νέα Δημοκρατία, που όλα τα δεδομένα έφερναν
πιθανότερη νικήτρια. «Επαναστάτες δεν είναι οι σοσι­
αλιστές. Επαναστάτες είναι οι γνήσιοι χριστιανοί», είπε
επικαλούμενος τον Ντοστογιέφσκι, απευθυνόμενος σε
πρωτοετείς της θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημί­
ου Αθηνών. Και για όσους δεν κατάλαβαν, φρόντισε
να προσθέσει από το εκλογικό κέντρο όπου ψήφισε:
«Σήμερα τελείωσαν τα ψέματα». Στις 14 Μαρτίου 2004,
μία εβδομάδα μετά τις εκλογές, από τον Αγιο Γεώργιο
της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής ο Χριστόδουλος
θα μιλήσει πιο καθαρά, εφόσον πλέον ήταν γνωστός ο
νικητής τω ν εκλογών: «Ενθαρρυνόμαστε κάθε φορά
που βλέπουμε τη Δεξιά του Κυρίου να δίδει κατευθύν­
σεις και να υποδεικνύει τον δρόμο, καθώς επ ίσ ης και
όταν διαπιστώ νουμε ότι καθένας ο οποίος σε αυτόν
τον τόπο θέλησε να παραβλέψει και να περιφρονήσει
τον θρησκεύοντα λαό μ α ς ετέθη στο περιθώριο. Αυτό
αποτελεί μια ιστορική νομοτέλεια, η οποία εφηρμόζετο, εφαρμόζεται και, όπως δείχνο υν τα πράγματα, θα
εφαρμόζεται μ έχρ ι της σ υ ντελεία ς τω ν αιώνων. Στο
τέλος, η παντοδύναμη Δεξιά του Κυρίου δείχνει τι θέλει
ο Θεός και τι θέλει ο λαός».

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

?jq a r > K n

Ή ο ιρ α » ,,,^ κ

> ^ 5 “ * ί θ '« * 4 Ι>ο«οι>η»ι>ιΐίήρ.α.

°2Γ f ' μας

f»VS|ia δμως
ουργ1κη χ α ί εξαιρετικά

ο«ο»δο,α χαρίοματά oa s « o f Μ
εαυτόν σ α ς

f λ,°?S
,ν *« M
WS
Ο β ίλ λ ο » »

,0

η
ετε

ϊ

Ζ ? " *“ * μ“5 Ά α τ ί
περισσσόιερον τ<5ν καλλίτερον

πολλές άρετές χαί αχό
^
° Ιλλ,|νικό? λαόί % *
δημοκρατίας, της ελευθερίας, ^ δ ικα ω σ ύνΞ ’Τ I T 0 & ν * η ς οΐ άξίες τής
πνευματικής άνατάσεως τοΟ άνθοω^ισιιο<Γίη^ ?
° 0φίαζ τών δντ«ν, τής
I λοιπόν, δτι ή εΙλικρινής Xiuia W
πολιτισμού. Αισθάνομαι,
υπαγορεύει χρέος διακονίας Ιδιαίτερα ^ σ τ α ^ ' 5
to0 λαοδ ο δ5
καιρούς μας. Μή λησμονείτε δε' δτι n
w συγζρονου5 «βίσψσυς
υψώθηκε δταν « ι α Χ 2 * 5
αείποτε μεγαλούργησε καί
έλληνορθοδόξου ιδεώδους.
^ *****
όξίες τοΟ

αισθάνομαι διπλή τή χαρά άπά τήν έπανεκλον* J !
I
οποίαν άγαπδτε,
μΟ ους τοΟ Ελληνικού Κοινοβουλίου καί σ ί δ , α β ^ ^ Γ τ Γ κ α Λ ΐ ?°ΰ
Εκκλησία συμμερίζεται τή χαρά σας αύτή.
η Μητε?α

3jSsS3S3SS35S2
Μετ’ εύχβν δια»ΰρων

■ft $ h n m
Δεν ήτανμυστικό
------------------------- τι ψήφιζε

Και στις 24 Μαρτίου 2004, κατά την πρώτη του επί­
σημη επίσκεψη στον νέο πρωθυπουργό Κώστα Καρα­
μανλή θα πει από το μέγαρο Μαξίμου: «Οι καταστάσεις
αλλάζουν, δόξα σοι ο θεός».
Είχε βέβαια προηγηθεί η μεγάλη σύγκρουση με την
κυβέρνηση Σημίτη για το ζήτημα τω ν ταυτοτήτων,3
οπότε δεν μπορούσε πλέον να πατά στις δύο βάρκες
του δικομματισμού. Ηδη από τις 14 Ιουνίου 2000, μι­
λώντας στη λαοσύναξη της Θεσσαλονίκης είχε κάνει
σαφή την επιλογή του: «Την Εκκλησία, όποιο χέρι θέ­
λησε να αγγίξει, αυτό ξεράθηκε». Ο παλιός ύμνος του
κόμματος γινόταν και πάλι επίκαιρος: «Ζήτω η Ελλάδα,
ζήτω η θρησκεία, ζήτω η Νέα Δημοκρατία».
Από όλη την πολιτεία του Χριστόδουλου γίνεται
σαφής η ιδιαίτερη σχέση του με τον χώρο της Δεξι­
άς, κάτι βεβαίως απολύτως φυσικό για έναν Ιεράρχη
με βαθιά συντηρητικές απόψεις, αλλά εντυπωσιάζει
η συχνότητα τω ν πολιτικών του παρεμβάσεων στις
κομματικές αντιπαραθέσεις ειδικά κατά τις εκλογικές
περιόδους. Μία από αυτές τις παρεμβάσεις που έχουν
μείνει στη σύγχρονη πολιτική ιστορία ήταν ένα άρθρο
του στις εφημερίδες του Βόλου αμέσως μετά τις ευρω­
εκλογές του 1984. «Τώρα π ο υ ο σάλος τω ν εκλογώ ν
εκόπασε», έγραφε ο Χριστόδουλος, «αξίζει να π ο ύ μ ε
μ ερ ικ ές π ικ ρ ές αλήθειες πο υ ενδια φ έρο υν τον τόπο
και τους κατοίκους του. Η φωνή μας α π η χεί μια οικτρή
πραγματικότητα, που προοιωνίζεται για το μ έλλο ν μ ε ­
γάλα δεινά. Η μ εγά λ η μ ά χ η τω ν εκλογώ ν έφ ερε στο
προσκήνιο τον βαθύ διχασμό του λαού μας, ιδιαίτερα
σ τη ν Επαρχία. Στα χωριά μ α ς δ εν μιλο ύν μεταξύ τους
άνθρωποι διαφ ορετικώ ν πολιτικώ ν τοποθετήσεων.
Και οικογένειες ολόκληρες κινδυνεύουν να διαλυθούν
εξ αιτίας διχογνω μιώ ν π ερ ί τα κομματικά. Παιδιά δεν
μιλούν στους γονείς των και αδέλφια δεν χαιρετίζονται
μεταξύ τους, επειδή τους χωρίζει αβυσσαλέο μίσος και
αγεφύρωτο χάσμα. Η ρύπανση των τοίχων μ ε αφίσες,

τα αιωρούμενα πανό, οι ομάδες περιφρούρησης, η κα ­
τάχρηση του λόγου, το αμόκ τω ν συνθημάτων, οι ορ­
γανωμένες κρούσεις, η κομματικοποίηση του Κράτους,
το όργιο τη ς απειλής, ο φόβος τω ν αντιποίνων, όλα
αυτά προσέδω σαν στον τόπο μ ία ν απ ρόσμενη όψη,
έδιωξαν το χαμόγελο από τα χείλη, θρόνιασαν το μίσος
στις καρδιές».
Π ροφανώ ς όλα αυτά τα εξέθρεψε κατά τον τότε
Μητροπολίτη η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου.
Υπάρχει και συνέχεια: «Οι πολιτικοί έθρεψαν τον διχα­
σμό κι επυροδότησαν τον τορπιλισμό της εθνικής μα ς
ομοψυχίας. Ο,τι π ερ ί του αντιθέτου θα λεχθεί, θα είναι
ψεύδος και δημαγωγία. Α υτοί οδήγησαν και οδηγούν
τη ν νεολαία στη φονική αντιπαράθεση και σ τη ν κακή
εκ τίμ η σ η του ρόλου τη ς σ τους πολιτικούς αγώνες».
Ακόμα και εμφύλιο προέβλεπε ο Χριστόδουλος μετά
τη δεύτερη εκλογική επικράτηση του ΠΑΣΟΚ: «Ποιος
τώρα θα κατασιγάσει τον ερεθισμό και ποιος θα απο­
τρέψει τη σ υντήρη ση του διχασμού; Και ποιος αύριο
θα πληρώσει για τα χειρότερα που πιθανόν να ακολου­
θήσουν, όταν η κορύφω ση του πάθους θα οπλίσει το
χέρι του αδελφού και το αίμα των θυμάτων θα ρεύσει
και θα ποτίσει τη μα ρ τυρ ικ ή μ α ς γη;». Το συμπέρα­
σμα του Χριστόδουλου ήταν ότι έπρεπε να αναλάβει
δράση η Εκκλησία: «ΑλίΓ εάν υπάρχουν αρκετοί που
τοποθετούν το κομματικό τους συμ φ έρον πάνω από
το εθνικό, και αν μ ερ ικο ί νομίζουν π ω ς μ π ο ρ ο ύ ν να
ασεβούν προς την ιστορία του τόπου, δεν θα πρέπει να
σιγήσουν οι φωνές της σωφροσύνης και δεν θα πρέπει
ν ’αφεθεί ο δρόμος ελεύθερος στους δολιοφθορείς της
γαλήνης μ α ς και της προόδου των παιδιώ ν μας. Τώρα
η Εκκλησία καλείται νασβήσει τις φωτιές που άναψαν
τα πάθη και να επουλώσει τις π λη γές που άνοιξαν τα
μίση. Οι συνετοί θα προσέξουν. Και θα είναι αρκετοί για
να απομονώσουν τους άλλους. Και για να αποτρέψουν
τηνεπερχόμ ενη θύελλα, όσο είναι καιρός».4

οΧριστόδουήοί.
Δεξιά, τυποποιημένο
συγχαρητήριο σε
«ευλαβή» βουλευτή

Εντυπωσιάζει
η συχνότηϊα
των πολιτικών
παρεμβάσεων
ίου
Χριστόδουλου
κατά τις
εκλογικές
περιόδους

gg|


I -?■
,

.

£ ρ ,ί, ;

Μεγάϋη οικειότητα
με εκπροσώπους του
«ΰικομματισμού»

Το δημοτικό
συμβούλιο του
Βόλου είχε
κηρύξει τον
Χριστόδουλο
ανεπιθύμητο

Το αποτέλεσμα ήταν να ξεσηκωθεί ο δημοκρατικός
λαός του Βόλου και το δημοτικό συμβούλιο της πόλης,
έπειτα από θυελλώδη συνεδρίαση, να κηρύξει τον δε­
σπότη «ανεπιθύμητο»! 0 τότε δήμαρχος Μιχάλης Κουντούρης έκλεισε τη συνεδρίαση με εκτενή ανάλυση
του άρθρου και παρατήρησε ότι «ο Σεβασμιότατος έχει
ο ίδιος τοποθετήσει τον εαυτό του έξω από τη μεγάλη
δημοκρατική οικογένεια. Είναι κοινό μυστικό αυτό
το πράγμα. Και το ξέραμε και το ήξερα. Είχα το άρθρο
του Δεσπότη τον Δεκέμβρη, την Πρωτοχρονιά του 81.
Ηταν το κύριο άρθρο, σε ποια εφημερίδα; Στην εφη­
μερίδα που υποστήριζε τη Χούντα, στην εφημερίδα
που όλος ο πολιτικός κόσμος, και η κυβέρνηση της
Δεξιάς αναγκάστηκε να διώξει: στον Ελεύθερο Κόσμο.
[...] Είναι αναρρίπισις παθών αυτό το κήρυγμα του Δε­
σπότη. Δεν είναι κήρυγμα αγάπης. Θίγει τον Πρόεδρο
της Δημοκρατίας, θίγει και τον σημερινό πρωθυπουργό
και τον πρώ ην πρω θυπουργό και όλα τα πολιτειακά
όργανα».
Βέβαια ο κ. Χριστόδουλος δεν έφυγε από τον Βόλο,
ούτε έδειξε να ενοχλείται ιδιαίτερα από το ψήφισμα.
Επιχείρησε μάλιστα να δώσει άλλη ερμηνεία στα λεγόμενά του: «Το άρθρο μ α ς αποτελεί κραυγή αγωνίας
ενός Επισκόπου, μ ε βάση τα γεγονότα που συνέβησαν
κατά τη ν προεκλογική περίοδο. Η απόπειρα, ωστόσο,
πολιτικοποιήσεω ς τω ν απόψεων μ α ς αποτελεί δεινή
π α ρ α π ο ίη σ η τω ν α λη θινώ ν π ρ ο θ έσ εώ νμ α ς. Είναι
εσφαλμένη η άποψη εκείνω ν που υποστηρίζουν ότι
είμεθα, δήθεν, νοσταλγοί πα λαιώ ν πολιτικώ ν κα τα ­
στάσεων». Η αναδίπλωση αυτή του κ. Χριστόδουλου
είναι ενδεικτική για τον πολιτικό χαρακτήρα των παρεμβάσεών του. Αλλά ακόμα και μετά τον σάλο, στην
απολογητική του αυτή δήλωση αποφεύγει να αναφέρει
τη χούντα με το όνομά της. Την αποκαλεί «παλαιά πο­
λιτική κατάσταση», όπως έκαναν την περίοδο εκείνη
όλοι οι ακραιφνείς νοσταλγοί της.5

Η πολιτική λοιπόν για τον Χριστόδουλο είχε σαφές
πρόσημο. Οι στενές προσωπικές του σχέσεις με στε­
λέχη της Νέας Δημοκρατίας τον οδήγησαν ακόμα και
στο σημείο να αναμειγνύεται άμεσα στις εσωκομματι­
κές διαδικασίες. Οπως αποκαλύφθηκε πολλά χρόνια
αργότερα, μετά την ήττα της Νέας Δημοκρατίας και
την παραίτηση του Εβερτ στις εκλογές του 1996, ο Χρι­
στόδουλος είχε στείλει την ακόλουθη επιστολή στον
παλιό του συνεταίρο στο Ιδρυμα Βουδούρη και τον
Ελεύθερο Τύπο:
«Αγαπητέ μ ου Μίλτο,
Μ ε τη ν επισ τολή μο υ α υ τή ν επιθυμώ να σου εκφράσω τη σ υγκ ίνη σ ή μ ο υ για τη ν απόφασή σου να
παραιτηθής τη ς Π ροεδρίας της Ν Α , μ ετά το αποτέ­
λεσμα των χθ εσινώ ν εκλογών, πα ρέχοντα ς έτσι ένα
ε π ιπ λ έ ο ν δείγμα της πολιτικής σου εντιμότητος και
γενναιοψυχίας. Παρά το ότι διεξήγαγες ένα ν τιτάνιο
προεκλογικό αγώνα μ ε υψηλό αίσθημα ευθύνης, και
παρέδωσες μαθήματα πολιτικού ήθους και ευπρεπειας,
και όταν ακόμη έχασες τη μάχη, μ ε τα συγχαρητήρια
που α π ηύθυνες προς τον αντίπαλόν σου, εθεώρησες
αναγκαίο να επωμισθής τις ευθύνες της ήττας και εγκατέλειψες οικειοθελώς το πηδάλιο του σκάφους, χωρίς
τούτο να ήτοκαι αναγκαίο.
Η ρευστότης των πολιτικώ ν μα ς πραγμάτω ν σε σ υ ­
νάρτηση μ ε τα οξέα και μεγάλα εθνικά και άλλα προβλήματά μας, σ υ ν ισ το ύ ν τώρα το πλαίσιο μ έσ α στο
οποίο θα ανελιχθή η πολιτική μ α ς ζωή. Ο ρόλος της
Ν.Δ. θα εξακολουθήσει να είναι σημαντικός, εφ 'όσον
διαφυλαχθή αρραγής η ενότης της. Πέραν αυτού απαι­
τούνται νέα “ανοίγματα’’και εκσυγχρονισμός. Και προ
πάντω ν αδιαφιλονίκητος Αρχηγός, ώ στε να εκλείψ ηη
κατάρα της εκ των έσω υπονόμευσης και διάβρωσης.
Για όλα αυτά το πολιτικό σου ήθος και η επιρροή σου
νομίζω ότι θα είναι μία ικανή εγγύησις.
Σου εύχομαι υγεία και δύναμη παρά Θεού. Στο όνο­

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

μα της φιλίας μας, σε διαβεβαιώ ότι προσεύχομαι για
σένα και διατηρώ αμείω τη τη ν αγάπη και εκτίμησή
μ ου στο πρόσωπό σου».6
Την ίδια ταύτιση με τη Δεξιά θα διατηρήσει ο Χρι­
στόδουλος μέχρι το τέλος. Βαριά άρρωστος, από το
Μ αϊάμι όπου βρισκόταν για την ά π ελπ ι τελευταία
προσπάθεια να αντιμετωπίσει τον καρκίνο, θα στείλει
στον Κώστα Καραμανλή συγχαρητήριο γράμμα για τη
νίκη του στις εκλογές, λίγες ώρες μετά το κλείσιμο της
κάλπης (17.9.2007):
«Αγαπητέμου Κώστα,
Τούτες τις μεγά λες σ τιγμές για την προσω πική σου
ζωή και για την γλυκυτάτη πατρίδα μας, μακράν σωματικώς αλλά εγγύ ς σου κατά πνεύμα, σου σφίγγω θερμά
το χέρι και μέσα από τα βάθη της καρδιάς μ ο υ αφήνω
να έρθουν στα χείλη μο υ τα ολοκάρδια συγχαρητήριά
μου. Η Εκκλησία που την σέβεσαι και την αγαπάς, ως
φιλόστοργη Μ άνα σε αγκαλιάζει και σε τιμά, δ ι’ εμού
του Προκαθημένου Της, σε ευλογεί και διακαώς π ρ ο ­
σεύχεται στον Κύριόν Της για μια αρίστη επιτυχία στο
έργο σου μ ε αγλαούς κα ρπούς σ ’ όλους τους τομείς,
για το καλό της Ορθοδοξίας και του Ε λληνισμού στον
ευλογημένο τόπο μας.
Ο Θεός μα ζί σου.
Ο Αθηνώ ν Χριστόδουλος».
Σ’ αυτό το κλίμα, είναι πολύ φυσικό για τον πιο στε­
νό του συνεργάτη, τον Σωτήρη Τζούμα, να κατεβαίνει
υποψήφιος βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας στην Α'
Πειραιά στις εκλογές του 2007, κάτι που θα είχε συμβεί
και το 2004 αν δεν είχε ζητήσει ο Καλλίνικος από τον

Καραμανλή να μην τον περιλάβει στη λίστα. Σύμφωνα
με τον Τζούμα, για την προσω πική του αποτυχία το
2007 ευθύνεται και πάλι ο Καλλίνικος, ο οποίος «είχε
μετατραπεί σε μεταμεσονύκτιο κατήγορό μου, τηλεφω­
νώντας και τρομοκρατώντας ιερείς και απλό λαό».7Βέ­
βαια ο σύμβουλος του Χριστόδουλου ήταν ταυτόχρονα
και σύμβουλος του υπουργού Εμπορικής Ναυτιλίας της
Νέας Δημοκρατίας Μανώλη Κεφαλογιάννη. Μάλιστα
την ίδια περίοδο, ο βασικός συνεργάτης του Μ ητρο­
πολίτη Ανθιμου, ο Δημήτρης Πάλλης, ήταν κι αυτός
σύμβουλος του Κεφαλογιάννη.8
Μ ’ αυτό τον τρόπο, ο Χριστόδουλος κατάφερνε να
υλοποιήσει την προσωπική του φιλοσοφία για τη σχέ­
ση της Εκκλησίας με την πολιτική: «Δ ενπρέπει [η Εκ­
κλησία] να υποχωρήσει στον πειρασμό να μ π ει σ τη ν
πολιτική. Α ν κρα τηθεί μακριά, θα μπορέσει να φέρει
τη ν πολιτική στον δικό της χώρο»?

33

Η Δεξιά προϋποθέτει
βέβαια και κάποια
(αυτο)πειθαρχία

1. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 101.
2. Στο ίδιο, σ. 102.
3. Βλ. σχει. σιο κεφ. 8.
4. Χριστόδουλος, Μπτροπολίιης Δημητριάδος, «Η θύελλα που επέρ­
χεται», εφημερίδες Μαγνησίας, 24.6.1984.
5. Ιός, «0 ανεπιθύμητος κ. Χριστόδουλος», Κυριακάτικη Ελευθερο­
τυπία, 20.3.2005.
6. Εφημερίδα του Βόλου Πρώτη, 11.7.2000. Βλ. και Γιώργος Χρ. Παπαχρήστος, «Εδινε από τ ο ’96 γραμμή στη Ν.Δ.», Τα Νέα, 12.7.2000.
7. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος..., ό.π., σ. 175.
8. Στο ίδιο, 0.146.
9. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «0 Ελληνισμός και η Ευρώπη», Το
Βήμα, 19.1.1997.

Ο στενότερος
συνεργάτης του
Χριστόδουλου
κατέβαινε
υποψήφιος
με τη Νέα
Δημοκρατία

Ο σκοπός αγιάζει ία ΜΜΕ
0 ΡΙΟ ΣΥΓΚΙΝΗΤΙΚΟΣ δημοσιογραφικός επικήδειος για

τον Χριστόδουλο υπογράφεται από τον Θέμο Αναστασιάδη: «Οσα λάθη τακτικής ή συμπεριφοράς και αν έκανε
ως ιεράρχης, ως άνθρωπος, ως εκκλησιαστικός παρά­
γων ο Χριστόδουλος, διαγράφονται μπροστά στη μεγά­
λη εθνική προσφορά του. Εδωσε μάχη ακόμη και μόνος
εναντίον όλων. Και γι’ αυτό χτυπήθηκε, καθυβρίστηκε
και λοιδορήθηκε όσο κανένας άλλος Αρχιεπίσκοπος».1
Αυτή η αναπάντεχη συνηγορία υπέρ του Χριστόδου­
λου δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Είναι γεγονός ότι
ήδη από την εποχή που ήταν απλός Μητροπολίτης, ο
Χριστόδουλος είχε το μυαλό του κυρίως στα μέσα ενη­
μέρωσης, γιατί θεωρούσε ότι το μήνυμά του έπρεπε να
περνά προς τον απλό λαό μέσα απ’ αυτά. Και βέβαια τα
μέσα ενημέρωσης για τον «απλό λαό» στα μάτια του
Χριστόδουλου ήταν κυρίως τα πιο «λαϊκά», και ανάμεσά
τους το Πρώτο Θέμα, η Espresso, η Αυριανή. Ο ίδιος
φρόντισε να δημιουργήσει ειδικές σχέσεις με όσο πε­
ρισσότερα μπορούσε.
Αν παρακολουθήσει κανείς την πορεία των σχέσεων
του Χριστόδουλου με τα μέσα ενημέρωσης θα θαυμά­
σει πραγματικά την ικανότητά του να προσαρμόζεται
στο πολιτικό περιβάλλον της στιγμής. Την περίοδο της
δικτατορίας ξεχωρίζει η πυκνή αρθρογραφία του σε επί­
Την περίοδο σημα εκκλησιαστικά έντυπα (Εκκλησία, Εφημέριος) ή
της δικτατορίας έντυπα φορέων της Εκκλησίας (Ιεροψαλτικά Νέά), ενώ
κείμενά του παράλληλα κείμενά του φιλοξενούνται στο επίσημο
φιλοξενούνται όργανο του δικτατορικού καθεστώτος, τον Ελεύθερο

στο επίσημο
όργανο του
δϋκταιορικού
καθεστώτος,
τον «Ελεύθερο
Κόσμο»

Κόσμο.
Την περίοδο της μεταπολίτευσης τον βλέπουμε να
διατηρεί τις σχέσεις με τον Ελεύθερο Κόσμο, αλλά να
διαμορφώνει και το δικό του δίκτυο ενημέρωσης στη
Μαγνησία, μέσω της Μητρόπολης Δημητριάδος στην
οποία πλέον είναι επικεφαλής. Αυτό που ξαφνιάζει εί­
ναι η αρθρογραφία του το 1975 στον πολύ μακρινό από
τον Βόλο Κήρυκα Χανίων? Πρόκειται για μια πρώιμη

ένδειξη των σχέσεων που επιδίωκε να αναπτύξει ο Χρι­
στόδουλος με τους βασικούς πολιτικούς παράγοντες,
εφόσον το φύλλο αυτό ήταν το ιδιόκτητο δημοσιογρα­
φικό όργανο της οικογένειας Μητσοτάκη.
Η αρθρογραφία του στον Ελεύθερο Κόσμο πυκνώ ­
νει από τις αρχές του 1981. Με την εβδομαδιαία στήλη
«Τίμια και απλά» ο Χριστόδουλος παρεμβαίνει ανοιχτά
εναντίον του ΠΑΣΟΚ και της Αριστεράς, με διαρκείς
αναφορές στον «μαρξιστικό αθεϊσμό» (8.8.1981), την
«επαναστατικότητα του χριστιανισμού» (18.6.1981),
τον «ευρωκομμουνισμό» (27.8.1981), τη «μαρξιστική
ανάλυση» (3.9.1981) και τη «μαρξιστική ανθρωπολογία»
(17.9.1981). Από τις στήλες του χουντικού εντύπου καλεί
τα κόμματα να πουν πριν από τις εκλογές «τι πρεσβεύ­
ουν πάνω σε πολύ σοβαρά ηθικά θέματα, που απτονται
του θρησκευτικού μ α ς “πιστεύω", όπως είναι η δομή
της οικογένειας, η ηθική κατεύθυνση της παιδείας, τι
χριστιανική διαπαιδαγώγηση της νεολαίας», διότι «είναι
ανεπίτρεπτο και απαράδεκτο να ζητούν την ψήφο των
χριστιανώ ν και ύστερα να προσέρχωνται σε ενέργειες
κατά της θρησκείας ή της Εκκλησίας». Και πάνω απ
όλα να πουν «αν η Εκκλησία θα εχη ελευθερία να χρη­
σιμοποιεί τα μαζικά μέσα ενημέρωσης που τελούνκάτω
από τον κρατικό έλεγχο» (6.5.1981). Τα δύο τελευταία
προεκλογικά του άρθρα φέρουν τους χαρακτηριστικούς
τίτλους «Ο στρατευμένος αθεϊσμός» (1.10.1981) και «Ελ­
ληνικός μαρξισμός και Εκκλησία» (9.10.1981).
Αμέσως μετά τον εκλογικό θρίαμβο του ΠΑΣΟΚ, c
Χριστόδουλος εξαφανίζεται από τον Ελεύθερο Κόσμο
Είχε έρθει η ώρα να στραφεί στο μεγάλο κοινό. Και
παράλληλα ξεκινά εκπομπές στο κρατικό ραδιόφωνο
και στέλνει άρθρα σε μεγάλες εφημερίδες, κυρίως τον
Ελεύθερο Τύπο. Αλλά, όπως αποδείχτηκε, δεν αρκούσι
στον Χριστόδουλο η ιδιότητα του απλού αρθρογράφου
Είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο ότι ο Στόχος το\
κατηγορούσε αρχικά για τη συμμετοχή του στη διοί

κηση ίου Ελεύθερου Τύπου, μέσω της παρουσίας του
στο Δ.Σ. του Ιδρύματος Λίλιαν Βουδούρη. Ο Γιώργος
Κύρτσος περιγράφει το σοκ που ένιωσε όταν μετά τον
θάνατο του Αρη Βουδούρη διαπίστωσε ότι στη διαθήκη
του εκδότη του προβλεπόταν μια διοίκηση στην οποία
θα μετείχε ο Χριστόδουλος, καθώς και τρία στελέχη της
Νέας Δημοκρατίας (Παλαιοκρασσάς, Εβερτ, Βαρβιτσιώτης). Μάλιστα ο Χριστόδουλος έγινε πρώτος πρόεδρος
του Ιδρύματος.3
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, χωρίς αρχικά
να διακόψει τη συνεργασία με τον Ελεύθερο Τύπο, ο
Χριστόδουλος αρχίζει να αρθρογραφεί στο Βήμα και
στη συνέχεια θα μεταφέρει όλο το βάρος της δημόσιας
έκφρασής του σ’ αυτό. Αυτή η άνεσή του να κινείται
σε όλο το εύρος των εντύπων θα εκφραστεί και με την
παράλληλη αρθρογραφία στην Εκκλησιαστική Αλήθεια
επίσημο όργανο της Ιεράς Συνόδου, με διευθυντή τον
Καλλίνικο) και τον Ορθόδοξο Τύπο (όργανο των ζηλω­
τών της Πανελληνίου Ορθοδόξου Ενώσεως). Γεγονός
αξιοσημείωτο, αν συνυπολογίσει κανείς ότι η Ιερά Σύ­
νοδος καταδίκασε τον Ορθόδοξο Τύπο ως σχισματική
εφημερίδα.4
Στην πρώτη του επίσκεψη στο Οικουμενικό Πατρι­
αρχείο στο Φανάρι ως Αρχιεπίσκοπος, ο Χριστόδουλος
προσκάλεσε εκτός από τους δημοσιογράφους του εκ­
κλησιαστικού ρεπορτάζ και τους εκδότες-διευθυντές
τριών εφημερίδων των Αθηνών: τον Σταύρο Ψυχάρη,
τον Γιώργο Κύρτσο και τον Μιχάλη Ανδρουλιδάκη. Ηταν
μια ιδέα του Σωτήρη Τζούμα, την οποία υιοθέτησε ο
Χριστόδουλος. «Την ιδέα αυτή σκόπευε ο Χριστόδου­
λος να την εφαρμόσει σε όλα τα επόμενα ταξίδια του.
Να καλεί δηλαδή, εκτός από τους καθ’ ύλην αρμόδιους
συντάκτες, και επιτελικά στελέχη του Τύπου. Δυστυχώς,
λίγο αργότερα άλλαξε άποψη, διότι συνεργάτες του στην
Αρχιεπισκοπή φρόντισαν να τορπιλίσουν την ιδέα, όχι
γιατί ήταν κακή, αλλά γιατί δεν ήταν δική τους».5

Οι ιδιαίτερες σχέσεις του με τους μεγαλοεκδότες
έπαιξαν βέβαια σημαντικό ρόλο στην καριέρα του Χρι­
στόδουλου. Εξι χρόνια πριν από την εκλογή του, Το
Βήμα, σε άρθρο μελλοντικού υπουργού Παιδείας, τον
είχε υποδείξει ως μελλοντικό προκαθήμενο: «Της εκ­
κλησιαστικής “τρόικας” ηγείται ο Μητροπολίτης Δημητριάδος κ. Χριστόδουλος, που αποτελεί ως “προφίλ”
τον αντίποδα του κ. Σεραφείμ. Πενήντα ενός ετών, με
δίπλωμα Νομικής και Θεολογίας, με συγγραφικό έργο
θεολογικό, με ξένες γλώσσες και κοσμοπολίτικο “αέρα”
καθώς μετείχε σε ποικίλα διεθνή θεολογικά συνέδρια, ο
κ. Χριστόδουλος αποτελεί την ανερχόμενη δύναμη της
Εκκλησίας μας».6
Ο τελικός στόχος του Χριστόδουλου ήταν να δημι­
ουργήσει και δικό του τηλεοπτικό σταθμό με συνεταίρο
-μεταξύ άλλων- τον Γιώργο Κουρή. Το αποκαλύπτει ο κ.
Τζούμας: «Δεν μπόρεσε [ο Αρχιεπίσκοπος] να υλοποιή­
σει το όνειρό του, τη δημιουργία τηλεοπτικού καναλιού,
μολονότι θέλησαν να του σταθούν σημαντικοί άνθρω­
ποι των ΜΜΕ. Ανάμεσά τους, πρέπει εδώ να αναφέρω
ότι η σχέση του ήταν εξαιρετική με τον επιχειρηματία
Γιώργο Κουρή. Ο Γ. Κουρής στάθηκε κοντά στον Αρχι­
επίσκοπο σε όλες τις στιγμές της Αρχιεπισκοπείας του
και σε όλες τις κρίσεις. Και ο Χριστόδουλος τον αγαπούσε
γιατί τον θεωρούσε καλής προαίρεσης άνθρωπο που
ήθελε ειδικό χειρισμό».7
1. Πρώτο Θέμα, 3.2.2008.
2. Ενδεικτικά: «Τύπος και ουσία», Κήρυξ, 12.7.1975 και «Η άφεσις»,
Κήρυξ, 20.9.1975.
3. Γιώργος Κύρτσος, Ο μυστικός πόλεμος των εξουσιών, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 2003, σ. 42-55.
4. Εκκλησιαστική Αλήθεια, 1-16.1.1994.
5. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 131.
6. Πέτρος Ευθυμίου, «Ολα όσα θέλετε να ξέρετε για τον πόλεμο της
Εκκλησίας», Το Βήμα, 9.2.1992.
7. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος..., ό.π., σ. 71-72.

πειραματιζόταν
με όΛα ταμέσα.
Αριστερά, η διαθήκη
του Βουδούρη
που τονμετέτρεψε
σε «εκδότη»

Οι ιδιαίτερες
σχέσεις του
Χριστόδουλου
με τους
μεγαλοεκδότες
έπαιξαν
σημαντικό
ρόλο στην
καριέρα του

Η ιδιωτικοποίηση ιης Εκκλησίας

Τ© βασικό
πρόσωπο tou
σκανδάλου
Siemens είχε
βραβευτεί
από χον
Χριστόδουλο
παρόνχος
χου Κυριάκου
Μηχσοχάκη

Η ΣΚΗΝΗ ξενίζει. Το ημερολόγιο γράφει 23 Αυγούστου
2004 και βρισκόμαστε στην αίθουσα τελειών της Αρ­
χιεπισκοπής Αθηνών. Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος
απονέμει με κάθε επισημότητα βραβείο για τις «υπηρε­
σίες του» στον γενικό διευθυντή της Siemens Χάινριχ
φον Πίρερ (Heinrich von Pierer). Παρόντες, ο διευθυ­
ντής της Siemens Hellas Μ ιχάλης Χριστοφοράκος (ο
οποίος κάνει τις συστάσεις), ο γενικός διευθυντής της
εκκλησιαστικής φιλανθρωπικής ΜΚΟ «Αλληλεγγύη»
Δημήτριος Φουρλεμάδης, αλλά και το ζεύγος Κυριάκου
και Μαρέβας Μητσοτάκη. Ηταν η στιγμή που κορυφωνόταν η διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων της
Αθήνας, και η γερμανική εταιρεία είχε συμμετάσχει
με πολλούς τρόπους στο διεθνές πάρτι διασπάθισης
του ελληνικού χρήματος, ειδικά μέσω του περιβόητου
συστήματος ασφαλείας των Αγώνων C4I. Το σκάνδαλο
δωροδοκιών της Siemens επρόκειτο να αποκαλυφτεί
λίγο αργότερα. Από όσους μετείχαν στην τελετή παρασημοφόρησης και βρίσκονται ακόμα εν ζωή, ο Χριστοφοράκος διέφυγε στη Γερμανία για να αποφύγει τις διώ­
ξεις εις βάρος του, ο Πίρερ υποχρεώθηκε να παραιτηθεί,
ενώ η «Αλληλεγγύη» έχει δυσφημιστεί τόσο πολύ από το
σκάνδαλο με τα σάπια πουλερικά, τα οποία στάλθηκαν
στις περιοχές που είχαν πληγεί από το τσουνάμι, ώστε
καταργήθηκε από τον νέο Αρχιεπίσκοπο και ιδρύθηκε
νέα ΜΚΟ, με το όνομα «Αγάπη».
Ο μόνος που έχει προκόψει από τότε είναι ο Κυριάκος
Μητσοτάκης, ο οποίος εμφανίζεται σήμερα έτοιμος να
κυβερνήσει τη χώρα, αλλά η προσωπική του εμπλοκή
στην υπόθεση είναι γνωστή. Βέβαια και ο κ. Φουρλεμά­
δης ξεπέρασε το σοκ. Φρόντισε να χειροτονηθεί ιερέας
στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας, και τώρα πια
ιερουργεί στην Κόρινθο. Πάντως διατήρησε τον πρωτα­
γωνιστικό ρόλο του στα δημόσια πράγματα και πριν από
μία βδομάδα τον είδαμε να κλείνεται ως διευθύνων σύμ­
βουλος του Alpha στη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας

και Ενημέρωσης για να διεκδικήσει -χωρίς επιτυχία- τη
συμμετοχή του καναλιού του κ. Κοντομηνά στον διαγω­
νισμό για την αδειοδότηση των συχνοτήτων.
Το κεντρικό πρόσωπο της σκηνής, ο τιμώμενος από
τον Αρχιεπίσκοπο Χάινριχ φον Πίρερ είναι σήμερα ο
βασικός κατηγορούμενος στη δίκη για τα «μαύρα» τα­
μεία της Siemens στην Ελλάδα, μια δίκη που τείνει να
εξελιχθεί σε σκάνδαλο. Στις αρχές Ιουλίου διαπιστώθηκε
ότι επικρέμαται η παραγραφή των αδικημάτων, αφού
επί μήνες αναβάλλεται η εκδίκαση της υπόθεσης επειδή
δεν έχει μεταφραστεί το βούλευμα στα γερμανικά. Ο
Πίρερ αντιμετωπίζει βαριά κατηγορία και η ποινή που
προβλέπεται σε περίπτω ση ενοχής φτάνει μέχρι και
τα ισόβια. Στο αυτοβιογραφικό του πόνημα, πάντως, ο
πρώην διευθύνων σύμβουλος και εν συνεχεία πρόεδρος
του εποπτικού συμβουλίου του γερμανικού κολοσσού
αποφεύγει να κάνει νύξη για την ελληνική πλευρά του
σκανδάλου και, παρά το γεγονός ότι αναφέρεται σε άλ­
λες διεθνείς βραβεύσεις, δεν μνημονεύει την τελετή
στην Αρχιεπισκοπή.1Εξάλλου είχε μόλις τότε (το 2003)
μεταφραστεί στα ελληνικά με εντολή του Μιχάλη Χριστοφοράκου το βιβλίο του Πίρερ Κέρδος και Ηθική, με
το οποίο η Siemens επιχειρούσε να εμφανιστεί ως μια
εταιρεία που καταπολεμά τη διαφθορά.2
Ηταν οπωσδήποτε μια άτυχη στιγμή του Α ρχιεπι­
σκόπου. Και θα ήταν άδικο να του καταλογιστεί εκ των
υστέρων η επαφή με πρόσωπα, τα οποία ακόμα τότε
δεν είχαν μπει στο στόχαστρο της Δικαιοσύνης. Αυτό
που προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας για τη
Siemens είναι ότι από τα «μαύρα» ταμεία της επιχείρη­
σης, τα οποία διαχειριζόταν στην Ελλάδα ο κ. Χριστοφοράκος, «οργανωνόταν και η “φιλανθρωπική δραστη­
ριότητα” της Siemens με ενισχύσεις στην περιβόητη
για την κακοδιαχείρισή της οργάνωση της Εκκλησίας
“Αλληλεγγύη”».3
Πάγια θέση του Χριστόδουλου υπήρξε η αξιοποίηση

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ιδιωτικού τομέα σε κάθε δραστηριότητα της Εκκλη­
σίας και ειδικά η ανάθεση σε ιδιωτικές μεγάλες επιχει­
ρήσεις του φιλανθρωπικού της έργου. 0 κ. Φουρλεμάδης
δεν ήταν το μόνο στέλεχος του ομίλου Κοντομηνά με το
οποίο συνεργαζόταν ο Αρχιεπίσκοπος. Ο Σωτήρης Τζού­
μας, στενός συνεργάτης του Χριστόδουλου αλλά και του
Δημήτρη Κοντομηνά, υποστηρίζει ότι είχαν προσωπικό
σύνδεσμο: «Η φιλία των δύο ανδρών ξεκίνησε από τον
Βόλο, όπου με την ευκαιρία των εγκαινίων του εκεί υπο­
καταστήματος της Interamerican τους έφερα κοντά».4
Σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, αυτή η φιλία δεν είχε
υλικά ανταλλάγματα: «Ο Δημήτρης Κοντομηνάς έμει­
νε στο πλευρό του Χριστόδουλου έως τέλους, χωρίς να
ζητά τίποτα για αντάλλαγμα. Ακόμη κι όταν χρειάσθηκε
η Εκκλησία ν ’ ασφαλίσει περιουσιακά της στοιχεία, ο
Κοντομηνάς δεν θέλησε να λάβει μέρος σε διαγωνισμό
η Interamerican». Πάντως ο Κοντομηνάς «ανέλαβε δαπάναις του την αναπαλαίωση και επισκευή εκ βάθρων
της αρχιεπισκοπικής κατοικίας στο Ψυχικό».
Αυτή ήταν η μέθοδος που ακολουθούσε ο Χριστό­
δουλος για όλες τις δαπάνες της Εκκλησίας. Αναζητούσε
«σπόνσορες» στον ιδιωτικό τομέα και έβρισκε ανοιχτές
πόρτες, εφόσον η «αιγίδα» του Αρχιεπισκόπου ήταν τότε
ασφαλές διαβατήριο επιτυχίας για τις επιχειρήσεις, κυ­
ρίως εκείνες που απευθύνονταν σε μεγάλο κοινό (ασφα­
λιστικές εταιρείες, τράπεζες, κ.λπ||
Μία από τις πολυσυζητημένες δράσεις της Εκκλη­
σίας επί θητείας Χριστόδουλου ήταν το πρόγραμμα για
την ενίσχυση τω ν χριστιανικών (μόνο) οικογενειών
της Θράκης, με επίδομα για κάθε παιδί πάνω από δύο.
Το πρόγραμμα αυτό υπήρξε βέβαια πάγιο αίτημα των
εθνικοφρόνων της περιοχής και όπως έχουμε αποδείξει
πρόκειται για έμπνευση της χουντικής ΚΥΠ, λίγες μόλις
μέρες μετά το πραξικόπημα του 1967.5
Αλλά ακόμα και αυτό το ρατσιστικής και χουντικής
έμπνευσης «επίδομα τρίτου παιδιού» δεν το έδινε η Εκ­
του

κλησία από δικά της χρήματα. Πρόκειται για προϊόν
της «ολόθερμης ανταπόκρισης του Διοικητού της Τραπέζης Πειραιώς», εφόσον «ο Μιχάλης Σάλλας ανέλαβε
να δίνει η Τράπεζα Πειραιώς το επίδομα για κάθε τρίτο
παιδί που θα γεννιέται στη Θράκη [σ.σ. εννοείται από
χριστιανική οικογένεια]. Και απέδωσε το μέτρο αυτό,
το οποίο ξεκίνησε με 100 εκατ. δρχ. τον χρόνο για να
φτάσει μέχρι την τελευταία καταβολή περί τα 300 εκατ.
δρχ.».6Την προέλευση του κονδυλίου γι' αυτά τα επιδό­
ματα «χριστιανικής παραγωγικότητας» είχε παραδεχτεί
ο Χριστόδουλος σε συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου στις
9.10.2001.
Αυτή η ιδιαίτερη σχέση του Αρχιεπισκόπου με το
μεγάλο κεφάλαιο δεν ήταν στιγμιαία. Και η προσπάθειά του να στηριχτεί η Εκκλησία στον ιδιωτικό τομέα
ήταν μόνιμη. Δεν ήταν μόνο ο Κοντομηνάς ή ο Σάλ­
λας. Οι περισσότεροι επιχειρηματίες, από τον Βαρδινογιάννη μέχρι την Αγγελοπούλου, συνεργάστηκαν
σε διάφορα προγράμματα με την Εκκλησία. Ο Αρχιε­
πίσκοπος Χριστόδουλος είχε ξαφνιάσει σε ένα από τα
συχνά κηρύγματά του όταν ξεσπάθωσε υπέρ του ιδι­
ωτικού τομέα, με διατυπώσεις που θα προσυπέγραφε
κάθε συνεπής νεοφιλελεύθερος: «Οσο συρρικνώνεται ο
δημόσιος τομέας και όσο αναπτύσσεται ο ιδιωτικός το­
μέας τόσο θα κυριαρχεί η αξιοκρατία», είχε διακηρύξει
από τον άμβωνα της Αγίας Ειρήνης στο Γαλάτσι, στις
29.10.2000. Και πρόσθετε ότι στον ιδιωτικό τομέα «δεν
περνούν τα μέσα, οι γνωριμίες, αλλά η αξιοσύνη και η
ικανότητα». Η ταύτιση αυτή του Αρχιεπισκόπου με τα
γνωστά σλόγκαν της συντηρητικής Δεξιάς προκάλεσε
έκπληξη. Οχι μόνο επειδή είναι κάπως παράδοξο να
διατυπώνονται παρόμοιες απόψεις από έναν -έστω
και υψηλόβαθμο- δημόσιο υπάλληλο, αλλά επειδή ο
Χριστόδουλος συνήθως φρόντιζε, ακόμα και στις πιο
αντιδραστικές πολιτικές αποστροφές των λόγων του,
να μην ταυτίζεται με κάποιο κόμμα, έτσι ώστε να μην

Η Βράβευση του
επικεφαίΐήί ms
Siemens φον
Πίρερ. Παρόντε5
XpmocpopaKos,
Μητσοτάκηί

Η ιδιαίτερη
σχέση ίου
Αρχιεπισκόπου
με το μεγάλο
κεφάλαιο δεν
ήταν στιγμιαία

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Αγγεποπουηου,
Βαρδινογιάννικ,
Zaflflas: μόνιμοι
συνεργάτες του
Αρχιεπισκόπου

Στενότατος
συνεργάτης του
Χριστόδουλου
υπήρξε ο
«θεωρητικός»
της ελληνικής
νεοσυντηρητικής
πολιτικής
σκέψης

Ί

ακυρώνει ίο πολυσυλλεκτικό πολιτικό του προφίλ.
Στενότατος συνεργάτης του Χριστόδουλου υ π ή ρ ­
ξε επί χρόνια ένας από τους πιο σκληρούς θιασώτες
του αμερικανόπνευστου νεοφιλελευθερισμού, ο «θε­
ωρητικός» της ελληνικής νεοσυντηρητικής πολιτικής
σκέψης. Ο Παναγιώτης Δρακόπουλος έγινε γνωστός
τη δεκαετία του 1980 από την προσπάθεια να συγκε­
ντρώσει στο περιοδικό Επσπτεια τον νεοφιλελεύθερο
πυρήνα της Νέας Δημοκρατίας για να εξαφανιστεί στα
μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν η επιχείρησή του
μπήκε στις γνωστές «λίστες φοροφυγάδων» του υπουρ­
γείου Οικονομικών, με αποτέλεσμα να διακοπεί άδοξα
μια καριέρα που διαφαινόταν λαμπρή. Σύμφωνα με τις
ανακοινώσεις του τότε υπουργού Οικονομικών Αλέκου
Παπαδόπουλου, η Ζηνοβία Δρακοπούλου (που υπέγρα­
φε ως εκδότρια της Εποπτείας) «απέκρυψε πωλήσεις
συνολικού ύψους 553.413.000 δρχ. και δεν απέδωσε
ΦΠΑ 60.705.000 δρχ.». Το ζεύγος Δρακόπουλου κατέφυ­
γε για τέσσερα χρόνια στις ΗΠΑ, από όπου επέστρεψε
το 1998. Η επιστροφή τους συνέπεσε με την εκλογή του
νέου Αρχιεπισκόπου.
Οπως αποκαλύπτει ο Τζούμας, «από το 1985, πολύ
πριν αρχίσει ο “αγώνας” για τη διαδοχή του Σεραφείμ,
συναντιόμασταν πολλές φορές στο σπίτι της Ζηνοβίας
Δρακοπούλου και του Παναγιώτη Δρακόπουλου ο Μ η­
τροπολίτης τότε Χριστόδουλος, εγώ και ο Γιώργος Παπαθανασόπουλος, ο δημοσιογράφος [και] συζητούσαμε
τα προβλήματα της Εκκλησίας, την πνευματική πορεία
της χώρας κ.λπ.».7 Αυτό ήταν λοιπόν μέχρι το τέλος το
«θινκτανκ» του Χριστόδουλου.
Ο Δρακόπουλος παρέμεινε βέβαια στη σκιά του Αρ­
χιεπισκόπου, αλλά έπαιξε σημαντικό ρόλο στις κατευ­
θύνσεις του, ενώ σ’ αυτόν εμπιστεύθηκε ο Χριστόδουλος
τον εκσυγχρονισμό του επικοινωνιακού μηχανισμού
της Εκκλησίας και κυρίως τον τομέα του διαδικτύου.
Κομβικό σημείο στη συνεργασία τω ν δύο υπήρξε το

πρόγραμμα «Αγαπώ τα παιδιά», το οποίο σχεδίασε η
οργάνωση του Δρακόπουλου Pro Europa, με τη χρημα­
τοδότηση της Εθνικής Τράπεζας και την «αιγίδα» του
Χριστόδουλου. Υπήρξε μάλιστα ακόμα και πιστωτική
κάρτα με το όνομα αυτού του προγράμματος («Αγαπώ τα
παιδιά Mastercard») κάτω από τα διαφημιστικά σλόγκαν
«Απεριόριστη αγάπη... αλλά και συνάλλαγμα», καθώς
και «Μετρητά μέχρι να πείτε... αγαπώ τα παιδιά».
Η φιλελεύθερης έμπνευσης προσκόλληση του Χρι­
στόδουλου στον ιδιωτικό τομέα έφτανε μέχρι το ση­
μείο να του αναθέτει ακόμα και τα... εθνικά ζητήματα.
Ο Χριστόδουλος είχε συλλάβει την ιδέα ενός «ορθό­
δοξου τόξου» στην περιοχή μας και επειδή δεν θεω ­
ρούσε τη Βουλή και τις κυβερνήσεις κατάλληλες για
να αξιολογήσουν τη στρατηγική του είχε καταφύγει
στην «ιδιωτική» πρωτοβουλία: «Στην Ελλάδα, σήμερα,
υπάρχουν ιδιωτικές προσπάθειες που προω θούν την
ιδέα συσπείρω σης των ορθοδόξων λαών και προβολής
των δικαίων των διεθνώς. [...]Επιβάλλεται οι πρωτοβου­
λίες να προέλθουν από τις υπεύθυνες εκκλησιαστικές
αρχές, που είναι ανάγκη και οι ίδιες να κινηθούν, αλλά
και τις ιδιωτικές προσπάθειες να κατευθύνουν και να
καθοδηγήσουν».s

1. Heinrich von Pierer, Gipfel-Sturme, Die Autobiographie, Econ, Βε­
ρολίνο 2011.
2. Τάσος Τέλλογλου, Το Δίκτυο. Φάκελος Siemens, εκδ. Ικάι, Αθήνα
2009.
3. Στο ίδιο, σ.169.
4. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 74.
5. Ιός, «Η συνταγή της χούντας. Επιδότηση ελληνοχριστιανικών γεν­
νήσεων στη Θράκη», Ελευθεροτυπία, 17.4.2005.
6. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος..., ό.π„ σ. 71.
7. Στο ίδιο, σ. 87.
8. Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης, «Και όμως κινείται...», Το Βήμα
27.6.1993.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

39

Ο θρίαμβος και οι χαμένες μάχες
Η ΑΝΑΡΡΗΣΗ ίου Χριστόδουλου στη θέση του προκα­

θημένου της Εκκλησίας τον Απρίλιο του 1998 πραγ­
ματοποιήθηκε μέσα σε πανηγυρικό κλίμα. Είχε ήδη
εξουδετερώσει τους ανταγωνιστές του και είχε θέσει
υπό τον απόλυτο έλεγχό του τη διοίκηση της Ιεραρχίας.
Ακόμα σημαντικότερη ήταν η λαϊκή αποδοχή που είχε
εξασφαλίσει ο νέος Αρχιεπίσκοπος χάρη στην πλούσια
υποστήριξη που του παρείχαν τα μέσα ενημέρωσης. Με
τις πρώτες του κινήσεις ο Χριστόδουλος δικαίωσε τις
ελπίδες όσων είχαν ποντάρει στο άστρο του. Η άνεσή
του μπροστά στις κάμερες και η ικανότητά του να διατυ­
πώνει με συνθηματικές -ακόμα και προκλητικές- φρά­
σεις την πρόθεσή του να απευθυνθεί σε μεγαλύτερα και
νεανικότερα ακροατήρια, τον μετέτρεψαν πολύ γρήγορα
σε σταρ των τηλεοπτικών ειδήσεων.
Αυτή όμως η στιγμή του θριάμβου του αποτέλεσε για
τον Χριστόδουλο και την απαρχή της μεγάλης πτώσης
του. 0 νέος Αρχιεπίσκοπος θεώρησε εξαρχής δεδομένη
την ισχύ που φαινόταν να αποκτά και δεν δίστασε την
απευθείας σύγκρουση με τους δύο θεσμούς από τους
οποίους διεκδικούσε κάποιου είδους πρωτοκαθεδρία:
την Πολιτεία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Και στις
δύο αυτές προσπάθειες αντιπαράθεσης ο Χριστόδουλος
απέτυχε παταγωδώς. Και αυτή η αποτυχία οδήγησε
την Εκκλησία σε μια μεγάλη κρίση, με την Ιεραρχία και
τον ίδιο τον προκαθήμενό της να παρουσιάζονται ως
πρωταγωνιστές σκανδάλων. Ο Χριστόδουλος είχε την
εμπειρία των επιτυχιών του Αρχιεπισκόπου Σεραφείμ, ο
οποίος επέβαλε στις πρώτες δύο τετραετίες του ΠΑΣΟΚ
να μην υλοποιηθούν οι σχεδιασμοί της κυβέρνησης.
- Η μάχη ίω ν ταυτοτήτων
Το πρώτο μέτωπο που επιδίωξε να ανοίξει ο Χριστό­
δουλος ήταν εναντίον της κυβέρνησης Σημίτη αμέσως
μετά τις εκλογές του 2000, τις οποίες κέρδισε το ΠΑΣΟΚ
με οριακή πλειοψηφία έναντι της Νέας Δημοκρατίας.

Αφορμή υπήρξε μια συνέντευξη του Μ ιχάλη Σταθόπουλου, στην οποία ο νέος υπουργός Δικαιοσύνης έθετε
το ζήτημα της μη αναγραφής του θρησκεύματος στις
ταυτότητες.
Η υπόθεση είχε γίνει αντικείμενο κομματικής δι­
αμάχης ήδη από το 1986, όταν η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ
είχε θεσπίσει την προαιρετική αναγραφή, με τον Ν.
1599/1986. Παρά το γεγονός ότι η «προαιρετικότητα»
της αναγραφής έμεινε στα χαρτιά, η κυβέρνηση Μητσοτάκη επανέφερε τον Οκτώβριο του 1991 με τον Ν.
1988/1991 την «υποχρεωτική» αναγραφή, αν και το Επι­
στημονικό Συμβούλιο της Βουλής με επικεφαλής τον
Αριστόβουλο Μάνεση είχε γνωμοδοτήσει ότι «θα ήταν
σύμφωνη με τη συνταγματική μας τάξη η μη αναγραφή
του θρησκεύματος στα δελτία ταυτότητας (ή, έστω, η
προαιρετική αναγραφή του, μολονότι και έτσι θα θιγόταν
ίσως, έμμεσα, το σχετικό δικαίωμα των αρνουμένων την
αναγραφή)».1Ακόμα και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε
συστήσει την απάλειψη της αναφοράς του θρησκεύμα­
τος στις ταυτότητες.2
Αλλά ο Χριστόδουλος απλώς έψαχνε ένα κατάλληλο
μέτωπο για να ξεδιπλώσει την επίθεσή του. Οσα έκανε
με αφορμή το ζήτημα της αναγραφής του θρησκεύμα­
τος τα είχε καταλεπτώς προαναγγείλει επτά μήνες πριν
από την εκλογή του. Αναφερόμενος στις νέες ταυτό­
τητες που πρόβλεπε η συνθήκη του Σένγκεν, καθώς
και στις καταγγελίες των φονταμενταλιστών, ότι τα νέα
αυτά επίσημα έγγραφα θα περιλαμβάνουν τον σατανικό
αριθμό «666», ο Χριστόδουλος διατύπωνε κατ' αρχάς μια
απορία: «Δεν γνωρίζω ποία θα είναι η τοποθέτηση της
Εκκλησίας μ α ς απέναντι στα προβλήματα αυτά». Και
αμέσως μετά: «Τι μέλλει γενέσθαι όμως αν ένας όγκος
ορθοδόξων χριστιανών, που υπολογίζεται να ξεπερνά
τα 3 εκατομμύρια, κα θοδηγηθεί ώ στε να αρνηθεί τις
νέες ταυτότητες προβάλλοντας ένσταση θρησκευτικής
συνειδήσεως;».5

Η στιγμή του
θριάμβου του
αποτέλεσε
για t o v
Χριστόδουλο
και την απαρχή
της μεγάλης
πτώσης ίου

40

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

ΕΛΛΑΣ - ΕΥΡΩΠΗ - ΟΡΘΟΔί
” 1 I Δ ^ - F IIR O P F - ORTHO
μ

Η «λαοσύναξη» ins
Αθήνας με to λάβαρο
ins Αγίας Λαύρας

Πολύ γρήγορα
υποχρεώθηκε ο
Αρχιεπίσκοπος
να απολογείται
ακόμα και
για ιους πιο
στενούς του
συνεργάτες

Imm \ J f I 1

Imh

I 1 1 1

Ακολουθώντας την επιτυχημένη εμπειρία του 1987,
ο Χριστόδουλος οργάνωσε το καλοκαίρι του 2000 τις
μαζικές «λαοσυνάξεις» στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη,
ενώ προχώρησε και στη συλλογή υπογραφών. Μέχρι και
το λάβαρο της Αγίας Λαύρας επανέφερε στο Σύνταγμα,
όπως είχε κάνει και το 1987. Μόνο που το αποτέλεσμα
δεν ήταν εκείνο που περίμενε. Η Αρχή Προστασίας Προ­
σωπικών Δεδομένων, ο υπουργός, αλλά κυρίως ο πρω ­
θυπουργός δεν ήταν διατεθειμένοι να υποχωρήσουν. Η
υπόθεση κατέληξε σε φιάσκο, όταν το ΣτΕ απέρριψε το
επιχείρημα ότι η αναγραφή του θρησκεύματος αποτελεί
τάχα δικαίωμα που εντάσσεται στην εν γένει προστασία
της θρησκευτικής ελευθερίας.4 «Οι ταυτότητες», γράφει
ο τότε πρωθυπουργός, «ήταν εκείνη τη στιγμή αφορμή
και πρόσχημα για την Εκκλησία. Στην πραγματικότητα
μέσα από την υπόθεση αυτή η Εκκλησία προσπάθησε
να εγκαθιδρύσει μια ιδεολογική εποπτεία επί της πο­
λιτικής εξουσίας. Να την αποδεχτεί η κυβέρνηση ως
υποχρεωτικό συνομιλητή με δικαίωμα βέτο σε όλα τα
μείζονα θέματα της χώρας, από τα εθνικά μέχρι την
παιδεία και τον πολιτισμό».5
- Η σύγκρουση με to Φανάρι
Η πάγια μέθοδος που ακολουθεί η διοίκηση της Εκ­
κλησίας της Ελλάδος όταν περνούν κρίση οι σχέσεις
της με την Πολιτεία είναι η καταφυγή στο Οικουμενικό
Πατριαρχείο. Με την ανοιχτή ή υπόρρητη απειλή ότι
θα προχωρήσει σε άρση του αυτοκεφάλου της Εκκλη­
σίας της Ελλάδας, ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος έθετε τις
κυβερνήσεις μπροστά σε έναν σοβαρό εκβιασμό και
συνήθως πετύχαινε αυτό που επιδίωκε. Το έκανε ο Σε­
ραφείμ, και το γνώριζε ο Χριστόδουλος. Ομως αυτός
επέλεξε να ανοίξει ταυτόχρονα μέτωπο και στο Οικου­
μενικό Πατριαρχείο. Αισθανόταν τόσο ισχυρός ώστε το
αποπειράθηκε. Και έθεσε θέμα «νέων χωρών», δηλα­
δή ελέγχου των Μητροπόλεων που έχουν παραμείνει

I %eir

«πνευματικά» στον έλεγχο του Πατριάρχη. Μάλιστα
έφτασε στο σημείο να πει στον εκπρόσωπο του Πατρι­
άρχη, Μητροπολίτη Τυρολόης Παντελεήμονα, ότι «θα
του κόψει τα πόδια εάν ξαναπατήσει σε ναό της Εκκλη­
σίας της Ελλάδος». Κι αυτό μέσα στο Ιερό Βήμα ενός
ναού.6 Η σκληρή όμως αυτή στάση δεν απέδωσε. Το
Πατριαρχείο επέβαλε στον Χριστόδουλο την ποινή της
ακοινωνησίας, της διακοπής δηλαδή κάθε επικοινω­
νίας ανάμεσα στις δύο πλευρές, και τον υποχρέωσε σε
άτακτη υποχώρηση. Είχε χαθεί για τον Αρχιεπίσκοπο
και η δεύτερη μάχη.
- Σκάνδαλα κάτω από τα ράσα
Η δημιουργία δύο μεγάλων αντιπάλων, της Πολιτείας
και του Οικουμενικού Πατριαρχείου, άνοιξε τον ασκό
του Αιόλου για τον Χριστόδουλο. Τα μέσα ενημέρωσης
έπαψαν να αναπαράγουν μονάχα διθυράμβους και άρ­
χισαν να ερευνούν τα αρνητικά στοιχεία της διοίκησης
της Εκκλησίας. Και είχε πολιτευθεί με τέτοια άγνοια κιν­
δύνου ο Χριστόδουλος, ώστε δεν ήταν καθόλου δύσκολο
να βρεθεί η αχίλλειος πτέρνα της διοίκησής του, ακόμα
και δίπλα του. Οι ισχυροί προστάτες του έπαψαν να τον
στηρίζουν. Και δυσαρεστημένοι Ιεράρχες άρχισαν να
«μιλούν». Πολύ γρήγορα υποχρεώθηκε ο Αρχιεπίσκο­
πος να απολογείται ακόμα και για τους πιο στενούς του
συνεργάτες. Ολη η δράση του βρέθηκε στο μικροσκόπιο
της δημοσιογραφικής έρευνας και αναδείχτηκαν ως
σκάνδαλα περίπου τα πάντα: από τον τρόπο εκλογής
του έως την εμπλοκή του στις διαδικασίες εκλογής
Πατριάρχη Ιεροσολύμων. Στο τέλος υποχρεώθηκαν να
θυσιαστούν ορισμένοι συνεργάτες του προκειμένου
να διασωθεί ο ίδιος, αλλά με το γόητρό του θανάσιμα
τραυματισμένο.
Και το χειρότερο, εκείνοι οι εκκλησιαστικοί παρά­
γοντες που είχαν σημαδέψει τις θεολογικές του αναζη­
τήσεις, οι ίδιοι που έψαλαν το ωσαννά κατά τη στέψη

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

χο να γίνουν όλοι επίσκοποι, αλλά και να καταλάβουν
του, έσπευσαν κι αυτοί να τον λιθοβολήσουν την ώρα
τη διοίκηση της Εκκλησίας, έστω και εξοντώνοντας
της μεγάλης πτώσης του. Και πρώτος πρώτος, ο παλιός
ηθικά όσους θα μπορούσαν να σταθούν εμπόδιο στον
του μέντορας αλλά και θαυμαστής Χρήστος Γιαννα­
δρόμο τους. Εκεί, στην απροσχημάτιστη “τυρεία”, μοιά­
ράς, ο οποίος με σειρά επιφυλλίδων στράφηκε εναντί­
ζει να είναι το επίκεντρο των πρόσφατων δεινών της
ον του, κατηγορώντας τον ότι «εξελέγη με τρόπο όχι
ελλαδικής Εκκλησίας». Οσο για το «περιβάλλον» του
εκκλησιαστικό» και σημειώνοντας ότι η εκλογή του
Αρχιεπισκόπου, αυτό είναι κατά τον παλιό θαυμαστή
•κατορθώθηκε, επειδή εξουδετερώθηκε ηθικά, με με­
του Χριστόδουλου «εκρηκτικό φυτώριο θρασύτητας
θοδευμένη κατασυκοφάντηση, ο σημαντικότερος από
“εκπροσώπων” αναίδειας επηρμένων νεοσσών. 0 κλή­
τους συνυποψήφιους του: ο Μητροπολίτης Θηβών και
ρος της Αρχιεπισκοπής έμεινε εξορισμένος και παγερά
Λεβαδείας Ιερώνυμος. Εξυφάνθηκε αυθαίρετα η κατηαγνοημένος από τον επίσκοπό του, προκλητικά περι■
■ορία (με απίστευτου θράσους στρέβλωση των πραγμα­
φρονημένος από τους πραιτωριανούς της αυλής αμιλτικών δεδομένων) ότι ο Ιερώνυμος ήταν υπεύθυνος για
λώμενους σε προσφορά λιβανωτού προσωπολατρίας, σε
εγκληματική διαχείριση τεσσάρων δισεκατομμυρίων
κομπασμό εξουσιαστικής αλαζονείας».7
δραχμών, που χορηγήθηκαν τότε στην Εκκλησία της
Ελλάδος από ευρωπαϊκά προγράμματα». Ο Γιανναράς
- Η εκδίκηση της γλώσσας
πρόσθετε: «Την καταγγελία του εγκλήματος κατέθεσε
Ανάμεσα στις διαδοχικές ήττες που υπέστη ο Χρι­
στη Σύνοδο ο τότε Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως
στόδουλος κατά την αρχιεπισκοπική του θητεία υπάρ­
Ανθιμος. Στον ίδιο ανατέθηκε να μετέχει και στην εξετα­
χει και μία που έχει μείνει σχεδόν άγνωστη. Πρόκειται
στική του θέματος επιτροπή - ο καταγγέλλων έγινε και
για την προσπάθειά του να υπάρξει κάποιο τμήμα της
ανακριτής και δικαστής! Βέβαια, έρεισμα της κατηγορί­
«θείας ακολουθίας» μεταφρασμένο στη δημοτική. Από
ας δεν βρέθηκε, τα χρήματα ήταν άθικτα, το πόρισμα δεν
πρώτη ματιά ξενίζει αυτή η επιμονή του, γιατί δεν ται­
μπορούσε παρά να είναι απαλλακτικό για τον Ιερώνυμο.
ριάζει με την καθήλωσή του στις «παραδοσιακές αξίες»
Ομως, παρ’ όλα αυτά, ο Αλεξανδρουπόλεως πεισματικά
και στο σύνθημά του «όπισθεν ολοταχώς». Ομως εκείνο
καθυστέρησε την κατάθεση και δημοσίευση του πορί­
που ήθελε να πετύχει ο Χριστόδουλος ήταν να διευκο­
σματος, ώστε η αρχιεπισκοπική εκλογή να διεξαχθεί
λύνει την προσέγγιση νέων ανθρώπων στην Εκκλησία.
με επικρεμάμενη τη ζοφερή υποψία για τον Ιερώνυμο.
Βλέποντας ότι όλο και λιγότεροι πιστοί κατανοούν τη
(Κατανοεί τώρα σαφέστατα ο νοήμων πολίτης, πώς και
γιατί θεωρήθηκε αυτονόητη η μετέπειτα “προαγωγή” γλώσσα που χρησιμοποιείται στη λειτουργία, αναζητού­
σε τρόπους για να αποδοθούν, έστω και τμηματικά, τα
του Ανθίμου στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης)».
εκκλησιαστικά κείμενα στην καθομιλούμενη γλώσσα.
Ο Γιανναράς έστρεφε τα βέλη του και στο σύνολο
Η πρώτη του απόπειρα σημειώθηκε το 1976, με σειρά
της «Χρυσοπηγής»: «Οι απαιτήσεις και εξαγγελίες για
άρθρων, στα οποία υποστήριζε τη ρηξικέλευθη άποψη
“κάθαρση” του κλήρου θα μείνουν “επικοινωνιακά” τε­
ότι «η γλώσσα της λατρείας όπως και η μουσ ική των
χνάσματα, αν δεν δικαστεί από συνοδικό δικαστήριο
η κραυγαλέα στα εκκλησιαστικά χρονικά περίπτωση
ύμνων δεν είναι αυτοσκοπός»κα\ ότι «βασική σημασία
έχει η ορθή διαπίστωσις εάν και κατά πόσον ο λαός του
“τυρείας” που ενσαρκώνεται στην αδελφότητα της Χρυ­
Θεού κατανοή τη ν γλώσσαν των ύμνω ν της Εκκλησί­
σοπηγής: Φατριαστική συσπείρωση κληρικών με στό­

Προεδρικό Μέγαρο.
Κάτω, τοβιβ/Ιίο
με τημετάφραση
των ύμνων που
προκάϋεσε σκάνδα/Ιο

Ο Χριστόδουλος
αναζητούσε
τρόπους για να
αποδοθούν ία
εκκλησιαστικά
κείμενα στην
καθομιλούμενη
γλώσσα

42

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

κήρυγμα κατά
των Αμερικανών
ο Χριστόδουλος,
αλλά δεν έλειπε
από δεξίωση της
πρεσβείας τωνΗΠΑ

Η τελευταία
αποτυχία του
Χριστόδουλου
ήταν η
υπαναχώρησή
ίο υ στη
μεταγλώττιση
τμημάτων
ιη ς θείας
λειτουργίας

ας».8 Η σειρά ίω ν άρθρων δεν ολοκληρώθηκε. Αλλά λίγα
χρόνια αργότερα προκλήθηκε πραγματικό σκάνδαλο,
όταν ο Χριστόδουλος προλόγισε βιβλίο στο οποίο π ε­
ριλαμβάνονταν μεταφρασμένοι ύμνοι.9 0 συγγραφέας
του έργου δήλωνε «μη εκκλησιαστικός», «άθεος» και
«εθνικός», ενώ τα δύο πρώτα του βιβλία διαφημίζονταν
στην εφημερίδα του ΚΚΕ ως «τολμηρά» και «επαναστα­
τικά».10Αλλά και το αποτέλεσμα της μεταγλώττισης ήταν
πολύ φτωχό. Το διαπιστώνουμε συγκρίνοντας λ.χ. το
Τροπάριο της Κασσιανής («Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις
περιπεσούσα γυνή, την σην αισθομένη Θεότητα») με
την απόδοσή του («Κύριε, η σε πολλές αμαρτίες χιλιοπεσμένη Γυναίκα, τη δική σου νιώθει Θεότητα»). Ο βι­
βλιοκριτικός Φ. Κλεάνθης σχολιάζει ότι «ο μεταφραστής
ποιητικού έργου πρέπει να είναι κι ο ίδιος ποιητής».11
Αλλά βέβαια δεν ήταν η ποιότητα της μεταγλώττισης
ο λόγος που ξεσηκώθηκαν οι φονταμενταλιστές. Αυτοί
θεώρησαν βέβηλη και μόνη τη σκέψη και υποχρέωσαν
τον Χριστόδουλο σε άτακτη αναδίπλωση. Απαντώντας
σε σειρά επιστολών εναντίον του στον Ορθόδοξο Τύπο,
ο Χριστόδουλος θα πει ότι «το έργο του κ. Ψιάρη, σαν
μεταγλώττιση των ύμνων, μ ε ευρίσκει αντίθετο».12Αλλά
τότε για ποιο λόγο το προλόγισε και μάλιστα κάτω από
τον προκλητικό για τους φανατικούς τίτλο 666 ύμνοι;
Τη σκέψη της μεταγλώττισης θα επαναφέρει ο Χρι­
στόδουλος ως Αρχιεπίσκοπος. Δεν επιχειρεί πλέον να
αλλάξει τους ύμνους, αλλά εξαγγέλλει την έκδοση του
«Εκλογαδίου», το οποίο εφαρμόζεται πιλοτικά από τις
19.9.2004. Πρόκειται για την ανάγνωση του Αποστόλου
και του Ευαγγελίου στη δημοτική, μετά την ανάγνωση
του πρωτότυπου. Το μέτρο εφαρμόστηκε επί εννιά μή­
νες, αλλά το αποτέλεσμα απογοήτευσε τον Χριστόδουλο.
Σε σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε στις 10.6.2005 για
να συζητηθούν οι σχετικές εμπειρίες των εφημερίων
από την εφαρμογή του, διαπιστώθηκε ότι το μέτρο της
αποδόσεως των αναγνωσμάτων στη νεοελληνική είναι

«αλυσιτελές, διότι ο σκοπόςδι’ονεισήχθη δενέχει επι­
τευχθεί», εφόσον «οι νέοι άνθρωποι δεν είναι παρόντες
κατά τη ν ώρα των Αναγνωσμάτων, οι δε μεγαλύτεροι
κατά την ηλικία δ εν έχουν ανάγκη ερμηνείας αυτών».
Και ο Χριστόδουλος απέστειλε σχετική εγκύκλιο: «Αγο­
μαι εις την απόφασιν να αποσύρω τομέτρον τούτο και
επομένως από της προσεχούς Κυριακής των Αγίων Πά­
ντων δέον όπως παύση η απόδοσις εις την ομιλουμένην
γλώσσαν των εν λόγω αναγνωσμάτων».15
Ηταν η τελευταία οδυνηρή ήττα. Και είχε και σ’ αυ­
τήν παίξει ρόλο ο Χρήστος Γιανναράς, ο οποίος είχε
ειρωνευτεί την προσπάθειά του, κατηγορώντας τον ότι
δεν καταλαβαίνει «όσα καταλάβαιναν οι αγράμματοι
που έσωσαν αλώβητη, τετρακόσια ατέλειωτα χρόνια, τη
λατρεία».14 Ηταν το τελευταίο χτύπημα για τον Χριστό­
δουλο. Και μάλιστα με τα δικά του όπλα.
1. Βουλή των Ελλήνων, Διεύθυνση επιστημονικών μελετών, Εκθεση
επί του σχεδίου νόμου Τροποποίηση διατάξεων του Ν. 1599/1986,
Αθήνα 18.11.1991.
2. European Parliament, Resolution η. Β3-0061/93.
3. «Η Συνθήκη Σένγκεν, η Εκκλησία και τα ανθρώπινα δικαιώματα»,
Το Βήμα, 28.9.1997.
4. Παναγιώτης Δημητρόπουλος, Κράτος και Εκκλησία, μια δύσκολη
σχέση, εκδ. Κριτική, Αθήνα 2001, σ. 156.
5. Κώστας Σημίτης, Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα, 1996-2004,
εκδ. Πόλις, Αθήνα 2005, σ. 388-389.
6. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 144.
7. Χρήστος Γιανναράς, «Επίκεντρο η “τυρεία”», Καθημερινή, 13.2.2005.
8. Ιεροψαλτικά Νέα, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1976.
9. Αρης Ψιάρης, 666 βυζαντινοί ύμνοι στη νεοελληνική, χ.ε., Βόλος
1980.
10. Ριζοσπάστης 21.11.1975.
11. ΤαΛ/εα, 15.3.1980.
12. «Το πρόβλημα των μεταφράσεων», Ορθόδοξος Τύπος, 7.3.1980.
13. Εγκύκλιος ΙΣΤ', 2.2.2006.
14. Χρήστος Γιανναράς, «Αποφορά θρησκειοποίησης», Καθημερινή,
3.10.2004.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

43

Επίμετρο

Η «δολοφονία» ενός Αρχιεπισκόπου
ΣΕ ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΟ κήρυγμά ίου, λίγες μέρες μετά την

εκλογή του ως Αρχιεπισκόπου, ο Χριστόδουλος υπαινίχθηκε ότι κινδυνεύει η ζωή του (8.6.1998).1Το ζήτημα
έγινε πρωτοσέλιδο σε πολλές εφημερίδες, αλλά επειδή
η καταγγελία δεν στηριζόταν σε κανένα πραγματικό
στοιχείο η υπόθεση άρχισε να στρέφεται σε βάρος της
αξιοπιστίας του Ιεράρχη. Μ ε χαρακτηριστική άνεση
ο Χριστόδουλος έσπευσε να αυτοδιαψευστεί, αποκαλώντας «φαιδρότητες» τα περί απειλών: «Οπως καλώς
γνωρίζετε, κατά την εκφορά του προφορικού λόγου είναι
δυνατόν να σου ξεφύγει κάτι. Αυτό είναι όλο. Δ εν εννο ­
ούσα πραγματικά ότι απειλείται η ζωή μου».2
Ωστόσο ακόμα και μετά τον θάνατό του ο Χριστόδου­
λος συνέχιζε να τροφοδοτεί τη φαντασία των οπαδών
του με καινούργια σενάρια και θεωρίες συνωμοσίας.
Στο κάτω κάτω της γραφής, δεν ήταν δυνατόν να γίνει
πιστευτό ότι ένας «άνθρωπος ευλογημένος», ένας «εκλε­
κτός του Θεού» αφέθηκε να πεθάνει κάτω από τόσο τρα­
γικές συνθήκες. Γιατί είναι αλήθεια ότι από τη στιγμή
που διαγνώστηκε η ασθένειά του το καλοκαίρι του 2007
έως τον θάνατό του στις αρχές του 2008 η επιδείνωση
της υγείας του υπήρξε ραγδαία, ενώ αποδείχτηκαν και
φρούδες οι ελπίδες που γέννησε το ταξίδι του στο Μαϊάμι για μεταμόσχευση. Θα έπρεπε κάποιος να ευθύνεται για όλα αυτά. Και ποιος άλλος θα ήταν κατάλληλος
για να του αποδοθούν οι ευθύνες, αν όχι εκείνος που ο
ίδιος ο Χριστόδουλος θεωρούσε εχθρό του θανάσιμο:
ο εγκέφαλος που κρύβεται πίσω από την «παγκοσμιο­
ποίηση», τον «ανθελληνισμό», την επιβουλή κατά της
«ελληνορθοδοξίας».
Ετσι σιγά σιγά άρχισε να διαδίδεται στο διαδίκτυο η
«πληροφορία» ότι τελικά ο Χριστόδουλος δεν πέθανε,
«δολοφονήθηκε». Κανένας βέβαια από τους άμεσους
συνεργάτες του και τους πιο προβεβλημένους επιγόνους
του δεν ισχυρίστηκε στην αρχή κάτι παρόμοιο. Ο λόγος
είναι προφανής. Μια παρόμοια κατηγορία θα έβαζε στο

στόχαστρο πρώτα πρώτα τον ίδιο τον στενό προσωπικό
κύκλο του Αρχιεπισκόπου, εκείνους που τους τελευταί­
ους μήνες της ζωής του τον συντρόφευαν αλλά μετείχαν
και στη λήψη αποφάσεων μπροστά σε κρίσιμα ιατρικά
διλήμματα. Ετσι στην αρχή ο ισχυρισμός περί «δολοφο­
νίας» διατυπώθηκε μόνο με τη μεταφορική του έννοια.
«Στην ουσία», γράφει ο Σωτήρης Τζούμας, «ο Χριστόδου­
λος δολοφονήθηκε. Οχι από ένα χέρι, αλλά από πολλά,
πάρα πολλά...». Και ο επικοινωνιολόγος και πολιτευτής
της Νέας Δημοκρατίας, ο οποίος υπήρξε στενός συ­
νεργάτης και μυστικοσύμβουλος του Αρχιεπισκόπου,
εξηγεί: «Ο Χριστόδουλος εισέπραξε κατά τη διάρκεια της
κρίσης απίστευτη δόση προδοσίας. Ανθρωποι ευεργετηθέντες, Ιεράρχες που τον γέμιζαν με δώρα πολύτιμα,
Εκκλησίες που τις στήριξε με όλες του τις δυνάμεις όταν
αυτές τον είχαν ανάγκη, Πατριάρχες που απήλαυσαν τα
“γενναία δοσίματα” που λέει κι ο Καβάφης, καθηγητές
που στοιβάζονταν στον προθάλαμο του γραφείου του κι
έφευγαν πάντοτε ενισχυμένοι απ’ αυτόν, τον πρόδωσαν
αμέσως, τον πούλησαν με τα πιο άθλια ανταλλάγματα. Η
προδοσία που αισθάνθηκε, μαζί με την πίκρα που του
έδωσε ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, κλόνισαν ανεπα­
νόρθωτα την υγεία του Χριστόδουλου».3
Η πρώτη, λοιπόν, θεωρία συνωμοσίας απέδιδε τον
θάνατο του Χριστόδουλου στην «προδοσία» που υπέστη.
Είναι μια αρκετά διαδομένη σκέψη που συνοδεύει τον
αναπάντεχο χαμό κάποιου ανθρώπου. Ειδικά στις πε­
ριπτώσεις που εμφανίζεται καρκίνος σε προχωρημένη
μορφή, συχνή είναι η αναζήτηση της «στενοχώριας»
που τον προκάλεσε. Τα ίδια έγραφαν πριν από χρόνια τα
ακροδεξιά έντυπα για τον θάνατο ενός άλλου πολιτευό­
μενου Ιεράρχη. «“Δολοφονήθηκε” ο Σεβαστιανός», ήταν
το 1994 ο τίτλος σχετικού δημοσιεύματος του Στόχου,
όπου όμως η λέξη έμπαινε σε εισαγωγικά.4
Πάντως στην περίπτωση του Χριστόδουλου οι αρ­
χικές αναστολές ξεπεράστηκαν πολύ γρήγορα. Και στα

Σιγά σιγά
άρχισε να
διαδίδεται στο
διαδίκτυο η
«πληροφορία»
ότι τελικά ο
Χριστόδουλος
δεν πέθανε,
«δολο­
φονήθηκε»

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Moths εκίΙέχτηκε
Αρχιεπίσκοπος
ο Χριστόδουλος
υπαινίχθηκε ότι
κινδυνεύει η ζωή του.
Δεξιά, η δραματική
επιστροφή από το
Μαϊάμι

Ο πρώτος που
διατύπωσε
ανοιχτά to
σενάριο της
«δολοφονίας»
ήταν ο Κώστας
Πλεύρης

τέλη ίου 2012 ήρθε η ώρα να διατυπωθεί με κάθε επιση­
μότητα η θεωρία της δολοφονίας. Αλλωστε ακόμα μια
θεωρία συνωμοσίας ταίριαζε γάντι σ’ εκείνη την περίο­
δο. Γιατί συνδυαζόταν με το ερώτημα, μήπως θα είχαμε
«ως έθνος» γλιτώσει και την κρίση και τα μνημόνια αν
ζούσε Εκείνος. Δεν χρειάστηκε, λοιπόν, να κοπιάσουν
πολύ οι θιασώτες της θεωρίας αυτής ώσπου να βρουν
φιλόξενο βήμα για να την αναπτύξουν. Η εκπομπή «Μα­
κελειό» του Στέφανου Χίου ήταν το καταλληλότερο.5 Ο
πρώτος που διατύπωσε ανοιχτά το σενάριο της δολο­
φονίας ήταν ο Κώστας Πλεύρης. Είχε προσωπική γνω ­
ριμία με τον Χριστόδουλο από τα παιδικά τους χρόνια.
Υπήρξαν συμμαθητές στη Λεόντειο και στη συνέχεια
συμφοιτητές στη Νομική Σχολή της Αθήνας και σε μετα­
πτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Σύμφωνα με την εξιστόρησή του, ο Πλεύρης υπήρξε και σύμβουλος του Αρχιε­
πισκόπου σε ζητήματα υγείας: «Το 1999 ο Χριστόδουλος
μου εκμυστηρεύθη ότι έχει προβλήματα υγείας και ότι οι
γιατροί μεταξύ τους διαφωνούν και δεν ξέρει τι να κάνει.
Μου ζήτησε μάλιστα να του συστήσω έναν καλό για­
τρό. Του συνέστησα τον παθολόγο Γεώργιο Φώλια από
τα Γρεβενά. Ο κ. Φώλιας τον παρακολουθούσε από το
1999 μέχρι το 2003. Αυτός πιστεύει ότι τον Χριστόδουλο
τον έφαγαν. Συγκεκριμένα μου είπε ότι ο καρκίνος του
Αρχιεπισκόπου οφείλεται στις ακτινοβολίες τις οποίες
υπέστη σκόπιμα». Για να γίνει πιο πειστικός, ο Πλεύρης
άρχισε να απαριθμεί και άλλες παρόμοιες «δολοφονί­
ες» από σκοτεινές μεγάλες δυνάμεις: «Εχω υπόψη μου
επιφανείς εθνικές προσωπικότητες, τις οποίες εδολοφόνησαν οι μεγάλες δυνάμεις, όπως τον Μεταξά, όπως
τον Παπάγο, όπως τον Κονδύλη, στον οποίο έβαλαν δη­
λητήριο στην οδοντόπαστα. Το πώς δολοφόνησαν τον
Μεταξά περιγράφω στη βιογραφία του που έγραψα το
1973». Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε βέβαια την περίοδο της
δικτατορίας, όταν ο Πλεύρης επιχειρούσε ως Αρχηγός
του «Κόμματος 4ης Αυγούστου» να προσδώσει εθνικο-

σοσιαλιστικό χαρακτήρα στο πραξικόπημα του 1967,
αντλώντας διδάγματα από τον Μεταξά.
Ενθαρρημένος από την καταγγελία του Πλεύρη,
άρχισε να μιλά για δολοφονία του Χριστόδουλου και
ο Τζούμας, διεκδικώντας μάλιστα τα πρωτεία: «Εγώ το
λέω στο βιβλίο μου πριν από τον κ. Πλεύρη. Ο Αρχιεπί­
σκοπος δολοφονήθηκε. Με τι τρόπο δεν ξέρω. Τι του
έδιναν στο νερό του ή τι άλλο έκαναν». Ο πρώην στενός
συνεργάτης του Αρχιεπισκόπου θα επιχειρήσει μάλιστα
να δώσει κι αυτός επιστημονικό επίχρισμα στη θεωρία
του: «Το περίεργο είναι ότι παρουσιάστηκαν δύο καρκί­
νοι πρωτογενείς και όχι εκ μεταστάσεως».
«Ποιους υποψιάζεστε; Τους πολιτικούς;» θα ρωτήσει
τον Πλεύρη ο Χίος. Και εκείνος αμέσως: «Οχι. Τις μυστι­
κές υπηρεσίες. Εκείνους που είχαν βγάλει και ανακοι­
νώσεις εναντίον του». Ο Χίος θα αδράξει την ευκαιρία:
«Από ό,τι ξέρω οι μόνοι που είχαν βγάλει ανακοινώσεις
εναντίον του ήταν οι Εβραίοι». Οπερ έδει δείξαι λοιπόν.
Οι Εβραίοι είναι εκείνοι που κρύβονταν πίσω από τη
«δολοφονία» του Χριστόδουλου.
Οι λοιποί παριστάμενοι στην εκπομπή θα σιγοντάρουν, ο καθένας με τον τρόπο του. «Ολο το πολιτικό σύ­
στημα ήθελε τον θάνατό του», θα πει κάποιος που εμφα­
νιζόταν ως εκπρόσωπος του ΛΑΟΣ. Κάποιος άλλος θα
συγκρίνει την περίπτωση Χριστόδουλου με τον θάνατο
του Τάσσου Παπαδόπουλου, ενώ την επιστημονική του
συμβολή θα προσθέσει και ο «πρόεδρος των ιατροδικα­
στών» Ιωάννης Αϊβατίδης. Πρόκειται για το ίδιο πρόσω­
πο που σήμερα κάθεται στα βουλευτικά έδρανα με την
ιδιότητα του βουλευτή της Χρυσής Αυγής.
Η υπόθεση έφτασε αμέσως και στη Βουλή από τον
Νίκο Νικολόπουλο.6
«Επειδή πολλά συμφέροντα και κέντρα εξουσίας
εντός και εκτός Ελλάδος εκ της απώλειάς του έχασαν
έναν υπολογίσιμο αντίπαλο,
Επειδή πολλά δεινά βρήκαν τη χώρα μας “συμπτω-

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ TQN ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

45

Ό Α Ρ Χ ΙΕΠ ΙΣΚ Ο Π Ο Σ Χ Ρ ΙΣ Τ Ο Δ Ο Υ Λ Ο Σ
ΔΟΛΟΦΟΝΗΘ ΗΚΕ*

μαιικά” από το καλοκαίρι ίου 2007 (ημερομηνία που
ασθένησε) και έπειτα, με αποκορύφωμα τα δύο τελευ­
ταία έτη, όταν η χώρα μας μπήκε υπό καθεστώς άμεσης
ξένης κηδεμονίας,
Ερωτώνται ο Πρωθυπουργός και οι κ.κ. υπουργοί:
Ποια ήταν τα ακριβή αίτια θανάτου του Μακαριστού
Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου: Διεξήχθη νεκροψία και
νεκροτομή κι αν ναι από ποια Δημόσια Αρχή;».
Η ερώτηση αναπαράχθηκε, όπως αναμενόταν, από
κάθε λογής ηλεκτρονικά μέσα και η κυβέρνηση Σαμαρά
βρέθηκε προ διλήμματος, με τους υπουργούς να απα­
ντούν με διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Ο Δημήτρης
Σταμάτης (Επικρατείας) και ο Δημήτρης Αβραμόπουλος
(Εξωτερικών) αρκέστηκαν να δηλώσουν αναρμοδιότη­
τα.7 Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος τόνισε ότι «δεν
δύναται να απαντήσει μέσω της διαδικασίας του κοινο­
βουλευτικού ελέγχου, διότι δεν πληρούνται οι προϋπο­
θέσεις του Κανονισμού της Βουλής».8Αντίθετα ο Νίκος
Δένδιας (Δημόσιας Τάξης) ανταποκρίθηκε στο αίτημα,
αλλά δεν μπήκε στην ουσία του ερωτήματος: «Οπως
προκύπτει από το αρχείο της αρμόδιας αστυνομικής
υπηρεσίας (Α.Τ. Ψυχικού), την 28.1.2008 και ώρα 05.40
η εν λόγω υπηρεσία ενημερώθηκε από τον προϊστά­
μενο της προσωπικής ασφάλειας του Αρχιεπισκόπου
Αθηνών και πάσης Ελλάδος, ο οποίος νοσηλευόταν πάσχων από ανίατη ασθένεια στην Αρχιεπισκοπική του
κατοικία στο Παλαιό Ψυχικό, για την “κοίμησή” του.
Αμέσως ενημερώθηκαν οι συναρμόδιες υπηρεσίες και
ελήφθησαν αυξημένα μέτρα τάξης πέριξ της οικίας, η
οποία την 14.30 ώρα της ιδίας ημέρας, μετά από πρό­
σκληση παραγόντων της Αρχιεπισκοπής, σφραγίστηκε
από την προϊσταμένη του Ειρηνοδικείου Χαλανδρίου,
παρουσία του διοικητή του Α.Τ. Ψυχικού, του ηγουμένου
Ι.Μ. Πεντέλης, του πρωτοσύγκελου της Αρχιεπισκο­
πής Αθηνών και των προϊσταμένων των οικονομικών
και των νομικών υπηρεσιών της Ιεράς Συνόδου, προς

διασφάλιση των ατομικών κτημάτων του εκλιπόντος,
συντάσσοντας προς τούτο σχετική έκθεση σφράγισης».9
Οσο για τον υπουργό Δικαιοσύνης, Αντώνη Ρουπακιώτη, εκείνος επιβεβαίωσε ότι δεν πραγματοποιήθηκε ια­
τροδικαστική διερεύνηση «λόγω μη ύπαρξης σχετικής
έγγραφης παραγγελίας» και πρόσθεσε τα προφανή, ότι
δηλαδή «βάσει των ανωτέρω η Ιατροδικαστική Υπη­
ρεσία Αθηνών δεν γνωρίζει τα ακριβή αίτια θανάτου,
τα οποία θα αναγράφονται στο εκδοθέν πιστοποιητικό
θανάτου που προφανώς συνετάχθη και υπεγράφη από
ιατρό που γνώριζε τη νόσο και την πορεία της».10
Η υπόθεση ξεχάστηκε. Αλλωστε κανείς από όσους
διακινούν τη θεωρία της «δολοφονίας» δεν διανοήθηκε
εγκαίρως να ζητήσει «ιατροδικαστικούς» ελέγχους. Πώς
να το κάνουν, αφού πρόκειται για τα ίδια πρόσωπα που
βρίσκονταν δίπλα στον Χριστόδουλο μέχρι την τελευ­
ταία στιγμή; Ετσι τα περί «δολοφονίας» ανασύρονται
μόνο από κάποιους οπαδούς του Χριστόδουλου κάθε
χρόνο στην επέτειο του θανάτου του. Το ίδιο συνέβη και
φέτος. Αυτή τη φορά ήταν ο Αρχιμανδρίτης Επιφάνιος
Οικονόμου εκείνος που ξεσπάθωσε από τοπικό τηλε­
οπτικό σταθμό του Βόλου: «Ο Χριστόδουλος ήταν ένα
εμπόδιο σε αυτά τα οποία συμβαίνουν σήμερα στην
Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο που το κακό ξεκίνησε από την
επομένη του θανάτου του. Ο Χριστόδουλος δεν έπρεπε
να ζει σε μια τέτοια εποχή, γιατί θα ήταν εμπόδιο σε όλο
αυτό το σχέδιο του κακού. Ο Χριστόδουλος δεν έπρεπε
να ζει- γι’ αυτό δεν ζει. Και ο νοών νοείτω».11
Ο Νίκος Νικολόπουλος επανήλθε με νέα ερώτηση
και ζητούσε εκ νέου «να ανοίξει ο φάκελος» και να διερευνηθούν «ενδελεχώς τα αίτια» όχι μόνο του θανάτου,
αλλά και «της ασθενείας του Αρχιεπισκόπου Χριστο­
δούλου».12 Υποχρεώθηκε ο υπουργός Δημόσιας Τάξης
Νίκος Τόσκας να επαναλάβει ότι «δεν έχει περιέλθει σε
υπηρεσία της Ελληνικής Αστυνομίας [σχετική] παραγ­
γελία εισαγγελικής αρχής για τη διενέργεια προκαταρ-

Σκηνήαπό την κηδεία.
Δεξιά, η εκπομπή
με τη θεωρία
ms «δολοφονία!»

Τα περί
«δολοφονίας»
ανασύρονται
μόνο από
κάποιους
οπαδούς του
Χριστόδουλου
κάθε χρόνο
στην επέτειο

του θανάτου
του

46

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Ο/Ιοι σκυθρωποί
στο προσκύνημα ins
σορού. Ekio s Βέβαια
από ιο πρόσχαρο
ζεύγο$ Γκϋίξμπουργκ

Ο Νίκος
Νικολόπουλος
έφερε και
σιη Βουλή
το ζήτημα να
διερευνηθούν
ο θάνατος
αλλά και η
ασθένεια του
Χριστόδουλου

κα κ ή ς εξέτασης ή προανάκρισης»,13 ενώ ο υπουργός
Δικαιοσύνης Νίκος Παρασκευόπουλος κατέγραφε στην
απάντησή του την πορεία της ποινικής δικογραφίας που
είχε σχηματιστεί αυτεπάγγελτα στις αρχές του 2013,
μετά τις πρώτες δημόσιες καταγγελίες: «Στις 11.6.2013
η δικογραφία διαβιβάστηκε στον Πταισματοδίκη Χα­
λανδρίου για τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης,
μετά το πέρας της οποίας επεστράφη στην Εισαγγελία
Πρωτοδικών Αθηνών και χρεώθηκε σε Εισαγγελέα για
περαιτέρω επεξεργασία. Την 3.12.2013 η εν λόγω δικο­
γραφία υποβλήθηκε στον Εισαγγελέα Εφετών Αθηνών,
κατ’ άρθρο 43 ΚΠΔ και την 14.2.2014 τέθηκε στο αρχείο
με έγκριση του Εισαγγελέα Εφετών Αθηνών».14 Οι δη­
λώσεις του Επιφάνιου δεν προκάλεσαν κανενός είδους
ενέργειες της Εισαγγελίας.
Φυσικά ο κ. Νικολόπουλος δεν έμεινε ικανοποιημέ­
νος και με νέα πολυσέλιδη ερώτησή του διαμαρτυρήθηκε που η Εισαγγελία έθεσε στο αρχείο την αρχική του
καταγγελία και ζήτησε να διερευνηθούν «συνδυαστικά»
με την ασθένεια και τον θάνατο του Αρχιεπισκόπου η
υπόθεση «της μη αναγραφής του θρησκεύματος στις
ταυτότητες και ποια κέντρα συμφερόντων κι εξουσί­
ας καθώς και τα εγχώρια παραμάγαζά τους κρύβονταν
πίσω από την υπόθεση», καθώς και το «παραδικαστικό» (υπόθεση Γιοσάκη), η «δήθεν εμπλοκή του Χριστό­
δουλου στην υπόθεση του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων
(Βαβύλης, Πατριάρχης Ειρηναίος)» και η «κρίση με το
Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως». Και
επηρεασμένος από το νέο πολιτικό κλίμα της περιόδου,
ο κ. Νικολόπουλος συνέδεε τη θεωρία της «δολοφονίας»
του Αρχιεπισκόπου με εκείνη της απόπειρας εναντίον
τού τότε πρωθυπουργού: «Αν τα πάρουμε με τη σειρά θα
δούμε ότι πρώτα “έφυγε” ο Χριστόδουλος και μετά ακο­
λούθησε ο Κώστας Καραμανλής (βλ. πόρισμα Φοΰκα για
το σχέδιο “Πυθία”). Πέραν το ότι και οι δύο ήταν ηγέτες
με καθάρια πατριωτική φωνή, τους συνέδεε κάτι ακόμη:

το γεγονός ότι τους “πριόνιζαν” κάθε μέρα επί χρόνια
πολύ συγκεκριμένοι “μπροστινοί” (βλ. συγκεκριμένα
ΜΜΕ, “δημοσιογράφοι” και παραπολιτικές ορντινάτσες)».15
Υποχρεώθηκε ο κ. Παρασκευόπουλος να θυμίσει ότι
«θεμελιώδης αρχή του πολιτεύματος μας αποτελεί η
ανεξαρτησία και το αυτοδιοίκητο της Δικαιοσύνης»,
ότι κατά συνέπεια «οι εισαγγελικές/δικαστικές αρχές
ασκούν το έργο τους με απόλυτη ανεξαρτησία», καθώς
και ότι «δεν μπορεί να τεθεί ζήτημα παρέμβασης του
υπουργού Δικαιοσύνης».16
Γεγονός είναι ότι μ ’ αυτές τις μεθοδεύσεις ο Χρι­
στόδουλος παραμένει και μετά τον θάνατό του άθυρμα
στους σχεδιασμούς τω ν φονταμενταλιστών οπαδών
του. Μια πραγματική τραγική κατάληξη, την οποία σε
καμιά περίπτωση δεν άξιζε, όσο κι αν κατά καιρούς είχε
υποθάλψει παρόμοιες πρακτικές μόνο και μόνο για να
εξασφαλίσει την τόσο ποθητή δημοσιότητα.
1. Μανώλης Βασιλάκης, Η μάστιγα του Θεού, εκδ. Γνώσεις, Αθήνα
2006, σ. 83-89.
2. Συνέντευξη στον Γιώργο Χρ. Παπαχρήσιο, Τα Νέα, 16.6.1998.
3. Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος, εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010,
σ. 169-170.
4. Στόχος, 14.12.1994.
5. «Μακελειό 3», 17.12.2012, https://goo.gl/kq9QNS.
6. «Η Υπόθεση του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου», αρ.
πρωτ. 6562/31.1.2013.
7. Με αρ. πρωί. 482/14.2.2013 και 350/21.2.2013 αντίστοιχα.
8. Αρ. πρωτ. 20801/14.2.2013.
9. Αρ. πρωτ. 7017/4/15896/23.2.2013.
10. Αρ. πρωτ. 80/27.2.2013.
11. A stra TV, 1.2.2016, https://goo.gl/C8Zyud.
12. Αρ. πρωί. 2924/203/5.2.2016.
13. Αρ. πρωτ. 7017/4/19226/29.2.2016.
14. Αρ. πρωτ. 72/1.3.2016.
15. Αρ. πρωτ. 5014/21.4.2016.
16. Αρ. πρωτ. 260/12.5.2016.

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

47

Δημήτρης Ριζούλης, Η Δικαίωση,
εκδ. Δημοκρατικός Τύπος, Αθήνα χ.χ.
■ Γιώργος Σωτηρέλης, Θρησκεία και Εκπαίδευση,
εκδ. Σάκκουλας, Αθήνα-Κομοτηνή 1993.
■ Σωτήρης Μ. Τζούμας, Χριστόδουλος,
εκδ. Αμπελος, Αθήνα 2010.
■ Ιωάννης Χατζηφώτης, Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ, χ.ε.,
Αθήνα 1991.

Αρθρα - βιβλία

η

ι Αθανάσιος Αγγελόπουλος, Εκκλησιαστική Ιστορία.

Εικοστός αιώνας, εκδ. Κυριακιδη, Θεσσαλονίκη 1984.
ι Μανώλης Βασιλάκης, Ημάστιγα του Θεού,

εκδ. Γνώσεις, Αθήνα 2006.
ι Γ. Γαλίτης κ.ά. (επιμ.) Διακονία και Λόγος, Χαριστήριος τόμος
προς τιμήν του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος
Χριστοδούλου, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2004.
ι Χρήστος Γιανναράς, Η νεοελληνική ταυτότητα,
εκδ. Γρηγόρπς, Αθήνα 1978.
ι Παναγιώτης Δημηχρόπουλος, Κράτος και Εκκλησία,
μια δύσκολη σχέση, εκδ. Κριτική, Αθήνα 2001.
ι Ιερώνυμος Κοτσώνης, Το δράμα ενός Αρχιεπισκόπου, χ.ε.,
Αθήνα 1975
Γιώργος Καραγιάννης, Εκκλησία και κράτος. 1833-1997,
εκδ. Το Ποντίκι, Αθήνα 1997.
Γιώργος Καρανικόλας, Ρασοφόροι. Συμφορά του Εθνους,
εκδ. Θουκυδίδης, Αθήνα 1985.
Καλλίνικος Καρούσος, Η διακονία μου στα Μετέωρα,
εκδ. Χρυσοπηγή, Αθήνα 2014.
Κωνσταντίνος Μουρατίδης, Η μεγάλη προδοσία του
Αρχιεπισκόπου Σεραφείμ (1973-1993),
εκδ. Ορθόδοξος Τύπος, Αθήνα 1993.
Σωτήριος I. Μπαλατσούκας, Χριστόδουλος,
Πνευματικός ηγέτης, χ.ε., Τρίκαλα 2013.
Νικόδημος, Μητροπολίτης Αττικής και Μεγαρίδος.
Ιερώνυμος Κοτσώνης, ο Αρχιεπίσκοπος των αποστολικών
οραμάτων, εκδ. Σπορά, Αθήνα 1990.
Τάσος Παππάς, Ο Ορθόδοξος Καισαροπαπισμός,
εκδ. Κάκτος, Αθήνα 2001.
Γιώργος Θ. Πρίντζιπας, Εκκλησία και Ελληνισμός
από το 1821 έως σήμερα, εκδ. Προσκήνιο, σ. 2005.
Δημήτρης Ριζούλης, Αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου
Παρακαταθήκη Λόγων, Ελληνικές Εκδόσεις, Αθήνα 2008.

Εφημερίδες Περιοδικά
-

■ Ελεύθερος Κόσμος, Ελεύθερος Τύπος, Το Βήμα, Απογευματινή,
Ιεροψαλτικά Νέα, Εκκλησία, Εφημέριος, Εκκλησιαστική Αλήθεια,
Ορθόδοξος Τύπος, Πληροφόρηση

Επιλογή εργογραφίας
Χριστόδουλον Παρασκεναΐδη
■ Χριστόδουλος, Αρχιεπίσκοπος Αθηνών & Πάσιις Ελλάδος,

Εργα, Τόμος Α'-Ε', εκδ. Κυριακίδπ-Ακρίτας, Αθήνα
■ Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος,

Από χώμα και ουρανό, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1999.

Ιστότοττοι
ι Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος

(Ιερά Μητρόπολις Δπμητριάδος)
http://archxristodoulos.gr/
ι Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος
κυρός +Χριστόδουλος

(Εκκλησία της Ελλάδος)
http://goo.gl/PT179u

ΗΗΗΗ
ΟΙ «ΓΝ Ω Σ ΤΟ Ι
-Α Γ Ν Ω Σ Τ Ο Ι»
Π Ο Υ Σ Φ Ρ Α Γ ΙΣ Α Ν
Τ Η ΣΥΓΧΡ Ο Ν Η
ΕΛΛΑΔΑ

W

Ο Ανδρέας Παπανδρέου
και η Αρκπβρά

ΟΙ «ΓΝΩΣΤΟΙ
-ΑΓΝΩΣΤΟΙ»
ΠΟΥ ΣΦΡΑΓΙΣΑΝ
ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ
ΕΛΛΑΔΑ

W
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

Εθνάρχης χωρίς λαό

ΣΤΗΝ ΙΔΙΑ ΣΕΙΡΑ
ΕΧΟΥΝ ΕΚΔΟΘΕΙ:

Ο

ΑΝ ΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

__________

Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ

Κ Ω Ν /Ν Ο Ε Κ Α Ρ Α Μ Α Ν Λ ϋ Ι