You are on page 1of 756

AYDIN

ZERNE
IV
1830

1980

TEZLER

su ortaklarma
mamak yoldalarna
elli dokuz adl sana
Aziz Nesin, Hsn Gksel, lhan Tekeli, Uur Mumcu, Erbif
Tualp, Haluk Gerger, Baftri Saacz, Mahmut Tali ngren,
Tuncay, erafettin Turan, Yakup Kepenek, Murat Bel
ge,
elenk, Emin Deer, Korkut Boratav, Mustafa Ekmek
i, Tahsin Sara, Nurkut nan, nci Gr, Gler Tanyola, Gn
gr Aydn, Haldun zen, Blent Tank, Gngr Dilmen, Gencay Grsoy, Vedat Trkali, zay Erkl, Salih Sencan, Kemal
Demirel, Vecdi Sayar, Tullui Snmez, Onat Kutlar, lhan Sel
uk, mit Erdoan, Berna Moran, Minu nkaya, Veli Lk, Em
re Kapkn, Cahit Tanr, Ylmaz Tokman, inasi Acar, Oralp
Basm, Ruen Hakk zpene, Hayri Ttncler, Gngr Trkeli, Atf Ylmaz, Baar Sabuncu, ahap Balcolu, Erdal zt
Turgut Kazan, Talat Mete, Ercan lker, Ahmet Kocabyk,
Cumhur Ertekin, Ylmaz Bolat, Gney Din, Cemal Nedret Er
dem, Yavuz Aksu
belgeyi ankaya'ya tayan, samfc saylmayan
her zaman gen Fehmi Yavuz Hoca'ya
delikanl Esin Afar'a
sevgili Bilgesu Erenus*a
birilikte olmak sevintir.
y .k .

Karakusunlar Ky,
Kasm 1985

N D E K L E R
NSZ

7- 14

Birinci Blm
RESTORASYON
Aydntrkn Dram
Korku ve deoloji
Nazm Hikmet Kafeste :

15-342

Restorasyon

25-135
135-254
254-291

Birinci Blm in Birinci Ek


Emin Trkn Savunmas: 1930

292-295

Birinci Blm in kinci Ek


A.M. Dranas: CHPnin Anadolu Resim
Gezileri

296-306

Birinci Blm in nc Ek
Dinamo Yazgsn Sylyor

307-314

Birinci Blm in Drdnc Ek


ki Kitap

ki Kuak

315-325

Birinci Blm in Beinci Ek


Baltacolu ve lken: Dndler mi?

326-362

kinci Blm
EKS VE FAZLASI
Polisiye ve topya
Aziz Nesine Balang ........................
Trkiyenin Stratejik nemi

343-563
353-395
395-442
442-482

kinci Blm in Birinci Ek


Mektuplaryla Orhan Kemal

483*509

ikinci Blm in kinci Ek


Kediler Dnyasnda Bir Adam: Ata

510-534

kinci Blm in nc Ek
Markopaa ve Zincirli Hrriyet

535-557

kinci Blm in Drdnc Ek


Bir yknn Ekonomi Politii

558*563

nc Blm
AYDIN SAVUNMASI
Hsn Gksel: Cerrahn Demokrasi
Dersi
.................................................. 568-590
Gencay Grsoy
Nrologun Tarih Corafya Dersi
590-595
Haluk Gerger
Siyaset Bilimcisinin
Onur Dersi ........................................... 595-601
Aydna Bakan ve Nazma Mapusane 601-647
nc Blm in Birinci Ek
Aydn Yazs

648-662

nc Blm in kinci Ek
Evren: ok Aydn Grdk

663-668

nc Blm in nc Ek
Aydnlar Savunan Hukuku Aydnlar

669-670

nc Blm in Drdnc Ek
. Soysal: Nazmn Mezar Banda

671-683

nc Blm in Beinci Ek
Trkiyeyi Sevmek Hapishanelerini
Sevmektir

684-728

nc Blm Beinci Ek in Ulak


Sadakat Yrek idir

729-731

nc Blm in Altnc Ek
Ecevitin Sylevine Kar Dnceler

732*705

564-755

NSZ
Onlar krarak bitiremiyorlar, ben yazarak bitire
miyorum: Trk Aydn.
*
Krlanlar iin zlyorum ve zntm yazvyorum.
Ah ne yazk
ne yazk ki ona,
drt nala giden atlarn kpkl boynuna bir daha
yatmayacak
beyaz ordularn ardnda kl oynatmayacak
*
Akla kavuturmam gerekiyor: Aydn zerine
'Tezlerde aydru, dncelerinin deil eyleminin so
nucu olarak ele alyorum. ok ak yazmam gereki
yor; Trk aydnn kiiliiyle, ahlkiyle, birlikte yaz
may deniyorum. Bu hem aydn eyleminin tn ola
rak ele almamdan ileri geliyor; eylem, kesinlikle ki
ilii ve ahlk belirliyor. Eylemsiz insann ahlk ol
muyor; tan ahlk yok. Hem de Trk aydnn bir
*ahlkllk erevesi iinde yazmak istememden dou
yor.
Yazdm aydnlarn kiilikleriyle uratm yo
lundaki eletirileri kabul ediyorum. Aydnlarmn kisiliklerini de yazmak istiyorum.
Eyleminde bir ahlk tutturabilmi aydnlan se
kiyorum. Bunlar sevecenlikle yazdm kabul edi7

yorum: Yeni kuaklara, ahlkl kalabilmi aydnlar


m tantmay bir grev sayyorum.
Eylem, ahlktr.
Yirminci yz yln sonunda Trkiyede aydn iin,
ahlk eylemdir.
Teorik ierik kazanm aydn iin eylem dindir.
*

**

Aydn zerine Tezlerin drdncsn, Aydn Ya


zs nedeniyle sank sandalyas iin seilen su or
taklanma sunuyorum. Mahkeme salonlarnda dilek
e olarak bilinen bu belgeyi, kitap iinde, Aydn
Yazs olarak adlandryorum. Bu kitab, Trk ayd
nnn onurlu eylemlerinden birisine ayryorum.
Sunuumu reddedebilecek olanlar kabilir; n
ceden saygyla karlyorum. Bir kitap sunduum ay
dnlarn hepsinin her yaptn beendiimi syleye*
mem. Benim yaptklarmn pek ounu beenmedik
lerini de biliyorum. te bir de bunun iin bir kitap
sunmaya karar verdim.
Bu biemin bir ahlk olmasn diliyorum.
Birlikte olmak iin, en azndan yryn ban
da, birbirimizi kara sevdal trnden beenmemiz
art deil; nikha gitmiyoruz, yola kyoruz. Birlikte
olabilmek iin kopmay risk etmemiz gerektiine ina
nyorum.
Bir araya gelme-aynlma-birleme: Ancak byle
glenebiliriz.
Yataklar gittike alan bir byk nehirde bir
likte krek ekiyoruz; ayn nehirde krek ekenler
den hi birisine, birlikte krek ekmeyi bir sevince
evirmeyi engelleyecek bir kzgnlm yok. Daha ak
yazabilirim, uzunca sre birlikte olduum Behice Bo
ran, 1970 yllarnn sonlarnda benim iin, ok id
detli ve ok acmasz bir kampanya balatt. zldm;
bir kt rzgrd, gemesini bekledim. Bu acmasz
kampanyann benim dncelerimi etkilemesini n
leyebilmek iin olaanst aba harcamam gerekti..

Baardm sanyorum,; ansiklopedilere madde yazar


ken bu haksz kampanyay yok sayabildim.
Trkiye'de beraber olamayacam hi kimsenin
bulunmadn dnyorum. Ancak, tartarak be
raber olmak gerekiyor. Biz insanz, koyun deil; ko
yunlar tartmaya gerek duymadan beraber olabi
liyorlar.
Bu kitab mamak yoldalarna, onurlu eylem
leri nedeniyle sunuyorum. Ancak hi kimseye tart
ma hak ve zgrln sunmuyorum.
Ayrk bakabiliyorum ve bunun bir biem olma
sn diliyorum.
*
Murat, dikkat et, Uur, ok iyi, Altan, k dan!
Bir nehirde krek ekilirken, bu sesleri duymak
mmkn. amamak gerekiyor.
Bu nsz ok geni tutmay planlamtm. Ne
Demeli balyla bir blm uzunluunda yazmay
dnyordum; yerim kalmad. Baka bir frsatta
yapmam gerekecek, tartacaklarm var.
Kimseye cevap vermeyi dnmyorum, ancak,
tartmak istedikleyim var. Tezler ve dier almala
rm zerine yazlanlar iinde tartlabilir noktalar
gryorum. Bunu er-ge yapmak durumundaym. Fa
kat Ne Demeli balyla yazabileceklerimi, al
malarmn snrlarn tararak, tmyle Trk dn
cesi ve bu arada basn zerine uzatmak istiyorum.
Burada yalnzca ip ularn verebilirim.- Trk ekin
ve dncesini, gnlk basnn sultasndan kurtar
mamz gerekiyor. Hem gnlk basnn ve hem de
gncel bakn egemenlii, ekin ve dnce yaam
mz kemiriyor.
Gndemde bu var. Henz yapamyorum.
***

Benim Murat Belge iin bir Ahlk Dersi yaz


9

mam gerek; henz yapamyorum, bor sayyorum.


Dergi nasl karlr, imza nasl toplanr ve saklanr,
sol dalgalara binip hep saa nasl tutunulur, eletiri
nasl yaplr ve gelen eletirilerden yalnzca kfrler
nasl seilir, bunlar, yazacam Ahlk Dersi iinde
yer alacak. sterse Murat, nceden cevabn da ya
zabilir.
*
**
Uur Mumcunun yazdklarm arasnda katlma
d blmlerin az olmadn biliyorum. Benimse yaz
dklar iinde byk bir haz ile okuduklarm giderek
artyor. Sovyetler Birlii ve Bulgaristan zerinde yaz
dklar dndakileri byk bir beeni ve rahatlk duy
gusu ile okuyorum.
Evime haber blteni okuyan radyo, televizyon
sokmuyorum; gazeteyi -drt gnde bir okuyorum.
Yapamyorum; ayda ve hatta ylda bir kez, kukusuz
btn gazeteleri okumak istiyorum. Bir yln gazete
sini, yln bir ka gnnde ve en ok bir haftasnda
okumann ok daha yararl olacam dnyorum.
Blent Ecevit'in, Uurun bir yazsna verdii kar
lk, gazete okuma gnme rastlamam, okuyama
zm. Uurun cevabn okudum, yeterli geldi; son de
rece arbal ve vezinli bir yazsyla sylenmesi ge
rekenleri syledi. Uurun yk, bin drt yz iki ve
benzer yazlarn da rahatlayarak okuyorum.
Kimi gazetecilere ise ayorum; en akll kendi
lerini sanyorlar. Bakanlarna ikide bir ba kaldrma
yan mstearlan, ya da Demirele hayr demeyen
milletvekillerini namus izgisine ekmek iin mangal
da kl brakmyorlar. Altan ymen, bunlardan biriSsidir.
Bir gazetenin, Milliyetin kliesinde ismi yazl,
st yneticilerinden birisi oldu; haber mdr trn-den bir yeri var. Harold Pinter ve Arthur Miller Trk
aydnlaryla dayanma iin gelip gittikten sonra, Al
ttan ymenin haber mdr olduu gazetede. Sam
.Kohenin olduka drst haberi tahrif edilerek, ye

10

diler itiler zehir kustular bal ile kt. Bundan


Altan ymerii sorumlu tutuyorum.
Alton ymenin bizim nehrimizde hi bir yeri
yok.
Altan, stelik, kan olmadan hi kimseye yemek
yedirmemitir. stelik Miller ile Pinterin arl ola
rak geldikleri lkemizde yemeklerin birisini, tekmey
le dvlerek ldrlen Ilhann aabeyi Muzaffer l
han Erdost dedi. Altan, bu iler iin para demez;
biliyoruz.
Uurun, Ban Demei Davas tutuklusu arka
dalarmz ziyarete giden sinema sanats arkadalanmzla ilgili olarak Altan ymenin ters yazsna
ynelttii eletiri, gazete okumama gnme denk gel
mi; arkadalanm haber verdiler. Gittim, Cumhuriyet
Ankara Brosundan aldm. Yalnzca teekkrlerimi
yazyorum.
***
Aydn zerine Tezleri bir de, Trk aydnnn g
rebildiim hastalklann tedavi etmek iin yazyorum.

J*
Sabahattin li zmlemesine, sevmediim bir
aydn tipolajisini karmak iin baladm. Bir eli ya
da, bir eli balda olmak isteyen, yaptnn fiyatn de
dii zaman ok byk hazmszlk gsteren, yalnzca
aklyla toplumu ileriye gtrebileceine inanan, top
lumsallk ve snfsallktan uzak aydn tipolojisini sev
miyorum. Sabahattinde bunun ip ularn grdm.
Bir aratrc olarak altn ararken uranyum bul
dum.
Yazar mym?
Toplumuma sorumluluum en nde geliyor. Bili
min devrimci olduuna, gerein ilerletici olduuna
inanyorum. Ancak yaynlayabilmek iin bunu Saba
hattin ile ilgili bulgulanmda da grmem gerekiyor.
ok eletiri aldm; ok kfr yedim.
>1

Bilim devrimcidir.
Gerek, glendiriyor.
Trkiyede bilim yaplr.
imdi Sabahattinin kiiliinde zaaflar olmad
n varsaynz. Kiiliinde zaaf olmayan bir aydn, fe
ci bir biimde ldrlyor. Bir bunu dnnz; bu,
korku salmaz m? Sabahattin ldrldkten sonra,
lmn kimse merak etmezken, bayram deil sey
ran deil, Sabahattinin lm bir feci senaryo ile
birlikte akland. Neden akland?
Bu kitapta bunun yerini bulacanz umuyorum.
Bir de benim anlatmm okuyunuz: Aydn, git
tike Kmil nsan, Olgun Adam olmak zorundadr.
Giderek zaafm atmak durumundadr. Eer Sabahat
tin byle feci bir senaryonun kurban oldu ise, bu ki
isel zayflklaryla da ilgilidir. Polisi de atlatabilece
ini dnyordu.
lrsnz, aslrsnz; ancak Sabahattin trnden
ldrlmeniz ok zor. Eer burjuvaziyi aldatacanz
dnmezseniz, eer yalnz yenmeyi planlarsanzr
lme raz olabilirsiniz, ancak lmnz, korku sa
mayabilir.
Sabahattin anlatmm, Trk aydnnda korkuyu
yenmeyi amalyor.
Sabahattinin lmn yeniden kurdum; yazdk
larn seviyorum. Hi etkilemiyor.
Trk aydn ayrk olmak zorundadr.
Sabahattin li ya da Orhan Veli ile ilgili olarak
yazdklarm, Sabahattin ya da Orhan yakndan ta
nyan, dostluk yapanlar ok etkiliyor. stlerine ahyorlar. Ayrk olamyorlar.
Ayrk olmak zorundalar.
#**
Hsn Gksel ne yapyor? Bir garip yaratn i
gal ettii organ kesip atyor. Hsn Gksel, bir za
afn, bir yapnn her tarafna yaylmasn nlemekr
iin, zaaf deil zaafn yerletii organ kesip atyor..

12

yle sanyorum, Trkiye'nin zayf dt bir


dnemde, toplumun gsne yerleen bir mikrobun
daha da yaylmasn, Trk toplumunun tmn zap
tetmesini nlemek iin mdahale etmek gereini duy
du. Aydn Yazsnm hazrlanmas iini stlenenler
arasnda ve nde yerini ald.
*
Glin aylgil ne yapyor? Avukatlk m, belli bir
soyutlama dzeyinde avukatlk yaptn syleyebi
lirim. Daha st bir soyutlama dzeyihde unu yapt
n dnyorum: Zaptedilmi kitaplarla zaptedilmi
aydnlar kurtarmaya alyor. Glin iin yaam, is
ter kitap ister bir aydn, bir dostu, zgrlne ka
vuturmak olarak gerekleiyor. Bunun iin Selimiye
ile Metris, Sultanahmet ile Samalclar arasnda me
kik dokuyor.
Doktorlar ve hukukular, fizyolojik ve toplumsal
hastalklarn iinde yayorlar. Hastalklarn kendile
rine bulamayacan sanyorlar. Toplumun, bu kadar
hrsla, kanserojen hcrelerin salgnna uratld bir
zamanda, hastalklarn stne yryorlar.
***

Aydn zerine Tezlerin drdncsn tamamlar


ken, Glini, dost Hsn Gksel'in uzman ve seve
cen ellerine teslim edeceimiz hi aklmza gelmedi.
Glin, bu kitabn hukuk denetimini bir ameliyat son
rasnda ve pansumanlar arasnda yapt.
zc, kabul ediyorum. Ancak yaadmz gn
leri daha ac ne anlatabilir? Ameliyat dikilerinin aln
d, pansumanlarn yapld bir Trkiyede Aydn
zerine Tezlerin hukuk denetimi yaplmayacak da,
ne yaplacak?
Aydn Davasm yazmyorum.
Ancak aydran savunmalarn rnek olarak

13

sunmak istedim. zinlerini aldm. lerde Aydn Dava


snm ok daha kapsaml ve ayrntl bir biimde ya
zlacam biliyorum. imdi bir n hazzru vermek, en
iyi savunmann savunmay atn, gstermek iste
dim.
Aydn, Hsn Gkseli, Gencay Grsoyu, Ha
luk Gergeri semem, yalnzca, kuaklan yanstabil
mek kaygsndan dodu. Savunmalann ok byk
bir blmn kvanla dinledim.
*
*

Aydn zerine Tezler, bitiyor mu? Ne yazk, bi


tiremedim.
Yazacahlanm var, hazr; ancak ne zaman yaza
rm, bilemiyorum.
Bundan sonra Kk Ansiklopedi dizisini ta
mamlamaya ncelik veriyorum. Aynca daha gncel
olma gereini duyuyorum.
Yazdklanmm tmnn yanl olduu ileri sr
lebilir; doru olduuna inanarak yazyorum. Ancak
yntemim zerinde durulmasn tekrar diliyorum.
Gen kuaklardan yntemim zerinde ciddiyetle
eilmelerini diliyorum.
***
Aydnmzda kanserli organlan kesip atmaya a
lyorum.
Daha salkl olabilmek iin.
Gzel gnlere sonsuz inanyorum.
Yazdklanmm iddeti bir lde bu inanca, bir
lde de, yaptm ite yalmzla dayanyor. Toplumumuzda eletiri younlat lde yazdklarmn
iddetinin azalacan dnyorum.
Kasm 1985
Karakusunlar Ky
Ankara

14

BRNC BLM
RESTORASYON
Uzakta, derinliklerde, ok dipte bir deprem var. Su
lar, dalgalara evriliyor. Dalgalar, denizi ileriye tayor.
Balklar, denizin uzadn sanyorlar. Balklar, en ykselt
dalgalara biniyorlar; en yksek dalgalar, en uzun dal
galara dnyor. Balklar, ilerliyorlar. Denizin ilerledii
ne inanyorlar.
Uzak, Birinci Dnya Sava sonlardr ve Dou'da.
Eskiden Bat Avrupaya Uzak Avrupa deniyordu; im
di yaknlat. imdi Dou'nun bir blmne Yakn Do*
u deniyor, Trkiye, yakn Dou'da. Deprem, Birinci Dn
ya Sava sonlarnda Trkiyeyi etkisi altna ald; Trki
ye, uzun modernizasyon srecinde bir yeni aamaya g ir
di. Yz yllar, yzeysel yry, corafik atlm bir ya
am biimi yapm Trkler, saflama ve derinleme ge
reini duyuyorlar. Trkiye Anadolu htilli denilen es
kiyi ykma srecinden geerek Cumhuriyet oluyor.
Her ihtill, bir tabula rasa zerine geliyor; yoksa, ya
ratarak gelir. Her ihtill, bakalaryla birlikte, inter aliar
bir kendi adamn yaratma srecidir. Eski adama, ola
naklar ve gc lsnde, ykmak ve yok etmek zorun
da kalyor. htill, eski adam iin ykm, yeni adam iirt
almdr; eski kadrolarn yok olmas ve yeni kadrolarn
yaratlmas dnemi oluyor. htill, yeni karyerler ve yenp
yaamlar yaratma ii saylyor.
Anadolu htilli iin eski kadrolar ykmak ve o rta
dan kaldrmak pek zor olmad. Yirminci yz yln ban-

15

dan. Aydn zerine Tezlerin daha nceki kitaplarnda


ileri srlen tezlere gre. 1906 ylndan bu yana Tr
kiyenin iine girmi olduu i sava ve eksik olmayan
d savalar, srekli bir kadro kaybna yol at. sa
vata, Balkan Savanda, Birinci Dnya Sava'nda, ba
l bana anakkalede, Kurtulu Savanda, Sakarya
da, ok sayda kadro, erlerin dnda subay ve yedek su
bay yok oldu.
Siyasi idamlar niteldir: Aslandan daha ok adam l
dryor.
zmirde Mustafa Kemal Paa'ya suikast dzenle
dikleri gerekesiyle, aslanlar, eski kadrolara kalc bir
darbe niteliine brnyor. Eski kadrolardan eskiye ba
l kalanlar, ak mcadeleden geriye ekiliyorlar. Bekli
yorlar.
kinci Dnya Savann hemen ncesi, bir alaca ka
ranlktr; ileriye atl srdrmek kadar restorasyonu da
getirebilir. Alaca karanlkta net grmek zor.
Byk frtnalar nce rzgrn salyorlar; kinci Dn
ya Sava ncesinde rzgr var. Rzgr, denizde dalga
demek. lerlemi balklara dalga, su getiriyor; yerlerini
koruyabilmek iin mcadelelerini srdrebilecekler.
1940 yllarnda mcadele rpnmaya benziyor.
Krk Kua iin mcadele bir rpnma oldu.
Sonradan kendi rpnmalarna acdlar. Kendilerine
Acl Kuak adn verdiler (*). Bunun ne anlama gel
diini pek bilmek istemediler.
nsann kendine acmas alamaktr.
(*) Kuam fikir namusu iinde, ac ekerek, inandk
larnn bedelini demitir. ok kurban vermitir. Kurban ve
rilecek ki, fikirler geliip yer edecektir. Istrap bizim kuan
aln yazsdr. Onun iin (kahrolan kuak) acl kuak diyoruz.
Mehmet Kemal, Acl Kuak, Ankara, 1967, s. 11.
Yaknmak gibi olmasn ama yolculuumuz biraz ileli
gemekte... Bir yol arkadamzn, bizi kitabna alrken yapt
Acl Kuak nitelemesinde biraz yaknma bulunduundan
^ileli deyip geiyorum.
Rfat lgaz, Yoku Yukar, stanbul, 1982, s. 7.

16

Her depremden sonra deniz ekiliyor. Balklar, de


nizin ekildiini bilmiyorlar.
Restorasyon dnemleri, denizin ekilme srecidir;
her burjuva-demokratik atlm, kesin bir restorasyon d
nemi izliyor. Bat Avrupa'da her iki burjuva devriminden
sonra da, tarihilerin adna restorasyon dedikleri d
nemler geliyor.
Burjuva ihtillleri, restorasyonu iinde barndrarak
gerekleiyor.
Cromvvell Devrimi'nden sonra ngiltere'de restorasyon
srecini, ngiltere tarihi ile ilgili bir kaynak yle zm
lyor: kinci Charles'n tahttan nce de babakan ol
mu olan Edvvard Hyde, restorasyonun, salt kralc bir po
litikayla ne de yabanc askerlerle gerekletirilemeyece
ini, bu sonuncunun ldrc bir yanlg olacan, resto
rasyon iin tek yolun Puritan partilerin 'birbirinin celld'
olmasndan getiini anlamt1. Gerekten de ngiliz
restorasyonu, bu reeteye uygun olarak gerekleti. K
saca, kralclk deil Ordu, restorasyonu salad2. Dev
rimi yapan Oliver Cromwell'in ordusu, kendi iinde ya
llar ve sradan askerler arasnda, grandees and rank
od file, hiziplemeden yorgun dt; Richard Cromvvell
ise net bir cumhuriyet yanls politikayla ortaya kma
cesaretini gsteremedi.
htillci dnemler mi, restorasyon mu daha uzun?
Mantk asndan, ihtillin znde hz olduu iin, resto
rasyon dnemlerinin ok daha uzun olmas gerekiyor.
Tarih bunu doruluyor. Tarihilerin Fransa'da restorasyo
nu Napoleon Bonapartenin kesin d ve tarih sah
nesinden ekilmesiyle balatmalarna karn, bunu ok
daha gerilere almak, Bonapartenin ykseliini ve daha da
giderek ihtill sreci iinde Thermidor Kar Darbesi'ni
balang saymak dnlebilir; tartlabilir.
Restorasyonun ihtillci dnemlerden daha uzun ol*
mas kadar, ihtillden sonra restorasyonun gelmesi de,
bir mantk sonucudur. nk burjuva ihtilli, kendisini
salama alabilmek iin, tarihsel misyonunun gerektirdi
inden daha ileri admlar atmak zorunda kalyor. Engels,

17

F .: 2

bunu, baka bir biimde ve yle anlatyor: Burjuvazi


nin hasat zamannda olgunlam kazanmlar gerekle
tirmesi iin bile, tamtamamna 1793 ylnda Fransada ve
1848 tarihinde Almanya'da olduu gibi, ihtillin, nemli
lde ileriye gtrlmesi gerekiyordu. Bu yle grn
yor, gerekte burjuva toplumun evrim yasalarndan biri
sidir (*). Eklemek durumundaym; insanlar, kadrolar,
ve bir blk ihtill ncsn ileriye gtrmeden ihtilli,
normal mecramdan daha leri mevzilere gtrmek mm
kn deildir, mmkn olmuyor.
Byk Fransz htillinde, Jakoben Terr ile, Pa
risin yoksullar. Byk Fransz htillini, tarihsel yata
ndan daha ileriye tadlar. Byk Fransz htilli, byk
bir depremdir; byk dalgalara ve hzl hareketlere yot.
ayor. Parisin sans-cullotes, Parisin donsuzlar ile it
tifak yaparak Byk Fransz htillini tarihsel mecram
dan karp daha ileri mevzilere gtren Jakoben Lider
ler, Thermidor Kar Darbesi ile balayan bir sre iin
de, pek yle rpnmaya zaman bulamadan, giyotin iin
sraya diziliyorlar (**). Pariste dalgalar ok yksek olu
yor.
Ykseklik, bir hzdr.
Hz, zigzaglar eilimlere dntryor: hz varsa anan
izgileri grmek daha kolaydr.
Hz, eitsiz gelime eilimlerini gizliyor.
(*) Kald yerden, Engels, yle srdryor: te hti
llci eylemin bu taknlm, zorunlu olarak, kanlmaz olan
gericilik, reaction, izledi; bu da, kendisini tutabilecei nokta
dan ileriye gitti. Bir sra dalgalanmadan sonra, sonunda, yeni
bir ekim merkezi bulundu ve bu bir yeni balang noktas
oldu.
K. Marx-F. Engels, Selectod Works, s. 389.
(**) Komn Parisini iine alabilecek bir biimde, Fran
sada Sava yazarken Marx, genelleme yapmak olanan
buluyor: Snf mcadelesinde bir ilerici aamaya iaret eden,
her ihtillden sonra, devlet gcnn saf baskc karakteri ok.
daha net bir biimde ortaya kyor.
K. Marx-F. Engels, Selected Works, s. 289.

18

Eitsiz gelime izgilerini grebilmek iin tarihe slowmotion bakmak gerekli oluyor.
Kemalist Devrime doru bakabilmek iin gereklerin
ilki ise hzllk illzyonundan kurtulmaktr.
Tarih iinde Kemalist Devrim yavatr; izgiler ve dal
galar ykseklie ulaamyor.
Sorular da tarihseldir; zm hazrlannca ortaya
kabiliyor. zm bekleyen soru udur: Eitsiz gelime
anda Kemalist Devrimi, kendi tarihsel mecramdan ta
ran dalga hangisidir? Daha ncesi byle bir dalga ol
du mu?
Tekrarlamak zorundaym: Burjuva-demokratik devrimlerde, tama, burjuva-demokratik hareketlerin tarihsel
ftazammlartn salamlatrabilmek iin srekli oluyor. le
riye gitmek, geriye yerlemek iin zorunlu saylyor.
Burjuva devrimlerin, byk burjuva bakaldrlarnn,
sava gc, tartlmaz bir biimde, kylle dayanyor.
Ancak kyllk, burjuva bakaldrlar zaferle sonuland
nda, kanlmaz bir biimde kaybeden snf oluyor. Enels'in szleriyle, the peasantry is just the class that,
the vlctory once gained, is most surely ruined by the eco*
nomic consequence, burjuva devriminin ekonomik so
nular, kylln ykmn getiriyor.
Anadolu htillinin snfsal dayanaklar hep tart
mal oldu; bu, snflarn yokluu ya da katlm eksikliin
den ileri gelmiyor. Anadolu htilli, hz zayf ve bu ne
denleri dalgalar yksek olmayan bir hareket olarak geli
ti. Bu, bir hzllk illzyonu ve eitsiz gelimenin zembe
rei iinde kalma nedenleriyle temel eilimlerin ve da
yanaklarn ortaya karlmasn gletirdi.
Anadolu htilli, bandan itibaren bir ii snf ha
reketine cephe ald; zaman zaman i ve d dinamiklerin
dengesiyle bu cephe yumuatld, ancak hi ortadan kalk
mad. Cephe alma, ii snfnn yokluunun deil, gre
ce olarak daha fazla uyanklk gstermesinin iareti ve
sonucu olmal. Byk ticaret burjuvazisi ise. Anadolu'nun
savat emperyalizm ile bir btnlk iindedir; bunun
saptanmas iin yeterli lde bilin vard.

19

Trkiye'deki toplumsal dinamiin en yavalatc ek


seni, hi bir zaman aktif bir demokrat kyl hareketine
sahip olmamasdr. Simavna Kads eyh Bedrettinin ad
na balanan olaylara ve Celli syanlarna, her ikisi de
Trkiye tarihinde bir fetret dnemini, interregnum iaret
ediyor, bir demokrat kyl ayaklanmas giysisi giydirme
abalar, her trl dayanaktan yoksun zenmeler olmak
tan ileri gidemiyor.
1930 yllarnda Trkiye'de, demokrat bir kyl hare
keti olduundan sz etmek mmkn grnmyor. Ancak
kylln tarih itici dalgalarna dayanan, kylln
iinde hapsolmu bir aydn yaratma hareketinin varl
da inkr edilmemeli; bir yandan Yaban roman ile ba
latlan kampanya, Yunus Emre'nin kefedilerek her tara
fa sokulmak istenmesi, Ak Veysel'in kendi halinden
karlmas ve harekete geirilmesi, benzerlerinin yaratl
mas, eitmen kurslarndan balanarak Ky Enstitlerinin temellerinin atlmas, 1930 yllarnn sonuna doru Or
han Veli ve kendisine katlanlarla birlikte, kentteki orta
tabaka insann da kyl bilincine indirgenmek istenmesi,
btn bunlar, kyl ufkunu aamam bir ktle yaratma
abalarnn kantlar oluyorlar.
Kyl hareketleri, ne kadar gl ya da clz, bilin
li ya da kendi halinde olursa olsun, znde demokrat
nitelii barndryor. G ve bilincin younluu bu nitelii
deil, hareketin hzn belirliyor.
Anadolu htillinin ileri atlmn, kendi gvdesinden
uzaa dal salmasn, kyl hareketi salamyor; kesin
likle byle bir durum yok. Var olan, kyl kkenli aydn
yaratma abalardr; bununla birlikte kent kkenli aydm
lan ky ufkuna hapsetme giriimleridir.
Kemalist Devrim'in restorasyon dneminde, dalgala
rn ekildii zaman, susuz denizlerde kalanlar bunlar olu
yor.
Uzun bir aktarma iin bir zorunluluk kyor.
Bir gn broda Nazm'la masalarmzda alyorduk.
eriye uzun boylu, zayf bir gen girdi. Elindeki yazy
masann zerine b ra k t:

Size bir yaz getirdim, dedi. Kymden geliyorum.


B yazda grdklerimi anlatyorum.
Benimle konuuyor, fakat hayran hayran Nazma
bakyordu.
Nazm hemen yerinden frlad
Sen kimsin, olum?
Ben Emin Trk. stanbul retmen Okulu'nu bi
tirmi bir kyl ocuuyum. Kymden geliyorum. Der
giye 'Kymde Neler Grdm? balkl bir yaz getirdim.
Nazm daha yazy okumamt. Heyecanland
Aman, evldm, sen bize devaml yaz, dedi.
Onun iin kyl aydnlar kazanmak, evresindekf
aydnlar kazanmaktan ok daha nemli idi. Emin Trk'e
bir ok sorular sordu. Verdii cevaplardan ok memnun
olmutu.
Bu ocukta i var, dedi3. Olay( Resimli Ay bro
sunda geiyor; Sabiha Sertel anlatyor.
Yazy Ocak 1930 tarihli nshada yaynladk. Aym
nshada benim de bir Amerikan Psikoloji dergisinden
tercme ettiim bir yazm kmt. Yaz 'Liderin Psikolo
jisi' baln tayordu. Nazm bu yazy tashih ederken
Vl Nurettin de yannda idi. Ben masamda alyordum.
kisi beraber yanma geldiler. Nazm,
Bu yaz ok iyi bir yaz, dedi. Ama bunun ba
ln deitirelim.
Vl hemen tamamlad
Bunun baln Savulun Geliyorum yapalm, de
di. Liderin psikolojisini dile getiren tam kelime..
Pekl... "Savulun Geliyorum' olsun, dedim.
Yazy bu balkla yaynladk. Ayn sayda kan bu
iki yazdan dolay dava ald, yaz ileri mdr tutuk
land. Sabiha ile Emin Trkn, sonradan ald soyad
ile Emin Trk Eliin'in, yarglanmalar tutuksuz yapld.
Varlkl bir kyl ailesinin, Rusasyla bir kulak aile
nin, olu olduu anlalyor. 1927 ylnda retmen oku
lunu bitiriyor. Kendisi kurtuluyor, bundan sonra kyn
kurtarmay hedef alyor.
Bir tipolojidir: ki yanlgy ieriyor. Bir: Cumhuri

21

yet'in gerek amacnn kendi geldii yere herkesi getir


mek olduunu sanyor. Cumhuriyet'e geni kapsaml bir
kurtarclk idealize ediyor. Bunu, kendi dar somutundan
karyor; byk dalgalarla ileriye atlan balklar, dier
balklarn da geleceini sanyorlar.
Bir tiptir, ikinci yanlgy temsil ediyor: Kemalizmle
solculuu, tutarl ya da tutarsz demokratlkla sosyalizmi
srekli kartryor. Vous ecrivez Londres et vous prononcez Constantinople, Londra yaznz Konstanipol okuyu
nuz; bu tipoloji ne zaman sosyalizm derse demokrasi,
ne zaman solculuk derse de kemalizm anlamak gereki
yor.
Emin Trk mahkemede savunmasn yapyor. Kuku
suz, yle yapyor: Beyefendi, Gazinin 'bu memleketin
hakiki sahibi ve efendisi kyldr, onun karsnda ke
mali hicap ve ihtiram ile eilelim, o emredecek, biz ya
pacaz' dedii zamann zerinden uzun seneler ge
mitir. Buna ramen kylnn emirlerini yapmak deil,
onun iniltilerini bile duymak istemeyen baz orta zaman
artklar vardr. Ben, memleketin hi bir halk tabaka
sna deil, demokrat Trkiyede maalesef bulunduu g
rlen bu derebeyi zihniyetli adamlara hcum ettim. Bun
dan dolay Cumhuriyet adliyesinin beni mahkm edece
ini zannetmem. Sanmad bana geliyor, bir aylk bir
hapse mahkm oluyor.
Merutiyet zenginlii stanbulda iliyi yaratyor;
ili, Cumhuriyet dneminde de, yeni ve eski zenginlerin
topland, ithalt ve devlet taahhtlerinden para kaza
nanlarn apartman ald, rveti brokratlarn kat sa
hibi olduu bir yerleme blgesi zelliini srdryor (*).
(*) Apartman.... Apartman.. Apatman... Otomobil...
Otomobil... Otomobil.. Kumar, kumar... Trl trl, cins cins
kumar...
ampanya, kokain... Kokteyl... Zina. Trl trl, cins
cins, renk renk, diili erkekli zina.. Parfm.. Parfm... Pudro,
ruj, karmen..
Manikr.. Pedikr.. Kocalarndan daha koca kadnlar, ka
nlarndan daha kar kocalar;
te, ili!

22

-Lks Hayat operetinin konusu ve Emin Trk'n sa


vunmadaki hedefi ili oluyor. Ben bu szlerle milletin
.herhangi bir tabakasn deil, Trkiyeyi ili tramvay tevekkuf mahalliyle (tramvay dura, yk) Tnel aras zan
neden fertleri kastettim. Benim bu szlerimle millet bu
eit insanlara kar nefret duyacaksa bunun fenalk ne
fesinde? Bu, hepimizin dileidir. Bunlar sylyor ve
hukknda tanklk yapmak zere kynden kyly
mahkemeye getiriyor.
Sabiha Hanm da tank getiriyor, unlar: stanbul
.Barosu Bakan Muslihiddin Adil, stanbul niversitesin<len Mustafa ekip Tun, Vakit Gazetesi sahibi Hakk Ta
rk Us, yazar Sadri Ertem ve yazar Peyami Safa. Kyl
tanklar. Emin Trk'n yazdklarnn doru olduunu; ay
dn tanklar da Sabiha'nn mcadeleci bir insan ve evir
dii yaznn da ok bilimsel bulunduunu sylyorlar.
Savc, Sabiha iin yirmi ve Emin iin de yl hapis is
tiyor.
Resimli Ay brosuna dnldnde Nazm, sevinten
uuyor. Mehmet, bize sekiz tane ok ekerli kahve ge
tir diye baryor. ok ekerli kahvelere aranlara
da u cevab veriyor: Biz bugn bir zafer kazandk. Mah
kemede kyl ve aydn birliini kurduk. Yarn kyl ve
ii birlii kuracaz4. airdir, sezgisi yksek; ancak po
litik gelimeleri sezemedii anlalyor.
1930 yllarnn sonuna gelindiinde, btn birlik prog
ramlar unutulmu, grnyor. Bir cephe izlenimi al
yorum; ok kesin yazamadm kabul ediyorum. Bu, bu
dnemle ilgili kantlarn eksikliinden ileri geliyor. Yoksa
zerinde tartlabilir bir tez olarak, 1930 yllarnn son
larnda bir cephe oluturulduu dncesine gveni
yorum.
Tezi yazyorum: Trkiyede restorasyon, kyl ufuk
lu aydn ktlesine dayandrlmak isteniyor.
Tanzimatn istikrazlaryla temelleri atlan ili bugn
artk, beyi ile, uayla, hanmyla, hizmetisiyle bir tufeyliler,
bir almadan kazananlar beldesidir.
Silinin Yz-, Resimli Ay, 1929, Say 5.

23

K AYDIN TPOLOJS: ZENGNLEEN


AA VE KAYBEDEN BURJUVA OCUKLARI
Nazm Hikmet

Mesel, bizde kulaklaan kapitalist-kyaal meneinden gelen mnevverler var. Yksek


mekteplerde gitgide mhim bir yer tutmaya ba
layan bu delikanllar kklerinin (Kulak) mene
ve balarnn bugn bizde gelimee hem de ra
hata ve kolayca gelimee, zenginlemee git
mesinden dolay, karakterleri ana izgilerinde u
hususiyetleri gsteriyor: kstahtrlar, dehetli
irade sahibi gibi grnrler, atlgandrlar, ahsi
menfaatleri iin kolayca ve neticesinin ne olaca
n dnmeden yalan sylerler, lks hayata
hayrandrlar, ftuhat taraftar milliyetidirler,
din ile dinsizlik, gelenekilikle gelenek dmanl
arasnda bocalarlar
Buna karlk, aaya doru giden baz derebey yahut eski brokrat, yahut ehir kk
burjuva, yahut kk memur snf ve tabakala
rndan gelen mnevverler; iradesizdirler, srat
le ruh haleti deitirirler, mitten mitsizlie,
needen ye'se sratle geerler, zora gelemezler,
yalan sylerler fakat bundan azap ekerler. Bi
rinci yukarda sylediim Kuldkzadelerde nefis
murakabas denilen ey yoktur ekseriya, halbu
ki kincilerde bu pek gelimitir. Birinciler daha
ziyade mhendislik, doktorluk falan gibi meslek
leri semekte, kinciler edebiyat, felsefe, muallim
lik falan gibi mesleklere girmektedir.
Sana kabaca verdiim bu mnevverler hak
knda bir dn. Her iki zmreden gelmi m
nevverlerden bildiklerin vardr. Onlan bir kont
rol et. Ana hatlarnda birbirine benzeyen psiko
loji ve karakter tezahrleri bulacaksn.
N. Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden
Mektuplar, Ankara, 1968, s. 160.

24

Trkiyede restorasyon, Kemalist Devrimini srk


leyen snfsal ve siyasal akmlarn birbirisinin celld ol
mas sreci ile ortaya kmyor.
Trkiye'de restorasyon, kyl ufuklu aydn ktlesi
ne bir ileri atlm olarak grnyor.
Trkiyede o zaman da bu zaman da, her cephe
abasnn, toplumdaki ileri snflar iin bir gerileme ol
duu, kabul edilmiyor.
Trkiyede restorasyon aydntrk iin bir dram ola
rak yaanyor.

Aydntrk'n Dram
Tezi yazyorum: 1938 Harb Okulu ve Donanma Da
valarndan nce Nazm Hikmet yalnzdr.
Nazm, daha nce olabilir, en ge 1937 ylnda, yol
da aydnlar tarafndan terk edilmi grnyor.
ster, Nazm Hikmetin ayrmna gre, kulak kkenli
aydnlar olsun ve isterse kaybeden burjuva ailelerinin o
cuklar olsun, tmyle tek partinin yrngesini semi g
rnyorlar (*). Setikleri yrngeyi, bugn bile soukkan
llkla bakldnda anlalmas pek zor bir younlukta,
kyllk ideolojisi ile sslyorlar.
1930 ylnda bir mahkemede, Nazm Hikmete gre,
kyl-aydn ittifakn gerekletiren Emin Trk, 1970 y
lnda Kemalist Devrim deoloji adyla bir kitap yayn(*) Nazm Hikmet, Edebiyat ve iradesiz olurlar dedi
i ikinci aydn tipolojisini kiilendirmiyor; hepsi olmasa da
uygun kiilerden sz edebilirim. Derebey kkenli, Abidin Dino; eski brokrat Sabahattin ve Bedri Rahmi Eybolu, Nazmn kuzeni Oktay Rifat, ok gen olmakla birlikte vey olu
Mehmet Fuat; byk ya da kk memur, Orhan Veli; e
hir kk burjuva, Sait Faik, Melih Cevdet ve dierleri bu
raya giriyor. Nazm, bu kategoride srekli nefis denetimi ya
pldn sylyor: brokrat bir aileden gelen edebiyat eletir
meni Nurullah Ata buraya giriyor.

25

Iyor. Bu kitaptan daha ok beni burada yer alan ve


5 Haziran 1937 tarihinde Emin Trk tarafndan yazld
anlalan bir z yaam yks, ilgilendiriyor. Bu ksa
yaam yksn, aydn zmlemesi asndan deerli
buluyorum.
Emin Trkn bu ok ksa otobiyorafiyi neden yaz
dn bilmiyorum; yalnz ksal ile orantl olmayan bir
biimde, bir noktay aa karabiliyor. Emin Trk, 1927
ylnda retmen Okulu'ndan mezun olan varlkl bir ky
l ailesinin ocuudur, on yllk ksa yaamn anlatrken
Nazm Hikmet ile arasna bir mesafe koymaya zen gs
teriyor. Bu ksa otobiyorafide artk, Sablhann szleriy
le, hayran hayran Nazma bakan gen kyl retmen
yok. Nazmn, Emin Trkn Kymde Neler Grdm
balkl yazsyla Resimli Ay'a gelii karsnda duyduu
heyecan ve yazy okumadan hayranln Sabiha Sertelden aktardm. Emin Trk'n anlatmnn Sabiha'nn yk
s ile pek ilgili olmadn saptayabiliyorum: Yazya mo
tif olan tefecilik, hastalk ve seim olaylar gerekten ol
mu eylerdi ve tandans da hl kafama hakim olan 'Dev
rimci Demokrasi fikri idi. O yzden Nazm Hikmetin pek
houna gitmemiti5. Hem sosyalizm dncesinden ve
hem de Nazm Hikmetten uzak grnmek iin belli a
ba var; sanki Resimli Aya gidii, kyn kurtarmak iin
deil de Babali Mnevverliini tanmaya ynelik bir
stajdr. unlar yazyor: Resimli Ay yazarlaryla dp-kalkmaya, Babali Mnevverliini tanmaya baladm.
Bu tanmadan sklm olduu izlenimini veriyor: Peyami
Safa ile diyalektik materyalizm diye direnen Nazm Hikmet'in iddetli tartmalarna kulak verdim. Sonra da
unlar yazyor: 1933 ilkbaharnda kendisi bir 'Kadro'
sempatizan olan Eitim Bakan Reit Galip tarafndan
bir bakanlk mmeyyizliine tayin edildiim vakit yurdu
mun gizli-ak btn 'fikir hareketleri' ile tanm bulu
nuyordum6. Burada duruyorum ve Emin Trk'n 1930
Savunmasn, bu savunma iindeki lks dmanln vur
gulayarak, bu blme birinci ek olarak sunduumu kay
dediyorum.

26

Nazm Hikmet, kulakzade aydnlarda, palazlanan or


ta kyl ailelerden gelen aydnlarda, nefis murakabesi,
kendi kendini denetleme, olmadna iaret ediyor.
imdi, Nazm Hikm etin kulakzade aydnlarla ilgili
zmlemesini tez olarak yazyorum: Kstahtrlar, dehet
li irade sahibi gibi grnrler, atlgandrlar, ahsi menfaotleri iin /kolayca ve neticesinin ne olacan dnme
den yalan sylerler, lks hayata hayrandrlar, fthat
taraftar milliyetidirler, din ile dinsizlik, gelenekilikle
gelenek dmanl arasnda bocalarlar.
Bu ksa otobiyorafinin, tek parti erevesi iinde
bir yer almak iin, gemiini dzenleme abas olduun
dan kuku duymuyorum (*). Ayn kitap iinde Emin Trk'
n kars Asiye'nin Ankara Devlet Konservatuarmdaki
grevinden Haan li Ycel eliyle atldn yazmasn
dan, byle bir grev de alm olduu sonucunu karyo
rum (**). Bu, bilgi Emin Trk'n Aydn zerine Tezler
(*) 1937 ylnda olmal, Ankarada i Nazm Hikmete
neriliyor. Cezann iddeti, yalnzln younluuyla balantl
grnyor.
Nazmla ertesi gn tabii gene bulutuk. O gn Sadri Etem
ile kr Kayay ziyaret ettiler. Falih Rfky ziyaret ettiler.
kr Kaya ile konuulanlar hem Sadriden, hem Nazmdan,
hem kr Kayadan dinledim. kr Kaya, bu gibi hallerde
olgun ve aydn bir insand. Hlsa sonunda byle bir karara
vardk: Nazm Ankarada kalmaya raz etmeye alacaktm.
Memur olmayacakt. Hi bir vaadde, taahhtte bulunmaya
cakt. Belki biraz tercme ileri, lisan hocalklar, romanlarn
ve tiyatrolarn bastrmas, hep bu gibi eyler. Hlsa Anka
rada kendi hayatn yaayacakt. Yalnz Ajans veya Halkevin
den ve o da setii bir kitabn tercmesi karl olabilecek
bir masraf salanarak iki ay Anadoluyu gezecekti. stedii gi~bi, istedii yerlere gidecek, istedii adamlarla konuacak, ama
memleketi, memleketin davalarn grp tanyacakt.
evket Sreyya Aydem ifle Konuma-Nazm Hik
met Ankara'da, Yn 3 ubat 1967, s. 10,
Sonunda Nazm kabul etmedi. Ksa bir sre sonra 28 yl
lkm ald.
(**) Emin Trk, 1930 ylndaki romanesque kndan
sonra hem bir daha n planda grnmemeye ve hem de ad
n saklamaya balyor. Etel, Edip Ekinci, orumlu bo takma

27

zmlemesinde yerli yerine oturmasn salyor; daha son


raki yaam pek ilgi ekmiyor.
Kukusuz, Emin Trk o zamanki rol ve konumu
gerei, sezdiimi belirttiim cephenin iareti saylamaz;
ancak Naci Sadullah iin byle bir itiraz sz konusu de
il. 1930 yllarndan itibaren ve 1940 yllarnda aydnlarn
kard yaynlarn ounda ve aydn hareketlerinde yer
alyor. Hapisteki Nazm Hikmet, zellikle yaynclkla il
gili ilerinin izlenmesinde Sadullaha gveniyor.
Eer Naci Sadullah'a temsil bir rol verilebilirse, 1930
yllar sonlarna doru ortaya kan cephenin liderinin
smet Paa olduu anlalyor (*). 1939 ylnda Ses Der
adlaryla yazyor. 1956-1960 yllar arasnda, k izgisinin
de gerisine den Forumda orumlu bo yazlarn yazyor.
Karsnn anlattna gre, artk kyn deil de kyndeki
akrabalarn kurtarmaya ncelik veriyor; yeenlerini okutuyor.
Ky kkenli retmenler aydnlar cretlidir; Haan zzet
tin, anlarnda, srekli dil bildiinden sz ediyor. Emin
Trk, eviri yapyor. Demir ke ve Altn Zinciri Trk oku
yucu, Emin Trkn evirisiyle okuyor.
Solculuk ile saclk arasnda kararsz Cemil Meri, Altm
Zincirin yerini zmlyor
Zolay bilimsel sosyalistlie ykselten bu kitabn tuhaf
bir ismi vard: Altn Zincir. Ve bir Amerikan romancs ta
rafndan yazlmt: Upton Sinclair. O dnemin dnce ha
yatm tanmak isteyenler, Altn Zincire eilmek zorundadr
lar. Bir nevi sanat tarihiydi bu. Sinclair, Sovyetlere beendir
mek istiyordu kendini. Sanat snf kavgasyla aklayan bu
amatr sanat tarihisi, marksizmden de habersizdi, sanattan
da. Ama Amerikalyd ve yksekten konuuyordu. eviri yan
llaryla anlalmaz hale gelen o derbeder kitap, btn bir
nesle klavuzluk edecekti. lmin i ve hoyrat na almamtk. Alaca karanlk okuyordu, ruhumuzu.
Bu zmlemeden sonra Cemil Meri, 40 Kua iin bir
hkm veriyor. Aktaryorum.
Zavall 1940 Kua... stibdadn sisleri arasnda bir arz-
mevud, (museviler iin vaad edilmi toprak, y.k.) arayan o
bahtsz kafile oktan dald.
Cemil Meri, Krk Ambar, stanbul, 1980, s. 192.
(*) Bursa Cezaevindeki Nazm Hikmet in mektuplarnda
sk sk Naci Sadullahn ad geiyor; dardaki baz ilerinin ko
valanmasnda Nazmm Naci Sadullaha gvendii anlalyor.

28

gisi'nin ilk saysnda Naci Sadullah unlar yazyor: Yu


nan mitolojisinde mehur Ante'nin aya yerden kesilme
dike onu yenecek kudret bulunmaz7. Bunu unun iin
hatrlyor ve hatrlatyor: Mill efimiz smet nn bu
asrlar ap gelmi hakikati Trk milletinin ykselmesi
ve ilerlemesi iin bir zaruret telkki etmektedir. Buna
ekleme yapmak ok zor deil: Mitolojide yer, gerekte
halk oluyor. Halk ise Trkiye'de kyl saylyor.
1939
ylnda Trk aydnnn dergisi Seste, sanat, ede
biyat ve sosyoloji szcklerinin ilk harflerini anlatyor,
smet Paa im yazlanlara devam etmeden nce, ksa
ve bir yl sonras ile ilgili bir parantez amakta yarar
gryorum. 22 Nisan 1940 tarihli Ulus Gazetesine Vedat
Nedim Tr'n bir yazs var, yalnzca baln aktarma
nn yeterli olacan dnyorum. Btn Yollar Kye
Gider: Sanatkr Ky. Ulus Gazetesinde, 5 Kasm 1940
tarihli sayda, ok byk hurufat ile ve birinci sayfada,
Dil, Tarih ve Corafya Fakltesi'nin yeni binasnn al
nedeniyle Babakan Refik Saydamn konumasnn ba
l var: Ankara'y Btn Memleket Mnevverleri iin
Mihrak Haline Getirmek Yolundayz. Babakan, Anka
ra'y Trk aydn iin odak haline getirme yoluna girmi
olduklarn aklyor.
Temsil aydn, Naci Sadullah, Ses'te, sesleniyor: s
met nn biliyor ki ayaklarmz topraktan - halktan kesilmedike yenilmeyiz. Ve ayaklarmz daima toprakta
tutmak iin bir tek art gsteriyor: Halkn iinde, halkla
1960 yllarnda Yn Dergisinin Nazmn rehabilitasyonu
nu balatmasndan sonra bu srece ilk katlanlardan birisi
Naci Sadullah oluyor. Naci. Kirpi Dergisinin 13 Temmuz 1965
tarihli saysnda Dostum Nazm Hikmet balkl'bir dizi ba
latyor. Komnizmi vmekten dava alyor, mahkm oluyor:
Yargtay bozuyor, aklanyor.
brahim Topuolu, Naci Sadullah, 1977 ylnda yayn
lad kitabnda, TKP mensuplar arasnda gsteriyor.
brahim. Topuolu, Neden 2 Sosyalist Partisi
1946-T.K.P. Kurulusu ve Mcadelesinin Tarihi
1914-1960, nc Cilt, stanbul, 1977, s. 463.
Ayrca Aydnlar ve TKP balkl metin-ii eke baknz.

29

beraber ve halk iin almak. Bundan sonra smet Paa'dan bir aktarma yapyor, unu: nmzdeki seneler
de nfusumuzun ounu tekil eden kylmzn, gerelc
tahsil, gerek geim hususunda seviyesini ykseltmeyi ba
lca hedef tutacaz. Bu son derece olaan cmlede
ok byk hikmetler bulmakta gecikmiyor ve bu cmle
yi, smet Paaya ar vg dzmek iin bir gereke sa
yyor. yle: imdiye kadar kylye bu kadar ak vebu kadar isabetli bir sz sylenmemiti. Dert kefedil
mitir. Doktor tecrbeli ve ustadr. Muvaffak olmamak iirt
hi bir sebep kalmyor. vg, burada da durmuyor.
Mill ef, tarihte , drt ebed kahramana yetie
cek kadar millet hizmetinde zaferler baarm olduu
halde hepimizden ok alyor. Ona ve millete borcu
muzu unutmayacaz. Peki, nasl? Parti saflar, hk
met sralar idealist Cumhuriyetileri bekliyor. Temsili
aydn, Trk aydnn, Halk Partimiz dedii Tek Parti'ye ve hkmet sralarna aryor.
Havu ve sopa politikasnda her zaman bir man
tk var: Nazm Hikmet, kendisine yaplan hkmet s
ralar iinde yer alma nerisini kabul etmedi. 28 yllk
hkm ald.
Bu blmde ve daha ilerideki alt-blmde ayrnt ile
gelitirmek zere tezi yazyorum.
iddet ve ideoloji, snfl toplumlarda, bir tahtereval
linin iki ucudur. Dengeyi salamak iin bir sre her iki.
u, iddet ve ideoloji, yerden ykselir; bir ara biri die
rini yksekte tutmann gc olur. Bundan sonra ikisinin
birden ykselmesine gerek yok; biri iner ve dieri yk
selir.
iddet ve ideoloji bir tahtarevailidir; ideolojinin tekbana ve yksekte grnd zaman, iddet aadadr
ideolojiyi yksek tutandr.
Cephe ile ilgili bulgularm srdryorum: Cephe'nin komutan belli oluyor. Mill ef smet Paa, aynzamanda Cephenin efi oluyor. deolojisi de belli; ky-

30

V-

Aydntrkn Dram
AYDINLAR VE TKP
Trkiye zerine Tezlerin ikinci kitabnda,
1930 yllarnn sonlarna doru, uzun yllar ille
gal almak zorunda braklan Trkiye Kom
nist Partisinin eylemlerini durdurduunu ve ken
disini likidite ettiini yazmtm. Yazdklarm
imdi tamamlanyor.
ok ksa olarak baz izgilere iaret etmek
durumundaym.
Bir: Cumhuriyet dnemi Trk aydn hareke
tini, uzunca sre, Trkiye Komnist Partisinin
almalarndan, tmyle, ayrmak mmkn de
il.
Bir yanda faizan gler ile polisin, dier yan
da Trkiye Komnist Partisinin, hi bir balan
t olmayan hallerde bile her trl ileriye dnk
eylemlerde TKP balants bulmas, bu uzun ay
rlmazlktan ileri geliyor. Polis sulamak, TKP
vnmek iin bu tarihsel ayrlmazl srdr
yor.
ki: almalarmda ortaya karmaya aba
ladm temel izgi etrafnda kalan Trk aydm,
uzunca sre, ya TKP yesi ya da sempatizandr;
hi olmazsa kart deil.
.- 1946 ylnda Esad Adil ve efik Hsn
bakanlnda iki parti ile ortaya kld za
man bile nemli bir kartlk yaanmad. Parti
Bakanlan, Esad Adil ve efik Hsn, hapisha
nede bir araya geldiler.

31

Drt: TKPnin kongre toplama ve yelik tut


ma trnden parti gereklerine ve rutinlerine
nem vermemesi, ok zaman ye ile sempatizan
ayrmada glk yaratyor. Bu hem yararl olu
yor; eitli tevkifatlarda, baz yeer tutuklama
d kalabiliyor. Hem de zararl olabiliyor; ilkel
kafalar, ye bilip de tutuklanmayanlara hemen
polis damgas yaptrabiliyorlar.
Rutinlere nem vermeme nedeniyle, rnek
olun, Dil Tarih Grubunun yelii tartmas bir
trl sonuca balanamyor,
ff
Be: TKP, en dank olduu zamanda bile,
Trk aydn iin bir ekicilik tamtr. Trkiye
de, Behice Boran'm gzel incelemesinde yazd
trden, TKPnin en etkisiz olduu 950 yllarnda
bile, niversiteli genlik iinde bir TKP aray
yaanmtr.
Altu Trk aydnnda ok uzun sreler bir
TKP kartl olmamtr Bunda mertliin, zah
metli bir gemii olan ve zor koullar iinde a
lan bir rgte kartln yakksz olaca de
erlendirmesinin de, rol var.
Birinci Trkiye i Partisi, zaman zaman
ar hcumlarla ve amazlarla kcrlamasma
karn, byle bir kartl dourmamaya zen
gsterdi ve zverili davrand.
Trk aydnnda TKP kartl, hem Yn Der
gisi ve hem de Cumhuriyet Gazetesinae, 1966
ylnda, lhan Seluk'un ar hcumlaryla ba
lad. 1960 yllarnn sonlarna doru Maoclk,
bunu ald, daha ileriye gtra.
1966 ylnda balayan hcumda, Mihri Belli-

32

yi tutarak, TKPrn yurt dndaki yneticilerini


sulamak, bir milliyetilik kant ve topraklara
balln sarslmaz gstergesi sayld.
Yedi: Ancak Trk aydnnda asl TKP kar
tl, t. Bilen ynetiminin snr tanmaz sula
malar ve sekter tutumu ile dodu. . Bilen, 1970
ortalarnda sosyalist mcadeleyi legal partiler
kanalyla srdrmek isteyenleri hainlik ve en
azndan titoculukla sulad. 1950 yllarnn da
nkln ve 1960 yllarnn durgunluunu, olgun
lamam hcumlarla kapatmak istedi. Bu er
eve iinde orta sol eilim ile g birlii yaparak
legal sosyalist partilere katlan sendikac ve ye
tenekli sendikalardan temizledi; bin bir emek ve
zveriyle kurulmu sendikal rgt ona sola tes
lim etti. inin mavi tulumu yerine mavi gm
leklere ncelik verdi.
Bu dnemdeki saldrlar, dnlmesi zor a
rlklara kadar uzand. Bunlardan yalnzca biri
sini syleyebilirim: Aziz Nesin, Sen Nesin kam
panyas bu zamanda ald. Bir yks, Byk
Grev, gereke yaplarak, Aziz Nesin, konutuu
her platformda Aziz Nesin, Sen Nesin sesleriy
le susturulmak istendi; yer yer baarl oldu. Po
lisliinden dem vuruldu.
Sekiz-. . Bilen ynetimin sona ermesiyle, bu
tr arlklarn sona ermek zere olduunu gs
teren iaretler var.
Dokuz: llegal almak zorunda kalan ko
mnist partilerde yelik, ya mahkemelerde par
ti almalarm savunabilmek iin ve bir ka
isimle snrl kalmak zere, ya da lmden son
ra aklanr.
Sovyetlerde okumu ve TKP ile Trkiye Sos

33

R: 3

yalist Partisi iinde uzun yllar alm olan b


rahim Topuolu, sistematik olmasa da yer yer
deerli bilgiler ve ipular veren ciltlik kita
bnn sonunda, TKP Kurulu ve Mcadelesi ba
ladndan bugne kadar lm olduklarn sap
tayabildiim mcahitlerin listesidir bal ile
bir liste yaynlyor. Listenin tartmal olduunu
biliyorum; buna karn bu 67 kiilik listeyi ak
taryorum (*). Listeyi Topuolunun sralama
syla yazyorum.
Mustafa Suphi, Semiramis Suphi, Maksut
Eki, Osman Topuolu, Ethem Nejat, Kadir Er
zurumlu, Yakup Knalolu, smail Hakk, efik
Bokal, Topu Hakk, Dursun Ali, Halil Aydn
l, Kzm Ali, Hilmi Cell, Asker Ali, Asker Hak
k, Melek Topuolu, Ali Rza Soyka, Mustafa
Brklce, Dr. hsan zgen, Hsamettin zdou,
Nazm Hikmet Ran, Salih Hacolu, Hamdi amilof, Elektriki Nuri, Vanl Kzm Tip, Reat
Fuat Baraner, Ahmet Frnc, Cell Zht Benneci, Reit Menteeolu, Esat Adil Mstecabi,
Sadrettin Cell Antel, Fuat Bilee, Faris Erkman,
Erturul Kesirli, Hilmi Seyhan, Kk Hilmi, Fe
rit Kalmuk, Halil Yalmkaya, Hamdi Alevta,
Ahmet Da, Medet Aslan, Haan Erin, bi Ay
dnlatan, Mustafa Arhavi, Cenap ahabettm K
vlcm, Efe Salhattin, rg Akkoyunlu, Dr. Hik
met Kvlcml, Dr. efik Hsn Demer, Zeki
Batmar, Mehmet Emin Sekn, Safiye Topu
olu, Rdvan Kzltan, Mehmet Can, Hseyin a(*)

brahim Topuolu, Neden 2 Sosyalist Partisi


1946-T.K.P. Kurulusu ve Mcadelesinin Tari
hi 1914-1960, nc Cilt, stanbul, 1977,
s. 462-463.

34

kr, evki Akit, Mehmet Y'azc, Yusuf Bahadr,


Hakk Usta, Mehmet Cuba, Mahmut Sarolu,
Muharrem Bezgin, Fehmi Kurucu, Kemal Tahir,
Naci Sadullah Dani.
On: Trkiye Komnist Partisinin, Trk ay
dm iinde, TKPni reddedenlerde bile, az veya
ok bir etkisi ya da izi vardr. Bu, fizik yasala
rn gereidir. TKP, reddedilse de beerlse de,
sulansa da vlse de, illegal alsa da ya da
legaliteye ok yaklasa da, Trkiyenin gerekle
rinden birisidir.
cle dayanan bir aydn akm yaratlmak isteniyor. Cephe'nin semboln aklyorum: brik.
Bir parantez ayorum: Byle bir oluumun dn
da kalan Nazm Hikmet, nce yalnzla ve sonra da 28
yl hapse mahkm oluyor. Hapishaneden, bu Cepheyi
desteklemesi iin Nazm Hikmet'in bask grm olduu
nu karyorum. Nazm Hikmetin, pek istekli olmamakla
birlikte, byle bir oluumu desteklemeye baladn gs
teren iaretler var.
Bu konuya Nazm Hikmet ile zmlemeleri srdrr
ken ve Nazm Hikmet Kafeste: Restorasyon alt-blmnde tekrar deinmek imknn bulacam.
Hapishanedeki Nazm Hikmetin, alias smail Kemaleddin, Yeni Ses Dergisi'nin 1940 ylnda kan 3-7 say
larnda bir iiri var (*). Aktaryorum.

BZM ABDN DNO


Allah selmet versin Oturup ibrik resimleri izmi
(*)
Yeni Ses, 1940, Say 3-7, s. 15.
Bu iirin Nazmm olduunu varsayyorum.

35

Erbab fkeyle bakmaktadr


Zira hep biliyoruz ki biz,
Bizim ky evlerinde
Safaj santroldan arl arl
Scak sular akmaktadr.
Nazm bir lde hakl; ibrik restorasyon dnemi
nin nemli bir aydn tartmasna konu oluyor. Trk ay
dn, bir sre, ibrik karsnda, dindar hristiyanlarn sa
ikonlar karsnda duyduu titreimleri yayorlar. Trk
kylsnn, genellikle evin uzanda helasna gitmek iin
eline ald ibrik, buradan karlyor, nce dindar hristiyanlarn ikon koyduklar yerlere benzer yerler, hazr
lanyor ve Trk aydnnn evine kutsal bir hava veriyor.
brik, restorasyon dneminde, Trk aydnnn tote
mi oluyor.
1940 Kua solcu (*) aydnlar iin, Cemil Meri'in
szlerini tekrarlamak gereini duyuyorum. lmin i ve
hoyrat na alamamtk. Alaca karanlk okuyordu,
ruhumuzu. Trkiyede restorasyon dneminde, alaca
karanlk dendii zaman, aklma, ilk nce Sabahattin ve
Bedri Rahmi Eybolu Kardeler geliyor. Eybolu Kardeleri, hep titreyen iki kii olarak alglyorum.
Titrek aydnlar, alaca karanlkta, toteme ihtiya du
yarlar. Yoksa, yaratrlar.
brii Trk aydnna mal eden Abidin Dinodur. An
cak aratrmalarm ibrikiiiin Bedri Rahmi Eybolu ile
baladn gsteriyor. 1930 yllarnn ortasnda Bedri Rah
mi. odasna sar gl gibi aan bir anakkale testisi
koyuyor. Bir sre sonra da bunun yanna bir bakr ibrik
bulup yerletiriyor. Bundan sonrasn, Bedri Rahmi ze
rine doentlik almas yapan ressam Turan Erol ya
zyor ve aktaryorum: brikteki biim olgunluuna m.
anakkale testisindeki gevrek srn ie gl ferahl ve(*) Solcu aydn, tamlamasn bir kez kullanyorum;
yanl olduu iin bir daha kullanmyorum.
Aydn olma ile solculuu birbirinden ayramyorum.

36

ren rengine mi baksn, aryordu8. Bedri Rahmi, testi


ile ibrik karsnda gnlerce ardktan sonra, bir gn
kararn veriyor ve ibrii seiyor. Bu byk bir sei ol
duu iin de, kendisinde kalmasn istemiyor, buna gn
l raz olmuyor, 8 Nisan 1936 tarihli Tan Gazetesinde
Bir Bakr briin Hikyesi balkl yazsyla, yeni tote
mi Trk aydnna aklyor. briin, Dou'nun en asil ve
salam mimarisi olduunu belirterek kendisinin ibrik
karsnda duygularn dile getiriyor. brii Sleyrrraniye
kadar seviyor ve medreselerimiz kadar derin ve saygl
bir hisle nnde rperiyordum diyor. Bylece ibrik, s
radan bir aygt olmaktan kyor ve kutsanyor.
Ancak bir hakszlk yapmamak iin, tekrarlyorum;
ibrii Trk aydnnn totemi yapan Abidin Dinodur. Bu o
kadar yle ki, brik ile Abidin Dinoyu birbirinden ayrmak
bile mmkn olmuyor. Bunu, 1940 ylnda, Zahir Gvemli yazyor: Abidin demek ibrik demektir (*). O zaman,.
Abidin Dino, bu tanmlamadan holanyor.
1940 ylnda ibrik Trk aydnnn totemi olduu iin
Abidin Dino, Abidin demek ibrik demektir sznden
onur duyuyor. Bylece totem dzeyine karlm oluyor.
brik, Trk aydnnn totemi ve kurulmu olduunu
sandm Cephe'nin sembol olunca, brike bu kadar
nemli bir yer salayan kimse de ilgi ekiyor. Bu neden
le 1940 ylnda Zahir Gvemli, Abidin Dino balkl k
sa ancak zl incelemesini yazmak gereini duyuyor. Ak
tarmak zorunluluu ortaya kyor.
Bu gen Rusa ile Franszcay ana dilinden ok iyi
bilen ve konuan Abidin Dinodur1. ki dili ana dilinden
iyi bildiine gre Trkeyi ok iyi bilmemesi gerekiyor.
Zahir Gvemli, Abidin Dinoya hem ibrik ve hem de
aklsz diyor: Abidine patronlukla garsonluk ayn za
manda teklif edilse kincisini tercih eder. Byle adamda
akl bulunur mu? Ancak garsonluu semesinde fazla
alacak bir yan olmadn eklemek durumundaym: Var
lkl aileden geliyor. Merutiyet ve Cumhuriyet dnemin(*)

Zahir Gvemli, Abidin Dino,


Sayt 299, s. 11.

37

Yeni Adam 1940,

d gazeteci, milletvekili, G irit Adasndan gmen, var


lkl, Suphi Nuri ileri ve Cell Nuri leri, ailesi ile Adanada byk toprak sahibi, mtegallibe Abidin Paa Ailesi'nden geliyor. Adn derebeyi dedesinden alyor; Trki
ye'de ve Paris'te geimini salamak iin bir ite alm
olduuna dair bir kayda rastlamadm.
Halk Partisi, ressamlar, Anadoluda resim yapmaya
gnderiyor. Bu, ttihat ve Terakki'den kalma bir yntem
oluyor; Enver de zamann ressamlarn Anadoluya, cep
heye, savaan insan resmi yapmaya gnderiyor. Abidin
Dino da Anadolu'nun gereklerini resme aktarmak iin
Halk Partisinin at seferberlie katlanlar arasnda ve
bata yer alyor. 1940 ylnda Zahir Gvemli yazyor: Abi
din Dino, Anadoluya resim yapmaya gnderilmiti. Ba
z gazeteler Onun orada tersim ettii apteshane ibrik
lerini sanat ve sergi iin tahkirmiz telkki ettiler. Bere
ket versin bir ka dostu bunu frsat bilerek Abidin'in de
liliini bir daha iln ile ide kast olmadn tekrarlad
lar. Abdin de ibrikleriyle D Grubunun bilmem kanc
sergisini hazrlad. Abidin Dino'nun bir deil bir ok ib
rik resmi yapt anlalyor.
Bu kadarla da kalmyor; Abidin Dino'nun ibrikleri tam bir
estetik olay oluyor. Osmanl Devleti'nin son zamanlarnda
karlan Servet-i Fnun Dergisi, sahibi Ahmet hsan nem
li bir Cumhuriyet Halk Parti'li ve Bomonti Biralar'mn sa
hibi olduu iin, bu kez Servet-i Fnun-Uyan ad altn
da ve bu kez Cumhuriyet aydnlarn toplamak iin ya
yna geiyor. Uyann 1939 ylnda kan 572 nci say
snda, Darlfnun eski emini, rektr, 1933 ylnda niver
site tasfiyelerinin iinde kalan Baltacolu smayl Hak
k, Abidin Dino'ya Ak Mektup yaynlyor. Abidin Di
no bu kez de kak iln ediliyor; Abidinin bundan da
honut olduu ortaya kyor.
Abidin, Balkesirde bulunduum zaman. Halkevi sa
lonunda tehir ettiim ibrik tablolarn seyretmitim. O
zaman da sana sylemitim: Atele oynama, elin yanar
sonra! briklerini Ankara Sergisinde grenlerin ou a
akalmlar. imdi herkesin dilinden, bu apteshane ibrik

38

leri de ne, sz dmyor. A ocuk, sende de kabahat


var ya, apteshane ibriklerinden baka bir ey bulamadn
jn. resmini yapacak? Sen de benim gibi kan birisin10.
Abidin Dino, bu yazy, yatann bana asyor.
Bir parantez amam gerekiyor: Restorasyon, Devrimden hakl ya da haksz zarar grenlerin gnln al
may ve bunlara grev vermeyi de ieriyor. Bu anlamda
restorasyonun Kemal Paanm salnda baladn sy
lemek mmkn. damlarn dnda Kemalist Devrimi'nin
en nemli cezalandrma yntemlerinden birisi saylan ve
Trk siyasal tarihinde 150likler olarak bilinen, yurt d
na srlen ve vatandalktan karlanlarn yeniden va
tandala alnarak yurda dnmelerine izin verilmesi, Ke
mal Paann salnda, 26 Haziran 1938 tarihinde ger
ekleiyor11. Ancak ister 150likler iine girsin, isterse K
zm Paa, Ali Fuat Paa trnden Trkiye'de sessizlii
seen ya da Halide Hanm ile kocas Adnan Advar gibi
yurt dna kanlar olsun, smet Paann ynetim dne
minde nemli grevlere getirildiler.
Sui generis, kendine zg, bir tip olan ve Trkiye
zerine Tezler'de Trkiyedeki ky enstits deneyimi
nin gerek dn babas olarak nitelediim Baltacolu
1930 yllarnda Kemalist rejim tarafndan afaroz edilenler
arasnda yer ald. smet Paa'nn ynetiminde iade-i iti
bar grd; tekrar n plana kt. Bunda, restorasyon d
neminde atlm izlenimi verilen kyclk ideolojisi ve gi
riimlerinin de pay var.
Parantezi kapatyorum: Abidin Dinonun ibrik resimJeri ses veriyor. brik tutkunlarnn sanldndan fazla ol
duu anlalyor. Ak mektubunda Baltacolu yazyor:
Dayanamyorum: Ben de zaman zaman mlekilerden
ibrik, kavanoz gibi eyler alr, geer karsna saatlerce
bakarm. Hi phe yok ki, bunlar estetik dehamzn ci
simlenmi cevheridir. Bir kez yerellie doru bir adm
atld m, en byk kolayclkla, Trk aydn topraks olan
her ara-gerecin nnde titriyor. Topraktan kutsallk
karyor.
Abidin Dino, yeni bir ibrik tutkunu karsnda heye

39

canlanmaz m? stelik hem kendisini ve hem de Abidin)


Dinoyu kak iln eden stanbul niversitesi'nin eski
rektrnn ak mektubuna hemen bir ak mektupla ce
vap veriyor. Yeni Ses Dergisi'nin Aralk 1939 tarihinde
kan ikinci saysnda, sze, hocam. Uyan Mecmuas
vastasyla bana gnderdiin ak mektubu okudum di
ye balyor. Okuduktan sonra unlar yapyor: Maarif
Sergisi'ne giden ibrikler hakkndaki iltifatn ve takdirini
erevelettim. Ve muska gibi yatamn bana astm,
belki ifa buiurum veya bsbtn ii aztrm. Dorusu,
1939 yl son aynda dnyada ve Trkiye'de esen karan
lk rzgrlara karn Trk aydnnn yaad cokuyu an
lamak, pek de kolay olmuyor.
Bir tek, akntya kar krek ekmeyi seven bir ki
ilie sahip ve daha sonraki yllarda kendisinin duygu
suz olduunu yazabilen, Nurullah Atan ibrik karsn
da cokuya kaplmad grlyor. stelik Ata, bata
Abidin Dino ile Baltacolunun cokusunun kaynan da
doru saptayamyor. Ata, bu ikisinin, ibrik resmini bir
soyut resim olarak deerlendirdiklerini ve bu nedenle he
yecanlandklarn dnyor. Haber Gazetesinin 25 Ara
lk 1939 tarihli saysnda. Ata da, Bir Mektup yaynl
yor. O zamann yazarlarnn, posta giderlerinde tutum
salayabilmek iin, mektuplarn ak gnderdikleri ve
bunun iin de gazete ve dergileri setikleri anlalyor.
Baltacolu'na yazd mektubunda Ata unlar dile ge
tiriyor: Siz o ibrik resimlerinin gzelliini anlyorsunuz,
diyelim ki ben de anlyorum; fakat onlardan anlamak
iin lakal benim kadar olmak lzm. Onlarla byk kt
leye resim hazzn vermek kabil mi? Siz karnza bir
ibrik, bir mlek alp seyretmekten holanrmsnz, iyi;
fakat siz mcerred (soyut, y.k.) sanattan anlayan bir
adamsnz. Herkesten mcerred sanat sevmesini, onu
anlamasn bekleyebilir miyiz? Ata, bunlar sormak iin
bir mektup yazyor.
Karlnda iki mektup alyor. kisi de yine ak ve
yine posta yerine gazete ve dergiler araclyla geliyor.
Ata'n mektubundan be gn sonra ayn gazetede Bir

40

Ak Mektup Daha yaynlanyor; yazar, Abidin Dino'dur. Dino, ibrik savunmas iin harekete geiyor. unla
r yazyor: Anadolu seyahatinde Parti'nin (Cumhuriyet
Halk Partisi, demek istiyor, y.k.) sergisi iin yaptm ib
rikler muhaberemizin balang noktasn tekil ediyor.
brik, aydnlar arasnda haberlemeyi de salam olu
yor. Mamafih kendimi deil, ibrikleri mdafaa etmek is
terim. Zahir pvemli, Abidin demek ibrik demektir de
dii ve Abidirf Dino da bunu kabul ettii iin. Dino'nun
ibrikleri savunmas, kendisini de savunmas anlamna ge
liyor. Tekrara gerek duyulmuyor.
Abidin Dino, ibrik ve sanat savunmasn yapyor: Gelgelelim ibriklere, belki dikkat etmisinizdir; resmini yap
tm ibrikler kylnn hayatna girmi nesnelerdir... Tar
lada susaynca ibrikten su ier, llerini o ibrikten su ile
ykar, velhasl ibrik kylnn yegne ocukluk ve ihti
yarlk arkadadr. Soyut bir resim savunmas yerine a
r bir ekonomizm ortaya kyor.
Dino, byle bir savunmann Ata doyurmayacan
dan emindir; eklemek gereini duyuyor. Yine belki al
danyorum ama, kylnn intibalar beni tevik eder ma
hiyette. Sonunda, ibrik resimlerini savunurken kylnn
izlenimlerine dayanmak gereini duyuyor.
Bu izlenimleri nasl aldn saptamakta glk ek
tim. Bu nedenle Dino'nun kyl izlenimleri konusunda
aldanp aldanmadn syleyebilecek durumda deilim.
Ancak bir baka yerden gelen izlenimler asndan a l
danm olduunu yazabiliyorum. Rejimin kyllk ideolo
jisi ihtiyac iin, Abidin Dino'nun ibrikleri gereinden faz
la somut dyor. Mill Eitim Bakanl tarafndan ya
ynlanan Gzel Sanatlar Dergisinin 1942 yl Haziran ayn
da yaynlanan drdnc saysnda, A.M.D. imzal, Ahmet
Muhip Dranas, Cumhuriyet Halk Partisinin Anadolu Re
sim Gezileri balkl deerlendirme yazsnda, 1938-1941
yllar arasnda drt yl sren resim seferberliinin deer
lendirmesi yaplyor. Ahmet Muhip burada en az yeri
Abidin Dino'ya ayryor. Aka Abidin Dino'yu km
syor, unlar yazyor: D grubundan Abidin Dinonun

41

gittii yer Balkesir ve getirdii resim dokuz tanedir. Ga


rip ve kendine mahsus Abidin Dino, sanat telkkisiyle,
eserleri arasndaki ba gene ancak kendisi zebilir.
Fakat bize gre btn bu i bir Extravagance'tan baka
bir ey deildir (*). Abidin Dino'nun ibrikleri, lks basl
m bu dergideki bir ok resim arasnda yer almyor.
Yapt i, en resm azdan, taknlk ve giderek israf
olarak deerlendiriliyor.
Ksa saylacak bir sre sonra Abidin Dino. resmi G
zel Sanatlar Dergisinde azarlansa da, Atam sakin kar
kna kar bir destek buluyor; Baltacolu smayl
Hakk'dan destek gelmi olduunu kestirmek zor grn
myor. Baltacolu frsat karmyor ve kendi dergisi
Yeni Adamdan Nurullah Ataa Mektup gnderiyor. s
tanbul niversitesi eski rektr, totem ile soyut sanat
kartrma benziyor. Tm halkn, soyut sanattan anla
dn ileri sryor.
Mcerret sanat anlayan yalnz ben ve bazlar de
ildir, btn halktr. Her Trk olan mimar eseri bir tec
rittir, yine byle olan her dekorasyon, her stilizasyon,
her gzel yaz ve her ornemantasyon (ssleme, y.k.) bir
tecrittin)12. Bylece, btn dillerin Trke'den ve btn
uluslarn Trklerden geldiini ileri sren Dil ve Tarih
Tezleri'ne bir de sanat tezi eklenmi oluyor; soyut sa
nat, Trk mimarisinden ve Trk halkndan km say
lyor.
Bu bulutan sonra smail Hakk, Ataa kar bir h
cumu balatyor: Senin tenkidine hak kazanan bir m
cerret sanat geri vardr; fakat birinin tokat yemesi l
zmdr diye neden Abidin Dino'nun yanan seiyorsun?
Yoksa eski liberallikten vazgetin de imdi terreur'e mi
baladn? Baltacolu, Ata'n sorusunu, terreur, korku
yayma, olarak kabul ediyor; Ata'n gc ortaya kyor.
(*)

A.M.D., Cumhuriyet Halk Partisinin Anadolu Re


sim Gezileri, Gzel Sanatlar, 1942, Sat/t 4, s. 76.
ou kyl ve ky resimleri yapan bu ressamlarn tam lis
tesin i ve haklarndaki resmi deerlendirmeyi ieren bu ya
zy, bu blm ek olarak koyuyorum.

42

Hcumu srdryor: Sahi, unuttum; sen o ibrlkletri dnya gzyle bir kere olsun grdn m? Ayp deil
ya, phe ediyorum. Zira sen bu ite sabkalsn. Benim
Demokrasi ve Sanat (hatrlayacaksn, otuz lira mukabi
linde kanaat ktphanesine sattm koca kitap!) onu
okumadan tenkid etmitin; hem de aksi gibi muvaffak
da olmutun! Bylece, uygun deyile, aba altndan o.mak gsteriyor; Atan aklarn yakalayabileceklerini
gsteriyor.
Aydn zerine Tezler'in bu kitabnda yer alan Mek
tuplaryla Orhan Kemal balkl incelemeye baklabilir;
.mektup, bir edebiyat trdr. tenlikle tutarll bir ara
ya getirmesinin salad stnlkleri var. Ancak bu s
tnlklerin gereklemesi iin itenlik koulundan uzak
lamamak gerekiyor. Yaynlanmayacana inanmak zo
runlu. Bu nedenle Ak Mektup bir edebiyat tr ola
rak mektup yazmna en az uyan bir anlatm biimi olu
yor. ten gelmeyen bir itenlik kendisini belli ediyor,
yapmackl bir biem her yana damgasn vuruyor. ten
liin yerini senli-benlilik alyor.
Abidin Dino'ya zg ve Eybolu Kardelerin, Sa
bahattin ve Bedri Rahminin, bir yaam biimi yaptklar
bu senli-benlilik, lubali davran anlamnda kullanyo
rum, yakn zamanlara kadar Cevat akir, alias Halikarnas Balks ile yaad. Aydnlar arasnda lubali yakla
mlar, esnaf bak asnn aydn davranna tarlmas olarak gryorum. Ne yazk ki, apl bir kimse olarak
dndm Baltacolu da, ak mektuplarnda senlibenli davranlardan kurtulamyor (*). ki rnek vermek
durumundaym.
(*) Aydmda kstah ve lubali yaklamlara bir kez da
ha deindim: nerede, hangi kitapta ve nasl deindiimi im
d i bulamyorum. u anda ilk deinmemin yanl olabilecei
izlenimini tayorum; yanlsa, dzeltiyorum.
KyMi bak asnn ya da birikiminin, aydn davranna
tarlmas ile kstah aydn ortaya kyor.
Esnaf birikiminin ya da sonradan kazanlm esnaf bak
asnn aydn davranna tarlmasyla senli-benli, ya da
lubali, aydn ortaya kyor.

43

Aydmtrkri Dram
MCADELE ARKADAIM DNO
Haan izzettin Dinamo

Dinamonun anlarnn nesnellii yanstt


n sylemek zor; Haan zzettin, heyecanl bir ki
ilie sahip grnyor. Yazdklar ve hakknda
yazlanlar, kendisini sevenleri sevdiini ortaya
karyor. Haan zzettin, Abidin Dinoyu seriyorbu nedenle anlarnda gereklikten uzaklat
zaman Dinoya yaklatm dnyorum.
Aktarmalarn hepsini, Dinamonun Edebiyat
Anlarndan yapyorum (*). Hepsinin yanna
sayfa numarasn koyuyorum. Yntem olarak n
ce Dinamonun anlarn paralyorum, sonra par
alan yeniden bir araya getiriyorum. Katkm,
biraraya getirmede ortaya kyor.
nce Abidin Dino'nun meknn anlatmak
gerekiyor. Bunun iin de 1940 Kuamn bulu
ma yerlerinden Kllk'ten sz etmek zorunlu olu
yor. Dinamo, Kllkn corafyasn verirken,
Beyazit Camiinin gneye bakan duvarnn di
bi diyor; zengin bir akademi grn alm
t diye ekliyor. Tantyor: 1940 yaznda Kllk
denen yerdeki iki- kahve btn aydnlarla kay
namaa balamt. Fransa'nn yklndan son
ra, btn aydnlar, dertlemek, zgrln be
ii stne stne birka sz etmek gerek
sinimiyle yanp tutuuyordu (s. 85). En ok
tutuanlarn birisi, Galatasaray Lisesini bitirme
yerek Adliyede ktiplii seen, kk memur,
1940 Kua stanbul airlerinden A&af Halet e
(*)

Haan zzettin Dinamo, kinci Dnya Savatndan Edebiyat Anlar, stanbul, 1984.

44

lebi oluyor. Bir gn Kllkte Dinamo yu buluyor


ve Dinamonun anlatmna gre, Masan Beye
fendi, faizmin penesine dm Fransa iin a
lyorum diyor. Onun iin yazdm iiri dinle
mek ltfunda bulunursanz ok sevinirim diyor.
Okuyor.

FRANSA N R: 1940
ocukluk arkadam Petit Poucet
Yamyam devin kilerindedir.
Kk kzkardei ormanda alyor
Tn tn erer kaback
Beni brakp giden baback
Ormanlardan
Gneli tarlalara koan izmeli kedi
Ne olur
Kurtar benim Marquis de Karabassem
Yanan Parisin ocuklarn
perek alamak istiyorum
Belki masallarmda uyurlar.
Alyorlar.
Farkedilmediklerini sanyorlarBizim grup
ortaya hibir parola atmad halde an dn
celi kiilerin topluluu olarak damga yemiti ki,
o zaman Trkiyenin en tannm sa eilimli ya
zan olan Nihal Atsz, hemen her gn gelip beon metre ilerde karmzda oturup bize gvde
gsterisi yapyordu. Alnna Hier'inkine benzer
bir perem dryordu. Hitler gibi pek uzun
boylu deilse de yine de uzundu. Alman soyuna
benzer bir yan da vard. Mavi gzl, ak kum
ral salyd. Asl ii edebiyat retmenliiydi.

45

Dinamo ayrntyla iziyor; Kllkte Hitler tak


litisi de var.
Dinonun yeri, ite burasdr. Dinamo yazyor: Kllkte bizim karlkl konmu iki uzun
park sranuz vard. Hep orda otururduk. Bylece
birbirimizin yzn grr, daha rahat syleir
dik. Btn gedikli mteriler, bizim yerimizi bil
diinden oraya oturmazlard. Kahveciler de ora
ya sayg duyar, bilmeyerek oturanlar kaldrp
baka yere oturturlard. Oray ilk kefeden Abi
din Dino idi. Abisi Arif Dino ile burann eski ge
dikliyiydiler. Onlar, zellikle Abidin Dino, gn
de sekiz-on kez buraya gelir giderdi. Kllk Kah
vesini bro gibi kullanrd (s. 97)., Kahveyi
bro seen Dinonun brosunda da yarm saat
ten fazla durmad anlalyor. Dino, civa gi
bi bir gen adamd. Bir y&rde kolay kolay yarm
saat oturmazd. Ancak her defasnda yanm sa
atten gnde drt-be saatini Kllk'te geirdiini
hesaplayabiliyorum.
Kllk, bir akademidir; Dinamo bu dnce
yi ileri sryor. Kllk Akademisinin tartma
larna rnek vermek gerekiyor. Baka yerde be
lirttim, 1940 Kua anlmay ve sevmeyi sevi
yor. Nurullah Ata bir yerde, H.. Dinamonun
ok iyi bir air olduundan eminim diye yazn
ca (*), Dinamo, bunun altnda kalman istemiyor
ve bir arkadayla birlikte Nurullah Ata Ne
den Bir Dehadr yazsn hazrlyor. Dinamo, an
larnda, Bir gn bizim Nurullah Ata Neden.
Bir Dehadr adl yazmz, Kllk Kahvesirde
btn arkadalar toplu olarak oturduumuz bir
srada sz konusu oldu diyerek, Kllk Akade
misindeki deha tartmas hakknda bilgi veri
yor.
<*)

mran Nazif, N. Ata Ziyaret, Varlk, 1 u


bat 1938, s. 19.

Akademi oturuyor, o gnk oturumda u


isimler bulunuyor.- Benim karmda gle yz
l, her zamanki kara gne gzlkleriyle Sait
Faik, samda-solumda Arif Dino, onun yannda
Abidin Dino, Alettin Hakgder (Kllk Dergisini finanse edecek arkada), Ltfi Erici, Hsa
mettin Bozok, Muazzez Kaptanolu (gzel bir a
ir kz arkada), Suphi Tahan oturmaktayd.
ktisat aratrmalar da yaynlayan Erici, Atada dehann krntsnn bile bulunmadn sa
vunuyor.
Kllk Ahademisinin o gnk oturumunda
herkesin bulunduu sonucuna varyorum: Al
ettin Hakgder hakknda, 1940 Kua arasnda
polislik sulamas ve savunmas var. Nesnel ola
rak saptayabildiklerim unlar.- O srada bile ni
versite yurdunu iletiyor ve ayrca polis kolejin
de ders veriyor.
Kllk Akademisi'nin dnda Abidin Dinonun bir zel grubu olduu ortaya kyor. Dina
mo yazyor-, Dino grubu, Nail V.nin Ankara
Caddesindeki kitap dkknnn evresinde top
lanmt. Bu aydn arkada topluluu Abidin Di
no, Mina, Gzin, Halet ambel, Nail V., Cahit r
gattan oluuyordu. Gelenler toplantlar yapyor,
ok iten entellektel gnler, saatler geiriyor
lard (s. 103-104). Dino Grubunun Gen K
z, akademik karyen setiler,- bu arada Gen
Erkek ile evlendiler. Mina, Cahit Irgatla evlen
di, Mina Irgat, imdi Mina Urgan oldu. Halet
ambel, Nail Vahdeti akrhan ve Gzin de Abi
din Dino ile evlendiler.
Yeri ve grubu belirlendi; sra, ailesine geldi.
Bir yan, Adanada byk topraklan zerine ge
iren, mtegallibe Abidin Paaya uzanyor. Di
er yan ise, Dinamonun Ankaradan uzaklatmlm dedii Suphi leri'ye_ balanyor. Dina

47

mo, 1940 Kuaimn Ses Dergisini ahlatrken


Abidin Dinonun akrabalk ilikilerine de dein
mek gereini duyuyor. Abidin Dino, bir gn ba
na, Yusuf Ahskal Ses diye bir dergi karyor
yllardr, biliyor musun?: diye sorau. Biliyor
dum. Bu, iinde Abidin Dinonun da 1939 ylnn
bandan beri yazd bir kk burjuva dergisiydi (s. 131). Ancak sonradan, Abidin Dino
nun dinamik katlmyla toplumcu bir renk al
mt. Bu Derginin kmasnda Suphi Nuri le
ri nemli bir rol oynamt.
Yusuf Ahskal, Yksek Ticaret Akademi
sinde okurken kendisine ok sempatik gelen
Prof. Suphi Nuri leri ile iten ilikiler kurmu
tu. Suphi Nuri lerinin yaay, politikann iin
de, labirentlerinde, dorularnda, gereklerinde
dolaan kvrak, namuslu bir zeks vard. An
kara'da tutunamamt. Ulusal Kurtulu Sava
na bir ok Osmanl Ordusu subaynn salt maa
almak uruna katldn sylediinden gzden
dm, Ankaradan uzaklatrlmt. Suphi Nu
ri nce gzde ve sonrada dm oluyor; bu do
rudur, Dinamonun gerekesi ile tartmal g
rnyor (*). Bu srada Yusuf Ahskal Gmrk
Bakanlnda mfetti olarak alyor ve yay m
yaamna girmek iin Suphi Nuriden akl dan
yor.
(*) Dinamonun yazdklarndan Dino portresi iz
meye alyorum, Dinamonun anlarn tartmyorum
Ancak tartma gtrdn belirtmek iin, Supni Nuri
nin stikll Mahkemesinde yarglandn kaydetmek zo
runda ve durumundaym.
eyh Sait syan sonunda kurulan stikll Mahke
mesinde yarglanan gazeteciler arasnda Eref Edip, Velit Ebzziya, Orhan Kemalin babas Abdlkadir Kemali,
polislii tartmal 1940 Kua yazar Sadri Ertem, Ah
met Emin Yalman, Ahmet kr Esmer, smail Mtak
ve Suphi Nuri leri de bulunuyor.

48

Suphi Nuri, uzun zamandr kardei Cell


Nuri leri'yle siyasal gazetecilik bataklnn iin
de yzdnden Yusuf Ahskal'ya, paras var,
nce bir edebiyat gazetesi karmasn neriyor
ve sonra da Abidm Dino, Arif Dino adl yazar
akrabalar olduunu, onlarn kendisine ok yar
dmlarnn dokunabileceim sylyor. Ahskal
memur olduu iin bir bakas, Yaar l dergi
nin imtiyazn alyor Yaz kadrosu belirleniyor.
Dinamodan aktaryorum: Cell Nun leri. Sadri Ertem, Fehmi Balda, Suphi Nuri leri, Fikret
Adil, Togo, Tevfik Fuat, Asaf Halet elebi, Mnif Fehim, Bedri Rahmi Eybolu, hsan Atay,
Yaar l, Abidin Dino, Arif Kaptan, Nurullah
Berk, Hsamettin Bozok, Fikret Muall, Mithat
Erinan, Yusuf Ziya Demirciolu, Yusuf Ahskal, Cell Sar, Sait Faik. Dergi kyor.
Bir parantez amam gerekiyor: Anlarnn
bir baka yerinde bir baka yayn projesi dolay
syla parann Sadri Ertem'den gelecei sylendi
inde, Dinamo pek ok aryor. yle yazyor:
Buz gibi donup kaldm. Sadri Ertem, Nazm Hik
metle olan arkadalndan beri Milli Emniyet
te alyordu. Ankara Sivil Cezaevinde birlikte
yattmz srada Nazm Hikmetten sorduumda
onun Milli Emniyeti olduunu, birok kez Milli
Emniyete girip karken grdn sylemiti(s. 120). Nazmm bunlar sylediinden tzuku du
yuyorum; nk, Nazm, Bursa dun yazd mek
tuplarnda Ertem'den baz isteklerini dile getiri
yor ve kukulu grnmyor. Fakat Sadr Ertem
in polisle ilikisini kolaylkla reddetmek mmkn
deil; 1940 Kuatnn baskdan en ok yaknd
zaman bile hem onlar arasndadr ve hem de
millet vekillii yapyor Bir de polis kolejinde
retmenlik yapyor.
D&vam ediyorum: Bu 1940 Kuanm polis

49

F .: 4

duygusunu tmyle zmley-ebeceimi sanm


yorum.
1940
Kuainda herkes kendi yanmaaki po
lisi grmyor ve gz arkadann yanndaki po
lise takl kalyor.
Btn bu polis a iinde Abidin Dinonun se
rvenine, neler yaptna, sra geliyor. Yalnzca
Dinamonun anlattklarn yeniden sralamakla
yetindiimi tekrarlyorum. Dinamo, bu blme
yaklarken, ite, bu srada smet Paa nn oovna tebelle olduu Hark Partisi iktidarlar, btn
bu dev kaygular bir yana brakm, Trk yazar
larn, airlerini kovalamaya alyordu diyor.
Ne yazk, sz konusu yllarda, durumun hi de
Dinamonun syledii biimde olmadn belirt
mek gerekecek; aksi halde, tm yk anlalmaz.
Tarih, yine arptlm kalr. Dinamonun yazdk
larna deil tarihin arptlmasna kar olduum
iin, ite bu Ses Dergisinin, Suphi Nuri lerinin
giriimiyle tasarlanan, mfetti Yusuf Ahskalnn finanse ettii ve ynetici gcn Abidin Dino
olduunun ileri srld ite bu Ses Dergisinin
birinci saysnda, Naci Sadullah, Mill ef smet
nn balkl yazsyla herkesi nn Cephesine aryor. Milli ef, tarihte , drt ebedi kah
ramana yetiecek kadar millet hizmetinde zaferler
baarm olduu halde hepimizden ok alyor.
Ona ve millete olan borcumuzu unutmayacaz.
Bunlar yazyor ve haykryor: Parti saflan, h
kmet sralan idealist Cumhunyetilen bekliyor.
1943 ylma kadar, hapiste Nazm Hikmet, Hikmet
Kvlcml, Kemal Tahir ve Orhan Kemalin dn
da, Trk aydnnda, bir eilim olarak ve Dinamo
nun yazdklannm aksme, bir smet Paa coku
su grlyor.
stelik, yazlanlara baklnca, smet Paa y
netiminin aydnlara dergi karmak iin yardmc

50

olduu da anlalyor. Dinamo, bir ara yazd


Yeni nsanlk Dergisinin de bir garip finansman
olduunu yazyor. Dergiyi karan Haan Tanrtkut, bu Haan Tannnutu 1940 Kuandan ok
duydum, hakknda az yaz vard ve merak ediyor
dum, krler olsun! Aziz Nesin, Benim Delile
rim arasnda yazd, rendim ve tam bir zr de
li olduunu anladm, bir gn Dinamoya geliyor,
Haan Bey stadmz diye sze balyor ve Derginin sonunun geldiini haber veriyor. Dergiyi
finanse eden rencimin babas birisinden zlgt
yemi olacak ki, bana artk dergi iin para ver
meyeceini syledi. Dinamo, Yeni nsanlkm ya
yma balatlmasn deil kapatlmasn smet Paaya yklyor-, Yeni nsanlk' dolayl yoldan ka
patan ynetim diye suluyor. Dolayl yoldan a
madan dolayl yoldan kapatmak mmkn m?
Abdlhamit dneminde Servet-i Fnunu
karan millet vekili ve bira fabrikas sahibi Ahmet
hsan, Servet-i Fnunun itibarndan olman, Uyam-Servet-i Fnun adyla yeniden yayna bal
yor. Dinamo, burada da karanlk parmaklar gr
yor. Fakat btn bunlara karn, Ahmet hsanm Servet-i Fnununu, bir kavga organ olarak
canlandrmak uruna bir ok aba harcayan Di
no demekten geri kalmyor. Bu aktarmay yap
tm blmn bal Devlet Eliyle Dergi ka
rlmas oluyor.
Yaptm aktarmalarla aldm izlenimi t
myle yanstamamaktan kayglanyorum. Dinamonun verdii Dino izlenimini yazyorum: Dino,
bekliyor ve Devlet, ajanlar eliyle, dergi karmak
zere yaklayor. Dino, hemen bu ie atlyor ve
ajan dergisini bir kavga dergisi haline getiriyor.
Ancak smet Paa fark ediyor ve derhal el koyu
yor.

51

Uyam-Servet-i Fnun, Dinonun usta giriim


leriyle bir kavga dergisi olunca, derhal bir suikast
ile karlayor. Byle bir durumda hem smet
Paa ve hem de Dino ylmyor. Dinamodan akta
ryorum: te, Uyan-Servet-i FUnn Dergisi
nin byle bir suikaste uramas soiiucu, Abidin
Dino, Talha denen yer bir ajandan gelen yeni
bir iktidar saldrsn deerlendirerek, onun ge
tirdii be-alt bin lirayla Yeni Yol diye yeni bir
dergi karmak zere atlma geti (s. 91). Abi
din Dino'nun, Trkiyedeki ksa mcadele yaa
m, ajan dergilerini, atlm dergilerine evirmek
le geiyor.
Aydn zerine Tezler'in nc kitabnda
yazdm hatrlyorum.- Jn Trkler, geimlerini
salayabilmek iin, iki dergi karyorlar. Bun
lardan birisini, kapatma kouluyla Abdlhamit'e
satyorlar. Bunun parasyla bir sre yayorlar,
mcadele dergilerini srdryorlar. 1940 Kuanm mcadele yntemi biraz deiik; burada
dergi karp aydnlara yaklaan smet Paadr.
smet Paa, belki de can skmtsndandr, ajan
larna dergi karttryor, bunu muhaliflere uzat
yor, bunlar da hemen kavgaya balyorlar, smet
Paa dergiyi kapatyor. Can skntsndan deilse,
hunu, neden yapyor?
Cevap vermek ok zor. yleyse, kart soru
sorulabilir: Peki, smet Paanm karsnda Abi
din Dino ne yapmak istiyor? Dinamo byle bir
sorunun sorulabileceinin farknda grnyor
ve cevabn yazyor. Bana, yalnzca, aktarmak d
yor. Abidin Dinonun yapmak istedii akt:
Faizm, doludizgin tank ordularyla yeryznn
barl yeillikleri, uygarlklar zerinden gei
yor, yeryznn imdiye dek grmedii ok i
ren, ok korkun bir. klelik a amak istiyor

52

du. Bu a, salt Alman denen rk iin getirilecek,


yeryznde demirden bir klelik rejimi kurula
cakt. Bu, bin yl kadar hesaplanyordu. Bu he
sab yapan da Hitlerin kendisiydi. Artk bu kle
lii yeryznden kaldrmak uruna hi bir Spartaks parman bile kmildatamayacakt (s. 8788). Byle durumda insarun omuzlarna sorum
luluklar dyor.
te, Avrupadan yeni dnen Dino, bu bin
yllk klelie kar demokrasilerin safnda ar
pmak zere hem kendisi hazrlanm, hem de
yayn organlaryla alabilmek zere olanaklar
aramt. O zaman Trkiye'de bu olanaklar ok
ktt. Faizmle savamak, Avrupa nn tutsak bir
lkesinde ne kerte gse, Trkiyede ae o kerte
gt. Elinde istediince Montesquienun tad
bayrak bulunsun faizmle yapacan kavga sana
an solculuk damgas vurduruyordu. Dergiler
karmak, ya da kmakta olan baarsz dergile
ri yeni atmlarla canlandrarak bir kavga orga
n durumuna getirmek, Dino'nun balca ereiy
di. Hitlefin bugn-yann Trkiyeye de gelecei
beklendiinden, kavgasz lmek istemiyor; ba
ka aydmlann da yannda arpmasn istiyordu.
Aydn denen aznln ok byk ounluu bs
btn uykudayd. ok ak geliyor; Dino, bu
mcadelede lmedi ve aydnlan uykusundan
uyandramayacan anlaynca, kzd ve Parise
yerleti.
Dinonun polis kovuturmasndan kat iin
Parise yerletiini dnyordum. yle olma
dn ve yanldn anladm. 12 Eyll ncesi
Cumhurbakan Fahri Korutrh, Devlet bakan
l Sarayinda, sinema oyuncularna, gazetecile
re. tiyatroculara bir. dizi resepsiyon verdi; Dino,

53

bu resepsiyonlarn birisine katlmak iin uakla


Paristen geldi ve gitti, gazetelerde okudum.
Dinamonun anlatt Dino yksu'n bitiri
yorum. Hatrlatmam gerekiyor; Dino, hep kendi
sine getirilecek dergi projelerini bekliyor. smet
Paa ajanlarnn kard dergilen alyor ve bir
mcadele dergisi haline getiriyor.
Alettin Hakgderi tanmak gerekli, Dinamodan aktaryorum; Sivasn eski erkez derebeylerinden Emir Paa'nm torunlanndan Alet
tin Hakgder, yeni bir giriim yapmak zere yar
dma kotu. Alettin, Beyazt'ta bir niversite
yurdu iletiyordu. niversiteliler, orda hem yatp
kalkyor, hem de yemek yiyorlard. Alettin Hak
gder, hukuk mezunuydu. imdilik, bu ile ek
mek parasn kanyor, niversite onamma ya
kn bulunarak bir gn niversite retim ye
leri arasna kanmak istiyordu (s. 104). yle
anlalyor, Haan zzettin Dinamo, bu Alettini
seviyor. Sevdiini anlattklannn tutarl olma
masndan ve manta uymamasndan ikanyorum.
Devam etmeden nce Dinamonun Alettin
hakknda verdii bilgileri tekrarlyorum: 1 Aldettin, Hukuk Fakltesi mezunudur, a 1940 yl
larnda Hukuk Fakltesi diplomas, avukatlk,
yarglk ve kamu kesiminde yneticilik trn
den ok parlak saylabilecek kaplar aabiliyor;
Alettin, bunlan yapmyor ve stanbul niversi
tesi rencileri iin yurt iletiyor. 3 Alettin,
yurt iletmeciliini, arkadalanna yle sylemi
olduu belli oluyor, akademik karyere gemek
iin bir basamak sayyor. Dorusu renci yur
du ileterek akademik karyere girilebilecei d
ncesiyle ilk kez karlayorum, renci yurdu

54

yneticileri, retim yeleriyle deil, daha ok


polisle der-kalkarlar; polisler, srekli renci
yurtlarn gzaltnda tutuyorlar.
Dinamonun Alettin anlatmm srdryor
rum; sonunda yine Dinoya geliyorum. Dinamo,
kald yerden devam ediyor: Alettin yazar
lardan birouyla arkadalk kurmutu. Salh
Birsel, Cell Slay, Sabahattin Kudret gibi gen
yazarlardan kimileri onun yurdunda yatp kal
kyor, kimileri de onun lokantasnda yemek yi
yordu. Haan Tanrikut da onun tant evre
dendi. Alettin, bu gen airlerin yardmyla Yurt
adl bir de dergi karyordu. Bu, niversite ev
resinden dar kamadndan bilinmiyordu.
te, Abidin Dino, Yeni Yol dergisinden boynu
nun lsn aldktan sonra Alettin'in uzatt
eli hemen skt. Grlyor, sahne younluu ar
tyor. ismet Paa srekli ajanlarna dergi kart
tryor, Dino bunlar alp mcadele organ haline
sokuyor, Alettin de yurt ileterek para kazan
yor ve para kazanrken de bekliyor, bir dergi
projesi ile karlanca hemen finansmann ya
pyor.
Byle bir durumda Alettin Hakgder hak
knda bir para daha bilgi vermek yararsz ol
mayacak; bu kez kaynak, ayn yllarda ismi ge
en Abidin Nesimi oluyor. Aktaryorun,. Deer
li Dostum Prof. Dr. Cahit Tonyol Yeni nsan
Dergisinin Alettin Hakgder e ayrd zel say
da Alettinin toplum yararna saylmamas gere
ken karaborsa yapmasn, hakl olarak eletirmek
te, yeterli bir servet edindikten sonra olsun bu
ileri brakmayn, bu kazancn toplum yarar
na kullanmayru doru bulmamaktadr (*).
(*)

Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde Anlar ve Deerlendirmeler 1909-1949, s


tanbul, S70, s. 191.

55

>
Bana ilgin geldiini saklayamayacam; akade
mik karyere girmek iin yurt ilettiini ileri s
ren Alettinin karaborsaclk yaptn ve servet
sahibi olduunu bir akademik karyer sahibi ya
zyor, Alettinin dostlarndan birisi, bunu yalan
lamyor. Nesimi, yine de Alettin'i savunuyor.
Alettin Hakgder renci yurdu am, orada
yoksul rencilerin okumasn salamtr. D
n ve sanat dergilerini olanaklar lsnde fi
nanse etmitir. Batllann meen dedii tiptir.
ok gzel; meen, sanat ve sanatlar finanse
eden servet sahiplerini anlatyor
Profesr Cahit Tanyol, Alettinin karaborsa
c olduunu yazm; her halde bu kadar ile snrl kalmam. Savunucusu Nesimiden atztarvyorum: Alettin Hakgder'e polislik sfatn yak
tranlar onun bir ara polis okulunda at ret
menlii yapmasn kendi savlarna dayanak yap
mlardr. Alettinin siyasi polisle bir ilikisi ol
mad inancndaym (*). Bir de polislikle su
lanm olduunu ortaya koymu durumdaym; po
lis okulunda retmenlik yapt kesindir.
Finansman bulunuyor, organizatr hazr, Di
namo Derginin yrtcs, yine Dinoydu di
ye yazyor, bir tek sorun kalyor: Dergi'nin ad.
Dinamo unlar yazyor: O gnlerde sk sk Kllk'e gelen Yahya Kemalle benim ahbaplm
anan arkadalar, zellikle Alettin, Yahya Ke
mal'in bizim dergiye bir ad bulmasn istediler.
Bu i, kukusuz Yahya Kemalin dostu Dinamoya dyor,- Dinamo, Yahya Kemal'i buluyor ve
sorunu anlatyor, Dinamo, bu sahneyi anlatrken
(*)

ibid., s. 191-192.

56

sevimli yzne bir tatl glmseyi yaydu di


ye yazyor; Yahya Kemalin yznn sevimli g
lnn tatl olduunu ilk kez okumu oluyo
rum.
Yahya Kemal Kayk diyor. Beenilmiyor.
Haan zzettin Kllk diyor. Sait Faik fena
deil be! diye baryor. Bylece Alettin finan
sr, Dino organizatr, Kllk de ad oluyor.
lk say hazrlanyor, yazlar seiliyor. te
bu srada bir gn Abidin Dino elinde bir giz gi
bi bir iir msveddesi gezdirip duruyor. Bunun,
Orhan Veli'nin Vesikal Yarim iiri olduu an
lalyor. Tartma balyor ve Dinamo yazyor:
Orhan Veli'nin bu dergiye iiri konsun mu, kon
masn m diye aramzda ufak bir tartma getiy
se de dergimiz imdilik solcu bir dergi olmadn
dan konmasnda hi bir saknca olmadna ka
rar verdik. Aldm ve yansttm izlenim do
rulanyor; Abidin Dino'nun dergileri balangta
mcadele etmiyor, sonradan mcadeleye bal
yorlar.
Kllk kyor. Orhan Veli iir yazyor. Son
ra kapatlyor. Dinamo, kapatlmay da yazyor.
yle: Haan li Ycel, Orhan Velinin Orospu
iirinden alnm, Bakanlar Kurulundan karar
kartarak Kllk Dergisini kapattrmt. Sz
de bu yergicilik Haan li Ycelle sevgilisini he
def almm (s. 108). yle anlalyor, smet Pa
a ynetimi halklamay edep snrlan iinde
istiyor. Orhan Veli, orospulu iirleri, Abidin Di
no brikli resimleriyle, verilen snrlan ayorlar.
Yaam, Pariste sryor. Paris'teki yaam
S. Eybolu anlatyor.

57

PARSTE TRK AYDINLARI:


TEMBEL VE DEDKODUCU VE BRAZ DA
DLENC
Fikret Muall, Cemal Reit,
Avni Arba, Cahit Irgat ve
Selim ve Zhtii ve dierleri
ve Fehamet Hanm hakkn
dadr ve Nahit Hanmla il
gilidir.
yazan: Sabahattin Eybolu (*)

Gelelim benim ahvalime:


Son mektubumdan sonra svireye gittim,
geldim. Hikyem bitmi iken, yeniden balad.
Fakat gnlerime daha fazla ekidzen verdim.
almalarmla, romantizmimi badatrdm. Ba
mdan geeni ancak bulutuumuz zaman anla
tabileceimGenlik servenleri geti. Alabildii
ne cokun yaadm anlar oldu. imdi hem ba
msz, hem bal olarak en gzel aostluklarmdan birini yayorum. Bu dostum da piyanist.
Benden ok piyanosuna bal. Gnde sekiz saat
alyor.. Yorgun olduu akamlar, buluup ti
yatroya, konsere gidiyoruz. Mzik ve iir al
(*) Sabahattin Eybolu, Paris'ten, stanbul'daki
kardei Bedri Hahmiye, 25 ubat 1948 tarihinde yazyor.
Mektubun adm ben koydum.
Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar,
Ankara, 1985, s. 263-267.
Mektupta Cemal Aabey olarak ad geen, aaha
sonra Doan Avcolu ve Mmtaz Soysal ilt birlikte Yn
Dergisini kuran Cemal Reit Eybolu ve Nahit Hanm
da, 1940 Kua iin efsane kadn olduu anlalan, Sa
bahattin Alinin umutsuz ak, Orhan Velinin yakm, Ha
lil Vedat Fratl'nn kar* edebiyat retmem Nahit Frath oluyor.

58

verii ediyoruz. Gelecei dnmediimiz zaman,


mutluyuz. Zrtlkten hibir zarar grmedii
miz gibi stelik keyfini bile karyoruz. Yalnz
kt sigara, kt kahve, kt iki yznden za
man zaman bamz, boazmz aryor. Ad Magdi. svireli. Babas tarihi. Annesi okur-yazar.
svirede evlerine gittim. ok sevitik. Hep ra
hat yaam, iyi yrekli, ak szl insanlar. Bir
gn Magdi, beni ormanlarda bir kye gtrd.
Kk bir evde seksen yanda bir teyze, tek ba
na. saat kadar yrdmz iin mi, yoksa
benim iim iime smad iin mi neyse, bu ev
ve bu teyze beni sihirledi ve ay ierken mucize
ye benzer bir ey oldu. Arkamaan bir acaip m
zik sesi geldi. Donakaldm. Trabzondaki alarsaat. Hatrladn m? Bizim bykanneler, ocuk
luumuz odaya doluverdiler. Ayn saat, ayn ar
k. svire'de, Osmann evinde kaldm. Yirmi g
nn nasl getiini bilmiyorum. Tad damamda
kald. Ylba gecesini trende geirdik. Btn ge
ce birbirimize sevdiklerimizi, ocukluumuzu an
lattk. O gn bugndr sizin Magdiyi tanma
manza hayret ediyorum. O kadar bizden. Aym
pansiyonda oturuyoruz. Onun odas piyanolu, be
nimki makineli. Benim odamda sizin resimler,
onun odasnda kendi resimleri var. Magdi resim
de yapyor. Pansiyon Parisin en acaip evlerinden
biri. Bir Rus roman kadar zengin. Olmadk in
sanlar var. Fehamet Hanm bile burada. B m
nasebetsiz kadn, gevezelii, dedikodular, pata
vatszl, aptall, tatszl ile bir sre hayat
mz zehir etti. ki aydr selmlamyoruz. Rahat
ettim. O tabii rahatsz etmek iin elinden geleni
yapyor ama artk umurumda deil. Pansiyonda
herkes kendisinden yaka silktii, kat halde
oturmakta inat ediyor. Ankarann en aalk
taraflarn buraya getirdi. Hibir insandan bu ka~

59

dar irenmemitim. Ben svireye gittiim zaman


birka gn sonra onunda gelmesi, ayn trenle dn
mesi ve daha nce benimle fazla megul olmas
yznden arkadalar acaba bu kadn polisten mi
demiler. Kulana gitmi, rivayeti ben karm
m gibi, tede beride bunu sylyormu. Oysa
benim aklmdan bile gemedi. ster polis olsun,
ister daha beter olsun bana ne. Kavga etmedii
insan kalmad. Avni, Selim, Arif, kars Hikmet,
burada iken Ceml aabey ile kavgas mthi.
Bir gn Ceml aabeyden herkesten ald gibi
bor alyor. Hem de oka bir para. Onbin frank.
ocuunun hastalndan sz etmi, alam, ne
ise o da vermi. Tabii gnler geiyor, Ceml aa
bey bir gn reniyor ki evvelce Kemal aabey
den de para alm, vermemi, knayi durumuna
dtn anlaynca tepesi atyor. Fehamet Ha
nmn bugnlerde Trkiyeye dneceim re
nince geliyor paray istiyor, alamyor, bunun
zerine Eyubolu boanyor, azna ne gelirse sy
lyor. imdi kan tekine berikine Cemli benim
kkrttm sylyormu. Ceml aabeyden
rendim ki, evvel kendisine benim hakkmda hat
ta senin hakknda birtakm lflar etmi. Gya
sen kendisine Ceml aabeyi ailece sevmediimi
zi sylemisin, sonra sen binbir macera iinde yayormusun, ben de yle. Vaktiyle Arif'in kar
sna da benim Ankarada kimlerle dp kalkt
m, Nahit Hanmla al takke ver kldh olduu
mu vs. vs...
Bunlar sana anlatmaya bile gerek grmez
dim, ama ola ki bu kadn oralarda azna geleni
syleyecektir. Bilmi olasn. Sakn kendisi ile ko
numa, sylediklerini dinlemeye kalkma. Benim
sana yazdklarm syleme. Sinirlenirsin, vaktini
kaybedersin. Bo ver. Vah, vah de ge, ama

60

tabii gerekirse de ne mal olduunu ee dosta an


lat.
Gelelim Fikret Muall'ya. Bir ac hikye de
o. Biare Pariste yoksulluktan bsbtn delir
mi. Zaman zaman gzlerinde ve szlerinde iyi
bir k parlyorsa da kulak asma. Kendisine elim
den gelen yardm yaptm. Saatlerce anlamsz
kuruntularn, szlanmalarn dinledim. Dnyada
ondan dertli, ondan iyi ressam yok. Fransa ve
Trkiye hep ona eziyet etmenin yollarn aramak
ta. Cmlemiz polis ya da ona benzer bir eyler.
Kardei uak kazasnda lmemi, ldrmler.
Muall'nn kardei diye. Sava iinde nazilerden
yana olmu. amzda temiz insan olarak yalnz
onlar gelmi. Zavalllar iyi insan, soylu insan ol
duklar iin kaybetmiler. Almanlar burada iken
bulunduu evde gizlenen bir Yahudi kadn ha
ber vermi, kadn kampa gndermiler. Bunu
duyduum zaman inanamadm. Kendisine sor
dum, inkr etmedi. Hatta elimden gelse hepsini
kendim temizlerdim dedi. Az kalsn yzne tk
recektim. Resimlerinde de artk i yok. Hatta ok
lan son derece baya.
Zavall Abidin ona bu kadar yardm ettii
halde aleyhinde sylemedik lf brakmyor. Niin
durmadan erzak gndermiyormu, resimleri niin
satmam!. Pis Arnavut zaten niin kendisine yi
yecek yollamamm?... Birtakm kaba kfrler
de renmi. nsan kusturacak cinsinden. Boyu
na onlan syledi. Nasl yayor diye sorarsan, d
pedz dilencilikle. Rastgeldiinden para istiyor,
arkasndan enayiyi vurduk diye arap iiyor. K
sacas Fikret Muall yok artk. Sana bunlar y
reim szlayarak yazyorum. nk imdi kagelse yine belki yalnz iyi taraflann grp ya
da dnp acyacam. Yznde bazen perian
sokak kpeklerinin ac yalvanma benzer yle

61

bir glmseme beliriyor ki, her eyi unutuyorum .


Sana, bana kar sahiciye benzer bir sevgisi
var. Ama bu sevgi aleyhimize her trl kt lf
lar etmesine engel deil. Nurullah Atadan bu
eit sevgiye alkn olduum iin, bu tarafna
kzmyorum bile, ama son zamanlarda u miras
meselesi yznden soukkanllm kaybettiim
oldu. Keke bana yazdklarn kendisine sylemeseydim. Artk yalnz bu ile urayor. Ciddi
bir ey yapamad iin herkesi ihmalcilikle hat
ta hayinlikle suluyor. Bugnlerde miras senin
le paylap, yediimizi sylemesi mmkn. Se
nin mektup yazmayna trl trl anlamlar ve
riyor filn falan. Ksacas kak. Sana bunlar an
latmaktan amacm, mektuplarnda dikkatli ol
man, edecein yardmlar, bana i amadan et
mendir. rnein Fikret'e stanbula gelmesini sa
km syleme. Bu sz ancak dmanlarnn ken
disini kafese koymak iin sylediine inanyor.
Kazara kalkar, stanbul'a gelir ve ileri yrmez
se, ya da bana bir i gelirse sorumlu sen olur
sun. Kendisine mektup yaz ve yalnz olumlu olay
lar syle. Hibir neride bulunma. Kimseye de
bir ey syleme, nk birisi ona yetitirir ve
btn felketlerin nedeni biz oluruz. imdilik sa
dece bil.
H.M. diye bir kak daha var. stelik onda
Fikretin ho taraflar, eski sanatl da yok.
Tatsz bir ba bels. Dilenci, dedikoducu, pata
vatsz, aklsz, terbiyesiz vs. vs... Benim grt
m yok, ama herkes yaka silkiyor.
Haan Kavruk iyi ocua benziyor ama ke
ke Samsunda hoca kalsayd. Bilmem burada bir
istifadesi
m? Arifin para ileri biraz yo
luna girdi. Bu sefer de karsnn gebelii var. Za
vall Haan da boyuna hasta. Gdaszlktan, ha
vaszlktan olacck. Arif m resim bakmndan bir

62

hayli yararlanmas oldu, fakat rendiklerini ken


dine mal edemiyor. Ezberci kfir. Bunca sknt
lar iinde, alkan olmas ok sempatik, fakat
kolay ve yzeyde bir almada kalyor. Buraa
en dzenli alan ve i karan ressam imdilik
Nejat, ama o da ezberci. En iyi hareketleri kav
ram olmas, resim dnda bilgiler edinmeye
almas, tiyatro ile mzikle, edebiyatla ilgilen
mesi ve vakit ziyan etmemesi iyi taraflar. Yerli
motifleri kullanmann gereini de kavram ama
zzet Melihe alar taraflar var. Gamszlk, ig
zarlk, yzeysellik. Selim de, Avni ae ondan daha
sanat yaradll, ama dorusu Nejat kadar a
lmyorlar.
Zht ile ok uzak oturuyoruz. Arasra o li
raya geliyor. Ben bir defa gidebildim. Keyfi ye
rinde. Yenilemeye alyor. naallah ok ge
kalmamtr.
SJ.den bir eyler kacan sanmam. He
men hi grtmz yok. Holanmyorum. Dn
Cahit Irgat kageldi. Fehamet Hanmdan boa
lan mutlu odaya yerleti. Hi Franszca bilmeme
si fena. Tiyatro iin dil art. Ancak bir ie rak
getirebilmi. Herkese bir yudum dt. lk gvce
onu Montparnasse'da bir tiyatroya gtrdm. Bir
spanyol piyesi seyrettik.
Benim almalarma gelince: doktora iin
den vazgetim. Sorbonnea bir trl balanama
dm. Edebiyat renimi ok geri kalm. Bir fel
sefeci ile almaya karar vermitim. Tez ze
rinde anlatk, fakat Amerikaya gitti. Daha gel
medi, galiba gelecei de yok. Dier hocalardan
birine gitmeye balamtm. O da sarmad. Ni
hayet gelecek iin, yani ileride Faklteye girmek
iin, kendimi zorlamak kalyordu, ama Faklte
ye dnmem gayri gsmi ola. Hem geri dnmek
doru bir i deil. Hem de Ankara ve stanbul

63

Edebiyat Fakltelerinden ireniyorum. Herhan


gi bir zenaat bunlardan birinde hoca olmaktan
daha erefli. Sabri Esat orada. i tatlya balayadursun. Dnte memurluktan bile ayrlmann
arelerini arayacam. Sorbonne'da dilediim
derslere giriyorum. Lyon'daki hoca burada, ders
leri daha da olgunlam. Edebiyat hocalarnda
i yok. Daha ok filozoflara gidiyorum.
Mektubunun sonunda Baltacolu, Ataa bir tr te
ekkr ediyor ve yle: Haber'de kan yaznda beni
meth sena etmisin. Makaleni herkese gsteriyorum.
Sen bazlar gibi aklsz dost deilsin, akll dmansn,
var ol! (13) Her bakmdan senli-benli bu finalden nce
de. Ataa bir garip vg var. yle: Senin gibi Avrupaf apta byk bir mnekkit ve garip bir Sokrat na
sl olur da Abidin Dinoyu benim kadar olsun anlayamaz?
Bu soruya Ata'n cevabn bulamadm. Ancak burada bir
cevap yazabiliyorum: 1940 Kua, senli-benli bir cephe de
neyiminin sonunda, aldklar topraklarn geri kaydm
grr grmez, atlm sandklar giriimlerin bir geri ekilme
nin sanrs olduunu sezer sezmez dald. Bir blk hap
se girdi, kk bir blk mcadeleyi srdrd, bir byk
blk alamay edebiyat tr yapt, bir blk pasapor
tunu ald, Paris'e gitti. Dino, hem Paris'e gitti ve hem
de yalnzca Paris'te yaamay bir tr ilericilik olarak su
nabildi. Nerede ise yarm yz yldr Paris'te yaamasna
karn, Trk estetiine sokmaya alt baya yerellikten bir trl kurtulamad.
Bu nedenle Abidin Dinoyu, Avrupa bir eletirme
nin ya da bir Garip Sokrat'n anlamas mmkn de
il (*). Arkadalar, anlalmasna yardmc olabilirler.
Trkiyeye bir ncelik ya da bir gerilik ykleyerek
Trkiyenin kendine zg olduu, sui generis bir Tr(*) H. zzettin Dinamonun yazdklarndan Abidin Dino*yu karyorum. Metin-ii ek olarak sunuyorum.

64

TRKYENN KLTR DEVRM 1940:


LA LACONDE YA DA KYL KADIN

65

F .: 5

Aydmtrk'n Dram
RESTORASYON DNEMNDE HEYKEL

Hseyin Anka
Pehlivan Kucayusuf

Zerin Ark :
Pehlivan Karaahm^t

66

Ekim

1941: Devlet Bakan Devlet Resim

ve

Heykel

Sergisi'nde

resimleri

izliyor.

Ekim 1941: Devlet Bpkaru Inet nn


kendi bstn seyrediyor. MlUi Eitim
Erdal nn hazrda bulunuyor.

uunc Devlet Resim ve Heykel Sergsrnae


Bakan Haan Ali Ycel, mer nn ve

kiye ile kar karya bulunduu dncesini geerli say


myorum. Bu genel lkedir; aykr den gelimeleri de
Bakan Mao'nun Kta ininde balatt Kltr Devrlminl nceleyen bir dnemi yaad inkr etmek koloy
grnmyor.
Lideri smet Paa, simgesi ibrik olan cephe, byk
bir kye dn yazn oluturuyor. Yeni Ses Dergisinde
ba yazar Suphi Nuri leri, ikinci ba yazsn Trk Ky
ls konusuna ayryor. Uzun uzun aktarma yapma ge
reini duyuyorum. Bir dualite saptamas ya da edebiyat
ile balyor; te realitemiz. Trk realitesi. Fakat buna
ramen kanunlarmz mterakki memleketlerin st ta
baka kanunlarnn ayndr. dare makinemiz de Avrupai
olmak iin bocalyor. Hele mnevverlerimiz, mellif ve
muharrirlerimiz, gazete ve mecmualarmz ise bsbtn
kyden uzaktr14. Devam ediyor: Zaten bizde kyl m
nevverleince hemen kyn unutuyor. Mnevver bir ky
ly kyne balamak bizde pek mkldr. Trkiye
nin tam anlamyla bir kyl memleketi olduunun hi bir
zaman unutulmamasn istiyor.
Fakat bu byle iken yine hal ve hareketimiz, maksat
ve gayemiz, gr ve gidiimiz bir trl ehirlilikten uzak
lamyor. Btn uygarlk iin ama ve bak as ken
te dayal iken, kente ynelmek ilke saylrken, yalnzca
daha sonraki yllarda daha gelimi rnei ortaya kan
Kltr Devrimi uygulamalarnda, kentten uzaklamak
ama saylyor. Yeni Sesin bo yazar Nuri leri b itiri
yor: Bugnk sistemimiz okuyan veya para kazanan ky
ly ehirli yapyor. te biz bunu istemiyoruz. Biz ky
lnn okuduktan ve hayat seviyesi ykseldikten sonra
da yine kynde kalmasn ve bir Trk kyl medeniyeti
vcude getirmesini stiyoruz. Yoksa ehirli 9aysn a r
trmak deil16. Bu kadar ak; bir kyl uygarl iin,
nasl olursa, cephe harekete geiyor.
Edebiyatsz kyl uygarl olur mu? Ses Dergisinde Hsamettin Bozok, Trk Edebiyatnda Kyl konu
sunu ele alyor. nce iddetli bir eletiri balyor: Ml
tezimin, orak ve ksr tabiatn karsnda, cehalet ve ta

69

assubun karanlklar iinde rpnan kylerimizin, svire


dalarndaki mandralara benzetilmesi, hasta bir roman
tizmin bizdeki mmessilleri tarafndan, bugne kadar de
vam ettirildi. Bunlarn biricik karakteristikleri, masa ba
nda oturup, Anadolunun en uzak kylerini tahayyl et
mekten ve emeden testisine su doldurup burma byk
l yaz nianlsiyle oynamaya giden harcalem ve sahte
tipler vermekten ibaret kald16. Burada sz edilen has
ta romantizmin bizdeki mmessilleri Abdlhak Hamit ve
Muallim Naci oluyor.
Kartlar yazlyor: Bu hastalkl santimantal cereya
nn inkiafna kar bizde ilk orijinal eser Sadi Ertem'in
krklar Durunca's ve - muhtevasnn mnakaas bir
tarafa - Yakup Kadrinin Yaban'dr. Bunlar, ncler olu
yor. Asl kurucusu ise Sabahattin'dir. Hsamettin Bozok
srdryor: Sabahattin Ali- bu edebiyat kabul etmeyen
adamdr. Onu okuduktan sonra bir defa daha kabul ettik
ki, pembe tenli Kezban yalan, ahin gzl Durmu da ya
lanm. Sabahattin, yalana dayal olmayan bir ky ede
biyatnn balatcs olarak sunuluyor.
Netice diyor ve H. Bozok, kard sonucu yaz
yor: Tabiatla insan arasndaki istihsal mnasebeti on
asr nceki vaziyetini hl muhafaza eden bir yerin na
sl modern teknie, elektrie, bol suya ihtiyac varsa,
Trk edebiyatnn da halk ve kyl tabakalarnn yaa
mn canl, dinamik bir realizm ile aksettiren eserlere ih
tiyac var. Edebiyat, kendisine yrnge aryor ve ky
llkte karar klyor.
Peki nasl doacak? Yerele, kke dnerek olacak!
Bunlar yazarken, imdiye kadar bir uval iine dol
durulmu kap-kacak trnden uyumsuz, duvar dibinde
duram ayan,,bir yana yklan, srtta tanamayan, taya
na batan, Trk tarihi ile ilgili malzemenin, izmeye al
tm yeni eksen evresinde uyumlu ve hzl dizilmesine
atm belirtmem gerekiyor.

70

Aktarma yapmam zorunlu oluyor.


Karac' Olan'n :

Sazmz ele alp alalm


aresiz dertlere are bulalm
Ve Mayakovski'nin

'Afilerin dili ile


Verem mikroplarn yaladm*
msralar akrabadr17. Bugn bu akrabal grmek zor
olsa bile 1939 ylnda, Abidin Dino kurmakta zorluk ek
miyor. Bylece Mayakovskiy, bir naiviteye indirgenirken,
Karacaoian, dnyadaki ilk sosyalist dzenin kuruluu
dneminin konstrktif airinin dzeyine karlyor.
1939
ylnda ibrik bir cephe simgesi olunca, Karacaolan, mistik ieriinden ve imeceye zg dankl
ndan soyutlanarak, planl bir yeniden kuruluun akl
cla dayal sanatna evriliyor ve saza, afilerin etkile
yici rol veriliyor. ok kolay oluyor (*); kolaycln bir
.zm olduu bir dnemde, Nazm Hikmet'in hapiste ol
duu bir zamanda, bir hazr Mayakovskiy bulmann e
kiciliini anlayabiliyorum.
(*) Halk dilinin, halk deyimlerinin, dorusu, bir gzel
lii, bir ekicilii var. Bize bir scak geliyor. Gene de kapl
mamalyz ona. O kadar da deil; kanmalyz. Halk dili, halk
deyimleri airi, yazan kolayla dryor.
Kylnn yaay, dnceleri, duygular doaya (tabi
ata) yakndr, ok yakndr, kii olu ise doadan uzaklamak
la, doada bulunmayan deerler kurup onlara inanmakla yk.aelir.
Halk iirinde, halk sanatnda samimilik olduunu sy
leyenler samimiliin ne olduunu bilmiyorlar. Samimilik bir
'kimsenin kendi benliini, gerek dncelerini, gerek duygu
larn anlatmas demektir.
Bunun iindir ki, halk airleri hep birbirlerinin syledik
lerini sylerler, hep o dnceler, hep o duygular... Bunu sa
mimilik sananlar, yalnz yavanlk arayanlardr.
N. Ata, Gnce, op. cit., s. 20-48-18-19.

71

Tembellik, her zaman ekicidir.


Abidin Dinoyu aktarmay srdryorum: Ne kadar
tekrar etsek az; sanatn yegne mttefiki halktr, afile
rin dili ile. saz ele alp almakla, barmakla veya dmekle sanat mevcudiyetini ispat etmek mecburiyetin
dedir. Kay aklarnn saz, toplumsal mcadelenin b
yk bir silh dzeyine karlyor. Karac' Olan'n lirizm
etiketli bir turu kavanozuna hapsedilmesine raz dei
liz, Karac' Olann ehveti byk bir fikrin hizmetinde
dir; lirizmi bir vastadr. Kye yerlemi ve pnardan kay
naklanan bir lirizm, yeniden kuruluun arac olarak dnlyor.
Devam etmeden nce bir parantez amann yararl
ve yerinde olacan dnyorum. 1940 Kua tarafn
dan, 1940 yllarnda, poplist bir sanat dorultusunda
nemli admlar atld ve ciddi tohumlar serpildii anla
lyor. Tohumlar, 1950 yllarnda toprak altnda kalyor,
toprak altnda geliiyor. 1960 yllarnda, Trkiyenin gr
kemli uyan yllarnda ve bir yol ayrmnda, 1940 ylla
rnn tohumlar baaklarn veriyor. Trk sanat, poplist
bir ekine dnyor. Halk trkleri, Trk aydnnn tek
ve tartmasz mzii haline getiriliyor.
Bir rastlant olmamal; 1960 yllarnn nde gelen ve
eylem haline geen aydnlarnn bir nemli blm, top
lumsal eyleme 1940 yllarnda balyorlar. Behice Boran,
Mehmet Ali Aybar, Mlhri Belli, bir yanda, Ruhi Su, Ulvi
Uraz ve dierleri dier yanda, formasyonlarn 1940 ylla
rnn hareketlilii iinde yapyorlar ve bu formasyonla,
1960 yllarn etkiliyorlar.
1960 yllarnda saz airleri, 1940 yllarnn Garip Akmna Birinci Yeni de deniyor, 1950 yllarnda yerini alan
kinci Yeni Akmnn ierii son derece ksr entellektelizmine de bir tepki olarak, nerede ise tm iiri boyun
duruu altna alabiliyor. Saz iiri, bir feti haline getiri
liyor ve bir takm anlamsz szler yan yana getirilerek, b-.
yk vglerin konusu yaplyor.
Yakn zamanlarda Trkiyedeki saz iirinin en inan

72

m aratrcs ve iten savunucusu, lhan Bagzdrj


bir rastlant deil, Dil-Tarih ve Corafya Fakltesi'nde
oluan ilerici retim yeleri kuanda, Behice Boran,
Muzaffer erif, Niyazi Berkes, Pertev Boratav, bir asis
tan olarak grnyor. lhan Bagz, Amerika Birleik
Devletlerine yerlemesinin ve bir niversitede retim
yesi olmasnn verdii gle de, saz iirinde bir otorite
saylyor.
Profesr Bagz, Abidin Dinonun Mayakovskiye
zde tuttuu Karac' Olann bir kii olmadn, stelik
iirlerinin de yle pek yazl olmadn belirtiyor. unla
r yazyor: Bugn, kesinlikle biliyoruz ki, tek bir Karac*
Olan yaamamtr. On altnc yz yldan bu yana, drt
ten artk ak, Karac Olan ad ile iir sylemitir18.
Bunu normal karlyorum; Abidin Dino'nun yazd d
nemler, saz airlerini n plana karmann balang aa
masdr. Kprlzade Fuat'n kefettii, ancak Genel Kur
may Bakan Fevzi Paa'nn damad Burhan Toprak'n
kampanya haline getirdii Yunus Emre'den sonra nde
gelen saz airleri hakknda bilgi toplanmas, 1930 ylla
rnn sonlarna doru oluturulduunu sezdiim cephe ile
gndeme giriyor.
Profesr lhan Bagz, nce drt Karac Olan ol
duunu sylemekle birlikte giderek Karacaolan'a ba
lanan saz iirlerinin anonim olduuna iaret ediyor: Bel
li snrlar iinde ustann iiri, binlerce dilde ve telde de
ie deie, eitlenmeler iinde bize geliyor. Bylece
Karac Olanlar birbirine, halk Karac' Olanlara, Karac
Olan'lar halka karyor. Syleyen dil kimin dili, alan
tel kimin teli ayrmann olana kalmyor. Saz iirin
de otorite Bagz, saz iirinin ok kark olduunu an
latyor.
Karac Olan iirleri bunun iin, drt yz ylk bir
sre iinde, eitli Karac Olanlarn ve halkn el birlii
ile kurduu ortak bir yap, imece ile dokunmu bir halk
kilimi saylmaldr19. Planl bir toplumun airi olan Mayakovskiy, Karac Olan zerine bir Trk yetkilisinin yaz
dklarn okumu olsayd, kendi yaratc eyleminin, plan-

73

z, sarkk ekonomiden uzak bir i yapma biimi olan


imece ile karlatrlmasna ve stelik estetik rnn
halk kilimi ile zde tutulmasna her halde zlrd.
Profesr Bagzn saz iirini yazarken ve daha
-dorusu vmek iin yazarken sylediklerine baklacak
olursa. Amerika Birleik Devletlerinde retim yesi ve
Trkiyede saz iiri uzman Bagzn bilinli yaratcl
n her trlsne kar byk bir kin biriktirdiini sy
lemek mmkn. Profesr, airin iiri zerinde almas
n yaz-boz olarak niteliyor. Aktaryorum: k iiri
miz, szl ve hazrlksz yaratlan, dilde ve telde, gene
szl olarak yaylp yaayan bir iir. Bu iirin yaratl
mas, elde kalem yaz-bozla olmuyor. Yaratc usta, ese
rini ilk yarat annda bile, dinleyicisi ile. malnn alcs
ile yz yze; onun nnde, onun karsnda yaratyor.
Trksn sevip sevmediklerini yzlerinden okuyabili
yor; hemen orackta gerekli deimeleri de yapyor. Din
leyicisinin yana bana, huyuna huuna, iine gcne
gre trksne biim veriyor, nak vuruyor. Daha bu
admda bile k iiri dinleyicinin isterlerine adamakll
ak. Amerikada Profesr, iir yazmay, kasabann uzun
arsnda, uzaktan akraba bir mteriye ayakkab yap
ma ile kartryor. iiri mal ve iiri seveni de alc
sanyor. air ise. Amerika'da Profesr'e gre, arada bir
ayakkab da yapan ayakkab tamircisidir.
Basit meta retimini, ebed retim biimi sanyor.
Estetikte proudhonculuk yapyorlar.
Saz iirini temel iir, halk trksn tek mzik sa
yanlar. basit meta retiminden tesini dnemeyenlerdir. Bunlar, proudhoncudurlar.
iir varken, saz iiri ve mzik varken, halk mzii
daha ilkeldir.
nsanolu her zaman, ilkelde bir sevimlilik, bir iten
lik ve bir naivite bulabiliyor; bu, salkldr ve eletiri ko
nusu olmuyor. Saz iiri ve halk trks, ulusal kltr
oluturan elerden birisidir; ancak yalnzca elerden
birisi. Saz iiri ve halk trks, iirin ve mziin yerini
olacak kltr kollar deildir; olamaz.

74

Burada bir parantez amak zorunlu oldu: Bilim vur


gulamaktr.
Bilim eilimleri ve bunlar dzelten kar eilimleri
ortaya karmak olduu iin vurgulama nem kazanyor.
Vurgulama zerindeki tartmalar ayrnt ile ura
mak, kitabi saymak, kavram ya da szck ehveti
olarak nitelemek, yalnzca ilkelliktir. Bilimden ve bilimin
kazananlarndan habersiz olmak saylyor.
Parantezi henz kapatmadm; unun iin ayorum.
1940 yllarndan beri, saz iiri ile halk trksn, Trki
yenin temel kltr yapmak iin aba vermi olanlar,
bunu bir kuram haline ,getirmeye alanlar sayyprum: Bir; Abidin Dino. ki; Pertev Naili Boratav. ; l
han Bagz. Drt; Bedri Rahmi Eybolu. Be; Sabahat
tin Eybolu.
imdi parantez iinde bir parantez ayorum: Bilim,
somutun zenginliinde soyutlama yapmak oluyor.
imdi somutu, bu be ismi, soyutlamaya alyo
rum; ortak yanlarn bulmaya alyorum. Bunlardan ilk
Trkiye'yi terk etti (*). Son ikisi de e olarak yaban
() Kimsenin Trkiyede kalmas ya da kmas zerine
bir yarglama yapmay dnmyorum. Aydnn, ii aklyla
mcadele etmektir; yer o kadar belirleyici deil. Bu akla
madan sonra aktaryorum.
Trkiyenin ba davasnn Batllamak deil. Batkla
mamak olduunu iddia ediyorum.
Toplumculuk asndan Batclk, slamclk, Osmanclk,
Trklk kadar usul, yn akbeti bilinmeyen anlamsz bir
szcktr.
Batclk hi bir yerde gereklememi, sadece gericilie
yarayc, bir bireyci aydn topyasdr.
Niyazi Berk.es, Batclk Gericiliktir, Yn, 1965,
Sayt 108, s. 9.
Bunlar yazan, Trkiyede solcu olarak biliniyor; 1940 yl
larnn. sonlarna doru Ankara niversitesinden solcu pro
fesr olarak tasfiye edildikten sonra yurt dna kyor. im
di, bir Bat niversitesinden emekli; sanyorum, emekli oldu
u Kanadada deil Londrada yayor. Londrada yaayacak
bir emekli geliri var, Trkiyeye gelmiyor.

75

clar seti. Kimsenin evlenmesine veya yaam biimine


karmay dnmyorum. Ancak soruna bir kltr
zmlemesi olarak bakyorum. Eer saz iirini, yazma res
mi yapmay, ibrik karsnda tapnmay bu kadar seven
ler varsa ve bunlar, Aydn zerine Tezler'in daha nceki
kitaplarnda yazm olduumu sanyorum, nikh daveti
yelerini bir yabanc dilde yazyorlarsa, sabah kahvalt
larn bir baka dilde yapyorlarsa, burada bir aykrlk
saptyorum.
Henz soyutlama aamasna gelmedim. Henz bil"
gileri snyorum ve tartyorum. Bu aamada, u sonuca
ulayorum: Bu be kiiden yalnzca ilk nn deil, t
mnn ve son ikisinin evlilik yoluyla, yurt dnda yaa
dklarna karar veriyorum.
Yntem asndan ve yaptmn daha iyi belirlen
mesi iin tekrarlyorum: Yalnzca buradaki kltr zm
lemesi erevesi iinde, saz iirini, halk trksn, ib
rik ve yazmay tapnma dzeyine karan bir kimse ya
banc evliliklerini semise, bu kimse ya da kimseler de,
yurt dnda yaamay semiler, demek oluyor.
Bylece, eldeki bilgileri snam ve gerekli transfor
masyonlar yapm oldum. Bilgi udur: Trkiye'de saz i
iri, halk trks, yazma ve klimi, bir tapnma dzeyine
karanlar, bunlarn, Trk kltrn tmyle kaplamasn
savunanlar, en nde be kiidir, tm de yurt dnda ya
amay semi oluyorlar.
Bu, bir sapmadr.
Sapmalar dndrcdr.
Bilim, sapmalar zerinde dnerek geliiyor.
imdi soyutlama aamasna geliyorum: Bu be ki
ide, Trkiye'de olduklar zamanlarda bile, bir yabanc
dnya zlemi, bundan dolay bir utangalk ve kendine
gvensizlik olmaldr.
Tezi yazyorum: Yerellik, her zaman bir savunma
dr.
Artk pek az tutucunun sylemedii bu szleri sylemek
le Trkiye dnda yaamak arasndaki beraberlie aryo
rum.

76

Yerellik, enternasyonalizm sulamasna kar bulun


mu bir snak-tapnaktr.
Tezin uzantsn yazyorum: Yerellik Trk gericiliinin
mal deil, ne yazk!, Trk ilericiliinin hastaldr.
Trk gericiliinin mzii, ok uzun yllar, Bizans ve
Arap krmas Osmanl Saray mziinin art ve iiri de,
Fars ve Grek krmas Mevlna iiri oldu (*). Trk geri
ciliinin saz iirini ve halk trklerini sevmeye balama
(*) Trk ilericiliinin iki etkin dergisinden, kinci Sa
va sonlarndaki bir tarih kesitinden aktarma yapabiliyorum.
Bunlarn ilkinde Orhan Barlas, Ruhi Su mziini neri
yor.
Bir zamanlar mzikte de inklp yaplmak istendi ve ilk
i olarak alaturka musiki radyodan kaldrld.
Fakat her ne hikmetse bir seneye kalmad yine ayn
mzik, ayn adamlar pelerinde krka yakn talebeleriyle, fa
kat bu sefer Trk mzii olarak Devlet Radyosunun ba tac
oldu. bu kadarla da kalmad, tarihi Trk musikisi klna
sokularak niversite sralarna kadar karld.
Baz aydnlarmz b mziin tamamiyle kaldrlmasn
ve yerine ubertlern, Vagnerlerin gelmesini istiyorlar. Kanaatmza gre bu da ar bir anlaytr. Biz her eyden ev
vel bu yurdun ocuklaryz ve kylerimizde mzik adamlar
mz byk bir hasretle bekleyen zengin bir Trk mziimiz,
Sar Receplerin, daha ileri bir ekilde Ruhi Sunun duyurmak
istedii Trk Mziimiz mevcuttur.
Orhan Barlas, Trk Mzii, Ant, 1945, Say 5, s. 2.
S3 Dergisi de iki kyclk manzumesi yaynlyor.
tiki Toygarn. Aktaryorum; ad, Tarla.
Emmim kz Aya/Tarlada gebe kald Ali'den/Bizim san
inek/tarlada buzalad sar tosunu /Demem kyl Mehmet/Ahmed*i tarlada serdi yere/Hamdsenamz/Tarladan ykseldi
Mevlya/Ve tarladan bastk kfr/Kr felee/
kincisi Z. Karadenizin ve Bizim Kyde adn tayor.
Bizim kyde bahardan abuk gelir k/Bolluktan ok s
rer yokluk/Bilmem ki aln yazs mt byle? /Beklendiinde ya
mur gelmez,/Beklendiinde gne./Ne kar ba ucundaki bir
aa glgesinden/Eteini yalyan denizin sesinden?/Bizim, ky
de yar l/yans topraa gml yaar yine canllar/Hep
byle bizim kyde./Bugnler ve dnler/Bizim kyde yaan
madan geiyor gnler /
Sz, 1946, Say 2.

77

s, Trk ilericiliinin ktlesel etkisiyle ortaya kt. 1960


yllarndan sonra gereklemeye balad.
Artk parantezi kapatabilirim; devam etmeden nce,
daha yakn zamanlara bir uzantnn gerekli olduunu d
nyorum. Pir Sultan Abdal'dan sz etmek zorundaym.
Bir Mavi Yolculuk, Blue Trip, dnlebilir; Bodrum
dan ii sekin aydn dolu bir tekne yol alyor. Teknedeolanlardan bir blmn, katlanlardan biri, yle anla
tyor. Pir Sultan'n trks yeniden sylendi mi, ilk kez
duymu gibi coar, o syleyeni sarar, per, severdik, hep
birden sylemeye can atar ve ancak syledikten sonra
rahatlardk20. Bunlar, Pir Sultan zerine Sabahattin
Eybolu'nun eksik kalan almalarn yaynlayan Azra
Erhat, Pir Sultan Abdal ve Sabahattin Eybolu ba
lkl yazsnda dile getiriyor. Mavi Yolculukta, denizin ma
viliine ek olarak. Pir Sultan, bir kendinden geii sa
lyor.
Klasik filolog Azra Hanm, srdryor; Pir Sultan
Abdal, bizden bunca yz y nce yaam bir ozan, na
sl oluyor da byle dile getiriyordu bizi? Onun diliyle,
onun iiriyle kendimizi buluyor cokuyla, kendimizi sy
leyebiliyorduk bilinle. Bu pek ok iten aklamalar il
gin buluyorum.
ada aydn, yz yllar nce yaam ve snrl bir
kltr dile getiren bir saz airi ile nasl zdeleiyor,
sorulmas ve anlalmas gerekli bir soru olarak ortada
duruyor. Azra Erhat, byle bir soruya ksm olsa da bir
cevap veriyor. Bu cevab aktaryorum: Kendi evresin
de bir Pir Sultan Abdal olmutu Sabahattin Eybolu,
onun gibi bir ulu, onun gibi bir bilge, halk usunu onun
gibi yaam, zmsemi, iermi bir aydn kii21. Buna
gre, ada aydnn en azndan bir bl. Pir Sultan'a
yaklarken Sabahattin Eybolu ile zdelemi oluyor.
Devam ediyorum. Eybolu'nun adna karlan Pir
Sultan Abdal kitabnda, Profesr lhan Bagzn de bir
yazs var. Yazsnn neden bulunduunu, Profesr lhan
Bagz aklamak gereini duyuyor. yle: Trk d
nnn yz ak Sabahattin Eybolu, Pir Sultan ze7 fi

Aydntrkn Dram
YZNDE HEP SAZININ TTREMN
GRDM
Bir zamanlar mzikte de inklap yaplmak
istendi ve ilk i olarak alaturka musiki rad
yodan kaldrld. Fakat her ne hikmetse bir
seneye kalmad yine aym mzik, ayn adam
lar pelerinde krka yakn talebeleriyle, fa
kat bu sefer Trk mzii olarak Devlet Radyosunun ba ta oldu. I bu kadarla da
kalmad, tarihi Trk musikisi klma so
kularak niversite sralarna kadar karld.
Baz aydnlarmz bu mziin tamamiye kal
drlmasn ve yerine ubertlerin, Vagner*lerin gelmesini istiyorlar. Kanaatimize gre
bu da ar bir anlaytr. Biz her eyden ev
vel bu yurdun ocuklaryz ve kylerimizde
mzik adamlarmz byk bir hasretle bek
leyen, zengin bir Trk mziimiz, Sar Re
cep'lerin, daha ileri bir ekilde Ruhi Sunun
duyurmak istedii Trk mziimiz mevcut
tur.
Orhan Barlas, Trk Mzii, Ant, 1945,
Say 5, s. 2

Ruhi Su, aramzdan koptu.


Trkiye, trkleriyle seslenecek.
Ruhi Su*yu yazabilmeyi ok isterdim.
Benim iin Ruhi Su, ikinin kimyasal bilei
midir. Bir: Byk bir mesleki ciddiyet, yapt iin
bir byk disiplinidir. ine Ruhi Su kadar titiz
pek az insanmzn olduunu dnyorum. San
ki Ruhi Su iin, saz, sesi ve syleyii, Ruhi Su dan ncedir. Sanki saz ve sz iin yayor.
yosu'nun. ba tac oldu. I bu kadarla da

nzca akim yeterli olduunu hi bir zaman d


nmedim. Benim iin Ruhi Su, ikinin kimyasal

70

bileimidir. ki: Ruhi Su, kiilik kazanm heye


candr. Yznde hep derininden gelen titreim
leri grdm.
Konserleri hep bir disiplin oldu; uymayanla
r bir bakla, yetmezse kibar szcklerle uya
rrd. 1961-1971 Trkiyenin grkemli uyan d
neminde Ruhi Su, bir vertr sayld. Ruhi Susuz
bir sevin, Ruhi Susuz bir toplant, Ruhi Susuz
bir yry, gerein dna kt.
22 Eyll 1985 tarihinde cenazesi, bir baka
vertr yerine geti. Ruhi Sunun cenazesi, 12
Eyll 1980 tarihinden sonra, bir baka kimyasal
bileimi gerekletirdi. Ruhi Sunun cenazesinde
uzun bir dnemde ilk kez, hzn, sevin, toplan
t ve yry biraraya geldi. Ruhi Sunun arka
dalar ve daha gzeli Ruhi Sunun trkleriyle
byyen binlerce gen, ili Camiinden Zincirlikuyu Mezarlina yrd. Yryenler arasnda
babalarnn omuzunda bebekler vard.
Genler, Ruhi Suya getirilen elenkleri tad.
Polis, elenk tayan genleri gzaltna ald.
Camiye gelemeyecek kadar zgn Aziz Ne
sin mezar banda konutu. Ruhi Su iin ko
numak, Aziz Beye salk getirdi. Aziz bey ko
nuurken camiden kanlarn ounluu hl y
ryordu. Polis bunlardan da bir bl gzalt
na ald. Bebeklerden gzaltna alnan olmad.
Ruhi Beyin lm bir canlanmann kilomet
re ta oldu.
Durdu.
Hanf, sauna bir vurup bir duruu var; anlk
tr, ama, anm sonsuzluunu dndrr. Sanki
trksn srdrmeyecek, bunu dndrr.
Ama srdrr. Haan Kuruyazcinm fotorafn
da byle bir an ve byle bir sonsuzluk var. te
yle duruyor.

80

Ruhi Su, dururken srenlerin ve srdren


lerin arasna gitti.
Ruhi Beyi yazabilmeyi ok isterdim. imdi
Aziz Bey'in mezar ba konumas ve Timur Sel
ukun 23 Eyll 1985 tarihli Hrgn'de kan ya
zsyla yetiniyorum.
RUH SULAR BR GELR, BR GDERLER
Aziz Nesin

Tarihi, 1985 y nce sann doumuyla m


balatyoruz? Yoksa drtbin y nce yaznn bu
lunuuyla rru? Yoksa onbin yl nceki insann
maara resimleriyle mi? nsanlk tarihi ka on
bin yllk olursa olsun, tarihin hibir zamannda
ve dnyann be anakarasnn hibir yerinde ve
bugn de dnyann 160 ksur lkesine insanlar
milletvekili sknts ekmemilerdir ve bakan
sknts ekmemilerdir ve babakan sknts
ekmemilerdir. Niin? nk bunlar tarihin her
dneminde ve corafyann her yerinde her za
man istenilenden, gereksinilenden daha ok ol
mulardr. Deil bir tek dnyaya, yzlerce dn
yaya yetecek kertede vardr bunlardan. Ama ta
rihin her dneminde ve dnyann her yerinde her
zaman Ruhi Su'lar ok deil, gereince bile bu
lunmazlar ve Ruhi Sular bir gelir, bir giderler.
te tarihin her zamannda ve dnyann her
yerinde gereinden ok bol bulunanlar, dnya
ya pek seyrek gelen - ne mutlu bize k yurdu
muza gelen- Ruhi Suya tedavisi amacyla yurt
dna kmas iin, hibir neden de olmadan,
hibir bahane de uydurulmadan pasaportunu
vermediler. Uygar lkelerin sanatlar, bilimci
leri, aydnlan, Trkiyenin her zaman gerein

81

F.: 6

den pek ok bulunan yetkililerini Ruhi Suya pa


saport verilmesi iin bavuru yamuruna tuttuk
tan sonradr ki, Ruhiye pasaportunun verilmesi
zorunda kalndnda, Ruhi lm yolculuuna,
dn olmayan ge hazrlanyordu. Hi kullan
mad ve artk kullanamayaca pasaportuyla
ld. O kullanlamayan pasaport zenilerek sak
lansn; nk bizden sonraki kuaklar bugn
renmek ve anlamak iin o kullanlamayan pa
saportu mzede grmelidirler.
Her sanat dalnda yeni bir okul kuran n
clerin, o okulun en iyi yaptlarn vernikleri pek
seyrek grlmtr. Ruhi Su, Trk halk mzi
inde hem yeni bir okul kurdu, hem o okulun en
gzel yaptlarn yaratt. Bugn, Onun kurdu
u okulun aramzda vndmz pek ok us
talar var.
Elbette Ruhiyi lmszletiren salt sesinin
biriciklii ve gzellii deildir. Onun byk de
eri, Trk halk mziini adalatrarak yeni
letirmesi, yeni retimlere yol amas, bylece
Trk sesini dnya sesi yapabilmi olmasdr.
Sesi gzel, ii gzel, kendi gzel, ii gzel
bir insan yitirdik. Kendisinden geriye, dnya
mzda durmadan su gibi akacak gzellikler kald.
eyh Galipin Nefi iin syledii Eyvah ki
bir orak vadide akp gitmisin dizesindeki gibi
Ruhi Su da, orak ynetimlerin lnde akp git
ti, ama gnllerimizde yerini alarak. Btn bir
Trk halknn, hepimizin sesi olduu iirt, dn
yann da sesi olmutu.
Trk halknn ba saolsun, hepimizin ba
saolsun, dnyann ba saolsun.

82

Ruhi Su, 1974te Dostlar Tiyatrosunda sunduu Pir Sultan


dinletisinde. (Fotoraf Haan Kuruyaac)

BLGL, DRST, ONURLU AMA ALAK


GNLL, SEVECEN, DERDE NEEYE
ORTAK: TE RUH SU
Tim ur Seluk

Tiiimur, dn gece beni uyutup nereye git


tin gene? Almanya turnelerimizden birisinde,
sabah kahvalt masasnda byle taklyordu Ru
hi Aabey bana. Kendisi konser dnemlerinde
zel bir dikkat gsterirdi yaantsna. Gece en
ge 23.30 civar dostlarndan izin ister odasna
kard.
O yattktan sonra, kesinlikle bir eyler yapa
camzdan emin olduu iin, barux da, *Sen na83

sil olsa birazdan yatarsn, yarn konser var der


di.
Sabah, 9-10 aras, o gzel sesiyle yapt tem
rinlerle uyanr, tembelliimizden utanrdk...
Hayranlk duyduum iki byk insana hep
kotum, ama yetiemedim. M.N. Seluka, stan
bul Oda Orkestrasyla elik edebilseydik keke.
ok seslilie yatkn, gzelim arklarn syleyebilseydi. Ruhi Su, saz ve sesiyle Yunuslan
seslendirirken bizler elik edebilseydik ona. ki
byk ses, iki byk inan, iki byk inat, iki
byk usta, yollan ayn olsa da.

Tiiimuur, sana tekile yaramyor! (*)


Amsterdamda, HollandalI gzel rehberimiz
ve bizim sadece ok sevdiklerimize anlattmz
mutaassp ykler.
Konser gnleri sabah yaplan ses ama tem
rinleri. le yemeinden sonra dinlenme. Akam
st konser programnn yumuak bir sesle ge
ilmesi. Kaabil olduu kadar az ve alak sesle
yaplan konumalar. Gevezelerden ka. Ve b
tn birikimin sahnede sergilenmesi. te Ruhi
Sunun bir gn...
O kkler neydi? Bir tane onlardan ie
biliriz.
LJnderberg, Ruhi Aabey, mideye iyi ge
lir.
Mideye iyi gelseydi, kk ieye koy
mazlard.
Bir gece nce, lsn atmz iki konu
sunda diplomatik dilde uyarldmz anlamak
(*)

Tekila, sert bir Meksika ikisidir. y.k.

84

iin, ayran ya da st imi olmaya gerek yok.


(Tarafmzdan 4 l sessizlik).
Trklerin ada bir yorumla seslendirilmelerindeki yabanclama engelinin en gzel
zmn grrz Ruhi Su okuyuunda.
Keke besteciler ve opera sanatlar gerekli
dersi alabilseler bu rneklerden. Cahil ve ezil
mi insanmza tepeden bakmayan bir sesleni.
Bilgili, drst, onurlu, ama alak gnll, seve
cen, derde neeye ortak. te Ruhi Su.
Tiiimuur, sen nce k! Salonu yle bir
alkala. Millet hzn alsn ki beni sakin ve dik
katlice dinleyebilsinler.
Programlarn sadece ajitasyon dorultusun
da yaplmamas konusunda bir diplomatik uya
r daha. Gene ayran ya da st imi olmak nem
li deil. (8 l sessizlik).
Dnya grnden ayrlmayan bir sanat
anlay. Bir sabr kp ki, seyredeni atlatr
Gelecek gnleri grenlerin sakin inanc. Vefa
l, yalansz, yaln dostluklar. Sdka'l, Ilgml
aklar, sevgiler. Gene Ruhi Su.
Valla, onu bunu bilmem. Orada Mnir
babayla. Ohhh Huriler, yiyecek iecek, temiz ha
va, mis gibi kokulu iekler. Allah versin. Ben
gelene kadar size izin. Ben geldikten sonra er
ken yatmak yok. arklar bakalar sylesin,
ben sizi gezdireceim arkada.
Tiiimuur, sana dastlann lm haberi ya
ramyor!.
(Sessizlik).
Bamz sa olsun..

85

rinde alyormu. Ecel aman vermemi, i eksik kal


m. Sonradan dostlar, el ele verip bir emek ve bilgi
imecesi ile eksik kalan bu ii bitirmei dilemiler. Bu n
sz ile, imeceye benim de katlmam istediler22. Ne ka
dar aklayc! Saz iiri sz konusu olunca, yazan, Amerike Birleik Devletleri'ne yerlemi olsa da, yaz dili
kyl dili oluveriyor ve btn yaamn elektronik hesap
makinalarna geirildii bir dnyada olsa, planszlk, eko
nomik hesap yokluu, zaman bilmemek demek olan ime
ce tr alma vgye deer bulunuyor.
Sabahattin Eybolunun lmnden sonra Azra Hanmn, Profesr lhan Bagzn, Pir Sultan Abdal al
mas ile ilgili olarak yaptklar bir imecedir; bu. anlal
yor, peki Pir Sultan Abdaln yapt nedir? Profesr l
han Bagz bu soruyu cevaplandryor: mecedir. Akta
ryorum: Pir Sultan'n eserini en gzel aklayacak sz
ck imecedir. Onun iiri, insanlarmzn el ele verip de
ektii halay gibi, bulgur gibi, ektii ekin gibi, imece ile
dokunmu bir halk kumadr. Kilim, halk kuma, bul
gur, halay, bu iirin nitelikleri oluyor.
Saz airleri ve iirleri zerinde otorite saylan Ba
gz, Sabahattin Eybolu'nun derledii Pir Sultan iir
lerinin tmnn Pir Sultan Abdal'a ait olmadna ia
ret ediyor. nk diyor, elimizdeki iirler, 1940lardan
sonra derlenmitir23. Bylece, 1940 yllarnda yaanan
Kltr Devrimi sreci iinde Pir Sultan Abdaln da unu
tulmam olduu ortaya kyor. Pir Sultan'n bize ka
dar gelmi iirlerinin hibiri, eksiksiz artksz onun dilin
den ve telinden km deildir. Gnmze bunlar, hal
kmzn dilinde ve telinde evrile evrile, eksile arta, bozula dzele ulamlardr. Pir Sultann olmayan iirleri.
Pir Sultana yazlyor. Pir Sultan'n iirleri ise, ilk ve
eski rnekler bize kadar gelmemi. Bunlar ortaya k
yor; bir aklktr, ortaya kmas gerekiyor. Halk klt
rnn her trnde bir kollektivite, bir deime, bir kar
kma ve bir uyum vardr.
Halk hem kar kan ve hem de ba een, uyum
gsterendir.
86

lhan Bagz, Pir Sultan Abdal, Kyl Alevlii


kategorisi iine sokuyor. Eybolunun kitabna ald i
irlerin bir blmndeki iirler Pir Sultan'n kyl alevliine elbet daha ok yakyor diyor. Srdryor: An
cak, bunlarn da, k Veysel, k zzet gibi Alevlerin
evresinde sylene sylene arlat ve gzelletii,
pek al ileri srlebilir. Mmkn; ancak ileri srlebile
cek olanlar, bunlarla snrl kalmamal. Kalmyor.
k Veyselde her ey bulunabilir; bir tek ey
bulunmuyor. Veyselde ba kaldr yok. Veysel, ba e
menin, uyumun saz airidir. Buna karn Ali zzetde yal
nzca iki yzllk ve iki yzllkle beraber grnebilen
kyl kurnazl var. Ali zzet, smet Paa Devlet Ba
kan olduu srece, en vc dizelerini syledi; dn
ce, kfrde Ali zzete hi kimse yetiemedi. Bu kez v
glerini Demokrat Parti liderlerine ayrd; dtler, k
frlerini sald ve yerine gelenleri vd. 1960 yllarnda
Trkiye i Partisi erevesinde balayan grkemli uya
n dneminde solcu saz ald; sonra bu uyan uykuya
evirme misyonu ile gelen 12 Mart dneminde vlecek
yeni gler buldu.
Bunlarn yazlmasnn bir nedeni olmal; nce, Ky
Alevliinin nereden ktna bakmak gerekiyor. Ky
Alevlii deyimini, onu Tekke Bektaliinden ayrmak
iin kullanyorum. Profesr Bagz, bylece, bir ayrm
yaparken, Ky Alevliinin Tekke dnda kalm Bekta
lik olduunu da belirtmi oluyor. Tekke kltrn ve bu
'arada Tekke Bektaliini gerici buluyor. Tekke kl
tr, gerek OsmanlI Devleti, gerek Medrese Snnlii ile
uzlam, kurulu dzenin bir paras haline gelmitir.
Buna karn, Bektalik ilerici ve ba kaldran saylyor.
Btn bunlardan sonra, bu uzantnn sonuna geliyo
rum. Aktaryorum: kinci Mahmut, Yenieri Ocan kal
drdktan sonra, Osmanl Sultanlarna kar giriilen akkapal btn almalara Bektaler katlm, btn re
formcu abalarn iinde yerlerini almlardr. Bu dn
celer, Profesr Bagz tarafndan savunulmakla birlikte
olduka yaygndr; nerede ise tartmasz kabul ediliyor.

87

Bu dncelerin gerekle ilgili bir yann grmyo


rum. Yenierilik, bir Bekta kmelenmesi idi; Trkiye'de
her trl yenilie kar kt. Yeniden kurmak iin ykmak
zorunda kalan Mahmut- Adli, yenieriliini datt. Mah
mut, ileriye adm att. Bektaler, bugn bile, Mahmut'
un trbesinin nnden geerken Mahmuta kfrediyorlar.
Bunun dnda kinci Mahmut'tan sonra hi bir ba
kaldrda Bektalerin bulunduunu gsteren bir iarete
rastlamadm. Masonlar vard, Mevlevler vard; ancak
Bektaler yoktu.
Saz iirine ve halk trksne bir ilericilik giysisi giy
dirmek iin zorlama var. Devam ediyor: Mill Kurtulu.
Sava, onu izleyen reformlar Bektalikten en salam
destei grmtr. Bu dncenin de doruluundan
kuku duymak gerek; Mahmutu yz yl sonra hatrlatan
Kemalist reformlar, tekkelere cephe ald.
Btn bunlarn arkasndan da u geliyor: Ky Alevlii'nin bu yanlarn yorumlayan bugnk Alev kua
, Hak yoluna girmeyi hakllk yoluna girmek sayyor. Bu
yorum yanl saylmaz. 1960larn toplumcu Alev ozan
lar ise bu yorumu daha ileri gtryorlar. Bu ozanlara
gre. Alevi geleneinin Hak iin kavgas, insan haklan
iin verilmi bir kavgadr aslnda. Onu dar bir Alev ev
resi iinde grmek de doru deildir. Yzyllar sren bu
kavga, ezilen, hor grlen, haklar yenen, fukaralkta s
rnen Trk halknn siyas ve ekonomik haklar iin ya
plmt. Enel Hak srr, emein ve alnterinin hakkn iin
de saklayan bir srdr; bu srr Emek-Hak diye anlamak
gerekir24. Grlyor; bir zamanlar, Trkiyede sosyalizm,
toplumculuk. Alev Kyll erevesine oturtulmak is
tendi. Alev kyllerin, karlatklar banazlklara kar
zaman zaman gsterdikleri tepkiler, Trk halknn siya
s ve ekonomik haklar iin yaplm mcadeleler dzeyi
ne karld. Alevlik, doktrin ve Pir Sultan Abdal da,
Anadolu kylerinden fkrm Marx oldular.
Bu yeni yorumun halka benimsetilmesinde Pir Sul
tan Abdala nemli bir i grdrlmtr. Bu, Profe
sr Bagz'den son aktarma oluyor.

88

Aydn zerine Tezler'in nc kitabnda Bektalik;


ve tarikatlar zerine yazdklarm tekrarlamak istemiyo
rum. Mistisizmden, Bektailikten, Kyl Alevlik'ten sos
yalizm karma deneyimlerini, mucize bekleyilerini, Trk
toplumu ok gerilerde brakt. Enel-Hak, ancak, insann
kendi madd varln reddetmesi ile sylenebiliyor; sos
yalizmin ilkelerine taban tabana zt dyor.
Btn bunlar, 1940 ylnda gerekletirilen Kltr
Devriminin, 1960 yllarnda fkran ayrk otlar oluyor.
Yunus Emre, svire'de sanatoryumaa tedavi gren. Ma
real akmakn damad Burhan Toprak'n i huzur iste
inden doan bir propaganda ile yaylyor. Pir Sultan
Abdal, smet Paann estetik uzman Sabahattin Eybolunun Bodrum'dan balayan Mavi Yolculuk'larnda
kendinden geme ayinleri ile yaylmaya balyor. Her iki
si de. snflar ve politikalar dinamiinde belli bir istee
cevap veriyor.
Yunus Emre ve Pir Sultan Abdal, ba kaldran d
ncenin derinlik kazanmasn nlemede etkili olabiliyor
lar; karlnda, her rzgrda baka yne eilen bir ok
luk grnts veriyorlar.
Pir Sultan Abdal ile balayan uzant, bylece, zm
lemenin kendi mant iinde tekrar 1940 yllarna ve ilk
admlarn atlmas asndan da 1930 yllarna dnyor.
1940 Kua, Yunus Emre'yi kefedilmi olarak ve hazr
buluyor. Ancak ibriin totemlemesi ve Karac Olan'n
n plana itilmesi sreci iinde Yunus Emre'ye de yeni
misyonlar bulunuyor.
Karac Olan' bir Mayakovskiy yapan Abidin Dino
duramyor ve soruyor: Trk Tiyatrosu Nasl Doacak?6
Cevap var: Dram aktrne Davalaciro veya Kral Lirden
evvel Yunus Emre'nin sade ve realist olduu nisbette ac
dram hissini alayarak. Krk yl tekkesine odun ta
m olan Fukara Yunus, bu kez de, Trk tiyatrosunun
kuruculuunu yklenmeye zorlanyor (*). Dino, Yunus ti(*) Yazdklarmn yerli kuaklar tarafndan ciddiyetle ele
alnacan umuyorum. Yalla hi bir itirazm yok, Yunus

yatrosunda, sadelik, realizm, aclk ve dram buluyor;


Abidin Dino, Kltr Devrimi hummasna tutulmu Mao'nun ocuklarndan yllarca nce akln snrlarn amada
/hi bir snra taklmyor.
yle anlalyor, Abidin Dino, soracak sorusu olma
d zamanlarda mektup yazyor. Posta giderlerini biriktirebilmek iin de olmal, mektuplarn ak gnde
riyor. Yeni Ses Dergisi'nin ikinci saysnda ve 1939 yln
da, smail Hakk Baltacolu'na Ak Mektup yer al
yor. Abidin Dino, bu mektubuyla, Kltr Devrimi'nde ek
sik kalan bir halka iin de desteini salyor.
Eksik olan halka, Karagz'dr; daha nce formle
edilen tezlerden birisinin hatrlanmasnda yarar gryo
rum. u: Yerellik, Trk ilericiliinin bir snak-tapnadr.
smail Hakk Baltacolu, Karagz' canlandrmak
istiyor. Edebiyatlar evremde anlarnn yazar Halit
Fahri Ozansoy'a gerici demek kimsenin aklndan geme
di; ancak mcadeleci bir yaam olduunu sylemek zor.
Buna karn, Baltacolu'nun Karagz kampanyasna kar
kyor; Son Posta Gazetesi'nde Karagz asriletirive Mevlnaya angaje olmu olanlar fazla etkileyebileceimi
sanmyorum.
Aydn zmlememde, kuaklarn angajmannn, yeni d
nceler iin nemli engel olduunu ok vurguladm. Bu ne
denle, Trkiyedeki nemli dnmlerin aydn bolluunda de
il, ktlnda gerekletiini ileri srdm.
Ancak angaje kuaklarn etkilenebileceini de sanyorum.
Birinci Be Yllk Plan dneminde, televizyon ile ilgili in
celemeleri yapmak ve karar tasarsn hazrlamak benim so
rumluluumda idi. Ancak Trkiyeye giriini bir sre ertele
nebildim.
Evime sokmadm. Ancak sevgili mer iin dn verdim.
.imdi televizyonsuz yayorum ve ok kazanyorum.
Yine de iittim: Televizyonda Yunus tele-tiyatro olmu.
Abidin Dinonun isteini, Darwini reddeden bir ekip yerine
getiriyor.
Byk Acem airi Mevlnaya gelince, ayn ekip resmini
;paralara basyor.
Kim tutarl? Krk kua m, Darwini reddedenler mi?

90

Jebilir mi, bunu yapmak doru mudur? balkl yazsn


yaynlyor. unlar yazyor: Bugn de karagzde bir ye
nileme, hatta derin ve esasl bir tabir ile, bir asrileme
iddias var. Tez vaka pek yeni deildir, fakat bu defa
daha ciddi bir surette ele alnm gibi grnyor. Bu ce
reyann banda sosyolog Baltacolu smail Hakky bu
luyoruz. Baltacolu smail Hakk tam bir mnevverdir,
onun iin bu ahsiyetten kacak olan herhangi bir fikrin
de olduka deeri var. Ozansoy, Baltacolu'na saygs
n belirttikten sonra, Karagz kampanyas iin tepkisini
belli ediyor: Hayret!
Proudhonculuk krk canldr.
Sinemann kefedilmi olduu bir dnyada Karagz'
canlandrmaya almak!
Gerekten, Proudhonculuk'un, Proudhonun grle
rinden daha gl olduu grlyor. yle anlalyor;
Proudhon Fransa'da dnyaya gelmi olmasa bile, her
gei dneminde ve yeniyle eskinin her atmasnda ve
teknolojide her srama aamasnda ve her lkede mut
laka bir Proudhon bulunacaktr.
Abidin Dino, bir Proudhoncudur.
Hele Karagz oyunlarn modern mevzulara evir
mek, Karagz tiplerini klasik ekillerinden kararak bu
gnk insan numunelerine benzetmek bir haylice mn
sz dmez mi? Bu soruyu Abidin Dino, ortaya atmyor;
Halit Fahri Ozansoy, soruyor. Zaman Abidin Dinoyu de
il Halit Fahriyi hakl karyor. Krk yldr tm abalara
karn Karagz, bayramlarda ana okulu rencilerini elendirebilen ve yalnzca ana okulu rencilerinin ilgisini
ekebilen bir gsteri olmaktan ileri gidemedi.
Dino, Baltacolu'na gnderdii ak mektubuna y
le balyor: Yeni Adam'da Karagz'a ait yazlarn oku
dum. Karagz canlansn, Karagz'e ihtiyacmz var diyor
sun, o kadar doru eyler sylyorsun ki bu ite haksz
telkki edilecein muhakak26. Mektubunu yle bitiri
yor: Yaz yazacan, ben de ibriklerimi izeyim, kim bi->
lir atlan fikir tohumlar niversite bahesinde diktiin
aalar gibi tutar, dal yaprak verir, bu ii de becermi

91

olursun hocam! Dino, bu mektubunu, selm ile ka


patyor ve imza diyor, Sar izmeli Mehmet ve Abi
din Dino yazyor. yle anlalyor; Krk Kuan'dan Ha
an zzettin, Dinamo, Kemal Tahir, Benerci, Arif Da
mar, Barikat, Cevdet Kudret Solok soyadlarn ala
rak daha solcu olurlarken, mtegallibe Abidin Paa
soyundan Abidin Dino, Sar Cizmeli Mehmet adyla hem
soysuzluunu ve hem de kylln kantlam oluyor.
Ak mektubun ban ve sonunu aktardm, can alc
blmn de aktarmak durumundaym. Gereini yapyo
rum.
Ne diye Karagzden bahsedersin!
Anadolu kylsnn k gecelerinde can skld iin
mi?
Bre hocam, oldu olacak ii toptan syle, pencereye
kp haykr;
Anadoluda sanat al var!
Ky sinema istiyor, tiyatro istiyor. Karagz istiyor*
resim istiyor, ark istiyor, istiyor olu istiyor!
Ne olacak bu iler?
Sezar'n hakkn Sezara vermek zorundaym; ky
l azyla yaz yazmada, Abidin Dino, 1960 yllarna dam
gasn vuran Ky Enstits mezunu Trke retmenle
rini yirmi yl nceliyor. Dino, yazmay basit sanyor ve
ky hakknda, estetik bir illzyonu yazyor. Trk kyle
rinin ekonomik durumunu svire mandralar ile gster
mek ne lde gereki ise, Abidin Dinonun sayd k
yn istek listesi de o lde gereki grnyor.
Ky Karagzle deitirme giriimi ile ilgili olarak,
Abidin Dino, stlerine deni, ayn yazsnda yle ifade
ediyor: Bizim ne istediimizi de biliyorsun, bu sanatla
rn temelini atmak. Bu isteklerde Baltacolu ile birleiyor.
Baltacolu, Abidin Dino'dan gelen bu coku dolu
destee karn, ok mutlu grnmyor; Halit Fahri Ozansoyun eletirisinden rahatsz grnyor. Bu nedenle ve
artc olmayan bir balkla, Mnevverden Gelen Mu
kavemet yazsn yaynlyor. unlar ileri sryor: Son

92

gnlerde karagzmz ele alyoruz; bu hayal oyunu,


bu pirim itif tasvirler, bu irticai ve bedhat lmesin, bu
perde inmesin, bu titrek k snmesin ve bu zenginlik
yok olmasn diyoruz, yine bu mnevver, 'hayr, olmaz,
kran varken perde istemeyiz, ampul varken yamumu
istemeyiz, mikimaus, san varken karagz istemeyiz,
biz, bizden baka olan her eyi isteriz, biz yalnz kendi
mizi istemeyiz diyor! Biz 'tiyatro olsun, sinema olsun, rad
yo olsun, fakat karagz de olsun, nk bu karagz on
lar deildir, apayr bambaka bir eydir, kendimize gre
eydir' diyoruz, yine bu 'mnevver', hayr o gericiliktir,
o lmd, o irticadr' diyor!47 ok gzel! Trkiyede ile
ricilik iddiasnda bulunmayanlarn gericilik dediklerini,
ilericilii brakmayanlar savunuyorlar.
Yerellik, Trk ilericiliinin teslim olmaya hazr bir
ileri karakoludur.
Proudhonculuk, Trk ilericiliinin bir snak-tapnadr.
Yerel olana tutunmak, bir aalk kompleksi belir
tisi oluyor; turiste egzotik geleni, yabancnn ilgin say
dn nemli ve kalc bulmay anlatyor.
Yerellik, benliini, yabanc gzyle bulmaya al
mak oluyor.
Burada bir aktarma yapmam gerekiyor; Nazm Hik
met, yerellii, Franszcas ile, provensiyalizm szc
yle anlatyor. Nazm, Bursa Hapishanesinden baka
bir hapishaneye, Kemal Tahire mektup yazyor. Nazmm mektuplar da aktr; Abidin Dino'nun setii trden
gnll aklk deil, hkmller, gardiyanlarnn oku
malar iin ak mektup yazmak zorundadrlar.
Uzun aktarma gerekli oluyor; Nazm, Kemal, sana
bir ey daha syliyeyim diyor. Buradan balyorum: Tu
haf gelecek ama, deildir. Bilir misin Sardere'nin en
muvaffak taraf neresidir? Kulr lokal, mahall renk, ma
hall hususiyet, mahall egzotizm denilen teferruatn s
tnde fazla deil, ancak icobettii kadar durulmu olma
sdr. Bunu da, Sardere'ye gidip grmeden, orda yllar
ca yaamadan yazm olmana medyunsun. Paradoks

93

amma hakikat28. Sardere unutulabilir; Nazmn yaz


dklarnda bir genellik var, grlmelidir. Nazm, doruyu
bulmak iin ubuu tersine bkme yntemini kullanyor.
ok doru olarak yerel rengi, kulr lokal, yerel zellii
mahall hususiyet ve yerel egzotizmi yalnzca bir ayrnt
teferruat, sayyor.
Gorki yllarca bir ok Rus sarderesinde yaad
halde, yle egzotik, seyyah gryle ayan dikkat, ma
hall, mevzi teferruat zerinde durmaz. Ve bundan do
lay da mmkn mertebe ok insan meselesi koyabilir.
Gorkiy iin, yerel malzeme, genel insana ulaabilmenin
aralar oluyor.
Yazmak, telif etmektir; yazara eski syleyite m
ellif deniyor, telif eden demek oluyor, btn kk
kk paralara ayrp birbirine uydurmak anlamna ge
liyor. Mzik ise kompozisyondur, bestelemek demek; ke
sinlikle stilizasyon deil. aykovskiy ya da Sibellius, ye
rel motifleri kullandlar; ancak, halk trklerini stilize et
mekle yetinmedikleri iin, bunlar atklar iin, bestecf
olabildiler ve evrensel sayldlar.
Tez: 1960 yllarnn nde gelen Trk sanats, en
kk bir evrensellik ansna sahip grnmyor.
Yerellik batandan ban karamyor.
Estetik temelleri 1940 yllarnda atlyor.
Nazm Hikmet'ten aktarmay tamamlyorum: Bunif
unun iin yazyorum ki, bizde realist edebiyat denince
biraz da tuhaf bir provensiyalizm, bir mahall rf ve det
leri kl krk yararcasna tasvir anlyorlar. Bravo! Na
zm Hikmet, 1940 yllarnda Trk estetiine dikilen ayrk
otlarn gryor. Nazm Hikmet, 1960 yllannn sanatn,
1940 yllarnda ve hapishaneden eletiriyor.

Nazm Kafeste.- Restorasyon


1940
yllarnn kompozisyonunu yaparken, Nazm'n
neden hapiste olduunu daha iyi anlayabiliyorum.
Ancak 1940 yllarnda kyllk kampanyasnn ok

94

gl esmi olduunu tekrarlamak zorundaym. Trk ay


dn, kyl ufku iine kapanmay bir atlm olarak gr
yor: Bu cokuyu baka trl anlamak mmkn deil.
Aydntrk, 1940 yllarnda elektrikli merdivene bini
yor; kylnn elektrikli merdiven zerindeki cokusunuanlamak mmkn. Ancak aydntrk, elektrikli merdivene
ters bindiini farketmiyor.
Elektrikli merdiven iniyor. Aydntrk, ykseldiini sa
nyor.
Denizin uzadn sanyor. Deniz ekiliyor.
1943 ylndan itibaren gerei anlamaya balayacak.
Stalingrad'da kurulan barikat. air Arif Damar'a bir so
yad salyor. Arif Barikat oluyor ve burada kalmyor;
faizmin yenileceinin ilk ve gvenilir iaretinin grl
mesi, Trk yneticileri iin, aydntrk, sklm, z aln
m bir limon gibi bir tarafa atmak olanayla kar kar
ya getiriyor.
Bu blmde 1943 ylna deinmek imknm olacak;
imdi, kampanyann ve tad cokunun bir iaretini
vermem gerekiyor. 1940 ylnda Yeni Ses Dergisinin ka
panda hapisteki Nazm Hikmetin Kara Haber iiri yer
alyor. Bunu o kadar nemli bulmuyorum. erde ise Nureddin Efak'n, alias Nazm Hikmet, Kyl ya da Trk
Kyls iiri var. Kurtulu Sava Destamndan bu i
iri aktaryorum (*). nce sunuunu sunmakta yarar bu
luyorum.
(*) Nazm Hikmetin Trk Kyls iirini, gl esen
rzgrlar karsnda, hapiste kimsesiz bir byk aydnn, zo
runlu ancak hi de nemli olmayan bir aykrl olarak de
erlendiriyorum.
Nazmn, kyl kavramnn, 1944 ylnda bir mektubun
da ifadesini bulduuriu dnyorum. Uzun uzun aktaryo
rum.
Bu snfl dnyada insanlar insann cann skacak ka
dar birbirlerine benziyorlar. Daha dorusu konumak, yani
daha ak sylemek lzm gelirse, bilhassa asrmzda, snfl
kapitalist memleketlerinde yaayan insanlar, hangi milletten
olursa olsunlar, ferden tetkik edildikleri zaman, bir yandan
kendi snflan iinde, bir yandan da hakim snfn ideolojik^

95

Bir iir yazdm,


garip bir iir,
'Trk Kyls diye,
Bu tuhaf m oluyor, byle gnlerde iir yazmak?
Her ne hal ise, hoa kal, gzlerinden perim.
Kardein
Nurettin Efak.
Nazm Hikmet. Trk Kyls iirini sunarken gaTip bir iir nitelemesini yapmak gereini duyuyor.

TRK KYLS
O topraktan renip
kitapsz bilendir.
Hoca Nasreddin gibi alayan
Bayburtlu Zihni gibi glendir
Ferhad'dr
Keremdir
ve Kelolandr.
Yol grnr onun garip serine
Analar, babalar umudu keser
kahbe felek ona eder oyunu
basks altnda birbirlerine ok, ama ok benziyorlar. Emin
ol ki, bugnk Trk kylsn bir orta kyl insann ele al
dn zaman, karakterinin d tezahrleri bakmndan deil,
i ve z muhtevas bakmndan bir Avusturalyal bir Fransz
orta kylsyle arasnda ok az fark bulacaksn. Belki bizim
Trk Cemiyetinin kapitalizm noktai nazarndan biraz daha,
bir hayli geri oluu bizim orta kyl insanmz mesel, Alaman, yahut Amerikan orta kyl insanndan baz, evet baz
hususlarda baka karakter tezahrleri gstermee sevk eder,
fakat mesel, bundan elli altm yl nceki Fransz, Alaman
kylsyle ana karakterde birbirlerine dehetli benzerler. Ben,
Gorkinin Rus kyllerini, Rus lmpenlerini okurken onlar
bizimkilerden ok az farkl buluyorum.
Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden
Mektuplar, Ankara, 1968, s. 263.

96

arambay sel alr,


Bir yar sever
el alr.
Kanad krlr
llerde kalr.
lmeden mezara koyarlar onu,
O, Yunusu biaredir
Batan ayaa yaredir.
Au ier su yerine
Fakat bir kere bir dert anlayan dmesin nlerine
ve bir kere vakt eriip
gayr yeter
demesinler
ve bir kere dediler mi
srafil srunu urur
mahlkat yerinde dudur
Topran nabz balar
Onun nabzlarnda atmaa,
Ne kendi nefsini korur
ne dman kayrr.
Dalar yrtp aynr
Kayalar delip yol eyler b-u hayat aktmaa.

Nazm Hikmete hak vermemek mmkn deil; ger


dekten garip bir iir, Nazm iiri'nden alnan tad ek
sikli.
iir, Memleketimden nsan Manzaralar erevesi
iinde yazlyor. Hapishanede yllar alan Manzaralarn
yazlma servenine deinmek olanam olacok; yle sa
nyorum.
imdi, Yahya Kemalden sz etmenin srasdr. Na
zm Hikmet ile balantsz deil; nce Celile Hanma a
k ile biliniyor. Bu ak, Yahya Kemal'in, gen Nazm'n
iirleriyle ilgilenmesini salyor. kinci ilgi ise Naztm'
etkisizletirme kampanyas srasnda ortaya kyor. Na
zm Hikmet, hapse konunca, smet Paann estetik ajanJar kollar svyorlar: Nazsn iirini etkisizletirme kam-

97

F.: 7

panyas balyor. Nurullah Ata, Orhan Veliyi n s


ryor; gzdesi Yahya Kemal olmakla birlikte (*) Yahya>
Kemal kampanyasnn direktrln Sabahattin Eyb
olu alyor. Sabahattin Eybolu, smet Paa estetii
nin bir ajan olarak, Yahya Kemal kampanyasyla ve Res
torasyon Dneminde Osmanl titreimlerine, Saray rz
grlarna gz krpyor.
Restorasyon, burjuva ihtillinin temel kazanmlarn
konsolide ederken, ileri kol grevini stlenmi olanlar
datmann yannda, burjuva ihtillini geriye doru ek
mek isteyenleri, artk ciddi bir tehlike kalmad deer
lendirmesiyle, affederek n plana karmay anlatyor.
Bu balam iinde, Mustafa Kemal Paann son zaman
larnda 150likler'in affedilmesi trnden rneklerini ve
ren Restorasyon program, asl smet Paa zamannda
gerekleiyor. Restorasyon kavramnn getirdii aklk,
karsnda, 1950 seimlerinden sonra ynetime gelen Bayar-Menderes ekibinin, smet Paann dorultusuna an
cak, kapitalizmin artan dinamizmi ile Souk Savan tek
yanl d ilikilerini ve boucu etkilerini ekllyebildikleri
belirginlik kazanyor.
Terakki Perver Cumhuriyet Frkas, Kzm Paann
bakanlnda, Cumhuriyet dneminin balarnda ve Cum
huriyet ilkelerini tartma konusu yapan bir siyasal r
gtlenme olarak ortaya kyor. Takrir-i Skun donemin(*) Yahya Kemalin gerek bir bykl vardr, her
halde onda yle bir byklk olduuna inanyoruz. Biliyoruz
ki yannda oturduumuz, konutuumuz o adam yle gelip
geici insanlardan deildir: Gemi yz yllarn insanlaryla
karm, gelecek yz yllarn insanlarna bizden haber gt
recek bir airdir. phesiz olarak biliyoruz ki o lmsz bir
insandr, gzlerimizi lmszln parltsyla kamatryor,
bize insan olunda tanrlk olduunu gstererek gsmz
kabartyor.
Zamanmz Trk iirinin merkezi olmutur.
Onun yannda olmak bize baka bir duygu, bir eit em
niyet veriyor.
N. Ata, Gnlerin Getirdii, stanbul, 1957, s. 7475 ve 73.

08

HN AR; ORHAN VEL (*)


Nazm Hikmet

Orhan Veli'nin kitabm buldurup sana yolla


rm. Bende vard, daha dorusu vermilerdi, oku
dum, iade ettim. Bak Kemal, anhs minhs ben
her sanat eseri iin, edebiyat olsun, mimari ol
sun, musiki olsun, hepsi iin u suali soruyorum:
Ne demi? Nasl demi? Bu iki soruyu o ir bir
lik halinde soruyorum, yle bir birlik esas *Ne
demi? Yani tayin edici unsur bu soru olmak
zere, ne ve nasl demii soruyorum. Aldm
karla gre de o sanat eserim kendimce deerlendiriyorum. Elbette ki bu soruyu konkre
olarak sormak gereklidir. Hangi devirde, nerde so
rusunu da unutmamak icabediyor. imdi Orhan
Veli de dahil, bizim gen airlere bu soruyu so
runca, maalesef ou, birok yazlarnda verdik
leri karlkla beni doyurmuyorlar. Hele son za
manlarda sadece ekle kayorlar, nasl demie
karlk veriyorlar, fena dememi, elenceli, ho,
zeki ve akllca, kurnazca demi, amma gelgelelim ne demi, hi. Yahut da, bulut gibi sarho
olmak istiyorum, yahut, bar\a ne oldu da ben
bilemem, eski halimi hi gremem, yahut da
bu ayarda eyler diyorlar. Sosyal muhitleriyle gznnde tutulduklar zaman iin bu kadar kepa
zelie dmesi sebepleriyle filn anlalyor. Ama
bir eyin izah o eyi mazur gstermek iin yeter
mi? Bugn Trkiyemizde, kr, birka tane
gen air daha var ki - A. Kadir gibi mesel ayn devirde, ayn yerde, ayn syleyi ustaly
la gerekten sylemee deer eyler sylemek
tedirler.
(*) Nazmm bu mektubu' 1946 ylma ait.
ba bal ben koydum

99

Mektu

Sylemee deer eyin mutlaka hagaragort


olmas, byk lf edilmesi gerekmez, bunu da
bilirim. Amma ve lkin, bir tek iir ki belli ba
na bir uzviyet olmas gerektir, ben mahvoldum,
bittim fikrini stnkr fakat kurnazca sy
lemekle de pek sylenmee deer bir ey syle
mi olmaz sanrm.
Bu bahis byle bitsin. Geenlerde bir Fran
sz profesrnn yazsn okudum. hya Ehrenburga atyor. Ehrenburg Fransz milli kurtulu
u iin yaplan kavgay ven yeni airleri meth sen etmi de, onlarn bir l Malarmenin
bir iirine bedeldir filn demi de bu suretle sa
nat propaganda vastas yapyormu da bundan
dolay profesr hiddetlenmi. Dndm, ne ga
rip. air, mesel Bodler, Malarme, Verlen mit
sizliklerinden, lmn hayattan gzel olduun
dan, gemi zamanlarn hasretinden, vefasz sev
gililerinden, Allahn kudretine sndklarndan,
sarholuun meziyetlerinden, hatt olanclktan
bahsederler, bunun gibi eyleri dillerine dolar
lar ve bunu ustaca sylerlerse propaganda olmu
yor. Ama bunlarn aksini ne kadar ustaca syler
se sylesin bir air propagandac oluyor. Han
gayet basit bir misalle anlatmak istese insan
yle olacak: arabn, raknn, sarholuun meth sensn yaptn m, sana esen verdin, yok
tersine, metinde aykl meth sen ettin mi
Yeilay propagandacs oluyorsun. Ne komik i,
deil mi? Bir yandan da tuturuyorlar-. gzel,
gzellik diye. Peki sarholuk mu gzel, ayklk
m?
Btn bunlann sebepleri belli. Ama insan
yine de glerek fkeleniyor.
Nazm Hikmet, Kemal Tahir'e Mahpusaneden Mektuplar, Ankara, 1968, s. 330-332.

100

de datlyor. Terakki Perver Frkaya toplam 29 m illet


vekili kotlyor. Aratrc Mete Tunay, bir almasnda,
bu milletvekillerinin dkmn yapyor; alts, Ankara s
tikll Mahkemesinin kararyla aslyor. 13 milletvekilinin
siyasal yaam, Terakki Perver Frkas ile sona eriyor.
kisi, Refet Bele ile Ali Fuat Cebesoy, Mustafa Kemal
Paann salnda ve alts Feridun Fikri Dnsel. S.
Sarolu, H. Sarolu, Mnir Hsrev Gle, Adnan Advar, Kzm Karabekir, Rauf Orbay, smet Paann y
netiminde milletvekili oluyorlar.
Siyasal yaam Terakki Perver Frka deneyimi ile
sona erenler arasnda Trabzon Milletvekili, Rahmi Bey,
parantez iinde Eybolu, var29. Daha nce, Osmanl
dneminde mutasarrf olduu yazlyor. Bu nedenle Ml
kiye Mektebi, bugnk Siyasal Bilgiler Fakltesi mezu
nu olmas ihtimali ortaya kyor. Mlkiyeliler Tarihinde ise Mehmed Hamdi Efendinin olu Mehmet Rahmi
Eybolunun 1903 ylnda Mlkiyeyi bitirdii, 1936 y
lnda Tekel Mfettii iken ld ve Bedri Rahmi ile
Sabahattin adlarnda iki olu bulunduu kaydediliyor.
Bunlardan by Sabahattin, 12 Mart dnemindeki
ar bask dneminde tutuklananlar arasnda yer alyor.
Bedri Rahmi zerine bir tez almasnda, bu tutukluluk
zerine, Bedri Rahminin ne yapt yle anlatlyor: Bed
ri Rahmi ok beklemeden Ankaraya geldi. nnnn,
Sabahattini kurtarabileceini umud ediyordu. Daha do
rusu acaba elinden bir ey gelir miydi? Ecevite yakn
Cumhuriyet Halk Partilileri tanyordu. Bunlarn bazs es
ki dostlaryd. Onlarn bu konuda yararl olamayacakla
rn arabuk anlamt. O gn Reis bunlarn smet Paadan d kopuyor! dedi ve nnnn evine kendisi
telefon etti. nn onunla Pembe Kkte konutu. Pa
a Sabahattinin durumunu her gn izliyorum, merak
etme demiti. Gece hep bu konuuldu. Ankarann ta
na bak.. trksnn vaktiydi30. Ecevit Takm, smet
Paadan deil, 12 Mart dneminin hmndan korkuyor
du. smet Paa, ibirliki ve zmitte lin edilen Ali Ke

101

mal'in olu Zeki Kuneralp'i kollad gibi, gen Cumhuriyet'i geri ekmeye alan Trabzon Milletvekili Rahmi
Eybolunun ocuklaryla da ilgileniyordu.
Restorasyon, bunu gerektiriyor.
nsan Dergisi'ni karacaklar arasnda yer alacak
olan Nazm Hikmet, tutuklanyor; korku salnyor. Bedri
ve Sabahattin Kardeler, birbirlerine yedikleri can erii
bile yazyorlar; birbirlerinden gn mektup almasalar
alamakl oluyorlar. Yaynlanan mektuplarda, tam bu s
rada, Sabahattin Eybolu'nun nsan Dergisi iin Ye
ni Trk Sanatkr yahut Frenkten Trke Dn balk
l bir yaz hazrladnn veya yazdnn iaretine rastla
madm {*). Nazm, ibret-i alem iin, dnyaya ders olmak
zere, hapse konduu zaman, Sabahattin, nsan Derglsi'nin ilk saysnda byle bir yaz, aslnda fetva demek
gerekiyor, yaynlyor.
Fetvay aktaryorum. Ben yle bir tarif teklif ede
ceim: Yeni Trk sanatkr Avrupaya frenk hayranl
ile gidip Trk hayranl ile dnen adamdr31. Eybo
lu, Nazm Hikmetin hapse atld bir zamanda Yeni
Trk Sanatkr iin bir tarif aryor; aslnda bir mo
del buluyor ve bu modelden, tekilden, bir tanma var
dn sanyor (**). Sabahattin Eybolu, akl d bir r
(*) Sabahattin, Ankaradan stanbulda Bedri Rahmiye
yazd daha sonraki mektuplarnda sk sk Yahya Kemalin
elini pyor.
Yahya Kemal stadmz stanbulda.. Ulustaki yazm ok
beendiini ve sana mektup yazacan sylemiti. stanbul
Kulbnde kendisini grmeye gidersen, ok memnun olacak.
Benim de ellerinden ptm syle, gidersen.
Yahya Kemal'e gidiyor musun? Bugnlerde hep yine onun
lezzeti iindeyim. Ulusta kacak bir Yahya Kemal sayfas
dndk. O sayfa iin bir yaz hazrlyorum. Onu grmeye
git. Benim iin ellerinden p>.
1 Haziran 1940 ve 3 Austos 1943 tarihli mektuplar.
Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuptan, An
kara, 1985, s. 150 ve 198.
(**) Sabahattin Eybolunun Trk dn yaamnda.

102

keklikle, iddetin ideolojiye dnmnn bulunmaz bir


modeli oluyor.
Nazm hapse konduu zaman, Sabahattin'in iine
yerleen byk korku, ayn zamanda byk bir kan
motoru oluyor; Yahya Kemal, Sabahattin Eybolu'nun
snadr. Grek dnyasnda da, Latin dnyasnda da,
slm dnyasnda da, snak, zaman iinde tapnaktr.
Tapnak, zaman iinde, snak oluyor.
Profesr Mehmet Kaplan, Yahya Kemali, aydn Osmani toplumunun belki de en son temsilcisi sayyor (*).
Osmanl olduu sz gtrmyor; son mu, sylemek zor.
Profesr Ahmet Hamdi Tanpnar, en az bilimsel deer
ykl almasnda, arptarak savunmay stlendii Yah
ya Kemal monorafisinde unlar ileri sryor: Yahya Ke
mal kendisinin bir sosyalist devir geirdikten sonra, ev
vel ar Turanc olduunu ve nihayet Fransz milliyet
ilerin fikirleriyle milletimizin hakiki erevesini buldu
unu sk sk tekrarlyor32. Profesr Tanpnar, Darlfnn'da edebiyat mderrisi Yahya Kemal'in rencisi, son
ra yakn ve izleyicisi oluyor; Yahya Kemal'in adna ba
lanan Dergh Dergisi'ni birlikte karyorlar. Yahya Ke
mal'in Culte de Moi, Benlik Klt, yazar Fransz Barrs'den ve zellikle Barrs'nin llerin yatt toprak
kavramndan etkilendiini yazyor. Yahya Kemal iin Tr
kiye, llerin yatt topraktr. Gz, hep gemie ve l
lere bal kalyor. O kadar yle ki, 1957 ylnda yazd
Trk aydn tarihinde ei az bulunur eilmelerden birisini ser
gileyen bu incelemesini, ibret-i alem iin, ders karmak ama
cyla, yeni nesillerin okumalarn diliyorum. 1938 ylnda ya
knlanan nsan Dergisini bulmaya gerek yok; Cem Yaynlar,
Btn Yazlan, Azra Hanmn abalaryla yaynlamaya ba
lamt.
S. Eybolu, Btn Yazlar 1, stanbul, 198, s.
69-79.
(*)
A. Hamdi Tanpnar, Yahya Kemal, stanbul, 19621982.
Mehmet Kaplanm nsz, s. 7.

103

iirlerinde bile ancak Suttan Selim'in cennetin kapsnda?


Peygamber tarafndan karlann grebiliyor.
*
**

Bir gn alnd nevbet-i takdir nihlete


Ukbda yol grnd Huddan bu dvete
Dolduka doldu gzleri ek-i firk ile
Kudretl Padiah veda etti millete
Tevhid maksadiyle geirmiti mrn
Refetti ermegmn dergh- vahdete
Ryt glgesinde feda-y hayat eden
Ervaha pidr olarak girdi Cennete
Yekser riyaz-i huld-i berin oldu ciivegh
Her cenkten getirdii binlerce ryete
Diidar- Fahr-i lem'i grmekti gayesi
Gark- hu, kt huzur- risalete
Alnndan pt fahrederek Fahr- kinat
b sundu sarfediien bunca himmete
Divan- hakda mafiret-i girdigrdan
ayeste grd crm- gnhsm efaate
Dr olmasyle byle byk Padihdan
Gark oldu ns matem-i bi-hadd gaayete
Yer yer misl-i bid-i hazan aidu tlar
Sultan Selim'e girye-knan oldu tlar
*

Ahmet Hamdi Tanpnar'n 1938 tarihli iire Dair


balkl incelemesinden aktarma yapmak durumunda
ym. yle: Bir gn Yahya Kemale u gln suali sor
duklarn iittim: Ne zaman air olduunuza inandnz...
Yahya Kemal hi tereddt etmeden Trkeyi hissettiim
zaman! cevabn verdi. Hi bir sz onun iirini bu kadar
iyi izah etmez (*). Tanpnar'n 1938 ylnda yazdn 1962
(*)

Ahmet Hamdi Tarpnar, Edebiyat zerine Ma


kaleler, stanbul, 1977, iinde, s. 24.
1938 yl Yahya Kemali vg yl olarak ortaya kyor.
Ancak Tanpnarn bir snaa ihtiyac olmad iin, vg
sn snrl tutuyor.

104

ylnda unutmu olduu anlalyor.


1962 ylnda yaynlanan Yahya Kemal monorafisinden de bir aktarma yapmak zorundaym. Yapyorum:
Bir gn kendisine, 'Moreas'a ne zaman kendisini Fran
sz airi hissetti, hi sordunuz mu?' diye bir sual sor
mutum. 'Evet sordum' dedi. 'Ve bana u cevab verdi:
Franszcay duyduunu anlad zaman' (*). Yahya Ke
mal ile dostluu ilerleyince ayn soruyu artk gln bul
muyor.
Yahya Kemal'in, kendisine byk vgler getiren bir
cevab, Fransz Modelinden ithal etmi olduu ortaya
kyor. Bunu gsterebilmi bir durumdaym.
Yeni Trk sanatkr, Avrupaya frenk hayranl ile
gidip Trk hayranl ile dnen adamdr tanmn geti
ren Sabahattin Eybolu'na dnecek durumdaym. Sa
bahattin Eybolu. bir dn peindedir; nemli olan,
dntr ve her nasl olursa olsun, kesin dntr. 1938
ylnda yaynlanan incelemesinden aktarmay srdryo
rum: Mesel frenk mistisizminden Trk mistisizmine d
n derken benim iik tedaim Burhan Topraktr. O'nun
taze bir idrak hamlesi halinde km olan Yunus Emresini yeni Trk uurunun kaynaklarndan biri olarak g
ryorum. Burhan Toprak, Avrupaya Pascal hayranl ile
gidip Yunus hayranl ile dnmtr33. Balanty ku
rabilmek iin tekrarlamam ve hatrlatmam gerekiyor; Bur
han Toprak, zamann Genel Kurmay Bakan Fevzi Paa'nn damad oluyor. Gzel Sanatlar Akademisi'nin ba
ndadr; ilerde grlecek, bu dnemde Trk ilericilii, s
met Paay gzelletirmek iin, repertuarnda her zaman
var olan yi Paa-Kt Paa ikilemini, yeniden kiilendiriyor ve smet Paa-Fevzi Paa kartln bularak,
Yahya Kemal eski iirimizin hakiki mucizesidir.
ibid., s. 24.
Mucizeyi eski ile snrl tutuyor.
(*) Restorasyon gerekleince, Yahya Kemal vgsnde*
snn kaldryor.
Yahya Kemal Trk lirizmini yeniden bulan adamdr. DiLn. tanrs onun eseriyle yeniden dile dner.
A. Hamdi Tanpnar, Yahya Kemal, op. cit., s. 142~

105

Nazmn hapsini Fevzi Paa'nn pasif hanesine yaz-yor (*). Yunus Emre'yi, daha nce Kprlzade Fuat'n
kefetmi olmasna karn, Osmanl dnemi aydnlan Yufius Emre'yi tanmyorlar, asl propagandasn Burhan
Toprak yapyor.
Aktarma gerekiyor: Yeniden domak, eski varl
mzla alkay kesmek deil, ona yeni hayat alamaktr.
Sanatta bizim eski varlmz, Tanzimat'tan evvelki dnyamzdr. (Halk sanat, divan sanat ve mistik sanat). Bu
dnyaya yz evirenler frenkte kalm olanlardr. Onlara
uurlar olsun! Fakat frenk dnyasna yz evirip Tanzimattan evvelki dnyada yaayanlar da bizim eski varl
mzda kalmlardr: Onlara da uurlar olsun! Kemalizmin, kendisine en ok benzeyen, Tanzimat dmanl ile
birlikte mistik sanat, tasavvuf demek oluyor, bylece de
jdealist felsefeye davetiye karlyor. Sabahattin Eyb-olu, materyalist dnya grn, Trkiye'den karma
ya alyor.
Devam ediyorum: Frenkten Trke dn, yani frenk
dnya gr ile Trk kymetlerini anlay yeni sanat ve
fik ir hayatmzn btn cephelerinde tahakkuk edecektir.
Bat, teknii verecek, malzeme yerli olacak; biim, dar
dan gelecek, z buradan alnacak! Bir baka incelemede,
buna, Kemalist Estetik adn verdim (**); Ziya Gkalpin
ilkel, hars ve medeniyet ayrmna dayanyor.
Frenk iirinden Trk iirine.
(*) kinci Savagn sonlarna yakn Trk ilericilii bir
dn yapyor; yine yi Paa-Kt Paa ikilemini brakma
makla birlikte bu kez, smet Paa Kt Paa ve artk emek
li olmu Fevzi Paa da yi Paa rolne karlyor.
Trk ilericilii yi Paa Fevzi Paa ile ortak giriimler
planlyor.
Bu dnemde hapiste Nazm unutulmutur.
(*)
Y. Kk, Bilim ve Edebiyat, stanbul, 1985.
Kemalist Estetiki mant snrlarna gtrerek estetii
dejenere etmek mmkn; iki rnek verebiliyorum. Bunlardan
birisi, Souk Savan iddeti ile, kendinden kaarak resmi
yazma ile zdeletiren Bedri Rahmi Eybolu oluyor.

106

Frenk edebiyat tarihinden Trk edebiyat tarihine.


Frenk tefekkr tarihinden Trk tefekkr tarihine.
Frenk mistiklerinden Trk mistiklerine.
Frenk mimarisinden Trk mimarisine.
Frenk musikisinden Trk musikisine.
Frenk resminden Trk tezyini sanatlarna..* Ve de
vam var.
Bunlar, gereklemi dn alanlar olarak say
yor. Ancak Eybolu'nun yine de bir sorunu kalyor. D
nlerin snr ne oldu ve kimler dndrdler? Bunu zor
bir soru sayyor: Bu dnlerin hudut ve mmessille
rini imdiden tayin etmek fazla cretkrlk olur. Yine
de cretkr davranarak isim vermek gereini duyuyor;
Burhan Toprak, bu balamda anlyor. Yalnz yine de ye
terli deil. yle yazyor: Fakat acaba Pascardan ve
Natte'den Yunus Emre'ye dnmenin tadn ilk tadan o
mu olmutur? Acaba Notre-Dame katedralinden sonra
Sleymaniye Camii'nin, alafranga musikiden sonra ala
turka musikinin modern frenk resminden sonra Ktahya
inisinin ve Trk minyatrlerinin, frenk tiyatrosundan son
27 Mart 1951 tarihinde Maya'da at yazma sergisinin
davetiyesini bir yazma yolunda bir estetik manifestoya evi
riyor.
Yazma halkn maldr. Yazma az ve z deerlerle yap
lr.
Yazma renkleri ve biimleri hayata kartrr.
Yazma cmerttir, ele avuca sar, ie yarar.
Yazma insana ferahlk, sevin verir.
Buna Eref ren kar kyor. ren ve Bedri Rahmi iin
resmi asl olduu yerinden palas-pandras alaa etmiler,
gz yama bakmadan barta-arta resmi yazmalatrver^niler diye yazyor.
Eref ren, Bir Sergi zerine, Zafer, 9 Haziran
1951.
Elif Naci, Trk estetiini soysuzlatrmada, Bedri Rahmi*den bir adm ileriye geebiliyor.
Trk resmi, Trk sanat Alplerin tesinde deil, TorosJann eteindedir. Evet, onun iindir ki ben byle (yanl
deil, drt ile yazlyor, y.k.) ta, efendim, atlayp Paristeki
^Montmartre mahallesine gelmeden nce Sleymaniyedeki Trk

107

ra Karagzn, frenk danslarndan sonra Trk danslar


nn bedii hazzna varm olanlar benim tesadfen bildi
im kimseler mi? Btn bu kuku tohumlan, bir ismi
doru bir hazrlktr. Yaz, bir ismi ok ykseklere kar
mak iin yazlyor.
imdi bu paragraf aktaryorum; Ben imdilik Trk
sanatnn frenk uuru ile kendi kymetlerini idrak ediin
den isimlerin fevkinde bir vaka olarak bahsediyorum.
Bununla beraber bu idraki tipik bir ahsiyete irca etmek
mmkndr. Bence yeni Trk sanatn yukardaki ta rife
uygun olarak en iyi temsil eden Trk, Yahya Kemaldir.
Onun iirde yaptn her Trk sanatkrnn kendi dn
yasnda yapmas icap ettiine ve Trk sanat tenkidinin
onu bir kriter sayabileceine kaniim. Model, kriter, l
t, tipik ahsiyet her ne tr szck seilirse seilsin,
Trk sanatkr Yahya Kemaldir; Eybolu, snrsz vgc olarak ortaya kyor.
Korku, bir ideolojinin iddetle yazlmasn salyor.
Dehet, iddetten daha etkili oluyor.
Bilim de, kendine zg bir iddeti harekete geiri
yor.
Bilim ile olgular, bir eksen etrafnda yeniden dizili
yor.
Olgular, bir eksen etrafnda skyor, pekiiyor.
ve slm Eserleri Mzesinin hal salonunda buldum kendimi,
oradan ayrlmadm. Ta ki emekliye ayrlncaya kadar. Efen
dim, una dikkat etmiimdir ki ben, Picasso ve Braque do
madan yedi yz sene evvel Seluk hal dokuyucusu karanfili
stilize etmi. O kadar yerinde, o kadar Picassoyu kskandra
cak derecede stilize etmi ki.. te modern sanatn Batda de
il de, efendim, Douda doduunu, efendim, ispat edecek
elimizde en mhim belge, bu Seluk halsdr.
Elif Naci, Anlardan Damlalar, stanbul, 1981, s.
118.
Eserlerinde hi bir batl ressamdan esintilexe rastlan
mayan tek sanatkr. Trk resminin dou sanatndan gelie
bileceine birlikte inanmtk. Eserlerinde orijinal ve halis Trk
kalm bir Turgut Zaimdi O.
ibid., s. 58.

108

Birinci ahs tekil yazmak zorunluluu ortaya k


y o r: iddetli ve krc olan, benim biemim deil. Trk ay
dn tarihinin alm olduu yeniden dizilmedir.
Haan zzettin Dinamo, ne yazdklarmdan haberli
dir; ne de yazdklarm beenecei konusunda benim bir
haberim var. Anlarn en az krk yl sonra yazyor. Ama
Yeni Ses Dergisi, 1940 yllarnn hemen banda kyor.
Korku, bir ideolojinin iddetle yazlmasn salyor.
Bilimin iddeti, bunu silmek iin ortada duruyor.
Dinamodan aktarma yapmak gerekiyor. Yapyorum:
Yeni Ses'in ikinci says biraz solumtrak grlp kuku
yandrm olduundan Bedri Rahmi Eybolu biraz e
kinerek dergideki havann yumuatlmasn istedi. Bunu
uygulamak zere de Yahya Kemal'in o zamanlar ok
nl Vuslat iirinin byk puntolarla kapaa konmasn
nerdi. Dedii gibi yapld34. Eybolu Kardeler iin,
buradan da etkileyebildikleri lde Trk entelijansiyas
iin, Yahya Kemal bir snaktr; bir yumuatc oluyor.
Dnce sert ve ayn anlama gelmek zere sol izlenim
veriyorsa, bir para Yahya Kemal eklemek uygun geliyor.
Aydn zerine Tezler, Trk aydn hareketine ve Trk
dncesine, baka trl ve burada ayn anlama gelmek
zere bilimsel bakt iin, btn olgular bu kadar byk
b ir uyumla diziliyor. Kimsenin, bu nedenle, Haan zzet
tin Dinamoya kzmaya hakk olmadn dnyorum.
Dinamodan bir aktarma daha yapyorum: Nazm Hikmet'in brakp dama kapand gnden beri, burjuvazi
davranm, Yahya Kemal'i tahtrevanda bir kez daha i
ir tahtna oturtmutu. Gen airler br yanda yrtnp
dururken meydan bo bulan Yahya Kemal, Cumhuriyet
Gazetesinde iri, kl gktalar gibi iirler dktryor,
her iiri de bir olay oluyordu36. Resm Ulus Gazetesi de,
Sabahattin Eybolunun kampanya direktrlnde Yahtya Kemal sayfalar yaynlyordu.
Kim bu adam?
airlere model yaplyor, insanl var m ve nasl?
Ampirisizm bilimin batadr; kuku yok. Ancak bi

109

lim, olgulardan bamsz deil. Ampirisizm grntlerin^


yan yana geliini bilim sayyor; bilim, olgular bir te
oriye gre yeniden yan yana getiriyor.
Bilimsel yntem asndan ne kadar retici! Yah
ya Kemal'in kiilii hakknda bilgi verecek iki kaynaa, a
lma yntemim iinde, daha nce kardm iki karta s
ra geldiinde, bunlarn balnn Nazm Hikmet olduu
ortaya kyor. Bilimin lmsz olduu da ortaya k
yor: Restorasyon dneminde Nazm Hikmet etkisini kr
mak iin, bir yandan Orhan Veli ve dier yandan Yahya
Kemal kampanyalar balyor ve bir sre sonra, Nazm'n hem iiri ve hem de kiiliiyle daha kalc olduu an
lalyor. Yahya Kemal ve Orhan Veli, Nazm bir sre
etkisizletirebiliyorlar; Nazm yayor, Yahya Kemal'in
yazgs oluyor.
Falih Rfk, Nazm Hikmet yazsnda, Nazm' anla
tyor: lk defa Nazm Hikmeti orada beyaz deniz
rencisi niformas ile grdm. Yz, gnl ak haval,
kendine hemen sndran bir delikanl idi. Yahya Kemal'
in sk sk eve gitmesinin bahanesi de Nazm Hikmeteiir dersi vermekti (*). Atay, Nazm ile balyor; kanl
maz. Yahya Kemal'den sz ediyor.
Yahya Kemal le srdryor: Yahya Kemal'in nesi
eksikti, bilmiyorum. Bir eyi kramad, bir yksei aa
mad, eski kalba yeni bir ruh vermek denemeleri iinde
rpnd, gitti. Kendisi de o hava iinde Osmanl kald.
Trkl, ne Trkecilii, ne de Cumhuriyet devrini
ve devrimcilii benimseyebildi. Kemalizmin inanm ya
zar, Mustafa Kemal Paann sevecen ve ayn zaman
da nesnel yakn, ankaya Yran Falih Rfk da. Cum
huriyet ilkelerini iine sindirememi tutucu Profesr Meh
met Kaplan trnden Yahya Kemal'in bir Osmanl ol
duunu yazyor. Atay, bir adm daha atyor ve Yahya
Kemal OsmanU emperyalizmi destancs idi diyor. ok
(*)

Falih Rtfkt Atay, Nazm Hikmet, Yn, 1965, Sayt


110, s. 15.
Nazm Hikmetin anas, Yahya Kemalin byk ak di,
ibid., s. 15.

110

Aydntrkn Dram
YAHYA KEMAL, EYBOLU, TANPINAR,
ATA
Nazm Hikmetin hapsedilmesi, Trk Ordusunun Kurtulu Sava alkanlklarndan, As
ker Tbbiye, Mlkiye ile birlikte Harbiyede yer
leen aydn yetitirme geleneinden koparma po
litikasnn nemli bir halnas oluyor; ayn zaman
da Trk entelijansiyasn nemli bir korku ile
kuku dalgas iine alyor. Hedonist Eybolu,
Kardeler, bu dalgadan en ok etkilendiler.
Tarihi kesinlikle saptanamyor; ancak mekr
tuplar arasnda sralanndan 1938 veya 1939 ola
bilir. Sabahattin Eybolunun Ankaradan s
tanbuldaki kardei Bedri Rahmiye yazd bir
mektup, kendisini, ok iyi aklyor. Aktaryorum:
Benim can attm ey hayatm, 'kendi elimle
bir yola sokmaktr. Otuz yama kadar hi bir ev
reyi, hi bir koulu zorlam deilim. Bunu yap
madka bir insann tam anlamyla lyk olma
d bence muhakkaktr. Hi bir faaliyeti kendi
eliyle gerek yapmam olan, kendini bilen bir
insan iin, korkun bir azap kayna olmaya yeterlidir (*). Hi zorlamadan geen bir genlik
var; arkas geliyor. imdilik bende yazma ola
naklarndan baka hibir ey yok. Bu olanaklar
da pek kesin deil. satr sonra nefesim tka
nyor. nsan yaamak cesaretini gstermeden n
ce nasl yazmaya cesaret edebilir? Doru.
Sabahattin Eybolunun kardeine yazd
31 Austos 1939 tarihli mektup bir dn ile il
gilidir. yle: Ama Bedrim, topraa dnmek ka
(*)

Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar,


Ankara, 1985, s. 130.

111

rann her gn biraz daha olgunlatryorum, bun


dan tek amacm bu dntr. Bu amac gerek
letirmedike kendimi adam saymyorum (').
1938 ylnda kan nsan Dergisi nin ilk saysn
da Yeni Trk Sanatkr yahut Frenkten Trke
Dn yazsyla Yahya Kemal kampanyasn
altran Eybolunun kendi i dnyasnda uyu
ma kavuamad ve bir daha yaamsal dn
peinde olduu anlalyor.
1941
yl olabilir; kesin saptamak zor grn
yor, Sabahattin Eybolu, topraa dn gerekletirememekle birlikte, Can Erii Estetii
adn verebileceim bir estetik tr kefediyor.
Aktaryorum: Bu akam bakkalda can eriini
grdm. imde, senin lezzetinle, can eriinin lez
zeti birleti. ok eski konumalarmz, senin i
irini hatrladm. Can eriini dnya nimetlerinin
en gzellerinden biri saydm halde, niin be
kuruluk alp, ktr ktr yemediimi dn
dm. Bana cenneti dndren bu meyveyi ca
nm niin istemiyor? Bir sevgi gibi gnlm sa
ran, beynimi yeile boyayan bu meyveyi niin a
zmda tatmyorum? Niin bir admda kavuaca
m bir hasrete can atmyorum? Tembellik' de
dim. Byle nice zevklerin yannda geziyoruz da
durmak cesaretini gstermiyoruz (**). Mektup
tan anlalyor ve can erik almama tembelliini
yeniyor. Geri dndm. Bir kilo erik dedim. Sa
r terazi kalkt, indi. Arzum tartld. San k
da girdi ve orada kald. Bir kilo erik almann
en felsefi ahlatm var.
Canmn meyvesine azm metelik vermi
yor. Bende biri isteyen, biri istemeyen iki insan
yayor, demek. (Bende bir ben var, bend&n ie()
()

ibid., s. 142.
ibid., s. 159.

112

ru). Kim bilir iimizde daha nice can erikleri


vardr derken, Yunusu dndm. Yunus da bir
can erii deil mi? Dediklerini gzel buluyoruz
da, yapamyoruz... Eybolu, burada. Yunus'u
epikryen anlyor. Kukusuz yanl anlyor-, Yunusun bende bir ben var, benden ieru dizesi,
erik yemek ya da yememekle ilgili deil. Yunusun madd varln reddederek yalnzca K
mil nsan olmaya yneliini anlatyor.
Ancak Sabahattin, Eybolu, belki de Yah
ya Kemal kampanyasnn i eziklii ile can eri
e balanyor ve yalnzca can erii gryor. Ak
da belki bir can eriidir, ama bu kadar tefelsl
yetiir diyor. Felsefe yapmak, tefelsl ile yumuatsa da, ak can eriine benzetmek, son de
rece hedonist bir bak asn gsteriyor,
Sabahattin Eybolunun Bedri Rahmiye
yazd bu can erikli mektupta dnya nimetle
rinin altn ben izdim. Bir etkilenmeye dikkat
etmek istedim.
Andre Gidein her zaman nl Dnya Ni
metleri, 1938 ylnda Trkeye evriliyor. Ahmet
Hamdi Tanpnar, Dnya Nimetlerinin zamann
da olduka olumsuz etkiler yaptn ileri sr
yor. 1959 ylnda yaynlam olduu Trk Ede
biyatnda Cereyanlar balkl incelemeden ak
tarma yapabilecek durumdaym. Genlik iin bu
eserin, Dnya Nimetlerinin, d dnyann ve
kendi ferdi hayatlarnn kapsn at, yaama
kelimesinin onlar iin mnsn deitiraii ve
yanl bir tefsirle biraz da kendi hayatlarna ve
ilk gze arpan realiteye hapsettii muhakkak
tr (*). Tanpmarm yazlarnda her zaman yan
(*)

Ahmet Hamdi Tanpnar, Edebiyat zerine


Makaleler, f^ar.bul, 1977, s. 114.

113

F.: 8

makla snmek arasnda ikircikli bir k buldu


umu daha nce belirtmitim.
Tanpnar, Dnya Nimetleri balam iinde
1935-40 yllar edebiyatn inceliyor. Yazdklar
yle; Bu devrin iir mahsullerinde hemen da
ima rastlanan sensualityi, onlarn peinde ko
an hdonismei ve ba bo ferdiyetilii baka
trl izah kabil deildir. Bununla beraber Tr
kiyede tam mnsnda bir Gideisme olmamtr.
Buradan bir adm -daha atyor. Daha iyisi 19351940 yllarnda edebiyatmza ondan sadece bir
ka ykc tavr getiini syleyelim. A . Gideten Trk estetiine ykc etkilerin geldiini sy
lyor ve kald yerden devam ediyor: Bedri
Rahminii iirinin bir tarafn bu hayat itihas yaparsa, br yann da gittike ar basan bir
populisme meydana getirir. Filhakika bu airde
bandan itibaren grlen saz ve halk iirinden
ve bilhassa halk dilinden gelme unsurlar sonu
na doru eserin hakim vasf olurlar. Bedri Rah
mi Eybolu bu tecrbeyi son zamanlarda bs
btn kilim ve dier halk sanatlarndaki motif
lerin ve stylisationun emrine vermek suretiyle
resmine de nakledecektir (*). Eklenecek ne ka
lyor?
Bir yanda hedonizm ve dier yanda kolayc
lk; Nazm Hikmetin provansiyalizm dedii tem
bellik, sanatn ve bilimin yerini alyor. Sanat ve
bilimde, vurgu nemlidir, tonalite olmadan, g
zeli ve doruyu ortaya karmak mmkn m?
Yeni Trk sanatkr Avrupaya frenk hay(*) Ahmet Hamdi, bunlan yazarken, Sabahattin
Eybolunun kardei Bedri Rahmiye yarglarna en
ok gvendiim Andr6 Gide diye yazm olduunu bil
miyor. Mektup, 11 ubat 1941 tarihini tayor.
Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar,
Ankara, 1985, s. 157.

114

rarl ile gidip Trk hayranl ile dnen adam~


dr tanmm karan, hayranlk nitelemeleri
ne de aklk getirmek istiyor. Frenk hayranl,
bize Fransz yolu ile girmi olan Avrupa santna benimsemektir diyor.. Avrupa giyimine,
teknolojisine balanmak, Eybolunun hayran
lk tanmnn dnda kalyor. Trk hayranl,
bir Trk sanatnn mevcudiyet ve kymetini ye
ni bir uurla idrak etmektir diye, ekliyor (*).
Zorluyor; tanmlan, her tanmn uymas gere
ken, etrafn cami ayann mani, ilkesine hi
denk dmyor.
Trkiyede turkofil bir akm izlerini tayor.
Bunu kendisi bulmuyor; asl nemli yan buras
oluyor, Eybolu, Yahya Kemalin tezini alp ss
lyor ve Yahya Kemalin bana ta yapyor, ta
kyor.
Acaba, bizim vatanmz gibi, geni bir mem
leketi olup da, onu asla grmeyen, edebiyatta,
gzleri ecnebi bir aleme dalm ve yalnz o almden bahseden baka bir millet var mdr? (**)
Bu soru, Eybolundan deil Yahya Kemalden
kyor. Yahya Kemalin bu soruyla balatt
akma bir de isim bulunuyor: Mektepten M em
lekete. Devam ediyor: Kopye ihtiyac, taklit iptils, hlsa mektep devresi ne kadar uzun s
rerse srsn, hviyeti olan bir millet, elbette bu
devreden kmaa mecburdur. Bnyesi salam
insanda bir. rt saatinin ald gibi hviyeti olan
bir millete de olgunluun, yaratmak ihtiyacnn
belirdii bir zaman mutlaka gelir. Yahya K e

(*)
(*)

S. Eybolu, Yeni Trk Sanatkr yahut


Frenkten Trke Dn, nsan, 1938, Say 1,
s..31.
Yahya Kemal, Memleketten Bahseden Ede
biyat, Kltr Haftas, 1936, Say 1, s. 2.

115

mal, Avrupa ile temas etmeyi bir tr okul dne


mi sayyor.
Uzun bir paragraf aktararak Yahya Kemal
in dncesini kendi diliyle anlatmasn sala
yabiliyorum. yle: 1870den sonra, edebiyatta,
arktan kma zarureti vard, ktk, bu k
ok iyi oldu. Avrupa kltrnn mektebine gir
dik, orada okumaa koyulduk, yetmi senedenberi de okuyoruz; yazk ki mektepten henz kama
dk, hl bocalyoruz. Milli ihtiyac hi duyma
dan ve duyar yaratlta olmayan alafranga Trk
lerle konumak bile faydaszdr; nk onlar
mektebi gaye telkki ediyorlar, lkin mektep
vastadr. Gaye bizim milliyetimizdir. Onun A v
rupa medeniyeti iinde, tpk dier milliyetler gi
bi, bir hviyet oluudur. te ihtiyac duyan ve
duyacak yaratlta olan Trklerin mektepten
memlekete gemeleri ve memleketi Trk edebi
yatnn erevesi haline getirmeleri lzm gelir.
Yahya Kemalin mektepten memlekete doktri
ninin ifadesi byle oluyor.
Yahya Kemalin mektepten memlekete dok
trini akland zaman byk heyecan yaratt
n gsteren iaretlerle karlamadm. Ahm et
Hamdi Tanpnarn, stelik, bir heyecana yol a
mamas iin zel bir aba harcam olduunu da
ileri srebilecek durumdaym.
Tanpnarn yapt, Yahya Kemalin mefetepten memlekete doktrinini, nemli romanlarn
dan birisinin kahramanlarndan birisine ierme
si oluyor. Huzurda, tarih ve iktisat zerinde
uzmanlaan, ancak sanattan, bilhassa iir ve
resimden iyi anlayan hsan, yle iziliyor (*)
Genliinde frenkleri ok iyi okumutu. Yedi
sene ve en parlak devrinde Kartiye Latende, her
(*)

Ahmet Hamdi Tanpmar, Huzur, s. 36.

116

milletten btn yatlariyle beraber yaamt.


Bir ok moday eskitmi, nazariyelerin doduu
nu grm, sanat mnakaalarnn harman yan
gn parlayna katlmt. Sonra memleketine
dnnce hepsini, en sevdii airleri bile brak
mt. Garip bir ekilde yalnz kendimize ait olan
eylerle urayor, yalmz onlar sevmee al
yordu. Ahm et Hamdi'nin kahraman hsan,
mektepten memlekete doktrinini deniyor.
Kltr Haftas Dergiinde, bir say sonra,
Ahm et Hamdi, Bizde Roman balkl inceleme
sini yaynlyor. ki say sren bu incelemenin bir
yerinde ite Yahya Kemal'e mektepten memle
kete davasnda hak kazandran noktalardan bi
risi budur demesine karn, bu incelemenin,
Yahya Kemalin doktrininin tonunu drmek,
etkisini hafifletmek amacn gttn dn
yorum. Tanpnar, stad sayd Yahya Kemali
rktmeden, Trk estetiinin bir provensiyalizme dmesini nlemek istiyor.
Bir Trk roman niin yoktur ? (*) Ahmet
Hamdi bu sorunun iyi sorulmas gerektiini ileri
srerek balyor: Okunan ve stelik ok okunan
roman ve romanc var, bununla beraber garp
dillerinden birini bilen, yabanc lkelerae bu sa
natn verdii iyi rnekleri okuyan ve hayat ze
rinde az ok fikir sahibi olan okur-yazarlanmzm byk bir zevkle tatt bir roman henz yok
tur. Trkiyede evrensel lde roman olmad
n belirtiyor.
Mektepten Memlekete mi? Ahmet Hamdi,
yaad bir olay anlatyor. Ne kadar uzun olur
sa olsun, olduu gibi alnmaya deer buluyo
rum. Aktaryorum: Roman yazmak isteyen gen
(*>

Ahmet Hamdi Tanpmar, Bizde Roman, Kl


tr Haftast, 1936, Say 2, s. 25.

117

bir arkadam bana bir gn 'Anadoluya gidip


kylerde dolamay, kyl ve halk psikolojisini
tetkik etmeyi istediini syledi. 'Ne yapacaks
nz?' diye sordum. Roman yazacam' cevabn
verdi. Roman yazacam ve bu memleketin hal
kn bu romanda konuturacam. Hatrma Zola'nm Paris amele mahallesinde st ak ve za
yf bir araba ile dolamas geldi (*). Pek kan
mam grnyor.
Anlattklarn kesintisiz aktaryorum; Fakat
bu asil hsn niyet karsnda phesiz ki bir
ey denemezdi. Hatta bu Anadolu ocuuna, Ana
doludan daha dn geldiini bile sylemedim.
Anadoludan bir gn nce gelmesini, romanc
olarak bulunmam olduu iin saymyor. Bir de
romanc misyonu ile memleketine gidiyor.
Dostum Anadoluda, uzun uzadya dolat.
Kyly grd, kk kasabal ile konutu, not
lar ald, fotoraflar ekti. Fakat romandan eser
yoktu. Romana balamak iin memleket gerek
lerini reniyor. Ahmet Hamdi de sabrszlan
yor, roman merak ediyor. Sordum, mphem bir
iaretle ve bir ka kelime ile bahsi kesti. Byle
yazyor ve bir nemli sonu karyor.- Hakikat
u idi ki dostum bir vehme kaplmt. Yahya
Kemal Doktrinini, Ahmet Hamdi, bir vehim
olarak niteliyor.
Ahmet Hamdi, ok doru bir niteleme yap
yor.
Ahmet Hamdi Tanpmar, Trkiyede romann
olmayn, Yahya Kemal ve daha sonra Yahya
Kemal Doktrinini propaganda edecek olan Sa
bahattin Eybolundan ayr olarak, baka ne
denlere balyor. ok doru olarak, lke gerek(*)

Ahmet Hamdi Tanpmar, Bizde Roman, Kl


tr Haftas, 1936, Say 3, s. 4i.

118

lerini bilmemekte deil, bunun tam karsnda


genel olan bilmemekte, entellektel zayflkta
anyor. Dorusunu sylemek lzm gelirse fikir
hayatmz henz gndelik gazetelerin elindedir.
Gndelik basnn etkisinde bir dn yaam,
yzeysel ve clz olmak durumundadr; clz, bir
dn yaamnda roman olmayacan dn
yor
Aktarmak, Trkiyede aydn yaamnda hi
bir filizin olmad dncesinden, yoksulluk sap
lantsndan kurtulmak iin de gerekli oluyor.
Tanpnar, edebiyat trleri arasnda bir birlikte
gelime dnyor. Bir memlekette bir sanat
nevinin tek bana inkiafn yapabilmesi imk
n yoktur. Ona msait vasat verecek btn bir
edebiyat hayatnn bulunmas lzmdr. Toptan
ve canl bir sanat atmosferinin yokluundan ya
kmyor. Bizde belki bir roman yazmak iin her
ey vardr. Fakat romancy beslemek iin btn
bir memleket hayatn birden kavrayan ve elek
trikli edebiyat havas yoktur. Sanat hayatmz
evvel dank, sonra fakirdir. Sanatta, toptan
ve kapsaml bir gelimenin olabileceine inan
yor.
Aydn ile entellektel yaam arasnda sk
bir ba kurulmuyor; ancak, bir oklan iin pek
artc gelebilecek, Ahmet Hamdi Tanpnar, sa
natn gelimemesini ve evrensel dzeyde roma
nn olmaym, Trk aydnnda snf bak as
nn yokluu ile aklyor. Olduu gibi aktanyorum: Benim grebildiim ikinci mesele snf me
selesidir. Bizde snflann vazh ve kati ekilde
mevcut olmamas mnevveri ayn bir snf haline
getirmektedir ki bu cemiyetle olan alkasn
mphem bir ekle sokuyor. Trk romancs muay yen bir hayatn adam olamyor, sadece fikirler
le yayor. Ve bu bizde pek fazla olamad iin
*-
_*

119

umumi hayata istikamet veren fikirlerin iinde


kalyor. Ahmet Hamdi, aydnlarn toplumun te
mel snflarndan uzak oluunu, hem dn d
zeyinin geriliinin ve hem de romann eksiklii
nin nedeni yapyor.
Hi bir zaman bir ilericilik iddias tamam
olan Ahmet Hamdi, Yahya Kemalin mektep
ten memlekete doktrinine, Trkiyede yerel ola
nn deil genel olann eksik olduu dncesiy
le bir kar .gr getiriyor. Yahya Kemalin
doktrini etkili olamyor.
Zayf omuzlara yklenmi doru, yanl al
maya hazr bekliyor.
Kardan gelen iddet, dorunun iine yan
l sokabiliyor; ancak tek yol, deil. Korku, yan
la bir eilim yaratyor; iten ve haktan grne
rek, yumuak bir biimde, yanl aorunun ii
ne yyor (*). kinci yol daha kal* etkiler ta
yor.
Yahya Kemal de bir hedonisttir; Eybolu
Kardeleri etkilemesinin bir nedeni olabilir. Yu
suf Ziya Orta, Portrelerde, Yahya Kemalin, bir
zamanlarn nl lokantas Abdullahta yemek
ten sonra ve herkesin iinde, takma dilerini
kararak, yemek masasnda ykadn yazyor.
Halit Fahri Ozansoy, Edebiyatlar evremdede
Tokatlyan Otelinin arka salonunda Yahya Ke
malin jambon dilimlerini havaya atp azna d
rerek tkettiini anlatyor.
(*) Baka bir yerde, bunun, iktisat alanndaki pra
tiini gstermeye altm. Poplizmin, nasl arptlarak
bir gnah keisi yapldn ve asker rejimlere gereke
sayldn ve bylece askeri rejimlerin aklanmak isten
diini zmledim.
Y. Kk, Quo Vadimus, stanbul, 1985,

120

Sabahattin Eybolu, ite bu Yahya Kemali,


Nazm, Hikmet hapse konunca, yeni Trk sanat
sna model iln ediyor. Bu ilna da bir kar
k var; Trk solculuu, ibrik saplantsn se
mi olduu iin, bu kar k, Trk solculuun
dan gelmiyor. Kar k, bir Yahya. Kemal hay
ranndan geliyor.
Jean Moreas Frenk hayranlnda kald
iin, Yahya Kemal ise Frenk hayranlndan dn
d iin byk air olmutur. N. Ata, Saba
hattin Eybolunun snr tanmaz, takn kam
panyasn yavalatmak iin, nsan Dergisinde
Bir Mektup yaynlyor. zmlemesi son de
rece deerli; Yahya Kemalin zorunlu seiinden
sz ediyor.
Sabahattin Eybolu iin bir sonu alan,
Ata iin bir sorudur: Yahya Kemal niin Frenk
hayran kalmamtr? (*) Cevab veriyor.- O
Avrupadan dndkten sonra da 'alafranga ola
bilir miydi? Denilebilir ki her yeni sanatkr, kuv
veti nisbetinde, etrafna kar kor. Yahya Kemal
Avrupa'dan dnd zaman Trk edebiyatnda
Hamid, Fikret, Cenab hakimdi; Mehmed Emin ve
Gen Kalemler'in gayretiyle hece vezni, halk ede
biyat hayranl da ba gstermiti. Yahya Ke
mal her iki cereyana da kar koydu, hzn Tan
zimattan nceden, divan edebiyatndan ald. Bu
gnk yeni, kuvvetli sanatkrlarn da Yahya Ke
malin fikirlerine kar koymalar, baka bir ey
yapmak istemeleri tabiidir. Yahya Kemal, Edebiyat- Cedide ve halk edebiyat tutulmu oldu
u iin, Divan Edebiyat na dnd; Ata, bunlar
yazyor.
(*)

N. Ata. Bir Mektup, nsan, 1938, Say 4,


s. 371.

121

Yeni ve gl sanatkrlarn Yahya Kemal'e


kar koyarak kacan yazyor.
Artk insanlara ve insanlarn kendi nitele'
melerine gre bir ilerici-tutucu aynmi deil, ilerici-tutucu ayrmna gre insanlarn yeniden ni
telenmesi gerekli oluyor (*). llericilik-tutuculuk,
o kadar zor kavramlar deil; karklk, kart
rlm olmasndan douyor.
ilerisi yaklat zaman, ilerici-tutucu ayr
m yeniden yaplyor.
lerici-tutucu ayrmm yeniden yapmakt iler
lemek iin zorunludur.
(*) Yalnzca Sezarn hakkn Sezara vermek iin
deil, ayn zamanda diyalektik yntemi zenginletirdii
iin de eklemek durumundaym. Kendinden gvensiz ile
riciler, Yahya Kemali bir kampanya haline getirdikleri
srada henz, ileri ile geri arasnda bir kprde duran
Necip Fazl, ok baka ve ok net konuuyor.
Yeni Ses, Necip Fazl ile konuma yaynlyor. Aktar
yorum.
Bizde byk muhteva sahibi olmadan muallkta na
k ve iilikleriyle iir boluunu doldurmaya alan biriki isim saylabilir. Mesel, Yahya Kemal.
Mzka, bak bu tabir iyi! Ben iirde mzik ararm
amma, mzka deil.
Mzkaya bir misal.
Koptu evden ac bir vaveyla
Odalar inledi Leyla Leyla
Yahya Kemal.
Nurullah Ata iiri sadece mzik telkki ediyor.
Asla.
Necip FazVla Bir Konuma, Yeni Ses, 1940,
Say 3-7, s. 4.
Necip Fazl, hapiste Nazm savunabiliyor.
Sanatta stn politikacya misal gsterebileceklerim,
birbirine tamamiyle zt olmalarna ve hassaten birinin ba
na yzde yz zt# olmasna ramen Mehmet Akifle, Na
zm Hikmettir.
ibid., s. 4.

122

doru; Osmanl atllarnn komalaryla, Osmanl lleri


nin ruhlaryla titredi, durdu ve Osmanl titreimlerini dile
^getirdi.
Kim bu adam? Henz bu soruya cevap vermedim. B
tn bunlar, bu soruya cevap iin hazrlk oluyor. Osman
lI hayran bir kiilik ortaya kyor. Mustafa Kemal ise,
Yahya Kemalin alglama dzeyine gre, Osmanl dne
mini sona erdiren kimsedir.
Kim bu adam? Bu soruya, Falih Rfk cevap veriyor,
aktaryorum. Ben yere kapanarak Atatrkn ayan
pen tek adam hatrlarm: Yahya Kemal. Bunlar yaz
dktan sonra Yahya Kemal'i Trk sanatsna model gs
teren ve imdi yaamayan Sabahattin Eybolu adna
utanyorum.
Kim bu adam? Bu soruya cevap aramay srdr
yorum. Mustafa Kemal, Yahya Kemal'i bykeli yap
yor; bir bakentten dierine gnderiyor. Yahya Kemal,
bir Osmanl destancs olmasna karn, kran duyduu
.iin mi, Mustafa Kemal'in nnde yere kapanp ayak
larn pyor? Hayr. Hedonist olduu iin; dnya haziarndan en kk bir kayp karsnda saln kaybet
tirecek korkular iine dt iin Mustafa Kemal'in
ayaklarn pyor.
Yahya Kemal, belki de, hl bir Osmanl Sultan'nn ayaklarn grd iin yere kapanarak Mustafa Ke
mal'in ayaklarn pyor. Kuldur; korkuyor.
Vl Nureddin, Va-Nu, Nazm Hikmet'in ocukluk
arkadadr. Birlikte mcadele ettiler, Va-Nu abuk b
rakt. Nazm, buna zld ve en gzel iirlerinden biri
sini yazd (*). Ancak hapisten knca yine Vl Nured<lin'i arad.
(*) A. Kadir, Nazmn en kzd kiiden kincisinin
Va-Nu olduunu yazyor.
A. Kadir, 1938 Harp Okulu Olay ve Nazm Hik
met, stanbul, 1977, s. 141.
Katlmyorum.
Vlnn komnizmden uzaklamas Nazma ok dokun*du. Bi beendii deerli dostunu kaybetmiti. En sevdii ar-

123

SALKIM ST
Akyordu su
gsterip aynasnda st aalarn.
Salkm stler ykyordu suda salarm!
Yanan yaln kllar arparak stlere
kouyordu kzl atllar gnein batt yerel
Birden br ku gibi
vurulmu gibi
kanadndan
yaral bir atl yuvarland atndan!
Barmad,
gidenleri geri armad,
bakt yalnz dolu gzlerle
uzaklaan atllarn prldayan nallarna!
Ah ne yazk,
ne yazk ki ona,
drt nala giden atlarn kpkl boynuna bir daha
yatmyacak,
beyaz ordularn ardnda kl -oynatmyacak!
Nal sesleri snyor perde perde,
atllar kayboluyor gnein batt yerde)
A t l l a r a t l l a r k 12 11 a t l l a r .
Atlar rzgr kanatllar!
Atlar rzgr kanat!..
Atlar rzgr
Atlar...
At...
Rzgr kanatl atllar gibi geti hayat!
Akar suyun sesi dindi.
Glgeler glgelendi
renkler silindi.
Siyah rtler indi
mavi gzlerine,
sarkt salkm stler

124

san salarnn
zerine!
Alama salkm st
alama,
kara suyun aynasnda el balama!
el balama!
alamal
A

Vl, Yahya Kemal'in de dostudur; yurt dna k


t zamanlar, bykeli Yahya Kemali ziyaret ediyor.
Nazm ile ilgili kitabnda bunlar yazyor, aktaryorum:
Madrit'te Yahya Kemal'i bir sinir hastalna yakalan
m buldum. Varova'dan beri sefirliini yapt Musta
fa Kemalin kendisini takip ettiriyor, Trkiye'ye getirtip
mahvedecek kansndayd. Bu korku yznden Varova'
dan Madrit'e tayin edilirken Trkiye'ye uramamt. Oy
sa elilik geleneinde, yer deitirirken merkeze bir mer
haba olsun demek detti. airliine balayp onu ma
zur grmlerdi (*). Korkaklk, hedonizmin dier yz
dr.
kadan kendi yanndan ayrlm grmeye gnl raz olma
d.
Z. Sertel, Hatrladklarm, stanbul, 1977, s. 164.
Salkm St, mcadeleyi brakan bir deerli insana,
inanl bir attr, Va-Nu iin yazld.
(*)
Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nazm Geti, stan
bul, 1975, s. 342.
Korkak Yahya Kemal, Nazmn affna imza koymuyor.
Va-Nudan aktaryorum.
Yahya Kemalle btn bu iyi ilikilerimize ramen da
rldk. nk Nazmm aff iin dolatrlan ve niversitemiz
d e olsun, BabIalide olsun, pek ok aydnlarn imzaladklar di
lekeye imzasn koymad,
Nitekim, gitmedim cenazesine..
ibid.t s. 343.
Sabahattin EyUbolunun Nafcm ilikisine de deinmek
zorundaym.

125

nat, hlyann dier yzdr.


nat, hlya ile besleniyor. Korkak, cokun hazdar,
zaaf kapyor.
Kurtulu Sava ve Cumhuriyet, Trkiye'de yurtta*
insan ve bundan nce aydn iin, bir gven kayna ol
du. Uzun yz yllar iine alan zaaf, srekli klme,
onur zedelenmesi ve Mtareke Dnemi'nin yz karasu
Trkler'in kendilerinin de inanmaya baladklar bir mu
cize ile umuda dnt.
Umud, kendini besler; umud, umudun kaynadr, ken
disini oaltyor.
1940 yllarna gelirken, somut kazanmlarn varln
da, bir eilim halinde Trk aydn, yeni kazanmlarn
inan ve umudu iinde grlyor. Cumhuriyet, bu aydn
kuan yaratyor; bu aydn kua, uzun bir tarihe sa
hip bu toplumu, ksa bir sre iin de olsa, elinin iinde
duyuyor ve toplumu, kendi yanna ekebileceini san
yor.
1940 Kua, Cumhuriyetin misyonunu, yurttalar
1940 kua aydnlar olan bir toplum yaratmak olarak
smet Paanm ynetiminin son yllarnda Paris'e gnde
riliyor. 9 Temmuz 1948 tarihli Bedri Rahmiye yazl mektu
bunda, Nazm iin yanl yola yrm diyor; hem iir g
nne gidiyor ve hem de bir Trk airi olduu iin gitmezlik edeftezdik diye savunma yapyor. Aktaryorum.
Nazmn iirleri burada hi dnemeyecein bir grl
t kopard. Geen ay baz iirleri Maison de la Pense Franaisede bin kiilik bir yazar ve sanat topluluu nnde Aragon tarafndan okundu. Dinleyiciler arasnda bir ok Trk
gibi ben de vardm. Bir Trk airi okunduu iin gitmezlik
edemezdik. Dncelerinden bize ne. Yanl yola yrm,
ama iyi air!
Toplantda Trk olduunu renmiler, Nazm ile ilgili
bilgi istemiler.
lgim olmadn syledim.
Nazm hapiste ve Pariste Eybolu, soranlara ilgisi ol
madn sylyor. Peki hapisten ktnda ne olacak?
Bu kez Bdri Rahmi Paristedir ve Sabahattin stanbul
da; Ekim 1950 tarihli mektuptan aktaryorum.
Geen ftn Nezaheti yolcu ederken Haydarpaann m er-

126

gryorlar. Kendilerini. Cumhuriyetin ileri karakolu ola


rak deil, yaratlacak b ir toplumun prototipi sayyorlar^
Ayaklarnn altndaki topran kayn, ileri atlm sa
nyorlar.
Bir illzyonu yayorlar.
1940 Kua, bir sanrdr. Bu nedenle Osmanl d
nemi de dahil tm aydn kuaklan iinde en az etkili,
kuak olarak ortaya kyor.
Ksa bir sre bir cokuyu yayorlar. 1943 ylndan
tibaren gerek yzlerine arpmaya balyor. Bundan son
ra at yakmaya balryorlar.
Bu kuak, alamay bir yazn tr haline getirdi.
1940 Kua, yaknmay bir yaam biimi yapt. Ya
knma, hepsinin insan yzne sindi.
1940 Kua, doumuna gre deil, toplumsal etkin
lik on ylna gre adlandrlyor. Zamann dergilerinden,
anlarndan ve zellikle bu kuak iindeki aydnlarn ken
dilerinden sayma ltne gre, 1940 Kua iine u
aydnlar koyabiliyorum: Niyazi Akncolu, Haan Tanrkut, Sadri Ertem, alias Ethem, Abidin Dino, Nail V..
alias Nail Vahdeti akrhan, Mehmet Kemal Kurunluolu, Suphi Tahan, A. Kadir, Sabri Soran, lhami Be
kir, Arif Damar, alias Arif Barikat,. Ercmend Behzat Lav,
Suat Ta, Asaf Ertekin, mer Faruk Toprak, Haandivenlerinde aire rastladk. Muall ile gidip konutuk. Ben
de, Balabana verilmek zere bir Amerikal kadnn getirdi
i bir kitap vard. Diego Riverann freskleri. air beni erte
si gn evine ard. Gzel bir gn geirdik. Kimseler yoktu.
Yemekleri de air yapt. Bir sebze orbas ki tadna do
yamadm. Annesi pek hotu. airin verdii konularda resim
yapyordu, teki hatun da... Eh! Pekl.. yi olmaya alyor
belki.. amar ykyordu!
Sabahattin Eybolu, yanl yola yrm dedii Nazmn yapt sebze orbasnn tadna doyamyor.
Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar, An
kara, 1985, s. 283 ve 319.
Bu satrlar yazdm zaman noktas, 25 Austos 1985,..
Kurban Bayramndan bir gn nce, saat 11.55 Bu yl sebzeorbas imeme karan aldm.

127

zzettin Dinamo, Rfat lgaz, Sabahattin Ali, A rif Dino,


.Asaf Halet elebi, avit Yama, Cahit Stk Taranc,
Fahri Erdin. Melih Cevdet, Oktay Rfat. Fethi Giray. a
hap Stk, Cahit Irgat, Orhan Veli, Alettin Hakgder. Bu
listeye eklenecekler olabilir; Suat Dervi ile Reat Fu<t. Baraner ve Fahri nger de bu kuakla beraber hatr
lanabiliyor. Mina Urgan, Halet ambel, Gzin Dino, bu
kuak iinde yer alan zamann aydn gen kz olarak
^grnyor. Behice Boran, Muzaffer erif, Pertev Naili
Boratav. Niyazi Berkes bu kuaktan ve bir anlamda bi
lim kolu oluyor; Dil-Tarih ve Corafya Fakltesinin gen
ve parlak retim yelerini meydana getiriyorlar. Adnan
Cemgil, Muvaffak eref, Enver Gke de bu evreye gi
riyor.
Yeni bir dzen cokudur; Osmanl dzeninden son
ra Cumhuriyet, yeniyi simgeliyor. Nazm Hikmet, Orhan
Kemal, Kemal Tahir, son ikisi henz Nazm Hikmet'in
eitiminden gememiler ve nszler, hapiste yatyor
lar; 1940 Kuamn cokusuna engel deil. Bir elektrik
li merdivende ykselme duygusunu yayorlar.
Osmanl emperyalizminin destancs, Osmanl titre
imlerinin trkcs (*), hedonist ve hedonizmin alt ko
lu anlamnda epikryen (**) Yahya Kemal ile kendisi iin
bir halk deil, kendi halinde, iine bzlm ve bzle
rek canlln yitirmi bir halkn airi Orhan Veli buraya
ne kadar denk dyor! Sularn ekilmesi bir gereklik
oluyor.
(*) nn bir gn bir gndelik gazetede Yahya Kemal
in divan biimi bir gazelini gstererek bunlar okuduka Nazmm hapiste olmasna canm yanyor demiti.
F. Rfk Atay, Naztm Hikmet, Yn, 1965, Sayt 110,
s. 15.
(**) Yahya Kemalin niyeti benim mistisizmimle kendi
Epikrizmi arasnda bir diyalog amak suretiyle bizi yeni bir
humanizmaya ulatracak yolu bulmakt.
ahane tembellik.. Evet, Yahya Kemal ahafle bir tem.beldi ve bu nedenle humanizmay bulamad.
Y. Kadri Karaosmanolu, Genlik ve Edebiyat Ilattralart, Ankara, 1969, s. 155.

128

Trk gericilii, Yahya Kemali biliyor. Yahyp Kemal'i.


Mehmet Akif ile ayn yere koyuyor (). Fakat Sabahat
tin Eybolu'nun kampanya direktrlnde gelitirilen
Yahya Kemal propagandasna kar koyamyor.
kinci Dnya Sava'nn faizmin yenilgisiyle sona
erdii ve Amerika Birleik Devletler'nin henz Souk
Sava balatmad zaman kesitinde, dnyada yeni sos
yalist dzenler kurulurken, Trkiyede pek ok ksa s
ren yeni bir umutlu havada Yahya Kemal'e kar sesler
ykselebiliyor. Trkiye Sosyalist Partisinin grlerini
yanstan Gn Dergisi, Yahya Kemal akmna kar kmak
gereini duyuyor.
Haan Tanrkut, Gn Dergisinde kan iirde Sa
ve Sol balkl yazsnda, Yahya Kemali dahi mrteci
olarak niteliyor. Dehasn kabul etmekle birlikte banaz
gericiliini belirtmek zorunluluunu duyuyor.
Kampanya o kadar etkili olmu ki, Gn Dergisi de
toptan bir ktan yana grnmyor: Yahya Kemal'in
sanat alanndaki ustalk ve statlna dokunan yok, tenkid edilen, hcuma urayan taraf dnyasdr. Biz O'na
'dnyan fena terennm ediyorsun, sanatkrln yok de
miyoruz, 'bize sunduun dnyay sevmiyoruz' diyoruz36.
Hangisi hangisinden ald, aratrmaya deer bulmuyo
rum: 1946 ylnda Trk ilericiliinin Yahya Kemal'e bak
, Trk gericiliinin Nazm Hikmet'e bakyla zde g
rnyor.
(*) Trk gericiliinin iir dalnda yetkili yazarlarndan
birisi, kif ile Yahya Kemalin bulumasn yle zml
yor: mparatorluun batnda gelen ve iir trlerinde tek
kalan bu airler, ayn medeniyetin ve lknn airi olarak
yan yana durduklar halde, ilk bakta iirlerinin z ve b i
imi bakmndan dou ve bat kadar ayrlyorlar. Teferruat
lca, bu ayrln ilk noktas, k az, birinde estetiin, b
rnde lkUnn hedef tutuluudur. Biri estetikten karak l
kye varyor, br lkden balayarak hemen estetiini ku
ruyor ve sonra ikisi birlikte yryor.
Sezai Karako, Mehmet Akif, stanbul, 1978, s.
43-44.

129

F.: 9

Ksaca form sahasnda statln, muhtevada ge-riliini sylyoruz. Benim ahsen bugn Yahya Kemal,
iin verebileceim hkm 'dahi bir mrteci olduudur.
Kar kta ok byk vg de var.
Asm Sarpn (*) Trk iirinde leri Anlayn Ba
langc balkl yazs, kabul edilmeli, bir umuttan cesa
ret alan sertlii de ieriyor. air-i Azam Abdlhak Hamit,
Rasin, Korney ve ekspir gibi iki ayr cemiyetin da
hisiyle boy lmeye kalkan ku dilli bir anso Panso:
saylyor37. Sakz Mutasarrf, bununla Namk Kemal
anlatlyor, kalemine kadar burjuva ve sistemsiz hr
riyetilii tesadfi olarak niteleniyor. Mehmet kif ise
manzum konuan bir cami vaizi olarak tanmlandk
tan sonra sra Yahya Kemale geliyor. yle sunuluyor:
CHPnin estetik mvari Yahya Kemal ise Divan edebi
yatnn, bilhassa Nedimin izinde yrm mkemmel bir
mukallididir. Gn Dergisinde Yahya Kemalin Cumhuri
yet Halk Partisinin estetik danman olarak nitelenmi
olmas, gerein nemli bir blmn anlatyor.
Yahya Kemal, Restorasyon dnemi Cumhuriyet Halk
Partisinin estetik modelidir; estetik danmanlar, Nurullah Ata ile Sabahattin Eybolu oluyorlar. Dzeltil
mesi gerekiyor.
Asm Sarpn yazsndan, bykelilik dneminden
sonra bir de milletvekili yaplmak istenen Yahya Kemal
in 1946 seimlerinde, Halk Partisi tarafndan, stanbulu
en iyi terennm eden air olarak sunulduu anlalyor.
Asm Sarp buna ok kzyor ve unlar yazyor: Missouri
gelmeden toplattrlp bir yere kapatlan binlerce serseri
ocuklarmzn, Cibalide ttnden verem olan iilerimi
zin, hrriyetsizlikten kar kusan a mideli aydnlarm
zn hangisi bu lks birahanelerin bol bahili mteri
sinin iirinde canlandrlmtr? Bundan sonra da h
km geliyor: Her halde Yahya Kemal ileride de anla(*) Asm Sarpm, Kemal Slkerin yaz ad olduunu bil
miyordum. Ruhi Bey'in cenaze treninde Kemal Stilkerden.
rendim.

130

aktr. Ama, msra bercesteleri ve yahut mehtab sularr


da srklemeleriyle deil, bilkis tezatl bir devrin en
titiz bir ekilci sanatkn olmasna ramen gvdesi s
tnde ifte gerdan tayan ban hi bir sosyal hadise
ye evirmeyen ve bir ngiliz soukkanll ile olup biten
lere kar bir tek mtalea ileri srmeyen neme gerekimistik ferdiyetiliiyle, her halde takdirle olmasa gerek,
anlacaktr (*). Epikryen Yahya Kemal'i, ifte gerdanl
olarak betimliyor; sosyal konulardan, vebadan korkarca
kayor.
Ancak etkili oluyor: Atan, Orhan Veli ve Eybo
lunun Yahya Kemal kampanyasn stlenmesiyle Resto
rasyon Dnemi CHP estetii etkili oluyor.
Tezi yazyorum: Nazm Hikmet, Trk iirini ve Trk
estetiini en az etkileyebildi.
Yahya Kemal zmlemesini tamamlyorum; Ahmet
Hamdi Tanpnarn, 1959 ylnda yaynlanan Trk Ede
biyatnda Cereyanlar incelemesindeki hkm aktaryo
rum. yle: Yahya Kemal, iiri ve ahsiyetiyle son de
vir edebiyatmzda en derin tesiri yapmtr (**). Osman(*) Eer Nazm dnda bir rnek sanat aranacaksa,
Fikrettir.
Fikret, gemi devirlerin alaca karanl iinde temiz
kalm elinin erefle ykselttii insanlk mealesiyle ileri sa
natn yolunu gsterir.
Asm Sarp, Trk iirinde leri Anlayn Balan
gc, Gn, 1946, Say 15-16, $. 11.
Aydn zerine Tezlerin daha nceki kitaplarn okumu
olanlar, ayn kany paylatm biliyorlar; yle sanyorum.
(**) Yahya Kemalin hayal dnyas deniz ve alkol et
rafnda toplanabilir. Bu apollonien air, alkoln hallerini iir
halinin daima bir baka ekli addetmi ve onda bazen ken
disi olmann imknn veya byk ve zaruri kalarn kap
sn rmtr. Denize gelince, tpk stanbulun peyzaj gibi
onun iiri hemen her noktasndan denize alr. Deniz onda
bazen de derinliklerine atlarak dar varlmzn hendesesin
den* kurtulacamz cemiyetin kendisi ve ok defa da imkn
sza susam insan ruhunun eidir.
Ahmet Hamdi Tanpmar, Edebiyat zerine Maka
leler, stanbul, 1977, 5. 110.

131

l yaylmaclnn trkcs, hedonist kiilik Yahya Ke


malin etkili olmas acdr; muhasebesinin yaplmas ge
rekiyor.
Sabahattin Eybolu ve kardei Bedri Rahmi, 1940
Kuafmn iinde saylmyor; saymak iin bir neden yok.
Ancak hedonist ve poplist Eybolu Kardeler, her fr
satta 1940 Kua'na ve bu kanalla da Trk ilericiliine
zaaf tayorlar (*). Sabahattin ve Bedri Rahmi Eybo
lu iin yaamak derlenebilecek hazz maksimize etmek
olarak grnyor.
Eybolu Kardeleri birbirinden ayrmak iin har
canacak bir abay gereksiz gryorum. Bedri Rahmide hedonizm dozaj daha yksek; ancak, Yahya Kemale
kaplanma Sabahattin ile balyor.
Sabahattin Eybolu, tarih dyorum. Yahya Kemal
ile 13 Aralk 1935 tarihinde, akam vakti, tanyor. Bu
nu, bir gn sonra yazd mektuptan karyorum. Akta
ryorum: Haber arama.. Hayat mthi gnlkleiyor...
Tebih eker gibiyiz. Dn akam Yahya Kemal'le tan
tk. Lorientda Suut Kemal, Haan Avni filn oturuyor
duk. Masamza geldi. Suut Kemal tanyormu. Saat be
ten yediye kadar durmadan konutu, ama durmadan.
Sabahattin, Bedri Rahmi'ye mektubunu yazarken, tam
burada konuklar geliyor ve ara veriyor. Sonra devam
edebiliyor. Dn akam mektubun yarm kalmt. Yahya
Kemali anlatyordum. ki saat durmadan konutu. Sap
na kadar air herif cidden. Aznda iir hazz, iir lezze
ti, iir sarholuu var. Azda haz. lezzet, sarholukla
(*) Sevgili Azra Erhat, Azra Hanm, vefatndan hemen
nce, bana yazd bir mektupta Sabahattin Eybolunu na
sl zmleyeceimi sormutu. Sabahattin Eybolunda bir
poplist yan olduunu, bunu sert biimde eletireceimi ve
bir hmanist yan grdm, bunu destekleyeceimi yazm
tm.
Vaadimin yansn tutamadm iin zlyorum; Eyb
olunun hedonizmi, hmanizminin nne geti.

132

anlatlan bir iir grnce, Eybolu'nun balanmas zor


olmuyor.
Fakat Nazm hapse girinceye kadar, bu balanma
nn meyvasz kald anlalyor. 24 Eyll 1938 tarihli,
Sabahattinden Edirnedeki Bedri Rahmiye, Bedri Rahminin Edirne'de ne yaptna hemen geliyorum, yazlan
mektupta unlar var: stadla bugn Vefa taraflarnda
hayli dolatk. A rif'in evini gsterdim. Aferin ressama de
di. Mahallesini ok iyi semi. Yamur gezintimizi yarm
brakt. ehzadeba kahvelerinden birine girdik. Sonra
s malm.. Yeni yazd birka iiri okudu. stad artk
durmadan yazyor. Allah aramzdan eksik etmesin. Sa
bahattin Eybolunun bu duasna ne demeli?
imdi mektuba kald yerden devam ediyorum: n
san Dergisi'ni 1 Ekim'de tekrar karyoruz88. Dergi, b ir
kez karlm ve kapatlm deil; buna karn Eybo
lunun tekrar karyoruz demesi, Nazm Hikmetin ani
den hapsedilmesinin yaratt korku ile Nazmn da iin
de olduu bir ekip tarafndan karlacak olan Derginin
yaynn ertelemeyi anlatyor. nsan Dergisini 1 Ekimde tekrar karyoruz. Dzeltmelerle urayoruz. Hani sen
resim haberieri yazacakth? Ben bu sefer 'Yaayan Ge
mi diye bir ey yazdm. Sabahattin, kardeine bile
doru yazmyor. nsan Dergisinde ve birinci sayda ya
ynlanan bir ey ileri srd trden Yaayan Ge
mi deil, Yeni Trk Sanatkr Yahut Frenkten Trke
Dn balyla bir Yahya Kemal propagandas olu
yor. Sabahattin Eybolu, yeeninin, Bedri Rahminin bu
mektubu yaynlayacan bilmiyor: Yahya Kemal propa
gandasn Yahya Kemal ile birlikte yazd anlalyor.
Yapt iten, nitelemesiyle bir ey, ekiniyor; utan
ga.
Bu alt blm bitiriyorum. Bedri Rahminin Edirne
den ektii bir telgraf aktanyorum.
Bay kr Kaya
Dahiliye Vekili-Parti Genel Sekreteri
Ankara

133

Gzel Edirneden muvaffak bir ka eserle dnebil*


mek iin btn gayretimle almaa balarken sonsuz
teekkr ve hrmetlerimi sunarm.
Ressam
Bedri Rahmi
Bedri Rahmi, Cumhuriyet Halk Partisi'nin Ana
dolu gereklerine resmetme kampanyasna katlyor. Kam
panyaya katlan ressamlara harcrah ve gittikleri yerler
de barnma kolaylklarndan baka bir de 300 lira verU
liyor. Bu parann deerini tartabilmek iin, Bedri Rahm inin 1936 ylnda bir resmin kesine yazd iiri nak
letmekte yarar gryorum*0. Bedri Rahmi'nin dnyasn
da aydnlatyor.

Fndkldaki ilk evimiz.


Kedimiz: Negs
Ev kiramz ayda 18 lira
Rak: Yanm litre 49 kuru
Maa: 100 lira
Bir yaz paras: 250 kuru
Resim satma ans: Sfr
Evimiz Akademi'nin tam kars.
Her cumartesi: Cmb!
4 adet 49 luk rak ile
Gelenler: Abi-Suut-Mazhar
Arif Kaptan-Enver Ziya
ttihat ve Terakki'nin sanatlarla ve bu arada res
samlarla yakn ilikiler kurmu olduuna deindim. Cum
huriyet Halk Partisi'nin bu deneyimi bildii kein; ancak
yine de ressamlar Parti emrinde Anadolu gereklerine
gnderme programn sahiplenen birisi var: Vedat Nedim
Tr. Trkiye Komnist Partisi'nin Genel Sekreteri oldu
u srada, Londrada Sovyet Arcos irketi'ne polisin gir
mesinden korkarak, Vedat Nedim de stanbul'da Sov
yet Arcos irketi'nde alyor. 1927 ylnda thn gizli
belgeleri polise teslim eden Vedat Nedim, anlarnda,
bu program kendisinin nerdiini yazyor. kr Kaya-

134

ya unlar sylediini ileri sryor: Ressamlarmz ok


luk stanbulda otururlar ve yine okluk hep stanbulun
manzaralarn, Kurbaal Dere'yi, Gksu'yu, Boaziini,
camileri veya manolya, gl, elma ve portakal, natrmort
resimlerini yaparlar. Bunlara bu topran gerekleri ile
karlamak imknlarn verelim ve ressamlarmz iin
yurt gezileri dzenleyelim40. kr Kaya, neriyi bee
niyor ve ressamlar seferber etmek iin seferber oluyor.
Vedat Nedim Tr, bu kampanyaya katlan ressam
lar saymaya aziz dostum dedii Bedri Rahmi ile ba
lyor. Bedri Rahmi, bu seferberliin nemini, Vedat Ne
dim Trn etkisindeki Hep Bu Topraktan Dergisinin
Nisan 1944 tarihli saysnda anlatyor. Aktaryorum:
Memleketimizde resim sanatnn boy atp geliebilme
si iin sarfedilen gayretlerden ressamlarmz en ok se
vindiren, Partimizin tertipledii yurt gezileri olmutur. Bu
gezilerin en gzel taraf, kendilerini memleket iersinde
lzumsuz bir lks eyas gibi grmeye balayan ressam
larmza, bir ie yaramak frsatn vermi olmasdr. Cum
huriyet Halk Partisi, Bedri Rahmiye gre, ressamlar
ie yaramadklar kompleksinden kurtaryor. Devlet ser
gilerine ancak iki eserle itirak eden ressamlarmz,
iki aylk bir yurt gezisinden 20-25 eserle dnyorlar. Yurt
gezileri, bize ressamlarmzn hakiki verimlerini ve h
viyetlerini tantm oldu. Yurt gezileriyle, ressamlar da
ressamlar tanyorlar.

Korku ve deoloji
nat ile hlya birbirinden ayrlmyor; ekleyeceklerim
var. nat, alkan oluyor (*). topyaclar, vulgar kan(*) llya Ehrenburg, Birinci Savam ilk yllarnda, Picasso iin, grlmemi bir hzla alyordu diye yazyor.
Gazete muhabirleri, ya da fotoraflar eken eitli tu
haflklar, Picassonun yaam deil, onun, sigara molalardr.
lya Ehrenburgun Hatralar, stanbul, 1968, s.
116.

135

nn tam karsnda, ok alkandrlar; byk topyac, Fourier. Saint-Simon ve Owen, hlyalarn alarak
kuruyorlar.
Korku ve hedonizm, birbirinden ayrlmyor; ekleye*
eklerim var. Korkak ve hedonist ayn zamanda tembel
oluyor. Yahya Kemal'in bir ahane Tembel olduu da
ha nce yazld.
1940 Kua'nn korkusu, ilerinden deil dlarndan
geliyor.
Gemii krp, paralara ayrarak yeniden kurmay
denediim almalarmn bu kesitinde. Restorasyon uy
gulayclarnn 1940 Kua iin ayr bir Korku Senar
yosu yazm olduu sonucuna varyorum. Bir baka
dnyadan paralellik kurabiliyorum. Birinci Dnya Sava
banda Paris'te yaayan Ilya Ehrenburg, bir akn
ln dile getiriyor. yle: Akama doru ehrin ze
rinde bir Alman ua grld. Bu, ehri bombalamaktan
ok korkutmak iindi. Almanlar buna 'Gvercin-Taube'
diyorlard. Beni hepsinden ok bu isim artmt41. Bi
rinci Dnya Sava'ndan kinci Dnya Sava ncesine
gelindiinde, korku ile gvercin szcklerinin yan yana
gelmesi karsnda armyorum.
1930 yllarnn deneyimi var. Restorasyon, belli de
neyimlerin zerine geliyor. 1930 yllarnn biri sonu ver
mi ve dieri sonu vermemi iki deneyiminden sz et
mek durumundaym.
Birinci deneyimin ksa yks yl: Sabahattin Ali,
Konyada retmenlik yaparken arkadalar arasnda
Memleketten Haber iirini okuyor (*). retmen Mus(*) Asm Bezirci, iir Almanyada yazlm olup Sivas'
taki bir Bekta hareketiyle ilgiliydi, baz yerleri deitirilmi
ti, stelik, iinde Atatrkn ad da gemiyordu diye yaz
yor.
A. Bezirci, Sabahattin Ali, stanbul, 1979, s. 27.
Bu iirin yazld zamanda Sabahattin'in yakn arkada
ve sonralan can dmam Nihal Atsz da unlar yazyor:
Bu iirde hkmet ve hkmet adamlar iddetle hicvedili

136

tafa ihbar ediyor ve retmen Emin Soysal tanklk ya


pyor. Devlet Bakan Atatrk' hicvettii iddias ile yar
glanyor; bir yl hapse mahkm oluyor.
*

Hey anavatandan ayrlmayanlar


Bulank dereler durulmu mudur?
Dinmi mi olukla akan kanlar?
Byk hedeflere vanlm mdr?
Asarlar m hl 'Hakk'a tapan?
Mebus yaparlar m her aklaban?
Kylnn elinde var m saban
Sska kzleri dirilmi midir?
***
Sabahattin Ali. Cumhuriyet'in Onuncu Yl A ffndan
yararlanarak hapisten kt; tekrar retmenlie dnmek
istedi. Zamann Mill Eitim Bakan, retmenlie alna
bilmesi iin, bir tr pimanlk ya da sadakat belgesi ge
tirmesini istedi.
Sabahattin Ali, pimanlk belgesi ya da sadakat i
irini, Benim Akm ad ile 15 Ocak 1934 tarihli Varlk
Dergisinde yaynlad. Moskovada Sabahattin Ali zeri
ne doktora almas yapm olan Bulgaristan yurtta
aratrmac brahim Tatarl, Sabahattinin sadakat iirini
yoksulluktan kurtulmak iin yazdn ileri sryor.
lhami Soysaln nsz ile Sabahattin Ali anlarn
yaynlayan kuzeni Reit Ertzn, Sabahattin Ali ve aile
si hakknda yeni bilgiler veriyor. Babasnn ve Sabahat
tin'in daysnn Ankarada varlkl bir doktor olduunu ve
Sabahattin Ali'nin evlerinde kaldn aklyor. O za
manlar durumu iyi olan ailemizin misafiri olarak el s
tnde tutulan Sabahattinin hi bir ekilde yoksulluk ek
tii sylenemez. zellikle annemin gsterdii yaknlktan
yordu. Bata o zamanki cumhurreisi Gazi olduu halde her
kese svlyordu.
Atsz, imizdeki eytanlar, stanbul, 1940, s. 7.

137

ve ilgiden Sabahattin'in kimseye yakndn sanmyo


rum42. Bunlar saf olgulardr; bir de deerlendirme ek
liyor. Benim bildiim kadaryla Sabahattin o manzume
yi yazd srada geri isizdi; ama isterse memuriyetten
.baka i yok deildi. Tercmanlk, gazetecilik, yazarlk,
hatta mill eitim dnda herhangi bir memuriyet bulmak
-onun iin hi de g olmayacakt. Sabahattin, bu olajaklar denemedi; Mill Eitim Bakanl'na dnmek is
ledi. Sadakat iiri'ni yazd ve dnd.
***

BENM AKIM
Bir kalemin ucundan hislerimiz aknca
Bu ince yol aniar skyor, daraltyor;
Beni anlayamazsan gzlerime baknca
Gsm parala bak kalbim nasl atyor.
Daha pek doymamken yaamann tadna
Gnl balanmaz oldu ne kza, ne kadna..
Gnlm yz srmek ister yalnz senin katna,
Senden baka her eyi bir mangra satyor.
ensin, kalbim deildir, byle gsmde vuran,
ensin lk adyla beynimde dimdik duran,
ensin eyrek asrlk gnlerimi dolduran;
Seni karsam, mrm balamadan bitiyor.
Hem bunlar ne kar anlatsam bir dziye?
Hisler kambur oluyor dklnce yazya.
Ksacas: Gnlm verdim Ulu Gazi'ye,
Gsmde imdi yalnz onun ak yatyor.
***
Sabahattin, Benim Akm Sadakat iiri ile MillEitim Bakanlna dnd. 1940 yllarnda memuriyetten
ayrld. 1940 yllarnn sonlarnda, arkasndan vurularak
ldrld. Sabahattinin ldrlmesi ve ldrlmesinden

138

ckho ok ldrlmesinin aklanmas, aklanma sreci


iinde piyasaya srlen senaryo, 1940 yllar Korku Se
naryosu iinde ok nemli bir blm oluyor.
Bir parantez ayorum: Sabahattin, Trkiyeden ka
acan Msrdaki sar sultana bile duyuruyor. Arka
dalar, Sabahattin A linin Trkiye'den ktn dn
yorlar; ilerinde Parise gidip Sabahattin Eyboluna
konuk olabileceinden korkanlar bile var. Sabahattin, ar
tk arkadalar iin bir kayg kayna olmu, durumda.
Byle bir durumda resmi makamlarn, ldrldkten
aylar sonra Sabahattin'in feci lmn aklamas iin
b ir gerek yok; kimse Sabahattini sormuyor. Trkiye'den
gitm i olmasnn arkadalar iin bir rahatlk kayna ol
duu bile sylenebilir. Buna karn, hi kimse sormadan,
bir dedikodu kmadan, resm makamlar Sabahattinin fe
ci lmn, baka yerden toplanm bir uval kemikte
ve tmyle uydurma bir senaryo ile aklyorlar.
Bir gerek var: Sabahattinin feci bir biimde ldrl^
mesi yeterli olmuyor, lm sa olanlar ldrmek iin
kullanlmak isteniyor, lmnden korku yaymak istiyor
lar.
Biliyorlar: Dehet, iddetten daha etkilidir.
Parantezi kapatyorum ve devam ediyorum. Nazma
geliyorum.
1938 ylna gelmi oluyorum. Nazm Hikmet, ad unu
tulmasn. daha sonra CHPden milletvekili olan komiser
Salih Tanyerinin etkin katlmyla, stanbul'da tutuklan
yor ve yarglanmak in Ankaraya getiriliyor. Harp Oku
lu Davasdr; derhal mahkm oluyor. Ankara'da cezaevin
de bulunuyor ve Harp Okulu rencilerinden tutuklu ve
mahkm A. Kadir anlatyor. Aktaryorum.
O gn ikindi vakti avluda dolarken, telefona a
rdlar Nazm'. Ben de gittim arkasndan. O ieri m
drn odasna girdi, mdr odada yoktu, ben odann ka
psnda eikte dinledim. Nazm heyecanla ald eline te
lefonu. Ha, Sadri, sen misin?... Merhaba! yiyim, iyi..;
Evet... Evet.. Evet, sonra?... Ne?... Hususi mektup mu?..
Ne diyorsun sen kardeim?... Hususi mektup yazmam

139

CUMHUKRES ATATRKN YKSEK


KATINA
Trk Ordusunu isyana tevik ettiim id
diasyla on be yl ar hapis cezas giydim. im*
di de Trk Donanmasn isyana tevik etmekle
thmetlendiriliyorum.
Trk inklbna ve senin adna and ierim
ki susuzum.
Askeri isyana tevik etmedim.
Kr deilim ve senin yaptn her ileri dev
hamlesini anlayabilen bir kafam, yurdumu seven
bir yreim var.
Askeri isyana tevik etmedim.
Yurdumun ve inklp senin karnda alnm
aktr.
Yksek askeri makamlar, devlet ve adalet,
kk-byk brokrat gizli rejim dmanlarn
ca aldatlyorlar.
Askeri isyana tevik etmedim.
Deli, serseri, mrteci, satlm, inklp ve yurt
haini deilim ki, bunu bir an olsun dnebile
yim.
Askeri isyana tevik etmedim.
Senin eserin ve sana aziz olan Trk dilinin
inanm bir airiyim. Srtma yklenen ve yk
letilebilecek hapis yllarm tayabilecek kadar sa
brl olabilirdim. Byk ilerin arasnda seni bir
Trk airinin felketi ile alkalandrmak iste
mezdim.
Bala beni. Seni bir an kendimle megul
Yn, 3 ubat 1967, Say 201.
Ynn Notu: Nazmn bu mektubu, Atatrke veril
mek zere, airin bir yaknna verilmitir. Fakat o sra
da hastal arlaan Atatrke mektup bu yzden , su
nulamamtr. Haluk ehsuvarolunun eline geen mek
tup, Ycel arivinde saklanmak zere Muhtar Enataya tevdi, edilmitir.

140

ettimse, almma vurulmak istenen bu inklp as


kerini isyana tevik damgasnn ancak senin el
lerinle silinebileceim inandmdandr.
Bavurabileceim en inklp ba sensin.
Kemalizmden ve senden adalet istiyorum
Trk inklbna ve senin bar%a and ierim
ki, susuzum.
Nazm Hikmet Ran
NAZIM HKMET AF BEKLYOR: 1946
Kemal kardeim,
gn nce sana uzun bir mektup yazm
tm. Herhalde almsndr. Bugn sana iyi bir
haber, daha dorusu gerekleirse iyi olacak bir
haber vermek iin bu mektubu yazyorum. Ben,
bugn, B. M. M.ne bir dileke ile bavurarak ve
bir adli hat, bir kanunsuzluk, bir gadra ura
dm btn kanuni delilleriyle ispat ederek,
cezamn kaldrlmasn istedim. Alacam netice
ye gre, - ki bu neticenin her eye ramen haki
kati meydana karmak suretiyle tecelli edecei
ni sanyorum - sen de tabii ayn makama mra
caat edersin. imdilik benim alacam neticeyi
bekle. Senin mracaatn iin ben sana haber ve
ririm.
Biraz ardn, canm imdi zaman m?
diye dneceini tahmin ediyorum, fakat diya
lektik denilen nesne bir acaip eydir ve hakikat
bazan en umulmadk artlarla tecelli eder.
Haydi hayrls kardeim. Bugn sana 25 li
ra yolladm. Seni hasretle kucaklarm; bu hasre
tin, en nihayet adaletin tecelli, hakkn yerini bu
laca midiyle yaknda giderileceine inanyo
rum.
Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden Mektuplar, Ankara, 1968, s. 332.

141

ben... Pullu istida yazarm, halk gibi. Hakkm yle ara


rm... Pullu istida yazarm, Sadri, pullu istida!... Byle
de sen ona. Gle gle..' Hrsla koydu telefonu yerine.
Yzm kpkrmz olmutu fkeden43. fke, daha sonraki
ar basklarn sonunda, kayboluyor.
fkenin kaybolduuna tarih iaret ediyor. A. Kar
dir, mdriyetten knca ne oldu ki? diye soruyort
Cevab yazyorum: Sadri Ertem telefon eden.. Dahiliye
Vekilini grm. kr Kayay.. Hususi bir mektup ya*
zarsam, Atatrke, kendisi gtrr mektubu verirmi ona,
affettirirm i beni... una bak sen... Sabahattin Aliye
denenen yntem Nazm Hikmete de uygulanyor.
Sonuta baarl olmuyor. Nazm Hikmet, bu uzun
hapisliinin ok byk bir blmnde srekli bir zel
af ile avutuluyor. Zaman zaman inanyor. Zaman zaman
can sklyor. Sonunda gerekenleri yapyor. En son 1946
ylnda af iin umutlanyor. Sonra, Souk Sava ile bir
likte Nazm da, af da unutuluyor.
Bunlara bu blmde deinmek zorundaym. imdi;
Nazm Hikmet'in fkesini yenerek istenen mektubu yaz
m olduunu belirtmek durumundaym.
Mektup sonu vermiyor.
znel niyetleri bir kenara brakyorum; tarihsel man+
tk ortaya kyor, bunun zerinde durmak istiyorum. Ta
rihin fiziksel akna bakldnda, Nazm Hikmet'in Mus
tafa Kemale ulatrlmak zere bala beni cmlesi
ni ieren, bavurabileceim en inklp ba sensin ile
sonuna yaklaan ve Kemalizmden ve senden adalet is*
tiyorum dilekleri sona eren bu mektubun Kemal Paaye ulap ulamad konusunda bir speklasyonu nem
li ve deerli bulmuyorum.
Restorasyon iin. Nazm Hikmetin hapiste plmas
gerekiyor.
Gereklilik zorunluluk mu? Determinizmin, kaba me
kanizme dntrlmesine hep kar oldum. Probalistik
bir platformda, pratiklere ak bir alanda, bu gerekliliin
kesin gerekleeceini sylamek, insan aklnn alma
sn durdurmakla zdetir; yle dnyorum.

142

Gerekliliin gereklemesi, bir g sorunudur ve di


namiklerin dengesi ve sonucudur. Ayn gereklilik bir ba
ka zaman kesitinde gereklemeyebilir; gereklemedii
olmutur, snfsal ve politik dinamikler, ister olgusal is
terse gizli olsun, gereklemeyi nleyebilir.
Nazm n hapislii bir gerekliktir (*). Sabahattin Ali,
Sadakat iiri'ni yazdu ldrld.
Korku Senaryosu, Nazm Hikmet'te baarya ulama
d. Nazm, yaad.
nat, topya ve alkanlk bir arada bulunuyor.
topyac, bir yanyla saf bir ocuk oluyor.
Nazm lnceye kadar saf bir ocuk kald (**). Bunu
daha da gelitirmek imknm olacak; bu blmde.
Hapislik bir yaam biimidir; snrl, ancak yaamdr..
Zaman ve uzam amann gizini saklyor.

Dnyadan, memleketinden, insandan


umudun kesik deil diye
ipe ekilmeyip de
atlrsan ieriye,
yatarsan on yl, on be yf
daha da yatacandan baka,
Sallansaydm ipin ucunda
bir bayrak gibi keke
demiyeceksin,
(*) Hapisteki aydnn en byk dman, sulu gzl ve
gz yalarndan eilmeye hazr, yaknlar oluyor.
(**) Kimi zaman safl, bilge olmasna yardm ediyor
du.
Nazmn yaam frtnal ve ar gemiti; ayrlklarn
her eidini, btn adlarn bildii halde, bir defa olsun kop
mann acsn ekmemiti: mrnn sonuna kadar genlik
yllarnn lksn, tatlarn, ballklarn korumasn bildi.
Nazmm inanm bir inklp, byk air olduunu
herkes bilir. Ama onunla grenler* Nazmn, eine az rast
lanan, iyi yrekli, iyi bir insan olduunu da bilirler.
tlya Ehreriburgun Hatralar, op. c i t s . 285-287.

143

yaamakta ayak direyeceksin.


Belki bahtiyarlk deildir artk,
boynunun borcudur fakat,
dmana inat,
bir gn fazla yaamak.
erde bir tarafnla yapayalnz kalabilirsin,
kuyunun dibindeki ta gibi.
Fakat br tarafn
dnyann kalabalna
ylesine karmal ki,
sen rpermelisin erde,
darda krk gnlk yerde yaprak kprdasa.
erde mektup beklemek,
yank trkler sylemek bir de,
bir de gzn tavana dikip sabahlamak
tatldr ama tehlikelidir.
Tratan traa yzne bak,
unut yan,
koru kendini bitten,
bir de bahar akamlarndan;
bir de ekmei
son lokmasnadek yemei,
bir de az dolusu glmeyi unutma hibir zaman.
Bir de kimbiiir,
sevdiin kadn seni sevmez olur,
ufak bir i, deme,
yemyeil dal krlm gibi gelir,
ierdeki adama
erde gl, baheyi dnmek fena,
dalan, deryalan dnmek iyi.
Durup dinlenmeden okumay yazmay,
bir de dokumacl tavsiye ederim sana,
bir de ayna dkmeyi.
Yani ierde on yl, on be ytl,
daha da fazlas hatta
geirilmez deil,
geirilir,

144

kararmasn yeter ki
sol memenin altndaki cevahir!
**
m
Umut umudu besliyor.
Korku, korkuyu douruyor.
Dram bir anlatmdr; iinde agon olacak. Agon ya
r anlamna geliyor; acy ve elikiyi anlatyor. Dram,
ilkelin, tehlikeli av sahnelerini; av yakalamak ile yaa
m kaybetmek arasndaki heyecann, kabilesini anlatma
syla balyor.
Aydntrkn umudu, 1943 ylnda solmaya balyor.
Aydntrk'n dram, 1943 ylnda balyor.
1943 yl balarnda Stalingrad nlerinde faizm ye
niliyor. Bu, savan dndn haber veriyor.
Dram, diyalektik olmak zorunda kalyor.
Faizmin yenilgisinin iaretlerinin ortaya kmas,
Trk ilericilii iin bir dram oluyor; Skynetim Komu
tanl, stanbuldaki mseccel,. eskiden bu szck kul
lanlyordu, tescilli anlamna geliyor, ne kadar solcu
varsa, stanbul dna sryor.
1937 yl olabilir; kaynaklarn bugnk dzeyinde daha kesin yazmam mmkn grnmyor. Trkiyede bir
cephe kuruluyor. Trkiye Komnist Partisi, kendisini
tasfiye ediyor ve CHP kanallarna akyor. 1943 ylnda
Stalingradta Sovyet Kuvvetleri, Faist Alman Kuvvetleri'ni kesin bir yenilgiye uratnca cephe rmeye ba
lyor.
Cephedir; en gl olduu zaman kme iaretleri
veriyor.
Aklanmas gerekiyor: Taraflar korkularn duyuyor
lar.
Burada, Tercman Gazetesi yazar ve siyas tarih
profesr Fahir Armaolu daha iyi bir kaynak olabilir
mi? Bu blmde, korkunun yol at sa renci terr
lerinden sz etmek durumunda kalacam; ite bu ta
rihte Fahir Armaolu bir niversite rencisidir ve sa
renci terrlerinde nde bir yer alyor. Daha sonra pres-

145

F.: 10

tijli Siyasal Bilgiler Fakltesinde siyas tarih profesr


lne kadar ykseliyor.
Aktaryorum: 1942 yl sonunda Trkiye zerindeki
Alman basks kalkmakla beraber, bunun yerini Mtte
fiklerin basks ald. Bu konuda Sovyetlerin Stalingrad
zaferi bir dnm noktas tekil etmitir. Bu, ayn zaman
da, Trk-Sovyet mnasebetlerindeki yeniden terse dn
n de balangc olmutur44. Bask, ncelikle Batllardan geliyor. Birleik Krallk ile Birleik Amerika, Trki
ye'nin kendi cephelerinde savaa katlmasn istiyorlar.
1943 banda Roosevelt ile Churchill Casablanca'da
bulutuktan sonra, vardklar sonulan, Trkiye'ye aktar
mak grevi Churchille dyor. Devlet Bakan smet Pa
a ve Babakan kr Saraolu ile 30 Ocak 1943 ta ri
hinde Adanada buluuyorlar. Churchill, Adana'da, Fahir
Armaolundan aktaryorum, Trkiye'nin en ge 1943 y
l sonunda savaa katlmasn istiyor.
Trkiye'nin gr ilgintir; aktarlmaya deer bulu
yorum. Buna karlk Trk devlet adamlar u iki nokta
zerinde zellikle durdular: 1) Trkiye, Sovyet Rusya'
dan emin deildir ve ondan ekinmektedir. Almanyann
yenilmesiyle Sovyet Rusya Avrupada egemen duruma
gelecektir. 2) Trkiye'nin savaa katlabilmesi iin Trk
Ordusunun malzeme bakmndan geni lde takviyesi
gerekir. Ak; Trkiye, Sava'tan sonra sosyalizmin ge
nilemesinden ve Trkiye'yi etkisi altna almasndan kay
glanyor.
Bir paragraf daha aktaryorum: Churchill, birinci,
noktaya verdii cevapta, komnizmin artk belirli bir l
de deimi olduunu, sava sonrasnda Rusya, Tr
kiyeye saldrsa bile (*), kurulacak milletleraras tekil(*) ok ak bir noktann altn izmek zorundaym:
kinci Dnya Sava sonunda, Sovyetler Birliinin Trkiye
den toprak ve s istedii inancm srdrebilmek iin belge
yok ikinci tezini ortaya atanlar, daha 1943 ylnda, Trki
yenin byle bir inan iin hazrlk yapm olduunu kabul
etmek durumundalar.
Bir de unu grmek zorundalar: Byle bir propagandann
kayna zamann Moskova Bykelisi Selim Sarper, Stalin-

146

tn (yani Birlemi M illetler Tekilt'nn) gereken ted


birleri alacan bildirdi. kinci noktaya gelince, ngilter
re ve Amerika, Trkiyenin istedii yardm yapacaktn45.
Bunlar saptadktan sonra aktarmay kald yerden ve
olduu gibi srdryorum. Saraolu ise, Churchille,
Trkiyenin fiil garantiye sahip olmak istediini, Avru
pann Slavlarla ve komnistlerle dolu olduunu ve Al
manya ykld takdirde, btn yenilen memleketlerin
bolevikleeceklerini syledi. Zamann Babakan Sara
olu, sosyalizmi nlemek iin Faist Almanyann zafe
rine gveniyor.
Fakat 1943 yl Kasm aynda Tahranda toplanan.
M ttefikler Doruk Toplants, Trkiyenin savaa katlma
sn kararlatryor. Birleik Krallk Dileri Bakan Eden,
Trkiye Dileri Bakan Numan Menemenciolu'nu Kahireye aryor ve alnan karar bildiriyor. Daha sonra,
4-6 Aralk 1943 tarihinde Kahirede nn-Churchiil g
rmesinde Trkiye savaa katlmay kabul ediyor.
Trkiye kendine gvenmiyor. Savan Sovyet etkin
liinin yaylmasyla sonulanacana inanyor.
stanbuldan solcular srmeye balyor.
1940 Kuann yazgs olan srgnler, ite bu ka
rar sonrasnda ve birdenbire balyor. Rejim, cephesini
bozuyor ve aydnlara kar korkutma senaryolarn uygu
lamaya koymaya balyor.
Bir Kuruldan sz etmenin sras geldi. Zamann M il
l Eitim Bakan Haan Ali Ycel (*), CHP dare Heyeti
yesi Mara Milletvekili Haan Reit Tankut (**), Ada
grad Savunmas ve Adana Grmesi srasnda Matbuat Ge
nel Mdr'dr.
Hemen burada bir Kuruldan sz ediyorum. stanbul'u Sovyetlerden korumak iin 1943 ylnda stanbulda Skynetim
emriyle srgnler balyor. Bir Kurul, kimlerin srleceini
saptyor.
Selim Sarper, stanbulda kapatlacak sol dergileri, sr
lecek aydnlar belirleme Kurulu yesidir.
Rastlant, bilinmeyen beraberliklere verilen isim oluyor;
bilinmezliklerin bir blmn kaldryorum.
(*) air Can Ycelin babas.
(**) ODTde Profesr Gnl Tankutun babas.

147

let Bakanl Ceza leri Mdr Naki Ycekk (*), Mat


buat Umum Mdr Selim Sarper (**), Matbuat Umum
Mdrl Matbuat Mdr Servet skit (***), Emni
yet Umum Mdr Osman Sabri Adal, bu Kurul'u olu
turuyor. Kurul, almalarnn bir aamasnda, zamann
Babakan kr Saraoluna bir rapor veriyor. Raporu,
bir rastlant deil, zamann skynetim savcs akl
yor (****). Bu raporun bir blmn aktaryorum.
Ksaca i durumlarn tespite altmz mecmu
alardan Yry ile Yurt ve Dnya isimli ikisi sol temayll, Gk-Br, Trk Yurdu, naralt. Akbaba ve hak
larnda tafsilt arzna lzum grmediimiz Millet, r
ise sa temaylldr.
Sollarn vaziyeti emniyet tekiltmzca adm adm
takip edilmi ve propagandalar ak bir safhaya gelince
rf dare Komutanl tarafndan kapatlmak suretiyle as
gar hadde indirilmee allmtr.
Yaz yazanlardan bir ksm rf dare Komutanl
tarafndan stanbul hududu dna karlm ve zararl
neriyata tekrar teebbsleri fiil olarak men edilmitir.
Bunlardan bir ksm halen mahkm ve mahpustur. Sk
ynetim Komutanl, srekli devlet organlarndan ald
raporlar uygulamaya koyuyor.
imdi bu uygulamay yaayan, bu uygulama ile bir
denbire aran 40 Kua'n zmlemek durumundaym.
Temel eilimleri karmak gerekiyor; kolay olmadnn
belirtilmesi zorunludur.
- Zorluun eitli nedenleri var; birisi, 40 Kua, ken(*) Bir zamanlar Blent Ecevitin badanman, Siya*
sal Bilgiler Pakltesinde Doent Ahmet Naki Ycekkn ba
bas.
(**) Sovyetler Birliinin Trkiyeden s ve toprak iste
dii tezinin kayna Moskova Bykelisi, 27 Mays Sabah
Dileri Bakan.
(***) Olu imdi bykeli.
(*) Kzm Alo, ifa Ediyorum, Yeni Gazete, 17 Ni
san 1967.
Dr. etin Yetkin, Siyasal iktidar Sanata Kars,
Ankara, 970, s. 37.

148

diini en ok ygzan kuaktr. 40 Kua zerine bir ede


biyat yaratlm olduu kolaylkla sylenebilir.
Trkiye'de, ne yazk, esebiyat bilim sanlyor.
Edebiyat ile bilimin birbirinden ayrlmas gerekiyor.
Le passe na pas besoin d'tre connu pour peser lourdement sur le present; gemi, bilinmeden, bugn etki
liyor.
Burada edebiyat olan ile bilimseli birbirinden ayr
may deneyeceim; Aydn zerine Tezler, drdnc ki
tabn tamamlarken, en zor zmlemelerinden birisiyle
karlayor (*). Zorluk, yaratcla gebe olduunu bi
liyorum; geree yaklaabildiimi dnyorum, yine de
tezler olarak kabul edilmesinden yanaym.
(*) Zorluklarn bir blm, yanllklarn birer tabu ha
line getirilmi olmasndan kaynaklanyor. Ayrntda iki rnek
vermem gerekiyor.
Dinamonun ilk mahkmiyetinin nedenini, etin Yetkin* den baka ayn kuaktan Rfat lgaz da farkl yazyor. n
c snf tam bitirecei yln 1 Maysnda bir ii eylemine
katlm Dinamo... Bildirilerle yakalanm, drt buuk sene
gn vermiler..
R. lgaz, Yoku Yukar, stanbul, 1982, s. 123.
Bunlar okuyunca seviniyordum, etin Yetkin de, gizli
rgt kurma ve bildiri yaynlama cjiyor; 1935 ylnda Anka
rada 1 Mays kutland kyor! Bunlara inanyordum.
Dinamonun yazdklarn, gven duymak iin ve bir kez
daha okuyunca, bunun doru olmadn rendim. Dinamo,
zerinde bir iir yabalatyor ve iiri, imdi hatrlamyor, is
met Paaya hakaret olabilir.
Ancak 1 Mays veya gizli rgt, hapislik iin, daha iyi
ve yce bir gereke saylyor; olmal. Srdrlyor.
Rfat lgazn da ka yl hapse girdiini bir trl kara
myorum. lgazla yaplan konumalar yazanlar drt-be yl
diyorlar; Rfat lgaz, Cumhuriyetle en son aklamasnda bir
kez mahkmiyetten sz ediyor. Bir yerde bu mahkmiyetle
retmenlik hakkndan yoksun kaldn ileri srmesine karn,
yine Cumhuriyete aklamasnda tekrar retmenlik yapt
n belirtiyor.
Bunlar ayrnt; .ancak hapislik, bir kimsenin yaamnda
ayrnt deil, burada bile bir netlik olmamhs artc.
zmlemeyi zorlatryor.
Bir yaam edebiyata eviriyor.

149

Zorluu zmlemeye balamak, gerei zmle


meye balamaktr.
Mehmet Kemal ile balanabilir; Kua'na adn ve
renlerin banda geliyor, Acl Kuak diyor. Ne istiyor
ve ne yapyor? Bu sorunun bir blmne Mehmet Kemal
u cevab veriyor: Bizim kuan istediklerinin ok s
tnde ve ok ilerisinde fikirler bugn en tutucu partiler
tarafndan dahi benimsenmekte ve basnmzda yer al
maktadr46. Mehmet Kemal,' bunu 1967 ylnda yazyor.
Bir aklk kyor ve teze dnyor: 40 Kua, de
m okratik tezleri, sosyalizm sanarak savunuyor.
1940 yllarnda dnya zerindeki sava, faizm ile
demokrasi arasndadr. Trkiye entelijansiyas, demokra
tik cephenin kazanmasnn kendiliinden sosyalizmi ge
tireceine inanyor.
Tezin uzants var: D ve i dinamik, aydn, taraf
olmaya zorluyor. nsan iin san veya solun kenarnda
kalmak zor oluyor (*); ortada mcadele etmek, kendini
kabul ettiriyor.
40 Kuann belli bal aktrleri, korkaktr. Mehmet
Kemal, Sait Faikin korkakln ak ak yazyor: Ta
ndmda Saitin ba dertteydi. Yazd hikyede as
kerin ayan tkezletmi, skynetimden armlard.
Yaamadan, yazmadan baka bir ey dnmedii iin
pek de korkard bu gibi ilerden (47). Korku, Sait Faikin
yazdklarna da siniyor (**). Polisten olduu kadar anne
sinden korkan bir byk ocuk olarak yayor.
(*) Eybolu Kardeler, zor olmasna karn, kenarda
kalmay baaryorlar.
(**) te yandan yazar, meseleleri belirgin bir politik
bilinle irdelemez ve belki de Sait Faikteki en byk eksik
budur. Onun yapt cesareti deil, tutukluu ierir. Sorunlar
konumak da yasakldr.
Selim leri, adalk Sorunlar, stanbul, 1978,
s. 153-154.
Sait Faik insan mcerret olarak ald iin iin iinden
- sade bu sefer deil her sefer - kamyor*.
Bu olanda (Sait Faik, y.k.) zprlkla, hassasiyet yle
karmakark ki birbirine karyor. Allah mstahakkm ver
sin keratann, bir temiz sopa ekip serseme aklm bana ge

150

Mehmet Kemal, Sabahattin Ali iin de, Sabahattin


korkak ve ekingendi diye yazyor (48). Sabahattin'in kor
kakl konusunda tm tanklar birleiyor (*); korkakl
lmn kolaylatryor.
40 Kua'n temsil gc olmad iin Cahit Stk'
nn korkakln bir kenara brakyorum. Dar anlamda 40
Kua'nn baz rneklerine geiyorum. 40 Kua'nn en
ok vd, tekrar tekrar yazmaktan bkmad bir a
iri var; Niyazi Akncolu. Dier yandan Hikmet Altnkaynak'n, edebiyat tarihileri iin olduu kadar Trkiye'nin
aydn zmlemesiyle ilgili olanlar iin de pek deerli
bir almas var; Edebiyatmzda 1940 Kua. Altnkaynak, bu almasnda, 40 Kua aydnlarna sorular
soruyor ve bunlar yaynlyor. Bylece 40 Kua, nem
li lde, kataloglanm oluyor.
Hikmet Altnkaynak'n almasndan sk sk aktar
ma yapmak durumundaym; Niyazi Akncolu ile bal
yorum. Ancak zet zmlemeyi hemen verebilirim: Kor
kuyor ve kendisini reddediyor. Siyasal bir nedeni yok.
tirmek arzusunu duyuyorum. nk adam olursa iyi bir mu
harrir olacak. Ama her eyden evvel heveskrlktan, hem de
zpr, airane heveskrlktan kurtulmas lzm. BabIalide it
kadar herif var, birisi de olancazn elinden tutup kafas
na yumruu akp aklm bana getirmiyorlar, bilkis medh
>sena edip ocuu bsbtn zvanadan karyorlar. Klli, kllin
(btn, y.k.) ahengini, mimarisini yapamadktan sonra in
san sanatkr olur muymu?
Nazm Hikmet, Kemal Tahir'e Mahpusaneden
Mektuplar, Ankara, 1968, s. 94 ve 109.
(*) Rejim, solcular iin bir bayrak provakasyonu dzen
liyor; ancak iler devam edecek. Grler iin yaz kurulu
toplanyor. Behice Borann evinde, Sabahattin Ali, Niyazi
Berkes, Pertev Boratav, Muvaffak eref, Adnan Cemgil ve
Sabiha Sertel toplanyorlar.
Sabahattin yerinde duramyor, otu,ruyor, kalkyor, hid
detle bayrak hadisesini anlatyordu. Behice ikide bir kendisi
ni azarlyordu. Sus Sabahattin, barma, komular duyacak..
(Sabahattin) Komulardan bana ne? Bunu dnya duyacak..
Bu bir tertiptir.. ok kuvvetli bir dmanla kar karyayz
diyordu.
Sabiha Sertel, Roman Gibi, stanbul, 1969, s. 329.

151

Ama nedenini ben de bulamyorum. Neden bulamyorum,


niin bulamyorum. stanbuldan ayrlnca iiri braktm.
1935-45 aras iir yazabildim49. Yalnzca alt yllk bir a
ir ortaya kyor.
Bir parantez amam gerekiyor; 1940 Kua, air
olarak, son derece ksa mrldr. Asm Bezirci, Haan
zzettin Dinamo'nun 1943 ylndan sonra iir kitab kar
madn yazyor. Bu kuan genlerinden Ahmet A rifin
airlii ne kadar ksadr; bu ksala bakarak, bir zaman
lar air ve aydn trnden yaadna bile inanmak zor
oluyor. Enver Gke de ok az iir brakyor.
Neden bulamyorum demesine karn, nedeni sy
lyor: Kendiliinden bir uzaklama oldu iirden. Bu ara
da 1951 ylnda, 1950de olabilir, komnizan bir partiyi
idare etmek iddiasyla yarglandm, bu sula hapse gir
dim. Niyazi Akncolu, gemiine o kadar kskn ki,
kurduu yaam aydn olarak yaad zamanla o kadar
barmaz ki, yargland ve hapse girdii yl bile hatr
lamyor. Kesin, hatrlamak istemiyor. Bir insan iin, da
ha ackl ne olabilir!
Toplum iin ayn lde ackl olduu ileri srle
mez.
Toplum iin nemli olan nehrin akmasdr; akan ne
hir, kesin denize ular.
nemli olan nehrin akmasdr; nehir yatann ak
mas deil. Yatak ve bank, olduu yerde durur. Bazan
banktaki aa gvdeleri de srkleniyor, bir sre sonra
duruyor.
nemJi olan nehrin kurumamasdr; nehrin yatan
da, bankta, bir girintice biriken, kalan, canlln yitiren
sular oluyor. Glet bile oluyor; o kadar nemli deil.
Nehrin ak, bankta kalan aa gvdeleriyle ve gi
rintilerde toplanan l sularla birlikte gerekleiyor.
nemli olan nehrin btn suyunun girintilerde kalp
lmemesidir; sonra nehri, yeniden aktmak sorunu ortaya
kyor.
Tezi yazyorum: 1940 Kua'nn ksmen ve oun
lukla 1940 yllarnn ikinci yarsnda ve tmyle 1950 yl

12

larnda canlln yitirmesi, 1960 yllarnda, gecikmi 1940


yllarnn tezlerinin yaanmasna yol at.
1940 yllarnn s ve cepheci tezleri. Souk Sava
ile daha da kreltildikten sonra 1960 yllarnn zgn tez
leri olarak ortaya srld.
1960 yllarn bu adan da bakldnda bir Yeniden
Canlanma ya da ksaca Canlanma (*) on yl olarak al
glyorum. Bunu izleyen 1970 yllar, bu alglamann man
tk uzants oluyor: Reddiye. Cahianmann zme
dnememesi, bir yandan red eilimlerini ve asl
nemlisi egemen ideolojinin ynetici gcnn nemli l
de zayflamas iddeti douruyor.
Burjuva legalitesinin dnda iddetin, 1910 ylnn
evresinde younlamasndan sonra, 1960 yllarnn son
larnda yeniden rgtlenmesi Canlanma giriimlerinin
her adan baarszlkla sonulanmas ile ilgili olmaldr.
nk, iddetle ideoloji bir tahteravalli oluturuyor.
Devam ediyorum ve Niyazi Akncolunun ksa ya
amn bitiriyorum. yle: Ben imdi 57 yandaym. Bun
dan sonra hibir ey yapacam yok gibi geliyor bana.
nk shhatim iyi deil, moral bozukluum da var.
Hepsi bu kadar. Bir de u var: Ben Trkydm, rky
dm, Turancydm, Atszcydm lisede (**). Sonra bir sol
(*) 1940 Kuanm iki temel kitab, iki ilkel ve didak
tik kitap, Altn Zincir ve Demir ke, 1940 Kua evirisiy
le birlikte, 1960 yllarnda yeniden yaynland. Bu iki kitabn
zmlemesini, bu blme ek olarak sunuyorum; okunursa
grlecek, 1960 sonlarnda ok etkili oluyor.
(**) 1940 Kuann nl airlerinden Niyazi Akncolu,
yalnz iirleriyle deil, ipince, upuzun boyu, san byklaryla
da gsterili bir kiiydi. nce, uzun parmaklaryla sar byk
larn kvra kvra, yalnz kendi iirlerini deil, hocas Orhan
aik Gkyayn iirlerini bile okusa sevdirirdi.
Niyazi Akncolu bir arada, bar iinde yaamaya eh
yatkn arkadalanmm banda gelirdi. Eli ak m akt. Faruk
Toprakn insan deli eden hesapllna kar, Niyazi kua
mzn en savurgan kiilerindendi. retmen olan babasndan
paras geldi mi, sanat dostlarm hemen toplar, gelen pa
rann tmn bir gecede harcard.
Rfat lgaz, Yoku Yukar, stanbul, 1982, s. 9.

153

Korku ve deoloii
12 EYLL RESSAMINI SEVEN YAZAR
Rfat lgaz

Cumhuriyetin zeti:
lkokula babasnn Dyun-u Umumiye me
muru olduu Cidede balad, Termede bitirdi.
Ortaokula Kastamonuda balad. Kastamonu Li
sesinden babasnn ld yl ayrlp (1928) Mu
allim Mektebine geti. 1930da bitirip alt yl ilk
okul retmenliinden sonra Ankara Gazi Ter
biye Enstits Edebiyat Blmne girdi. Biti
rince verildii Adapazar Lisesinde Trke
retmenlii yaparken hastaland. Yakack Sanatoryumnda yatt. Sal iin verildii stanbul
da Edebiyat Fakltesi Felsefe Blmne girdi.
Drt yl sonra Snf adl iir kitab yznden
tutukland. retmenlikten de, rencilikten de
uzaklatrld. Bir ara Boazlayan Ortaokuluna
atandysa da 1947de bsbtn ayrld. stanbul
da dergicilie ve gazetecilie balad. Uzun sre
byk kentimiz gazetelerinde ke yazarl
yapt. Kendisine yaz yazdrmad zamanlar
da gazetelerin geri hizmetlerinde alt. Tm ya
znsal trlerde ellinin stnde kitab bulunan l
gazn en byk zelliklerinden biri kendi yaz
larn daktiloda yazamamas.
Rfat lgazn Aklam as:
Sizce en byk mutsuzluk nedir? Cokuyla
ortaya kardnz kitabn, eroin paketi gibi po
lislerin elinde dolamas! Ya da bir dinamit gibi
ilem grmesi.

154

Hangi hatalar balarsnz? iinde smr


olmayanlar.
En sevdiiniz tarihi kiilikler? Tarih bilgi
me gvenim yok... Hakszlk edebilirim en azn
dan.
En sevdiiniz yaayan kadn kahramanlar?
Yanl yorumlanmasndan korkarm. (Ayrca
gen bayan arkadalarm da zmek istemem!)
En sevdiiniz besteci? Bugnlerde Denizin
Dibinde Hatem trksn besteleyeni seviyo
rum. Arada bir de All Turnam besteleyeni.
En sevdiiniz ressam? Geen ay kendiliin
den gelip portremi yapan Yaar ally.
Bir erkekte en ok hangi zelliklere deer
verirsiniz? ki sofrasnda sz verip de szn
yerine getiren erkeklere.
Bir kadnda? Bellei benden salam kadn
lara.
En sevdiiniz ura? 60 yldr ayn ii yapt
ma gre baka uraa gerek var m?
Kimin ya da kimlerin yerinde olmay ister
diniz? Hakkm yemesinler... Yerimde rahat b
raksnlar. ..
Balca karakter zelliiniz? Bunun yantn
benim mi vermem gerekir! Tek szle: Dnmek.
En byk yanlgnz? Artk dzeltemeyeceime gre, unu bunu neden sulayaym.
Mutluluk ryanz? Tm ezilenlerin, smr
lenlerin mutluluu... Bunun bir d olmadna
inanarak.
Sizin iin en byk felket ne olabilirdi?
Gemite deil, (Dili gemi) gelecekteki nkle
er sava!
Ne olmak isterdiniz? Bol ktl bir lkede
yazar.
En sevdiiniz iek? idem desem, menek
e darlmaz m?
155

En sevdiiniz ku? Tek vurduum ku: Ser


e! Balamasn dileyerek!..
En sevdiiniz yazar? O kadar ok k... Say
makla tkenmez... Yeni bitirdiim bir kitaptan
sz edeyim: Karanln Gn... Yazan-. Leyl Erbil...
En sevdiiniz air? Nazm Hikmet... Ve onu
seven tm airler...
Yaayan erkek kahramanlarnz? nce a
nakkalede savaan aabeyim: smail'.
Tarihte en ok takdir ettiiniz kadn kahra
manlar? Kurtulu Savamzda kanlarla mer
mi tayan memleketlilerim!
En sevdiiniz isimler? Benim koyduum o
cuklarmn, torunlarmn adlan: Gnl, Aydn,
Yldz, Defne, Kerem, Elif, Deniz, Zeynep... Aa
beyimin kz: Suna.
En nefret ettiiniz ey? Dostluun, sevginin
smrlmesi...
Tarihte en nefret ettiiniz kiiler? Adoil' Hitler.
Hayran olduunuz askeri baarlar? Sakar
ya. Dumlupmar, Stalingrad...
Hayranlk duyduunuz reformlar? Yeni harf
ler... Yanda kalm laiklik...
Nasl lmeyi isterdiniz? lmeyi isteyen kim!
u andaki ruh haliniz? Adlann koyduum
neklerin smrsne de alabilsem ruh halim
yolunda gidecek!
Yaam ilkeniz? Videoculann yaptianm yamalamalanna katlanmak!
Cumhuriyet, 18 Austos, 1985.
Adm ben koydum.

158

dalga geldi; Akncolu'nu Turanc kamptan ald, solcu


lar arasna katt, Dalga ekildi; Niyazi Akncolu'nun ay
dn yaam durdu.
*
**

Birden
bire ku gibi
vurulmu gibi
kanadndan
yaral bir atl yuvarland atndan!
Barmad,
gidenleri geri armad,
bakt yalnz dolu gzlerle
uzaklaan atllarn prldayan nallarna!
Ah ne yazk!
ne yazk ki ona,
drt nal giden atlarn kpkl boynuna bir daha
yatmayacak,
beyaz ordularn ardnda kl oynatmayacak!
***
Devam ediyorum. Haan zzettin Dinamodan bir ak
tarmann zaman geldi: Biz( / 1940 Kua, toplumcu ya
zarlar, airler, ressamiar, leylein yuvadan att yav
rulardk50. Dinamo'nun anlarna fon olan coku ve g
ven, bu satrlara yansmyor. Dinamo, Mars'n yery
zn ne zaman brakp gideceini bilmediimiz gibi ye
nik mi, yoksa yenerek mi gideceini de bilmiyorduk di
ye ekliyor.
1940 Kua'nn Nazmla birlikte usta airi say
lan lhami Bekir Toz, yenik dyor; geriliyor ve alan
brakyor. Hikmet Altnkaynakn sorularna, iiyi ilk an
latan air olduum gibi, iinde sosyalist rgt alma
larnn da akis bulduu ilk gereki roman yazan da
benim diye cevap veriyor51. Altnkaynak, bunlar, do
ruluyor, lhami Bekir Yeni Trk iirinin kurulmasnda
emei geen ve ayrca 1940 Kua'na da zaman za

157

man yol gstericilik, ustalk yapm bir aydn olarak


kaydediyor. unlar da ekliyor: lhami Bekir kimi za
man saldrlarn arl karsnda yaplan sulamalara
gs geremeyerek dn verir, sevi iirlerine, iktidar ho
tutan iirlere ba vurur. Atatrk'n devrimi iin idealist,
gzel iirler yazar, bolca da para alr52. Usta air, is
tee gre iir yazan bir zanaatkra dnyor.
Nazm Hikmet ile birlikte Nazm iiri'nin rneklerini
veren Nail V., iiri politikadan daha nce brakyor (*).
Bu dnem airlerinden Suphi Taan da iiri erken bra
kanlar arasnda yer alyor. Emrullah Birsen iiri brak
myor; iirini deitiriyor.
Emrullah Birsen, alias lhan Berk iin, Hikmet Altnkaynak'tan aktaryorum : Basklar o denli oalr ki
kimi airler dn vermeyi seerler. lhan Berk en gzel
toplumcu iirleri yazarken birdenbire 1950 sonras i
irinde ierik ve biim deiikliine ba vurur53. Birinci
Yeni adn verdikleri Orhan Veli ile arkadalarnn Garip
iir akmn, mantksal ucuna tayorlar. Orhan Veli, Me
lih Cevdet ve Oktay Rifat, bir Restorasyon dneminde
(*) Sevecen Nazm, Nail Vahdeti akrhan iin ok ar
szler kullamyor.
Bu, neslin, nevin, soyun muhafazas, idamesi, galebesi,
kavgasnn gayet reel ifadesi. imdi, Nail filn gibi, ou ma
alesef kof bir yn insanla niin uratm anlyorum. Ve
bu uramaya neden dolay devam etmeye mahkm bulundu
umu kavryorum.
Bilirsin ya ben imdiye kadar -baka hususlarda deil
sanat meselesinde - yalnz bir kere aldandm. Bizim biare
Nail V. de. Olan bir trl yetiemedi. Onu iire tevik et
menin azab hl iimdedir.
Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden Mek
tuplar, op. cit., s. 53 ve 120.
Nail V., nce Nazma ok yakn bir politika izliyor. 1933
yl balannda Nazm ile birlikte yakalanp 1 yl 4 ay hapse
mahkm oluyor.
Daha sonra 1945 yllarnda efik Hsnnn ban ektii
leri Demokrat Cephe iinde yer alyor ve Cephenin sekre
terliini yapyor. Tekrar mahkm oluyor.
Nazm, Cepheden uzak kalyor.

158

ve grnrde Trk entelijansiyasnm iinde yeni bir i


ir akm balattklar iddiasyla, Trk estetiini, halkn
beenisini bulma gerekesine dayanarak, kendi haljnde bir halkn ayn zamanda avuntusu olan basit sorun
lar iine hapsetmeye alyorlar.
lhan Berk'in iinde ve nlerinde olduu kinci Yeni'nin artk halkn beenisini bulma gerekesine ihtiya
lar yok; daha ak olabiliyorlar. iiri tm znden ko
pararak tmyle bir biim oyununa dntryorlar; ar
tk Trkiye Restorasyon dneminde nemli mesafeler katetmi olduu iin, halkn beenileri deil halkn anlaya
mayacan yazmak (*), iirlerde Latince ya da hi du
yulmam yabanc szckleri kullanmak, Nazm'n her di
zesi duyulur, anlalr iirinin yerine anlalmaz yaza
(*) 1960 ncesinde niversite renciliimde, Fikir Klb Bakanl yaptm dnemde, sanatla ilgisini kesmeyen
bir eilimi canl tutmaya alyorduk. Bu arada kinci Yeni
egemenliini kurmaya balyordu. Fikir Klb erevesi iin
de Sanat Sevenler Klbnde bir oturum dzenledik. kinci
Yeniyi anlatmak zere lhan Berki ardm.
Emniyet izlerdi; Ankarada siyas ilerle ilgili ve Dil-Tarihten mezun olduu iin Profesr denilen bir komiseri
miz vard. lhan Berkin anlattklarndan, dinleyiciler gibi Pro
fesr Komiser de skld; ancak birden canland. lhan Berk,
ok net bir biimde, kinci Yeniyi ve iiri anlatt: Ta d
t, bu iir deildir. Ta utu, bu iirdir. Bylece bizler iiri
ve kinci Yeniyi anladk.
Profesr Komiser ite burada canland. Bulmutu. Ol
maz dedi, bu komnistliktir, ta utu iir demek, komnistlik
tir. Derhal toplantnn datlmasn istedi. Hazr Kuvvetle
re haber sald.
Ercan Belen vard; 12 Eyll sabah Ankara Emniyet M
dr olarak MHP Genel Merkezini teslim alarak nemli mal
zeme ve belge ele geirdi, imdi Merkez Valisi. iir okumay
ve iiri seviyordu. Ayn Fakltede renciydik; poliste al
tn o zaman da, biliyorduk. Ercan araya girdi. Bir on be
dakika sre salad. lhan Berke not gnderdim. On be da
kikada ta uurmaya son vermesini istedim.
lhan Berk, uurtma yerine ta uururken solculuk yap
tna gerekten inanyor muydu, hl bir cevabm yok.
Restorasyon politikas baarya ulat; ta utu, kom
nizm demek oldu.

159

bilmek iin Trkeyi bozmaya almak ikinci Yeni t


rnden air olmann vazgeilmez gerekleri sayld.
lhan Berk, Nail V., Akncolu, Suphi Taan ve di
erleri trnden iiri brakmad, kendi izgisini brakt.
Yaamnn ikinci dnemini at. Hikmet Altnkaynak, bu
nu yle zetliyor: lhan Berk, ikinci dneminde Tr
kiye arks, Krolu ve 1958'de Galile Denizini yayn
lar. Bu son kitapta lhan Berk'in yeni bir iir anlaynn
ilk belirtileri grlmektedir. ok gemeden de lhan Berk
bu kitap dahil tm yazdklarn inkr eder. 'iirde buy
ruunu yrten ne konu, ne kavram, ne yaantdr, bi
im dir diyerek z ve anlam bir kenara iter (*). Bed
ri Rahmi, yazma ile balayarak, resm geometrik ekille
re indirgerken, kinci Yeni de, ayn ka iirde gerekle
tirmeye alt; Trkiyeyi iirsiz bir toplum haline d
ntrmede nemli bir misyon stlendi.
Bugn dn anlamann ip ularn veriyor.
kinci Yeni, Garip Akmnn gelimi biimi oluyor.
Bir kuan korkusunu yazyorum: Korkuyu karma
ya alyorum.
Yazmak, hastaln tedavisine nemli adm oluyor.
Le passee n'a pas besoin d'etre connu pour peser
lourdement sur le present. Gemiin imdiki zaman et
kilemesi iin, bilinmesi gerekmiyor. Gemiin ar bas
ks altnda ezilmemek iin, bilinmesi gerekiyor. Bunu yap
maya alyorum.
1940 yllarnda salnan korku, zaman peine takp
gidiyor. 27 Mays 1960 sabahnda Bayar-Menderes istibdat devrilmi; umutlu bir zaman balam grnyor. s
tanbuldan Orhan Kemale, Ankarada dergi karmak is
teyen bir arkadana temkinli davranmay salk veriyor,
unlar yazyor: Daha ok da CHPliler. Malm ya, ba(*) Sonralar da iiri terre, terr iire benzetir. By
lece Ilhan Berk, kinci Yeni diye adlandrlan soyut, anlam
sz, konusuz vb. iir akmnn savunuculuunda n sraya ge
er.
Hikmet Altnkaynak, Edebiyatmzda 1940 Kuat, stanbul, 1977, s. 85.

160

sim ve yayn onlarn elinde. Derginizi basmck istemez


ler. Ben bunu 946'dan biliyorum. Geri Mill Birlik Ko
mitesi 946'nn CHP'si deildir ama, gene de tedbirli ha
reket etmek, basacanz matbaay esasl ekilde temin
etmeniz lzm94. Dnem deiiyor, zamann iine girmi
korku kalyor.
Demokrat Parti, bir asker hareket sonunda ykl
yor; korku duruyor, yklmyor. CHP bir byk seim kay
bediyor; sanki deiiyor, korku etkisini srdryor. Abi
din Nesimi, 40 Kua iinde, baz anlarda ve kendi yaz
dklarnda geiyor. Suphi Tahan ise 40 Kua iinde
yer alyor. Bundan sonrasn Abidin Nesimi'den aktar
yorum; korkunun neler yaptrabileceine yine de ar
yorum: 14 Mays 1950de Demokrat Parti iktidara gel
di. Yakn arkadam rahmetli Kemal Zeytinolunun ziya
retine gittim ve ona DP iktidarnn tasarruflarnn ne le
hinde, ne aleyhinde bulunmamak kouluyla Trkiye'nin
kurtuluunun sosyalist dzende gerekleebileceini sy
leyerek sosyalizmin klasik kltrn geni halk kitlele
rine yayacak sosyalist bir partiyi kurmama izin verip ver
meyeceklerini sordum55. Devam etmeden nce eklen
mesi gerekiyor; yrrlkteki yasalara gre, parti kurma
iin herhangi bir izin gerekmiyor. Devam ediyor: Zeytinolu, Menderes'le grtkten sonra bunu partinin ge
nel bakanln Ali Fuat Cebesoy Paann, Genel Sek
reterliini de Ankara Barosu avukatlarndan Nejat Sav
(*) olmak kouluyla izin verilebileceini syledi. zin
gerekmiyor; Abidin Nesimi, icazet istiyor. cazet, daha
sonra bir cezalandrmaya kar gvence anlamna geli
yor.
Dnyada bu tr kurulmu sosyalist partiler olabilin
ilk olan, bir pazarln aklkla yazlmas oluyor.
*

eceat arzederken merd-i kipti sirkatin syler


*

Sryor: Ben pekiyi dedim. Fakat bu kiileri tan(*) Nejat Sav; Sodep kurucusu ve yneticisi Atilla Savn babasdr.

161

F.: 11

madiimi syledim. Zeytinolu. tanmanz salarm de


di. Yeniden bulumak zere ayrldm. Ankara Barosu avu
katlarndan arkadam rahmetli Suphi Tahana gittim.
Nejat Sav hakknda bilgi istedim. Bunlarn baba ve oul
avukat olduklarn, belirgin bir sosyalist ynlerinin olup
olmadn bilmediini syledi. Ali Fuat Paa iin bilgi
ye gerek grmyor; O'nun sosyalistlii konusunda ben
de belirmi bir kan vard diye yazyor.
Genel Bakan ve Genel Sekreteri, Demokrat Parti
iktidar belirliyor; sosyalist parti rgts raz oluyor.
Her halde Demokrat Parti yneticileri bu tr koullarn
kabul edilebileceini akllarna getirmiyorlar. uradan
belli oluyor: Ben yeniden Zeytinolunu grdm. Bu kez
Zeytinolu nceki koullardan baka bir de yayn yap
mamamz koulunu getirdi. Bunun zerine, Abidin Ne
simi, DP ile i yaplamayacana kanaat getirdiini ya
zyor (*). Korku ve sinmilik, ne tr i peinde komay
salyor; dnmek bile zor.
1940 Kua'nn temel izgilerini karmay srdr
yorum. Aziz Nesin, bu kuaktan saylmyor; Aziz Nesinde de bu kuaktan saylmak iin bir istek sezilmiyor. An
cak bu kua tanyor. Bu kuan Hint Yaznda, Indian
Summer, meydana iniyor; 1940 yllarnda toplumsal m
cadeleyi yrtenler, hzlarnn tmden kesilmesinden n
ce 1945 ve zellikle 1946 ylnda bir byk canllk gs
teriyorlar (**). Aziz Nesin, bu dnemlerde meydana ini
yor.
(*) Durmuyor. Esendal grmeye gittim diye yazyor.
Memduh evket Esendaldr. Esendal CHP de birlikte al
mamz istedi diye yazyor. Bu teklifi ben de uygun gr
dm diye ekliyor.
Esendal, nnyle grt. nn hayr deyince, bizim
abalarmz da bylece eyleme dnemedi.
Ksa bir sre sonra da Esendal ld. Nur iinde yatsn.
Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde An
lar ve Deerlendirmeler 1909-1949, stanbul, 1979,
s. 231 ve 236.
(**) Aydnlar in Yeni Lgat: 1946 balyla sunduum
metin ii ek, bu canlanmay ve belli bir gveni yanstyor.

162

AYDINLAR N YEN LGAT : 1946

1 stanbul Basn (*)


CUM HURYET: Atas Yunus Nad olan Caalolu Cumhuriyeti.
TAN N : Mrai Hoca.
V A TA N : Dorunun oynak sudaki aksi.
TASVR: Arkasnda yumurta kfesi olmayan
gazete.
SON TELGRAF: ofrlerin gazetesi.
AKAM : Ulus Bizanten.
V A K T: Merutiyette aa alman memurla
rn yapt misillu sapa yerde dkkn ap ifl
sa mahkm dkknc.
HABER: ktndan kimsenin haberi olma
yan gazete.
Y EN SABAH: Mahmut Paada alm olan
ngrakl dkkn.
GEREK: Gndelik fikriyat mecmuas.
Y E N T R KYE: Trkiye iin yenilik.
SON D AKKA, SON POSTA, GECE POSTA
SI: Sona kalm gazeteler.
SON SAAT: Siyaset iin siyaset.

2 Partiler (**)
H A LK PARTS: Devrini geirmi valyeler
partisi.
DEM OKRAT PART: kinci Cumhuriyeti kur' mak isteyenler partisi.
SOSYALST EM EK VE K Y L PARTS:
aka edilmek istenmeyen parti.
(*)
(**)

Ses, yl 1946, say 1.


Ses, yl 1946 say 3.

163

T R K Y E SOSYALST PARTS: akaya ge


lir parti.
SOSYAL DEM OKRAT PARTS: Pastalarna
mteriden ok sinek gelen Heminli frnc par
tisi.
YALN IZ V A T A N N PARTS: Ayaklan
yerden kesilmiler pasi.
SOSYAL A D A LET PARTS: Santimantaller
partisi.
LBERAL DEM OKRAT PARTS: Herhangi bir
parti kurmak isteyen hevesliler partisi.
FT VE PARTS: Bir i grememe
kabiliyeti olan bir efin partisi.

Bu kuakta Aziz Nesin'e kar belli bir sevgisizlik


var; bunu saptamak ve zmlemek durumundaym. Sev
gisizliin kiisel nedenleri ya da hakl-haksz tartmas
byle bir zmlemenin dnda kalyor. Bir toplumsal
nedenin altnn izilmesi gerekiyor: Kuak, mcadele ala
nndan ekilirken Aziz Nesin ve pek az kimse, bir art
g olarak mcadeleyi srdryorlar. Daha sonra Aziz
Nesin, art g ilevini brakyor, mcadele etmeyi bir
inat ve bir yaam biimi haline koyuyor.
Kiiseldir; bir yandan insanlarla birlikte mcadele
yi istiyor, dier yandan rgtl siyasal mcadeleden uzak
duruyor. Adlar gazetelere bile gemeyen bir coumcu kuak iinde yayor. Ancak her koulda mcadele
iin bir alan buluyor; \ziz Nesin'i kendi arkadalar ara
snda sevilmeyen insan yapan zelliin bu olduuna ina
nyorum.
Duranlar, yryenleri sevmezler.
1940 Kua, bir eilim olarak, Aziz Nesinden ho
lanmyor.
Fakat Aziz Nesin'in bu kuaktan holandklar var;
birisi, 1940 eylemlerinin ortasnda bir yerde duruyor, Ha-

164

san Tanrkut. Dieri, kuan snlarna doru kyor;


bir yanyor bir snyor, Ahmet Arif. Aziz Nesin, her iki
sini de, benimsiyor; Benim Delilerim kitabna alyor.
Haan Tanrkut'un delilii raporludur (*). 1940 Kua'nn bu nemli adamyla ilgili olarak Aziz Nesin'in
Benim Delilerim kitabndan bir ek sunmak zorunlulu
unu duydum.
***

Bile bile yaayamayacamz o gnlerde


Gremeyeceimiz gnler iin dtk
Kavgamzn iir olmas bundan
Adlar gazetelere bile gemedi bizimkilerin
Bir haberlik deerleri bile yoktu lenlerin
Ancak haber'olabildiler
Yakalandlar yarglandlar tutuklandlar
Buza yazmadk yazmz yine de
Alnterimizle kanmzla
Corafyaya kazdk acmz
Ki asn diye gller
Parmamzn dedii her yerden
Eirip karanlklarm zindanlarn
plik iplik klar yarattk
Duvarlann talarnda ttk umutsuzluu
Yepyeni umutlar rettik
(*) Bu kuaktan Haan Tannkutu ok duydum ve ok
merak ettim. Bana hep anlatmak istediler. ok zeki ve
ok alkan olduunu hep sylediler. Dnmediini ekledi
ler. Sonunda polisin delirttiini belirttiler.
Bu kuaktan tandklarm, daha yava yrmezsem, bana
da delilii yazg bitiler. Bu nedenle bu ok alkan, ok ze
ki, ancak hl yaayan fakat mcadele edemeyen insan ok
merak ediyordum. Benim Delilerim kitabnda yerini buT
dum.
1940 Kuandan delirmi Haan Tanrkutun daha son
rakilere rnek olamayacana karar verdim.

165

Yedmi kez ldrlsek


Yine yediverendik
Ummadk beklemedik kendimize biey
Ne bu dnyadan ne tekinden
Zamann rsnde de de
Tava gelsin diye gzel yarnlar
Ki yaamadan grdmz
Ki bin kez aldatlsak
Yine de inandmz
En uzaklardakine bile
Elimizi uzattk
Dlerimizde yaklak
Geldik gittik bilinmedik
yle bir coumcu kuaktk
***
statistik yntem, okluklarn birlikte deimeleri ara
snda balant kurmay deniyor; ampuller, inekler, aa
lar. fiyatlar, kendi aralarnda ya da baka okluklarla
llebilir bir iliki kurabilmek iin ok olmak zorunda
lar. okluk burada zenginlii salyor, somutun zengin
liinden soyut, ayn anlama gelmek zere genel geer
li nitelikleri bulabilmek iin, tekilin baskn zelliklerini a
mak zorunlu oluyor.
Bilim, bir snflama ile balyor ve snflama iin mut
laka bir soyutlama gerekiyor.
Bilim, elma ile armutu toplama ile balyor.
Darvvin ok gzel iaret ediyor: Gnein durduu
ve dnyann gnein evresinde ilk defa sylendii za
man, insanolunun saduyusu genellikle bu retinin
yanl olduunu ne srd, ama her filozofun bildii g i
bi, *vox populi, vox Del', Halkn Sesi, Hakkn Sesi, diyen
o eski ataszne bilimde gvenilemez56. Bilim, ilk iz
lenimlerin, grntnn arkasndakini aramak oluyor.
Ate olmayan yerde duman olmaz deniyor ve
halk bunu doru kabul ediyor. Her zaman doru de-

166

ll; ok zaman yanl. Ate ile duman, yalnz ok snr


l durumlarda ve sadece henz ate yokken ya da ate
yok olurken birlikte olabiliyor. Ate olduu zaman du
man olmuyor. Duman, yalnz ate tutuurken ve ate
snerken ortaya kyor.
Ate iyi yand zaman, ate ate olduu zaman,
kesinlikle duman olmaz. Kyller, ocaktan duman kma
ya balaynca atein snmekte olduunu, atein ate
olmaktan ktn dnrler; atei ate yaparlar.
Halk elma ile armutun toplanmayacan sanyor;
toplanr ve sk sk topluyorlar. Bir grup piknie g itti
inde ve yanlarnda elma ile armut olunca, piknie gi
denler ile meyva arasnda bir iliki kurmak gerektiinde,
elma ve armut unutuluyor ve u kadar meyva var de
niyor. Meyva, elma ve armuta gre, bir soyutlamadr;
bilimin ilk basamaklarndan olan toplama ilemi de so
yutlamaya dayanyor. Kz ve erkek birbirinden ne kadar
tekil olurlarsa olsunlar, bir snf toplamn vermek iin,
kz ve erkek olmaktan kyorlar ve renci oluyorlar.
renci olmak bir snflamadr.
Elma ile armutu toplayamadktan sonra, bilime ne
gerek var?
Kz ve erkein baz zelliklerini bir okluk iinde ih
mal etmedikten sonra snf olur mu? Snf olmadan bi
lim olur mu?
Bilimsel zmleme, grntnn ve olgulardan al
nan izlenimleri tersine eviriyor.
Bilimsel gelenein zayf olduu her toplumda, bilim
sel bulgular bir aknlk ve aknlkla birlikte srekli
bu da olmaz nlamalarn aryor.
Bilimsel ilerlemesinin ilk aamalarndaki toplumlar*
da bilim, dierlerinden daha ok, olmaz olmaz yapmak
la zdeleiyor.
Bilimsel toplumlar olmaz'n olmaz olmasna alyor
lar; gizli gereklere hazrlkl oluyorlar. Polis roman ge
leneinin klasik rneklerinin, Doyle ve Christie, Birleik
Krallk'ta gereklemi olmasn bir rastlant sayamyo
rum.

167

ENVER GKEYE
Can Ycel

Sene 1966
Gz yal bir sonbahar gn
Gler skk dikiyor pencerenin nnde
Kaymvaldenin evinde oturuyoruz Kmalda
Ben odann gerisinde masa banda
Hatrmda kalmam kimden
eviri yapyorum hani hani
Telifini para-buuk alacam bile bile...
Yahu diye seslendi Gler
Bir adam geti nmzden. Tam bir Eski Tfek
Bu kadar olur amal...
Demee kalmad, zr kapl
Gittim atm,
Karmda bizim Enver!
Trkiyede polis roman geleneinin olmamasn da
nemli bir eksiklik olarak gryorum. Bundan sonraki b
lmlerde ele almak zorundaym.
Trkiye'de polis roman geleneinin olmamas, Server Bedi, alias Peyami Safa dnda polis romannn ya
zlmam olmas, eksikliini en ok 1940 Kua zerinde
duyuruyor. Polis roman eksikliini, polisilik oynayarak
gidermeye alyorlar, pek bilincine varmadan oynuyor
lar.
Aydn, toplgnmas en zor olan varlktr.
Elma ile armutu toplamak hi de zor deil; bilim, da
ha ilk admlarnda bu zorluu yendi v geride brakt.
Trkiye'de halk arasnda elma ile armutun toplanlmayacana hl inanlmas bilimsel bakn halka inemediini gsteriyor. Bilimin, halktaki batl nanlar yeneme
diini gsteriyor.
Ancak aydnlar toplayarak eilimleri karmak ger-

168

ekten zordur; bununla birlfkte aydnn gelimi insan


tr olmas, aydn zmlemesi iin belirli kolaylklar da
getiriyor. -Ampuller, inekler, ikletler arasnda ortak ei
limleri bulabilmek iin somutu zenginletirmek ve bunun
iin de ampul, inek ya da benzerlerini okluk olarak gz
lemek zorunlu oluyor. ada ynetimlerde istatistik top
lama, kendisi yoksul olan birimleri, saylarn artrarak
zenginletirme demek oluyor.
Aydn ise olduu yerde zengin yaratktr.
Aydn olmak, derinliine zenginlemekle mmkn
dr.
Birey aydn gzlemek, bir byk ampul okluunu
gzlemekten daha zengin ve idaha zenginletici oluyor.
1940 Kua aydnlarndaki karabildiim baz eilimleri
yazmay srdryorum. Bu kuak aydnda, biribirinin r
nn alma ididas var. Aydnn, bir tanm olarak zen
ginlii iinde, iki olgudan sz etmek mmkn oluyor. En
ver Gke, Ahmet A rif imzasyla yaynlanm iirlerin ba
zsnn kendisine' ait olduunu belirtmekten geri kalma
d.
Enver Gke isim vermiyor; anlatyor. Rfat lgaz'da
ise iddia ok ak. lgaz, Aziz Nesin'in adna yaynlanan
larn, snr belirlenmeyen bir blmnn, kendisine ait
olduunu aka yazyor. Bunun iin nce, kendisine mi
zah yazarlnn yaktramadna deinmek gereini du
yuyor. Aktaryorum: Birok arkadaa gre ben 1940 Kua'nn hzl airlerindendim (*). Bu tr yazlar nasl
(*) Haan izzettin Dinamo ile birlikte 1940 Kuann
mcadele mr en uzunlan arasnda yer alan Rfat lgaz,
zerinde durulmas gerekli bir tipolojiyi sergiliyor, rgtl
mcadeleden uzak kalmay tercih ediyor, anlar ve yazdkla
rnda, beraber olduklarndan yaknma nemli bir yer tutuyor,
srekli urad hakszlklar anlatyor.
Cumhuriyet Gazetesinin en sevdiiniz air sorusuna,
Nazm Hikmet... Ve onu seven tm airler cevabini' veriyor:
Ne yazk! Rfat lgaz, Nazm ve Nazm sevenleri bu ka
dar sevmesine karn, Nazm Hikmet iiri ekol iinde yer al
myor. Nazmn iiri, kendisiyle birlikte lhami Bekir ve Nail
V., Ercmend Behzat, daha sonraki izleyicileri olarak Dinamo^

169

^yazabilirdim. Mizah ok baka bir iti. Mizaha mizah yo


zar olarak balamal, bylece de srdrmeliydi. in tu
haf yan, ben de baka trlsn dnmyordum. Adl
m ancak iirlerimin altnda grmeliydim. Mizah ykleri
yazmak benim gibi bir aire yakmazd57. Rfat lgaz,
kendisine mizah yazarln yaktrmamakla birlikte mi
zah yazyor ve altna imzasn koymuyor. Bunlar yorum
ya da karsama deil, lgaz'n yazdklar oluyor. yle:
Markopaa dnemini st kapal atlatmtm. Tek ba
ma bu nl dergiyi yrttm yllarda bile yazlarmn
altnda adm yoktu. Sahibi ve sorumlu mdr olarak ad
mn getii yllarda biJe kimi yazlar benim yazdma
kimse inanmyor, ben de inanmamalar iin elimden gele
ni yapyordum. Yalnz Basn Savcs'nn karsna knca
ve Gke ile mer F. Toprak, Suat Taer, Arif Damar tara
fndan temsil ediliyor. lgaz, Nazm iiri'ne ters ve dman bir
iir ekol iine konuyor.
Asm Bezirci, unlar yazyor: Baz yanlaryla lgaz, N.
Hikmetten k O. Veliye yakn der. Ama bu yaknlk d
tadr; zde deil, biimdedir.
Asm Bezirci, On air-On iir, stanbul, s. 46,
Asm Bezirci, kimseyi incitmemek iin, yarglarn yumu
atmay ve bir yargsn elen cmleyi hemen eklemeyi bir
yaz biemi yapmtr.
Varsa kar eilimler kesin yazlmal; ancak Asm Bezir
ci tr, yapay ve gnl dzeltmelerini sevmiyorum.
nk bu yaknlk dtadr; zde deil, biimdedir di
yen Bezirci, bir sre sonra, yaknln ayn zamanda zde ol
duunu da yazyor. Bunu da gnl dzeltmeleriyle sslemeye
-alyor.
Giderek, iirler baz yanlaryla Garipilerin (en ok da
Oktay Rfat'n) Yaprak sonras izgisine yaklar. lgaza ba
klrsa, O Yapraklara deil, bir tarihten sonra onlar ona
;y aklar.
Yeni olan iirlerde lgazn folklor verilerinden yararlan
ma eilimi gever. Toplumsaldan bireysele doru bir kay
sezilir. iir oun ya kendi durumunu ya da sevgilisiyle olan
ilikilerini yanstr. Toplumsal talamann yerini oun kii
sel bir duygusallk alr.
ibid., s. 50 ve 51
Asm Bezirci, btn zeniyle birlikte, Rfat lgazn iirle
rinin Nazma ters olduunu anlatmaktan geri kalmyor.

170

dipten dorua ben yazm grnmeliydim, bir iki arka


da kurtarmak iin. Bylece Trk aydn tarihiyle ilgili
olduka nemli bir iddia ortaya km oluyor. Markopaa, Sabahattin Ali ve zellikle Aziz Nesinin adna yaz
ldr; imdi, mizah yazarln gizli tuttuunu belirten ve
;tek bama bu nl dergiyi yrttm yllarda diyen
Rfat lgaz, bu yazma itiraz ediyor. Markopaa'nn m
rnn ok uzun olmad da bilindii iin, bu iddia daha
da nemli oluyor; nk, geriye kalan dnem son dere
ce ksadr.
Rfat lgaz, Markopaa'daki iddialarn yazarken Aziz
Nesin'in adn vermiyor; ancak baka yerde, Aziz Nesin
in yazlarn yazmay bir meslek haline getirdiini aklk
la belirtiyor. nanlmaz grnen bu belirtmeyi, metin-ii
ek olarak sunmann gerekli olduuna inanyorum. ler
deki yllarda, Shakespeare'in yazarl konusunda yz yl
lar sonra kan tartmann benzerinin Trkiyede de k
mamas iin (*), edebiyat tarihilerinin imdiden bu ko
nuya el atmamalarnn yararl olacan dnyorum.
Rfat lgaz'n iddialar. Aziz Nesinin nyle ilgili bir
davaya dnyor.
lgaz'n Aziz Nesin mi, fkralarn ben yazardm
balyla sunduum anlarndan bir blmde Aziz 1945'lerde iin sonuna yetiti deniliyor; Aziz Nesin'in mca
dele alanna daha ge inmi olduu anlatlyor. Aziz Bey,
(*) Aziz Nesin, Rfat Ilgaz'm iddiasn basit, snrl ve
nemsiz sayyor.
Bir dergide Rfat lgazla yaplm bir konumada oku
mutum. "Tan gazetesinde km kimi fkralarn Aziz Nesin
in ben yazdm diyordu Rfat lgaz.
Bunlar yazan Demirta Ceyhun, Aziz Nesine soruyor ve
ald cevab da aktaryor.
Doru. Bulada alacak bir ey yok ki. Babalide. ok ya
plr. Gazeteye her gn yaz yetitirmek zordur. imin ok ol
dua gnler veya stanbulda olmadm, yazm yetitiremedilm gnler, Rfat lgazdan ben rica ederdim, yerime bir
yaz yazsn diye. Ama o yazlan kitaplarma aldm m? Bir
yazar iin nemli olan kitaptr.
Demirta Ceyhun, amzn Nasrettin Hocas Aziz
Nesin, stanbul, 1984, s. 173.

171

bundan sonra ve uzunca zaman hapse girip kyor. Her


giri-knda ya da polisin evdeki her toplamasndan
sonra kitaplarn ve msveddelerini geri aldn belirtme
ye zen gsteriyor.
40 Kua aydnlarda kendi hretini bakasna kap
trma iddialarnn yannda, en nl almalarn hapiste
veya bir baka yerde kaybetme savlar da yer alyor. En*
ver Gke, burada daha ak davranyor ve pek nem
verdii bir almasn, hapisten karamam olmasna
hep zlyor. Bunlar yeniden yazmyor.
Haan zzettin Dinamo'nun ilk hapisliinde, alma
lar zamannda darya karma imknnn olduu anla
lyor. Hapiste iken iirlerini yaynlyor. Fakat Dinamo
da, en nemli almalarn hapisten ktktan sonra kay
bediyor. Asm Bezirci unlar yazyor: Dinamo 1939'da
hapisten kar. Adana'daki ablasnn yanna gider. Yazk
ki trende bavulunu aldrr. erdeyken yazd eserlerin
ou bavulla birlikte kaybolur (*). Bylece, Nazm Hik
(*)

Asm Bezirci, On Sair-On iir, stanbul, 1971, s.


31.
Haan zzettin Dinamo, bir noktada Bezircinin yanlm
dzeltiyor; tahliy olunca stanbula gittiini ve kzkardeinin
Adanada deil stanbulda olduunu yazyor.
Koca stanbulda eskiden beri tantm bir tek kii var-r
d. O da kzkardeim, Kzlay hemiresi Ltfiye idi.
Yaynlanmam eser dolu bavul, Adanaya giderken deil
stanbul yolunda kayboluyor.
Yolculukta ok kt bir ey olmutu. Drt yllk mapusane yaaymda yazm olduum bir yn iir; deiik
trlerde dzyaz rn dolu valizimle birlikte yitiklere kar
mt.
Dinamonun almalar yalnzca hapisten karken deil
girerken de kayboluyor.
Beni Ankara mapusanesine iten tutuklanm srasnda
Arkadya diye bir romanmla bine yaklak iirim polisin elin**
de yitip gitmiti.
Haan zzettin Dinamo, Edebiyat Anlar, Istanbul, 1984, s. 7 ve 8.
Aziz Nesin, Rfat lgazn iddialarn nemsemiyor; Bezir*
ci de, Dinamonun yitiklerine pek acmyor. Bir ka sayfa son
ra, unlar da yazyor: Kendisinden rendiime gre, D

172

metin
nemli
na ek
benzer

Memleketimden nsan Manzaralar dizelerinin


bir blmn. Peride Cell'in korkarak yakmas
olarak, Nazmn iir alanndaki iki izleyicisi de,
bir yazgyla karlam oluyorlar.

Toplumsal bir yazgy, bireysel alglyorlar. Toplum


sal kzgnlklarnn, bireysel fkeye ve krgnlklara d
nmesini engelleyemiyorlar (*). Karlatklarn, toplum
gelimelerin kendilerine uzanan sonular deil, zellik
le kendilerine cezalandrmak iin dzenlenmi senaryo
larn topluma da yansyan izleri olarak gryorlar. Henz
genelleme yapamyorlar.
40 Kua, yalnzca kendilerinin verem olduunu sa
nyor veya rejimin, aralarndan bazsn zellikle seerek
verem hastalna yakalattn dndkleri izlenimini
veriyor. Verem, yirminci yz yln bandan 1960 yllarnn
sonlarna kadar Trk insannn yazgs oluyor. O kadar
yle ki, bu dnemde yazlm romanlarda gereki olabil
mek iin bir kahramann veremli olmas gerekiyor. Nas'l olmaz; Muallimler Mecmuas'nn yazdna gre 1931
ylnda yalnz stanbul ilkretim retmenleri arasnda
namonun yirmi ciltlik baslmam iiri varm. Bunlar kaba
ca drt blmde toplamyormu: 1) 1935te yazlm Mapusaneden Melodiler, 2) 1945-1949 yllarnda yazlm... Bilgi ver
meye devam ediyor.
Asm Bezirci, On air-On iir, op. cit., s. 36.
Yirmi drt eit paraya blndnde yine de kaybolma
m be ciltlik mapushane iiri kalyor.
Bir karlatrma iin u bilgiyi verebilirim: Nazm Hikmetin Btn Eserleri, Sofya basks sekiz ciltte toplanyor, tik
iki cilt 11e nc cildin yans iirdir; drdnc cilt, Memle
ketimden nsan Manzaralar da eklenince, tm iirler bu
uk ciltte toplanabiliyor.
(*) Trk Edebiyatlar Birliinin bir Kongresinde he
le hele Rfat lgaz, biraz da Aziz Nesine olan kininden, fke
sinden, hepimize hakaret eden eletiriler yapt.
Kemal Tahir belleimde kalan izgilere gre, sanki y
le hnlyd ki, istese de hogrl davranamyordu nsanlara
kar.
Demirta Ceyhun, op. Cit., s. 39 ve 22.

173

Korku ve deoloji
AZZ NESN M, FIKRALARINI
BEN YAZARDIM (*)
Rfat lgaz

Tan gazetesi yeniden kmaya balaynca


Halil Ltf Bey beni aydklktan dzeltmenlie
getirmiti. Bizim barnak da bylece idareha
nece dnm oluyordu.
Aziz Nesin yeniden gn na kmt.
Adyla sanyla ikinci sayfada fkra yazmas uy
gun grlmt. A z gittik uz gittik kliesi ikin
ci sayfaya oturduu gn, ben de sekreter yar
dmclna geirilmitim.
Barnak olarak setiim ikinci kat, bu kez
aktan aa i yeri olarak kullanyordum sabah
lara kadar. Sabahlamakta bir de yardmcm var
d: Arivci Reid Halid... ki adnn da son har
fini d ile yazdmdan, naz geenler ona dli
Reit diye taklrlard. Kimsesi yoktu arkada
mn, yalnzca bir imza kolleksiyonu vard, bir de
pantolonunu sk sk balad ipten kua...
ler aralannca karma oturur, geceyi yalnz
geirmeyeceini dleyerek, beni lfa tutup iimi
bsbtn uzatmaya alrd.
im, ajanslardan haber karmak, dizgiye gi
decek yazlar biime sokmak, bir de ikinci say
fay hazrlamakt. Azizin fkras da bu sayfada
yer ald iin drt gzle beklerdim yazsnn gel
mesini. Erkenden gelirse iimin nemli blm
bitmi saylrd. Yaz gecikti mi Bamrettip Sa
bahattin Usta karma dikilirdi. Aardm Aziz'in
55li telefonunu :
(*)

Adim, ben koydum.

Aziz, merhaba/ diye balardm.


Haaa... Yaz m?..
Merak ettim de...
Yahu almadn m yazy? Bizim Atele gn
dermitim...
Gnderdiysen gelir... Bir soraym dedim de...
Hadi iyi geceler!..
Bir iki akam sonra gene eviririm telefonu:
Aziz, merhaba!
Hay Allah! Gene yaz haaa!..
Yolda m?
ngrakl bir gl'.
Yazmadm ki yolda olsun!..*
Eeee sayfa yatyor... N'apacaz?
Yap bir ey canm! Ben ey yazacaktm..
Baladm da bitmedi daha... Bitirince sana te
lefonla yazdrsam?
Hele sen bitir, kolay!..
Onu lfa tutmamak iin kapatyorum telefo
nu...
Bir sre sonra ayorum yeniden :
Tamam m?
Yahu misafir geldi de... Anlamyorlar ki
halden... Hele sen biraz bekle... Hemen yazar bi
tiririm.
Aziz iin yaz yazmann bi zorluu mu var!
Biliyorum, kmsyor gazeteyi... Nerde Zekeriya Sertellerin, Sabiha Sertellerin kard
kinci Dnya Savanm nl T a n ! Aziz 1945lerde iin sonuna yetiti ama. Tan n Tanln
da yaad.
be akam iler dzgn g'idiyor. Arada bir
kendisi de uruyor gazeteye. Yazsn brakrken
ayakst konuuyoruz.
Bamrettibi karmda dikilir grnce anm
syorum, Azizin yazsnn gelmediini. Hemen
uzanyorum telefona:

175

Aziz, merhaba!..
Yaz bitti. Gnderecek adamm yok!
Anladm! Syle de yazaym!
Yazyorum. ri iri yazyorum ki Ba#mrettip yazl ktlar kapp gitsin de dizdirsin di
ye...
Aziz rendi iin kolayn...
akam sonra:
Yaz, Rfat! diyor.
Syle!...
Yazyorum... Bir ara tekliyor... Anlyorum
yazl kttan sylemediini...
Yahu Rfat be! Anladn konuyu! Tamamlayver unun gerisini!
Peki Aziz! yi geceler!
Bir iki gn gene i dzgn gidiyor... Ne yap
sn Aziz... leri bandan akn... Kitaplar ar
ka arkaya kyor... Onlarn dzenlenmesi... D
n Yaynevi'nin hesaplar... Kemal Tahirle or
taklk ekimeleri...
Bizim sayfa yatyor masada... Sabahattin
Usta gene bamda.
Birinci sayfa bile baland! diye kyor.
Ayorum telefonu:
Aziz, merhaba!
Sen misin Rfat... Hay Allah!.. Yahu u
Amerikallar iin bir yaz yazacaktm.
Daha balamadn m yoksa?..
Baladm balamasna da...
Sabahattin Ustanm surat karmakark olu
yor.
ln korum yerine! diyor. Bekleyemem bu
saatten sonra...
Bak Aziz, Bamrettip diyor ki...
Yahu Rfat be!.. Sen yazvermene u yazy!..
atacakst Amerikallara. Nato meselesi ite...
176

Koreyi de kartr istersen.. Hadi gzn seve


yim!*
Peki., yazaym... Hadi hoakal!
Dnyorum Bamrettibe:
Otur Sabahattin Usta... Bir ay syle!.. Bir
de bana!..
aylar bodrum katndan gelene kadar iri iri
yazlm iki kd tututuruyorum eline.. Bir
sayfa da aylar ierken yazyorum... Ver ma
kineye bunlar... ran gnder, sonunu da vereyim...
Bitmiyor ki Sabahattin Ustanm ilesi... Be
akam sonra gene karmda .Aziz Bey'in yazs?..
Telefonda aryorum. Biliyor bu saatte kimin
arayacan...
Rfat! Ne var ne yok?..
Her ey tamam da, bir senin yazn yok!
Gene mi yaz! Tam oturdum yazyordum ki...
Yahu Rfat.. Sendikalar iin yazacaktm. Men
deres demi ki...
Biliyorum ne dediinil
Yazver ite... Biraz sert olsun!
Aryorsun o mutlu hapisane gnlerini, y
le mi? Peki, peki... Hadi iyi geceler!
Sabahattin Usta artk hi titizlenmiyor... Er
kenden grnyor. ki ay pein syleyip oturu
yor karma .Yazver u yazy da, gidelim erken erken...
diye balyor.
Bekleyelim... biraz! diyorum. Belki yolda
dr.
Beklemekten de korkmuyor artk. Ne kadar
beklese gene de her zamankinden erken bite
cek i... O kalkp gidince balyorum, ajanslar
dan derlediim olaylara gre bir fkra denme
ye... Sovyetler bir sputnik frlatmlar, iine de
177

F .: 1

Layka adl bir kpek koymular... Kpein ne


kadar yaayacan deneyeceklermi. Ama Ame
rikal kpekseverlerin yrei nasl dayanr bu
sonu belli lme... Baryorlar Sovyet Elilii
nin nnde Katil Ruslari Ne istiyorsunuz bu k
pekten!..
yle ya!.. Bir deneme mi yaplacak, yery
znde bu kadar Afrikal.. Bu kadar zenci yurt
ta varken...
Yazdm yaznn baln beenmiyor, ye
ni bir balk atyorum:
Layka, in aa!
Ertesi sabah gazetenin d yorumcusu ahin
Perese :
Abi, diyor, okudun mu Aziz Beyin yazn?
Okudum! diyorum, yzmn izgilerini
dzeltmeye alarak.
Ne yaz be! Mthi/
ok mu beendin?
Yazyor Abi! Var m Amerikallar byle
benzeten... Pes dorusu!
Akama doru tashih odasndaki yerimi ken
disine braktm Nihat Tunal kapda grn
yor :
Abi, diyor, biraz gelir misin? Tass muha
biri seni bekliyor.
Yukarda altm henz bilmiyor olmal...
ndim yanna:
Ho geldin! dedim Kudriyaov dostumuza,
Aziz'le yaknlm bildii iin
ok beendik yazsn Aziz Bey'in! diyor.
Az kulaklarnda.
Nihat tutamad kendini. Bir Sabahattin Usta
biliyor durumu, bir de dzeltmen Nihat Tunal.
Haluk Yetiin bildii bile kukulu... Nihat duru
mu dzeltmek iin
178

Evet, dedi, biz de sevdik. Dorusu gzel


yaz!..
Ertesi gn merdivende Aziz Nesin e rastla
dm :
Beendim o yazy! dedi. Ben de yazsam
o kadar yazardm/
Rfat lgaz, Yoku Yukar, stanbul, 1982, <f.
73-76.

Korku ve deoloji
STALNN DAMADI; HAAN TANRIKUT (*)
Adn yazmak istemiyorum, kendisine olan
sevgimden tr. Yayor imdi, ama bu bizim
pis dnyamzda deil, bambaka ve salt kendisi
nin olan bir dnyada yayor. Adn yazmasam
da, ok kii tanyacak Onu
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde
Prof. Hilmi Ziya lken'in asistanyd. Asistan!..
Pf... Hibir gvencesi yoktu o zaman asistanla
rn. Asistanlarn yazglar, profesrlerinin iki du
dann arasndayd. Bu yzden de, profesrle
rinin antalarn tayarak, paltolarn tutarak
grevlerini yapp niversitede kalabilen asistan
larn says hi az deildi. Bu gvenceli yolu se
enler, sonradan doent ve profesr olunca, an
ta ykl yapmann, srekli palto tutup ka
p amalarn acsn, kendilerini asistanlkta tutan
(*)

Aziz Nesin, Benim Delilerim, stanbul, 1984,


s. S3-59.

Aziz Bey, yazsna balarken Haan Tannkut yayor


ve adn vermek istemiyor. Stainin Damad adyla ye
tiniyor. Yazy yazarken Haan Tanrkut lyor.
Balkta eklemeyi ben yaptm

179

eski profesrlerine dman kesilerek karyor


lard.
Profesr Hilmi Ziya, ne demeli... Lise ren
ciliimde O, bir sylence insand; Trkiye'nin en
ok okuyan, en ok bileni... Ve solcuydu. Bilime
yakn genler iin Hilmi Ziya bir rnek kiiydi.
Ama yle bir bask ki o zamanlar... Bu baskyla
Hilmi Ziya epeyce saa kayd ve eski solculu~
unu yatsd.
Burda deliliini anlatacam arkadamn
byk ansszl, Hilmi Ziyanm saa kayma d
neminde Onun asistanlm yapm olmasyd.
Hilmi Ziyanm kaynosu Tayyareci Cell diye
tannan Cell Benneci ise sol izgisinden lm
ne dek deil, lmnden sonra bile ayrlmam
t. lmnden sonra izgisinden ayrlmamak ne
demek? u demek: Kbrs gsterisi olarak hk
metin ya da hkmete dayal glerin kkrtt
ynlar sonradan zaptolunamayp 6/7 Eyll
1955te stanbul yaklp yklp yamalannca,
dnyaya kar ok zor durumda kalan hkmet,
bu sulara yapma sulu uydurmak zorunda kal
mt. Yine gelsin, solcularn listesi... Bir solcu
listesine gre solcular, sulu olarak toplanmaya
balad. Bu arada, listede ad var diye, Prof. Hil
mi Ziyanm kaynosu Cell Bennecinin de evi
ne baskn verdi polisler. Yakalayp sulu diye
hapse atacaklar. Ei, polislere, Cell Bennecinin
bir yl nce lm olduunu syledi. Yazk, po
lisler Cell Benneciyi tutuklamak iin, lmn
den nce yetiememilerdi. te bu olayla Cell
Benneci, lmnden sonra bile politik izgisin
den sapmam oldu.
Geen yl bir yabanc profesr arkadamla
Aiyanm altndaki Rumelihisar mezarln ge
ziyoruz. O mezarlk sanki bizim mahallemizdir;
baksanza orda kimlerin son evleri var: Orhan
180

Veli, Adnan Veli, Ahmet Hamdi, Ulvi Uraz ve


bir de baktm Hilmi Ziyanm kabri ve ayn aile
mezarlnda Cell Benneciyle topra bl
mler, koyun koyuna... Bu son buluma ok d
ndrd beni.
Yazmn burasna bir ek koymak gereini
duyuyorum. Bu yazy yazdmda, anlattm ki
i yaamaktayd. Gemiiyle bilin ban kopar
m bir haspa olarak yayordu. Yine de adn
aklamak istememitim. lmnden sonra O'na
degin epeyce yaz kt. Artk adn aklamakta
hibir saknca grmyorum. Bu yazda anlatt
m arkadam, Haan Tanrkut tur. Onu, sol
culuu dneminde tanmtm. Daha ncesini bil
miyordum.
Haan zzettin Dinamo arkadamz ikinci
Dnya Sava'ndan Edebiyat Anlan adl kita
bnda, Haan Tannkutun solcu olmadan nceki
dnemini anlatmtr.
Haan Tannkutun nerden nereye nasl gel
diini anlamamz iin, Dinamonun szkonusu
kitabndan Tannkuta degin blmleri buraya
aktanyorum;
....... Divanyolundan yukan karken, Gazi
Eitim yllan arkadalanmdan Ekrem e rastla
yverdim. Yenikap Ortaokulu retmehlerindendi. Beni oraya ard. (...) Ertesi gn gittim. Or
da Haan Tannkut adnda, niversite rencisi
bir retmenle tantm. Uzun boylu, ok yak
kl, ok zeki, olduundan daha yal grnen bir
genti. Hilmi Ziyann rencilerindendi. Oku
yor, yazyordu. Felsefe renimi yapmakla bir
likte, edebiyata kar da byk ilgisi vard. Hilmi
Ziyanm en iten izleyicisi olduu grlyordu.
Onun nsani Vatanperverlik adl kitabnn et
kisi, karmaya hazrland bir edebiyat, sanat,
felsefe dergisinin adnda bile gze arpyordu:
181

Yeni nsanlk.
(...) Haan Tannkut, dne tipik bir k
k burjuvayd. Girit gmenlerinden bir ailenin
temel direi durumundayd. Oluna ders verdii
zengin bir adam, dergiyi finanse edecekti. Haan
Tannkut, Yahya Kemalin hayranlanndand. Bel
ki hl o besteler alnr - Gemiler gemeyen bir
ummanda diteleri, yet gibi aznda dolayor
du. Dergide, istersem, benim de yazabileceimi
syledi.
(....) Haan Tannkut, Kllk Kahvesinde bir
le sonu beni buldu
Haan Bey, bir idarehane tutmak zereyiz.
Meserret Kahvesinin altndan geen sokan he
men bandaki handa.
( .....) Haan Tannkut Yeni nsanlk dergi
sinin hemen btn yazlann elinin altnda topla
dktan sonra, bunlardan birka saylk yaz ald.
Derginin evresinde toplanan yazar grubu, be
nim dmda, hep birbirinin tandyd. lk say,
1940 ubatnn ilk haftasnda kt. Haan Tann
kut, daha ok hocas Hilmi Ziyanm yaay, ya
pttan zerine yapt incelemeyle derginin nem
li bir blmn dolduruyor, ayrca Doan Ruenay takma adyla edebiyat sorunlan zerine atak
yazlar yazyordu. Btn kt airlere, una bu
na sataarak edebiyat bunlardan temizlemek is
tiyordu.
(....) Yeni nsanilik dergisine yaz gnderen
genlerden biri de Stk Yrcalyd. Balkesirden
gnderiyordu. Stk Yrcal, hem gzel iktisat ya
zlan, hem de iirler ulatryordu. ( ...... ) Ancak
yazlarndan tandmz Yrcal, Hasanm gzn
de baya komnistti. Oysa bunlar lml, toplumcul iirlerdi. (....) Bunlann gzel iirler olduu
nu, hem de u gnlerde yazlan iirlerin hemen
182

hepsinden gzel olduunu syledim. Tannkut


bunlan yaynlamaya karar verdi
Bu iirleri yalnz sizin hatrnz iin yaynla
yacam. Yoksa, bunlar bal gibi solcu iiri. Ama,
Yrcalnn iktisat yazlan zararsz.
(.....) Yeni nsanlk dergisinde iirlerimin,
Homeros evirimin kmaa balamas, dikkati
ekmiti. Bu dikkat iki ynden geliyordu: Biri po
listen, kincisi air, yazar, okuyuculardan. Polis
ten gelen olumsuz dikkat, Haan Tannkutu he
men etkiledi; benim yzmden Tannkutu solcu
lukla sulamaa balayan evreler belirmiti. Bu
nun yantn Tannkut, bir sayda yle vermeyi
uygun buldu: Sovyet Rusya, bilmem ne gibi ne
denlerden pek yaknda yklacaktr.
Bunu ancak, say ktktan sonra grerek a
rdm. Zavall arkadam, dergisiyle beni kur
tarabilmek uruna, durup dururken Sovyet Rus
yay ykvermeyi gze almt. (.....; Hasanm
verdii dnden u anlam karmtm: Dergim
de yaz yazdrdm Dinamo yznden gerek be
ni, gerekse dergimi sakn solcu filn sanmayn
ha! Bizim bu tarakta bezimiz yoktur.
(...... ) Hitler'in demir mengenesi Avrupada
zgr dncenin boynuna gemi habire skt
ryor, ierde ise iktidar, mengenenin koluna ya
pm ona yardm ediyordu. Ensemizae tiranlann
buzlu soluunu duyuyorduk. Haan Tannkut bir
gn Nisuvazda gelip yanma sokularak unlan
fsldad :
Haan Bey stadmz, bizim Yeni nsanlik'm
sonu geldi. Dergiyi finanse eden rencimin ba
bas birisinden zlgt yemi olacak ki, bana artk
dergi iin para veremeyeceim syledi.
(.... ) Bir dergi daha yitirmitik. (Kllk adl
dergi de kapanmtr.) imdi yeni bir dergiye ka
planmamz gerekiyordu. Bunun da ufukta grn
183

mesi gecikmedi. Bir gn Haan Tannkutr sarn


gzel yz sevinten parlayarak Kllkte gelip
beni buldu
Haan Bey, Cellettin Ezineyle anlatk. Bi
zim Yeni nsanlk dergisini Hamle adyla ka
racaz. Parasn Cellettin Ezine verecek. Bili
yorsunuz, tiyatro oyunlar yazyor. Galiba Nazm
Hikmetin teyzesinin de oluymu. Btn eski
yaz kadromuzla dergiye gireceiz.
Sevindim. Hasan kutladm. O da dergi tir
yakisi 'olmutu. ok yaz yazan bir genti. Bun
lar yaymlayacak olanaklar kendisi yaratyor
du.
(in iine Bayramzade adl bir sermaye sa
hibi katlr. Nazi etkisi grlr. Dergiyi gnlk
gazeteye evirme karan alnr.)
(....) Haan Tannkut, Hamle adn gnlk
Gn adna evirerek formaliteleri btnledi.
Haan zzettin Dinamonun anilannda izdii
bu kiilikten de anlalyor ki, Haan Tannkut bir
kk burjuva dnya grnden gittike sol
dnya grne gelmektedir. Ben kendisini tan
dmda sol cephede yerini alm bir yazard.
Hilmi Ziya saa kaydka, bizim arkadala
aralannda, srtmeler balad. nk arkada
mz dergilerde, sol gazetelerde yazyor, kendisi
dergi karyor, bir Trk felsefe dernei kurmak
iin urayor ve ayrca Trkiye Sosyalist Parti
si'nin de nde gelen yesi... Gen, dinamik bir
adam... Ama hasta, olduka ar lseri var.
ok sinirliydi, her zaman deil, ama kzn
ca... Bir yazsn, kardm dergide yaymlar
ken, kimi OsmanlIca szcklerini Trkeletir
dim diye bana ok kzmt. Baya kavga etmi
tik.
Ben,
Yaznn anlam deimedi ya... diyordum.

134

o.

Ne hakkn var deitirmeye? diye bar


yordu.
Siyasi polisin baka ne ii olacak? Elbet by
le bir genci siyasi polis mimledi, ya da filedi di
yelim... Adm adm izlenmeye baland. niver
sitede de izleniyordu, evinde, yolda gizlice denet
leniyordu. Bu durumda Hilmi Ziya, yannda asis
tan kalmas iin elbet O'nu seip yeleyecek de
ildi, baka birini yeledi. Asistanlktan karl
d. siz kald. Evliydi. Karsn ok, pek ok sevi
yordu. Trkiye Sosyalist Partisindeki bilimsel
konferanslara eini de getirirdi. Gzelcecik bir
kadnd ei.
sizlik, geim sknts... ok kk bir c
retle, bir yabanc aznlk okulunda Trke
retmenliine balad. Ordan ald para ev kira
sna bile yetmiyordu. Birlikte, zm, peynir, do
mates yiyerek btn bir gn alarak geirdi
imiz ok olmutur.
Giritliydi. Bir days vard, grmemiti day
sn, salt adn biliyordu. nk nemli adamd.
Days, ok genken Hristiyan olmu, papaz ol
mu, papazlkta da ok ilerlemiti. Papadan bir
nceki, kardinal midir nedir, ite o yerde bulunu
yordu days. O srada yine papa seimi vard. Da
ys, papa adaylar arasndayd.
Days, dinbilim (teoloji) renimi iin Girit
ten Romaya gitmi, Mehmet Ali Molla adl bir
gen. Orda Hristiyanl benimseyip Paul adn
da brakmayp soyad gibi kullanr, Paul Mehmet
Ali Molla. En kdemli kardinal, papalk seimi
nin en gl aday olarak gsteriliyordu. Bu son
PolonyalI Papaya dek, papalarn hep talyanlardan olmas gelenekti. Bu gelenek yznden Paul
Mehmet Ali Molla papa olamamt.
ok iyi bir kardei vard. Gmrk komisyon185

cusuydu ve sknt eken aabeyine parasal yar


dmda bulunuyordu.
Gnn birinde, bir kocann bana gelebile
cek felketlerin en by Onun bana geldi.
Siyasi polise Onun komnist olduuna degin
bir ihbar yaplmt. hbar yapana polis sormu
tu:
Ne gibi belgeler var?
Belgeler evdedir, gelin bakn...
Polis evine baskn verdi. Kitaplar, kitaplar,
kitaplar... Baka hibir belge bulunamad. Bu
lunamazd, nk hibir gizli ve yasad ii yok
tu. Kitaplar da yasak kitaplar deildi. Bir hafta
sonra, evinden alman btn kitaplar geri veril
di. Ama siyasi polis bununla yetinmedi. Muhbi
rin kim olduunu syledi.
Sizi ihbar eden, einizdir.
nanmad. Polis kendisine kt bir oyun oy
nuyordu.
O zaman polis, einin imzal dilekesini ve
ifadesini gsterdi.
O
denli ok sevdii gzel kans, hem de if
tira ederek, hem de yalan syleyerek Onu poli
se ihbar etmiti. Kans, iyi rol yapmt, polis
aiklamasa, kansnm kendisini ihbar ettiini hi
bilmeyecekti.
Boandlar.
Kk cretli Trke retmenliinden de
ikanld.
Ksacas, her yandan sarld, kuatld.
Duyduk ki Avrupaya gitmi.
Aradan birka yl geti.
Kbrsa gidiyor. Ne olmusa ite o zaman Kb
rs'ta olmu. Kbrs o zamanlar Fazl Kkn
Kbrs. Trkiye btn abasyla kk Ameri
ka olmaya, Kbrs da kk Trkiye olmaya a
lyor. Kbrs polisi yakalyor, ok ar ikence
186

ler gryor, hapse atlyor. Btn bunlarn ne


denini renemedik. nk, artk bana gelen
lerin nedenlerini anlatamayacak denli akl hasta
syd arkadamz. Yalnz zaman zaman paraprk sylediklerinden Kbrstaki ikencelerle
akln oynatt anlalyor. Eh artk, akln oy
natt, yapacaklarn yaptlar, baardlar, brak
yorlar hapisten... stanbula geliyor. Ama kendi
si daha stanbul'a gelmeden, Kbrstaki Trk y
netimi polisinin raporlar gelmi oluyor. stan
bul'a admn atar atmaz polis yakalyor, yine
hapse atlyor. Artk O, eski Haan Tanrkut de
ildir. Abuk sabuk konuuyor, samalyor...
Epiy zaman da hapiste yatt. Susuzdu.
kardlar.
Hapisten ktktan sonra sakal brakt, ama
hi dzene alnmam bir sakal... Eski arkada
laryla karlanca, baka bir dnyada yaar
gibi konuuyordu. O, Stalinin damadyd. Yakn
da karsnn yanma gidecekti.
stikll Caddesinde grdm Onu. Kimseyi
tanmyordu. Arada srada eski arkadalarndan
tandklar oluyordu. Karlatmzda beni tan
yp tanmadn bile anlayamadm. Hep karsn
dan konuuyordu, yani Stalinin kzndan... Ka
rsnn yanma gidecekti. Anlatrken gzleri he
defsiz bakyordu, beni grdn bile sanmyo
rum.
Nasl pml pnl bir zek, nasl bir has aydn
d... Suu ok, ok byktr, halkn sevmek, yur
dunu sevmek ve doru bildiinden hi dn ver
memek... Bu su yetmez mi byle bir insan i
kence altnda ldrtmak iin...
Yaadn sanyordum. lm zavall... Na
sl tertemiz bir insand, nasl pnl pml bir zeky
d!
187

Benim Delilerimin (*) her b iri ayn, ayn ro


mandr; yazlmam, ama yaanm romanlar....
(*)

Aziz Nesin, Benim Delilerim, stanbul, 1984,


s. 74.

Stalinin Damad blmnn sonu.

225 veremli saylmtr (*). Savan ktlklar, verem has


talnn dozajnn daha da artmasna neden oluyor.
Bu kuak, sava dneminin ktlklarn ve isizlik ile
yksek fiyat artlarn da zel bir yazg sayyor. Trki
ye, kinci Byk Savaa girmemi olmakla birlikte sa
van btn ekonomik etkilerini yayor. Burada, bu et
kileri gsterebilmek iin, tablolar vermeyi gerekli grm
yorum. Sevgili Demirta Ceyhundan bir paragraf aktar
makla yetiniyorum: Galiba, bu genel zellik, o kuan
yetitii yllarn bir doal sonucudur. Osmanl mparator
luu batmtr. Yoktan bir Cumhuriyet yaratlmaya al
lmaktadr. Hemen ardndan kinci Dnya Sava bastr
mtr. Hep yokluktur, skntdr, rvettir, karaborsadr,
alktr yaanlan. Annemden bilirim. Yaklp kullanlma
m bir kibrit pyle di kartrlmasna bile izin ver
mez, annem. "Bir kibritle bir ate yaklr der, bilgi bil
gi08. Bu dnemin ekonomik yapsn ksaca ve gzel
ce anlatyor.
1940 Kuann toplumsal talihsizliidir; bir yeni d
(*)

Do. Dr. Yahya Akyiiz, Trkiyede retmenlerin


Toplumsal Deim ede Etkileri 1848-1940, A nka
ra, 1978, s. 241.

kinci Dnya Savandan sonra dnyada ve Trkiyede


kalknmann bir devlet politikas olmas ve insanlarn daha
ok salk hizmetleri iin mcadele etmeleri sonucu Trkiye,
veremle sava rgtn gereksiz klacak kadar, veremi etkisizletirebiliyor.
Ancak son yllarda, kalknmann ama olmaktan kmas
ve halkn istemeyi unutmas sonucu, Trkiyede verem tek
rar toplumsal bir sorun olmaya balyor.

183

zene douyorlar. 40 yllar, bu kuan ya niversite a


ya da gen mezuniyet dnemi oluyor. Cumhuriyet iin
domu olmalar, niversite yllar, byk umutlar bes
leyebilmek iin yeterli nedenlerdir.
Ama Trkiye'de gnlk yaam, karneye bindiriliyor.
Ik iin gaz, karneyle veriliyor; tekstil olarak Smerbank
rnleri, kefen iin Amerikan bezi bile, mahallelere ka
dar uzanan resm datm ofisinin eliyle ve yine karney
le datlyor. Fiyatlardaki art, 1970 yllarnn ikinci ya
rsnda balayan yllk sramayla karlatrlabilir. B
tn bunlara, pek de gizlenemeyen ve kulaktan kulaa
yaylan yolsuzluklar ekleniyor.
1970 yllarnn sonlarnda balayan dnemle kar
latrma, yle geici bir artrma saylmamal; tamam
layabiliyorum- Trkiye'de lmler yok; Trkiye savata
deil. Ancak dnya zerinde savam ald canlar o ka
dar ok ki, Trk insan da her gn lm kendi evin
de duyuyor. Bylece 1940 yllarnn ilk yarsnda, en azn
dan be yl, Trkiyede pahallk, sizlik ve lm gn
lk yaam oluturuyor.
Tezi yazyorum: Pahallk, isizlik ve lm, ne za
man bir araya gelirse, bellek silinmesi etkisi yapyor.
Bu kavram aklamam gerekiyor: Elektronik hesap
makinalaryla aklayabilirim, nce halkn grgsnn
her zaman aydnlatc deil zaman zaman da yanltc o l
duuna yeniden iaret etmek zorundaym; elektronik
beyin kadar yanl ve insanla hakaret dolu bir nitele
me dnemiyorum. nsan beyni, hi bir zaman elektro
nik olarak yaplamaz; yaplamazlk beynin yapsndan ge
liyor. nsan, deitirirken de deien tek elemandr; in
san beyni, gelitirirken geliiyor. nsan beyni, elektronik
hesap makinalarn gelitirirken kendisi de geliiyor; elek
tronik hesap makinalarn yapan beyin, yapmayan beyin
den farkl oluyor.
Elektronik hesap makinalarnn bir kavram var; bel
lek. Bir program, elektronik hesap makinasna ykleye
bilirsiniz; istediiniz bilgileri, belleine kaydedebilirsiniz.
Sonra, bir dmeye basarak, elektronik hesap ma-

189

kinasnn belleini silebilirsiniz. Artk bellekteki btn bil


giler yoktur; baka bir program ayn elektronik hesap
makinasna ykleyebilirsiniz.
Halkn, elektronik hesap makinalarna elektronik be
yin demesi, bu makinalarn bir bellee sahip olmalarn
dan kaynaklanyor. Makinalar, belleklerinin kapasitesine
gre daha ucuz ve daha pahal olabiliyorlar. Ama bellek
ne kadar hacimli olursa olsun, bellei silmek iin, elek
tronik hesap makinasnm bir dmesine basmak yetiyor.
Elektronik hesap makinasyla alanlar, ya da be
nim trmden Trkiyedeki ilk rnekleriyle alma yap
m olanlar, biliyorlar; dmeye basnca, makina bir s
re homurdanyor. Bellee yeni program ykleme veya bel
lei silme homurdanma ile birlikte gerekleiyor.
Toplumlarn ve bu arada kuaklarn beyinlerini sil
mek iin, dmeye basmak yetmiyor. Toplumlarn beyin
lerini silmek iin, isizlik, pahallk ve mutlaka lm, bir
arada olmas gerekiyor.
iddet b ir ideoloji, bir tahtarevallidir.
Beyni silmek, bir iddet iidir.
Dehet, iddetten daha etkili oluyor.
Trkiyede Restorasyon Dnemi, bir beyin silme d
nemi oldu.
1940 Kua'nn beyni silindi.
1943-1951 yllar arasnda (*) beyinleri silmek iin ge
rekli iddet eksik edilmedi.
Trkiye, 1970 yllarnn ikinci yarsndan itibaren bir
baka ve daha youn beyin silme sreci ve dnemine
girdi. Dozajn artrarak ve yntemini gelitirerek sr
d (**). Baarsnn, 1940 Kua zerindeki denemeye g(*) 1951 yl yaygn tutuklamalar le Hilmi Ziya lken in Reddiyesini, bir zaman aralm kapatabilmek iin paran
tez olarak kullanyorum.
Dndklerini iln etmelerine karn, saclarn, gizli hristiyan trnden gizli ilerici kalmalarndan korkarak ku
kuyla karladklar smail Hakk Baltacolu le Hilmi Ziya
lken iin ksa not hazrladm.
(**) Aydn hareketi niteldir; dncenin nitel olmasn
dan kaynaklanyor.

190

re ok daha az olduunu dnyorum.


yle de sylenebilir; beyin silme, 40 Kua zerin
de net bir baar salad iin, 1970 yllarnn ikinci ya
rsnda balayan ve ok daha iddetle srdrlen beyin*
silme operasyonu, igdsel bir diren ile karlat.
Azdlar ve yalnzdlar. mer F. Toprak, o dnemle
ilgili olarak, biz o zaman yalnzdk, stanbul'da bulunan
aydnlarn says binlere varmyordu diyor09. Sabri So
ran, -1946 ylnda Seste yaynlanan Yryorum iirin
de yryerek, kalabalklamay zlyor.
*

YRYORUM

Sabri Soran (*)


Yryorum
bam dimdik
gzlerim ilerde
me'alesini tayarak
Hakikatin;
Ben yrdke dalyor karanlk
aydnlanyor yrdm yol
ve etrafm
Yryorum,
dalar, talan aarak;
Arkamda koca bir kalabalk
tadm me'aieye kollarn
uzatm,
peim sra yryor.
Yryorum
(*)

Ses, 4 Aralk 1946, Say 9.

4 Aralk 1945 sa renci terrnn birinci ylnda ya


ynlanyor.
Nitel olann paras, ayn zamanda tamamdr.
Bu nedenle zaman zaman tek aydn zerinde byk id
det younlatrlyor. Tek aydn bile dnceyi koruyor.
1970 ikinci yarsndan sonra, beynini sildirmeyen aydn
lar, tekden ok fazla.

191

yrdke byyorum
ve byyor
peim sra yryen
kalabalk.
*

Ne gzel d!
Geree sevinemiyorlar.
Yine de bir tr seviniyorlar: 40 Kuandan Mehmet
Kemal, 1960 yllarnn grkemli canlanma yllarnda, An
kara'da bir lokanta-meyhane at. 1940 yllarnda tohum
lar atlm kycle uygun olarak, pazar gnleri de,
Ankara aydnlarna mant servisi yapyordu. Akamlar
doluyordu ve Mehmet Kemal ok seviniyordu. Eskiden
meyhanede bir masaydk, imdi bir meyhane dolduruyo
ruz diyerek seviniyordu.
Mehmet Kemal, 1960 yllarnda Ankarada at lokanta-meyhaneye, aydnca bir isim koydu; Kalem de
di. 1940 Kuann meyhanelerinin isimleri ise aydndan
uzakt, stanbulda Lambonun Meyhanesi ve Ankarada
Krdn Meyhanesi. Mehmet Kemal, bu Krdn Meyhanesi'ne toplama kamp gzyle bakyor; o zaman Kr
dn Meyhanesi kamp konsantrasyon gibi bir yerdi di
yor80. ok ilgin, iki ve arap verilen konsantrasyon
kamp yalnzca Trkiye'de grlyor. 40 Kua, gerek
ten kolay beenmeyen bir aydn topluluunu sergiliyor.
Kukusuz bir nedeni olmal; Polis, Krdn Meyha
nesi dnda kimse ile iliki kurmam istemiyordu diye
ekliyor. Meyhaneci Krd Mehmet hakknda da bilgi ve
riyor. yle: Meyhaneci Mehmet bizi hem sever, hem
de arada bir kakalard. Hem gelmemizi ister, hem de
gelmememizi isterdi. Ben 'bu da neden oluyor? diye
zaman zaman aardm. Mteri arttka kzar, ona bu;na krd61. Mehmet Kemal, bunun nedenini merak
ediyor ve ok gemeden Krd Mehmet, nedeni sylyor.
nce ilerde masada oturan, Mehmet Kemalin niteleme
siyle, klksz, kltrsz, bilgisiz adamlar gsteriyor.
Sonra bunlarn hafiye olduunu sylyor. Sonra ak-

192

4yor: Bunlar gelirler, nlerine bir iki bo bira iesi ko


ruz. Mteri gibi otururlar ve sizi beklerler. Cannn s
klmasnn nedenini de sylyor: Halbuki kalabalk gn
lerde bu masalara bir iki mteri daha alabilirim, onla
rn yznden mteri koyamyorum. Bu skntl durum
karsnda Krd Mehmet, bir masalk solculardan, mey
haneye tenha gnlerde gelmelerini rica ediyor; polisler
le babaa ve daha rahat oturabilecekler.
Mehmet Kemalin yksnn devam var; aktaraca
m. Ancak burada hemen bir parantez amak zorunda
ym: Bu polislerin bir istihbarat ile grevli olduklarn d
nmyorum. Kendilerini gizlemek gereini de duymu
yorlar. Bunlar, lya Ehrenburg'un Birinci Dnya Sava
balarnda Paris stlerinde uan ve Almanlarn G
vercin adn verdikleri, amalar korkutma olan, bom
bardman uaklarnn uularna benzetiyorum. Bu po
lisler, aydnlara denetim altnda, gzaltnda olduklar iz
lenimini ve izlenimden de te inancn vermek ileviyle
Ykl grnyorlar.
Parantezi srdryorum ve Mehmet Kemali brakp,
1920 yllarnda Ankarada Matbuat Mdrl yapm, s
tikll Mahkemesi nne km, Yunus Nadi ile birlikte
Cumhuriyet Gazeteslni kurmu ve nl Tan Gazetesini
yaatm Zekeriya Sertelden aktarma yapyorum. yle:
Polisten en ok rahatsz olan solculard. Bizlerin bu yz
den ektiklerimiz sonsuzdu. zgrlmz yitirmitik.
Evlerimizde hizmetilerimizden, misafirlerimizden bile
phelenirdik. Evimin yannda bir otel vard. Polis, bu
otelin penceresi bizim eve bakan bir odasna yerleti.
Buradan geceli gndzl evimizi gzaltnda bulunduru
yordu62. Ne kadar sinir bozucu deil mi? Aydnda, bir
polis korkusu yerletirmek iin, bundan daha etkili ve
acmasz bir yntem dnlebilir mi?
40 Kua aydnlarna, polis saplants yerletirildi.
Gemiin bugn zerinde etkili olmas iin, bilinme
d i gerekmiyor.
Fakat hastalklarn tedavisi iin ilk nce kesin tan,
tehis, gerekiyor.

193

F .: 13

Parantezi ve Zekeriya Serteli aktarmay srdryo


rum: Bir akam bir dostumu ziyarete gidiyordum. Arka
ma taklan bir polis, kendisini saklamaya bile lzum gr
myordu. Yanna sokulup beni neye rahatsz ettiini sor
dum. Cebinden bir tabanca kard ve bununla sizi ko
rumak iin dedi! Saklamyor.
tenlikle yzszlk arasnda kl pay var. Bu neden
le ve ok zaman yzszlk itenlik ile kartrlyor.
Tezi yazyorum: Akl ve yntem toplumsaldr.
Bu dnemin tek tek yneticilerine akl yklemiyo
rum; Trkiyenin bir tarih kesitini, bilimsel olarak zm
lemeye alyorum.
Tezi yazyorum: Bir aratrc, inceledii alanda bir
dzenlilik varsaymad srece, bilimsel bir zmleme
ye balayamaz. Bilimsellik nesnede, objede var olmal
dr; sje bunu karmakla ykml oluyor.
Akl, ne yazk, tretilm itir; ne yazk, yalnzca dzen
lilik peinde kouyor (*). Akln, eitsizlii zmleyecek
ynde gelitirilmesi abalarnn srdrlmesi gerektiini
tekrarlamak zorundaym.
Mehmet Kemal'e dnyorum. u bilgileri de veriyor:
Cahit Stknn, Orhan Velinin cenazeleri polis kordonu
altnda kaldrlmtr. Polisler cenazeye saygdan deil,
filenecek yenileri tesbit iin gnderilmitir63. Gerek
ten ok ac! Ancak yine de polislerin, saptama iin de
il, korkutma ve sinir bozma iin gittiklerini dnmeyi
(*) Toynbeenin beeniyle ve yeterlilik' duygusuyla yaz
dklarnn karsnda eksiklik ve yetersizlik duyuyorum.
Tm incelemeler, ister nsan konularda ve isterse in
san ilgilendirmeyen nitelikte olsun, insan dncesinin s
nrlarna tabidir; bu snrlamalarn birincisi ve en nemlisi,
dncenin, Gerekliki anlamaya alma sresinde, Gerekliki ihll etmekten geri kalamamasdr.
Bir insan yalnzca bir akla sahiptir ve bu akl, sadece
bir ynde, yani, zmleyici ve snflandrc ynde alr.
Arnold J. Toynlfee, A Study of History, Cilt 12,
London, 1964, s. 8 ve 12.
Toynbeenin saptamalar, akln diyalektik gelitirmeleri'
iin atlacak admlarn bulunduunu gsteriyor.

194

srdryorum. Gstermeye alacam, polisin saptama


iin dier kaynaklan var.
Yazdklarn amalarna uygun olarak kullanmyorum.
Daha ileri giderek unu da syleyebilirim; Mehmet Ke
malin yazdklar, kendi amalarndan daha ok, Aydn
zerine Tezlerin mantna uygun dyor. Evden fa
klteye giderken ardma nme bakar oldum. Hafiyeler
ardmdan geliyorlar m? diye bir kukuya dmtm.
stenen etki, salanyor. Devam ediyor: Bir yandan da
bana devlete nem veriliyor, diye kendime vnme pay
karyordum. 40 Kua, 1950 yllarnda, beyinlerin si
linme dneminin kesin baarl olduu bir on ylda, bu
vnme payn tmden unuttu. 1960 yllarnn grkemli
uyan dneminde hatrland; ekilmi aclar, 1960 ylla
rnda Trkiyenin ilerleyiini srdrmek isteyenlerin n
ne bir fatura olarak karld.
1960 yllarnn ortasndan itibaren Trk ilericilii, 1940
Kua'nn aclarnn denmesi sorunuyla kar karya
geldi.
imdi, Mehmet Kemalin Acl Kuak kitabndan bir
kurgu karmay deniyorum. yle balyor: Polis, Kr
dn Meyhanesi dnda kimse ile iliki kurmam istemiyor
du. Bunu soyutlatryor, toplumun iinde sipsivri koy
mak istiyordu. Demokrasiye geerken bizim gibiler iin
iktidarn resm gr buydu! Solcular, demokratik gidi
e bulatrmamak, oyunu CHP ile DP arasnda ikili oyna
mak... Biz de saf ve enayice DPyi tutuyorduk. Ondan
yana grnyorduk. Zamann iktidarnn solcularn De
mokrat Parti muhalefetini tutmasna pek itiraz olmad;
DP muhalefetinin solculuk ile bir ibirlii yapmasna izin
vermedi. 4 Aralk 1945 tarihinde Tan Gazetesinin Tanin
ve Cumhuriyet Gazetelerinin katldklar bir tertiple ta h
rip edilmelerinde, DP Liderierinin bata Zekeriya ve Sa
biha Sertel olmak zere ilerinde Behice Boran n da bu
lunduu bir aydn grubuyla ibirlii yapmaya yanamala
rnn da rol var.
Kkl sol bir akmn iinden geldiimizi, tarihin b i
zimle beraber olduunu, erinde geinde zaferin bizde

195

olacan syleyecek kadar derlenmi toparlanm deil


dik. Hereye katlanyorduk. Katlanmadan baka gc
mz yoktu. Hapis mi, yatardk. Alk m, sineye eker
dik. sizlik mi, dayanrdk. Soyutlatrma m, vzgelirdi.
Pek vzgelmi olduunu sylemek mmkn grnmyor.
Yeterli lde ayrmadklar da anlalyor. ktidar
partisini ikiye ayryorlar (*). CHP'nin, sol muhalefet
ten korkan kanad da, solcular gzlerinin nnde gr
mek istiyorlard. O zaman Krdn Meyhanesi kamp kon
santrasyon gibi bir yerdi. Bylece CHP iki kanada ay
rlyor; nedensiz deil, bir kanat beraber saylyor.
ktidar partisinin bir kanad, 40 Kuan izlemek iin
hafiyeler grevlendiriyor. Mehmet Kemal nce buna ok
aryor ve unlar yazyor: O zamana kadar Abdlham itin hafiyesi olduunu biliyordum da, Cumhuriyetin hafiyesi olabileceini aklma getiremiyordum. Hem Cumhu
riye tin hafiyesi olsa, ondan bize ne, Cumhuriyetin d
manlarn denetlerdi. Bizi denetleyecek deillerdi ya. Biz
sosyalizmi adn bile anamyacak kadar bilmezdik ve kim
seye zararmz olmazd. nk Cumhuriyetin dnda ge
lien fikirlerimiz yoktu ki84. Hem masumdular ve hem de
memurdular. Sadri Polis Koleji'nde hocayd. Nurullah
Ata Atatrk Lisesinde hoca, Cahit Stk alma Bakan
l mtercimi. tekilerin de Devlette ileri vard. Allah
Allah, bu solculuk da nereden kyordu? Gerekten, kur
gu inanlmas g bir boyut alyor. Yanlzca iktidar par
tisi deil, devlet de ikiye ayrlyor; bir taraftaki memurlar
dier taraftaki memurlar izliyor.
Mehmet Kemal neler yazmyor ki! Meyhaneci Krd
Mehmet, kendisini hafiyelerin izlediini sylyor. nan
mak istemiyor, sonra bakalarna anlatyor ve en so
nunda bir gn bu anlatlanlar Sadriye syledim diye
yazyor. Ekliyor: Sadri ilkin aka yapyorum sand. a
ka olmaynca bir karlk vermek gereini duyuyr ve ve
(*) Trk aydn, CHPyi kanatsz grmeye bir trl raz
olmad; hep iki kanada ayrd. Bir kanad vd, bir kanad
yerdi.

196

riyor: Bunlar olur. Sen okuduklarna ve rendiklerine


inanyorsan, onlarn acsna da katlanacaksn. Sanat,
air, yazar olmak deil memleketimizde. Gerekten po
lis okulunda propaganda retmeni iin ok sakin ve ay
n lde gzel bir cevap oluyor.
insan var; burada nden sz edilmesi gereki*
yor. Birincisi iin kaynak gstermek durumunda deilim;
yalnzca Behice Boran aktarmakla yetiniyorum. Niyazi
Berkes, Ankaradaki Trk ilericilii iindeki almalar s
rasnda Polis Kolejinde retmenlik yapyor ve bunu sr
dryor.
Polis Koleji'nde her retmen polis deildir; burada
Niyazi Berkesin polis olduu konusunda bir iddia yok.
Ancak poliste retmenlik bir ibirlii ve bilgi al-veri
trdr; engellenemez (*). retmenler, en azndan ders
aralarnda ve gnlk yaamla ilgili olarak sohbet ederler,
birbirine bilgi aktarrlar. retmenler, birbirinin evresini
bilirler.
kincisi, stanbulda sol siyasal rgtlenmeler inde
(*) Aydn zerine Tezlerin nc Kitabnda sol hare
ket iinde gidip-gelen bir yer tutmu olan evket Sreyya
Aydemirin, kendisini izlemekle grevlendirilen Albay Gk
trk evcilletirerek, en nemli aydn toplantlarna gtr
m olduunu gsterdim. Albay Gktrk, bunlar notlara ge
irmi ve arivdeki dier bilgilerle bitlikte yaynlam; bunlar
kullandm.
Bu bir ibirliki trdr; istihbarat rgtleri iin ok de
erli, deerlendirme almalar yerine geiyor.
Bu arada eklenmesi gerekiyor: ClAde alanlarn hepsi
dar anlamda casusluk ya da istihbarat ileri yapmyorlar.
ClAde altn saklamayan bir ok uzman veya profesr
var. Aratrma ve deerlendirme yapyorlar.
evket Sreyyann Albay Gktrk ok eitli aydn top
lantlarna tayarak, Trk istihbarat rgt iip ayakl bir
aratrma brosu saladna inanyorum.
Ancak bundan te deil; evket Sreyyann polis oldu
u iddiasn aklma bile getirmiyorum. Bunun iin neden de
grmyorum; neden yapsn? Hep bir heyecan oldu, kar pe
inde kotuunu gsteren iarete rastlamadm, kyl kurna
zyd.

197

de yer alan, Alettin Hakgder oluyor; poliste retmen


lik yapyor. ncs, Sadri Ertem'dir ve hem stanbul'
da ve hem Ankara'da ok uzun bir sre ilerici aydnlar
iinde kalyor.
imdi Sadri Ertem ile balyorum. Mehmet Kemal'in
Sadri Ertem'i sevdiinden kuku duymuyorum; sonunu
yle yazyor: Btn insanlar iine dolduran kalbi, Sadri'nin alkanlklarna dayanamad. Bir gn cana yakn
tombul vcudun ykn bu kalp ekemedi ve Sadri g it
ti. Ne kadar genmi05. Mehmet Kemal'in, Sadri Ertem'i
sevdii kesin; Sadri Ertem'i bir seveninin anlatmasn
uygun buluyorum. Sadri Erteme yaknlar 'Sadri' der
lerdi. Bu 'Sadri' deyite ona yakn olmak, dostluuyla,
arkadalyla nmek. tantn belli e,tmek vard. Boz
kr Bakent'in tek edebiyat mihrak idi. Milletvekili seil
mi ve Bakent'e gelip yerlemiti. evresinde daima
genler vard. Tanmadan nce, o zamann bulvar kah
velerinde rastlardm. Bulvarn iki geesinde Parisli kah
veler vard. Bunlar, Byk zen, Kk zen, Kutlu. Sad
ri ksa cam nnde, yazsa bahesinde otururdu. Geen
ler azndan aarasm eksik etmeyen bu adam grr
lerdi. Elinde daima kitaplar vard. Bir kitap deil, bir
ka kitap tomar. Akamlar da Mhendisler Birliinin
altndaki lokantada veya Sakarya Caddesindeki kk
ii lokantasnda arkadalaryla yemeini yerdi. Anka
ralI aydnlar, Mehmet Kemal'in Parisli kahve dedii outdoor cafe'lerin nnde promenad yaparlard.
evresindekiler hep edebiyat genlerdi ve Oktaylar, Melihler, Orhanlar, Aldanrlar bizden irice gen
lerdi. Bunlar, Oktay Rifat, Melih Cevdet ve Orhan Ve
li oluyorlar; Mehmet Kemal'den daha irice duruyorlar.
Mehmet Kemal bunlar kaydettikten sonra hemen ekli
yor: Bu kadar aydn Ankara kaldrmazd... leri geri ko
numalarmz, kr Kaya'nn adamlarna batard. Onun
iin de evremizden polis klkl baz glgeler eksik ol
mazd. oumuzun polis raporlarnda adnn solcuya k
mas bu konumalar yzndendi. kr Kaya, zamann

198

ileri Bakan ve ayn zamanda tek parti CHP'nin Gene!


Sekreteridir ve Mehmet Kemal, polisi glgelerde aryor.
Mehmet Kemalden Sadrlyi aktarmay srdryo
rum (*). Paramz olmad gnler aktrmadan Sadri'den
bor alrdk. Mebus olduu iin onu paral sanrdk. Oy
sa a da kendi yayla kavrulan bir dargelirliydi. Gecele
rimiz kk Ankara barlarnda geerdi. Bu bar gidi ve
dnleri Sadri iin ok masrafl olurdu. Her parasz sa
nat biraz da masrafn ona ykard. ikyetsiz, yaknmasz bu angaryalara katlanrd. yi bir insan olduu an
lalyor.
Belki ba arsn unutuyordu. Gnde be pakete
yakn sigara ier; leblebi gibi aspirin yerdi. Mzmin bir
ba ars vard. Bu aspirinlerin ba arlarn dindirece
ini sanrd. Genlerle bulunmak ve belki de barlara
eitmek, ba arsna iyi geliyordur. Belki de ba ars
ok almasndan ileri geliyordur. Mehmet Kemal ya
zyor: Yapt iler krk yla smayacak kadar byk
t. Saysz gazete ve dergide yaz yazar. Vakit Gazetes inde her gn d politika icmali kard (**). Meclise gi
der. Polis Koleji'nde propaganda hocalna devam eder
di. Bir ok ii bir arada yapyor ve hi birini ihmal et
medii anlalyor.
imdi Sadrinin dostu Mehmet Kemalin yazlarna da
yanlarak izilen portresini brakyorum ve Haan zzet
tin Dinamoya geliyorum. Yine Sadri hakknda ve yle:
'Sadri Ertem, Nazm Hikmetle arkadalndan beri Mil(*) Aydn zerine Tezlcr'de Trk aydnlarnn ounu
tek isimleriyle yazdm; yadrgayanlar olduunu biliyorum. ki
nedeni var; birincisi, aydn aydnlar iin yazyorum, zellik
le, genler iin ve aydn olmak isteyenler iin yazyorum.
simleriyle yazdm zaman daha ok yaadklarm ve oku
yan genlerin yaknnda olacaklarn dnyorum. kincisi,
bir aydn yazmak iin mmkn olan ve gerekli btn kay
naklan okumaya alyorum; yazdm aydnn yaknma yak
lamay deniyorum. Bu da bana isimleriyle yazma alkanl
n getiriyor.
(*) Yakn zamanlara kadar d politika yazlarna ic
mal, zet deniyordu.

199

l Emniyet'te alyordu. Ankara Sivil Cezaevi'nde birlik


te yattmz srada Nazm Hikmet'e sorduumda onun
M ill Emniyeti olduunu, bir ok kez Mill Emniyete gi
rip karken grdn sylemiti. Zaten Nazmn ev
resinde bulunuu da salt onu kontrol etmek iindi68. 40Kua'ndan bir blm, Sadri'yi istihbarat rgtnden
sayyor.
Yalnz Sadri Ertem'in zmlemesini srdrmeden
nce, burada durarak Nazm Hikmetin kiilii zerinde:
bir parantez amak gerektiini dnyorum. Haan z
zettin, beni affetsin, Nazmn byle bir sz sylemi oh
masna inanamyorum; bellei, Dinamoyu yanltyor. ki
nedenle inanamyorum: Birincisi, Mill Emniyet, posta bi
nas deildir. Pek bilinmez. Hangi binann Mill Emniyete
ait olduu pek bilinmiyor. Ayrca Nazm, Kurtulu Sava
dneminde ksa bir sre, 1938 yllarndan nce ksa bir
sre dnda pek AnkaralI olmad, AnkaralI saylmaz, An
karann yaplarn bilmez. kincisi ve daha nemlisi, Nazmn kiiliinden geliyor. Trk aydnnn onuru Nazm,
lnceye kadar bir saf ocuk olarak kalyor; kimseye
polis demeyi aklndan geireceini sanmyorum.
Sanmak veya sanmamak nemli deil; Dinamonun
beni affedeceini umuyorum, aklma taklan bir sorunun
mmkn aklamasn bulmadan huzur bulmuyorum. Nazmn mektuplar, Sadri Ertemin polis olduunu dn
dn gsteren hi bir ip ucu vermiyor. Bir mektubun
da, Naci Sadullahn kendisine telefon ettiini, demek o
zaman hapishaneye telefon mmkn oluyor, bir nemli
i iin, Cezaevleri umum mdr Baha Arkan, Mebus
Sadri Ertem, Aka Gndz vs. ile grtn bildirdii
ni yazyor; Nazm, bu grmeden iin olaca sonucunu
karyor. Bir baka mektubunda da, bir iin gerekle
mesi iin, Halide Edip hanma, Reat Nuriye, Sadri Er
teme mektup yazlmasn salk veriyor. Cezaevinde Na
zm, Ankaradaki gnlerden sonra oluyor, Sadri Erteme
gveniyor. Nazm, bir polise gvenmez; daha nemlisi:
burada Nazmn ocuk saflnda kjilii zerinde, duru
luyor. Nazmn polis nitelemesini kullanmaz.

200

Bunu, gzel bir yan olarak kaydediyorum.


Buraya kadar, Nazmn kimseye ve bu arada Sadr
Ertem'e polis demeyeceini ileri srm ve gstermi
oluyorum. Ancak yine de yeterli bulmuyorum; Nazm, 1938
ylnda, Ankara Cezaevi'nde bulunduu srada Sadri Ertem'in polis olduunu dnm olabilir ve syleyebilir.
Mmkn olan zme ulaabilmek iin, 1938 ylnda Nazmn, Sadri Ertemin polis olmadn dndn gs
teren kant bulunmas gerekiyor.
Burada bir parantez ayorum ve bu basit sorunu
neden stelemi olduumu aklamak gereini duyuyo
rum. ki nedenle yapyorum: Birincisi, Nazmn kiiliinin
iyice ortaya kmas gerektiini dnyorum. Nazmn
diiliinin saf yann seviyorum. kincisi, kimseye polis
dememi olduunu gstermek istiyorum. 40 Kuantn
bu kendi eyleminden kan anlalabilir tutkusunun silin
mesi gerektiine inanyorum.
1938 ylnda Nazm ile birlikte Ankarada cezaevi
yazgsn paylaanlardan bir kii daha anlarn yazm
durumda; mmkn olan zme ulamak iin, bu annn
dikkatlice ve yalnzca bu adan yeniden gzden geiril
mesi gerekiyor. Sonucu zetliyorum: Daha nce dein
dim, Nazm Hikmet Ankara Cezaevi'nde Harp Okulu Davas'ndan on be yla mahkm olduktan sonra ve Do
nanma Davas iin henz bilmedii mahkmiyeti bekler
ken bir telefon alyor. Telefonda Sadri Ertem, Nazma,
Mustafa Kemal Paa'ya zel bir mektup yazmas halin
de atfedilebileceini sylyor. Nazm, pek ok fkele
niyor. Daha nce aktardm; A. Kadir, bu telefona tank
lk ediyor. Yazyor.
Aktardklarma devam ediyorum.
Ne oldu ki, dedim.
Sadri Ertem telefon eden... dedi. Dahiliye Veki
lini grm. kr Kayay. Hususi bir mektup yazarsam
Atatrke, kendisi gtrr mektubu verirmi ona, affettirirm i beni... una bak sen!
Sadri Ertemde bir orostopolluk var mdr?
Yok, yok... Sanmam. Saf olandr o, akl ermez

201

Korku ve deoloji
BA MUHARRRMZN ODASINDA (*)
Konuanlar: M. Zekeriya, Peyami Safa, Sad
ri Ertem, Fikret dil, lhami Bekir.
PJ5. Dil Encmenine atmak istiyorum.
M.Z. O... Bu mkemmel.
P.S. Bu inli profesrle konutum, yaman
ey. nsann toprakla mcadelesini kabul ediyor,
snf mcadelesini kabul etmiyor. timai kavga
istemiyorlarm. Ha... Herif profesr olmadan
evvel dilenciymi. unun hayatm Resimli A ya
koyalm.
S.E. iniyatym*diyen bir adam varm.
ince konu demiler, becerememiler, bu olma
sn?
MZ. Hani muallim mektebi mdr Mah
mut Bey vardr. Bir gn Vakit gazetesinde Hak
k Tarkn yannda oturuyormu. eriye bir mu
harrir girmi. Tank muharririn kulana sormu:
Bu adam tanyor musun? Muharrir menfi ce
vap vermi. Tank demi ki: Bu in Maarif naz
ndr, kendisiyle bir mldkat yapnz. Muharrir
de yapm, yazm, sonra renmi ki bu adam
Mahmut Beydir.
P.S. Eyvah... Benimle de alay m ettiler?
nk bana da bu inliyi Vakitiler tantt.
F.. Paul Valery inlinin kitabna mu
kaddeme yazm.
P.S. inlilerin seciyesini anlatyor. Bizim
peygamberimiz yoktur, diyor. Tagor, ine git
mi, in tasavvufunun Hintte hemire olduunu
(*)

Resimli Ay, 1929, Say 8, Ba yaz.

Ba yaznn adn olduu gibi braktm.

202

syleyerek bir seri konferans vermi, talebe slk


alm.
S.E. Tagor ngiliz ajandr.
P.S. Yanl.
S.E. Yok canm, son beyanat var.
Dehetli nezleyim, biri u burnumu karsa
da bir hafta sonra iade etse.
P.S. u iltan al. Krk kuruun yoksa
iltan bende var, vereyim.
S.E. Taksitle alamaz mym?
P.S. Yahu... Sen ne yapyorsun?
. B. Mektup yazyorum.
S.E. Ha... u kitap meselesi mi?
.B. Yok canm, siz konuurken ben zap
tettim.
Umum Vay kfir vay...
(Umumi hayret arasnda mkleme biter ve
skt basar.)
byle eylere pek.. Ama teki?... Ne hinoluhindir o k
r Kaya!... Hadi gel, bunun stne birer ay ielim urda seninle...07 Saf olmak ne gzel! Nazm Hikmet, ln
ceye kadar saf bir ocuk kalyor.
Nazm Hikmetin, Sadri Ertemin polis olduunu sy
lemediini ve bunu aklna bile getirmediini gsterdim.
imdi, ne yazk! Sadrinin polislik ihtimalinin ok
yksek olduunu ve en azndan polisle ibirlii yapm
olmas gerektiini gstermek durumundaym. Bunun iin
istihbarat kaytlarna gerek yok; bunlar ancak gl bir
iktidar deiikliinde ortaya kabiliyor. Mantk tutarl, bazan, kaytlardan daha inandrc oluyor.
Sadri Ertem'in yaamndan nemli bilgileri sralyo
rum: Gazetecilii ve yk yazarl var. lk balarda Cum
huriyet Rejimi'nin gvenini kazanamad anlalyor; eyh
Sait syan sonrasnda kurulan stikll Mahkemesinde.
Orhan Kemal'in babas Abdlkadir Kemal, Ahmet Emin
Yalman, Ahmet kr Esmer ve dier baz stanbul ga

203

zetecileriyle birlikte yarglanyor. Bununla birlikte Resim


li Ay Dergisi iinde ve evresinde yer alyor. Nazrm Hikmet'le tanmas bu zamanda olmaldr; bu zamandan n
ce Nazm pek bilinmiyor.
Muhalif Resimli Ayda, Nazmdan da nde, Zekeriya Sertel, Peyami Safa, lhami Bekir ile birlikte n plan
da grnyor. Ba yazarn odasndaki yarenlikleri bile
ba yaz oluyor. Sadri, Emin Trk Eliin ile Sabihamn
sank olduu Resimli Ay Davas'nda savunma tankl
yapyor ve Sabiha Serteli byk vglerle savunuyor.
Bu zamana kadar Sadrinin rejimle ibirliini tartar
cak durumda deilim; bu davadan sonra, Kemalist Rejim'in sadk bir hizmetkr olduunu dnyorum.
Bir parantez amak gerekiyor; Trkiyede ok uzun
yllar. Basn Yayn Genel Mdrl, eski ad Matbuat
Umum Mdrl veya Anadolu Ajans trnden, devle
tin basn denetleme ve ynlendirme kurulularnn ba
na ve nemli mdrlklerine kesinlikle istihbarat g
revlileri getiriliyordu. rnek olsun, Anadolu Ajans yne
tim kurulu bakanl, mill emniyet yneticilerine ayr
lyordu (*). 1940 yllarnda, 1920 yllarnda Zekeriya Sertelin istifa ederek boaltt, 1930 yllarnda Trkiye Ko
mnist Partisi Ktib-i Ummiliinden dnme Vedat Ne
dimin yapt Matbuat Umum Mdrlne Hariciye Bakanl'ndan alnarak getirilen Selim Sarperin de (**) bir
istihbarat grevlisi olduuna inanyorum.
(*) 27 Maystan ksa bir sre niversiteyi bitirdiimde,.
Cemal Aygen ile birlikte Anadolu Ajansm devrik ynetim
den teslim alma iini de stlendim. Devrik ynetimin yne
tim kurulu bakan ayn zamanda mill emniyet bakanyd.
27 Maysn Anadolu Ajans ynetim kurulu bakan da.
eski skynetim yargc, Alparslan Trkein dnr ahapHormi oluverdi. Daha nceki ynetim kurulu bakan izgi
sini srdrmek istedi; ay sonra, 27 Maysn ynetim ku
rulu, beni kovdu.
(**) Selim Sarper, kinci Sava yllarnda CHPne can
dan hizmet ettikten sonra 1950 yllarnda Menderesin gzde

204

imdi srdryorum ve 1930 yllarnda Matbuat. Umum


Mdr Vedat Nedim Trn anlarndan bir uzun aktarjta yapmak gereini duyuyorum. Vedat Nedim'in basn
ilerinin en nemli blm i-basndr; unlar yazyor:
-Basna Sadri Ertem bakard. Sadri, bilindii zere,
.zamann sayl hikye ve roman yazarlarndan ve gazetecilerindendi. ine kapank, akac, esprili, ho bir ar
kadat. Her gn, masasnn yardmc arkadalar ile b
tn gndelik gazeteleri, dergileri, kitaplar tarayp ince
ler ve basn kanununa, nklp Prensiplerine aykrlklar
tespit eder ve gereken muameleleri yapard. O zamanki
Trkiye'de sansr yoktu ama, ok titiz bir Devlet mura
kabesi vard. Kemalist ilkeler ve ille laiklik prensiplerine,
i ve d siyasete en kk bir aykrlk iin derhal il
gililerin dikkati ekilirdi. En olumsuz koullar altnda ve
ancak Atatrk'n stn kiilii ile gerekletirilmi olan
devrimlere kar, bilhassa Hilfet, eriat. Turanclk, Irk
lk, Komnistlik tahriklerine kar ok hassas davranJyordu68. Sadri, soyadn Ethem ya da Ertem yazyor,
ite bu Sadri oluyor. Ne denebilir?
1930 yllarnda, komnist yaynlar izliyor ve 1940 yl
larnda Polis Koleji'nde propaganda dersleri veriyor. Bu
arada bozkr Bakent'in tek edebiyat mihrak oluyr;
evresindekiler hep edebiyat genler oluyor ve bun
la r da Oktaylar, Melihler. Orhanlar, Aldanrlar, Mehmet
Kemal'in nitelemesiyle, irice genler oluyorlar. Bu gen
leri bara gtryor, paralar olmad zaman bor veri
yor, geri almyor.
Komnist yaynlar izliyor ve polis adaylarna kom
nistlerin nasl propaganda yaptklarn retiyor.
Robert Lui Stevenson'un, 1886 ylnda yaynlad ve
film i de ekilen bir roman var; The Strange Case of
Dr. Jekyll and Mr. Hyde adn tayor. Ayn insan iki
kiilii birden yayor, gndzleri bir beyefendi iken ge
celeri bir cani oluyor. Sadri, eer gndzleri Dr. Jekyll
diplomat oldu. 27 Mayslar, Fahri Korutrk Dileri Ba
kam iln ettiler, ama, 12 saatte deitirdiler; Sarper, 27 Maysn Bakan oldu.

205

ve geceleri Mr. Hyde deilse, en azndan ve kesinlikle?


polisle ibirlii yapyor. Yalan rapor yazmaya, Mehmet
Kemal'in sevecen szckleriyle, bsbtn insanlar ii
ne dolduran kalbi izin vermese bile, bildiklerini rapor
lara dkmediini dnmek iin hi bir neden bulunmu
yor.
1940 yllarnda Trk istihbarat rgtnn, istihbarat
almak iin, Krdn Meyhanesi'ne ya da Orhan Velinin
ya da Cahit Stknn cenazesine grevli gndermesine
gerek yok; istihbarat baka kaynaklardan alabiliyor. Gn
derdikleri korkutma ilevini stlerine alyorlar.
1940 yllarnda korkutma, istihbarattan daha nem
li grnyor.
Ankarada Sadri Ertem ne ise, stanbulda Alettin
Hakgder benzer bir ilevi stlenmi grnyor. Sadri
Ertemin polis olduunu ileri sren Haan zzettin Dina
mo, Alettin Hakgder'den byk bir sevgiyle sz edi
yor. unlar yazyor: Sivasn eski erkez derebeylerinden Emir Paann torunlarndan Alettin Hakgder, yeni
bir giriim yapmak zere yardma kotu. Alettin, Beya
ztta bir niversite yurdu iletiyordu. niversiteliler, or
da hem yatp kalkyor, hem de yemek yiyorlard. Alettin
Hakgder, Hukuk mezunuydu. imdilik, bu ile ekmek
parasn karyor, niversite ortamna yakn bulunarak
bir gn niversite retim yelerine karmak istiyor
du9. Daha nce de iaret ettim; niversite yurdu ile
terek akademik karyere girme denemesi son derece garip
bir yntem oluyor.
Alettin, niversite yurdu ileterek akademik kar
yere girmek istiyor ama evresini retim yelerinden
deil yazarlardan ve stelik de gen yazarlardan seiyor:
Yazarlarn bir ouyla arkadalk kurmutu. Salh Bir
seli Cell Slay, Sabahattin Kudret gibi gen yazarlardan
kimileri onun yurdunda yatp kalkyor, kimileri de onun
lokantasnda yemek yiyordu. Haan Tanrkut da onun ta
nt evredendi. Alettin, bu gen airlerin yardmyla

206

Yurt adl bir de dergi karyordu. Hakgder*in ok yn


l bir kiilii olduu belirmeye balyor.
Daha nce deinildi; Abidin Dino, srekli dergi
karyor ve srekli kendisinden dergi karlmasn iste
yecekleri bekliyor. Haan izzettin devam ediyor; te,
Abidin Dino, Yeni Yol dergisinden boyunun lsn al
dktan sonra Alettinin uzatt eli hemen skt. Abidiv
Dino, ok beklemeden bir finansre kavutu. Alettin de
memnun oldu. Dinamo bu memnuniyeti de yazd; Alet
tin, bu yeni dergi giriimine sevinmiti. Eline daha yal,
daha nl yazarlar, airler geliyordu. Sevinmez olur mu,
hep genlerle uraan Alettin'in eline, Dinamo'nun
yazdklarn tekrarlyorum, daha nl yazarlar, airler
geliyordu. Bunlar yazan Dinamo, hemen ekliyor; Al
ettin, ok zeki, ok tatl bir arkadat. Sadriye benzi
yor.
Bylece 1940 Kua'nn nl dergilerinden Kllkn
Alettinin finansrl ile gereklemi olduunu gster
mi bulunuyorum. Ancak Alettin'in eli aklnn bu
nunla snrl olmadn belirtmek zorundaym. Yalnzca
dergi deil, parti de finanse ediyor. 1946 ylnda yasat
sosyalist partilerin kurulmas gndeme geliyor; Esat Adil,
bu alanda ilk adm atyor. Kamu grevinden ayrlyor ve
parti kurma hazrlklarna balyor. 40 Kua anlarnda
ad geen Abidin Nesimiden aktaryorum: Esat Adil Mstecapiolu sosyalist partiye hazrlk olmak zere devlet
hizmetinden ayrlarak avukatlk yapmay, bir yayn orga
n karmay gerekli grm. O yllarda Alettin Hakgder'in parasal durumu da iyiydi. Esat Adil, yaynlara pa
rasal destei iin Alettine bdvurmu, Alettin onu olum
lu karlam (*). Parti almalarnn en byk gider ka
(* )

Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde A n


lar ve Deerlendirmeler 1909-1949, stanbul, 1979,
s. 208.

Bilimsel bak, net gr ieriyor; bulaklm tam kar


s oluyor.
Buradaki zmlememin Esat Adile uzatlmasna imkngrmyorum; ayn zamanda kurulan efik Hsnnn parti -

207

ps, yayndr; parti yaynlarn finanse etmek, partiyi fi


nanse etmenin nemli blm saylyor. Alettin, bunu
stleniyor.
Yurt ileten birisi byle her nne gelen dergiyi ya
da partiyi finanse edebilir mi? Deirmenin suyu nereden
geliyor? Her halde bu soru, yalnzca imdi deil, zama
nnda da soruluyor; nk, Alettin'in arkada Abidin
Nesimi unlar yazyor; Alettin Hakgdere polislik s
fatn yaktranlar onun bir ara polis okulunda at
retmenlii yapmasn kendi savlarna dayanak yapmlar
dr. Alettin'in siyas polisle bir ilikisinin olmad inan
cndaym70. Pek zayf bir savunma var.
Deirmen, yine Abidin Nesimi'nin anlarnda yer al
yor. Aktaryorum: Deerli dostum Prof. Dr. Cahit Tanyol. Yeni nsan dergisinin Alettin Hakgdere ayrd
zel sayda Alettin'in toplum yararna saylmamas ge
reken karaborsa yapmasn hakl olarak eletirmekte, ye
terli bir servet edindikten sonra olsun bu ileri brakmayn, bu kazanc toplum yararna kullanmayn doru
.bulmamaktadr. Alettin'in karaborsaclk yapt kesin
grnyor; Profesr Cahit Tanyol bildiine gre, herkes
biliyor olmal.
Abidin Nesimi, Alettin Hakgder iin, ayrca, Harp
Okulu kldr diyor. Ekliyor: Bu nedenle pek ok susine hapis yadrlmasna karlk Esat Adil ve arkadalarnn
ceza almamasn, aleyhlerine kullanmann hakl olamayacan
dnyorum.
Esat Adilin Trkiye Sosyalist Partisi bakanlndan d
rme aablannn, bir oyla, Alettin Hakgderin merkez ko
mitesindeki oyuyla, baarszla uramasn da, Alettin le
ilgili zmlememi Esat Adile bulatrmann bir nedeni sa
yamyorum.
Hakgder bir istihbarat grevlisi mi idi? almalarm bu
nun ok byk bir olaslk olduunu gsteriyor. Ancak istih
barat grevlilerinin girdii her yerde herkesin stihbarat g
revlisi olmas gerekmiyor.

208

toay arkada vardr. 27 Mays 1960 olayna katlm su


baylar arasnda da yakn arkadalar vardr. Bylece
bilgi tamamlanyor.
Bilgileri zetliyorum: Subaylktan ayrima, Hukuk Fa
kltesi mezunu, Trkiye'de siyasal basknn en youn
olduu bir zamanda, stanbul niversitesi yaknnda, iin
de lokantas da olan renci yurdu iletiyor. Sol dergi
ve partileri finanse ediyor. Byle bir kimseyi, polisin, bil
gi toplamak iin yalnz brakmas ve ibirliine zorlama
mas dnlemez.
Bilgilere ekleme var: Polis Okulunda retmenlik
yapyor. Ayrca herkesin bildii bir biimde karaborsadan
byk paralar kazanyor.
Polis, gerekli istihbarat byle bir kiiden kolaylkla
yapar; ayrca polis grevlendiriyorsa, bu, rktmek iin
olmaldr.
Srdryorum. Bu arada bir parantez ayorum ve
parantezi, metin-ii ek olarak sunuyorum. Devam etme
den nce, Kim Korkar, Polisten? balkl metin-ii ekin
okunmasnn yararl olacan dnyorum. zetliyorum:
Polis roman yazma ve okuma gelenei yok denecek ka
dar zayf olan Trk aydn, polisi ok ilkel ve hi bit
zmleme yapmadan alglyor Yakn zamanlara kadar,
ikencenin yalnzca normal hrszlk ya da cinayetlerde
bilgi alma yntemi olmay geride brakarak, bir yandan
siyasal vakalarda bilgi toplama ve bir n ceza arac o l
masna kadar, polis, ilkel yntemleri ve ak izlemeler,
rktmek ve aydnlara gzaltnda olduklar inancn yer
letirmek iin srdryor. Asl bilgileri, ke bana koy
duu adamlaryla elde ediyor.
Devam ediyorum: Polisin ke balarna koyduklar
adamlarndan aldklar bilgiler, zaman iinde, nemini yi
tiriyor. Bilgi olmaktan kyor.
1944
ylna geliyorum. Bu yl ile birlikte 1951 yln da
alan zaman kesitinde, Trkiyede zmleyen ve snflan

209

F .: 14

dran akln kolayca kavrayamayaca bir biimde kor


ku senaryolar uygulanyor. imdi ve ok ksa olarak (*).
bu korku senaryolar dizisini zmlemek durumunda
ym.
Yntemsel paranteze gerek duyuyorum: Tekil senar
yolar, bir btnsellik iinde yerlerini ve anlamlarn bu
luyorlar. Rastlant deil; btnsellik, teoriye yaklamak
tr ve anlamn kayna, teori oluyor. Sabiha ve Zekeriya
Sertel'in bana gelen stanbul Tan Olay, Rektr evket
Aziz Kansu'ya ynelmi grnmekle birlikte Behice Bo
ran ve arkadalarn hedef alan Ankara Dil-Tarih Olay.
Mehmet Ali Aybar' hedef alan zmir Zincirli Hrriyet
Olay, hepsi, ancak. Restorasyon dnemi iinde ve bu
rada srdrlen zmleme zincirinde bir btnsellik ve
anlam kazanyor.
Eer buradaki btnsellik ve Restorasyon zmle
mesi olmazsa, hi bir talep yokken ve arkadalarnn bir
blm adn bile dnmekten korkarken, polisin, ld
rlmesinden aylarca sonra, bir uval baka kemik bula
rak, Sabahattin Ali'nin lmn, gerekten daha da hun
har bir senaryo ile aklamas, anlam kazanamaz. Saba
hattinin Trkiyedeki arkadalar Sabahattini yurt dn
da sanyorlar; yurt dndakiler de Trkiye'de olduunu
dnyorlar ve kimse sormuyor, yalnz polis aklyor.
Tek nedeni var; lmyle korku salnmak isteniyor.
(*) Trkiye zerine Tezler'in ikinci kitabnda, birbiri
ardna uygulanan senaryoyu, d politika balantlar in
de, mmkn olan ayrnt dzeyinde ve sa renci terr
olarak zmledim.
Burada tekrarlamam sz konusu deil; yeni zmleme
lerle birlikte, Trk aydnnn gelime pratii iinde, bu kor
ku pratiklerinin yerini belirlemek zorundaym.
Ayrntl zmleme iin, Trkiye zerine Tezlerin ikin
ci kitabnn Souk Sava Yaamak blmne baklabilir.

210

Korku ve deoloji
KM KORKAR, POLSTEN?
Aydn, polisin bu kadar yaknnda olduunu
bilirse, korkmaz.
Trkiye'de polis, pek de deeri olmayan ve
herkesin her yerde kolaylkla syleyebilecei bil
giler iin ajan kullanyor. ncir ekirdeini dol
durmayacak bilgiler iin, her kurulua bir ajan
sokuyor ya da her kuruluta zayf bir kiiyi ken
disiyle ibirliine zorluyor.
Polis, devletin bir kuruluuur. Ajanlarn ve
kendisiyle ibirlii yapanlar korumak gerektii
ni dnyor. Polis, zayf ve eksikli olanlar, ken
disiyle ibirliine sokabiliyor.
Polise kar en iyi nlem, mmkn olduu ka
dar gl ve eksiksiz olmaya almak olarak or
taya kyor.
Btn bunlar, ad Poliste olan bir kitabn
incelenmesinin sonucudur; Aziz Nesin, 1967 y
lnda, Sovyetler Birlii'ne yapt bir ziyaretten
dnnde, Trkiye Komnist Partisi ile Trki
ye i Partisi arasnda kuryelik yapma iddiasy
la gzaltna almyor. Kitaplar ve bandlar poli
se tamyor. Sorgulama yaplyor. Bir polis g
revlisi, Aziz Nesini vatan hainlii yapamayacak
kadar elimsiz bulduu iin zlyor ve hakaret
ediyor. Bir dieri tokatlyor. Yedi polis sorguya
ekiyor.
Sorgulamak, bilgi vermektir.
Aziz Nesin, bu sorgulamada, kendisine sorul
duunda syleyebilecei bir ok bilginin, polisin
ajanlar tarafndan rapor edilmi olduunu g
ryor. Sorgulamada, polis, elde ettii bilgiden da
ha fazlasn veriyor.
211

Trkiye i Partisinde Ajan


Aziz Nesini sktryorlar: u tarihte kimin
le konutun? Bir trl cevap veremiyor. Sonun
da polisler, Aziz Nesinden cevap alamayacakla
rn anlaynca, sen i Partisi1ne gitmedin mi?
diyen sorularnn cevabn aklyorlar. Aziz Ne
sin, gitim diyerek aknln belirtince oak,
demindenberi inkr ettin, yalan syledin ceva
bn alyor. Aziz Nesinin cevab ise yle oluyor:
Bey fendi, bunu batan byle sorsanz, sylerdim,
elbet. Neden inkr edeyim? Polis, hi saklan
mayacak bilgilerin gizli tutulacan varsayyor
Bunun iin ajanlar kullanyorAziz Nesin,
TP Genel Bakan Mehmet Aii Aybarla gr
mesinin ajanlar tarafndan rapor edilmi oldu
unu reniyor. Aktaryorum: Her partinin iin
de, polis ajanlarnn ya da polislerin bulunduu
aktr. Belki normaldir de... Kendi dnceme
gre, zellikle TP iinde, polislerin ve ajanlarn
bulunmalar -doru, namuslu, anlayardh rapor
vermeleri artyla- bu parti iin ok yararldr.
Polisin sorgusundan anladma gre, Aybarla
grtm o gn de, ya orda bulunanlar iinde
polis ajan vard, ya onlardan biri, benim konu
tuklarm bilmeyerek bir polis ajanna aktarm
tr (*). Fark etmiyor; TP iinde ya da evre
sinde ajan bulunduruluyor.
Bu herkesin bildii bir srdr; TP'liler de
ajanlara kar zgn bir yntem gelitirdiler.
Ajan belirleyince, tela kaplmamay ve afie
etmemeyi rendiler. Bylece ajan lokalize et
tiler. Bilinen ajanla, polise, aklkla renebile
cekleri, her kanaldan ellerine geebilecek bilgi
(*)

Aziz Nesin, Poliste, stanbul, 1967-1973, s. 190.

212

leri ve bir de yanl istihbarat gnderdiler. Polis


yetkilileri de bir sre sonra bu yntemi rendi;
sessizce ajann ekti, yerine bir bakasn gn
dermeyi denedi.
Ajanlara kar soukkanllk ynteminden
TP kazanl kt. Yarglamalarda, garip polis
raporlaryla karlalmad.
Cumhuriyet Gazetesinae Ajan
Her soru, bir bilgi verme trdr. Sormak
iin, bilmek ve sorarken aklamak zorunlu olu
yor. Sorgulamasnda Aziz Nesin, Cumhuriyet Gazetesinde de ajan bulunduunu reniyor. Cum
huriyet Gazetesinin kurucularndan Zekeriya
Sertelin anlarn, yaynlamas iin, Nadir Nadiye getiriyor; Cumhuriyet Gazetesi, daha sonra ki
tap halinde yaynlanan anlan yaynlamak iste
miyor. Sorgulamasnda Aziz Nesin, bu grme
nin, polise bildirildiini reniyor.
unlan yazyor.- Her gazetede olduu gibi,
elbet Cumhuriyet Gazetesi'nde de bulunan polis
ya da muhbirleri, benim, Zekeriya Sertelin yaz
l anilann Nadir Nadiye verdiim haberini de
iletmiler, ama geri aldm ya bilmediklerinden,
ya vakit olmadndan polise bildirememilerdi (*). Polis, her gazetede ajan bulundurur; an
cak Cumhuriyet trnden aydmlann gazetesi
ne, aydnlann gidip geldii bir gazeteye daha
byk zen gsteriyor.
Gazetelerin polis muhabirleri polisle iiedir; muhabir olabilmek iin, polisten bilgi aImalan gerekiyor. Bunlar emniyet binalarna kuku
ekmeden girip kyorlar; polis, polts muhabirle(* )

ibid., s. 20S.

213

rinden yararlanmasn biliyor. Polis muhabirleri,


haberleri, polisin istedii ynde arptabiliyorlar.
Gazetelerdeki polis ajanlar yalnzca istihba
rat misyonlaryla yklenmiyorlar, daha nemli
grevleri de var. Cumhuriyet Gazetesi fkra ya
zan Mehmet Kemal, uzun muhabirlik deneyimiy
le, anlarnda, unlan yazyor: Resmi azlara
uymak bizim gazeteciliin vazgeilmez hastal
dr. Bugn dahi tedavi grmemitir (*). zellik
le d politika haberlerini resmi azlara uydura
bilmek iin polis zenli davranyor.
Edebiyatlar Arasnda Ajan
Sorgulama bilgi vermedir.
Aktanyorum.- Edebiyatlar Birliinde, ar
kadalar arasndaki bir zel 'konumamdan baz
paralar aktanyorlar. Mthi zlyorum... Ne
korkun ey... Arkadalanmzla ok zel bir ko
numanz, polisin kulana gidecek... Bu denli
gvensizlik, tedirginlik iinde, nasl yaanr? Ki
me gvenip, kiminle konuabilirsiniz? Ev yaa
mnz, ok kiisel sorunlannz bile, yalan yanl
polisin kulanda... Bu dram anlatmak zor (**).
Ancak bunu dram olmaktan karmak zor deil;
btn bu abalardan bir sonu kmyor. Polis,
kaytlan aklandnda, Trk aydnnn her bi
risinin biyografisini yazmay kolaylatracak bil
giler toplam oluyor. Bu bilgiler, baka bir ie ya
ramyor. nk Aziz Nesinin her gittii yerden
ajanlarla bilgi toplam olmdlanna karn, bu
(*)
(*)

M ehm et Kemal, Acl Kuak, Ankara, 1967,


s. 87.
Poliste, op. cit., s. 222.

214

bilgilerin hi birisini bir sulamaya dntrme


yi baaramadlar.
Polisin toplad bilgiler, ya baski, zamannda
yneticilerin, ortaya sylenmi sulamalarna,
her eylerini biliyoruz vnmelerine yaryor ya
da aydnlarn pasaportlarn yasaklamak iin kul
lanlyor. Yarg sistemi zerindeki basklarn
azald dnemlerde istihbarat almalar, pasa
port yasan srdrmeye bile yaramyor.
Bunlara bakld zaman, polisin her tarafa
ajan koyduu sonucu kabiliyor; bu sonucu
karmak iin aceleci davranmamak gerekiyor.
Ajan, Sabahattin Aliyi Saklyor
Aziz Nesinin sorgulamas devam ediyor.
Yazdklarndan aktaryorum: Onlara sylemedi
im baka bildiklerim de var daha... 1948-47 y
lnda, Sovyet Konsolosluu karsndaki bir apart
manda, bir gizli grevli pansiyoner olarak otu
rurdu. Bu adam, Sabahattin Alinin arkadayd.
Sabahattin Ali, polisten kat zamanlar, bu ada
mn evine gizlenirdi. Birtakm kark ilerdir
(*). Gerekten kark deil mi? Sabahattin, po
listen kap poliste gizleniyor.
Sabahattinin arkadann polis olduunu bmedii ya da bu gizli grevlinin odasnda sak
(*) On ki Mart Dneminde pasaportumu yasak
ladlar ve szle yaptlar. Daha sonra, yazya dktler.
Dantaya bavurdum. Dava balad; Dantay, pasaport
yasann nedenini ileri Bakanlna sordu. Cevap gel
di, says bildirilen dosyadaki bilgilere gre; pasaportun
yasakland belirtildi. Dantay, bu kez, bu bilgilerin ne
olduunu sordu. ileri Bakanl, devlet srr olduunu,
bu nedenle Dantaya bildirilemeyeceini bildirdi. Da
ntay, pasaport yasa kararn bozdu. Pasaport verildi.

215

lad Sabahattini gizli servislerine bildirmedi


i dnlebilir mi?
Orta, Mektuplarn Polise Okuyor
Aziz Nesin, sorgulamasnda, polislerden ok
daha fazla reniyor.
Nazm Hikmet, Vl Nurettin, Faruk Nafiz
ve Yusuf Ziya, Kurtulu Savanm banda, Ana
doluya geiyorlar. Anadolu Sava, yle her iste
yene ak deil; neboluda bekleniyor ve Anka
radan kabul geliyor. Faruk Nafiz ile Yusuf Zi
ya iin kabul gelmiyor; seciyesiz olduklar ge
rekesiyle savaan Anadolu'ya kabul edilmiyor
lar.
Aziz Nesin, sorgulamasn anlatmay srd
ryor. Polislerden birisinin ba plak; o ba
plak polis anlatyor, Aziz Nesin yazyor ve
ben aktaryorum. Bign Yusuf Ziya Ortam ya
nma gitmitim. Sen ona, dardan bir yerden bir
mektup yazmsn. Bana mektubunu okudu. Mek
tupta, 'burda biok milletlerin bayraklar ara
snda, ben de bulunduum iin, Trk bayra da
dalgalanyor diye nasl duygulandn yazyor
dun. Yusuf Ziyanm okurken gzleri doldu (*).
Aziz Nesin, yine aryor ve zlyor.- Bilsey
dim size okuyacan, Yusuf Ziya Orta'a o mek
tubu yazmazdm. Yusuf Ziya, bu; Aziz Nesin
trnden bir pek ucuz yaz makinas bulunca, ya
zlarn kalitesini de grnce, hemen sanlyor. Ya
z makinam ie alyor; ancak hemen stanbul
Valisine, bundan sonra da Adnan Menderese
haber veriyor. cazet alyor.
Polisle ibirlii yapyor. Aydn zerine Tez()

ibid., s. 211.

216

lerin nc kitabnda, bir belge iin kendisine


bavurduum evket Sreyyann bir baka g
ne randevu vererek, polisi arm olduunu ve
benim ziyaretimin polis kaytlarna getiini yaz
dm.
Aziz Nesinin anlattklar, 1960 yllarnda ge
erli bir yntemi ortaya karyor.. 1960 yllarn
da polis de, Trk aydn da, bir eilim olarak,
1940 deneyimlerini tekrarlyorlar.
Daha sonra, Trk aydnnn, polisin kaba
yntemlerini etkisizletirdii anlalyor, bunda,
1960 ve 1970 yllarnn, byk bir aklk ve ya
zma yllan olmasnn rol var. Bu dnemde il
legal grntdeki rgtlenmeler bile eylemleri
nin ok byk blmn ak ve yazarak yap
t.
Artk Trk aydn iin polis fobisini atma d
nemi balamtr; yle grnyor. Bunun iin
kant ileri srebiliyorum.
1 12 Mart ve zellikle 12 Eyll yargilanmalannda, pek bilinmeyeni aklayan polis ra
porlar karlamad.
12
Eyll Savclk ddianameleri, silhl mca
deleyi benimsemi rgtlerin birbiriyle ilikileri
ni bile, tutarl bir biimde ortaya koyamad.
2 12 Mart dnemindeki ikenceler, bir ei
lim olarak, bilgi almaya ynelikti; 12 Eyllde bu
snr at, rnek olsun, lhan Erdost, herhangi
bir bilgi elde etme amac olmadan, yalnzca i
kence yaplarak ldrld. Fakat, 12 Eyll dne
minde de bilgi almak iin ikence rnekleri var.
kenceyi, sanklardan bilgi salamann bir
yntemi haline getirmek, ajanlarla ie yarar bil
gi elde etmenin sonuna varmak demek oluyor.
3 nemli davalann ve nemli sulamala
rn, DSK Davas rnektir, zamannda polislerin
217

resmen katlarak kayt tuttuklar toplantlara da


yandrlmas da. hukuki deeri asndan deil,
polis etkinlikleri bakmndan, bir uzun dnemde,
ya ajanlarn i yapamayacaklar bir duruma gel
diklerini ya da ciddi bir istihbarat bulamadklar
n gsteriyor.
12
Mart ve 12 Eyll Davalar, aaz nemsiz
olgular dnda, Trk aydnnn kendi gvenlik
snavn byk bir baan ile am olduunu gs
teriyor.
Ajan korkusu, nemini yitiriyor. Geride ka
lyor.

SABAHATTN AL BAZILARI MI?


Soran: Bedri Rahmi Eybolu (*)
stanbul da Bedri Rahmi, Paris
te Sabahattine soruyor: Sen ne
dersin? Bunlardan gerekten hi
bir ey anlayamadm. Yalnz Pa
rise gelir sana misafir olursa ca
nm sklacak.

Bundan yirmi gn kadar nce bir gn Sa


bahattin Ali bana sergiye urad. O gnler hep
sarho dolayordu. Sergide bir sanatlar top
lantsnda da o kadar iti ki, f gibi szd kald.
Onu hi bu kadar kalender ve sarho grmemi
tim , Son grdm gn de ylesine sarhotu.
(*) stanbul'dan Bedri Rahmi Eybolunun Paris
te aabeyi Sabahattine yazd mektup, 18 Nisan 1948
tarihini tayor. Mektubun adn ben koydum.
Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar,
Ankara, 1985, s. 277-279.

218

Beni dar ard. Paltosuz ktm. Dars mt


hi souktu. Bana bugnlerde Ankaraya gidip
gitmeyeceimi sordu. Niyetim olmadn syle
dim. Kendisinin bir ii iin gidip gitmeyeceimi
sordu. Sergimiz var, brakamam dedim. Sen
den baka hi kimse bilmiyor, bilmesini de iste
miyorum. Ben artk bu memlekette yaayamam.
ekip gideceim. Nereye olduunu pek bilmem
ama. Belki bir gn aaoeyine urarm .
O
bunlar sylerken azndan alev gibi vot
ka duman kyordu ve ben paltosuz titriyordum.
Bu kadar arkada vad. Byle bir srr amak
iin niin beni semiti? Onunla hibir zaman
dost olacak kadar birbirimize sokulmamtk. Bir
ok halleri bana sevimsiz geliyordu. Yalnz son
zamanlarda Adaletlerin evinde om* arasra g
ryordum. ou kez elence, iki ve kadn pein
de idi.
Son kitabnda ok gzel iki hikye oku
mutum. Kendisini kutlamtm. Ama ktleri de
vard. Her ne hal ise, bana drt be dakika ie
risinde memleketten kmaya karar verdiini
syledi. Ankaraya gidemediime zld. Herhal
de karsna bir emanet gnderecekti ve hemen
:kimseyi bulamamt. Benden ayrlr ayrlmaz ar*
kamda Adaletle kocus Mehmet A liyi grdm.
Koarak keyi dnen Sabahattini grdler:
Ne o, bizden mi kayor dediler. Ben bir
para ardm.
Vallahi kimden kayor bilmem ama ben
dondum paltosuz, dedim.
Gerekten o gnden sonra Sabahattini bir
daha grmedim. Bu konumadan senden baka
hi kimseye bahsetmedim. Yalnz on gn evvel
Mehmet A liye bir mektup gelmi ondan: Ben
gidiyorum, inaallah bir gn baka koullar al
tnda karlarz, diyormu ve onlara onyedi2t9

bin liralk bir kamyonu brakyormu. Tuhaf bir


kamyonun hikyesi. Sabahattine bir kamyon al
mlar bu fiyata. Artk siyasetle uramasn, aile
sine birka para karsn diye. Gya paray Me
lek Cell Hanm vermimi. Sabahattin bu kam
yonla Urfaya bir sefer eylemi. Beyz lira ka
zanm. Sonra bu iten vazgemi. Kamyonu b
rakp gitmi. imdi Adalet ve kocas,

Olur mu byle arkadalk? Biz imdi bu


kamyonu nidelim? diyorlar. Onun iin almtk.
Brakt gitti.
Mehmet A li ve Adalet, Sabahattinle ne bi
im bir dostlukla bal idiler pek anlayamadm.
stanbulda olduu zamanlar onlarn evinde ya
tp kalkyordu. Cancier geiniyorlard.
Haa. o gn bana gideceini syledii gn,
Marko Paa zellikle sakn Adalet ve Mehmet
A liye bir tek kelime syleme demiti. Ben de on
lara hl bir tek kelime sylemedim.
lhi Marko Paa. Ben onun ilerinden hi
bir ey anlayamadm gitti. Sanat adam m? Si
yaset adam m? Keyif adam m? Bunlarn
m? Hi birisi mi? Bazlar m? Sen ne dersin?
Bunlardan gerekten hibir ey anlayamadm.
Yalnz Parise gelir sana misafir olursa canm s
klacak. Senin memurluk hayatndan, yazarlk
ve sanat dnyasna kman gnlm arzuluyor,
ama siyaset hayat iin deil. Siyaseti de resim
ve edebiyat gibi bir meslek olarak kabul ediyor
dum. Her meslee bir para erken giren kazan
yor...
Sanatn bnyesinde eriyen bir siyaset. Evet
bunu her sanat yapar, ama siyasetin iinde eri
yen bir sanat, buna aklm yatmyor! Bunu ya
panlar var, fakat herhalde biz buna gre hazr
lanmamz.
Siyas hayat her eyden nce granit gibi bir

220

yrek istiyor... Daha dorusu acma, gzya, si


yasi hayatta skmyor. Oysa bizim gzlerimiz
de akacak dnya kadar ya, yreimizde acya
cak dnya kadar insan var...
Dn Beyaztta ocuklardan duydum. Bak
radyosunda bir Eyubolu varm! Ben Maka
nn bilmem ne ilesinden, Eyuboullanndan Esat
mer Eyubi diye kendisini tantyormu.
Sururi ve Hseyin duymular... u otuz se
ne evvel Trabzon Lisesinde Trke derslerine gi
ren garip kii olacak. Hani ressam meri da
vet eden.. Bizim Eyubolu adna musallat olan
damgay imdi anlar gibi oluyorum. Bu zat Ba
k radyosunda bu isimle akmakta devam eder
se, bizim bamza iler karrlar. Bunu daha iyi
bir yerden aratrmak mmkn olur mu bilmem .
Halit Ziya Bey'in sana niin mektup yazma
dn da ben buna yordum. Yamurdan nem ka
pan vatanda. Ey canna yandmn dnyas,
eer btn kabahatimiz u memleketi ana-baba
gibi sevmekse, vursunlar damgay da grelim.

* ----

Yntemsel paranteze eklenecekler var: Balang,


hi bir zaman net deil. Balang, her halde bulak olu
yor; bebek, ana rahminden, kendinin olmayan izlerle bir
likte kyor. Netlik, bir sretir.
Aydn olmak hem toplumsaldr ve hem de bir sre.
Korku senaryolar, bu sreci krma giriimleridir; bel
lei silme demek oluyor. Krlm sreler ile ya da silin
mi belleklerle aydnn, bir yandan kendisini reddetmesi
ve dier yandan da bir toplumsal birikime deil tabula
rasa, silinmi ya da kaznm dzlem, zerine domas
gerekletirilmek isteniyor.
Aydn, yalnzca aklyla ve inatla mcadele eden ya
ratk deil; ayn zamanda belleinin kaznmasna inatla
direnebilen kii oluyor.

221

Yalnzca aydn olmak deil, aydnn belleini eilmek


de bir sretir. Balang, net olmaktan uzak ve bulak
olarak ortaya kyor.
1943 yl banda Stalingrad Savunmas bir srecin
badr; 1945 ilk baharnda, Hitlerin intihar etmesi. Mays
banda Sovyet Kuvvetleri'nin Berlin'e girmesi ve Alman
ya'nn teslim olmay kabul etmesi bu srete nemli ki
lometre talar oluyor. imdi bu iki tarih arasndaki net
olmayan balangcn zmlenmesine sra geliyor.
Ksaca yle; Stalingrad Savunmas, Trkiye yne
timinde byk bir endie kayna oluyor. Trkiye zeri
ne Tezlerin ikinci kitabnda. Amerikan diplomatik belge
lerine dayanarak gsterebildim; bu tarihten itibaren Tr
kiye, kendi snrlarna yakn bir toprakta bir Birleik Krallk-Sovyetler Birlii atmas istiyor. Trkiye'yi, adna
Demokrasi Cephesi denilen ABD-Birleik Krallk-Fransa
ve Sovyetler Birliinin zaferinin sevincinden daha ok,
Sovyet sisteminin bu savatan genileyerek ve glene
rek kmasnn endie ve kaygs kaplyor.
Stalingradta Alman ilerlemesinin net bir biimde dur
durulmas; Trkiyede, stanbul'dan, skynetim emriyle
aydnlarn srlmesi ile e zamana denk geliyor. Ancak
Trk aydnlar srgnlere, tarihsel bir zlmenin bak
asndan bakamyorlar; son derece normal. ada ay
dnn, gnceli ve tekili amas her zaman kolay deil.
Bir panik grlmyor; tam tersine 1943 yl Temmuz ayn
da, Trk aydn tarihinde ok byk tartmalara yol a
m olan, En Byk Tehlike bror yaynlanyor. F.
Erkman imzasyla km olmasna karn kollektif bir so
rumluluu yanstan bu bror ile Trk ilericilii Trk ge
riciliiyle sert bir mcadeleyi balatyor. En Byk Teh
like brornn zetini, Baskn Oran, yle yapyor: Erkman'a gre Alman rklnn kokusunu tayan sac
fikirler Kemalizme cephe almakta, nizamlara kar
karak muharip devletlerden birine tapnmaya varacak ka
dar sempati beslemektedirler. Yazara gre bu cereyan
larn arkasnda ta la r ve azeriler vardr ve bunlar Tr

222

kiyeyi tehlikeli oyuna sokmak istemektedirler71. Dr. Oran,.


ve D Politika likisi Asndan kinci Dnya Sava'nda Trkiyede Siyasal Hayat ve Sa-Sol Akmlar t
rnden uzun bir balkla yaynlad incelemesinde ok
hakl bir soru soruyor: 1943 Temmuzundaki bu ani ve
derin deiikliin nedeni nedir? Bu soruya verdii ce
vab aktaryorum: Nedeni aradmzda gene savala il
gili olduunu gryoruz. Zira 2 ubat 1943 tarihinde Al
manlar Stalingrad nnde kesin bir yenilgiye uram,
savan kaderi tersine dnmtr. Doru, ancak bu ka
dar deil.
1943 yl gibi 1944 yl da net olmaktan uzak gr
nyor. Haan zzettin Dinamo, Trkiye Komnist Parti
sinin nde gelen yneticilerinden ve Suat Derviin ko
cas Reat Fuat Baraner tutuklanyor ve hkm giyiyor
Bunun dnda 1930 yllarnn iki yakn arkada Saba
hattin Ali ile Nihal Atsz, birbirinden ok Uzaklayorlar
ve atmalar, bir davaya dnyor. Ankara Adliyesinde 1944 yl Nisan aynda grlen davann durumas, ilk
sa renci terrne sahne oluyor. ounluu Siyasal
Bilgiler Okulu rencisi olan bir sa renci topluluu
Adliye Binasn basyor, Sabahattin A liyi tartaklyor. Bu
terr, ayn yl alan bir baka davann iddianamesin
den, Irklarla Turanclarn Muhakemeleri Hakknda s
tanbul rfi dare Komutanlnn lk Durumalara A it Ra
poru (*), aktarmak gereini duyuyorum. yle: Plan
mucibince Adliye Saray nnde toplanan ktlenin 'Ya
asn nn, Yaasn Trk Hakimleri, Yaasn Trk M il
leti, Kahrolsun Komnistler diye bardklar, mteakibenmaznun Cebbarn, Sabahattin A liye ait kitaplar yakt
ve hep bir azdan stikll Mar syledikten sonra orta
ya atlan Cemal Ouzun 'Arkadalar! Ulus meydanna g i
deceiz deyip Cebbar ile birlikte ne dt, mill mar
lar syleyerek Ulus meydanna gittikleri, mani olmak is
teyen polisleri durdurmak maksadyla tekrar stikll Marna baladklar, burada elebalardan birinin Bave
(*)

Ayn Tarihi, Eyll 1944, Say 130, s. 41.

223

klet'in nne gidelim' demesi zerine Baveklet binas


nne gidilerek (*) 'Bavekili isteriz' diye bartklar,
polisin mdahalesi ile daldklar tanklarn ifadeleriyle
sabittir. Skynetim iddianamesi ayrca, Cemal Ouz'un
daha nce Nihal Atsz'a giderek hocam, bu defaki n
mayi muazzam olacak, binlerce kii itirak ettireceiz
dediini kaydediyor.
Bu iddianame, saptamalarma gre Trkiye'deki tek
Irk ve Turanc Davas'na aittir; ksa sreli oluyor. 1944
yl Nisan aynda, Sabahattin Ali'nin zerine sac ren
cilerin salnmasndan hemen sonra, Batllarn basks so
nucunda. Trkiye, Almanya'ya krom ihracatn durdurdu
unu iln ediyor. 18 Mays 1944 tarihinde ise Trk faist
lerinin toplanmas balyor (**). Nihal Atsz, Profesr Ze
(*) O tarihte Babakanllk, Ulusta ve imdiki Maliye
Bakanl binasndadr. Babakan ise rklarn sevgilisi k
r Saraoludur. Dava, Nihal Atszn, kr Saraoluna ak
mektup yaynlamas nedeniyle alyor. Atsz, bu mektubun
da, eski ve yeni bir ok solcuyu ihbar ettiriyor ve hakaret
yadryor. Bunlardan Sabahattin Ali, dava amak gereini
duyuyor.
Sabahattin Ali, ayrca mahkemeye de gidiyor. Polis ka
ytlarna gre, nmayiilerle tartmaya giriyor. Polis kay
naklarnda unlar yazyor: Osman Yksel (1960 sonrasnda
saclarn nde gelen adam, milletvekili, Osman Yksel Serdengeti, y.k.) bir sicillinin bu creti karsnda fazlaca m
teessir olmu, oturduu yerden frlayarak Sabahattin Alin in
suratna birka tokat atmt. Osman Yksel crmmehut
mahkemesinde hareketinden dolay 12,5 liraya mahkm edil
miti.
lhan DarendelioUy Trkiye'de Milliyetilik Ha
reketleri stanbul 1977, s. 125.

Darendeliolu, 1970 yllarnda ldrld.


(**) Solcularn toplanmas sryor.
1944
ylnda hapse giren Rfat lgaz, yakn zamanlarda,
Cumhuriyete anlatt anlarnda Trkele aym yerde yat
tk diyor. Hapiste yattm srede Trklkten hapse gir
mi olan Alpaslan Trke ile Fethi Tevetolu da benimle ay
n hapishanede yan odalarda kalyordu.

Cumhuriyet 29 Temmuz 1985

s. 4.

Anlarnda ise Hamza Sadi zbekle yattn anlatyor.

224

ki VeJidi T09an- Ekim Devrimin nce kar kan, son


ra d e s te k li 11 sonra kar' savaa girerek yenilip Tr
kiyeye gelen* Sovyet kaynaklarna gre Validov, ste
men Alpaslan Trke, daha sonraki yllarda Albay Trke, ste^611 ^ r- Fethi Tevet9 ,u> daha sonra istihba
rat kaynaklarna 9 re Trk komnizmi tarihi yazan AP
Senatr
Simdi Ciddede arap misyonunda grevli, Re
ha Ouz f rkka n, daha sonra Amerika Birleik Devletie rine yerle?iVor tutuklanyorlar. Tutuklananlarn says
23- dava Restorasyon Dnemi iinde ve bir fare bile
dourmada*1 sona er*yr O - Tutuklananlarda derin bir
CHP ve si*101 Pa?a dmanlndan baka bir iz brak
myor SubY olanlarn askerlikle ilikileri bile kesilmi
yor.
Samkldrna getirdii sonular asndan nemsiz;
ancak, zmsel adan byk nem tayor. zmsel
nem ura^a Yat|y r: Toplumsal gelimeler de somutun
zenginliin^ sahiptir, toplumu bir kaba mekanizma iin
de dnmek' bilimin dna kmak demek oluyor. S
reler zel,ikle balanglarnda, idealist bir kafa iin
deki netlii11 yansmalar olarak kabul edilmemeli. Ba
langta s ^ re,er anlalmas zor zigzaglar olarak g
rnyorlar; bir sre, olduklarn bile sylemek zor.
SomutU0 zenginliini ve balangcn bulaklrm d
nmek, giderek bir joker etkinliini kazanarak karart
ma etkisi ypan, iki kanat anlayna gre ok daha
Bunu, Sabaftsltln A11ye aktardm ve Sabahattinin de Kurt
la Kuzu yKsn yazdn belirtiyor. Sabahattin yknn
kahramann*1 adm Rlfati> koyuyor.
Kk ayrntlar bir yana hikyedeki kahramann R
fat oluu oil<3i2in kalan anlarn en unutulmaz olarak yaa
yacak bende- ^ ynl bunalml gnleri birlikte yaadmz hal
de adm an^ak kantl gnlerinde anmsayan dostlara inat!
flfat lgaz, Yoku Yukar, stanbul, 1982, s. 34.

(*) 194^
Baharnda tutuklananlar, 1945 Sonbaharn
da serbest yaklyor.
1945 yLi sonlarna yaklaldnda yol netlemi oluyor,
artk, sa s erbest brakp tmyle solun zerine salma d
nemine girlli5?or

225

F.; 15

zmleyici oluyor. Zamanla srecin netlemesi, kiilerin


yerlerini de netletiriyor.
Sabahattin Ali'yi hedef alan terre, Falih Rfk Atay
byk tepki gsteriyor. Ulusta bayazsnda nizam d
manlarna. nizam dmanl yaptrmayz diyor. Atay.
Nisan 1945 Terrn, Sabahattin Alinin tesinde, d
zene ynelik olarak deerlendiriyor. zleyen tutuklama
lar da ayn adan alyor ve bunlar, Romanyann ba
na bel getiren Gardistlerin basit taklitileri olarak
niteliyor. Devlet Bakan smet nn de, 19 Mays 1944
konumasnda, terr izleyen tutuklamalar, aka ele
alyor ve bunlarn amacnn Trkiyeye dman komular
kazandrmak olduunu belirtiyor. 19 Mays 1944 konu
masnda unlar sylyor: Turanclar, Trk milletini b
tn komularyla onarlmaz bir surette derhal dman yap
mak iin birebir tlsm bulmulardr. Bu kadar uursuz ve
vicdansz fesatlarn tezvirlerine Trk milletinin mukad
deratn kaptrmamak iin elbette Cumhuriyet'in btn
tedbirlerini kullanacaz. Gerekten de kullanyorlar.
Yarglama ksa sryor ve on yla kadar ykselen hapis
cezalaryla bitiyor.
Fakat Asker Yargtay da abuk karar verdi. Sonba
har geldiinde, sre netleiyordu. Asker Yargtayn ka
rar, netleen bir srece iaret etti. Bir: Mahkmiyetler
bozuldu. ki: Tutuklularn serbest braklmasna karar ve
rildi. : Karar veren mahkeme eletirildi. Kararda, Bir
numaral Skynetim Mahkemesi tarafszlktan ayrlm
tr dendi. ki Numarl Mahkemenin davaya bakmasna,
Asker Yargtay karar verdi (*). Bylece hem karar bo
(*) Ne kadar ilgin! Zeki Velidi Togan, stanbulda tutuk
land. Dr. Ltfi Krdar, stanbulun valisi ve polisinin ba
oluyor. kinci kez dava grlrken, Zeki Velidi Togann sa
vunma tan oluyor. Skynetim yargc, Velidi Togann giz
li bir eylemini grp grmediini, Valiye soruyor ve ceva
bn alyor: Hayr, katiyyen byle bir ey hissetmedim vt
ihtimal de vermiyorum. Vali, bunu syleyince berat kesin
oluyor.
tlhan Darendeliolu, Trkiyede Milliyetilik Ha
reketleri, op. cit., s. 156.

226

zuldu ve hem de yarglar deitirildi.


nk artk zaman, 4 Aralk 1945 tarihine yakla
yor.
1945 ylnda Mussolini ayandan aslyor. 1945 y
lnda Hitler intihar ediyor.
12
Aralk 1945 tarihinde randa Muhtar Azarbeycan
Cumhuriyeti kuruldu. Bunu Mahabad Bamsz Krd Dev
leti izledi.'
Tarihin olgular da dalyorlar; dn noktalar, ger
ekliini, somut tarihten deil bilimden alyor.
Tarih, Aralk 1945 noktasna yaklarken, tarihin yk
l olduu oluumlarn bir bl, 1945 ylnn hemen n
ne veya sonrasna dt. 1945 ylnda Bamsz Yugos
lavya Devleti kuruldu; Tito, Devlet Bakan oldu. 1945 y
lnda Bamsz Vietnam Devleti kuruldu; Ho Chi Minh
Devlet Bakan seildi. 1946 ylnda Arnavutluk, Macaris
tan ve Bulgaristan bamsz devlet oldular. nc En
ternasyonalin yneticisi Dimitrov, Moskova'dan gelerek
Bulgaristan'da babakanlk makamna oturdu. 1946 yln
da, Bat'da Yunanistan'da ve Douda inde iki ayr d
zen iin, i sava sryordu.
Trkiyede, 1944 ylnda, 1940 Kua airi Arif Da
mar, o zamanki seilmi soyadyla Arif Barikat, Ayak
Sesleri iirini yazd.

AYAK SESLER
Arif Barikat

Bir gece vakti


srtm doa verip
ayaklarm karanla uzatmm.
Bamn altnda kitap var:
biri gemi,
biri imdiki,
biri gelecek gnlere dair.
Ayaklarmn ucunda titreyen ehrin klar,
gsmn stnde inip kalkan

227

saysz yldzlaryla yaz gecesidir.


Scaktr uzandm toprak
ve bir cgara yakmm.
Bu karanln ve bu yldzlann altnda,
ark, garp ve imal ufuklarn
ok uzaklarnda,
yarasn bfstran,
tank, zrhl otomobil, tayyare ve mitralyz ileten
ve gs geirmeleriyle bizim olan insanlar,
imdi bu ehrin,
bu topran,
bu cgaranm
emniyeti ve huzuru dndadrlar..
Sen, Byk in,
oktandr unuttuum memleket
ekik gzl ve ekingen topraksz kylleri,
ecnebi fabrikalarnn iileri,
Sovyetler'den dnen talebeleri
ve deniz insanlarn,
stmal,
silhsz
ve cesur
vatan urunda kaybeden.
Bamn altndaki kitaplardan biri
1927deki sana aittir.
Onun satrlarnda yarm kalm bir ark,
Bu arkda en
ihtiraslar ve etiyle paralanmtr.
Bu arkda kalkk burunlu Katof
akide ekeri yedii
ve ayn ferahlk iinde
orkadalarna siyanrn verdii
geni elleriyle
yaklmaa gidiyor.
Bu arkda Kiyo byk lmyle yatarken
Baba Jisor dnceli

228

May dudaklarn sryor.


inde yarm kalem bu ark
tekrar dillerdedir,
imdi Dalmaya sahillerine hakim olan
rzgr ve etecilerdir,
eteciler, eski asker, gen kz, ii, talebe
eteciler, toprakl ve topraksz kyllerdir.
Eski maden iisi,
eski kzl bayraktar,
Madrit kaplarnda hiddetinden diini kran Jozip
Broz
yani Mareal Tito
ve sklm yumruklarn havaya kaldrarak selm
veren
sert yzl nbetiler
Dinarik Aplar ve kyller,
Bosnasarayn minareleri,
skb'n ttn tarialan,
sessiz kiliseler, elma baheleri, balar
limanlar, iskeleler, deniz fenerleri,
ayn kavgann ve ayn gecenin iindedirler.
Ve memleketler elden ele geerken
kinci Cephe adamlarnn
Ayak seslerini duyuyorum.
Yanan ehirlerin kzltsnda topraa vuran glgeleri
uzanmadadr dncelerime kadar.
Cmlesinin arkasnda kalan bir deniz yolculuu
ve karlarnda gaddar bir dman vardr.
Bilemem neler dnrler
silhlarn uultusunda ve korkun lklarnda
hayatn.

Burada tezi arka arkaya yazyorum.


1945
yl evresinde Trk yneticilerinin, rejimin ge
leceiyle ilgili kayg ve rknts ancak 1975 sonrala

229

rndaki kayg, rknt ve giderek Korku ile karlatrla


bilir.
kinci tezi yazyorum: Trk yneticilerinin bu iki r
kntsnn birincisi daha ok d, kincisi daha cok i
dinamikten kaynaklanyor.
nc tezi de yazyorum: Her iki tarih kesitinde
de Trk aydnlar, kullanlabilir glerinden ok daha
fazla rknt verdiler.
Devam edebilecek durumdaym.

Ve memleketler elden ele geerken


kinci Cephe adamlarnn
ayak seslerini duyuyorum.
Yalnzca Arif Damar deil. Devlet Bakan smet n
n ile Babakan kr Saraolu'nun ayak sesleri duy
duunu syleyebiliyorum. stelik nn ve Saraolu,
hem duymaa daha nce balyor ve hem de, oalta
rak duyuyorlar.
Byle bir ereve iinde 4 Aralk 1945 gn gerek
letirilen terr anlamak kolay olabiliyor. u saptamalar
anlamann kolayln artryor.
1 Trkiye, Batldan, topraklar zerinde bir sos
yalist tehdit olduuna inandrmak istiyor. Bu istek, yal
nzca dardaki bir sosyalist sistemin gelime dorultu
lar zerinde hipotezler kurmakla snrl kalmyor; Trk
yneticileri de ierdeki sosyalist eilimlerin olduundan
daha gl olduklarn kantlamak gereini duyuyorlar.
2 Gelimeler, Trkiye yneticilerine, rejim iin em
niyet subaplar gelitirmeyi bir gereklilik haline getiriyor.
Bu, yeni bir parti olarak ortaya kyor.
Devlet Bakan nn, 1 Kasm 1945 tarihinde Parlamentoyu a konumasnda unlar sylyor. Bizim
tek eksiimiz hkmet partisinin karsnda bir parti bulunmamasdjr. Bu yolda memlekette gemi tecrbeler
vard. Hatta iktidarda bulunanlar tarafndan tevik olu
narak teebbse giriilmitir. nn, byle bir parti iin

230

Cell Bayar ve yakn arkadalann uygun buluyor ve bun


lara gveniyor (*). Tm gelimeler, bunu gsteriyor ve
bu ynde oluyor.
3 2 Kasm 1945 tarihli bir nota ile Amerika Bir
leik Devletleri, Potsdam Konferans'nrn kararlarn Tr
kiyeye bildirdi. Konferans'ta Trkiye boazlarnn Kara
deniz'de kys olan lkelerin sava ve ticaret gemilerine
tmyle almas ve kys olmayan devletlerin sava ge
milerinin geiinde ise Karadeniz'de kys olan lkelerin
sz sahibi olmalar karar alnyor; bu kararn, Konferans'a katlan lkeler tarafndan ve ayr ayr Trkiye'ye
bildirilmesi de kararlatrlyor. ABD, bunu ilk,yapan l
ke oluyor.
4 smet Paa ile tek partinin, yeni partinin ku
ruluunda gvendikleri Cell Bayar ve arkadalarnn sol
cularla bir cephe eiliminde olduklar anlalyor. Sol
taraftan Zekeriya Sertel, Sabiha Sertel, Cmi Baykut,
byle bir oluumda nemli rol oynuyorlar. Zekeriya Sertelin Tan Gazetesi'ne ek olarak cephenin grleri iin
Sabiha Sertelin nclnde Grler Dergisi hazr
lanyor.
Ancak smet Paa ve ynetimi, yeni ve byk bur
juva partisinin sol ile arasna duvar ekmesi gerektii
ne inanyor. Cell Bayar ve Fuat Kprl'nn oport
nist saydklar, zararl bulduklar giriimleri nlemeye
kararl grnyorlar.
5 O zamanlar basnda rekabet var. Hseyin Ca
hit Yalnn Tanin'i ile Cumhuriyet Gazeteleri, sola ve
aydnlara en ok kar kn iki gazetedir; kinci Savata Hitler'i ve faist cepheyi desteklemi kalemlerin nem
li bir blm, emekli sivil amiral olarak nitelenen Abi(*) Trk aydnlan, ne yazk, pek uzun yllar iki partili
sisteme girilii, ok kaba bir mantkla, Trkiyenin Birlemi
Milletlere giriine baladlar. Bunun ok ilkel bir bak as
olduunu, Trkiye zerine Tezlerde ileri srdm.
kinci partinin kaynanda, korku var.
Unutulmamal, DP uzun zaman bir muvazaa partisi sa
yld.

231

din Dover, Peyami Safa, Cumhuriyette yazyor. Zekeriya


Sertel, ayrca, Yunus Nadi ile birlikte Cumhuriyet'i kurup
sonradan ayrlyor.
Ahmet Emin Yalman'n Vatan Gazetesi ise muhale
fetin yayn organ olmay planlyor; bundan daha tesi,
hem muhalefetin ve hem de muhtemel iktidarn mimar
olmak istiyor (*). Cell Bayar ve arkadalarnn, Zekeri
ya Sertel'in Tan Gazetesi ve solcularla temasndan ra
hatszlk duyuyor. Anlarnda unlar yazyor: Ben vak
timin byk ksmn Ankarada geiriyor, parti hazrlk
larna kendimi veriyorum, fakat arasra gazetenin ba
na gitmek lzm geliyordu. stanbul'dan dnmden bi
rinde deiik bir hava buldum72. Bu deiik hava, yeni
parti kurucularnn bir ikircikli dnem geirmeleri ve Ata
trk'e yakn olan asl takm biziz. Halk Partisi'nin varl
n devam ettirmek bize der demeye balamalar olu
yor.
Yalman devam ediyor: Hayretten azm ak kal
d, fakat teredddm devam etmedi. Trkiyede Atatrk'
n manev mirasna ait kavga karmak ve gerek de
mokrasi hareketini bomak iin solcular tarafndan sarfedilen gayretler ve Tan Gazetesi'nde buna dair kan
yazlar hatrma geldi. Anladm ki ben yokken, solcu kim
seler buraya uram, yanl grler alamaa al
mlar. Bir rekabet var; Tanin, Cumhuriyet ve Vatan
arasnda da, Tan Gazetesi'ne kar bir cephe oluuyor.
6 Devlet Bakan nn, bir gn nce CHP'den
istifa eden Cell Bayar', 4 Aralk 1945 tarihinde an
kaya Kk'nde yemee aryor.
7 4 Aralk 1945 tarihli Tanin ve Cumhuriyet Gazetelerini, nn ile Bayar, birlikte ve ankaya Kk'n
de okuyorlar.
nce 1 Aralk 1945 tarihli Cumhuriyet Gazetesinden
sz etmek gerekiyor. Cumhuriyet, 1 Aralk 1945 tarihin(*) Milliyette Abdi peki de Ecevitin ve orta sol ik
tidarnn mimar olmay denedi.
Daha sonra baka mimar adaylar kt.

232

de, birinci sayfasnda, Zekeriya Sertel'in fikirleri Mos


kovada takdirle karlanyor haberini veriyor. Moskova
Radyosu'nun Tan Gazetesinde Zekeriya Sertelin, bu
gnk Trk hkmet ve meclisinin Trkiyeyi idareye muk
tedir olmadn yazdn syledii ve Cumhuriyetin,
de bunu aktard grlyor. Bir gn sonraki Cumhuri
yet, yine, Zekeriya Sertel ile ilgili haber yaynlyor; birin
ci sayfadan Zekeriya Sertel'in seim hakkndaki iddia
lar tamamen aslszdr haberini veriyor. Bu haberde, Ze
keriya Sertelin CHP'li ikinci semenlerin, o zamanlar
milletvekillerini halk deil szde halkn setii ikinci se
menler seiyordu, parti adaylarna oy vermemeleri ha
linde partiden atldn yazd, bunun ise, CHP tarafn
dan yalanland bildiriliyor.
nn ile Bayar'n ankaya Kk'nde yemek yedik
leri gn olan 4 Aralk 1945 tarihli Cumhuriyet, birinci say
fada, Bizim yoldalar nihayet maskelerini attlar ha
berini veriyor. Haberin haberi yle: Dn bir okuyucu
muz 'Grler' mecmuasyla birlikte idarehanemize, gel
di. Mecmuay masann zerine yayd. Baln ters evi
rerek parman zerine bast. O ekildeki balktan bir
harf deil, bariz bir orak resmi kaldn hayretle gr
dk. 'Byle (G) harfi olmaz, bu kasden byle izilm itir'
dedikten sonra sordu Ya bunun ekici nerede?' sustuk.
Cevabn gene kendisi verdi. 'Okuyunca anladm, iinde
imi! Haber, bu okuyucunun (*) ba parma basl G
rler balnn resmi ile destekleniyor.
nn ve Bayar'n ankaya Kk'nde le yemek
leri yiyecekleri gnn sabahnda kan Tanin Gazetesi,
Hseyin Cahit Yaln'n imzasyla Kalkn Ey Ehl-i Va
tan balkl ba yazy yaynlyor. Bayaz, Serteller'i he
def alyor. Polis kaynaklarna dayanarak kitap yazan l(*) Eer gerekten byle bir okuyucu gelmise, bunun,
istihbarat grevlisi ve bunu yaynlayan yaz ileri grevlisinin
de en azndan istihbarat rgtleriyle ibirlii yapan bir kim
se olduunu yazmak, bugnn bilin dzeyinde fazladr; yine
de yazmak gereini duyuyorum.

233

han Darendeliolu, niversite iinde, bu yaznn ok et


kili olduunu ve genliin bu yazyla harekete getiini
belirtiyor.
8 Byk bir genlik ktlesi, Tan, Grler*) ve
benzer yayn organlarn basyor. Tahrip ediyor.
9 Polis hi bir mdahalede bulunmuyor.
10
5 Aralk 1945 tarihli Cumhuriyet Gazetesi, tm
stunlarn, niversite Genlerinin Dnk Nmayii
balna ayryor. Tahribatn ayrntsn yazyor. Ayn gn
k gazetede bir de nn, yeni kurulacak partinin lide
rini yemee alkoyarak iltifatta bulundular haberi yer
alyor.
Bu byk sa renci terr ile Tan ve Yeni Dn
ya Gazeteleri, Grler Dergisi ve baz kitapevleri tahrip
edildi (*). Ayn Tarihi, yirmi bin rencinin, bu terre
katldn yazd. stanbuldaki terrden sonra zmir ve
dier baz kentlerde de benzerleri gerekletirildi. Ancak
stanbul'daki kadar etkili olmad; gerek duyulmad.
1945 ylnn sonunda Korku Senaryosu'nda nemli bir
(*) Tutucu profesr ve Tercman Gazetesinin d poli
tika yazar Fahir Armaolu, Sovyetler Birliinin, 4 Aralk
1945 terrn, bir polis operasyonu olarak nitelemi olduu
nu yazmak gereini duyuyor.
Sovyetlere gelince, bu devlet Boazlar hakknda gr
cn ancak bir yl sonra bildirecektir. Lkin Sovyetlerin 1925
tarihli Trk-Sovyet tarafszlk ve saldrmazlk paktm 1945
Martnda feshetmesindenberi Trk-Sovyet mnasebetlerinde
gittike artan soukluk, stanbulda meydana gelen bir olayla
gerginlie dnmtr. Bir sredenberi stanbulda yaynlan
makta olan birka gaaete solcu yaynda bulunmaktaydlar.
Buna sinirlenen stanbul niversitesi genlii, 4 Aralk 1945
gn yapt byk yryte. Yeni Dnya, Tan ve Fransz
ca kmakta olan La Turquie gazetelerinin idarehaneleriyle,
Beyolunda bir Sovyet vatandana ait bulunan Berrak Kitapevini tahrip etti. Sovyet Hkmeti bu olay protesto eder
ken, olaylarda Trk polisinin de ibirlii yantfe iddiasn ile
ri sryor ve sorumluluun Trk Hkmetine ait olduunu
bildiriyordu.
Prof. Dr. Fahir H. Armaolu, Siyasi Tarih 17891960, Ankara, 1973, s. 747.

234

adm atld. Ancak 1940 Kua iin belirtilmesi gereki


yor; yetmiyor. Bir umudu ve ileriye doru ynelmeyi kr
mak, Restorasyon'u gerekletirebilmek iin, yeni senar
yolara gerek duyuluyor. Bunun gsterilebilmesi iin ta ri
hin aknn sergilenmesi zorunlu oluyor.
1946
ylnda, 7 Ocak tarihinde, Demokrat Parti ku
ruluyor. Nisan aynn beinci gn Amerikan donanma
sna ait Misouri ve Providence sava gemileri, stan
bul'u ziyaret ediyor. stanbul, Amerikan donanmasndan
baz gemilerin Trkiyeye gelmesini, bir bayram, sevinci
ile karlyor. Cumhuriyet Gazetesi, Yeilky aklarnda
ki gemilere, zel muhabir kartyor ve gazeteler. Ameri
kan donanmasndan sava gemilerine daha nce doku
nabilmek iin birbiriyle yaryorlar. 6 Nisan 1946 tarihli
Cumhuriyet Gazetesi, Amerikan sava gemilerinin stan
bula gelmeleri ile ilgili olarak Filonun gelii Trk-Amerikan dostluunun parlak bir ifadesi oldu diyor.
1946
yl Nisan aynda, bir Amerikan sava gemileri
filosu, Trkiye'ye bir cenaze getiriyor. Amerikan Hk
meti. Washingtonda Trk Bykelisi iken len ve g
mlen Mnir Ertegnn cenazesini gmld yerden
alp, bir sava filosu ile Trkiyeye gtrmenin iyi bir
jest olacana karar veriyor (*). Trk-Amerikan asker
yaknlamasnn bir cenaze ile balatlmasnn, tarihin bir
ironisi olduunu dnyorum.
Trk aydnlar mesaj anlamak istemiyorlar; 4 Ara
lk 1945 tarihli terre ve Missouri'nin stanbul'a gelmesi
ne karn, terrize olduklar izlenimini vermiyorlar. 14 Ma
ys 1946 tarihinde banda Esat Adil Mstecaplolunun
bulunduu Trkiye Sosyalist Partisi ve arkasndan da
20 Haziran 1946 tarihinde banda efik Hsn Demer'in yer ald Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisi
kuruluyor. Her iki parti, yayn organlar karyor ve i
iler arasnda rgtlenmeye balyorlar; ii dernekleri
ve sendikalarn kuruluunu balatyorlar.
(*) Bykeli, New Yorkta plak Ahmet Ertegn ile
Profesr Hsn Gkselin ei Selma Hanmm babas oluyor.

235

Durmuyorlar; kurulmakta olan yeni dnemi yanl


anladklarnn anlatlmas gerekiyor. Restorasyon sreci
ile Cumhuriyet'i ileriye gtrmek isteyenler arasndaki
inatlama var; Trk yneticileri. Amerika Birleik Dev
letleri yneticilerinin Trkiyeye ihtiyalarn saptamala
rndan ok daha nce, yazglarn kapitalist dnyann
yeni patronuyla birletirmek gereine karar veriyor.
ok bilinli bir kesimin dnda Trk aydn Trki
yenin yazgsn Amerika Birleik Devletleri ile birletir
mesinin, demokrat ilkelerden nemli lde uzaklamak
demek olduunu anlayamyor. Hapiste Nazm Hikmet'in bunu anladn gsteren iaretler var; Amerikan sa
va gemilerinin stanbulu ziyaret tarihi, Nazm'a yakn
larnn enjekte ettii af bekleyilerinin sonunu iaret edi
yor.
Trkiye, ekonomik yapsn Bretton Woods sistemi
ne uydurabilmek iin nlemler ald; 7 Eyll 1946 ylnda
Cumhuriyet dneminin ilk ve byk devalasyonu yapl
d. Ekim aynda, Nafi Atf Kansu, CHP Genel Sekreter
lii grevini daha renksiz ve inansz bir brokrat olan
Hilmi Urana devretti. Trk solculuunun Nazm H ikm et
in hapisliinden sorumlu grd Fevzi akmak, emeklt
olduktan sonra ilerici oldu ve Tevfik Rt Aras, Cami
Baykut ve Zekeriya Sertel trnden Mustafa Kemal Faa dneminin solcularyla birleerek nsan Haklar Cemiyetini kurdu. nn, Restorasyon pratiinin bir rne
ine devam etti ve Kemal Paa dneminde stikll Mah
kemesinde yarglanan Terakkiperver Frkas Lideri K
zm Paay yeniden Millet Meclisi bakanlna setirdi.
Kasm ayndaki bu seimi. Aralk aynda skynetimin uza
tlmas ve Trkiye Sosyalist Partisi ve Trkiye Sosyalist
Emeki ve Kyl Partisi kapatld.
Demokrasi almnn yalnzca burjuva partilerine
ak olduu bir kez daha vurguland. Parti kurmak iin
birbiriyle yar eden Esat Adil ve efik Hsn (*), her iki
(*) Harbiye Cezaevine geldiimizin nc gtln Dr.
efik Hsn Demer de Sansaryan Handan (stanbul Emn!-

236

partinin nde gelenleri tutukland; sosyalistlerin etkin


liindeki demek ve sendikalar kapatld.
Ancak yetmedi. Mcadele alannda olanlar azald;
yalnz bitmedi.
Trkiye zerine Tezler'in ikinci kitabnda, ayrnt ile
ve Trkiye-Amerika Birleik Devletleri ilikileri iine r
lerek zmlenen Korku Senaryosunu tekrarlamadan, bu
alt-blm bitirmeye alyorum. Ancak u kadarn tek
rarlamak zorundaym: Truman Doktrininin formle edil
mesi ve aklanmas sreci iinde, Trkiye'de ynetici
ler, Trkiye iinde bir sol tehlike olduunu gstermek
gereini duyuyorlar. nk Amerika Birleik Devletleri,
Birleik Krallkn ektii emsiyesinin yerine kendi so
rumluluk alann Trkiyeye kadar uzatmakta pek fazla
istekli grnmyor. Ayrca henz Amerikan yurtta bir
Sovyet tehditine inandrlm olmad iin Sovyetler Birli ini aka tahrik etmekten de ekiniyor.
Bu nedenle Korku Senaryosu'nun gerekletirilen her
sahnesi, d politikadaki bir gelime iie senkronize edi
liyor. Ahmet Emin Yalman, anlarnda, 4 Mart 1947 ta
rihli gazetelerde Amerikan Cumhurbakan Trumann
Amerikann Trkiyeye ve Yunanistan'a yardm hakkn
da mhim beyanat kt diye yazyor73 ve unlar ek
liyor: Tam bu srada Ankara'da komnistlere ve Sovyet
emperyalist basksna kar iddetli renci hareketleri
ald, yrd. Yaplan toplantlarda Sovyet emellerini des
tekleyen 'Marko Paa dergisinin saylar yrtld, yakl
yet Mdrlnn tm ksmlar, nl tabutluklar, daha n
celeri Sirkecideki Sansaryan Handa idi; sosyalistler arasnda
Sansaryan Han, Emniyet Mdrl demekti, y.k.) getirilerek
aramza verilmiti. Komn komitemiz hemen toplanarak ii
efik Hsn ile Esat Adil Mstecabi, Mustafa Brklce ve
Hsamettin zdouyu bartrmak oldu. Btn devrimciler
toplanm, bunlarn el skmalarn ve birbirine sarlmalarn
seyrediyorlard. Bu bar koutakilerin moraline etki etmi
ve kouun havas birdenbire enlenmiti.
brahim Topuolu, Neden 2 Sosyalist Partisi 1946,
Cilt II, stanbul, 1976, s. 413.

237

d. Ahmet Emin, tarihleri bir l kartryor; ancak.


Korku Senaryosunun uygulanmasnda Marko Paa'nr
da ihmal edilmediini hatrlatm oluyor. te tam bu s
rada Trkiye, Dnya Bankas, IBRD ile Uluslararas Para
Fonuna (*), IMF, katlyor.
Ahmet Emin, bir senaryoyu, bir rastlant olarak su
nuyor.
Truman'n Trkiyeye yardm yasa tasars Amerikan
Kongresinde tartlyor. Korkutma sras Aziz Nesin ile
Sabahattin Ali'nin adna yazl Markopaadan Mehmet
Ali Aybar'n kard Zincirli Hrriyet Dergisine geiyor.
Nesin ve Aybar, Restorasyon Dneminde aydn krm
nn baarl olmaya balad bir zamanda meydan bo
brakmarhaya alyorlar.
imdi Zincirli Hrriyet zerine terre geliyorum; 1
Nisan 1947 tarihli Cumhuriyet Gazetesinin tanklna
gerek duyuyorum. 1 Nisan tarihli Cumhuriyet, aratrc
larn dikkatini zmire ekiyor; Babokan Recep Peker'in bir gn nce zmire gelmi olduu ve Cell Bayar'n
da 1 Nisan akamnda zmirde olaca haber veriliyor.
Bir baka haberde Amerikan Saylavlarndan Sovyet Rus
yaya htar bal okunuyor ve Amerikan saylavlarnn,
Ruslara silhlarn terketmelerini, aksi halde atom bom
bas kullanacamz bildirelim dedikleri aktarlyor. Ay
n haber bir alt balkla sryor: Sovyet basn Ameri
kan yardm mnasebetiyle Washington hkmetine ve
bize atp tutmakta devam ediyor. zmir, Truman Doktri
ni ve Sovyetler Birlii, bir sayfada yanyana geliyor.
Bu kadar deil. Mays 1944 tarihinde ilerinde A l
paslan Trke'in de bulunduu bir rklar grubunun tu
tukland ve 18 Mays 1944 tarihinde bir resm tebli
yaynland biliniyor. Zamann Devlet Bakan smet n
nnn 19 Mays 1944 tarihindeki konumasndan bir pa
ragraf tekrar aktarmam gerekiyor. yle: Turanclar,
Trk milletini btn komularyla onarlmaz bir surette
(*)

lk metinlerde Milletleraras Para Sand denili

yor.

238

derhal dman yapmak iin birebir tlsm bulmulardr.


Bu kadar uursuz ve vicdansz fesatlarn tezvirlerine
Trk milletinin mukadderatn kaptrmamak iin elbette
Cumhurlyet'in btn tedbirlerini kullanacaz. Devlet
Bakan nnnn 19 Mays 1944 tarihinde Ankara'da
yapt konuma, 40 yl sonra 28 Mays 1984 tarihinde Dev
let Bakan Kenan Evrenin Cumhurbakanl Dairesine
demokratik istemlerle ilgili bir belge veren Trk aydn
larna ynelttii sulamalar iddetinde olmasa bile o l
duka sert oluyor.
1
Nisan 1947 tarihini okumay srdryorum: Terrize olanlarn terrn ve Amerika Birleik Devletleri
ile ortak kamp oluturmann sonularn yazyorum.
yldan ok az ksa bir zaman aral Devlet Bakan n
nnn konumasnn iddetini almaya yetiyor. Cumhuri
yet Gazetesi u haberi veriyor: Gizli cemiyet kurup h
kmeti devirmee teebbs etmek. rklk ve Turanclk
yaptklar iddialaryla 1 Numaral Skynetim Mahkemesi'ne verilen Zeki Velidi Togan, Nihal Atsz, Reha Ouz,
smet Rasim Tmtrk. Cihad Savafer, Nurullah Ban
man, Muzaffer Eri, Ahmet Karadal, Necdet Sancar ve
Alpaslan Trke hakknda verilen mahkmiyet kararn
Asker Yargtay genel meclisi bozmutu. 2 Numaral S
kynetim Mahkemesinde yeniden balanlan dava dn
sona ermi, neticede Tugeneral Yaar Yeniciolu, Al
bay evki Mutlugil ve Tubay mer Kprlden mte
ekkil mahkeme heyeti sanklar hakknda berat kararr
veriyor.
Asker Mahkeme, sanklar, rklk eyleminden dola
y aklamyor; daha da ileri gidebiliyor ve Trk Ceza Ya
sasnda rkl sulayan bir madde bulunmadn ka
rara balyor. Kararda unlar yer alyor: Irklk Anayasann 88 inci maddesinin yazl ekline aykr bir fiil
deildir. Fakat rklk gayesiyle, siyas bir m illet halinde
yaayan Trk milleti iinde bulunan ve Trk rkndan ol
mayan kiilere anayasa hkm ile tannm kamu hak-
larnn srf, Trk rkndan olanlar iin tannmas ve bu
rktan olmayan dier Trk vatandalarna tannmak isten-

239

.memesi keyfiyeti anayasann hkmlerine aykr bir fiil


d ir. Fakat Trk Ceza Kanunu'nda bu fiiii cezalandran
b ir madde yoktur. Ceza Kanununun birinci maddesi ka
nunda su olarak tasrih edilmeyen bir fiil iin ceza ve
rilmeyeceini amir bulunduundan sanklarn hepsinin
beratna hkmetmek gerekiyor. Bylece Anayasa'nn ya
saklarn koruyan bir yasa maddesi bulunamad iin rk
lk, bir su olmaktan karlyor.
Solculuk tek tehlike olunca, saclk su olmaktan
kyor.
Ancak Trkiye'nin ortak bir kamp kurmak stedii
Am erika Birleik Devletleri hl Trkiye'deki solculuk teh
likesinin nemini kavramam grnyor. 6 Nisan tarih
li Cumhuriyet Gazetesi, Amerikan Senatosundaki Truman
Yardm Tasarsnn grlmesiyle ilgili haberleri veriyor;
ABD Dileri Bakanl Senatoya rapor sunuyor. Cum
huriyet Gazetesinin aktardna gre bu raporda u yer
alyor: Mevcut malmata gre imdilik Trkiye'de, is
tikllinin temelini ykacak silhl gruplar bulunmamakta
dr. Bunun dnda Cumhuriyet, Demokratlarn zmir Mi
tingi Dn Yapld balkl haberiyle Cell Bayarn nut
kunun 69 dakika srm olduunu da bildiriyor.
Gazeteler yazmyor; ancak, 5 Nisan 1947 tarihinde
zmirde bir haftalk siyas gazete kyor. Ad, Zincirli
Hrriyet; 5 Nisan 1947 tarihinde, zmirde Demokrat Partinin mitinginin yapld gn kan ilk saysnda Niin
kyoruz balkl bir aklama var. yle balyor: Zin
cirli Hrriyet, hrriyetilerin zincire vurulduu bu mem
lekette, hrriyet urunda mcadele etmek iin kyor.
Zincirli Hrriyet, stanbulda skynetimin susturduu
Hrn manev mirassdr. Onun yrd yoldan y
ryecektir. Haftalk siyas gazetenin sahibi ve yaz i
lerini idare eden, Mehmet Ali Aybardr (*). lk saysnda
(*) Trkiye zerine Tezlerin ikinci kitabnda serveni
ni zmlemeye altm Zincirli Hrriyeti bulamadm iin
incelemem mmkn olmamt. Eyll 1985 aynda bir gn Te
kin Yaymevinde karlatm Mehmet Ali Bey'e, Zincirli Hrriyeti bulamadm syledim; ltfetti, ok ksa zamanda, zor

240

Mehmet Ali Aybar'n hereyden ew el ve her eyin s


tnde istikll balkl ilk yazs var. Olumakta olan Truman Doktrinine net bir biimde kar kyor; uzatlan
Amerikan yardmn bamszlkla badamaz buluyor.
Yannda bu, dnya hakimiyeti davasdr balkl bir
baka yaz okunuyor (*). Bunun hemen altnda yeni bir
sevre doru bal okunuyor. Btn yazlar, Trkiye'
nin Amerika Birleik Devletleri ile kurmakta olduu or
tak kampn Trkiye iin bir Sevre anlamna geldiini vur
guluyor.
12
Nisan 1947 tarihli Zincirli Hrriyetin birinci say
fasn tm kaplayan balnda unlar okunuyor: Bu
halkn. siyas uuruna inanmak istemeyenlerin neler g
receklerini greceimiz gnler yakndr! Mehmet Ali Aybar'n ba yazs ise Amerikan yardmn bizde kimler
istiyor? bal ile sunuluyor. kinci sayfada, gzm
ze batanlar stununda, Demokrat Partinin seimlere
girmeme tehditini eletiren Cumhuriyet Gazetesi Baya
zar Nadir Nadi ve Vatan Gazetesi Bayazar Ahmet Emin
Yalman ile polemik var; her ikisi de, sarkastik bir biemle, yeteri lde demokrat olmamakla eletiriliyorlar.
Zincirli Hrriyetin nc saysnn k tarihi 19
Nisan 1947 oluyor; Mehmet Ali Beyin koleksiyonlarnda
nc saynn olmad sonucuna varyorum. 20 Nisan
1947 tarihli Cumhuriyet Gazetesi'ne bakmak gereini du
yuyorum. Birinci sayfada bir nemli haber var: zmir
genlii komnizm aleyhinde miting yapt. Haberin al
tnda bir altbalk okunuyor: Yurdumuza komnizm ru
hu giremez, kahrolsun komnizm. Komnizmin kendisi
ve yine de masrafl olmas gereken fotokopilerini gnderdi.
Teekkrlerimi yazyorum.
(*) Mehmet Ali Beyin bana gnderdii Zincirli Hrriyette baz yazlarn altnda el yazs ile isimler var; bunlar.
Aziz Nesinin Markopaa kolleksiyonunda da grdm. Dergi nin motoru, kendisinin dndaki katklar, tarihiler iin ol
mal, belirliyor. Bu yaznn, Zekeriya Sertel tarafndan yazl
m olduu anlalyor.
Ak bir mant gzel bir biimde ortaya koyuyor.

241

F.: 16

nin deil ruhunun girmesinin nlenmek istendii anla


lyor. Ellerinde bayraklar ve Atatrkn resimleri oldu
u halde Cumhuriyet meydannda toplanan genler, bun
dan sonra 'Zincirli Hrriyet' gazetesinin basld matba
aya gittiler, mevcut gazeteleri alarak paraladlar. Bu
nedenle, Zincirli Hrriyet'in nc says bulunamyor.
Bu bir terrdr.
1943 ylnda Stalingrad Savunmas'ndan sonra bir
terr zinciri uygulanmaya konuyor. Yalnzca hapsetmek
deil; Tan Gazetesi, Markopaa, Zincirli Hrriyet teker
teker ve birbiri arkasndan tahrip ediliyor. Trk aydnna
korku iirilerek, belleklerinin silinmesi gerekletirilmek
isteniyor.
1951-1961 yllar, ok byk lde, Trkiye'de bir
silinmi bellek dnemi oldu. 1951-1961 dneminde Trk
aydn, pek az ayrk rnekle birlikte, kendi birikimini ve
gemi mcadelesini unuttu. Yepyeni bir dili renmek
zorunda kald; yepyeni bir dili bilenler n plana kt.
Zincirli Hrriyet basld. Basld yerde bir terrist
konutu ve syledi: Komnizm aleyhindeki bu toplantya
stanbul kaa zmirli Hrriyet (stanbul'da kapatlan
Hr'n zmir'de Zincirli Hrriyet olarak karlmasn an
latmak istiyor, y.k.) gazetesinden baz paralar okuyarak
balyoruz. Bu gazete geen sene Aralk aynda stanbul
yksek tahsil genliinin komnizme kar yapt ayak
lanma mitingini bir tahakkm hareketi telkki ediyordu.
Yurdunu komnizm dnyasnn sulu azndan korumak
iin ayaklanan genlie kar bu gazetenin kulland h
km ne kadar utandrcdr. zmir genlii komnizm hay
krmalarna kar susmay asla hatrndan geiremez.
Terrist, Tan Gazetesi'nin tahrip edilmesini ayaklan
ma olarak niteliyor.
22 Nisan 1947 tarihinde Amerikan Senatosu'nda Truman Doktrini'nin yardm programnn oylanmas bekleni
yor. Amerikan senatrler, Yunanistan'da bir i sava o l
masna ve komnist bir tehditin eylemli olarak ortaya
kmasna karn. Trkiye'de ciddi bir komnist tehlike-

242

sinin eksiklii karsnda ikircikli davranyorlar. zmir


genlii, bu eksiklii de gidermeyi stleniyor; burjuva tegalitesini tmyle bir yana atarak bir matbaay ve bir der
giyi tahrip ediyorlar.
Matbaann nnde terristler savulun kzllar, gen
lik geliyor iirini hep bir azdan sylyorlar. Matba
ann nne geliyorlar; polis, tedbirini alm grnyor.
Terristler, Cumhuriyet Gazetesi'nin yazdna gre, mat
baaya giriyoriar. Haber devam ediyor: Bir ka talebe
matbaann merdivenlerine kmlar, kilitli kaplar iterek
amlar ve cumartesi mnasebetiyle kapal bulunan mat
baaya girmiler, orada grdkleri Zincirli Hrriyet ga
zetesinin paketlerini alp bunlar pencereden genlik grup
larna atmlar. Gazeteler paralanm ve bu esnada 'da
ban duman alm' mar sylenmitir. Habere bir de
ekleme var: Vilyet makam, genlerin yaptklar teza
hrlerde kanunsuzluk tespit edilmediini bir gazetenin
sualine cevaben bildirmitir. ok ak deil mi? Bir mat
baann ve bir gazetenin tahribinde, Valilik, hi bir ka
nunsuzluk grmyor.
Kanun, Korku Senaryosu oluyor.
Polis kaytlarna dayanarak komnist ve milliyeti
hareketler tarihlerini yazan lhan Darendeliolu, bu terr
eylemi ile ilgili olarak u hkm veriyor: 5 Nisan 1947
tarihinde ilk says kan Zincirli Hrriyet Gazetesi'nin
Hr'den de ar sola ve Sovyet dostluuna ynelmi muh
tevas zmir genliinin byk apta infialine sebep o l
mutu. Henz, Kurtulu Sava ve 1930 yllarnn m ira
s tmden kemirilmi deil; Sovyetler Birlii ile. dostluk
istemek, henz mahkemelerde su saylmyor. Bu neden
le renci terpr harekete geiriliyor.
Tezi yazyorum: Cumhuriyet dneminde Trk yksek
renim genliinin politizasyonu, sa terr uygulaya
rak balyor.
Tan Gazetesine uygulanan terr stanbul'da ger
ekletirildi. Zincirli Hrriyet'e uygulanan terr zmiri me

243

kn seti. Tanda Sabiha ve Zekeriya Sertel, Zincirli Hrriyette Mehmet Ali Aybar ba hedef seildiler (*). Anka
ra, eksik braklabilir mi? Ankara'da Behice Boran, Niya
zi Berkes, Muzaffer erif, Pertev Boratav Ankara'da ay
dn direnilerini srdryorlar.
Bakan Truman, Avrupa'y komnizm tehlikesinden
kurtarma gerekesiyle gelitirilen. Marshall Yardm Plam'n 1947 yl Aralk aynn ortasnda Amerikan Kongresi'ne sunuyor. Trkiye'de Korku Senaryosu'nun zaman
lamasnda, d politika manevralarnn tarihlerine dikkat
ediliyor (**). Marshall Plan iinde gerekli zeni grebil
mek iin Trkiyede komnist tehlikesinin gsterilmesi
ve her halde abartlmas gerekli saylyor..
Tezi yazyorum: Trk basn, hkmetin d politika
manevralarn, rtkanlk ekleyerek, uygulamaya her za
man hazr oldu.
Bu durum hi deimedi (***). Trk basn, d politika
rtkanlklar sz konusu olunca. Adam Smith'in invisible hand'ini, grnmez el, hatrlatrca tam bir birlik iin
de harekete geti.
Trkiye zerine Tezleri tekrarlamamak iin ayrnt
nn dnda kalmaya alyorum: nce renci dernekleri
harekete geiyor. stanbul niversitesi Talebe Birlii, s
tanbul niversitesi Hukuk Fakltesi renci dernei, An
kara niversitesi renci dernei, birdenbire komnizme
kar bir kampanya balatyor. Gazetelerde, Yunanistan'
da kamu kurulularnda, yargtay dahil, komnistlerin bu
lunduu ve temizlenmeye balad haberleri kyor. Son
ra sra bayazarlara geliyor.
(*) Mehmet Ali Bey, meydan bo brakmamak iin gs
terdii inadn karln ald. nnye hakaretten 4 ay hap
se mahkm oldu ve 19 Mays 1949 tarihinde tutukland.
(**) Ankara'daki bu terr uygulamasnn geliimini, d
politika gelimeleri iine rerek, Trkiye zerine Tezlerin
ikinci kitabnn Souk Sava: Sonun Balangc alt bl
mnde ayrntyla gelitirmeye altm.
(***) Bulgar Zulm zerine yazlanlar, Dileri Bakan
l kaynakldr.

244

14 Aralk 1947 tarihli Cumhuriyet Gazetesi'nde Nadir


Nadi Komnizmle Savarken bayazs yazyor. Yk
sek renim genliinin komnizm tehlikesine kar cid
di bir mcadele atn memnunlukla haber alyoruz. Mil
l varlmz yok etmek amacn gden bir dman s
nrlarmzn tesinde zararsz bir hale sokabilecek yeg
ne kuvveti ancak fikir ve iman genliimizde arayaca
mza gre teebbs dorudur ve yerindedir. Yarnki b
yklerimiz demek olan bugnk yksek retim nesille
rine savalarnda aydn baarlar dileriz. Nadir Nadi,
bunlar yazdktan sonra, bir de, bu kampanyann neden
balatldn aklamak gereini duyuyor. lk bakta
genliin teebbsn belki lzumsuz gstermek isteyen
ler kacaktr. Trkiyede komnizm propagandas yasak
edildii ileri srlerek, tek tarafl bir savan uygunsuz
luu zerinde belki gizlice durulacaktr. Fakat dmann
pek yaknmzda bulunduu ve. ak emellerini yrtmek
iin her areye bavurduunu hatrlayanlar bu sinsi id
dialara kulak asmayacaklar, genlii mcadelesinde des
teklemekten geri kalmayacaklardr. Ne yazk. Nadir Bey,
bu destein bir terr desteklemek olduunun farknda
grnmyor.
Nadir Bey ile ayn gn resm Ulus Gazertesi, Ulus
imzasyla ve Trk Genliinin Uyankl balyla bir
ba yaz yaynlyor. nce, stanbul niversitesi Hukuk
Fakltesi rencilerinin gzel ve yerinde hareketi ile y
reklerimiz ferahlad. Sonra, bunu Ankara niversitesi Hu
kuk Fakltesi rencilerinin karar takip etti. Btn Trk
genlerinin bu uyanklk tezahrnde beraber olduklarn
da phe yoktur. Genlerin bizi ok mtehassis den ha
reketi udur: Komnizm cereyan ve propagandalar kar
snda, kendiliklerinden teebbse gemilerdir. Kom
nizmin hayal cenneti vaadeden aldatc propagandalar
karsnda, kendiliklerinden teebbse gemilerdir. Ko
mnizmin hayal cenneti vaadeden aldatc propaganda
larn iflsa mahkm etmeye karar vermilerdir. Resm
Ulus Gazetesi, terre icazet veriyor; terrn kendiliin
den olduu klfn nceden yazyor.

245

Cumhuriyet ve Ulus'tan sonra sra Tasvir Gazetesi'ne geliyor. Bayazar Cihad Baban oluyor (*); Cihad Babana artk somut hedef gstermek dyor. Baban'n
baln yazyorum: Ankara niverstesinde Solculuk
Meselesi. 21 Aralk 1947 tarihli bu ba yazdan* akta
ryorum: Trkiye'de de komnist ajanlar var. Salam
olan bnyemizi kemirmek ve inkraza mahkm etmek iin
eitli ekillere brnerek alyorlar. Emniyet tekil
tmz daha iyi bilir, aralarnda cer hocas, retmen k
lna brnenler var. Meclisin dnk encmen toplan
tsnda sayn Sadi Irmakn aklad gibi Ankara Dil-Tarih Fakltesinden mezun olup hocala gidenlerden sol
sesler gelmeye balad. Tehlike yaylyor. Emniyet rg
tnn bildikleri her ne ise, bunlar Cihad Baban'n da bil
diinden kuku duymuyorum. Cihad Babann hep Emni
yet rgt ile pek yakn ilikiler iinde olduu izlenimine
sahip oldum.
Ne yazk ki, Ankara niversitesi Senatosu, bu mill
davada kendisinden beklenen hassasiyeti matlup ekilde
gsterebilmi deildir. Cihad Baban, hedefi daha da
somut bir hale sokuyor. Geniin hassasiyetini byk
bir sevgi ile karlyoruz. anakkale'de, Sakarya da vatan
iin len Trk genleri, bugnk hassasiyetleriyle, ayn
vatan vazifesini yaptklarn bilmelidirler. Cihad Baban,
genlik terr iin hedef daraltyor ve yaplacak eylemi,
anakkale ve Sakarya Savalar dzeyine karyor.
Tarihin ve bilimin drbnnde Korku Senaryosu ok
net bir biimde ontaya kyor.
imdi de 27 Aralk 1947 tarihli bir Ankara Valilii Teb
liinden aktarma yapmak durumundaym. Ankara yk
sek renim okullarna mensup bir genlik kitlesi elle
(*) Cihad Baban, istihbarat rgtnn gvendii bir ki
i olarak ortaya kyor. Kritik zamanlarda birdenbire bakan
oluveriyor: 27 Mays ve 12 Eyll asker rejimlerinin basn ve
kltr ileri bakan Cihad Babandr.
12
Martta, Cumhuriyet Gazetesi, Nadir Nadi ve ekibin
den alnnca, ilerinde Fikret Ekinci tUrnden resmen bilinen
istihbaratlarn ve Cihad Babann bulunduu bir gvenilir
ekibe teslim edildi.

246

rinde Trk Bayra ve Atatrk'le nnnn fotoraflar


ve baz yaftalar olduu halde ve komnizm aleyhinde te
zahrde bulunmak maksadyla 27/12/1947 gnnn er
ken saatlarndan itibaren muhtelif istikametlerden yr
ye balamlardr. Bunlardan bir ksm Ulus Meydanna gelerek abide etrafnda toplantlarna bir miting mahiye
tini vermek istediklerinden zabtann tertibatyla karla
mlar ve komnizmle bu cereyan gdenler hakkndaki nef
retlerini bir azdan iln ederek Samanpazar istikameti
ne ynelmilerdir74. Ayn Tarihi, bundan sonra genlerin
Dil-Tarih ve Corafya Fakltesine gittiklerini, ilerinden
bir grubun, rektrn bulunduu kata kp retim ye
lerinden bazlar hakknda bir karar alnmam olmasn
ileri srerek aleyhte konumular, rektrden ekilmesini
isteyerek kendisinden istifa ettiini bildiren bir kt al
dklarn da bildiriyor. Yunanistan'da kamu kurulularndan
komnistler temizlenirken, Marshall Plamnn Amerikan
Kongresinde grld bir zamanda, Trkler Yuna
nistan'dan geri olmadklarn gsteriyoriar. Ancak gste
ri alaturka; terr ieriyor.
Emniyet kaytlaryla kitap yazan lhan Darendeliolu, terristlerin elindeki dvizlerde niversitede komnist
hoca istemiyoruz ve yalnz niversitede deil, dier da
irelerden de komnistler temizlenmelidir szlerinin ya
zl olduunu kaydediyor. Terristler, Behice Boran, Per
tev Boratav, Niyazi Berkes, Muzaffer erifin tasfiye edil
melerini istiyoriar. Cihad Babann somut hedef setii
ve terristlere gsterdii, komnist hocalar bu drt
kiiden ibarettir; nce Muzaffer erif, sonra Boratav ve
Berkes, yurt dndaki niversitelerde hocalk buluyor ve
yapyorlar. Behice Hanm, 1950 yllar balarnda Bar
Dernei davasndan, 1970 balarnda Trkiye i Partisi
davasndan hapse girdikten sonra, 12 Eyll 1980 tarihin
den sonra yurt dna kyor.
28 Aralk 1947 tarihli Cumhuriyet Gazetesi u b ilg i
leri ekliyor: Genler, evket Aziz Kansunun istifasn
ve 'Kahrolsun Komnistler! diye kendileriyle birlikte ba
rmalarn istediler. Rektr, her iki arzuyu da mteaddit

247

defalar yerine getirdi. stifa ettiine dair sz kfi grl


mediinden yazl istifas alnd. Daha sonra, pullu bir
kda istifa yazdrld. Terr, tam (tamamna soukkanl
bir vahete dnt.
Terr nce Faklte binasnda srdrld. Buraya
Ankara Valisi de geldi. Vali de aralarnda Atatrkn kab
rine yrnd. stikll Mar sylendi. Vali burada iste
diiniz oldu, bana verdiiniz sz tutunuz ve dalnz
dedi. Dalrken Denizciler Caddesine de uramay ihmal
etmediler; buradaki Trkiye Genler Dernei merkezine
girdiler, merkezi dattlar.
byk terrn ncsn tamamladlar.
Terr, Kemalizmin sola ak tm pencerelerini rt
t.
Terr ile Kemalizm, tm radikalizminden soyuldu.
Korku ile Kemalizm'in geriye ekilmi ideolojisi enjeKte edildi.
Uygulad Korku Senaryosu ile ve bu senaryonun
uygulanmasn kolaylatrd geri ekonomik politikalarla
CHP iktidarn salamlatracan umuyordu; DP iktida
rn hazrlad. Sola tm pencerelerini kapatm, uluslar
aras kapitalist kurulularn direktiflerine uyum salam
ekonomik politikalaryla bir Trkiye, DP iktidar iin son
derece elverili bir ortam hazrlad.
1950 ylna yaklarken terr sonularn almt; an
cak yetinilmedi.
Ktleler iin en byk korku, lmdr; lm, ser
semletiyor. Korku Senaryosunun en nemli sahnelerin
den birisi, bir lde, kendiliinden hazr oldu. Sabahat
tin Alinin Bulgaristan snrnda kurunlanarak ldrl
n, Rejim, bir vahet sahnesi olarak sunmakta yarar
grd. Sabahattin Ali, ldrlmesinden drt ay kadar
sonra, ne yurt iinde ne de yurt dnda hi bir soran
olmakszn, yalnzca Emniyet rgtnn insiyatifiyle, ba
tala ezilerek ldrlen bir solcu yazar kampanyasna
konu yapld. Yaratlan bir korku bulutu iinde Sabahat
tin Ali iin Rejim tarafndan uydurulan lm senaryosu-

248

nun tutarszlklarnn hi birisi bile fark edilmedi; uzun


kampanya ile yalnzca daha derin korku enjekte edildi.
Sabahattin Ali'nin lmnden de yararlanld. Katil
sandalyasna oturtulan bir insan kaaksnn uzun sren
yarglanmas, sosyalizme, solculara, aydnlara kar uy
gulanan terr politikasnn en etkin aralarndan birisi ya
pld. Yaanlan gnlerin bilinle alglanmas nlendi.
Restorasyon Politikas eksiksiz uyguland.
1949
yl banda Adnan Advar ile Cihad Baban, s
tikll Mahkemeleri'nin lavn isteyen bir yasa nerisi
verdiler. M eclis'te kar kanlar oldu. Rasih Kaplan, s
tikll Mahkemeleri'nin bir hatra olarak saklanmasn
istedi. unlar syledi: Acaba bunu ne maksatla getiri
yorlar? stikll Mahkemeleri memleketi zafere ulatrm
tr. Mdevveratmz arasnda tarih bir kymet olarak ebediyyen kalmaldr. Teklifin reddini isterim75. Restorasyon
Onemi'nde terr uygulamalar srasnda, Kurtulu Sava'nda sava kaaklarna korku salmak iin kurulmu
olan stikll Mahkemelerinin kaldrlmasnn yerinde ola
ca dnld. Muhaliflerden gelen neriyi M eclis'te o
unlua sahip CHP benimsedi; 28 Nisan 1949 tarihinde
stikll Mahkemelerini kaldran yasa kabul edildi.
Geriye ekilite hi bir kuku brakmamak iin zen
gsterildi.
Trk Oca, 12 Mart 1912 tarihinde kuruldu. air
Mehmet Emin Yurdakul, Akuraolu Yusuf, Aaolu Ah
met trnden Trkler kurucularn iinde ve banda yer
aldlar. Trk Oca, Trkln rgt olarak 10 Nisan
1931 ylna kadar eylemlerini srdrebildi. Bu tarihte ka
patld ve Cumhuriyet Halk Frkasna ve bu Frka'nn
kltr kolu olan Halklevleri'ne katld. Ancak, Kemalizm'
in radikal dneminin geride kaldn iyice belli etmek
iin olmal; 10 Mays 1949 tarihinde yeniden kuruldu. Bylece Emin Trk Eliin tr aydnlarn tapnaklar Halkevleri'nin rakibi Trk Oca n plana karld; zaman
zaman solcu yata olarak sulanan Halkevleri, kurucu
larnn eliyle, karantinaya alnm oldu.
1930 yllarnn sonlarndan balayan ve 1950 yllar

249

nn balarna kadar sren bir dnemi Restorasyon Sreci


olarak sunmak. Aydn zerine Tezlere gelinceye kadar
srdrlm olan bir zmsel kargaaya son vermek
olanan gsteriyor. Restorasyon kavram, 1940 yllar
ile 1950 yllar arasnda bir nitel ayrl deil bir srek
lili i anlatmaya yaryor.
Bu kavramla getirilmi olan aklklarn bazlarna ia
ret etmek gereini duyuyorum.
1 Bir zaman kesitinde faizm ile demokrasi ara
sndaki ayrm, dklen kanlarn miktar belirlemiyor.
2 iddet ile ideoloji arasnda her zaman bir senk
ronizasyon olmas gerekmiyor. 1940 yllarnda uygulanan
terr, bir ideolojinin yerlemesini salam ve btn di
ren noktalarn krletebilmise, 1950 yllarnda, ayn l
de iddetin uygulanmam olmas bu dnemi bir demok
rat dnem olarak nitelemek iin yeterli olmuyor.
3 Getirilen zmleme ile 1950 yllarn. Cumhu
riyet dneminin tek demokrat kesiti olarak nitelemek ve
hele ok zaman yapld trden bunu, zamann devlet
bakannn asker kkenli olmamasna da balamak, son
derece yzeysel, Amerikan sosyologlarna lyk bir ba
k as olmaktan ileri gidemiyor.
1950 yllarnda Trk insan, zgr olmamak bir yana,
zgr olmadnn bile pek bilincinde grnmyor.
4 Ne 1950 ylndaki seimler ne de 1960 yln
daki asker mdahale, (tek bana, bir dnemi demokrat
olarak nitelemek olanan getirmiyor.
1950 yl ve izleyen yllar, Restorasyon yllar oluyor.
1960 yl ve yllarn ise Kemalist Canlanma dne
mi olarak saymak mmkn grnyor.
5 1960 yllarnn sonuna doru, Trk toplumunda iddetin tekrqr ba gstermesi, Kemalist Canlanma
srecinin topluma egemen bir ideolojiye dnememi
olmasndan kaynakland.
iddetin daha da younlat 1970 yllar bir Red
diye Dnemi izlenimini veriyor.
6 Btn bu zetleme erevesi iinde 1950 yl
lar, aydn hareketi asndan, Cumhuriyet Dneminin en

250

ksr ve bu nedenle de en az ilgin zaman araln tem


s il ediyor.
Restorasyon Dnemi'nin balang yllar canl m
cadele sahnelerine, pek ok eitli insan manzaralarna
tanklk ediyor. Cesur ve korkak, hain ve kahraman, be
cerikli ve yeteneksiz, saf ve kurnaz, naiv ve deneyimli,
her eit insan bu mcadeleli dnemi zenginletiriyor.
Artk kendisini kabul ettirmi bir Restorasyon Dnemi'nde ise yalnzca krmlar ve kiiliksiz insanlar gzleniyor.

DALGALANACAK RZGRINI YARATAN


ADAM : NAZIM HKMET P)
Aziz Nesin

Nazm Hikmetin ada olmakla, insanlm


adna vnyorum.
Nazm Hikmetle ayn yurdun ocuu oldu
um iin, yurdum, halkm adma vnyorum.
Nazm Hikmet'in etkisinde kaldm iin, sa
natm adna vnyorum.
Bizden sonraki kuaklarn, bu vnc git
tike daha derinden, daha ok duyacaklarna da
inanyorum. Nazmm tm varln, kiiliini yoketmek iin uraanlarn, ksa zamanda bu yer
yznde adlan, anlar silinip unutulacak, ama
bu adsz, anszlarn iki kuak sonraki ocuk
tan bile onlan ansmazken, Nazmla vnecek
lerdir.
Bence Nazm, dnyaya gittike yaylp dal
galanan bir bayraktr,- bu bayrak Trk sesinin
dalgalan olarak dnyamz dolanp duruyor.
lm ylnda, yeryznde trl dillerde Nazmm yaynlanan kitaplannn, iirlerinin ve kendisi
(*)

Yn Dergisi, 16 Nisan 1965, s. 14.

Yaznn adn ben koydum.

251

iin yaplm incelemelerin says bini akndr.


Kendi lkelerinin gazetelerine, dn, doum,
lm ilnlarn ancak parayla koydurabilenler.
Nazm Hikmete dnyann duyduu bu ilginin
nnde ulusal bir vn duyarak saygyla derin
derin dnmelidirler.
Yaam incelenince uras belirgin olarak g
rlr; Nazm yle bir bayrakt ki, dalgalanmas
iin gereken rzgn da kendisi estiriyordu. 62
yllk yaamnn, hi deilse yanm yzylnda bu
bayrak, kendi estirdii rzgrnda dalgalanp
durdu. Bu benzetimleri, bir edebiyat ss diye de
il, gzlemlerimin bir gerei olarak sylyorum.
Nazm, iirini yaamndan karmad, tersine i
iri iin yaad, iiri iin kendine rzgrl, frtna
l bir yaam yaratt, sonra bu yaamndan szp
iirini kard. Bu yarg, Nazm yapma, zorlama
bir yaam srd demek deildir. Byk, derin
soluklu iirinin konusu, esini kendisi olabilmek
iin, demir tozlarnn mknatsa komas, perva
nelerin atein na kaplmalar gibi, zlemli,
acl, dertli, ikenceli bir yaamn stne stne
yrd; kendini kendi estirdii rzgrna kap
trp dalgaland. iirlerinde, mektuplarnda, ko
numalarnda, bu ileli yaamndan yaknd
ok olmutur; ama onun kendine setii ancak
bu yoldu, baka trlsn seemezdi. Yaam, bel
geleriyle incelenince, Nazmm daha ok kk
ocuk yandanberi, bu yaam kendine hazrla
d grlr. Manevi yapsnn dokusu, herhangi
bir ortalama kiiliin rahatlna uygun deildi.
O, bir bayrak olacakt, oldu. Bayrak dalgalana~
akt. Dalgalanmas iin rzgn yoksa, kendi
rzgrn, frtnasn kendisi estirecekti. Gnn
birinde, Nazmm biyografisi yazlrsa -k i bunu
en iyi ancak bir Trk yapabilir - bu deindiim
nokta stnde nemle durmaldr bence.

252

Biz yllarca duyduk, hal da sylenir; Evet,


ok, ok byk air ama, ne yazk ki yanl, k
t bir retiye kaplm.
Bu, bilim ve gerek d bir yargdr; nk
Nazm, yaam, retisi ve iirleriyle bir btn
dr, bu birbirinden ne ayrlabilir, ne de ay
rlnca ortada tek olarak biri kalabilir. Nazm,
kendine setii yaam ve retisince srdrd
bu yaam ve ondan kard iiriyle vardr.
Geri kalm, ama krk unca yl nce Kurtu
lu Savan baarmak gibi, br gen kalm
lardan nemli bir zellii olan ve bu bakmdan
br geri kalm lkelerden ayrlan Trkiyemiz
de, toplumculuk akm, daha ok halkn yaamn
dan fkrmam, Trkiyenin nce ilerici aydn
lan duygusal yollardan ve cokunsal etkilerle top
lumculua ynelmilerdir. Benim kuamdan
olanlar, ounluk, nce duygusal bir cokunun
etkisiyle yneldiimiz toplumculuun bilincine
sonradan varabildik. Endstri geliimini normal
anda salam lkeler iin bu durum bir ters
lik gibi grnebilir ama, iinde bulunduumuz
ve yetitiimiz koullann gerei budur. Bunu
unun iin aklamak istiyorum ki, Trkiyede
bugnk toplumculuk akmna, Nazm Hikmet'in
yaamyla da, iirleriyle de, davranlaryla da
byk etkisi olmutur. Byk rgtlerin bile zor
baarabilecekleri oranda, Nazm Hikmet sanat
nn byk gcyle, Trk toplumculuuna kay
naklk etmitir. Yirmi yla yaklak bir zaman,
Nazrhn iirleri anayurdunda yaymlanamam,
o iirleri bilmeyen yeni bir kuak yetimi olduu
halde, onu bilmeyenlerin bile toplumculuklarn
da dolayl olarak Nazm'm byk etzisi vardr.
Trkiye'de nce duygusal planda toplumculuk
akmn yayan, genileten en bata Nazmdr de*
mek, gerei sylemek olur.

253

Nazm Hikmetin toplumcu kua, nce


karclarn, sonra da anlayszln kaln, sert du
varna arptrlarak, yokedilmi yitik bir kpr
kuadr. O kuan nasl hi uruna yokedildiklerini anlayabilmemiz iin, onlarn mahkm
edildii adliyedeki dosyalan yeniden gzden ge
irmemiz gerekir. Bugn gazetelerde aka ya
zlan, Parlamentoda aka konuulanlann ya
nnda pek hafif kalacak szler, yazlar yzn
den, o kpr kua ezilmi, ama bugnk yolu
da amtr. Bir bakma biz de bu kpr kuan
ardilarndan saylmz. Kpr kuartlan her za
man. her yerde acilann en byklerini ektikleri
halde, gitmiler, ama onlann doldurduklan u
kurdan, yeni gelenler kar kyya geebilmiler
dir. Kendiliinden stne alp ykmlendii top
lumsal grevi ukuru doldurmak olan kpr ku
aktan Nazm Hikmetin, btn teki yitikler
iinde unutulmam olmas, unutulmak yle dur
sun, dnyaya alm bayrak olarak dalgalanma
s, onun iir gcn, iirinin yceliini gsterir.
Nazm Hikmetin Trkiyedeki snfsal d
manlan, onu rtebilmek iin, en gl yan
olan iirlerinin deersiz olduunu iddia ediyor
lar. Byle bir iddia, btn dnyann enayi oldu
unu sanmak demektir. Bu iddiada olanlar, Nazm'm eserlerinin altm dile evrildiini, her dil
de birok kez basldn, gn getike de daha
ok yayldn ve bunun nedenini dnmelidir
ler.

__________

Nazm Hikmet Kafeste: Restorasyon


znt sevince dnt (*). Nazm'n uzun kapat
l, bir teorik aklk oldu.
(*) Daha nceki almalarmda Nazm Hifrraetl yaz
mak istemediimi ifade etmitim.

254

Akla kavuturmam gerekiyor: Aydn zerine Tezler'de aydn, dncelerinin deil eyleminin sonucu ola
rak ele alyorum. Cok ak yazmam gerekiyor: Trk ay
dnn kiiliiyle, ahlkyla birlikte yazmay deniyorum. Bu
hem aydn eyleminin rn olarak ele almamdan ileri
geliyor; eylem, kesinlikle kiilii ve ahlk belirliyor. Ey
lemsiz insann ahlk olmuyor; tan ahlk yok. Hem de
Trk aydnn bir ahlkllk erevesi iinde yazmak iste
memden douyor.
Yazdm aydnlarn kiilikleriyle uratm yolun
daki eletirileri kabul ediyorum. Aydnlarmn kiiliklerini
de yazmak istiyorum.
Eyleminde bir ahlk tulfturabllmi aydnlan seviyorum.
Bunlar sevecenlikle yazdm kabul ediyorum: Yeni ku
aklara, ahlkl kalabilmi aydnlarm ta'ntmay bir g
rev sayyorum.
Eylem, ahlktr.
Yirminci yz yln sonunda Trkiye'de aydn iin, ah
lk eylemdir.
Teorik ierik kazanm aydn iin eylem dindir.
Nazm Hikmetin teorik ierii nedir? zntnn se
vince dn, bir teorik ierik araydr.
Teori, sevintir.
Nazm Hikmet, Trk aydn iin onurdur; ancak Na
Kartlarla almak, benim iin bir aratrma teknii ol
masnn tesinde, bir konuma yolu da oluyor. Bana hitap
eden kartlan, doldurup alma masamn etrafna diziyorum:
SUrekli beni uyaryorlar. 1 Austos 1985 tarihinde doldurdu
um kartta unlar var: Bir tek Nazm yazdm iin z
lyorum.
zntm, bu gzel insanda, beni zecek noktalar bulma
kaygsndan kaynaklanyordu; bulursam, yazmamak elimden
gelmiyor.
imdi iim sevinle dolu; Nazm bir ocuk kadar saftr,
tertemiz.
Nazmn ocukluk arkada Vl Nurettin ve olgunluk
arkada lya Ehrenburg, Nazmm ocuk safln anlatmakla
bitiremiyorlar.
Bunu balang alyorum.

255

zm Hikmet Olgusu'nun teorik ieriini bulmak bir se


vin oluyor.
Aydn zerine Tezler'in daha nceki kitaplarnda,
Aydn zerine Tezler'e kadar bir Nazm Hikmet Olay ola
rak bilinen Harp Okulu ve Donanma Davalar'nn bir Or
du Olay olduunu ileri srdm. Bir adm daha ileri at
mann sras geldi: Nazm Hikmet'in kafese konmad
bir Restorasyon Sreci dnlebilir mi?
Teori, bir almdr; sevin.
Bilim, bir zorunluluklar bulma srecidir; ac.
htill, zorunluluklar zgrle evirme sanatdr;
patlama.
Bilimin ac ierilmi diliyle sylendiinde, Restoras
yon Sreci ile Nazm Hikmetin kafese konmas, ok ka
t bir zorunluluk olarak ortaya kmyor mu? Bu ac zo
runluluun kabul edilebilmesi iin Nazm Hikmet Olgusunun teorik ieriinin ortaya konmas gerekiyor.
Ortaya koymaya alyorum: Nazm Hikmet ileri atl
m Trk aydn oluyor.
Restorasyon Sreci'ni dalgalarn geri ekilmesi ola
rak algladm. Cumhuriyet'in amacnn, daha ileri oldu
unu sanan ve dalgalara binen aydnlar oldu. Bastklar
topraklarn geriye kaymasn, ileriye atlm sandlar. Na
zm Hikmet, bunlardan deil; Nazm Hikmet, Kemalist
Cumhuriyet'in amacnn daha ilerisi olduu illzyonuna
kaplmad. Nazm Hikmet, Cumhuriyetin kanlmaz ola
rak daha ileri topraklara ulaacan grd; en elveri
siz koullarda bunu gstermek istedi.
Nazm Hikmet, yeni dalgalarn adam oldu.
Rzgr olmadan dalga ve evrende eylem olmadan
rzgr olur mu? Nazm, evrenin rzgrszln kendi ey
lemi ile gidermeye alt. Sanki Nazm, elinde bir dev
krk dnyasna rzgr ekmek isteyen bir devdi.
ocuk safl. Nazm Hikmet'in en byk yardmcs
oldu.
Nazm Hikmet, bir ocuk Devdi.
Nazm Hikmet ile saflk inanca; inan, inoda dn
t.

256

Restorasyon Srecinde Nazm Hikmet deil. Trk


aydnnn inad kafese kondu.
*
**

NAZIM SANK BR DEVD (*)


O mavi gzl bir devdi.
Minnack bir kadn sevdi
Kadnn hayali minnack bir evdi,
bahesinde ebrulii
hanmeli
aan bir ev.
Bir dev gibi seviyordu dev.
Ve elleri yle byk iler iin
hazrlanmt ki devin,
yapamazd yapsn
alamazd kapsn
bahesinde ebruliii
hanmeli
aan evin.
O mavi gzl bir devdi.
Minnack bir kadn sevdi.
Mini minnackt kadn.
Rahata ackt kadn
yoruldu devin byk yolunda
ve elveda! deyip mavi gzl deve,
girdi zengin bir ccenin kolunda
bahesinde ebruiiii
hanmeli
(*) Nazmm 1930 ylnda Nzhet Hanm iin yazd bu
iirin asl ad, Mavi Gzl Dev, Minnack Kadn ve Hanm elleri oluyor.
Nazm. Hikmet, Btn Eserleri, Birinci Ct, s. 219220.

iirin adn, Nazm. Hikmetin teorik ieriine uygun ola


rak ve yalnzca Aydn zerine Tezler iin deitirdim.

257

F .: 17

aan eve.
imdi anlyor ki mavi gzl dev,
dev gibi sevdalara mezar bile olamaz,
Bahesinde ebruliii
hanmeli
aan ev....
*

m*

Nazm Hikmet, inat ve yalnzd. 1930 yllarnda ve


sonlarna doru, ileri atlm Trk aydn yalnzdr.
Bir noktann gerekli aklkla ortaya konmas gere
kiyor: Bugnk sevgi emberi yanltc olmamal. Bugn
Nazm Hikmet'in bir onur saylmas ve yer yer souk
kanl deerlendirmeyi bile nleyecek bir kutsalla eri
mi olmas, 1930 ve 1940 yllarnda da Nazm Hikmet'in
popler ve sevilen bir aydn olduu kansn vermeme
li; byle bir kan yanl oluyor.
1930 yllarnda ve 1940 Dnemi'nde Nazm Hikmet'
in dmanlar dostlarndan ok daha fazla oldu. Resimli
Ay Dergisine dzeltmen olarak girmesinden itibaren Na
zm Hikmet, dman kazanmaktan korkmad.
Putlar Ykyoruz kampanyas bir dman kazan
ma kampanyasdr; Nazm, Osmanl dneminden devir
alnan estetii ve bunun ierdii politik bak kazma
sevdasna dt. Bu. OsmanlIdan kalan ve Cumhuriyet
dnemini etkileyen sanat ve yazarlara kar sava a
mak demek oldu. En nllerini seti; Mill air Mehmet
Emin, air-i Azam Abdlhak Hamit, Trklerin ba
Hamdullah Suphi ilk hedefleri oluturdular.
Nazm Hikmet, bunlarn etkisini krmak istedi. Etki,
taraftar demektir; ayrca tekrar gerekiyor. Taraftarlar
nn, bir paras olduu kampn, giderek dzenin, nde
gelen kiilerinin moral anlamda ldrlmesine barl bir
biimde raz olacan dnmek mmkn grnmyor.
Nazm Hikmet, yalnzca, Mehmet Emin Yurdakulun, Ab
dlhak Hamit'iri, Hamdullah Suphi'nin husumetini ekmi
yor; daha nemlisi, bunlar kabul eden, bunlarn esteti
ini iermi, ok daha geni bir ktlenin dmanln da
kazanm oluyor.

258

Hi kimse, sevdiklerinin ldrlmesini sevinle kar


lamaz. Karlamyor.
Burada tezi yazyorum: deolojik sava, bir kuakla
daha sonraki kuak arasndadr. Her ideolojik sava,
galibiyeti, ancak daha sonraki kuaklarda dnyor.
Her ideoiojik sava, kendi kuandan ancak kk bir
desteki takm salayabiliyor; baar, hedeflerin lmy
le birlikte yeni kuaklar zerindeki etkiyle llyor.
Nazm Hikmetin am olduu kampanya, kendi ku
a iinde yalnzca bir diren ve bir kzgnlk konusu
oluyor.
Tezi yazyorum: Eletirinin iddeti, eletirinin hacmi
ile ters orantl oluyor. Nazm Hikmet yalnz olduu iin
darbelerini daha iddetli vurmak gereini duyuyor.
Nazm Hikmet'in ortal aknla eviren darbe
leri ok ksa bir zaman aralnda ve birbiri arkasndan
sralam olduu anlalyor.
Zekeriya Sertel, Resimli Ay dnemi Nazm Hikmet
in en yaratc, en sava dnemidir diye yazyor76. Put
lar Ykyoruz kampanyasnn yannda savan iirleriy
le srdryor. Sertel, ekliyor: Nazm o dnemde her gn
bir devrimci iirle ortaya kyor ve her iiri bir bomba
gibi patlyordu. Edebiyat alemi akna dnmt. Na
zm, kin topluyor.
Tezi yazyorum: Eer Herr Duhring, sosyalist dn
cenin dna karldysa bu Engelsin Anti-Dhring'i yaz
masyla oldu. Eer bugnk kuaklar, Abdlhak Hamiti,
Mehmet Emin Yurdakul'u, Hamdullah Suphi Tanrveri
air saymyorlarsa, bu ok byk lde, Nazm'n kam
panyas ve iirleriyle gerekleti.
Nazm'n at sava nedeniyle Nazm Hikmete gl
vermediler; fke biriktirdiler.
Resimli Ay'n Haziran 1930 tarihli saysndan akta
ryorum (*). Onun iin, ey muassrlarm, size samimi
olarak tavsiye ederim ki, nairlerle mnakaaya, ma(*)

Va-Nu, airleri Kzdrmamal! Zira, tekin deil


dirler... Resimli Ay, Haziran, 1930, s. 36.

259

temeye giriiniz. nk nesrin hayat ekseriya bir gaze


te ve mecmua sahifesinde lverecek kadar ksa olu
yor... Fakat airlerle?... Elhazer... Bilhassa, Nazm Hik
met gibi mthi bir heccav ilel Nazm Hikmet ki, Piyer
Loti nevinden mjthi bir ahsiyeti bile, bir manzumesiyle,
Trk genlii nazarndg cieri be para etmeze evir
mitir. Vl Nurettin, yazsna bir de uyar koyuyor:
Aman! airler tekin deil! atmayn, arplrsnz! VaNu'nun bu uyarsnn. Nazm Hikmetin savan, ldr
c darbelerini ve etkisini ok iyi anlattn dnyo
rum. Nazm, etkiyi genlikte aryor: atmayn, arplr
snz!
Nazm, kampanyasnda yalnzdr; kendisini oalt
maya alyor. Resimli Ay, 1930 yl Austos Aynda u
haberi veriyor: Trkiye'de ilk defa gramofonla iir din
liyoruz. Haber yle devam ediyor: Beklenen oldu. Tr
kiyeli airin de iiri plaa ekildi. Kolombiya messesesi
air Nazm Hikmete mracaat edip iki yazsn plaa
ekti: Bahrihazer ve Salkm St77. iirinin plaa aln
mas, bir ilgiyi gstermesinin yannda, bir byk kskan
l da besliyor.
Yalnzca bu saylan isimler deil; eklenebilir (*). Na
zm Hikmet, zamann ve Kemal Paa evresinin en etki
li isimlerinden birisi olan Yakup Kadri Karaosmanolunu.
basnda etkili Peyami Safay da hedef semekte gecik
(*) Serteflerin bir yanlgs ile Putlar Ykyoruz kam
panyasnda ve banda Namk Kemalin yer ald bilgisi yer
lemiti; bu yanlgy ben de yaydm. Daha sonra dzelttim.
Nazm Hikmet, Namk Kemale daha dikkatli davranyor.
Bir metin-ii ek sunuyorum.
Benercinin kahramanlar zerinde eitli kaynaklarda du
ruldu. Nazm'n 'kz kardeinin kiilendirmesinin yanltc ol
duunu sanyorum.
Samiye Yaltrm, anlatan, Nazm, stanbul, 1979.
s. 169-171.
Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde An
lar ve Deerlendirmeler, stanbul, 1979, s. 132 ve
sonras.

Nesimi, kiileri, Nazmn kendisine anlattn yazyor;


daha doru grnyor.

260

miyor. Acmasz darbelerinin hedefleri arasna eski m


cadele arkadalar da g iriyo r
Mcadelesi, Nazm'a fke duyanlarn saysn art
ryor. Nazm Hikmet, buna hi nem vermez grnyor.
Nazm Hikmet, Benerji Kendini Niin ldrd al
masn yazyor; eski mcadele arkadalarna ac' eletiri
ler yneltiyor. Eletirilerinin hedefe ulat anlalyor;
Kemalizm'in ideolojisini kurma iini stlenen eski arka
dalarndan ve bu arada evket Sreyya'dan sert tepki
geliyor.
Benerji Kendini Niin ldrd romannda, Aydn
zerine Tezler'in nc kitabnda iaret ettim, ok aa
lanan Roy Dranat evkdt Sreyya'y temsil ediyor
(*) evket Sreyya ise Benerji'nin Nazm Hikmet olduu
nu yazarak karlk veriyor (**). Ancak evket Sreyya'
nn yazdklarnda Nazm', Kominterne anlatma ei
limleri de var (***). Nazm Hikmet'in hem Blonkist ve
hem de Trotskist olduunu yazyor.
(*) Nazmn kz kardei, Roy Dranatm Vl Nurettin
olduunu ileri sryor; yanldn sanyorum, bu rol Va-Nuya uymuyor.

Samiye Yaltvrvm Nazm, op. cit., s. 169.

(**) Nesimi, Nazmn anlattklarna gre, Benerjinin Na


zm olduunu ileri sryor ve Sreyya ile ayn paralele giri
yor.
Nazmn bana anlattna gre, bu romandaki olayn
bir benzeri Trkiyede gemitir ve olayn kahramanlar ara
snda kendi de vardr.
Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde An
lar, op. cit., s. 132.

(***) Nazm, bu tr jurnallerden ok ekti.


Moskovada renci olduu srada, bir ok heyecanl gen
trnden, Trotskiy hayran olarak bilinmesi, jurnaller iin
hazr bir ortam yaratt.
Her eye ramen iki rakipten Troki taraf tsydm. n
celeri Nazm da yleydi. Sovyet lkelerine veda ederken bir
iir yazmtr.
Senin bir Mayslarm grdk
Uultularla duyduk
Kocaman bir an gibi haykran Trokiyi

261

evket. Sreyya Aydemir, yazsna, yle balad:


1920 sonbaharnda bir gnd. Batum'un, engin deniz
ufuklarna bakan bir evinde stanbullu bir genle tan
tm. Bu gen ateli bir airdi ve bize son iirini okudu78.
Sevgi izlenimi veren balangc, bir red izliyor. 1920
sonlarnda tandm bu ateli air, imdi gnlnde ne
pnar serinlii, ne bir 'yar' tayan bugnk Nazm Hikmet'e istihale etti. Nazm Hikmet, 1930 yllarnn ban
dan itibaren, evresinden fke topluyordu.
Hintli bir gen doktor tanrdk. Ad: Benerji. Devam
ediyor. Hindistan, hi phe yok ki, bir M ill Kurtulu
hareketi iindedir. Fakat bu hareket iinde Nazm'n Benerji'si, ancak bir yabancdr, cemiyete bal olmayan ve
cemiyetten ekarte edilmi bir mteassp, ihtill mri
didir. evket Sreyya, Trkiye Komnist Partisi yneti
ciliinden, Kemalist Cepheye geiyor; solculukta srar
edenleri, yabanc olmakla sulamaya hazrlanyor.
Devam ediyor: Mteassp bir ihtill mridine ide
alist denebilir, fakat hi bir zaman bir halk adam ve
organizatr denilemez... Bunlara Blankist derler. Ha
trlanmas gerekiyor; evket Sreyya'ya bunlar Kema
lizmin ideolojisini kurmaya alt etkili Kadro Dergisinde yazyor. Kadro Dergisinin eitli saylar talya. Msr
ve Sovyetler Birlii'nde okunuyor ve evriliyor. evket
Sreyya, Nazm ile ilgili hkmne yaklaabilmek iin bir
ara hkmn dile getiriyor: te Nazmn eserindeki
Benerji byle bir Blankisttir. Benerji, Blankist oluyor;
Nazm, rgt bilmez ve kadrolar atee atar anlamnda
Blankist nitelemesine hazrlanyor.
Ancak evket Sreyyann fkesini bununla dinmeyecee benziyor; uyurgezer, sair-i filmenam ya da somnanbul ve Trotskist sulamalar hazr bekliyor. stan
Nazmla mterek odamza da Trokinin aslan vcutlu,
yaman bakl bir resmini ivilemitik.
Nazm, nceleri Troklnin dmen suyundayd. Dnya ih
tilli ksn diye o da sabrszlanyordu.
Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nazm Geti, s
tanbul, 1975, s. 298-299.

262

bul'daki Trotzki iinde yaad atmosferi adeta duyma


dan ve muhitinin maddiyatna adeta dokunmadan, mazi
sinin odalarn dolaan bir sair-i filmenam gibidir (*).
Byk Ada'da yaayan Trotskiy'in Trkiyeyi duymad
n ve uykuda gezer trnden yaadn anlatyor. Trotskiyi brakyor ve Hazm'a geliyor: Trotzki'de hi de ga
rip olmayan, bu istiraka benzer tecerrd ben. Nazm
Hikmetin yazlarnda da sezerim. Nazm Hikmet iin, s
tanbulun ta, topra stnde ve bir realite iinde yaar
denilemez. Btn eserlerini O, eski yaad alemin ve
mazide aldklarnn ve mnhasran bunlar istirak iin
de dokun. Bir, uyurgezer, somnanbul azarlamas eksik
kalyor; var. Muhitinden mcerret bir istirak adam ile,
somnanbul arasndaki fark ise o kadar olmasa gerektir.
Ayaklar havada, maziyi dnerek yaayan, gereklerden
uzak, yalnzca heyecannn esiri, bir Trotskist ve bir uyur
gezer Nazm kyor.
Sra Nazm ile Benerji zdeliinin yazlmasna geli
yor. Benerji kimdir? Kimdir o btn balandklar tara
fndan terk olunmu adam ki, bize yalnzlnn, bize mttekaszlnn ztrabn bir mukaddes meczupluk eklinde
gstermek istiyor? Halbuki stne ald abann delikle
rinden srtan, sadece ztrabdr. Benerjinin, ister insan
ve isterse inan olsun, balandklarnn tm tarafndan
yalnz brakld ileri srlyor. Sonu u oluyor: Benerjide Nazm Hikmet kendisini konuturdu ve Benerji, Nazmn kendisidir!79 Bylece, Nazmn hi bir taraftar
olmad, yaad topraklarn bir yabancs olduu, Ke
m alist Rejim'in has ideolou tarafndan aklanm olu
yor (**). 1930 yllarnn sonunda Nazma indirilen darbe,
1930 yllarnn balarnda hazrlanyor.
(*) Trotskiyi, Rusadaki syleniine uygun olarak ya
zyorum. Trkedeki syleniinin, ts harfinin talyancada
okunula, ve -kiy ekinin de ya Bulgarcada syleniin
den ya da Batllarm sondaki -iy ekini ksaltmalarndan et
kilenerek Trokiye evrilmesini doru bulmuyorum. evket
Sreyya orta bir yol ile Trotzki yazyor. Yazd trden b
rakyorum.
(*) evket Sreyya Aydemirin grlerini zamana gre

263

Uyurgezer, Blankist ve Trotskist bir airin kafese


konmasna, solculuk fazla nem verebilir mi?
Bundan sonra ksaca, kafese konmu Nazm Hkmet'i irdelemem gerekiyor; ancak daha ncesinde bir pa
rantez amak durumundaym. 1930 yllarnn ikinci yars,
Trkiye sol mcadeleler tarihi asndan karanlk gr
nyor. Bunu aydnlatabilecek belge ve kaynaklardan yok
sunum; ancak, sezgilerimi ve olaylarn mantn doldu
racak olgular yazabiliyorum.
imdiye kadar yazdklarmn ve benim iin de kant
lanmam olan blm udur: Bir; ok byk bir ihtimal
le, 1930 yllarnn ikinci yarsnda TKP tasfiye edildi. ok
byk bir ihtimalle, uluslararas politikann da yer ald
bir deerlendirme ile, TKP eylemlerini durdurarak Cum
huriyet Halk Partisi'ni desteklemek ve bu rgt iinde
erimek karar ald. Bu karar, geici bir sre iin olabilir;
ancak aklk yok. eitli kaynaklar, bu dnemden sonra
bir sre iin, Trkiye Komnist Partisi'nin Komintern ka
ytlarnda yer almadn ileri sryorlar.
ki; ok byk ihtimalle, Nazm Hikmet, bu karar
deitirebilen bir yazar olduunu pek ok kez yazdm. Yllar
sonra otobiyorafik romannda, Nazm ile grn bir kez
daha deitiriyor.
Bugn O, artk bizim mill camiamzda deildir. Kendi
yazd iirlere kendisi, daima komnist iirleri derdi. Benim
bildiim devirde, yani Trkiye snrlarndan son uzaklat
ana kadar ise bence, hi bir zaman komnist olmad. Hatta
o zaman komnist partisi de onun adn, azalan arasna kay
detmedi.
evket Sreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, ta
rihsiz, Ankara, s. 263.
Burada komnist olmadn yazyor; Va-Nuya yazd
nszde ise, hep bu topran adam olduunu belirtiyor.
Acaba, Nazm sadece bir mmin yahut sadece bir sokak
ihtillcisi miydi? Elbette ki hayr! Btn sulamalara, ceza
lara ve hkmlere ramen Nazm, bandan sonuna kadar,
dalma bu topran ocuu kald.
evket Sreyya Aydemir, nsz.
Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nazm. Geti, op.
ctt., s. 5.

264

anlamad ve uymad. ok byk bir ihtimalle Nazm Hik


met, byle bir kararn, Komintern politikasna ters d
tn dnd.
Sezgisel olarak vardm bu sonulara gvenilir ka
ytlar bulabilecek durumda deilim; bulmu olsam, kant
lanm saylabiliyor. Ancak gvenilir saymadm kant
lar var; sezgisel sonulara, bu kaynaklar incelemeden
nce ulatm, destekliyor. Fakat yine de gvenilir kant
saymyorum.
Bunlar yazmay da bilimsel titizliin bir gerei ola
rak gryorum: Sezgisel sonularmn doru olduuna
inanyorum. Ama kantlayabildiimi dnmyorum. Ka
ntta ihtiyacm var; bununla birlikte bilimsel yntemin sz
gecinden gemeyen kantlar gvenilir sayamyorum.
Trkiye Komnist Partisi'nin kuruluunda n planda
ve etkin bir rol alm olan Mustafa Brklce'nin brahim
Topuolu tarafndan yazlan anlarn, bilimsel anlamda,
gvenilir dnmyorum. ki neden var. Birincisi, Brklce bunlar ok sonra ve ok olumsuz koullar iinde
anlatm oluyor. Bellei kendisini yanltabilir; ayrca TKP
iinde ihtilflar ve zaman zaman da ok bal grnm
ler ortaya kt iin, tarafszln koruyamam olabilir.
kincisi, bunlar yazan brahim Topuolu da hem bu ih
tilflar iinde bir taraf olarak grnyor ve hem de an
latlanlara bir bilimsel test uygulamyor.
Btn bunlara karn, Topuolu'nun yazdklar, be
nim almalarmda ortaya kardm kurguya pek tu ta r
l bir biimde uyuyor. Uydurulmu olsa da, iyi uydurulmu
olduu ortaya kyor (*). Bu nedenle ve ksaca, aktar
ma gerei douyor.
brahim Topuolunun, Mustafa Brklce'ya daya(*)

Otobiyografik iirinde, bir yerde,


partimden koparmaa yeltendiler beni
skmedi
yklan putlarn altnda da ezilmedim

diyor.
Ayrca, Aziz Nesin hakknda polis dedikodusuna bir ara
Nazm da inanyor. Tekrarlam. Aziz Bey, kzgnlkla, yatt

265

norak yazdklarnn bir yerde ara bal yle: TKP Li


kide Edildi-1937so. Bundan sonra yazlanlar atlyorum
ve unu aktaryorum: Partinin likide edilme karar res
men iln edilmemi Harici Bromuz kanalyla Merkez
Grubumuza bildirilmiti. Biz artk yeni bir toparlanmaya
ve esasl kadrolar hazrlayarak, ksa zamanda Kongre'ye
giderek yeni program ve yeni bir Genel Sekreterle Komintern'e kaydmz yaptrmaya karar vermi ve bu ara
da Nazm Hikmeti Genel Sekreter seerek faaliyeti hz
landrmtk. Fakat... yle anlalyor; TKP faaliyetlerini
durdurma karar alnnca, Nazm Hikmett de durmama
karar alyor.
Fakat yle grnyor; Trkiye Komnist Partisi'nin
faaliyetlerini durdurma karar, Kemalist Rejim tarafndan
honutlukla karlanyor. Yine yle anlalyor; Nazm Hikmetin ve bir avu insann bu kararlara uymak isteme
mesi, Kemalist Rejim tarafndan ho karlanmyor. Na
zm Hikmet, yine fke artrm oluyor.
Tezi tekrarlyorum: Nazm Hikmet'in teorik ierii,
belli bir zamanda, ileri atlm aydn olmasndan kaynakJanyor.
Topuolu'nun yazdklarn aktarmay srdryorum.
Fakat... Bundan sonra kald yerden yle devam edi
yor: Hi beklemediimiz bir devrede tepeden inme bir
evkifat yaptrlmt. Bu tevkifat yle bir tevkifatt ki, ba
koparmak gibi bir eydi ve herkesin sevip sayg duy
duu Yavuz zrhls, gemiler ve denizaltlara ynelmiti.
Komnistler bu gemileri zaptetmek iin gemilere nfuz et
hastaneye gitmi. Nazm Hikmet, Aziz Nesine unlar syle
mi :
Niin byle eylere aldryorsun, bo ver. Senin iin
karlan dedikodular hi olmazsa memleket iinde kahyor.
Bir zamanlar benim iin yazl raporlar gnderdiler dnyann
her yerine.
Aziz Nesin, Poliste, stanbul, 1973, s. 192.

Bir de u eklenebilir; Kemal Tahir alayla yazyor.


Son havadisim, Nazm Hikmet de satld. Vlya, Sadri'ye, Vedat Nedime, Ahmet Cevata dnd.
Kemal Tahir, Fatma rfan'a Mektuplar, stanbul,
1979, 8. 125.

266

mi, tekilt kurmulard ve bunlarn banda da Nazm


Hikmet vard (*). Durmak bilmeyen inat Nazm,Hik
m eti, alnan karar durdurmaynca, hapsetmek gerekiyor
du. Tutukland. Tevkifat yaptran ordunun banda da
Mareal Fevzi akmak bulunuyordu81. O zaman ve ann
da Nazm Hikmetin hapsedilmtesi. Fevzi akmak'n so
rumluluuna kondu.

HAPSE GRDM, A KALDIM :


NSANCA YAADIM (**)
Nazm. Hikmet

1902 de dodum
doduum ehre dnmedim bir daha
geriye dnmei sevmem
yamda Halepte paa torunluu ettim
on dokuzumda Moskovada komnist niversite
rencilii
krk dokuzumda yine Moskovada Tska-Parti
konukluu
(*) Suu sabit grlen Nazm Rann suuna uygun
As. C.K.nun 94. maddesi mucibince ve siyas fikirleri, mazisi,
neriyat ve evvelki mahkmiyetleriyle pek aikr bir suret
te bir komnist propagandacs olduu anlalan bu arzular
n Donanma dahilinde kuvveden fiile karmak iin Ba Ge
dikli Hamdi Alevta bu maksadnn husul bulmasna ve ge
nilemesine alet ittihaz ederek Donanmann inhill ve ihtil
le maruz kalmasna ve u suretle memleket mdafaasna ya
paca byk tehlike ve zararlar yaplmas istenilen suur
kastndaki redaet ve arlk takdiri iddet sebebi addile takdiren 20 sene mddetle ar hapis cezasiyle cezalandrlmas
na karar verildi.
Nazm Hikmet Yargtay Dosyas.

(*=>) Bu otobiyogfafi 1961 yl 11 Eyllnde Dou Berlin


de yazld.
Nazm Hikmet, Btn Eserleri, kinci Cilt, s. 328.
Otobiyografi olan iirin adm ben deitirdim.

267

ve on drdmden beri oirlik ederim.


kimi insan otlann kimi insan balklarn eidini bilir
ben ayrlklarn
kimi insan ezbere sayar yldzlarn adn
ben hasretlerin
hapislerde de yattm byk ottellerde de
alk ektim alk grevi de iinde ve tatmadm
yemek yok gibidir
otuzumda aslmam istediler
krk sekizimde Bar madalyasnn bana verilmesini
verdiler de
otuz altmda yarm ylda getim drt metrekare
betonu
elli dokuzumda on sekiz saatta utum Pradgn
Havanaya
Lenini grmedim nbet tuttum tabutunun banda
924 de
961 de ziyaret ettiim ont kabri kitaplardr
partimden koparmaa yeltendiler beni
skmedi
yklan putlarn altnda da ezilmedim
951 de bir denizde gen bir arkadala yrdm
stne lmn
52 de atlak bir yrekle drt ay srt st bekletfm
lm
sevdiim kadnlan deli gibi kskandm
u kadarcsk haset etmedim arloya bile
aldattm kadnlarm
konumadm arkasndan dostlarmn
itim ama akamc olmadm
hep alnmn teriyle kardm ekmek param ne mutlu
bana
bakasnn hesabna utandm yalan syledim
yalan syledim bakasn zmemek iin
ama durup dururken de yalan syledim
bindim trene uaa otomobile
ounluk binemiyor
operaya gittim

268

ounluk gidemiyor adn bile duymam operann


ounluun gittii kimi yerlere de ben gitmedim
21
camiye kiliseye tapnaa havraya bycye
ama kahve falna baktrdm oldu
yazlarm otuz krk dilde baslr
Trkiyemde Trkemle yasak
kansere yakalanmadm daba
yakalanmam da art deil
babakan filan olacam yok
merakls da deilim bu iin
bir de harbe girmedim
snaklara da inmedim gece yarlar
yollara da dmedim pike yapan uaklarn altnda
ama sevdalandm altmma yakn
szn ksas yoldalar
bugn Berlinde kederden gebermekte olsam da
insanca yaadm diyebilirim
ve daha ne kadar yaarm
bamdan neler geer daha
kim bilir.
*
**
Devam ediyorum. nce zetleme gereini duyuyo
rum.
zetlerken tekrarlyorum: Aydn, ierilmi dnce
dir. Aydnn temel tezlerini brakmas sanld kadar kotay ve sanld kadar barl deil. Bu nedenle kuak
ii dn mcadelesi, kuak iinde kabulden daha ok
fke yaratmaya mahkm grnyor.
yle de sylenebilir: Dn kavgas yapanlar, ken
di kuaklar iinde fke biriktiriyorlar. Dn kavgasnda
zafer, ierilmi dn olan aydnn sahneden ekilmesiy
le oluyor. Dn mcadelesinde kazanm, yeni kuaklar
da gerekleiyor.
Nazm Hikmet, Kemalist Modernizasyonun yeni to p
raklara uzandn dnmyor. Byle bir illzyondan
uzak. Nazm, Kemalist Modernizasyonun geride brak
labileceini dnyor.

289

Nazm, ileriy atlm aydn olduu iin, Restoras


yon Sreci iinde kafese konmas gerekiyor.
Hukuk alannda hata olabiliyor. Politika, hata
bilmiyor.
Nazm Hikmetin hapsedilmesinin bir yarg yanl ol
duu savunulabilir; yanl olduu dorudur, gsterilebilir.
Ancak Nazm'n hapsediliini bir yarglama yanlna in
dirgemek, bunun, dzeltilebileceini de dnmek oluyor.
Yanllklarn dzeltilebilir ya da nlenemez olular,
komedi ile trajediyi birbirinden ayryor.
Hukuk dnyann dna kldnda, politik dnya
iinde dnldnde. Nazm Hikmet'in hapsedilmesi
nin nlenemez nitelii aydnlk kazanyor.
Restorasyon Sreci iinde ileriye atlm Trk ay
dn Nazm Hikmetin kafese konmas, bir kanlmazlk
olarak duruyor.
Kemalist aydnlar iinde yaratt fke ve kendi sol
kampnda yaad yalnzlk. Nazm Hikmet'in kafese kon
masn kolaylatryor.
Kemalist Rejim, kendi gvensizlii iinde, yapt iin
savunmasn da hazrlamak gereini duyuyor. Trajik ola
n komik olarak sunmak bir savunmadr; bunu yapyor.
Devam ediyor.
Nazm Hikmet, bir ocuk kadar saftr.
Trk aydn. Nazm Hikmet kadar saftr; ocuk ma
sallarna inanmaya hazr, bekliyor.
Aydn zerine Tezler, Trk aydnn ocuk saflndan
karmay da amalyor. Bu nedenle masallarn teker te
ker ele alyor. Trk aydnnn bir araya gelmesi iin, mut
laka masallar olmas gerektiini reddediyor.
Trk aydnnn bir araya gelmesi, bir saflarn birlii
deildir; imknsz.
ocuk kadar saf Nazm'n kafese konmas, Nazm
Hikmete ve Trk aydnna b ir yi Paa-Kt Paa ve
ayn anlama gelmek zere smet Paa-Fevzi Paa ik i
lemi ya da ayn anlama gelmek zere masal ile sunuluyor.
Tezi yazyorum: Trk aydnnn bir yi Paa- Kt

270

Paa masal vardr. Ok gerilerden geliyor ve ok ya


knlara kadar uzanyor.
Kemal Paa sa ve devlet bakan iken, Kemal Pa
a iyidir; smet Paa, kt. smet Paa devlet bakan
olunca, smet Paa iyileiyor ve Fevzi Paa ktleiyor.
Hi kuku yok, Fevzi Paa emekli olunca birden iyilei
yor ve bu kez smet Paa kt oluyor.
Trk aydn yi Paa-Kt Paa masaln bir trl
brakmyor. Bu masal, hi kuku yok, hep yi. Paa Saray'ndan karlyor (*). yi Paa'nn taraftarlar, byle
bir masal, en kt koullarda bile, yaymak iin bir im
kn buluyor ve masal seven Trk aydn bunu hemen be
nimseyip daha da ok yayyor (**). imdi sra bu masa
ln ortadan kaldrlmasna geliyor.
(*) Nazm Hikmet, uzun hapisliine konmadan hemen;
nce, Ankaray son kez ziyaret etti; evket Sreyya ile ko
nutu. evket Sreyya, Yn Dergisinde yllar sonra, Nazm
Kemalist Rejime transfer iin dkt dilleri anlatt.
Abidin Nesimi, bunun bir baka ynn tamamlyor. Na
zm, zamann ileri Bakan kr Kaya ile gryor. Nesiminin yazdna gre. kr Kaya, Nazma unlar syl
yor: Trkiye byk bir hzla Mareal F. akmak insiyatifr
ile faizme doru kaymaktadr. Ben btn gcmle bunu n
lemeye alyorum... Fakat, buna gcm yetmiyor. Beni de
virdikleri anda Trkiye Faizmin kucana decektir. Faizm
geldii an, benden evvel siz tasfiyeye urarsnz. Bu itibarla
sosyalistlik, komnistlik propagandasn brakn... Faizme kar
mcadelemde bana yardmc olum.
Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde An
lar ve Deerlendirmeler, op. cit s. 142.
yi Paa-Kt Paa masal, hep bask dnemlerinde, di
renii krmak iin ve direnmesi gerekenleri baskc kampa
ekmek iin karlyor.
iyi Paa-Kt Paa masal ile baskc eilimler kiilereindirgeniyor ve baskc liderlerde szde bir demokratlk ve
yani zamanda yalnzlk bulunarak, taraftar toplanyor.
(**) Bar Komitesi Dernei yneticisi arkadalarmn tu
tuklandklar gece, Devlet Konser Salonunda bir konser din
liyordum. Tutuklamann yaratt korkulu yzlerden yi Pa
a-Kt Paa masaln yeniden dinledim.
yi Paa-Kt Paa masaln Trk aydnnn repertu
arndan karmaya o konserde karar verdim.

271

N A Z IM LE K E M A L (*)

Kemal Tahirle yakn ilikiler kurmutum.


te yandan Nazm Hikmetle de ilikilerimizi
bozmu deildik. Nazm anlatrken de belirtti
imiz gibi onun bana kar gveni yoktu. Bu s
ralarda Nihal Atsz, Nazm Hikmete atan bir
bror yaynlad. Bu brorn sonunda Abdlbaki Glpmarlnn da Nazm aleyhine bir yergi
si vard. Nihal Atszm, Nazm Hikmet aleyhine
bir bror yaynlamasnn nedeni Nazm Hikmet'le Peyami Safa arasnda balayan pole
mikti. Nazm, Peyami aleyhine yazd yergide
Namk Kemal'i yeren dizelere de yer vermiti.
Bunun zerine ben Namk Kemal konusunu ile
yen ve Nazm savunan bir bror hazrladm.
Bunu Nazma okudum. Nazm bunu beendi.
Nasl yaynlayacaksn dedi. Benim bunu basacak
param olmadn biliyordu. Nazm tand ya
ynclar yoluyla bastrabileceini sandn sy
ledi. Ancakbrorde ne srlen grn III.
Enternasyonal'in Trkiye temsilcileri tarafn
dan benimsenmesinin kukulu olduunu syledi.
Bu bakmdan brorn yaynlanmadan nce Hik
met Kvlcmlnn da okumasn, onun gr
nn de alnmasnn yararl olacan syledi.
Byle yaplmazsa ileride Kvlcml ile polemik
doabileceini syledi. Ben de Nazm Hikmet'in
bu grne katldm. Hazrladm bror Hik
met Kvlcmlya okumak zere verdim. Kvl
cml da bror gayet dikkatli olarak okumu
ve sayfa kenarlarna gerekten deerli eletiri
ler yapm olarak bror geriye verdi. Ben ken
di yazlarmdan hemen hemen hibirini sakla(*)

Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisin


de Anlar ve Deerlendirmeler 1909-1949, s
tanbul, 1977, s. 178-179, adn ben koydum.

272

mammdr. Geenlerde ktlarm kartrrken


bu bror buldum. Benim yazm kurun kalem
le, Kvlcmlnmki ise sabit mavi kalem (kopya
kalemi) ledir. leride olanak bulursam bunun
tpk basmm yapmak ve gerekli notlar ekle
mek isteindeyim.
Nazm, Kvlcmlnm bu eletirilerini okuduk
tan sonra brorn yaynlanmasndan vazge
ti. Namk Kemal Hakknda Ne Diyorlar ba
lkl bir anketi Kemal Tahirin dzenlemesini is
tedi. Benim de Kemal Tahire bir mektupla Namk
Kemal hakkmdaki grlerimi bildirmemi iste
di.
Ben Nazmm Namk Kemal hakknda istedi
i mektubu yazp Kemal Tahire verdim. Nazm
da Kemal Tahire ankete kimlerin katlacan
bildiren bir liste verdi. Bu listede Namk Kemali
vecek ve yerecek yazarlar belirlenmiti. Ar
lk bilerek yerecek olanlardan yanayd. Sonu
olarak anketi deerlendiren de Namk Kemalin
halkn kurtuluu iin alan biri olmayp bir avu
burjuvann karn savunan biri olduu izlenimi
doacakt.
Nazm bu ankette Kemal Tahire, Kerim Sa
di'den yararlanmasn tledi. Kemal Tahir pek
ok yant ald. Bunlar Kerim Sadiye gtrd.
Bir seme yapmasn istedi. Yaynlanan bror
deki seimi Kerim Sadi yapmtr. Benim Namk
Kemal hakkndaki grlerini ieren mektubum
brorde yer almamtr. Kerim Sadi zel bir g
rmemizde anketteki kiilerin popler kiiler
olmas gerekir. Ayrca anketin tarafszm gibi
grnmesi de nemlidir. Bu iki nedenle senin ya
ntn brore koymadm sylemitir. Benim bu
ankete yantm Kerim Sadinin zel arivindedir.
273

F .: 18

nce, bu masaln en ok solcular arasnda geerli


olduunun gsterilmesi gerekiyor. ki kaynak gstermek,
yeterli; birisi u oluyor: Fevzi akmakn Kzm Karabekir ve Enver Paa tarafndan Mustafa Suphiye yaplan
suikasttan haberi vard. Halk ltirakiyun Frkas'n o kapattrmt. Son olarak da, Yavuz ve sair gemiler isyan
gibi bir tertiple Nazm Hikmet ve dier inklplara en
ar cezalar verdirmi ve 'kanunsuzluk var srarlarna
kar, duygusuz, sar kalmt (*). Sol tarih, bir ok
kitabnda, Cumhuriyet'in bandan itibaren solculara kar
srdrlen iddet politikasndan dolay Mustafa Ke
mal Paay aklama abas iinde grnyor.
Yaygn; ancak en abartmal kitabna iaret edilebi
lir. Atatrk ve Komnizm balkl kitap, tmyle, Mus
tafa Kemal Paann solculara kar son derece sevecen
davrandn gstermek iin yazlyor. inde u da var:
Atatrk hayatta iken en byk cezalar Harp Okulu ve
Bahriye ile ilgili, Nazm Hikmet, Dr. Hikmet Kvlcml'y
iine alan davada verildi (1938). Ancak artk Atatrk lm
deinde idi. Kald ki bu davada hkm giyen Nazm
Hikmet ve Dr. Hikmet bile ar hapis cezalarna ramen
derhal mehuten (meruten olmal, (y.k.) tahliye edildiler,
Atatrkn lmnden sonra ve yurt dna bir firar te
ebbs zerine tekrar tutuklandlar. Nasl olsa bu dava
Atatrk dnemi ile ilgili bir dava saylamaz (**). Ve sol
culuk adna, yi Paa-Kt Paa masaln srdrebilmek
iin tarih bile tahrif ediliyor (***). Trk aydn, Nazm Hik
(*)

brahim., Topuolu, Neden 2 Sosyalist Parti 1946 TKP Kuruluu ve Mcadelesinin Tarihi, Birinci
Cilt, stanbul, 1976, s. 23.
(**)
Rasih Nuri leri, Atatrk ve Komnizm, stan
bul, 1970, s. 365.
(***) Harp Okulu Davas nedeniyle tutuklandktan sonra
Nazm Hikmetin tahkiye edildiine hi bir yerde rastlama
dm. Pirayeye mektuplarn, bu amala ve bir daha incele
dim.
28 Mays 1938 tarihli Ankara Asker Cezaevinden yazlan

274

met ile ilgili bir soukkanl gerek sylendii zaman k


zyor; Nazm Hikmet'in 1938 ylnda serbest brakld ve
ancak yurt dna firar giriimi nedeniyle yakaland
trnden arptmalar ise olduu gibi braklyor.
yi Paa-Kat Paa masal, Saray'dan kyor. Falih Rfk Atayf yllar sonra yazm olduu bir yazda, ma
saln kaynan da aklam oluyor. Aktaryorum: n
n, Cebesoy'un ve bizim sylediklerimizi iyi karlamtr.
mektup unlar yazyor: Nihayet i bitti. Temyiz tasdik etti.
On be seneye mahkmuz. Aldrma.
14
Haziran 1938 tarihli mektup, bir gn nce, Ankara Cezaevine sevkedildiini haber veriyor. 21 Haziran 1938 Anka
radan son mektup oluyor.
Nazmm hkm, Nazm cezaevinde iken kesinleiyor. 15
yla mahkm birisi nasl artl tahiiye oluyor.
Nazm, Erkin Gemisine tamyor. Zarf zerindeki 16 Tem
muz 1938 tarihle, Adresim: Nazm Hikmet, Erkin Gemisi Po
lis Brosu Vastasyla-Silivri adres bildiriyor. Bir mektubunda
Kancm, Haydarpaa nlerine geldik diyor. Denizde gez
diriliyor. Kasm 13 ve 1938 tarihinde stanbul Tevkifhanesin
den iir yazyor. 16 ubat 1940 tarihli mektubunu ankrdan
yazyor.
Bu mektubu byk bir hzn ile aktaryorum.
Karcm, yine aramza deniz* tren yolu, dalar ve mek
tuplar girdi. Hasretin bende en tez ve en atele beliren histir.
Annem, Samiye, eyda zmit'te, istasyondaydlar. Annem
bizimle Ankaraya geldi. Ankarada iyi karlandk. Bir iki sa
at kadar jandarma karakolunda hafif tertip sknt eker gibi
olduk ama sonra rahatladk. Ankara'dan ankrya keyifli gel
dik. Gece on biri be gee ankr stasyonundaydk. Burann
elektrik fabrikas on ikiye kadar alyor. Sonra ehirde da
ha ge vaktedek oturmak isteyenler olursa gaz lmbas ya
kyorlar. Bizim geldiimiz saat elektriklerin snmeye yz tut
masyla gaz lmbalarnn yaklmas arasnda olduu iin eh
rin slak sokaklar acayip bir alacakaranlktaydlar. Geceyi
jandarma karakolunun gaz tenekeleri ve soba borular amba
rnda, bu edevat kaldrldktan sonra rahat fakat souk geirclik. Sabahleyin Mddeiumumi, jandarma kumandan, jan
darma yzbas ve hapishane mdr beylerle merref ol
duk. Nazik ve kibar muamele ettiler. Hal hatr sordular.
Nazm ile Piraye, stanbul, 1975.
Devam etmiyorum.
Tahliye bulamadm.

275

Affedilecek ve Ankara'ya gelip ad Ulus'a deien Hakimiyet-i Milliye kadrosu iinde alacakt. Fakat Fevzi
akmak engelini amak gt. nn bir gn bir gnde
lik gazetede Yahya Kemal'in divan biimi bir gazelini gs
tererek 'bunlar okuduka Nazm'n hapiste olmasna ca
nm yanyor demiti82. nnnn ve bu tarihte Mill ef
nitelemesini de alm olan bir devlet bakamnn Fevzi Paa'ya szn geiremedii anlatlyor.
Cumhuriyet tarihinde, Osmanl Devleti'nin son za
manlarnda Harbiye Bakanl'nda bakanlk ve mstear
lk yapan. Kurtulu Sava'na ge katlan, Kzm Karabekirin takmndan olduklar iin Mustafa Kemal Paann
evresine yerletirilen Fevzi Paa ile smet Paa arasn
da baka bir gr ayrl rneinin izine bile rastlan
myor. Fevzi Paa, nce Sultana, sonra Kemal Paaya
ve en sonra da smet Paa'ya tabi, uysal bir asker ola
rak ok uzun bir zaman ndeki yerini korumasn biliyor
Fevzi Paa, kinci Dnya Sava'nn sonlarna doru, Tr
kiyeden savaa katlma ynnde ok kez sz alm olan
Ingilizleri, yeni dnemde teskin edebilmek iin, kuvvetli
bir ihtimalle, Batllara kar savaa girmemenin nedeni
olarak gsterilerek, emekli ediliyor. Bundan sonra Fevzi
Paa, lnceye kadar bir smet Paa dman oluyor ve
bunun iin de tm smelt Paa kartlar ile ibirlii yap
yor.
yi Paa-Kt Paa ya da smet Paa-Fevzi Paa
masaln rtmek, btn bu anlatlanlardan sonra, bir
tek cmleye dayanyor: Nazm Hikmetin af edilme umu
du, asl Fevzi Paa emekli olduktan sonra snyor. Na
zm Hikmet, Trkiyenin Birleik Krallk ynnde gelien
politikasnn, kendisini bir af umudunu tmyle kapatt
n sezebiliyor.
Masal, Erkin Gemisi'nden sonra bir sre yatt Sul
tan Ahmet Cezaevinde Nazm Hikmete de ulatrypr.
Birlikte yatt Kemal Tahir, mektuplarnn birinde, blnu
kaytlara geiriyor. Aktaryorum: Dehetli iyi haber al
dk. smet nn, haber yollad. Gnahsz olduklarna emi
nim. Merak etmesinler. Her ey dzelecektir. Btn ka

276

nun yollarna mracaat etsinler ve Temyiz tasdik ettii


takdirde dahi bana yazsnlar. naallah Nazm Hikmet
yaknda Ankara'ya gelir, Ulusta alr demi. Bize se
lm yollam. imizi asker hakimlere deil, sivil adliye
cilere sormu. Bizde olsa hi birini bir ddkika mevkuf
tutmayz, hepsini hemen brakmamak hakszlktr* demi
ler83. Bu saf ocuk. Nazm Hikmet, yllar yl hapishane
lerde bu sz ciddiye ald.
Nazm Hikmet, yllar yl hapishanelerde bir umut ate
inde kavruldu.
elik, demire gre daha saftr; ate ve su ile safla
yor.
Umut ateinde kavrulmak, Nazm saflatrd.
Nazm Hikmet, uzun bir sre, smet Paadan uzak
durmayan bir biemle sz etti. Bursa Ceza.evinden Ma
latya Cezaevinde Kemal Tahire yazd bir mektupta un
lar da yer alyor: Mill destan smet nnden izin alp
neretmek hususundaki teklifini kemal ciddiyetle mta
la etmekteyim. ok alkalandrc bir teklif. Zaten sen
de zaman zaman byle hamleci, sezici grler vardrM.
Bu mektup 1941 yl ortasnn tarihini tayor. Ayn ylda
bir baka mektubunda unlar da- ifade ediyor: Bilirsin
ya benim Mill Kurtulu hareketine dair bir byk ve ya
zlmakta olan destanm vard, hani bizim day Ali Fuat
Paa ile smet Paa pek beenmilerdi, ite onu devam
ettiriyorum85. Ali Fuat Paa, Kemal Paa'nn snf arka
da olmakla birlikte Terakkiperver Frka nedeniyle stik
ll Mahkemesinde yarglanyor ve Restorasyon Dneminde, nnnnn devlet bakanl zamannda, bakanlk ya^
pyor. Ali Fuat Paa, srekli olarak Nazm Hikmete af
haberleri getiriyor.
Nazm Hikmet bir yerde de unlar yazyor: nsan
Manzaralar'na 1941'de Bursa hapisanesinde baladm.
Daha nceleri de nl Adamlar Ansiklopedisi' diye bir
kitaba almtm (*). Zaman iinde 'nl Adamlar An
siklopedisi, nsan Manzaralarna dnyor. nsan Man
zaralarnn ad da zaman iinde nemsiz deiiklikler g
(*)

Nazm Hikmet, Btn Eserleri, Drdnc Cilt, s. 5.

277

ryor; Destan. Memleketimden nsan Manzaralarnn


iine giriyor (*). Nazm Hikmet, zellikle days Fuat Paa'nn getirdii af haberleri srasnda nsan Manzaralarfna alyor (**). Ali Fuat Paa, Nazm Hikm eti, bir*biri ar
kasndan af giriimlerine (***) ikna ediyor.
(*)

Nazm Hikmet, Kemal Tabire Mahpusaneden


Mektuplar, Ankara 1965, s. 159.
(**) Zekeriya Sertel, bu destan 60 bin msralk byk
bir eserdir diye yazyor. Trkiyenin hayatnda bir dnm
noktas olan Mill Kurtulu avann destann yazmak e
refinin kendisine dmesinden dolay Nazm sevinir ve vnrd. Sertel, Nazmn nsan Manzaralarin u kopya yaz
dn, Nazmn bunu ayr kiiye verdiini, birisinin polis
ktn, kincisinin korkarak yaktn, ncsnn ise or
taya kabileceini yazyor.
Zkeriya Sertel, Hatrladklarm, stanbul, 1977,
s. 178-179.
Vl Nureddin, bu kadnn, Nazmn ocukluk arkada,
gen kz romanlar yazar Peride Cell olduunu aklyor.
Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nzm Geti, op.
cit., s. 101.
Nazm, Manzaralarinn 66 bin satr olduunu ve tm
nn bir ikinci kopyasn karmadn yazyor. Tek nsha
olan tm, stanbulda dost evlerine datlmt. Nazm
Moskovaya gidince, bunlarn ya polisin eline getiini, ya da
yakldn haber alyor. Hapisten ktktan sonra devam et
miyor; nk byle bir tarihi baka bir slupla yazmak ge
rektii kanaatna varyor.
Btn Eserleri, Drdnc Cilt, s. 6.
kran Kurdakul, Kuvay Milliye Destamnn 1946 yln
da zmirde Havadis Gazetesinde yaynlandn belirtiyor.
Naci Sadullalim kard bu gazetenin nshalarn Mill
Ktphanede bulamadm. Ne lde yaynlandn saptayamadm.
Sevgili Dostum Doan Avcolu, Nazmn rehabilitasyonu
nu Kurtulu Sava Destan ile balatt. Bunun iin Yn
Yaynlar kuruldu. 1965 yl Mart aynda, Trkiye'den ayrl
dktan sonra Trkiyede Nazm Hikmetin ilk almas bu ad
la ve alt bal Memleketimden nsan Manzaralarndan
olarak yaynland.
Sevgili Dostum Doana kranm bir kez daha belirtiyo
rum: Doan, Nazmn Trkiyeye dnn balatt.
(***) Ali Fu.t Paa, Bayndrlk Bakanl da yapyor. 13
Aralk 1940 tarihinde, Nazm. Bursadan u mektubu yazyor

278

Nazm Hikmet'in 2 ubat 1943 tarihinde yazlm bir


mektubu var; hatrlanmal, Aydn zerine Tezlerin dr
dnc kitabnda Faist Almanyann Stalingradta yenil
mesinin. Trkiye'de oir politika dnn balatt ile
ri srlyor. Ocak 1943 tarihinde Stalingrad Yazgs bel
lidir; Almanya iin dn balyor. Ocak 1943 tarihinde,
Sovyet Kuvvetleri, Stalingradta kar taarruza geiyor.
Trkiye'de ise, stanbulda aydnlara kar bir taarruz ba
latlyor.
Sovyetler Birlii nin Sovyet topraklarn Alman fa
istlerinden temizlemeye balamasyla birlikte stanbul'da
stanbul'un aydnlardan temizlenmesinin balamas denk
leiyor.
Nazm Hikmetin 2 ubat 1943 tarihinde mektup yaz
mak iin daktilosunun bana gemesiyle, o zamanlar ha
pishanelere daktilo veriliyor, Sovyet Kuvvetlerinin, Sta
lingrad yaknlarnda balarnda Mareal Paulus, 22 gene
ral ile 190 bin kiilik bir Alman ordusunu esir almas
denkleiyor.
Nazmn 2 ubat 1943 tarihli mektubu sevin ier
miyor. ki bilgi var. Birisi u: Ben Destan pasajn ne
retmekten vazgetim86. kincisi ise u: Kerim Sadiyi,
karsn, Dinoyu, Boz Memeti filn Anadolunun muhte
lif yerlerine ayr ayr - Kerimle kars bile ayr - srm
ler diye duydum. Gayet ak; stanbul'da basnc yksek
bulutlarn younlamas, Nazmn, faizme kar nemli
bir baarya sevinmesini nleyebiliyor. Destan yaynla
maktan vazgeiyor.
Bir sonraki mektubunda af haberi var. Aktaryorum:
Piraye'nin ok ok selmlar, o da af dalgasna fena
halde kapld. Benimse 'bedbinliim!' (Nazm, bu szcSen gittikten iki saat sonra Nafa Vekleti hukuk m
aviri Ziya Bey geldi. Day Paa benim meseleyi prensip iti
bariyle hal etmimi. Bavekile hitabn bir istida yazmam
syledi. stiday yazdm. Ziya Bey ald gtrd. Ziya Beyin
dediine baklrsa bu sefer mesele tamamm. Hem de ok
yaknda. in sade formalitesi kalm. Mutlaka kacakmm.
Haydi hayrls diyelim.
Nazm ile Pireye, stanbul, 1975, s. 143.

279

byk harflerle yazyor, y.k.) malm, arasra aklma


geliyor, fena olmaz, diyorum, sonra hi dnmyorum
ve ilerimi hi af olmayacakm gibi tutuyorum. Olursa
febiha, cana minnet, olmazsa ilerim aksamaz. Affa
inanmamak zor grnyor. Bir sonraki mektubunda iir
istei yine ykseliyor: u tercmeyi bitirip nsan Manzaralarna kavumak iin nasl can atyorum, tasavvur
edemezsin. zgrlk, iirdir.
zleyen mektuplarn birisinde af yine nemli bir ye
re sahip: Gelelim af meselelerine, bunun eitli dediko
dularm biz de duyduk, fakat henz day paadan bir ha
ber filn almadk bu hususta, mamafi hani sorma
dk, da, ama byle bir ey olur da, olabilir de bizim sar
sultan duymayabilir87. Bir ocuk kadar saf, Ali Fuat Paa'nn getirdii mjdelerin hepsinin gereklememi ol
masna karn yine de gvenini eksik etmiyor.
1943 ylnn Cumhuriyet Bayram geiyor. Ne ac! Hapistekiler Cumhuriyetin kurulu yl dnmn hep bir
zgrlk umuduyla bekliyorlar. Sonra bir hzn kyor.
Nazm Hikmetin mektubuna bile yansyor: Af meselesi
hakknda Sefer'e syleyecek szm kalmad sanyorum.
Meclis bir Terinisanide toplandna ve bir af lyihas
kabul etmediine ve affn da Cumhuriyet Bayram ere
fine yaplaca sylendiine gre af yok. Kesin; ancak
yine de birbirine umut vermek zorundalar. Kald yer
den sryor: Ama belki baka bir vesileyle bir eyler
yaparlar, orasn bilmem. Sefere byle hi de istemedii
bir haberi verdiim iin mteessirim. Bakas iin zl
mek, kendi zntsn unutmak oluyor.
Kurban Bayramnn Birinci Gn, 1943, mektubun
tarihi byle atlm, yine af umudu getiriyor. Aktaryorum:
Day Paa iki tane iadel muhakeme istidas yazdrp,
kendiliinden bana annem vastasyla yollad. Bir de mek
tup yollad. 'Nazm Hikmet bu.... istidalar aynen temize
ekip yollasn, bana verin takip edeceim stidalar ga
yet vakfane ve olduka hakl-sert bir lisanla yazlm.
Uradmz kanunsuzluk ve gadir tafsiltyla izah olun-

280

mu88. Bylece yarglanmann yenilenmesi yoluyla bir


tahliye kapsnn alma umudu douyor. Bu vesileyle
unu do syleyeyim, bu ite midim yzde ellidir. Umut,
hi snmyor.
Umut, iire dnyor. Ayn mektupta u da yer al
yor: Tercmeye birka gn sonra mola veriyorum. Tek
rar Manzaralar'a dnyorum. Gayet gzel!
Mesele u diyor ve sorunu, bir yazcnn sorunu
nu, dile getiriyor: Memlekeltimden nsan Manzaralarnda ne yapmak istediimi, ne yapmam lzm geldiini ve
ne yapacam gayet iyi biliyorum. Bu iin altndan kal
kacama da eminim, zaten alldktan, ylmadktan son
ra altndan kalklamayacak - olmas gereken - i yoktur.
Fakat gelgelelim ki alt sene okuyucusuz kalmak, alt
sene okuyucuya okutmamak okuyucu iin yazan - bir ya
zc iin dramatik bir durum yaratyor. Yaratlan, oku
yucunun gerekletirdiini dnyor.
Bir Cumhuriyet Bayram'ndan dierine bir yl gei
yor; 27 Ekim 1944 tarihli mektup, hapisite daha yatmamz
uzayacaksa, ki bu, bu k belli olur diyor. Umut yine
de direniyor; ya artk ektiimiz ile, uradmz bariz
kanunsuzluk bir sona erer ya da ermez. Manzaralar'n
yazm sryor. ki mektup sonra bilgi var: Ben Manza
ralarn cildini bitirdim, temize ektim, imdi drdn
c cilde alyorum. Yahu senin kaatlar hl tetkik et
mediler mi? Kim bilir belki sayn mddeiumuminiz ede
biyat meraklsdr ve senin yazlar okuyordur, sahici m il
l, yurtsever edebiyatn nasl olmas gerektiini bilfiil g
rerek zevklenmektedir. Giderek af mektuplar seyrekle
iyor.
Nazm Hikmeti hapse attrd ileri srlen ve inan
lan Kt Paa Fevzi Paa emekli oluyor. Uzun hapis
liinin sekizinci ylnda, 1946 ylnn ortalarnda bir mek
tupta yine af giriimi var. Bugn sana iyi bir haber,
daha dorusu gerekleirse iyi olacak bir haber vermek
iin bu mektubu yazyorum. Ben, bugn, B.M.M.'ne bir
dileke ile bavurarak ve bir adl hata, bir kanunsuzluk,
bir gadra uradm btn kanun delilleriyle ispat ede-

281

rek, cezamn kaldrlmasn istedim80. Koullarn elveriJi olmad bir tarih olduu anlalyor. Biraz ardn,
canm imdi zaman m? diye dneceini tahmin - edi
yorum, fakat diyalektik denilen nesne bir acayip eydir
ve hakikat bazan en umulmadk yerlerde tecelli eder.
Bir son giriimi andryor.
Kt Paa Fevzi Paa emekli oluyor, af umutlan
soluyor. 1947 yl sonu olabilir ve belki de 1948 yl ba
lar; Nazm, yle geerken, af ihtimali kuvvetleiyor-mu demekle yetiniyor. Af, Nazm'dan ok uzak kal
yor.
Bir masal, bu Saf ocuk'un daha da yanmas iin
atei ykseltiyor.
Burada bir Masal yanyor.
Yanan insansa, yanmak gzellemek oluyor.
Ard ardna iki mektup aktarmam gerekiyor. 24 Ha
ziran 1898 tarihinde Berlin'den yazlm olan Rosa Luxsemburg'a ait; sevgilisine yazyor. unlar: Kendjm hak
knda yazacam pek bir ey yok, aslnda. Daha nce
yazdklarm tekrarlamak isterdim, ama sen yine yanl
anlarsn, zlrsn. 'im buz gibi ve sakin' kiisel, sa
na ilikin olduunu sanmsn, oysa ben kendi halimden
yaknyorum, hl da sryor. ldrc duyarszlk bu
- bir otomat gibi davranyor ve dnyorum - hareketleri
yapan ben deilmiim bir bakasym gibi. Nedir bu?
Anlat bana. Neyin eksik diyorsun. Yaam, eksik olan
bu ite! imde bir eyler ld gibi. Korku, ac, yalnz
lk duymuyorum; bir cesedim ben (*). ok gzel; Rosa,
pek bilincine varmadan, mektubunun aktardm son cm
lesinde Tanr'y anlatyor. Korku, ac, yalnzlk duyma
mak; Tanr'nn zellikleri oluyor. Bir cesedim ben diyor;
bir Tanrfym ben diyebilirdi, yaayan bir insan iin.
Tanr olmak ile cesed olmak arasnda mesafe sanld
ndan ok ksadr.
Demirden elik yapma sreci, bir temizleme, in
(*)

Rosa Luzemburg, Sevgiliye Mektuplar, stanbul,


1964, s. 84.

282

gilizcesiyle purify ilemidir. Su ve ate, karbonu yak


yor. Rosa'nn mektubu, dn olmayan bir mcadele
nin, insan zerindeki benzer etkisini anlatyor. Nazm Hik
met'in, hapishaneden, Vl Nureddin ve karsna yazd
mektup, Rosa'nn akln daha da artryor; btnle
iyor. unlar dile getiriyor: Yaamak benim iin sade
ce bir vazife oldu. te bundan dolay da korkun, kah
rolas bir kuvvete ulatm. Tan, demirin, kuru tahtann
kuvveti.. Hani czzamllarn bedenleri hassasiyetini kay
bedermi ya, onlarn burunlarn yaksan hissetmezlermi,
jte benim ruhum, yani uurum, yani beynim ve cmle-i
asabiyetim o hale geldi. Artk strap ekmeme imkn
yok. fakat ahsen saadet duymama da imkn yok. Ha
yatmdan bu iki kelimeyi attm (*). Ne byk bir saflk
la sylenmi ve ne kadar gereki! Tanr'nn ac kadar
mutluluk da duymad kesin.
Tek kelime ile sylemek icabederse, fert olarak
mevcut deilim. Hi kuku yok, ayn sreci. Byk a
ir, Mcadeleci Kadndan daha iyi anlatyor. Sevgi, ef
kat. merhamet, gzelin karsnda hayranlk falan filn
gibi eyler benden uzak. Mcadele, insan saflatryor.
nsan, inan trndendir; iinde yabanc madde olmayn
ca daha kuvvetli oluyor. Ancak, iindeki tm yabanc
maddeleri insan olan tek yaratktr; saflatka insan ka
labilmek gerekiyor.
Devam ediyor: Gayet kuvvetliyim. nsafsz, hain,
ac bir kuvvet de deil. nk, bunlar do bir eit cm
le-i asabiye iidir, hassasiyet meselesidir. Sadece kr bir
kuvvet, tabiat kuvveti gibi bir ey. Niye bu hale geldim?
Zayf bir insanken, sadece insanken, ne kadar bahtiyar
dm? Niin bu bahtiyarl kaybettim? Niin byle kuvvet
li bir insan oldum? nsann kendi kuvvetine zlmesi,
kendisine amasdr. Kuvvetli insann kendine amas,
insan olarak kalabilmesidir. Niin byle kuvvetli bir ih
san oldum? Bunun sebebi bir deil, ynla... Yazmaa
(*)

Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nazm Geti, op.


cit., e. 365.

283

demez. Ancak yaamaa deer (*); her mcahit, ya


amay bir grev biliyor.
Kendi gcnn artn inceliyor. 1941 ylnda Kemal
Tahir'e de yazyor. Kemal, gn getike kendimin git
gide daha kuvvetli politik bir varlk olduumu anlyorum.
Politik kelimesini en doru mnsyla anlyorum tabii.
Bundan dolay da seksel, cins kskanln haricinde
bende ya sevgi, ya nefret ve dmanlk var. Fakat haset yok90. Kskanlk, kendinde olmayann yalnzca ken
dinin olmasn ve sadece kendisine kapatmay belli edi
yor. nsandir; Tanr hi kskanmyor. Kendinde olan ver
meyi biliyor, bakasnda olan kendinde sayyor. Fakat
haset yok. Felsefede materyalist, hayatta idealist olma
nn, olmaya almann bir hususiyeti de bu olsa gerek.
Nazm, kendi gelimesini anlamaya alyor.
Nazm Hikmette kadn kskanl var; annesine ka
dar uzanyor. Otobiyografik roman- Yaamak Gzel ey
Be Kardeim bilinli karklna karn, Nazm hakkn
da bilgi veriyor. Romann kahraman anlatyor: Anam
Bethoveni alar piyanoda. Babam yalnz alaturkadan an
lar. Yatl okulda hastalandm. Revire kaldrdlar. Anam
geldi. Peesini at. Doktor da, tarih retmeni de orda.
Kapat yzn, dedim. Dehetli kskanrdm anam ocuk
luumdan beri (**). Nazm, byd; ancak, kadnlarn
hep ve ocuka kskand (***). Otobiyografik iirinde
(*) Yaamak vazife haline gelince elden geldii kadar
da uzun yaamak icabediyor. Onun iin shhatma da elden
geldii kadar bakyorum.
ibid., s. 365.
(**) Gittike glenen ve gcne aran Nazm, babas
hakknda unlar yazyor: Ben babam ok severdim. Kuv
vetsiz, zavall, fakat iyi bir adamd. Hayat dehetli severdiabucak lverdi.
Nazm. Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden
Mektuplar, op. cit., s. 261.
(**) Nazmm kz kardei, bu kskanlk olay ile ilgili
olarak Celile Hanmn unlar sylemi odluunu anlatyor:
Deli bu ocuk. Billahi deli! Kskanln bu derecesine pes.
Bu evlenince yarn, karsn sokaa da karmaz.

284

sevdiim kadnlar deli gibi kskandm diye yazd; u


kadarck haset etmedim arloya bile.
Nazm Hikmet hep ocuk kald; bydke saflat.
ocukluk arkada Va-Nu, Nazm iin unlar yazd:
Gelime devri Nazmda ortalama insannkinden daha
gecikmeli olmutu91. Ekledi: Benliinin bir ksma, hafzaszlk, yatl okul, dost ve e vasilii, hapishane haya
t yznden bir bakma ocuksu kalmken, benliinin sa
natkr blmnde, bulla birlikte bir srama olmutu
bilinaltmdan. Va-Nu, ocuklukla ilgili bu deerlendirme
sini, daha sonra da srdryor. Birlikte Anadolu htilli'ne katlmak zere neboluda olduklar zamanla ilgili gz
lemlerini Nazm, bir bakma hl ocuktu cmlesiyle
anlatyor92. Vasiye muhtat .diyor (*). Hapse girmeden
vesayet ihtiyac, bir yandan ocuksu olmak ve dier yan
dan da gnlk ilerle ilgilenmemek anlamna geliyor.
ini zenginletirmek, iini gzelletirmek istiyor; ii
ni gelitirecek sarsnt ile ilgileniyor. Anadoluya .getim.
M illet sska atlar, nuhtan kalma silh, al ve bitiyle
savayordu. Yunan ordularna kar. Milleti ve savan
kefettim. atm, korktum, sevdim, bayldm ve btn
bunlar baka trl yazmak gerektiini sezdim, ama ya
Samiye Yaltnm, Nazm, stanbul, 1979, s. 32.
unlar ekliyor: Gn gelecek evlenecek Nazm. Hem de
bir deil, bir ka kere. Karlarn dehet kskanacak. Bu ks
kanlk kadnndan ayrlnca bakla kesilmiesine bitecek.
Ayrld karsnn adini bile azna almayacak. Sanki onunla
hi evlenmemi, onu hi kskanmam gibi.
Nazm, byynce de ocuk kalabiliyor; yle grnyor.
(*) Benim tertiplerimden yarar grdke gveni art.
t. Btn parasm, harcrahn, bana teslim etti. O gnden iti
baren de yllarca kendisinin fahri vekilharln yaptm. B
tn seyahatlerimizde... Anadoluda, Kafkasyada, Rusyada. Bir
dkknn nnden geerken can kebap, helva, pasta filn
istedike tereddtl ve mahcup yzme bakard. Halinden n
lardm; Tatly severdi. eri sokar, yedimdim.
Va-Nu, Bu Dnyadan Nazm Geti, stanbul, 1975,
s. 66.

285

zamadm. Daha byk bir sarsnt gerekti (*). Hep sar


snt peinde kotu ve hep sarsnt yaratmaya kalkt.
Nazm Hikmet, BabIali'de bir bayrak gibi dolat.
Nazm, BabIalide bir bayrak gibi dolard. Bana
bir kasket geirir, ceketini omuzlarna atar, gs bar
ak sokaa frlard (**}, Nazm, kendisini abartmak zo
rundayd.
Romantik, kendisini abartan adamdr. nsanm k,
romantiktir.
**

PIRIL PIRIL HR (***)


yice yaklat bana byk karanlk.
Dnyay telsz, rahat
seyredebiliyorum artk.
Artk artmyor beni dostun kahbelii,
elimi skarken saplad bak.
Nafile, artk kkrtamyor beni dman.
Getim putlarn ormanndan
baltolyarak
ne de kolay yklyorlard.
Yeniden vurdum mihenge inandm eyleri,
ou katksz kt ok kr.
Ne bylesine prl prl olmuluum vard,
ne bylesine hr.
yice yaklat bana byk karnlk.
Dnyay telsz, rahat
seyredebiliyorum artk.
*
e**
Nazm Hikmet, Trkiye'ye fazla geldi.
(*)
(**)

Nazm Hikmet, Btn Eserleri, Birinci Cilt> s, 11.


Zekeriya Sertel, Hatrladklarm, stanbul, 1977,
s. 172.
(**) Temmuz 1957 tarihinde yazlm bu iirin zgn
ad, Son Otobs. Adn ben deitirdim.

286

leriye atlm Trk aydn oldu (*). Kafese kondu.


Teori bir alm oldu; sevin.
Bilim, bir zorunluluklar bulma sreci; ac.
htill, zorunluluklar zgrle evirme sanat; pat
lama.

(*) Yaayyla, iirleriyle, genlik zerinde o vakte


kadar hi bir aire nasip olmayan bir nfuz kazanmt. Okul
larda bile ocuklar onun iirlerini ezberlerdi. Sokakta, ikide
bir, hayranlarndan biri yolunu keser, ondan bir imza kopar
maya alrd.
Zekeriya Sertel, Hatrladklarim, op. cit., s. 175.

2B7.

BRNC BLMN NOTLARI


1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23

K. Feil'ing, A History of England, London, 1950-1970, s. 535


ibid., s. 536
Sabiha Sertel, Roman Gibi, stanbul, 1969, s. 151
ibid., s. 161
Emin Trk Eliin, Kemalist Devrim deolojisi, stanbul,
1970, s. 26
ibid., s. 28.
Naci Sadullah, Mill ef smet nn, Ses, 1939, Say 1,
s. 12
Turan Erol, Gnmz Trk Resminin Oluum Sreci in
de Bedri Rahmi Eybolu, Doentlik Tezi, oaltma, s. 93
Zahir Gvemli, Abidin Dino, Yeni Adam, 1940, Say 299,
s, 11
Baltacolunun mektubu, Dinonun cevab, Atan m
dahalesi daha sonra Yeni Adam Dergisinde yaynlanyor.
Aktarmalar Yeni Adamdan yapyorum.
.H. Baltacolu, Abidin Dinoya Ak Mektup, Yeni Adam,
1940, Say 264, s. 10
lhami Soysal, 150likler, stanbul, 1985, s. 6
.H. Baltacolu, Nurullah Ataa Mektup, Yeni Adam,
1940, Say 284, s. 13
ibid., s. 17
Suphi Nuri leri, Trk Kyls, Yeni Ses, 1939, Say 2 ,
s. 2
ibid., s. 22
Hsamettin Bozok, Trk Edebiyatnda Kyl, Ses, 1939,
Say 4, s. 11
Abidin Dino, Karac Olan, Yeni Ses, 1939, Say 1, s. 5
lhan Bagz, Karac* Olan, stanbul, 1977, s. 11
ibid., s. 11-12
Sabahattin Eybolu, Pir Sultan Abdal, stanbul, 1977, s. 7
ibid., s. 9
ibid., s. 11
ibid., s. 14

288

24

ibid., s. 21
25 Abidin Dino, Trk Tiyatrosu Nasl Doacak, Yeni Ses,
1939, Say 1, s. 21
26 Abidin Dino, smail Hakk Baltacoluna Ak Mektup,
Yeni Ses, 1939, Say 2, s. 17
27 Baltacolu smail Hakk, Mnevverden Gelen Mukave
met, Yeni Adam, 1940, Say 270, s. 2
.28 Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden Mektuplar,
Ankara, 1968, s. 256-257
29 Mete Tunay, Trkiye Cumhuriyetinde Tek-Parti Yne
timinin Kurulmas 1923-1931, Ankara, 1981, s. 109
-30 Turan Erol, Gnmz Trk Resminin Oluum Sreci, op.
cit., s. 246-247
.31 Sabahattin Eybolu, Yeni Trk Sanatkr Yahut Frenkten Trke Dn, nsan, 1938, Say 1, s. 31
32 Ahmet Hamdi Tanpnar, Yahya Kemal, stanbul, 19621982, s. 47
33 Sabahattin Eybolu, Yeni Trk Sanatkr, op. cit., s. 32
34 Haan zzettin Dinamo, kinci Dnya Savaindan Edebi
yat Anlar, stanbul, 1984, s. 139
>35 ibid., s. 59.
36 Haan Tannkut, iirde Sa ve Sol, Gn, 1946, Say 19, s. 2
37 Asm Sarp, Trk iirinde leri Anlayn Balangc, Gn,
1946, Say 15-16, s. 10
38 Bedri Rahmi Eybolu, Karde Mektuplar,. Ankara, 1985,
s. 127
39 Turan Erol, Gnmz Trk Resminin Oluum Sreci, op.
cit., s. 83
40 Vedat Nedim Tr, Yllar Byle Geti, stanbul, 1976, s. 35
41 lya Ehrenburgun Hatralar, stanbul, 1968, s. 86
42 Reit M. Ertzn, Sabahattin Ali Olaynn Gerei, stan
bul, 1985, s. 67
-43 A. Kadir, 1938 Harp Okulu Olay ve Nazm Hikmet, stan
bul, 1977, s. 182
44 Fahir Armaolu, Siyas Tarih 1789-1960, Ankara, 1973,
s. 736
45 ibid., s. 737
46 Mehmet Kemal, Acl Kuak, Ankara, 1967, s. 9
47 ibid., s. 46
48 ibid., s. 20
49 Hikmet Altnkaynak, Edebiyatmzda 1940 Kua, stan
bul, 1977, s. 158
50 Haan zzettin Dinamo, Edebiyat Anlan, op. cit., s. 50
*51 Hikmet Altnkaynak, Edebiyatmzda 1940 Kua, op. cit.,
s. 63
52 ibid., s. 60

89

F .: 19

53 ibid., s. 84
54 Fikret Otyam, Arkadam Orhan Kemal ve Mektuplar*
stanbul, 1975, s. 206
55 Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde Anlar ve
Deerlendirmeler 1909-1949, stanbul, 1979, s. 230
56 C.R. Darwin, TrlerinKkeni, Ankara, 1970, s. 170
57 Rfat lgaz, YokuYukar,stanbul, 1982,
s. 67
58 Demirta Ceyhun, amzn Nasrettin Hocas: Aziz Ne
sin, stanbul, 1984, s. 68
59 Hikmet Altnkaynak, Edebiyatmzda 1940 Kua, op. cit.0
s. 220-221
60 Mehmet Kemal, Acl Kuak, op. cit., s. 42
61 ibid., s. 76
62 M. Zekeriya Sertel, Hatrladklarm 1905-1950, stanbul,
1968-1977, s. 236
63 Mehmet Kemal, Acl Kuak, op. cit., s. 10
64 ibid., s. 77
65 ibid., s. 52
66 Haan zzettin Dinamo, Edebiyat Anlar, op, cit., s. 12G
67 A. Kadir, 1938Harp Okulu Olay,
op. cit., s. 182
68 Vedat Nedim Tr, Yllar Byle Geti, stanbul, 1971, s. 28
69 Haan zzettin Dinamo, Edebiyat Anlar, op. cit., s. 104
70 Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde Anlar, op,
cit., s. 191-192
71 Baskn Oran, ve D Politika likisi Asndan kinci
Dnya Savanda Trkiyede Sosyal Hayat ve Sa-Sol
Akmlar, SBF Dergisi, Eyll 1969, Cilt XXIV, Say 3, s. 252.
72 Ahmet Emin Yalman, Yakn Tarihte Grdklerim ve Ge
irdiklerim, 1945-1970, Cilt IV, stanbul, 1971, s. 42
73 ibid., s. 107
74 Ayn Tarihi, Aralk 1947, Say 169, s. 25
75 Vatan, 6 Ocak 1949
76 M. Zekeriya Sertel, Hatrladklarm, op. cit., s. 165
77 Nazm Hikmetin iiri Plaa Alnd, Resimli Ay, 1930 Aus
tos, s. 21
78 evket Sreyya Aydemir, Benerji Kendini Niin ldrd?,
Kadro, 1932, Say 4, s. 31
79 ibid., s. 39
80 brahim Topuolu, Neden 2 Sosyalist Parti 1946-TKP Ku
ruluu ve Mcadelesinin Tarihi 1914-1960, Birinci Cilt, s
tanbul, 1976, s. 164
81 ibid., s. 166
82 Falih Rfk Atay, Nazm Hikmet, Yn, 1965, Say 110, s. 15
83 Kemal Tahirden Fatma trfana Mektuplar, stanbul, 1979,
s. 370

290

84 Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden Mektuplar


op. cit., s. 90
85 ibid., s. 110
86 ibid., s. 184
87 ibid., s. 206
88 ibid., s. 240
89 ibid., s. 332
90 ibid., s. 122
91 Vl Nureddin, Bu Dnyadan Nazm Geti, stanbul, 1975,
s. 22
92 ibid., s. 66

291

Birinci Blm in Birinci Ek

EMN TRK'N SAVUNMASI

1930

Hkim Efendiler!
Benim gibi naiz bir ahsn felketi o kadar ehem
miyetli deildir; ehemmiyetli olan: Genler, vatandala
rmzn ztrabm byle yksek sesle sylemee cesaret
ederseniz ite byle mahkm olursunuz! gibi imn sn
dren bir mn ifade etmesidir. Bence, fenalklar grmek
her Trk gencinin hakk, gstermek vazifesidir. Ona:
Sus! demek hakszlk olur ama artk susturmann ne
demek olduunu bilmiyorum.
Makalemi yazarken ne kadar samim idisem, m
dafaam yazarken de o kadar samim olacam. Yalnz
ittiham edilen satrlara ayr ayr cevap vermeden evvel,
fikrim i umum olarak sylemek isterim :
Beyfendi, Gazinin: Bu memleketin hakik sahibi ve
efendisi kyldr; onun karsnda kemli hicap ve ihtiram
ile iilelim; o emredecek, biz yapacaz, dedii zamann
zerinden uzun seneler gemitir. Buna ramen kyl
nn emirlerini yapmak deil, onun, iniltilerini bile duy
mak istemiyen baz orta zaman artklar vardr. Ben,
memleketin hi bir halk tabakasna deil, demokrat Tr
kiye'de maalesef bulunduu grlen bu derebeyi zihni
yeti i adamlara hcum ettim. Bundan dolay Cumhuriyet
adliyesinin beni mahkm edeceini zannetmem.
imdi yazmn mnderecatna geiyorum: Mddei
umumi Bey, hkmetin Ziraat Bankas vastasile verdii

282

paray, kylnn tohum almakta kullanamayp yemi ol


duu hakikatini kuvvetle ifade edebilmek iin kylye
sylettiim: Efendi! Biz onlar yuttuk; hani uzun mddet
a braklm bir kpek kendisine atlan bir para eti na
sl hap! diye inemeden yutuverir; ite tpk yle!. S
zn, hkmetin yardmn bir kpein azna atlm bir
kemik gibi tasvir etmi olmakla ittiham ediyor. Bu tabir,
yekdierinden korkan iki dman kuvvetin birbirine yap
t sahte cemilekrlk hakknda kullanlr. Benim,. halk ile
hkmeti iki dman gibi telkki etmediime en byk
delil, yine makalenin iindedir. Sonralara doru: Halka
dayanan, halk iin var olan bir hkmetimiz var... Sizin
hakknza tecavz eden, isterse hkmete mensup me
murlardan bir kaymakam, bir doktor, bir mebus, bir h
kim olsun, sizin yaptnz kanunlarn haricine kamyan,
size kar mesul olan hkmet hakknz iadeye mecbur
dur. Bugn hkmetin kuvvetlerini bilfiil mdafaa etmi
inklplar var. Sizin hakknz isteyiinizi gcenerek de
il, bilkis mesut olarak dinliyeceklerdir.
nk kendi kurduklar inklbn kyllerin kafasna
varncaya kadar yerlemi olduunu grerek hayatlarnn
en yksek zevkini duyacaklardr.
Diyorum. Eer bu ksmlara dikkat etmi olsalard,
mevzuu bahis tebihin o suretle tefsirine bir karine-i ma
nia elde etmi olurlard.
Hem hkmetin yardmn kpein azna atlan ke
mik gibi gstermeye mantk bir sebep de yoktur; Ziraat
Bankasnn verdii paray birok iftilerin tohum almak
ta kullanamadklar ne kadar hakikat ise, biroklarnn o
sayede alktan lmekten kurtulduklar da o kadar ha
kikattir. Bu, az iyilik midir?..
Burada bu kadar alngan davranan Mddeiumumi
Bey, gnlm isterdi ki u muhavereye de dikkat etsin:
Kyl Efendi, ifti tohum ekebildi mi ki kaldrsn?
Ben Acayip! te tarlalar ynla, harmanlar tnazla
dolu ya! K. (mnl bir glle) Onlar baban gibi sr
t kaln birka reberle kasabadaki insaniyetli efendile
rin.

293

Reis Bey! Ben byle hilv bir yazya babam fantazi olsun diye kartrmadm. Kylnn bu szyle ba
bam, ceza kanununda yeri olmyan bir crmn sahibi
gibi gsterdiimin tamamile farkndaym. Fakat ne ya
paym ki: ahsma veya aileme temas ettii iin hakikati
ta h rif etmek hilkat ve itiyadnda deilim. Bir baka yerde
de: yle kyler grdm ki muallimi bile maan yzde
iki yz faizle iletiyor; hem de kylnn kran ve minnet
hislerile muhat olarak diyorum.
Reis Bey! Ben muallimim; mesleimin eref ve hayf
siyetini korumay elbette herkesten daha iyi bilirim. Bu
elm hakikati ne derin bir vicdan azabile sylediimi ta
rif edemem. te huzurunuzda tekrar itiraf ediyorum ki:
Grdm kylerin ounda muallimi, kyl ineini sa
anlarn banda buldum.
Gelelim makalenin, bir sara hastaln kylerde
yzlerce kurban verdii halde nne gemek iin hi bir
tedbir alnmadndan bahseden ksmna: Beyefendi! Bu
ksm, tahkikata lzum grseydiniz btn dehetile mey
dana kaca muhakkak olan hakik bir faciadr. Huzu
runuzda bulunduum u dakikada dahi ayn hastalk va
tandalarm arasndan birok kurbanlar almakta, hatta
aziz anamn, sevgili kardelerimin hayat tehlikede bulun
maktadr. Birka gn evvel rendim ki hkmet, fetin
nne gemek iin teebbsata girimi; Nevehir'den
Avanus kazasna birka doktor gndermitir. Bu hayrl
teebbs daha evvel balyabilirdi; ikyet ettiim vehile
birbirine ikier er saatlik mesafede bulunan Avanus,
Arabsun, rgp kazalarnda hi olmazsa hfzshhann yol
larn gsterecek bir tanecik doktor bulunayd!
Byle mull ve dehetli b ir faciann karsnda fe
veran eden vicdanma tercman olarak sylediim sz:
HeyyU Aksr, ksr iin husus doktor kullanan asil
adamlar!
Biliyorum siz, bu szleri mahsus uydurulmu bir .ma
sal, yahut Afrika vahilerine a it bir hikye zannediyorsu
nuz. Sizin be yz mumluk ampullerin aydnlatt salon
lara alan gzleriniz bu karanlk ukura nfuz edemez!

294

Ve inanmazsnz ki Anadolunun bir ok kazalar seneler


ce ve senelerce bir belediye doktorundan bile mahrum
yaar. nk kylnn diini sker gibi skp verdii
kurularla ileyen messesenin yetitirdii doktorlar Ana
doluya Bekayi elyak kanununa fera ederek sizin m
barek vcutlarnza nigehban olmak zre byk ehir
lere komulardr. Siz yaayan efendiler, sinirlerimizin
verebildii btn zevk ve heyecanlan tartarak yaama
yn!
Buradakiler oradakilerin kefaretini srtlan dili l
me bol bol dyor.
Bu sz evvel yanm bir yrein samim bir gale
yandr. Saniyen hakikattir: Anadolu'nun birok kazalar
senelrce bir belediye doktorundan bile mahrum yaar
ken mesel stanbulun her mehur apartman adeta bir
doktor kolonisi halinde deil midir? Kt bir maksatla
olmadktan sonra hakikati sylemek neden crm olu
yor?
Hem birinci muhakemede de sylediim gibi ben bu
szle milletin herhangi bir tabakasn deil, Trkiyeyi
ili 'tramvay tevekkuf mahalliyle Tnel aras zanneden
fertleri kastettim. Benim bu szlerimle millet bu eit
insanlara kar nefret duyacaksa bunun fenalk neresin
de? Bu, hepimizin dileidir.
Neticeye geliyorum: Verilecek herhangi bir mahk
miyet cezas benim iin byk bir felket hazrlayabilir.
Fakat benim gibi naiz bir ahsn felketi o kadar ehem
miyetli deildir; ehemmiyetli olan: Genler! Vatanda
larmzn ztrabn byle yksek sesle sylemeye cesaret
ederseniz ite byle mahkm olursunuz! gibi iman sn
dren bir mn ifade etmesidir.
Bence, fenalklar grmek her Trk gencinin hakk,
gstermek vazifesidir: Ona: Sus! demek hakszlk olur
amma artk susturmann ne demek olduunu bilmiyorum.
Resimli Ay, Mart 1930.

295

Birinci Blm in kinci Kk

CHP'NN ANADOLU RESM GEZLER


Ahmet Muhip Dtranas (*)*
Bu vurgun, bu rvet, bu yolsuzluk ve hrszlk d
nemi halk bezdirdi: Bir tarafta alk, bir tarafta
grlmemi bir servet akn halkn nefretini ar
trdka artrd. ttihatlar, halkn bu fkesini ha
fifletmek iin her areye bavuruyorlard.
Bunlar iinde en ok gze batan aydnlan satm;
almak iin bavurduklar yoldu.
Enver Paa birdenbire aydnlarn koruyucu rol
n oynamaya balamt. Memleketin belli bal
yazar ve sanatlarna gya eserler smarlyor ve
getirilen eserlere bol keseden hediyeler veriyordu.
Bunlar arasnda tannm ve sevilmi byk ede
biyatlar, sanatlar, vard. Mesel Abdlhak Hamite bile 50 sayfalk bir kk iir kitab iin be
yz altn verilmiti.
M. Zekeriya Sertel
Hatrladklarm 1905-1950, s. 65-69.
Byle bir muamele de air ve o sralarda Ayan
Meclisi Azasndan bulunan Abdlhak Hamit Bey
hakknda cereyan ve Meclis-i Vkelaya aksetmi
ti. Harbiye Nezareti, Harbiye tahsisat- mesturesin^
(*)
Gzel Sanatlar, Haziran 1942, Say 4, s. 75-85.
Adn deitirmedim. A.M.D. harflerini atm.
Yaznn balarna aktarmalar ekledim. Enver, ok sayda
yazarla birlikte daha ok sayda ressam grevlendirdi.

296

den (rtl denek, y.k.) evvelce Abdlhak Hamit


Beye verildii anlalan 124.600 kuru hakknda
kendisinden bir izahat talep etmi, O da bu para
dan 100.000 kuruun Yadigr-Harb namndaki
eseri iin mkfaten verildii ve 24.600 kuruunun,
da edeb yazlar yazmak hususundaki hizmetlerin
den dolay kendisine kayd- hayat ile bir ikamet
gh tahsisi o zaman kararlat cihetle oturduu
apartmann iki senelik icar bedeline sarf olunduu
eklinde bir cevap vermiti.
M. Tayyib Gkboin
Mali Mcadele Balarken, Birinci Kitap, s. 134.

Cumhuriyet Halk Partisi, drt yldan beri Trk res


mini derinden ilgilendiren bir sanat hareketine girimi
bulunuyor. Her senenin yaznda on ressammz memle
ketin trl kelerine gndererek oralarda altryor.
Bylece imdiye kadar drt yl iinde krk ressammz,
yurdun krk vilyetinin tabiatnda ve insannda vazifelen
dirildi. Bu defa halkevlerinin X uncu yl dnm mnase
betiyle Ankarada Sergievi binasnda alan Yurt Resim
Sergisi ite bu teebbsn mahsuldr.
Burada 400 e yakn tablo tehir edildi. Bu; ortalama
bir hesapla her ressamn bu seyahatten 10 tablo ile dn
m olmas demektir. Fakat, asl deer, iin keyfiyet tarafndadr. Her eyden evvel, uzun yllar kapand tek
bir ehrin belli manzaralarndan, belli k ve renklerinden,
belli insanlarndan bkp yorulmu ve eskittii tabiatla
alveriini kesmek zere bulunmu ressamlarmzda bu
gezilerin yapt veya yapmas lzm geldii deimelere
ve yeniliklere iaret etmelidir. Bu deime ve yenilii
Yurt Resim Sergisindeki 400 tuvalden aka grmek
mmkn olmayabilir. Her ressam iin ayr bir mn saklyan bu yeni tabiatlarn tam bir cokunlukla ifade edile
memi olmasnda birtakm mucip sebepler vardr. En ba
ta, yeni bir tabiat, yeni bir k ve yeni bir hayatla kar
karya gelen ressamn, eserinden ziyade sanatn ve me
selelerini dnmeye ve kendisiyle bu tabiat arasndaki
mnasebet ve alverii kurmaya mecbur oluu keyfiyeti1

297

^gelir. Sonra da. hi tanmad bir atmosfer altnda niha


yet bir, bir buuk ay gibi sanat iin hi olan bir zaman
erevesine eser.sdrmaa almas... Beaudelalre'in:

Gnl almaya tene lkin


Sanat uzun, heyhat, zaman ksa!..
jnsralariyle anlatt ey hele resim sanat iin ne ka
d a r dorudur.
*

**

imdi ressamlardan bahsedelim.

1938 yl iinde seyahat eden ressamlar unlardr:


Ali Avni elebi: Malatyaya gitmitir. On tuval
le dnmtr. Kbist telkkiyi ve rneklerini memleketi
mize getiren ilk ressam Ali Avni elebidir. Memleketi
mizdeki ihtillci sanat hareketleri nce onunla balam
tr, denilebilir. Hibir zaman m frit olmyan bu ressam
mzn, Avrupadan dnd sralarda, yapm olduu re
simler ve bunlar arasnda birka kompozisyonla bilhas
sa, (Maskeli balo) kompozisyonu, sayl tuvallerimiz ara
snda yer alan eserlerdendir. Kbizmann, ancak kendi
sanatna lzumlu olan taraflarn ve daha ziyade mant
cn alarak gerek sanatkrlara mahsus endieler ve
aratrmalara kendini veren; ve modern sanat felsefesi
nin aksine, terkibi bir almaya gitmesini bilmi olan
Ali Avni elebi'nin son zamanlarda bir bezginlik, bir ih
tiyarlk iinde olduunu esefle sylemek lzmdr. Nitekim
Malatya'dan getirdii peyzajlarda da bu hal grlyor. Bo
yalarn palette ezip kartrmaa bile enen bir hal ki
bir geici maraz gibi grnmesi, tek tesellimiz oluyor.
Kendisi Mstakillerdendir.
D grubundan Bedri Rahmi Eybolu: Edirneye giden
bu gen ve taze ruhlu ressammz oradan on bir tuvalle
dnmtr. Bu tuvallerde Bedrinin her zamanki tazelii,
tatl gzellii ve fantazileriyle airliin oyunlar ve liriz-

298

mas vardr. Ancak bu tazelik ve iirlilik onu yeni tabiat


jhmal etmee ve kendi alageldii virtzln tekrar
lamaa gtrmtr.
Cemal Tollu: Antalya'ya gitmi ve on yedi tuvalle
dnmtr. Daha salam bir netice elde etmi gibi g
rnmektedir. Bilgisi mkemmel, renkleri hareketli.. Eski
tkz almasndan eser yoktur. Mahall hususiyetleri de
aksettirmee almtr. D grubundandr.
Gzel Sanatlar Birliinden Feyhaman Duran: G itti
i yer Gaziantep'tir. Dokuz tuval vermitir. Belli ahsiyeti
iindedir. Tabiat aynen resmetmee almtr. Gezinin
kendisine yeni bir ey ilve edip etmedii belli deildir.
Hibir teekkle bal olmyan Hmit Grel: Erzu
rum'a gitmitir. En verimli olanlardan biridir. On dokuz
tuvalle dnmtr. Bu tuvaller biribirinden gzeldir. Bil
hassa local ahengi ok iyi temin eden Hmit Grel, yeni
bir k ve atmosfer aksettirmitir. alma tarz her za
man olduu gibi cidd ve salamdr. Bazlar bu tuvalle
rin biraz karanlk olduu iddiasndadrlar. Biz o kanaat
te deiliz. Bilkis bu loluun eserlerine klsiklere has
bir derinlik verdii fikrindeyiz. Bu gezilerde en ok baa
r gsterenin Hmit Grel olduu sylenebilir.
Gzel Sanatlar Birliinden Hikmet Onat: Bursa'ya'
gitm itir. Yedi resim yapmtr. Eserlerine yeil renk h
kimdir. Fakat bu yeiller, bilmiyoruz, Bursann derin ve
sonsuz yeilini verebiliyor mu? sminin banda Yeil s
fatn tayan Bursa, hayalimizin penceresinden akseden
manzaras ile ryalarn hemiresidir. Bursa iin Sezonla
rn, Kurbelerin yeilleri lzmd. Hikmet Onat, Bursa'nn
manzaralarn bir fotoraf gzyle aksettirmee al
mtr. Sanatna bir yenilik ilve edip etmedii kendisince
bilinecek bir keyfiyettir.
Mahmut Cuda: Mstakillere bal bu ressam, ancak
drt tuvalle dnmtr. Daha ziyade k glge tarzn
tercih etmitir. Renkten ve atmosferden ziyade desene
ehemmiyet vermitir. Bilgili ve sabrl fakat az hislidir.
Metotlu eserleri kmsenmekten uzaktr.
Konya'ya giden Saim zeren de yalnz drt resim

299

yapmtr. Bunlar arasnda Mevlno Trbesi bizim iin


tarih ve hususi bir mn da tar. Bununla beraber resim
sanatnda bu cinsten mnlarn hibir deeri yoktur. Res
samn mevzuunu ne ekilde murakabe ve ifade ettiine,
plstie ne derece tatbik ettiine bakarz ve nihayet
mevzuun cemiyette, tabiattaki ve gerekteki mnsiyle
plstikte almas lzm gelen mns arasndaki iliikleri
dnrz. Bu bakmdan da, cokun formlar heybetletirilm i k glgeleri, kabark ve raksan bulultlariyle Mevlna Trbesi muvaffak bir eserdir. Saim zeren Mstakil
lerdendir.
Gzel Sanatlar Birlii messislerinden Sami Yetik:
zmire gitmitir. Sekiz resimle dnmtr. Manzaralar
n daha ziyade kubak grmtr. Fotorafik kompo
zisyonlar dnm gibidir. Tuvallerinde gne klarna
fazla yer verilmi ve patlarla allmtr. Yeni bulular
gstermez.
Mstakillerden Zeki Kocameminin alt tuvali vardr.
Rize'dendir. Bilhassa Mft camiini vmek isteriz. Zeki,
salam, derin ve ok hesapl alan bir ressamdr. Ken
disinin bu meziyetlerini Rize tuvallerinde takdirle seyredi
yoruz.

1939 ylnda seyahat eden ressamlar


Cevat Dereli: Sinop'a gitmitir, dokuz tablo yapm
tr. Bu gezilerde kendi kendisini bulan ahsiyetlerin ba
nda gelir. Sinop yolculuu, Cevatn yaratc hamlesi
olmutur. Bu tuvaller taze, ahs ve ahenktar renklerin
bir melodisidir. Mkemmel bir lokal iinde btn tablo
larn saran lo orman yeilleri ve onlar yumuatan gri
ler kurtulmu bir ruhun bir aynadan akisleri gibidir. Fa
kat Cevat'n btn olgunluu deildirler. Kendisiyle be
raber ayn ylda geziye kan on ressam arasnda birin
cilii almtr. Mstakillerdendir.
D grubundan Abidin Dinonun gittii yer Balkesir
ve getirdii resim dokuz tanedir. Garip ve kendine mah

300

sus Abidin Dino, sanat telkkisiyle, eserleri arasndaki


ba gene ancak kendisi zebilir. Fakat bize gre b
tn bu i bir Extravagancetan baka bir ey deildir.
Seyfi Toray: Trajik olan renkleri ve mevzular se
ven ruhuna uygun bir yere gitmie benziyor: Diyarbakr.
On iki tuval getirmitir. kisi manzara, biri yourt satan
kzlar adl bir kompozisyon ve dokuz tanesi portredir. Ar
kadalar iinde bu gezilerden en fazla portre ile dnen
odur. ki peyzajnda bir sunilik, zoraki bir romantizma
vardr. Sert ve uzun fra darbeleri, karanlk ve lm ko
kan bir frtna havas iinde harabeye benziyen binalar
ve bayku kouklarn dndren pencereler. Fakat
portreleri, bize, ark topraklarn stnde atlak ayaklarla
gezen ve sadece alp ark syliyen ve her hallerinde
Ortaasyal cetlerinin hain izlerini tayan gne kokulu,
kil renkli Anadolu kadnlarn verir. Ellerinde tuttuklar
karpuzlarn krmzs onlar bsbtn canlandrr. Yourt
anaklannn neftisi Seyfi'ye has bir renktir. Yalnz bu
portreler, blrlblrinln kopyesi denecek kadar birlbirlerine
benzerler. Bu hal, Seyfi'nin aleyhine bir taktik hatas ol
mutur. Hibir teekkle mensup deildir.
Gzel Sanatlar Birliinden li Karsan: Boluya git
mitir. On iki manzara yapmtr. Bu resimler bir bakta
gzel grnrler; fakat dikkat edilince boyalarda bir i
lik ve biteviyelik kendini hissettirir. Daha ziyade souk
renkleri kullanm olmas paletinde gstermedii titizlii
bsbtn meydana koyar. Bolu gibi zengin tabiatl yer,
daha fazla aln teri ve hislilik isterdi.
Sabiha Bozcal: Mstakil ressamlar ve heykeltrala r birliinden olan bu kadn ressamrrmz, Zonguldaktan
garip bir daarckla dnmtr. Dokuz tuvalinin dokuzu
da fabrikalara ve makinelere aittir. Sulu boya tesiri ver
dikleri gibi acele ve batan savma yaplm mecmua re
sim lerini dndrmektedirler.
D grubundan Zeki Faik zer: Eskiehir'de alm
tr. On drt tuval getirmitir. Bu resimler ok hafif grn
mektedirler. rptrlm hissini verirler. Daha ziyade ya
plmas dnlen tablolar ve kompozisyonlar iin az-

301

ck boyalarla tutulmu notlar gibidjr. Bununla beraber,


bir nevi zarafetleri var.
Turgut Zaim: Btn ressamlarmz arasnda ve b
tn sergilerde olduu gibi, bu sergide de kendi bana
kalm bir yz. Kayseri'ye gitmitir. Dokuz resim yapm
tr. En cretli aratrmaya girmi olan bu ressam, min
yatrlerden ald ilham geniletmee ve derinletirme
e almaktadr. Fakat seneler getii halde kat bir so
nuca varamaynn sebebi nedir? Masallardakine benziyen badem gzl Trkmen kzlar, alageldikleri min1
yatrler dnyasndan bir trl ayrlamazlar. Son zaman
larda, resimlerine perspektivi ve derinlikleri koydu. Fakat
o yasslk bir trl gitmiyor. imdi renklerin ince farkla
rn tetkik etmee balamas beklenir. Zira bugnk renk
leri dz sathlar halinde, biribirlerine akisleri vurmadan,
lzumundan fazla itibari olarak toplanrlar. Krmz, ma
vi, yeil byk lekeler halinde ki, gze ho grnmyor da
deildir. Minyatrlerde olduu gibi, bir nevi seksapel, bi
zi onlara doru ekmektedir. Kendisi hibir teekkle ba
l deildir.
Mstakillerden olan Refik Epikman btn eserlerin
de grdmz sertlii muhafaza ediyor. Fazla teknik
olma endiesi, eserlerinde, his tarafn ldryor. Buna
ramen geziden ald neticeler umumiyetle lehinedir. On
bir tuvalle dnmtr. En gzel peyzajlarndan bir tane
sinin ortasna koyduu mavi leke tabloya kazara mavi
mrekkep dklm hissini veriyor.
Hibir teekkle bal olmayan Malik Aksei, tablo
larna en fazla insan koyanlardan biridir. Kuvvetli taraf
eserlerindeki lokaldir. Bu lokalde islm bir hususiyet gs
terir gibidir. Sivasa gitmitir. On bir tuvalle dnmtr.
Bu tuvallerde de ayn hususiyetler ve ayn Malik Akse!
vardr. Sadece manzaralarn kendileri deimilerdir. Si
vaslI kz eski portrelerindeki ayn marazi yz tar. K k
rk dkk gibi duran bir desen, bu eserlere dnlm
ihmalin zarifliini verir. Malik hznl karakterini muha
faza etmektedir.
Gzel Sanatlar Birliinden Ayetullah Smer: Afyona

302

gitmitir. Dokuz eser vermitir. Pistik endieleri bir ta


rafa atarak tesirlerini edebiyat yaparak elde etmeye a
lmtr. Basit bir airanelik! Kfi deil... Mahall hu
susiyet olarak Afyon bidesinin kocaman bir figrn
resmetmenin ne dereceye kadar kendisini gayeye ula
trdn Allah bilir.

1940 yl iinde seyahat edenler:


D grubundan Arif Kaptan: Kastamonu'ya gitmitir,
dokuz tuvalle dnmtr. Byk bir deiiklik gstermez.
Her zamanki resimlerine benzeyen bu tuvaller, gene her
zaman yapt resimler kadar gzeldirler. ehrin muay
yen semtlerini ve hususiyetlerini semesi bakmndanbir yenilik gsterir. Alt ve ok tekrarlad gzeli, Kas
tamonuda unutsayd ve orada yeni bir acemilik devresi
ne girseydi, kendisi iin daha iyi olmaz m idi diye d
nyoruz. Hassasiyeti tek cepheli midir diye bir tered
ddn mevsimi henz gelmemitir.
Edip Hakk Kseolu: Seyhanda yapt yolculuktan
dokuz tuvalle dnmtr. Mevzularn Seyhann hususi
yetlerinden semitir. Fakat scak bir memleketin k
ve atmosfer hususiyetini vermek endiesiyle olacak, eser
lerini saran sarlk biraz kaba ve iptidai bir atmosfer de
nemesidir. Bununla beraber, (Pamuk tarlas) serginin
vlecek eserlerinden biridir.
Elif Naci: Samsuna gitmitir. Sekiz tuvalle dnm
tr. Bu eserler umumiyetle Elif Nacinin en gzel eserle
ri arasndadr. arambann arambas adn tayan
kompozisyonunu zikretmek isteriz. Mahall hususiyeti iti
na le verenlerden biridir. Kendisi D grubundandr.
Gene D grubundan Eref ren: Yozgata gitmi ve
on drt tuvalle dnmtr. Souk renklere daha ok yer
veren Eref, arkadalar arasnda zarifliiyle belirir. Ken
disini tekrar etmesi balca kusurudur. Nitekim, Yurt ser
gisindeki 14 resmi bu tekrarn kurbanlardr. Ayn tarzda,
ayn renklerde, ayn ebatta olan bu. resimler insan bk

303

tryor, ayr ayr zerlerinde durmak imknndan mahrum


ediyor. Ve bu suretle o resimlerin ince gzellikleri g
rlmemi oluyor. Halbuki bu seyahatte her bakmdan
bir hamle yapabilirdi.
Haili Dikmen; Giresuna gitmi, dokuz eserle dn
mtr. Bu yln birinci mkfatn kazanmtr. Hakettii
bir mkfat. Bilhassa, iki kompozisyoniyle bu seyahatte
en verimli neticeyi elde etmitir. Halil'in derin bir bilgiye
dayanarak almasn kendisi iin tehlikeli grenler var
dr. Eski statlarn yolunu tercih etmi olmas ve bu yz
den resim sanatnn etin taraflannda ahsiyet yapmaa
almas onu kolay tarzlarn temin ettii basit gzellik
lerden uzak tutuyor. Kusurlar byk aptaki iin kusur
lardr. Fakat gerek resme bu yoldan gidileceine biz
de kaniiz. Onda, sergilerimizde hasretini ektiimiz in
sanlar ve mevzulu kompozisyonlar vardr. Kendisi D grubuna mensuptur.
Meihat Ekinci: Aydna gitmi, alt tuvalle dnm
tr. Mstakillerdendir. Gezinin bize tantt ressamlardan
biri olmutur. Eserleri ok allm, teferruatlandrlm
eserlerdir. Gzel arabeskleri olan (Aydnl kadn) portre
sinde bir nevi Anadolu Ciyokondas yaratmak istemitir.
Bir zenti hissi vermesine ramen, elerin ve beer bir
almaya doru gittiini memnuniyetle kaydetmeliyiz.
Konturlara verdii ehemmiyet desenlerini daha gzelle
tiriyor. nce izgileri, onlar biraz tezyini klmaktadr.
Nurettin Ergven: spartaya gitmi, alt tuvalle dn
mtr. Hibir teekkle bal deildir. Bir anda gelmi
bir cokunluu, gene bir anda tesbit etmek isteyen bir
hali vardr. Atein krmzlar etrafnda dnen sinirli bir
renk daglas. Hoa gidiyor.
Nuruiiah Beric Amasya'ya gitmitir. Alt tuvalle dn.mtr. D grubundandr. M etot katlndan kurtulmua
benzemektedir. Hisse de nihayet yer vermee balam
tr. Gezinin ruhunda bir tazelik rzgr estirdii grl
yor. Nitekim sonradan nc Devlet Sergisinde yepye
ni ve kuvvetli bir Nurullahla karlatk.
Saip Tuna: Maraa gitmitir. On tuvalle dnmtr.

304

Bir ksm portredir. Bir deiiklik gstermemitir. Eski


yolunda devam etmektedir. Hibir teekkle mensup de
ildir.
eref Akdik: ele gitmitir. On tuvalle dnmtr.
Gzel Sanatlar Birliine mensuptur. Eserleri her zaman
ki kuvvetini muhafaza etmektedir.

1941 yl iinde seyahat edenler:


Nusret Karaca: Urfa'ya gitmitir. Dokuz eserle dn
mtr. Bir yenilik ve hususiyet gstermemektedir. Hi
bir teekkle bal deildir.
Sadk Gktuna: Tokata gitmitir. 14 tuvalle dnm
tr. Ali Rza Beyin talebesi olan Sadk Gktuna, onun
yolunda, vefakr yrmektedir. Tokattan getirdii eser
lerde de ayn yolun devamn grmekteyiz: tabiata tam
bir ballk. Hibir teekkle mensup deildir.
Sami Lim: Kars'a gitmitir, on iki eserle dnmtr.
imdiye kadar grdmz eserlerinde henz yolunu ara
makta olduu hissini veren Sami Lim, gezide de bu ara
trmalarna devam etmi grnmektedir. Hibir teekkle
bal deildir.
Ali Rza Bayazt: Elza gitmi ve yedi eserle dn
mtr. Hibir teekkle bal deildir.
Salih Uraili: Manisa'ya gitmi, yedi eserle dnm
tr. Ta basmalarn hatrlatan tuvallerinde bizi hkm
vermekten alkoyan garip bir canayaknlk vardr. D grubundandr.
Ahmet Hakk Anl: Ktahyaya gitmi, sekiz eserle
dnmtr. Biri kompozisyondur. yi alm ve umumi
yetle iyi netice almtr. Yalnz eserleri, maksatsz bir ka
ranlk iindedir. Hibir birlie bal deildir.
Refia Erden: Ordu'ya gitmi, sekiz eserle dnm
tr. Bu eserler ona bir ahsiyet verebilecek kudrete eri
memitir. Hibir birlie bal deildir.
Fahri Arkunlar: oruh (Artvin) e gitmi, on eser
le dnmtr. Bu on eserin alts desendir. Bu gezi

305

F.: 20

kendisini daha yakndan tanmamza vesile olmutur. Dik


katli ve cidd alt grlmektedir. Hibir teekkle
bal deildir.
M. Selim Turan: Mula'ya gitmi ve on iki tuvalle
dnmtr. Yurt gezilerinin aydnlatt en kuvvetli kabi
liyettir. Bu kanaatimizde yanlp yanlmadmz ileriki
almalar ve eserleri gsterecektir.
Ttncler adl byk kompozisyonu, son seneler
deki resmimizde bir hamle saylmaldr. Bu tuval, yalnz
941 gezisini yapan on ressam iinde deil, serginin b
tn iinde de en kuvvetli tuvallerden biridir. Dier bir
peyzaj; Develi peyzaj da ayn kuvvettedir. Hatt belki,
daha da az kusurludur. Selim Turan ustalk ve mahare
te kar bir tazelik, kemale kar bir dinlik ve hareket;
tatl bir melodi yapmak rahatlna kar senfoni yapmak
etinlii iinde yurt gezilerine ahs bir mn katanlar
dandr. Hibir teekkle mensup deildir.
Kemal Zeren: Vana gitmi ve on iki tuvalle dn
mtr* Eserlerine yeni bir eda ve hava katanlardandr.
Mahall hususiyetleri muvaffakiyetle belirtmitir. Bununla
beraber yorulmadan kendini aramakta olan bu ressam,
bu geziden getirdii eserlerle de henz vazh bir sonu
ca varma benzemiyor. Mstakillerdendir.
Bu dnceler, tamamen bizim ahs dnceleri'
mizdir. Hi phesiz, zaman bir ksmnda bizi yanltr. Fa
kat bir ksmnda da hakl olduumuzu gsterir.

306

Birinci Blm in nc Ek

DNAMO. YAZGISINI SYLYOR


Bu eki, Dr. etin Yetkinin Siyasal ktidar Sanata
Kar adyla, 1970 ylnda Ankarada yaynlad alma
sndan aktaryorum. Dr. Yetkin, Dinamonun kendisine
anlattklar ile Ant Dergisinin 7 Nisan 1970 tarihli say
snda yaynladklarnn bana bir zet bilgi koyuyor. Al
yorum.
Haan zzettin Dinamo, 1935 ylnda Ankara 1. At
Ceza Mahkemesince gizli rgt kurma ve bildiri yaynla
ma savlaryle 4 yl ajr hapis cezasna arptrlmtr.
1943 ylnda stanbul 1 no. lu Skynetim Mahkemesinde
yaplan yarglanmas sonunda Dinamo 1 yl ar hapis
cezasna mahkm olmutur. 1944 ylnda Ankara 1. Gar
nizon Mahkemesi, T.C.K.nun 142. maddesine dayanarak
yazara 1 yl ar hapis cezas vermitir. Dinamo, yedi
yl askerlik yapm ve bu askerlii sresinde toplam ola
rak 10 ay hapis cezasna arptrlmtr. 6-7 Eyll olay
larndan sonra da tutuklanan yazar, drt buuk ay tutuk
lu kaldktan sonra yarglamasz olarak ylece serbest
braklmtr (*). lk cmle, Dr. Yetkine Dinamo'nun an
lattklaryla bile eliiyor; Dinamo, gizli rgt ya da bil
diri datmaktan deil, bir iir yakalatmaktan hkm gi
yiyor. Bundan bir ka yl nce, Sabahattin Ali de, Kon
yada bir iir okumaktan ve yakalatmaktan hkm giy
miti.
(*)

Dr. etin Yetkin, Siyasal ktidar Sanata Kars,


Ankara, 1970, s. 101-109.

307

Dinamo'nun ikinci hkm giymesi, 1943 ylndadr;


Stalingradtan sonra, smet Paa Rejimi'nin aydnlara
kar amansz bir cephe kurmasyla gerekleiyor. Sr
gnler ve Dinamo'nun mahkmiyeti bir tr mesaj olu
yor.
Toplumsal mcadelede mesaj kiiler vardr.
Haan zzettin Dinamo'nun yazgsn, dzenliyerek
aktaryorum. Baz paragraflar atlyorum.
... Ben Sivas'ta retmen okulunda renciyken,
orada 1920lerden beri sosyalist bir evre vard... Eski
legal almalar dneminden kalma bir hatfa ve bunun
iinde de birka kii yayordu. Aydnlar arasnda sre
gelen bu daha ok duygusal sosyalizm geleneine sahip
retmenler, ben Sivas retmen Okuluna renci ola
rak gittiimde saygdeer kiiler olarak devletin kuru
lularnda grev grmekteydiler. airliimiz abucak ev
rede duyulduundan ehrin trl okullarnda ve kurulu
larnda alan bu sosyalist kafal kiilerle 'Adm' adl
sosyalist bir dergi kardk... retmen olmay baar
yor.
Ksa bir retmenlikten sonra Gazi Eitim Ensti
tsne girdim. Orda, birka yerde yazdm gibi Vali Nev
zat Tandoanla polis mdr Salih Kl'n hazrlad
bir provakosyona derek tutuklandm. Sivas retmen
Okulu rencisiyken trenin ilk kez bu ehre gelii dolay:*siyle yazdm uzun bir iir, bu tutuklamada ele geti.
Tren iiri zamann babakan smet Paa'nm tren siya
setine aykr bulunduundan 'yukardan gelen emirle' An
kara Ar Cezasnda drt yl hkm giydim. iirin b iri
cik msveddesi polisin eline geip smet Paann eline
dek gittiinden o gn bugndr yitiktir.
1939 ylnda drt yl bitirerek cezaevinden kp s
tanbul'a geldim... Benimle arkadalarmn (anti-faist) i
irleri Trk hkmet ve devlet adamlarn Hitler, Goering
ya da Gbbels kertesinde tedirgin etmee balamt.
te yandan stanbul'a ve Ankara'ya yerlemi Gestapo
rgt, elindeki sahte dolarla btn tatlsu faistlerini
avlam, rgtlendiriyor, btn burjuvazinin elindeki ya

308

yn organlarnda dou cephesi savalarnn Alman d


ncesini okayan yanlarna dein yazlar yazdryordu...
Bizim 'Yeni Edebiyat ve 'Ses' dergilerinde yazd
mz iirlere, yazlara di bileyenlerin haddi hesab yoktu.
Kanl dnem, airlik nn abucak getirmi, bir boc
dsnn kzl rts gibi omuzlarmza atmt. Tatlsu faistleri stanbula 'Kzllar' adiyle kitap, bror ya
ynlayarak Almanlar stanbul'a girince nasl kesilip biileceimizi anlatyordu...
Bizim zgrlk ve sosyalist kokulu iirlerimizin
etki alan ok geni olmutu. Bu iiri yabanc bir ideolo
jinin rnleri sayan zamann dirijanlar, buna kar bit
mill iir kampanyas amak istemi, balarnda Behet
Kemal alar, Ahmet Kutsi Tecer, vb. bulunan bir kl
tr grubu Osman Atill gibi genlere hece vezniyle vatan
iirleri yazdrmaa balamt. Vatan iirlerinin konusu,
gzel kyl kzlar, yiit mehmetikler, cennet gibi ky
ler, dalar, ormanlar, altn gibi ekin tarlalanydl
1942'de stanbul balk rgtlerinin aalan, yani
deniz aalan, stanbul halk alktan kan alarken, balk
fiyatlarn yksek tutmak' iin denize yenilebilir elli bin
ift torik dkmlerdi. Biraz Ankara'daki yeni vatan i
irlerinden. biraz da bundan heyecana gelen ben 'Vatan
arks' diye uzun bir iir yazdm. Bunda, Mustafa Ke
malin bir nutkunda da syledii gibi, vatann salt da
lardan talardan meydana gelmediini, ol* daha karma
k bir nesne olduunu anlatmak istedim. Didaktik bir
iir olduu anlalyor.

Voton,
Tek keisi haczedilmi Zaral Haan.
Vatan,
Su orknn banda vuruhnu yatan.
Vatan, aalann srleri uruna
Amasyann Akda yaylasnda
Birbirini boazlam iki krpe oban.
Vatan, milyonlarca topraksz kyi,

300

Vatan, her yl stmadan ve veremden


Kara yere inen yarm milyon l!
Vatan, bir bir yamal giynei iinde
Ta topra altn ehirlere doru
Tozlu gurbet yollarna dizilii
Vatan, bir lokma ekmek parasna
On sekiz saat i.
Vatan, i bulmak iin
Karnnn kapsn -aylarca mhrleyip
Fabrika kaplarnda nbet bekleyi.
Vatan, uuruma umamak iin
plerle aalara balayp kendisini
ve kzn
sarp bir yamata ift sren
Yenice kynden Krt Hseyinin trks.
Vatan, Amasyann Kalgan kynden
on dokuz yanda Ali'nin
kopard lk
len eecei arkasndan.
Vatan, fiatlar drmemek iin
stanbul'da denize dklen
Elli bin ift torik.
Vatan, binlerce derdin
nsana hergn edip durduu
kahpelik
kahpelik
kahpelik.
*
* *

kinci Dnya Sava, stanbulda aydnlarla Alman


yanllar arasnda mcadeleyi kztryor. Dinamo, bu m
cadele iinde, Hitler yanls kalemler hergn gazeteler
de dou cephesini Hitler namna kar kar fethediyor,
duraklam, yerinde saymakta olan Alman ordularnn
yzlerce kilometre nnde koar adm faizmin zaferine
doru gidiyorlard diye anlatyor. Dayanamyor ve ki
Emekli General ve Bir Sivil Amirale adn tayan bir
yergi iiri yazyor. ki emekli general, Hitler tarafndan,
Dou Cephesini gezmeye arlyor. Sivil Amiral ise.

310

Hitler yanls ve Cumhuriyet Gazetesi yazar Abidin Daver oluyor.


Anlatmasn srdryor: Abidin Dino bunun Sese
konmamas iin uzun uzadya direndiyse de ben ar
bastm ve iir Ses'te kt. Bu iirin yaynlanmasndan
sonra aradan yirmi drt saat gememiti ki, skynetim
komutanlna arldk.. On gn sonra Skynetim Mah
kemesine arldk. Bir serven balyor.
Biz, bylece Skynetim Mahkemesine tanaduralm. Birgn ikinci ubeden bir polis geldi. Askerlik iin polis
mdriyetine gitmemi bildirdi. Uzun okul yaaym ve
mahpushanede yatmam yznden askere gidememitim.
Yedek subaylk hakkm kazandma dein kamp belge
lerim vard... Beykoz ube reisi beni Selimiye klasna
gndermek iin jandarma kumandanlna teslim edince
jandarma baavuu hemen ellerime kelepe vurdu...
Er olarak, nce iyi bir ktaya verildim. kinci olarak
verildiim ktamda benim iin srp gidecek felketle
rin an ald: iriyar birka kta avuunun terrrne b
rakldm... te, benim ok dara geldiim bu gnlerden
bir gn yazar Ali Rza Seyfi Beyin olu, sonradan film
yldzlarndan biri olan Turan (topu alayndayd) bana
topu subaylarndan iki kiinin, bu arada benim de
yazlk kampmzn bulunduu ormanlk blgede ldrl
memiz zerinde konutuklarn, pencerenin dnda rast
lant olarak dinlediini syledi. T stanbuldan beri top
lanan bu terr havas kafam kartrd. Ktam brakp
uzaklamak zorunda kaldm.
stanbul'da hi saklanacak yerim yoktu. Bu yzden
bir ara Karacaahmet Mezarl'nda saklandm. Karacaahmet Senfonisi adl iirlerimin bir bln o zaman
yazdm...
Yakalandmda iki ay mdriyetin dam blmnde
b ir hcrede tutuklu kaldm... Bizi Buradan Askeri Ceza
evine gtrerek (84 kiiydik) garnizon mahkemesine ver
diler. Yarglanmamz bir yl srd. Bir yl ar hapse arp
trlarak eski ktama gnderildim. Ora garnizon mahke
mesi de yaptm askerlii yakarak beni alt ay hapse

311

mahkm etti. Orda cezam ekerek Erzincan'a srldm,


ordan Plmr'e verildim. (Grdm baskya dayana
mayarak bir kez daha katm..) te, bu srada Rus s
nrndaki ktalara Ankaradan benim iin yle bir emir
verildi: Haan zzettin Dinamo ikinci defa ordudan firar
ettiinden snr zerinde grld yerde vurularak ele
geirilmesi...
Bu emir, o zaman snrda yedek subayln yapan
retmen Ziya Yama'n eline gemi, armt. un
dan ki, Dinamo'nun yakalanmas deil, grld yerde
vurularak ldrlmesi sz konusuydu....
Krehir'de Yerky istasyonunda yzlerce kiinin
gzleri nnde yakalanm, btn anlamyle utan ve
rici korkun bir rezaletti. Bir stanbullu kadn bilet ald
m srada ellerimden erkek olduumu anlam, beni ih
bar etmiti. Her yanda kadn klnda bir Rus casusu ya
kaland sylentisi alkalanyordu. Btn Orta Anadolu
emniyet rgt ayaktayd. Bu trajik bir komediden baka
bir ey deildi. Birka sosyaliste iir karalamaktan, i
nereye gelip dayanmt. Devlet gc bir tek insana kar
harekete geince korkun bir ey oluyordu.
Her neyse, bu yakalantan sonra da ok zahmet
ve eziyet ekerek Erzincan'a gtrldm. Ordaki hapis
hanede yeniden drt buuk aya mahkm edildim... Ce
zam bitirerek Plmrdeki eski ktama gittim ... Erzin
canda yanma eskiden tandm birka arkada daha
katld. Mula'daki yeni ktamza doru yola karldk.
Aydn'da jandarmaya teslim edildik. Karakoldan karako
la teslim edilmek kouluyle yola dizildik.
Egenin korkun sca altnda yayan ve ellerimiz
kelepeli gidiyorduk. inede nl jandarma taburu var
d. Yrtk postallar iinde ayaklarmz patlad, yara bere
iinde kaldk. ineye vardmzda bir yn delikanl jan
darma, keyiften azlar bir kar ak bizi karlad. Bizi
karanlkta t jandarma kouunun altnda merdivenle
inilen bir yer alt hcresine itelediler. erde ayaklanmz
insan pisliklerine batt. Pislik ve sidik kokusu buram bu

312

ram ttyordu. Demek ki, bizden nce gelenler ilerin


buraya yapmlard.
Betonun stne yorgunluktan kvrlp birbirimize
yaslanarak bir ekerleme kestirelim derken, kap ald.
Bizi birer birer alp gtrmee baladlar. Sra bana ge
lince anlatlmas ok uzun srecek ikencelere uratt
lar...
Dinamo, yazgsnn bir blmn de, Ant Dergisine
anlatyor (*). Yetkin de, bunlar kitabna aktaryor.
.....Kafama, suratma yediim ar yumruklarla na
kavt olmu gibiydim. Yumruklarn en mthii eneme
inendi. Ben uyuuk bir durumda ayakta, depreme tutul
mu ine kavaklarndan biri gibi sallanrken, sekiz-on
jandarma beni anadan doma soyarak srtst souk be
tona yatrdlar. Her kolumdan ve bacamdan ikier kii
aslyordu. Srtm buz gibi betona yapnca, sersemliim
geer gibi oldu. Hayatnin (stavu) eilip tenasl uz
vuma dikkatle baktn ayrt ettim.
Snnetli olmasna snnetli ama, bu onun gvur
olmadn ispatlamaz
dedi -. Yahudiler de snnet olu
yor. Belki de yahudidir. Balayn unun kamna bir ip.
evrede ipe benzer birey bulamadklarndan bir jan
darmann getirdii teli sarmaa baladlar.
Hayat
Ulan, herifin eyini keser bu. Bouna bamza
mi aacaksnz? Bir knnap bulun hi olmazsa! dedi.
Birka dakika iinde bulunan bir knnap skca balad
lar. Birisi iyi balanp balanmadn anlamak iin knnapa aslnca barmak zorunda kaldm. Yemekhane kah
kahalarla nlad. Sonra Hayat bir jandarmann adn a
rarak: 'Tkr unun azna dedi. Azm zorla yrtarcasna aarak hazrladlar. Kendisine buyruk verilen jan
darma, hak tv' diye azma tkrd. Hayat stavu
bir bakasn parma ile gsterdi: 'Sen de smkn, bu
gvurun azna diye emretti. O da azma smkrd. Bir
sr gen insan elimi yzm smsk tuttuundan kafa
(*) Ant, 7 Nisan 1970.

31a

m oynatamyor, azma dolan iren yabanc maddeleri


dar pskrtemiyordum.
Hayat, bir baka jandarmaya:
Haydi sen die ie bu hergelenin azna.
dedi.
Jandarma, hi ikirciklenmeden yanma diz kt ve a
zma pek az da olsa drd. Biraz sonra Hayat, jan
darmaya yle n le d i:
Ulan bu herifin aznn iine sacak kimse yok
mu?
Erattan hibiri bu korkun ie yanamak istemediyse de Hayat bir jandarmay kolundan kavrayarak
Syr ulan donunu, s bakalm u hergelenin azma!
diye bard.
Aman komutanm, ben biraz nce ayakyoluna
gittim. Ben de bir ey kalmad, yapamam!...
stavu br jandarmalar da sktrdysa da hi
biri bu iren ie yanamad. O zaman, 'Brakn yleyse
.kalsn diye emretti..

314

Birinci Blm in Drdnc Ek

K KTAP

K KUAK

Emin Trk Eliin, dil bilgisi ve eviri, siyasal Oli


gari szcnn edebiyat kayna, 1940 Kua
ile 12 Mart ve 12 Eyll Dnemlerinde hapse konan
genlik ile ilgili enaz ek.

Amerika Birleik Devletleri'nde otomobil fabrikala


r var, otomobil mezarlklar ve second hand, elden d
me, otomobil satan galeriler var. Second hand ya da
used kullanlm otomobillerin alclarnn bir blmn
az gelimi denilen lkelerden gelen grevliler oluturu
yor; bunlar, staj ya da eitim iin gittikleri Amerika Bir
leik Devletleri'nde burslarndan artrdklar paralarla bir
kullanlm otomobil alp lkelerine dnyorlar. Trkiye
de, Vehbi Ko otomotiv sanayiini kuruncaya kadar, oto
mobil edinmenin nemli yollarndan birisi bu elden d
me Amerikan otomobil piyasalar oldu. imdi Fiat ve
Renault montaj ile birlikte second hand Amerikan oto
mobillerine bedelsiz ithalt kaplar kapand.
Trkiye, second hand ya da kullanlm kitapla
ra kaplarn ne zaman kapatacak?
nce Encyclopedia Britanicadan aktarma yapabili
yorum: Sinclairs fiction was largely topical in nature and
in the U.S. most of his books did not survive their occasion; but they were vvidely translated and continued to

315

be read in othar countries ( ). Trkiyede Altn Zincir


kurgu-roman ile bilinen Upton B. Sinclair'in, kitaplarnn,
gncel olaylara dayand, gncellik kalknca aranmad
. fakat dier lkelerde ok geni bir okuyucusu bulun
duu, okunmasnn srd anlatlyor.
Sonra Encyclopedia Americana'dan aktarma yapa
bilirim: Jack London maddesinde he is more widely
knovvn abroad than he is in the United States (*) yaz
yor. Trkiyede en ok Demir ke romanyla bilinen
Jack Londonun Amerika Birleik Devletleri'nden ok ba
ka lkelerde tannd belirtiliyor.
Bylece Sinclair ve Londonun, Amerika Birleik Dev
letleri iin bir ara okunduktan sonra srekli bir ihra meta haline geldikleri anlalyor. Her ikisi de bir ara Ame
rika Birleik Devletlerinde Sosyalist Partiye ye oluyor
lar; her ikisi de sonra ayrlyor. London, morfin alarak
1916 ylnda intihar ediyor. Sinclair, 1933 ylnda Sosyalist
Parti'den ayrlarak 1934 ylnda Demokrat Partiden California Valiliine aday gsteriliyor. Kaybediyor.
Londonun Trkeye dorudan adlandrlarak De
mir ke olarak evrilen Iron Heel roman 1906 yln
da ve Sinclairin Altn Zincir adyla yaynlanan Mammonart. zenginliin insan alaltan zelliini anlatan
Mammon szc ile sanat szcnden yaplan Mammonart evirinin aksine sanat aalayc bir anlam ta
yor, 1925 ylnda yazlyor. Bir zamanlar sosyalist parti
yeliklerine karn, Sinclair ve London, Ankarada bu
labildiim, Sovyet Ansiklopedilerine girmiyorlar; Demir.
ke, Lenin ncesinde ve Altn Zincir, sonrasnda yaz
lyor. Altn Zincir, 1920 yllarnn ikinci yars Sovyetler
Birlii'nde sanat, sosyalist kuruluun dorudan hizme
tine veren ve bir yanda sanat bir tr propagandaya in
dirgeyen bak asna pek ok uygun dyor. Chicago
Mezbahasndaki alma koullarn konu alan ve 1906
ylnda yaynlad The Jungle romanyla sosyalist ede
(*)
(**)

Encyclopedia Britanica, Cilt 20, s. 559.


Encyclopedia Americana, Cilt 17, s. 701.

316

biyatta bir yer edinen Sinclair in Mammonart ile, Sovyetler Birliinde vlebileceini dnm olmas mmkn.
Demir ke ve Altn Zincir adlarn Trke'ye.
1940 Kua'na sokulabilecek olan Emin Trk Eliin ka
zandryor. Mill Ktphane kataloglarnn incelenmesi u
nu gsteriyor: Altn Zincir, ilk kez, 1940 ylnda, stanbul
Numune Basmevi tarafndan ve Emin Trk Eliinin e
virisiyle yaynlanyor. Demir kenin ilk yayn, yine M il
l Ktphane kataloglarna gre, yine Emin Trk Eliin
evirisiyle ve 1966 ylnda, stanbulda Gn Yaynevi (*)
araclyla gerekletiriliyor. Fakat Emin Trk Eliin'in
bu kitab 1939 ylnda evirdii (**) biliniyor; ve asl oku
yucular, 12 Mart ve 12 Eyll dnemlerinde hapse giren
kuaklardan oluuyor (***) Daha ak yazabilirim': 1906
ylnda, Lenin'in ve Leninizmin tannmasndan ok n
ce yaynlanan ve 1939 ylnda (****) Trkeye evrilen
Jack Londonun Demir kesi, en ok Tek Yol Devrim
yolunu ve Oligari zmlemesini iziyor.
Bu ksa eki, ayn zamanda, bir ok amac gerekle
tirebilm ek umuduyla yazyorum. Amalarm sralyorum.
(*) Gn Yaynevi, Ostrovskiyin elie Su Verildi, Nazm
Hikmetin Yaamak Gzel ey Be Kardeim, Behice Boranm
Trkiye ve Sosyalizmin Sorunlar trnden kitaplar da yayn
lyor.
(**) 1939larda evirmiti Demir keyi. Yukarda anlat
tm nedenlerle, 27 yl baslma olana bulamad bu deerli
kitap.
Emin Trk Eliin, Kemalist Devrim deolojisi, s
tanbul, 1970, s. 11.
Asiye Eliinin nsz.
(***) Demir ke, Trk yayncl iin bir hazine ilevi
gryor. Eliinin evirisi Gn Yaynlarndan May Yaynlarna geiyor ve zaman iinde 7 bask yapyor. Bunun zerine
1974 ylnda Sleyman Nebiolu ve emsa lkinin ayr ayr
evirileri, 1976 ylnda Reha Pnar, evirisi yaynlanyor. Adn
saydm yaymevler inden baka, Birlik, Ar arat. Oda Yaynlar
da Demir k e basyor. emsa lkinin eviriini basan Oda
Yaynlar, 1974 ylndan sonra, 5 bask yapyor.
(**) Bir mektubunda hapishanede Sabahattin Alinin de
Demir keyi evirdiine rastladm.

317

Bir: Trkiye, baka lkelerde elden dme dnce


lere lyk deildir.
ki: Teoriyi edebiyat olarak renme izgisini, Ahmet
M ithat Efendi'den balayan Kemal Tahirden geen gele
nei brakma zaman geldi, geiyor.
Her sanat rn ideolojiktir; bir teoriye dayanyor.
Her sanat, bir teoriyi yanstyor. Ancak sanat, sanat ola
rak kald srece hi bir zaman bir teoriyi aklayam
yor. Bir sanat rn, bir teoriyi ^klamaya kalktnda
sanat rn olmaktan kyor. Bu, teorinin yapsndan
ileri geliyor. Teorik olan; her zaman nettir; ayrktr. Ger
ei deil zn aktaryor. Teorik olan, kendisi yaamyor;
yaatyor.
Sanat rn, bir teoriyi anlatmay stlenince, sanat
olmaktan kyor ve az gelimi insanlar iin yazlm, az
gelimiler iin yazld iin, tmyle abartlm, tek yan
l oaltlm bir ders kitabna dnyor. Sanat rn,
teoriyi aklamay stlenince, teoriyi arptyor-, yoksulla
tryor.
Altn Zincir ve Demir ke, arptlm ve yoksul te
orinin gzel rneklerini veriyorlar. Buna ek olarak. Altn
Zincir, sanat yalnzca bir propaganda olarak gryor;
Demir ke ise Altn Zincirdeki sanat anlayna uygun
olarak, son derece mekanik bir biimde alglanm bir
Marx ile Nietzche'nin grlerinin karlkl konumundan
oluan teorisini propaganda ediyor.
: Bilmeyi bilmek gerekiyor.
Bilme nedir? Ne, nasl bilinmi oluyor? Trkiye'de
en kt bilgi bilme ile ilgili olarak duruyor.
Trkiye'de en ok ky kkenli yazarlar bilmeyi bil
miyorlar.
'
Altn Zincir ve Demir keyi eviren Emin Trk Eliin, bir dili eviri yapacak dzeyde bilmediini bilmiyor.
Kimse kp da, sol ile sa arasnda kararsz kalm. Cemil
Meri hari, Emin Trk Eliin'in bir dili evirecek kadar
bilmediini sylemek zahmetine katlanmyor.
Bilmeyi bilmek, olumlu olarak retilemez; ancak
bilmeyi bilmemenin olumsuz rnekleriyle gsterilebilir. Bu

318

nedenle Trkiye'de bilmeyi bilmemek, olumsuz rnekleri:


gstermekten kanma igdsnden dolay artyor.
Baarl bir gazeteci ve Amerika Birleik Devletlerim
de sekin bir eylemci olan Upton Sinclair, 1878-1968 d
neminde yayor, sanatn servenini bir roman krgusu:
iinde anlatmay denedii Altn Zincir'e, sa'dan nce98073 ylnda - u halde bundan yz bin yl evvel - gzel
bir akam st Og'un olu Ogi maarasnn nnde ya
nan atein banda oturuyordu szleriyle balyor. Ma
arann duvarlarndaki sslemeden sanat kyor; ancak
bu balangcn anlatmak istediini sslemesinden endie
ederek, romannn hemen banda unlar yazyor: Ogi
ile evldn mmkn olduu kadar abuk bir yana bra
karak bu kitabn sanatyla maldar snf arasnda iliki
lere dair bir inceleme olduunu syleyivereceim (*).
Maldar snf ile sermayedarlar anlatlmak isteniyor; y
le sanyorum (**). Bunu, yabanc dil bilmezliinin deil,
Trkeye titizlik eksikliinin bir gstergesi sayyorum.
Devam ediyor: nsanlk tarihinin ilk douundan bu*
yana sanatnn yalnz bir tek yolda n ve baar elde
ettii tezi ileri srlecektir: Hakim snflar mek, ulu
lamak suretiyle ve onlarn hizmetinde kalarak. Onlar e
lendirmek ve parlak renklerle tasvir etmek, sonra onlarn
esir ve uaklarna efendilerini nasl sayacaklarn ve on
lardan nasl korkacaklarn retmek mecburiyetinde idi.
Dorusu, bunlar, sanat anlatmyor ve arptyor. Burdo
<*)

Upton Sinclair, Altn Zincir, Emin Trk Eliinevirisi, May Yaynlan, tstaribl, 1966, s. 11.
(**) Sermaye ve Capital, her ikisi de, ba ile ilgilidir.
Daha sonra Trkecilerin uydurduklar anamal szcn
de hi beenmiyorum; ideolojik olarak yanl buluyorum.
Mal, kylerde ve yalnzca makina ieren sabit sermayeden
nce, iletme sermaye anlamnda, sermayeyi anlatabilir. Bu
nun tesinde sermayenin ana ilfe ilgisi yok. Ana szc
bir sevgiyi ieriyor; sermayeye szcne sevgi aktmay anla
myorum.
Sermaye, Trkeye balk olarak kazandrlabilir; K
k Ansiklopedide gelitireceim.

319

dalmyor ve bir yerde ekliyor: Sanat, i gdsel kaldk


a bir oyundr; fakat olgun ve bilinli bir duruma gelin
ce propaganda olur (*). Bu kaddrck aktarmann, bu
vulgar sanat tarihi hakknda yeterli bilgi verdiini d
nyorum.
Bu evirinin dili zerinde durmuyorum; Emin Trk'n
Demir keyi de ayn zamanda evirdiine iaret ettim.
Ayn eviri dzeyi ikisi iin de geerli oluyor; Demir keyi rnek seiyorum.
Roman kahraman, ii kkenli sosyalist eylemci
Ernst Everharddr; didaktik romanclar, isimleri bir rastJant ile semezler. Everhard, pek gl olarak anla
labilir. Sevgilisi, Kaliforniya'da bir profesrn kz Avis'dir; avis Latince, ku, gelecek, gsterge anlamlarna
geliyor.
Emin Trk, Avis'in babasnn Kaliforniyada, Berkleyde Devlet niversitesi'nde profesr olduunu yaz
yor. Bu ilk test oluyor; Amerika Birleik Devletlerinde
Devlet niversitesi yok. State, eyalet anlamna ge
liyor ve bunlar eyalet niversiteleridir; eer bir kimse
State szcnn bir de eyalet anlamna geldiini
bilmiyorsa, henz dil bilmiyor saylabilir.
Macera romanlar yazar Jack London'un Nietzsche<den etkilendiine deindim. Nietzsche'de stn nsan
kavram var; bunu nsan stn olarak (**) Trkeye
eviren ~hem yabanc dil ve hem de Trke bilmiyor, de
nebilir.
Onun zerine Percy Laytona mracaat ettim. O
devlet imtihann kazanarak sonra gazetecilie gemi,
raportr olarak gazeteden en nfuzlusunda yer tut.maya balamt (***). Dorusu, imdi yazacaklarm ya
zarken ok zlyor ve utanyorum: Gazetede raportr ne
j yapyor? Cmlenin her yann ele alabilirsiniz; ancak,
(*)
(**)
<)

. Sinclair, Altn Zincir, op. cit., s. 23.


Jack London, Demir ke, Emin Trk Eliin e
virisi, stanbul, 1967, s. 21.
ibid., s. 65.

320

ngilizce reporter gazeteci demek. Raportr anlam da


var; ancak gazeteci anlam ilk akla gelen oluyor. Ayn
paragrafta redaksiyon politikas tamlamas geiyor,
yaz ileri politikas anlamna geliyor. Bunlar bilmeden
eviri yapmak, ok byk bir cret iidir.
Bunlara dokunmadan Trkiye'de bilmeyi renmek
mmkn m?
ikago komnnn gnn yaadm ve diyebi
lirim ki, btn bu mddet iinde halkn boazlanmasndan
ve bulut trmalyanlar arasndaki hava kavgasndan ba
ka bir ey grmedim (*). Anlalmas mmkn deil;
bulut trmalyanlar, gk delen olarak anlalrsa ve ikagoda ok sayda var olan gk delenlerin tepesinden
yaplan sava dnlrse, anlalmas kolaylaabiliyor.
Kongre ve senato bo bahanelerle gln oyun
caklardan baka bir ey deillerdi. Kamusal faydalar il
gilendiren sorular eski kaidelere gre merasimle tart
lp geitiriliyor, gerekte ise her ey Oligarinin emir
lerine meruluk damgasn vurmaya yaryordu (**). Bu
eviride kesin uydurma var; Amerikada Kongre, Temsil
ciler Meclisi ile Senato'dan oluuyor. Kongre, Senatoyu da iine alyor ve kamusal faydalar, kamu yarar ya
da toplum kar olmak gerekiyor. Btnnden bir anlam
karabilmek iin, bulmaca zmek zorunlu oluyor.
1912nin byk sosyalist ileri atlnda Ernst par
lamentoya seildi. Sosyalist akntsnn kabarmasnda Hearstt'un ezilmesi olay ok yardm -etti (***). Emin Trk
Eliin bilmedii bir yabanc dilden eviri yaparken, Trk
eyi de unutmu grnyor.
Ernst Everhard, iri yar, ii kkenli, rgt bir sos
yalist aydndr; daha nce deindim. Avis ise, California'da ok nl bir profesrn kltrl kzdr; 25 yan
da. Yava yava Ernstin cazibesine kaplyor. Sonra an
latyor: Benim onun hakkndaki ilk intibam parlak de
(*)
(**)
(***)

ibid., s. 268.
ibid., s. 208.
ibid., s. 172.

321

F .: 21

ildi. Neden sonra onun tarafndan ekildiimi hissettim


(*). yle anlalyor, Emin Trk Eliin to be attracted
szcn, yalnzca ekilmek olarak anlyor; cazibe
sine kaplmak anlamndan habersiz grnyor. Ya da
elindeki basit szlkte bu anlam yok. Hi bir kz ak
tecrbeleri yapmakszn bir niversite ehrinde 25 inci
yana kadar yayamazd. phesiz benim de hrmetkrlarm oldu, hem de tysz tabelerden tut da profe
srlere ve sporculara varncaya kadar. Anlalmas mm
kn m? Ak ilikileri, tecrbe saylyor ve her halde
flirt ve Trke okunuuyla flrt de hrmetkr olu
yor. Tysz talebelerden hrmetkr tamlamasndaki
terslik bile Emin Trk' zene davet etmiyor.
Maceray seven, Alaskada altna hcum kampanya
larna katlan, kazand parayla satn ald pahal bir
tekneyle iki yl denizlere alan, macera romanlar yazar
Jack London iin Encyclopedia Americana u bilgileri de
veriyor: Marx ve Hegel'den nemli lde etkilenen Lon
don, Herbert Spehcer, Darvvin ve Nietzscheyi de okudu.
Sonu, hmanitaryanizm ve snf dayanmas inancyla
bireysel kahramanlara hayranlktan oluan garip bir ka
rm oldu. Ne lde bir karmn ortaya kt kuku
lu grnyor; Londonda kahraman bireylere dkn
lk baskn kyor. Jack London, stn insana olduu ka
dar stn rka inanyor ve sosyalist parti kartna karn,
Amerika Birleik Devletleri'nin Meksika Devrimi'ne m
dahalesini destekliyor.
Demir ke, roman tekniinin ilkel biimi olan diya
loglara dayanyor. Ernst Everhard gerekten bir stn
insan; stn mant ve bilgisiyle, profesrleri susturabiliyor ve piskoposlar gln duruma drebiliyor (**).
Romanda hep tartyor ve tartrken, kazanyor.
(*)
ibid., s. 70.
(**) Jack Londonun Nietzsche ve stn nsan dkn
lnn nelere vardn, Trotskist Ernest Mandel, vgyle,
anlatyor. Mandel, dedektif romanlarn inceleyen kk a
lmasnda, Londonu gklere karrken ayn zamanda da ak
lam oluyor.

322

Avis ile birlikte babas saygdeer Profesr Cunnigham' kazanyor. John Cunnigham ise Ernst Everhard'n
sosyalist grlerine yaklatka, bir Trk filmindeki hz
ve tek yanllk ile birlikte, hzla kaybediyor. niversitede
ki grevini kaybediyor saygnlm kaybediyor, tek g
vendii hisse senetlerini bile kaybediyor. En sonunda
geimini kent merkezinde, bir zamanlar evinde arlad
arkadalarnn faytonlarnn kapsn aarak kazand
bahilerle salyor.
Jack London, en byleyici ve dokunakl rnei sunar.
1916daki trajik intiharnn arifesinde, gelmi gemi en a
rtc polisiye roman hemen hemen bitirmi durumdayd. Ci
nayet Ltd. irketi, gerek felsef cinayet romandr. Bu roman,
felsefede ve radikal harekette iki zt eilimi temsil eden iki
birey arasndaki bir zek arpmasdr. Bireylerden iri, top
lumsal ktl kt bireyleri ldrerek ortadan kaldrma a
basn temsil ederken, teki de toplumsal soruna, ezilenlerin
z rgtlenmesi ve z Kurtuluu yoluyla zm bulmay arar.
London ie, Cinayet irketinin Nietzscheci kurucusu ile
onun Marksist can dman, ki ayn zamanda katilin kznn
adr, arasndaki ilk tartmayla balar ve ince analizini kat
kat aarak devam eder. Cinayet irketinin ba, geleneksel
anarko-terristlerin etkin olamaylaryla dalga geer.
Cinayet irketinin filozof-katillerinden bazlar, kat ah
lk ilkelere bal kalrlar ve yaamlarna mal olsa bile, bun
lar inemeyi reddederler. Ama ayn zamanda para iin adam
ldrrler. te yandan Marksist kahraman, birazck anti-kah
raman gibidir, tuhaf bir bireycidir ve sonunda, bir yandan
mitsizce kurtarmaya alt Cinayet irketinin efini orta
dan kaldrr.
Emest Mandel, Trotskiyin bu an en byk devrimci
dnrlerinden biri sayd Londonun romannda srekli
ac veren yeniden deerlendirmeler olduunu kaydediyor. Ta
mamlyor: Ama bu strap verici yeniden deerlendirmeler
ayn zamanda, Jack Londonun ektii ve sonunda intiharna
yol aacak olan eziyeti yanstr. Kendisi siyas bir izgide ka
rar klamad; kendi kanaatlanyla uyumlu yaamay baara
mad, eitli roman kahramanlarnda o denli dokunakl bi
imde yanstt kiisel mutlulua umutsuz aray da baa
rszlkla son buldu.

Emest Mandel Ho Cinayet, stanbul, 1985, s. 67-

68.

323

Lenin'in dncesinin etkinlik kazanmasndan nce


yazlm Demir kede London, sonsuz gl bir Oli
gari tablosu iziyor; John Cunnigham'n hzl dne
hi bir fren konamyor. Artk elikinin gls deil, en
zayf bile kalmam; insanlar, Oligari ile kavgac ii
snf arasnda her trl tereddtten kurtulmular. Oligar
i de, intihar saylabilecek giriimlerden ekinmiyor; Cunnighamn hisse senetlerinin bile yok olduunu ileri s
ryor.
Hisse senetleri trnden kutsal varlklar bile Oligar inin acmasz egemenliini srdrebilmek iin bir kena
ra atlyor.
Bu keskinlik iinde Everhardn ban ektii sosya
listler seimlerde baar kazanyorlar ve Kongre'ye g iri
yorlar. Everhard, Kongrede de yenilmez bir politikac
olarak ortaya kyor. Fakat ok srmyor; Oligari,
Kongreyi silhla basyor ve btn sosyalist parlamen
terler tutuklanyor. Yarglgnyorlar: Muhakeme pek ksa
oldu ve btn tutsaklar mahkm oldu. Ernstin idam edil
meyii bir mucize idi. Oligari iin bu ar olduu kadar
da pahal bir hata oldu. Ama u gnlerde Oligari ken
dine pek gveniyordu. Muvaffakiyetlerle sarhotu. Ve bu
bir avu kahramann ilerinde, Oligari'nin temellerini
sarsacak bir kuvvet gizli bulunduunu hayalinden bile
geirmiyordu. Yarn, byk ihtill patlayp da btn dn
yay n n ttrnce Oligari, tabii ok ge olarak bu
kahramanlar takmnn nasl heybetle bydn re
necektir (*). Oligari'nin' bu bir avu kahraman kar
snda titremeyiinin sonular romanda anlatlyor.
Zaman geliyor; sosyalistler, ssz yrelerde ve ok iyi
korunmu hapishanelerinden kamasn baaryoriar. Ve
bakaldrma hazrlanyor. ikagoda komn kuruluyor. Bu
kez Oligari, komne kar daha acmasz bir sava ha
zrlyor. Sosyalistler bu kez de yeniliyorlar. Avis, bu sa
vaa katlyor ve not alyor. Garthvvaite ile gen subay
modern denilen muharebe tarz ile u anda ehrin her
(*)

ibid., s. 212.

324

bucanda kuduran 'Sokak ve Bulut trmalyanlar sava'


arasndaki farka dair hararetli bir konumaya tututular.
Sam ve paralanan elbisemi dzeltmee alrken dik
katle onlar dinliyordum. Bu srada yarallarn ldrlr
mesi ii devam etti (*). Avis, notlarn alrken yakalan
d ve her halde ldrld. Ancak notlar bulunduu yer
den alnabildi.
Hepsi bu kadar. Kukusuz London, Amerikan Par
lamentosu ve ikago Komn'ndeki yenilgileri, deneyim
kazanmak iin kanlmaz sayyor.
Bu ksa eki bitiriyorum.
London, silhl mcadelenin dndaki her trl m
cadeleyi mahkm ediyor. Demir keyi yazdktan sonra,
kendi iinde her trl elikiyi nemsiz ayrntya indirebilmi bir kapitalizm kalyor; bir avutur, ancak ok g
l. Bunlara kar, her trl politik ve ideolojik mcadele,
sendikal hareketler ve benzerleri, geersizlikleri her de
neyimde ortaya kacak abalar olarak deerlendiriliyor.
eviri bozukluu mu? Dil bilmek ve dile kar titiz
lik, hepsi ayrnt deil mi?
Demir kenin eletirisi mi? Hepimiz ayn yne
bakmyor muyuz? Kapitalizmi bu kadar iddetle eletiren
bir roman nasl eletirilir?
Bu eki, bu sorularn geersizliini gstermek iin
hazrladm. Demir kenin etkisini abartmak istemiyo
rum. Ancak ilerde ve Trkiye'de sosyal mcadeleler ta
rihi yazlrken.' Trkiyede, hi bir yolu reddetmeden her
trl mcadele yolunun denenmesini neren grleri
reddeden eilimlerin edeb kaynan arayanlarn, bu eke
bakacaklarn dnyorum.
Bu ekten, evirilerin nceden sansr edilmesi gerek
tii tezinin karlabileceini sanmyorum. Ancak bir ta
rikat anlay ile her trl eletirinin sansr edilmesinin
eletirilmesi gerektii tezi kyor.
(* )

ibid., s. 269.

325

Birinci Blm in Beinci Ek

BALTACIOLU VE LKEN

DNDLER M?

Olanaklarm, deneyimlerim, bilgim* yatlarm olan


yazarlardan ok eksikti. Her bakmdan dnsel
gelimem o denli ge oldu ki, otuz yamdayken
bile bilinli bir sosyalist deildim. smail Hakk
Baltacolunun Yeni Adam dergisinde hikyele
rim yaymlanrd. On hikyemden dokuzunu geri
eviren Baltacolu, hikyelerimi yazdm kt
larn arkasna bu sosyalist hikye, neredilemez!
diye yazard. Hikyemi geri eviren Yeni Adam'n idare mdr Mahmut Beye ben sosyalizmin
ne olduunu ile bilmiyorum, sosyalist hikye yaz
madm diye hrnlardm.
Aziz Nesin, Ah Biz dlek Aydnlar, s. 26.
Profesr Hilmi Ziya, ne demek... Lise rencili
imde O, bir sylence insand; Trkiyenin en ok
okuyan, en ok bileni... Ve solcuydu. Bilime yakn
genler iin Hilmi Ziya bir rnek kiiydi. Ama yle
bir bask ki o zamanlar... Bu baskyla Hilmi Ziya
epiyce saa kayd ve eski solculuunu yadsd.
Aziz Nsin, Benim Delilerim, s. 53.

Birbirini beenebilecekleri ya da birbirini sevebile


cekleri hi aklma gelmedi: Teorik olarak birbirini been
meleri mmkn deil. Fer pratikte birbirini sevdilerse,
bu her ikisinin de dn vermeye eimleri olmasndan,
krlmak yerine eilmeyi seebilmelerinden ileri geliyor

326

Profesr smayil Hakk Baltacolu ilo Profesr Hilmi Zi


ya lken'in bir araya gelmeleri ve bir arada zmlen
meleri kolay grnmyor; ancak bir yerde eylemsi tarih,
bu ilgin iki akademisyeni bir araya koyuyor.
Pratik, kendisine ters, soyutlamalarn da ip ucudur.
Albay Trke taraftan, polis kaytlarndan yararla
narak kitaplar yazan, kaynaklk deeri olan kitaplarn
bitirmeden 1970 yllarnda solcu genler tarafndan ld
rlen lhan Darendeliolu. Baltac ile lkeni bir araya
getiriyor. Aktaryorum: 1942 ylnn ubat sonlarnda, yl
lardr dergisinde solcu, marksist ve komnistlere serbest
e yazlar yazdrm olan smail Hakk Baltacolu. yap
tklarnn ve bu msamahasnn gnahn affettirebilmek
iin Trke Doru' isimli bir eser neretmiti. Ayn yllar
iinde niin marksist olduunu, niin marksist fikirleri
benimsediini izah ve mdafaa eden Hilmi Ziya lken de
Baltacolu gibi uyank Trk halk efkrnn asla bu dn
celere iltifat ve itibar etmeyeceine kati olarak kani ol
duktan sonra T arihi Maddecilie Reddiye isimli bir eser
le eski fikirlerinden rcu ettiini ifade etmiti (*). Bir
l bulank yazlm olmakla birlikte, nk Tarihi Mad
decilie Reddiye 1951 tarihinde yaynland, Darendelio
lu, bu iki zgn niversite retim yesinin sola eilim
lerini brakarak saa dndklerini yazyor.
Bu kadar o kadar ilgin deil; daha ilgin olan a r
kadan geliyor. yle: te bu iki eser Trkiyemizde ksa
da olsa geni bir yank uyandrm, dolaysyla komnist
leri olduka ileden karmt. Ama bu iki ahsn hare
ketlerindeki samimiyet derecesi, o gn bugn hl ra
hatlkla mnakaa edilebilir. Bu cihet bir yana, gerek
udur ki, komnistler o gnlerde bu iki eserle byk bir
amar yemilerdi. ok ilgin buluyorum; polis kaytla
rna dayanarak kitap yazan Darendeliolu, lken ve Baltacolunun saa dnlerinden gven duyamyor.
Baltacolu smayil Hakk ve Hilmi Ziya lken, ne
(*)

tlhan Darendeliolu, Trkiy&de Milliyetilik Ha


reketleri, stanbul, s. 104.

327

sa'ya ne de Musaya yaranabildiler. Ortak yanlarndan


birisi de, zgn dnce srelerine eilimli olmalardr.
Her ikisi de yazdklar srece, topraklan dndaki kay
naklardan yararlanmak ve esinlenmekle birlikte, doru
ya da yanl ancak kendi kafalarndan kan dnce
lere ncelik vermeye altlar.
Baltacolu'nda belli bir poplizm hep etkili oldu.
lken, insanln ortak kazanmlarndan daha ok etki
lendi. Her ikisi de ahlk ve estetikle etkilendiler. Her iki
si de Kemalizm'in snrlarnda gezdiler ve bylece Kema
list ideolojinin oluumuna katkda bulundular.
Her ikisinin de Kemalizme kart, Kemalizm'e ba
damaz bir tek cmlesini bulmak mmkn deil. Ancak
her ikisinin de Kemalist Rejim ile, smet nn dnemi
dahil, badamad, Kemalist Rejimin tarafndan dlan
dklar zamanlar oldu. Bu, dncelerinin znden deil;
kiiliklerinin zelliklerinden ileri geldi. Her ikisi de idiosinkratik saylabiliyorlar.
Hi bir zaman sosyalist olmadlar. Yazlaryla Trk
dncesini en ok etkiledikleri zamanda, Trk sosya
listleri Kemalizmden ayrma cesaretini gsteremiyordu.
lken ve Baltacolu, korkularn ilerine gmmekle bir
likte, sosyalistlerle biriikte dergi karmaktan ya da ayn
dergilerde yazmaktan ekinmediler. lkenin en etkin ya
zlarnn kt nsan Dergisinin kuruluunda Nazm Hik
met de vard; Nazm, hazrlklar srasnda tutukland. Baltacolunun Yeni Adam Dergisi, hapisteki Nazm Hikmet
lehine yazlar yaynlamaktan ekinmedi.
Bir yandan Kemalizmin snrnda gezmeleri ve dier
yandan Kemalizmden ayrma gcn gsteremeyen Trk
sosyalistleriyle yan yana gelmekten ekinmedikleri za
manlarn da olmas iki sonu salad. Bunlardan birisi,
Kemalizm'e; sosyalist dncenin meyvalarn Kemalizm
iin kullanma hazr bir hale getirdi. Kemalizm, bunlardan
uygun grdklerini bir eni olarak tketebilecekti. Di
eri kendilerine; hep Kemalist Rejim ile soukluk iinde

328

oldular (*). Kemalistler, her ikisini de beenmediler; kul


landlar.
Ky Enstits dncesi, tmyle ve en saf bii
miyle, Baltacolu smayil Hakkya aittir.
Bunu Trkiye zerine Tezlerin birinci kitabnda ve
ayrntyla gelitirdim. Tekrarlamak iin bir gerek duymu
yorum.
Kemalizmin Tanzimat dmanl btnyle Hilmi Zi
ya lken tarafndan gelitirildi.
Buna burada da deinmek zorundaym.
Baltacolu ile balyorum. Daha dorusuyla Yunus
Kzm Kni balyor. yle: Yeni Adam bir fikir gazete
sidir; smayil Hakk Baltacolunun Darlfnundan ay
rldktan sonra kurduu inklplk ve yenilik mrevvici
bir fikir gazetesidir (**). Baltacolu, Cumhuriyetin ilk
yllarnda stanbul Darlfnun'unun Emini, bugnk kul
lanmyla, rektryd; 1930 ylnda yeni parti kurulular
n ciddiye ald. Serbest Frka yneticisi oldu. Darlf
nun, 1933 ylnda, bir yasa ile modernize edildi ve her
modernizasyonun, bir tasfiyesi de beraberinde getirdii
burada da grld; stanbul Darlfnu kapatlr stanbul
(*) Kadro Dergisinden aktaryorum.
Onu, yirmi be yldanberi terbiyede olsun, tima poli
tikada, hatta ksaca politikada olsun kati bir individualismann mdafii olarak tanrz. Hatta, diyebilirim ki, bizim btn
Merutiyet devri fikriyatna hakim olan bu nazariyeyi en iyi
ve en ilm surette sentetize eden smail Hakk Beydir. Onu,
bu itibarla Ziya Gkalpin tam bir antitezi olarak da telkki
edebiliriz.
imizde, sakn, tsmail Hakk Bey de bir nevi fikir oportinismasma m dt? diye bir sual ve endie peyda oluyor.
Lkin, bu endienin izahm, Yeni damm demokratik vas
fndan kolaylkla karabileceimiz iin ok merak ve tela
dmyoruz. nk, bu demokrasi kelimesi, son zamanlarda
bizatihi oportinismanm mradifi (e anlamls, y.k.) haline
girmitir.
Kadro, Mecmualarmz, Yl 1934, Say 27, s. 52.
(*)

Yunus Kzm Kni, Bugn Yeni Adam 8 Yana


Girdi, Yeni Adam, 1940, Say 313, s. 8.

329

niversitesi alrken, Baltacolu da niversitenin dn


d a kalanlar arasnda kald. Baltacolu bu tasfiyeden pek
eilmedi; Yeni Adam Dergisi ile yeni adam yaratmaya
alt. Bu nedenle olmal; Yunus Kzm Koni. Yeni Adam,
Baltacolu demektir diye yazd.
Alman aratrc VVidmann'dan bir aktarma yapmak
durumundaym; Baltacolunu ok iyi anlatyor. Peda
goji, 1913'ten beri Dar-l-Fnunda byk Trk bilgini s
mail Hakk Baltacolu tarafndan temsil edilmekteydi.
Ancak bu bilgin 1933te uygulanan genel kadro tasfiyesi
ile birlikte - politik nedenlerle - grevinden alnd. Yeni
niversitenin pedagoji krssne ancak 1936'da, VVilhelm
Petersin geliinden ksa bir sre nce pedagog Sadrettin Cell Antel geti ve lmne kadar krsy ynetti
(*). Profesr Antel, Aydnlk Dergisi yazarlarndandr; ko
mnizmden yarglanm bir gemii var. Ancak bir sre
sonra komnizmi braktn belli ediyor. Kemalist Rejim,
bir eks-komnistti, komnizme her zaman kart bir Baltacolu'na tercih ediyor.
smail Hakk Baltacolu ok uzun bir dnem bir ki
ilikli insan sergiliyor. 1940 ylnda Muhsin Erturul, s
mail Hakk iin unlar yazyor: Ben bu adam ok se
verim. Niin bilir misiniz? Ne memlekette Pedagoji'nin
stad olduu ve onu senelerce yapt iin, ne Darlf
nun Eminliine lyk olduu ve onu senelerce yapt iin,
ne de hakszla urayarak yllarca ztrabn abidesi, tim
sali olduu halde ba eitmedii, uzun boyu bklmedii iin. Btn bu meziyetlerin biri bile bir adam iin
okken, ben bunlar olmasa da, o adam bu kadar seve
rim. Niin mi? Beyazt Meydan'na diktii aalar iin,
o aalarn bir teki iin. Bu kurak memlekette insanlarn,
deil birbirlerine, topraa bile biane kaldklar bu o
rak yerde o adam saysz aalar dikmitir. Muhsin Er
turul bir sevgiyi topluyor.
Baltacolu'nun, Muhsin Erturulun bu deer bilir
(*)

Prof. Dr. Horst Widmann, Atatrk niversite Re


formu, stanbul, 19&1, s. 94.

330

yazsna bir cevab var; akac, ancak ok ac. Aktar


yorum: Ben artk akllandm; bana alim, pedagog, feyle
sof, artist' diyenlere pek kulak astm yok. lim, peda
goji, felsefe ve sanat travaylarm ve eserlerim zerinde
tannmam ve eer onlarda ahs ve orijinal denilebilecek
bir taraf varsa, olduu gibi teslim edilmesini istiyorum;
yalnz bunu istiyorum. nk vaktiyle bir iki ay nce
kan iki byk kitabm vesilesiyle Trk irfanna yaptm
hizmetleri alklayan bir Maarif Vekilinin bir iki ay son
ra da, ayn beni, Darifnundan kap dar ediverdiini
gzlerimle grmtm! (*) Aklc ve gereki, kukusuz;
ancak akl ve geree bir dmanlk tamyor mu? (**)
Bir aydn yolundan dn akllanmak olarak niteliyor.
Baltacolu nasl akllanyor? Muhsin Erturula, ken
di kendisiyle alay ederce, ben artk akllandm diye yaz
madan ksa bir sre nce unlar yazyor; smet nn,
Trk milletinin kendisidir, en yksek derecede Trk mil
letinin kendisi... Onun iin Trk milleti yksek derece
mesut bir millettir (***). zgn dncelerin yaratcs
smayil Hakk, ancak bir yere kadar dayanabiliyor. Mil
l ef nn'y artk tmyle kabul ediyor (****). 1933
(*)

smayil Hakk Baltacolu, Erturul Muhsin'e Ak


Mektup, Yeni Adam, Yl 1940, Say 271, s. 2.

<**) Szcklerin de bir alay var: Kendisini reddeden, ar


kadalarna iftira ederek kurtulmak isteyenlere, cezaevlerinde
arkadalar, gereki adn takyorlar.
Bunlardan tahliye edilenlere Devlet, estetik ameliyat
yaptryor. Estetik szc, kendisiyle, alay etmiyor mu?
(***)
/. Hakk Baltacolu, nn'nn
Adam , 1940, Say 265, s. 2.

ahsiyeti,

Yeni

(****) osmanl dneminden gelme aydnlarn nemli bir


bl, Cumhuriyete geici bir gelime olarak algladlar; Os
manlI Devletinin modernizasyon tarihinin yamp-snen atlmlanndan birisi olarak grdler.
Zaman getike, bir kalcl sezmeye baladlar; zaman
iinde biat edenler artt.
Cumhuriyet Dnemi aydn tarihinde bu Cumhuriyetle ba
lanma izgisini kalin bir eilim olarak grmek mmkn. Res
torasyon Dnemi, burada en byk hasat oluyor.

331

ylndan 1940 ylna kadar, hi bir kamu grevi almadan


ve yalnzca yazarak srdrd yaamn, artk smet
Paann faziletlerini grerek eiyor. Bundan sonra kamu
grevlerinin almas ve giderek milletvekillii ve benzer
leri mmkn olabiliyor.
unlar da yazyor: Trkiye Cumhuriyeti Reisi Mill
efimiz smet nn ile imdiye kadar sekiz defa uzun
uzadya ve hemen daima ilim, kltr ve maarif meseleleri
zerine grmek frsatn buldum. Mill efimizin inklp
tarihimizin bandan beri syledikleri, btn nutuklarn
ve yazdklar btn yazlar da okudum. Baltacolu, s
met nn ynnde eilmeden nce smet nn'y iyice
inceliyor ve okuyor. BuncJan sonra kendi tarafszln ya
zyor: Ben otuz yldan beri insan ruhu, cemiyet hayat
zerinde dnen ve alan bir adamm. Bu faaliyetim
Mill efin ahsiyeti hakknda lm bir hkm vermek ce
saretini bana veriyor. Yine ben u dakikada hibir siya
s frkaya mensup olmayan ve ilm hkmlerini ilm ol
mayan, kalb fikirlerin esiri etmeyen serbest bir insanm.
Bu hr vaziyetim de bana bu ideki bitarafl, garazszl veriyor. Bylece hem inceleme ve hem de incele
meyi yapan asndan bilimsel bir balang yaplm olu
yor.
Bundan sonra zmleme geliyor: Milletler ancak
kendilerine benzeyen insanlar severler ve balarnda tu
tarlar. Sevgi bir benzerlik, bir birlik psikolojisidir. Trk
milletinin zaman ve meknn eametlerine en ok gs
geren mill karakterlerini aratralm. Bunlar nelerdir?
1) Akl aleminde realistlik. 2) Gnl aleminde panteistlik.
3) rade aleminde yaratclk. Cokun ve ilhi milletimizin
bu bitmez ve tkenmez hayat kaynaklar - olduu gibi fakat terkip halinde, demek ki en zengin derecesinde,
nnde vardr. Biz Trkler nny onun iin seviyo
ruz (*). Bylece nn'nn Trk ulusunun tm zengin
liklerini birletirerek ierdii bulunmu oluyor.
Baltacolu, smet nnnn bulunmaz niteliklerini
(*)

.H. Baltacolu, nnnn ahsiyeti, op. cit., s. 2.

332

Yeni Adam Dergisinin 265 inci saysnda aklyor. ki sa


y sonra, 267 nci sayda ise, smayil Hakk Baltacolu
imzasyla Ankara'daym yazs yer alyor. Onbe gn
den beri buradaym. Maarif Vekilllinde alyorum. Ma
arif Vekillii beni ilk okul kitaplarn tetkik edecek komis
yona seti (*). smet nnn'nn kiiliinde bulunmas
zor.nitelikler bulabilen smail Hakk, uzun bir aradan son
ra, yeni bir kamu grevi bulmakta glk ekmiyor.
Dn gece ilk Tedrisat Umum Mdr Vekili smail
Hakk Tonguun yemeine davetliydim. Sofrada Halk
evleri Umum Reisi olan Nafi Atuf Kansu ve Talim ve Ter
biye Reis Vekili Z. Kadri Yrkolu vard. Nafi Atuf,
Yeni Adamclar gibi karagz zerinde duruyor, O da bi
zim gibi karagzn modernize edilip ky kahvelerine ka
dar sokulmasn istiyor. Restorasyon Dneminde ky
clk, ortak bir ba haline getirilince, poplist ve peda
gog smail Hakkya uygun bir yer de alm oluyor.
1940 ylnda Baltacolu smayil Hakk, ben artk
akllandm diye yazyor.
Bu tarihten sonra Baltacolu'ndan hi bir zgn d
nce kmyor.
1940
ylnda, Mill ef smet Paa'y Trk ulusu ile
zde iln ettikten sonra smayil Hakk Baltacolu, ar
tk bir aparatik durumuna geliyor.
Merutiyet Aydn, eklektiktir; gsz ve aresiz. Ek
lektizmin, pratie kaplanma anlamna da geliyor. Byk
bir dncl beraberinde tayor.
Tanzimat, radikal bir harekettir; her trl tepkiyi ve
giderek dn aryor.
Merutiyet Aydn, eklektik bir ideolojiyi savunabil
mek iin Tanzimat' ktlemeyi bir varolma nedeni haline
sokuyor.
Tanzimat kartl, Cumhuriyet ideolojisine, Meru
tiyet dneminden geliyor.
Kemalizm iin ilgin ve saptanmaya deer bir el(*)

.H. Baltacolu, Ankara'daym, Yeni Adam, 1940,


Say 267, s. 2.

333

ki ve bir tahtarevalli ortaya kyor. Batllamay en te


mel ilke sayan Kemalizm, Tanzimat kartln da almet-i farikas haline getiriyor.
Bir tez yazlabilir: Tanzimat kartl, Kemalizm'in
batllama eilimini srekli olarak frenliyor.
Bu tezin bir uzants var: Kemalizm, anti-emperyalist
m otiflerini yumuatrken, Tanzimat kartln keskinle
tiriyor.
1938 ylnda yayna balayan nsan Dergisinde ve
birinci sayda en nemli yaz, hi kuku yok, Hilmi Ziya
lkene ait ve Tanzimata Kar baln tayor. Na
zm Hikmetin de kurucular arasnda olduu, ancak tu
tuklanmas zerine, Hilmi Ziya, Muzaffer erif, Nurullah
Ata, Sabahattin Eybolu adna kartlan nsan Dergisinin motorunun Hilmi Ziya olduu kolaylkla anla
lyor. Derginin ilk saysnda Maksad yazsn da Hilmi
Ziya lken kaleme alyor. Hilmi Ziya, bir Trk Rnesans peinde kouyor. Bugn hakiki mnsiyle Rnesans
yapyoruz diye yazyor. unlar ekliyor: Dnyann ker
vanna yeniden katlyoruz. Bu yolda kendimizi tekrar
bulmak iin garb metodlar bize rehberlik edecektir (*).
Rnesans, yeniden dou, bir byk sevintir; Hilmi Ziya
lken, bunu haber vermek istiyor.
Maksad yazs, bir Tanzimat eletirisini de haber
veriyor. Trk inklb Tanzimatta yapmas lzm gelen
rnesans ancak bir asr sonra yapabiliyor. Kemalizm'in
bu sindirilmemi yazar, 1938 ylnda, Kemalizm'de bir
rnesans hayal ediyor.
1 Dnyann akna yeniden katlmamz men
eden kapal, mistik aleminin btn arta kalanlarn k
knden temizlemek. nsan Dergisi ve lken, Trk Rnesansnn ilk kouluunu aklclkta buluyor. 2 Tarih
te oynam olduumuz rol meydana karmakla, ufkin
muzu dnyann mikyasna kadar geniletmek. kinci ko
ul olarak evrensel bir bak as yazlyor. 3 Bu
medeniyetin btn eserlerini (Smerden zamanmza ka(*)

H.Z. lken, Maknad, nsan, 1938, Say 1, s. 2.

334

dar) byk nisbette itirak ettiimiz bir konserin eser


leri gibi esasndan tanmak. Rnesans'n bilgi kaynak
larna kar ven bakmamay neriyor. 4 Beynel
milel mnasebetlere giren bugnk itimai bnyemize ve
kymetlerimize bu geni zaviyeden tekrar bakmak. l
ken, Trkiyenin sui generis, kendine zg ve gelime
yasalarnn dnda bir toplum olarak grlmesine kar
da uyarc olmak gereini duyuyor.
Baltacolu smayil Hakk ne kadar poplistse, Hil
mi Ziya lken o lde evrensel bakl olarak ortaya
kyor; Baltacolu zaman zaman derin bir mistisizmin,
etkisini yanstyor. lken ise tmyle aklc kalmak gere
ini vurguluyor. Biri, Kemalizmi daha yerel, dieri ise
daha evrensel yapmak istiyorlar. kisi de en yaratc d
nemlerinde Kemalizm'i ilerine sindiremiyorlar; ilerine
sindirdikleri zamanlar yaratc olmaktan kyorlar.
Her ikisi de uzun bir dejenerasyon dneminden son
ra Cumhuriyet ile birlikte gelen canlanmann etkisindedir. Entellektel birikimleriyle birlikte bu canlanma ile
canlanm grnyorlar. Bir byk millet olmann heye
cann duymular; sosyolog lken, rkla kaymadan
tarihe bakarak byk milletin ipularnn yakalanabile
ceini dnyor. Pedagog Baltacolu, yaparak ren
menin yararlar ile bitmez tkenmez bir hazine olarak
grd yerel deerleri birletirmeyi deniyor. Sanki Zi
ya Gkalpin silinmeye mahkm medeniyet ve hars ay
rm, Hilmi Ziya ve smayil Hakkda kiilik kazanyor.
Bu balam iinde lkenin Tanzimat'a Kar g
rlerinin zmlenmesi gerekiyor. Daha nce de dein
dim; Hilmi Ziya, Tanzimat'a kar olmak zorunluluunu
duyuyor. Tanzimat' bir dalite yaratm olmakla mahkm
ediyor. Gerekte ise her modernizasyon hareketi, dalite
yaratmak sorunuyla kar karyadr; yeni, hi bir zaman
eskiyi birdenbire yok edemiyor. Dalitenin younluu mo
dernizasyon hareketinin kktencilik derecesi ya da ayn
anlama gelmek zere hz ile ters orantl olarak duru
yor.

335

Hilmi Ziya lkenin bu noktay grememi olmas


tarihsel ve bireysel kkenlidir. Tarihsel olan, iinde ya
la d tarih kesitinin toplumsal ve snfsal arlklaryla
ilgili oluyor; bireysel ise bu arlklar karsnda eilme
yi semi olmasndan geliyor. Egemen gre tmyle
kar kma yrekliliine sahip olamad iin, Kemalizm
in, Merutiyet ile yumuatlm bir Tanzimatlk olduu
nu grmezlikten geliyor.
Tanzimat, Garbi daima bo bir kalp, mcerred bir
ekil olarak almtr. Msavat ve hrriyet fikirleri, m
ahhas muhtevalar olan canl fikirler deildi. Karl
muayyen bir tima realite olmayan kelimelerdi (*). l
ken, Tanzimat' eletirmek iin bunlar yazyor. lkeni
eletirmek iin deil, yazlanlarn daha iyi zmlenebil
mesi iin unlarn sylenmesi ya da sorulmas gerekiyor:
Kentlerde mlk sahibi olmaya balayanlarn ynetime ka
tlma istekleri ve tm yoksullarn eylemli eitlik aray
lar olmadan, hrriyet ve msavat szckleri somut ie
rik kazanabilir mi? Tanzimat, ancak aray srelerini
balatabilir.
Burada bir parantez amam ve parantezin iine bir
tez yerletirmem gerekiyor: Her yenilik hareketi bir de
itirm e ve bir aydn deitirme giriimidir.
Tezin birinci uzantsn,) yazyorum: Deitirmeden
toplamak statkoyu korumaktr.
Tezin ikinci uzantsn yazyorum: Kemalistler, ayd
n ve kyly deitirmek istediler.
Tezin nc uzantsn yazyorum: Sosyalistler, i
iyi ve aydn deitirmek gereini duyuyorlar.
Tezin drdnc uzantsn yazyorum: Her yenilik ha
reketinin bir deitirme hareketi ve bir yeni aydn yarat
ma sreci olduunu sezerek, sorunlarn nedenini ve ayn
anlamda zmlerin ip ularn aydnda grmek, bir ya
nyla bir entellektel tembellik ve dier yanyla bir ge
riciliktir.
(*)

H.Z. lken, Tanzimata Kar, nsan, 1938, Say 1,


S. 8.

336

Tezin beinci uzantsn yazyorum: Yeniliki, var


olan aydnla kavga edendir. Bunun tersi de doru olu
yor; kendi aydnna iek atanlar, varolan durumu ko
ruyorlar.
Hilmi Ziya lken, Tanzimat ile ilgili dalizm sapta
masn bir aydn zmlemesine gtryor (*). yle sr
dryor: Bu yzden Garpten gelen her ey bolukta
kald. Formalizm, nominalizm, muhtevasz ekil Trk m
nevverinin iinde bulunduu buhran dourdu. Cumhuriyet'e ve belki de 1938 ylna ve belki de nsan Dergls inln k tarihine kadar, aydn bunalm iinde gryor.
unlar ekliyor: Tanzimat mtefekkirinde tam bir dalizm
hakimdir. O ya tamamiyle kendi muhitine kaplarn ka
pam bir Garp Hayram'dr. Yahut onun iinde iki ah
siyet yaar. Bir tarafnda iine kapanm ve eklini kay
betmi ark, tede muhtevasz ve realite ile basz Garp.
Bu dalizm, birbirinden habersiz iki insan gibidir. Ara
larndaki derin uurumu farketmeksizin yan yana yaar
dururlar. Trk aydnnn tutarl ve teorik olmadn sy
(*) Baltacolu smayil Hakkya katlmyorum; ancak,
Trk aydnnn bir gnah keisi yapln gstermek duru
mundaym.
Osmanl Devleti Paraland, Atatrk htill bayran a
t; mnevver politikac mukavemet etti! Mill ordu kuruldu,
dnya eametlerine kar durmaya balad; mnevver diplo
mat mukavemet etti! apka kanunu kt, mnevver arkl
mukavemet etti! Latin harfleri almak istedik mnevver dilci
mukavemet etti! ztrke konutuk, mnevver Osmanlcac
mukavemet etti! yi, doru, gzel, yayan her neyi benimse
mek istedikse, bu mnevver karmza dikiliyor ve zerimize
mantk, htiyat, tekaml tozu atyor! Mnevverin bu muka
vemeti n e re d e n geliyor? Dnlmesi, dorunun ve gzelin se
lmeti iin anlalmas gereken bir mukavemet bu!
Eer bu mnevver ilk, orta, yksek okulun yetitirmek
istedii mnevverse, ok korkun bir ey! Eer bumnevver
diri ve canl Trk kltrnn ve Trk vicdannn tanmad,
dinlemedii ve anlamad mnevver se, ondan kendimizi
saknmalyz ve onu mahrem ilerimize kartrmamalyz.
.H. Baltacolu, Mnevverden, Gelen M ukavemet,
Yeni Adam, 1940, Say 270, s. 2.

337

F .: 22

lemenin son derece dramatik bir yolu; bunu daha da aa


biliyor. Bundan dolay Tanzimat mtefekkirinde anlal
mam olmann btn buhran ve sukutu hayali grl
yor. Hilmi Ziya da, son derece geici ve tekil bir durum
da kullansa da, Trk aydnnn yazgsnn d krkl ol
duunu grebiliyor.
lken'in, Tanzimat'a Kar grlerinden aktarmay
srdryorum: Entellektalizmin bu fena ekli muhitle
mnevver arasnda rabtalarn ne kadar gevek olduunu
gsteriyor. Mnevver meyustur. Realiteye nfuz etmek
deil, fakat realiteyi kendi zihni kalplarna uydurmak is
ter. Buna muvaffak olamaynca akln medhiyesini yap
makla kendini teselli eder, hatta ve nihayet davasndan
vaz bile geer ve yese der. Rebab- ikeste ve Haluk'
un Defteri, bu neviden ne kadar sukutu hayallerle dolu
dur! Grlyor, Hilmi Ziya, bir yol ararken balad Tan
zimat eletirisini, dorudan doruya bir aydn eletirisine
indirgiyor.
Hilmi Ziya'nn aydn eletirisini aktaryorum: Namk
Kemal'in hamlesi bykt; fakat Osmanl devrinin kapal
dnyasn aamad iin eskilerin dalizminden kurtula
mad ve bylece Merutiyet mtefekkirlerine kadar ark
ile Garp, din ile ilim, memleket ile insanlk, vaka ile
mefkure arasnda buhran devam etti. Bu devir bu buh
rann azabnn en ok duyulduu devirdir (*). Meruti
yet Aydn, bunalm en derin yaayan bir aydn kua
olarak alglanyor; ancak, en hareketli ve ayn zamanda
aray youn bir kuak olarak zmlemeye geiyor. Me
rutiyet Aydm'nn bu grkemli arayn, 1961-1971 Dneminin eylemli aray ile karlatrabiliyorum.
Tarz- Siyaset, Siyaset Yolu da denebilir, Ba
tclk, slmclk, Trklk, Merutiyet Aydm'nn bir yo
lu ve bir yol aray oldu. Tarz- Siyaset zmleme
sini Yusuf Akora yapt. Tanzimat ile Merutiyet arasn
da Al Suavi, bu yolu da birlikte benimsedi; bu ne
(*)

H.Z. lken, Tanzimat Kar, nsan, 1938, Sayt 1


s. 8

338

denle hem kafas kark bir ihtillci oldu ve hem de bir


yandan slamclar, trkler ve batclar tarafndan ks
men benimsenirken, tmyle hi birisi tarafndan benim
senmedi.
lken'in zmlemesini kolaylatrmak istiyorum; ar
tk, aktarmay srdrebilirim. Ali Suavi zamannda ba
layan bu tezadn uuru, Fikrette, Yusuf Akura'da, Ziya
Gkalpte kemale erdi. Yusuf Akura Trklk, Fik
ret Batclk' temsil ediyor. Ziya Bey ise tam bir eklek
tik oluyor. Akurann septik ruhunda btn meziyetleri
ve kusurlaryla tehir edilen mesele, Ziyanm sistemci
kafasnda telif yoluna girdi. Telifilik, eklektik bak a
sna Osmanlcada verilen addr; Hilmi Ziya, Ziya Beyi
ver grnrken yeriyor. Hatta Ziyaya bu telifiyle Tan
zimat zihniyetinin en tam ve sistemli mtefekkiri dene
bilir. Kukusuz, Ziya Beye Tanzimat Dnr demek,
hem peryodizasyon abalarn ve hem de Tanzimat ele
tirmi olan Ziya Gkalp anlamay zorlatrmak demek
oluyor.
Hilmi Ziya'nn entellektel yaamnda Tanzimat'a
Kar zmlemesini, Rejime kar bir dn ve eilme
olarak deerlendiriyorum. unlar yazyor: Tanzimat'n
en mhim zararlarndan biri de kozmopolit tipin karsn
da gittike iine kapanan tipi yetitirmesi olmutur. Ah
met Vefik Paann karsnda Cevdet Paa, Baha Tevfik in karsnda ehbender Zade, Abdullah Cevdetin kar
snda Sebili Read, Fikretin karsnda Akif daima bu
iine kapanm alemi temsil ediyorlar (*). lken, Tanzi
mat kartn yaratmakla eletiriyor.
Bir modernizasyon hareketini, kartn yaratmakla
eletirmek bir ar eletiri tr olmal; kart, toplumsal
tutuculuk yaratyor. Tanzimat, Trkiye'ye yeni olan geti
riyor. Volontarist Ahmet Vefik, materyalist Baha Tevfik,
hmanist Fikret, Ateist Abdullah Cevdet, Trk toplumu
iin yeni insan trleridir; tutuculuk bu yeni insan trleri
karsnda akna uruyor. Bu yeni insan trleri, tutu(*)

ibid., s. 11.

339

cu topra paralyor; hi kuku yok, yeterli hzla derine


inemiyor ve bu nedenle, kendi varln korumaya yne
lik insan tiplerinin douuna katkda bulunuyor.
Cevdet Paa, ehbender Zade ve Akif de yenidir;
halk grnmleri, topraa daha yakn olmalarndan ileri
geliyor.
Tezi yazyorum: Tanzimat kart aydnlar topraa ve
halka daha yakndr ve hi kuku yok, ok daha tutu
cudur.
topraa ya da halka yakn olmak deil; i topra
yarmak ve halk deitirmek oluyor.
Tanzimat, istenmeyen ve ancak zorunlu rnleri
A kif veya Cevdet Paa'y yaratt iin deil, bunlar et
kisizletirecek bir sreci ve gc gsteremedii iin ele
tirmek mmkndr. Ancak bu eletiri haksz grnyor;
On Dokuzuncu yz yln ikinci yarsnda bir merkantilist
dnemi yaama ans olmayan Osmanl mparatorluunda Cevdet Paa veya Akif'i ya da trn etkisizletir
mek imknsz olarak duruyor.
Merkantilizm olmadan bir yeniden dou mmkn
m? Rnesans yaatan, Bat Avrupann yaad mer
kantilist dnem oldu. 1930 yllarnda Trkiye, bu merkan
tilist politikann belirgin izgilerini uygulamaya koyma
ya balad. lken, toplumlarn gelime srecini yalnzca
bir entellektel eilim olarak anlamaya alyor. 1938 y
lnda Tanzimat'a Kar grlerini formle ederken un
lar da yazyor: Tanzimatn yapmas lzm geldii hal
de asla yaklaamad rnesans hamlesi ancak bugn
balyor. Tanzimat, Kemalist Dnemin gnah keisi olu
yor.
Eletiri, anlamann en nemli yntemlerinden biri
sidir.
Rnesans, bir eletiri hummasndan dodu.
Ancak eletiri adna gnah keisi yaratmak ve s
rekli bir gnah keisini dvmek, anlamay zorlatryor.
Tanzimat Eletirisi, Kemalist Rejimin mantksal s

340

nrlarm geriye ekiyor. Tanzimat Eletirisi, Kemalist Ay


dn iin bir netlikten uzaklama yolu ayor.
Tanzimat Eletirisi, Hilmi Ziya iin bir eilme yolu
oluyor.
ok farkl bir noktadan hareket ediyor; ancak Tan
zimat Eletirisi ile Hilmi Ziya, Baltacolunun balang
noktasna ulayor. Birleiyorlar.
Bitiriyorum.
Hilmi Ziya, Nazm Hikmetin tutuklanarak ok uzun
yllar sonra kaca bir kafese kapatld yl, eilmenin
Hk iaretini veriyor. Bunalml bir yaam balatyor. Ya
va yava lyor.
Bir rastlant m? On yl, Nazm Hikmetin uzun
hapislik yllarn, bir korku ve hesaplama dnemi olarak
m geirdi; bilemiyorum. Romann yazmyorum. Ancak
nasl bir rastlant olabilir? Adndan baka nne lyk
bir tek cmlesi olmayan nl kitab Tarihi Maddecilie
Reddiye (*) 17 Haziran 1951 tarihinde tamamlanyor.
nszn altndaki tarih, budur; 1951 yl ise son yllarn
en byk Komnist Tevkifat yldr. yle de syleyebil
lirim; 1951 yl Tevkifat ile Trkiyenin tannm baz ay
dnlar, Hilmi Ziyann tandklar, Trkiye Komnist Par
tisi yelii nedeniyle tutuklanyor ve sonunda uzun ha
pislere mahkm oluyor.
Aziz Nesin yazyor: Hilmi Ziyann kaynosu Tayya
reci Cell diye bilinen Cell Benneci ise sol izgisinden
lmne dek deil, lmnden sonra bile ayrlmamt
(**).6-7 Eyll 195 tarihinde, Kbrs Trktr kampanya
lar srasnda hkmet kontrolunda bir gsteri kontroldan
karak stanbulda tam bir talan hareketine dnnce
sulu aranyor ve solcular bulunuyor. Benneciyi de tu
tuklamak iin evine gelen polislere, ei, Bennecinin bif
yl nce ldn sylyor.
Aziz Nesin srdryor: Geen yl bir yabanc pro
(*)
(**)

Hilmi Zyia lken, Tarih Maddecilie Reddiye,


ikinci baskt, stanbul, 1963.
Aziz Nesin, Benim Delilerim, stanbul, 1984, s. 54.

341

fesr arkadamla Alyann altndaki Rumelihisar me


zarln geziyoruz. O mezarlk sanki bizim mahallemizdir; baksanza orda kimlerin son evleri var: Orhan Veli,
Adnan Veli, Ahmet Hamdi, Ulvi Uraz ve bir de baktm,
Hilmi Ziyann kabri ve ayn aile mezarlnda Cell Benneci'yle topra blmler, koyun koyuna... Bu son bu
luma ok dndrd beni. Gerekten dndrc.
Kim bilir; Trk sann Hilmi Ziyann dnnden
kuku duymas, belki de mezarn bir solcu ile payla
masndan ileri geliyor. Baltacolu ve lken, bir yerde
eiliyorlar; ancak srekli eilmeyi bir yaam biimi ha
line getirmiyorlar.

342

KNC

BLM

EKS VE FAZLASI
Trkiye'de bilim yaplr.
Nazm Hikmet bir inattr; inada bir teori ile bakl
mas gerekiyor.
Aziz Nesin inatdr; Aziz Nesine soyut baklma
zdr.
My dear doktor, pray accept my apologies. Vievving
the matter as an abstract problem, I had forgotton how
personal and painful a thing it might be to you (*),. BunJar Sherlock Holmes, arkada VVatsona, Watsonun uzat
t silinmi bir kstekli saatin incelenmesinden, saatin
VVatson'un alkolik ve baarsz kardeine ait.olduunu
bulmas zerine, VVatsonun kardeinin kiiliinin ortaya
kmasna zlmesi karsnda sylyor. Azizim Dok
tor diyor, sorunu soyut bir problem olarak ele alrken.
Sizin iin ne kadar kiisel ve ac olabileceini unutmu
um . Teorinin kendisinin sevin olabilmesi, teorik bu
lularn, bakas iin, ac olmasn nleyemiyor.
Bat dillerinin hepsinde, Science, bilim, Latince, bilim
demek olan scire fiilinden tryor. Bilen kii ise yine
Latince doceo fiilinden treyen doctus ya da doctor
demek oluyor; renmi kiiyi anlatyor. Doent, reten
( m)

Arthur Conan Doyle, the Completc Sherlock Hol


mes, Hamlyn, 1985, The Stgn of Four adm ta
yan yk, The Science of Deduction>, Dedilk siyon Bilimi, blm, s. 83.

343

demek ve doktrin, retilen ya da reti, hepsi Latince


retmek fiilinden geliyorlar. Doktor szcnn kn
da tp ya da hastalkla ilgili bir yan yok; ancak aydr
ya da bilen, ilk knda bir btnsellik sunuyordu. Res
sam ayn zamanda hekim ve filozoftur, giderek ayrl
yor (*) Bilimselliin gelimedii yerlerde, ne yazk Tr
kiyede de, doktor szc yalnzca tp doktorunu sim
geliyor.
Dnyadaki polis roman ve dedektif tipoloiisinin en
gelimii olan Sherlock Holmesun yaratcs bir tp dok
torudur; Birleik Krallkta Sir nvann da alyor ve
polis romanlar merakls Sultan Hamitin davetlisi ola
rak Trkiye'ye de geliyor. Sultan Hamit, Slr Arthuru tak
dir ediyor ve dllendiriyor.
Ancak Arthur Conan Doylee verilecek dllerin en
deerlisi, her halde Einstelnin yazdklar olmaldr; bu
gelmi gemi alarn en byk doktorlarndan birisi,
Slr Arthuru, aklnn ve kalbinin derinliklerinden vyor.
Einstein, Infeld ile birlikte Fiziin Evrimi'ni anlatmaya
balarken, Conan Doyle'dan sz etmek gereini duyuyor.
Aktaryorum: Conan Doyle'un o ok gzel hikyelerin
den beri, hemen hemen her polis romannda yle an gelir
ki, polis hafiyesi, hi deilse probleminin belirli bir ev
resi iin kendisine gereken btn olgular toplar. Bu olgu
lar, ou zaman gerekten garip, birbirinden kopuk ve
batan sonra ilikisiz grnr. Bununla birlikte, nl polis
hafiyesi, o anda, aratrmay srdrmenin gereksiz oldu
unu, toplanan olgularn karlkl-ilikislne, correlation,
salt dnmekle varlacan anlar. Bunun zerine keman
alar, ya da piposunu tttre tttre koltuunda otu
rur, sonra birdenbire, baknd u ie, o karlkl-ilikiyi
bulur! Yalnz eldeki ipularnn bir yorumuna ulamakla
da kalmaz, belirli baka olaylarn gemi olmas gerek
tiini de bilir. Can isterse, teorisi iin ek bilgi toplamak
(*) Bu nedenle ngilizcede tp doktoruna Medical Dok
tor ya da Phyician, deniyor. Silhl Kuvvetlerde hl kulla
nlan Tabip Doktor tamlamas dorusudur.

344

zere dar kar, nk nerede aratrma yapacan


kesinlikle bilir (*). Sherlock Holmes, alma odasnda,
mziin yardmyla, elindeki her problem iin bir teori
gelitirdikten sonra, sanki kant toplamaya deil, teori
sini snamaya kar. Artk elini att her yerde bir kant
olmaldr; olgular, Sherlock Holmes'u dorulamaldr. Do
ruluyorlar.
Trkiyede bilim yaplr.
Trkiye'de bilim yalnzca toplumun, kanlmazln
zemberei iinde skm olmas nedeniyle yaplr hale
gelmedi; bu, var. Trkiyede bilim, ayn zamanda, insan
ve en gelimi tr olan aydn, iinde bir atomun zengin
liini gelitirdii iin de yaplabilir hale geldi. Artk Tr
kiyede insan ve gelimi tr aydn, trknn teksesli
liini at, ok sesli oldu. Zenginleti.
Aydn, Trkiye'de, somutun zenginliini iermeye
balad.
Trkiyede artk aydn, soyut olarak ele alnabilir ha
le geldi.
Trkiyede aydn soyut olarak ele alndnda iki ek
siiyle ortaya kyor. Bir, topyacs yok. ki, polisiye ro
man gelenei yok.
Trkiyede bilim yaplr: Trk aydnnn bu iki eksik
lii arasnda kesin bir ba bulunmaldr.
topya ve polisiye arasnda ba, Trk toplumunun
ne kard bir sorun oluyor. Trk aydnnn incelenme
si, dnya biliminin nne, yeni sorunlar ve kesin zmler
karyor.
Nazm Hikmet, ileriye atlm bir aydndr ve kesin
inat oluyor. Hlyaya dayanmayan inat olmaz; hlyal
yaam, inatn srekli kendini artran besin deposudur.
Nazm Hikmet, hlyaldr; hep gelecei dnyor.
topyac, hlyasn uygulayarak retendir; Nazm
Hikmete uygulama ans verilmiyor. Pratikten yoksun bir
dersane yeterli grlyor: Hapishane. Nazm Hikmet, bir
(*)

A. Einstein-L. Injeld, Fiziin Evrimi, Ankara, J976,


s. 16-17.

345

.Byk retmen'dir; doent, Latince dokent, talyanca


doent okunuyor, Nazm Hikmet bir Byk Doent olu
yor. rencilerini kendisi seemiyor: Gnderiliyor. Ro
m anc Kemal Tahir, ykc Orhan Kemal, Ressam bruhim Balaban, Byk retici iin seilen renciler; ka
bul ediyor (*). Snfta, kouta diyebilirsiniz, ekemezlik
d oluyor.
Peki Aziz Nesin rencilerini seebiliyor mu? See
miyor (**). ln veriyor, gelenleri kabul ediyor.
Nesin Vakf, bir topya m? Buna evet demek ol
duka zor; ancak, Aziz Nesin, topyacya Trkiye'de en
-ok yaklaanlardan birisi oluyor.
Trkiye'de topyac yok; topyac benzeri var.
Trkiye'de topyann bulunmaynn bir nedenini sap
tamak o kadar zor deil: 1917 ylndan sonra topyac
olmaz.
Ancak bu cevab yeterli sayabilmek de pek zor; n
k, 1917 ncesinde de Trkiye'de topya yok (***). Bu
(*) Nazm Hikmet-Orhan Kemal-Kemal Tahir geninde Mektuplaryla Orhan Kemal, bu blmn birin
ci ekidir; retmeni ve rencilerini ele alyor. Baklabi
lir.
(**) Bu kitap iin Markopaa Kolleksiyonlarn ok
hzh bir biimde incelemek zere atalcada ve Aziz Be
yin alma odasnda bulunduum bir srada bir kabul
ilemine, Anglo-Amerikan niversitelerinde, ODT ve
Boazii niversitesindeki szckle registration* ilemi
ne tank oldum. Son derece profesyonel; Azz Bey, birka
rutin sorudan sonra yarn yalnz amarlarn al, gel
dedi. Kabul, bitti.
(***) Aydn zerine Tezlerle birlikte yayma hazrla
dm Kk Ansiklopedi: Siyasal ktisat iin, top
ya maddesini tamamladktan sonra ortaya kan tablo
nun Aziz Nesine benzediini grdm. Maddeyi gnder
dim. Aziz Beyin 2 Austos 1985 tarihli ve atalca'dan
gnderdii mektubun bir blmn aktaryorum.
Yanl anmsamyorsam, senin Trk topyaclar ol
mad gibi bir dncen vard k, kesinlikle doru de.

346

Trk topyaclannn yazl olarak ne braktklarn bile


miyorum, ama kesinlikle vardr, olmaldr, hi deilse
mektuplar filn... Ama eylem ve eylemsel dnce ola
rak bata Fikret olmak zere bir topyaclar grubumuz
var. ittihat ve Terakkinin yaratt d krklndan
sonra uzakta bir adaya, Yeni Zelandada olacak, yerle
ip bir komn kurmay tasarlamlar. Yazk ki, kitapl
m ayrp sralayamadm iin bu konuda hibir notu
mu, yazm, belgemi bulma olanam yok. Ama sende ok
ey vardr ve bulabilirsin. Bir Trk yazar topya* mad
desi yazp da Trk topyaclarn almazsa, son kertede
byk eksiklik -hatta ayp- olur. Trk topyaclannn
bulunmad dncende direniyorsan, o zaman da, bu
dnceni yazmal ve neden topyaclarmzm olmadn
- kendince - aklamalsn*.
Bir: Trkiyede bir topyac geleneinden sz ediyo
rum. Byle bir gelenek yok.
ki: Servet-i Fnuncular, Hseyin Cahit, Tevfik Fik
ret ve arkadalar, Yeni Zelandada bir adaya ve zmir
de bir iftlie ekilmeyi dndler. Ancak burada, var
olan mlkiyet ilikilerinin dnda ve yeni bir toplumsal
yap nvesi olacak biimde bir yaam srdrmek iste
diklerini gsteren hi bir iz yok. Hseyin Cahit, anlarn
da, bu projelerinin ayrntsn bile hatrlamyor.
: Bir adaya ekilmek topya deil; Daniel Defoenin Robinson Cruzoesi kesinlikle topya arasna girmi
yor.
Drt: topya gelenei ekicidir; slm da byle bir
geleneinin olduunu gstermek istiyor, tbn Tufeylin,
Hayy bn Yakzann Olaanst Servenini, dnyadaki
topyann balangc sayma eilimi var. Yakzan olu
Hayy, bir adada yaayarak ve dnerek elde ettii bil
gilerin, Tanrnn kitab Kurandaki ile ayn olduunu gs
termi oluyor. 1106-1186 yllarnda yaam ve yazd
Yakzan olu Hayyn Serveni, Orta a boyunca ve son
rasnda btn Bat dillerine evrilmi olan tbn Tufeyli
de bir topyac sayamyorum.
bn Tufeyl, Ruhun Uyan ya da Hdyy bn
Yakzanm Olaanst Serveni, stanbul,
1985.

Be: topyaclar, aydnlanma ann ocuklardr ve


domu olan kapitalizme akln egemen olamamas ne
deniyle akndrlar. Akla sonsuz gveni yanstyorlar;

347

insan daha ok mutlu edecek bir dzeni yazmann ve


pratik olarak gstermenin yeterli olacan dnyor
lar.
Fikret, insan aklna cokun bir inanc temsil ediyor;
kiilii bir topyacya yakn duruyorlar. topyaclar saf
ve temiz insanlardr; yalan bilmiyorlar.
Tevfik Fikretin iirlerinin ierii, bir topya yakn
saylabilir.
Alt: Yirminci yz yla yaklarken topya uygula
malar Amerika Birleik Devletlerine yaylm durum
dadr. Artk tarikata dnm topya komnleri bulunu
yor. Sabiha Sertelin, 1920 yllarnn banda Amerika
Birleik Devletlerinde okurken bunlardan etkilenmi ol
duunu sanyorum.
Ben hayalci sosyalistler gibi bir kye ekilip bir ce
maat tekilt kurmak isteindeydim diyor.
S. Sertel, Bir Roman Gibi, stanbul, 1969, s. 68.
Yedi: Trkiyenin sui generis olduu iddialarna ka
tlmyorum. Dnyann baka yerlerinde olanlarn Tr
kiyede de bulunduunu yazyorum.
Ancak deha zmlemesinde gelitirmeye altm
bir yntem var: Salm olarak bulunmak. Baz da
larda altn cevheri var; fakat, ok salm, karlmas
zor. Operasyonel deil.
Maden karm teknolojisinde salmlk karma
engeldir; bilimde neden engel olsun! Salm dahi ya
da topyaclar bulmaya alyorum.
Bilimsel sosyalizm anda topyacln itibarnn d
k olduunun kabul edileceini umuyorum. Ancak yi
ne de tfu cevapla yetinmiyorum.
Bilimsel gelenein zayf olduu toplumda topyaclk da zayf olmak durumunda: Her ikisinin kayna in
san aklna byk gvendir.
lmn yazmay deneyen Beir Fuat, mizah ile fel
sefeyi yan yana getirmeye alan Baha Tevfik, iirle
akl yazan Tevfik Fikret, inatn bileyleyen Sabiha Ser
tel, dalgalanmak iin gereken rzgr kendi hareketiyle
yaratmaya kalkan Nazm, topyacmn zelliini, inat,
alkanlk ve mizaha kiiliinde birletirmi olan Aziz
Nesin, bunlar yalnzca Aydn zerine Tezlerde bir ara
ya geliyorlar. Hepsinde bir para topya var; tam deil.
Neden tam deil; bunu gstermek, benim iim.
Trk topyaclarn yazmadm sylemek hakszlk
olmuyor mu?

348

snedenle topyann eksiklii zerinde dnmek gerekli


lii ortadan kalkmyor.
Einstein, Conan Doyle'u verken yaratt Sherlock
Holmesun alma yntemini vdn biliyor. Bir ara
trma yntemi olarak Sherlock Holmesun ou zaman
gerekten garip, birbirinden kopuk ve batan sona ili
kisiz olgular toplamasn, gerekli buluyor.
topya geleneinin eksikliiyle ilgili buraya kadar
olan zmlemede Nazm Hikmet ile Aziz Nesinin adlar
^geiyor. alma odamdaki kartlarda ise Nazm Hikmet
ile Aziz Nesin bir kez kar karya geliyorlar. Aziz Ne
sin, hapisteki Nazm'n iirlerini yaynlyor; polis diyor
lar. Aziz Nesin kzyor ve hastahanede yatan Nazm Hikmete gidiyor. nk Nazm Hikmet de Aziz Nesine po
lis diyor. Hastahanede Nazm Hikmet, Aziz Nesine ve
kendiliinden, unlar sylyor: Niin byle eylere al
dryorsun, bover. senin iin karlan dedikodular hi
olmazsa memleket iinde kalyor. Bir zamanlar benim iin
raporlar gnderdiler dnyann her yerine1. Bundan u
-kyor; Trkiye'de Nazm Hikmet ile Aziz Nesin de po
lislik sulamasyla karlayorlar. Kartlar bunlar bil
geler sonsuz arabilirler; yolda kamptan kyor.
Nazm Hikmet, Mihri Belli, Aziz Nesin, Gen Desfiiz Yusuf Hseyin, polislikle sulandlar; okudum ya da
'duydum. Hep ayn nehirde krek ekenler tarafndan po
lislikle nitelendirildiler.
Akl d deil mi?
topya ve polisiye, akl ile ilgilidir: topya, toplumsal
dzene akl uygulama abasdr. topyacnn aklndan
baka gvencesi yok; aklnn szgecinden gemeyen ku
rumlan atyor. Polisiye, insan aklnn tarih iinde geli
tirdii iki nemli yntemi, dedksiyon ve analiz, yaam
ve lm ikilemine uyguluyor. Sherlock Holmes, bu uygu
lamay bir sanat dzeyine karyor; Einstein, bilim adam
larna rnek gsteriyor.

349

Akl d polislik sulamalar, Trkiye'deki polisiye


geleneinin yoksulluu ile balantldr; akln uygulama
larnn snrl oluunu gsteriyor.
lk byk topyac Thomas More, bunu izleyen Atlantis yazar Francis Bacon ve Robert Owen, Britanya
Adalarnda yeeriyorlar. lk byk polisiye Sherlock Holmes'u yaratan Arthur Conan Doyle ile Polisiye'nin Kra
liesi Aghata Christte de Britanya Adalarnda doup b
yyorlar. kisi arasnda bir ba olmaldr.
topya ve polisiye geleneinin varl da, yokluu
da birbiriyle ilgilidir.
Bu tezin gsterilmesi gerekiyor.
Tmyle gsterebileceimi sanmyorum; ngilterede
bu gelenein varln, Trkiyede yokluunu gstermek
iin kullanmak durumundaym.
I Cannot live vvithout brainvvork2. Sherlock Holmes,
nerede ise her servenin bana koyduu, Dedksiyon
Bilimi blmnde bunlar sylyor; kafay altrmadan
ben yaayamam. Ekliyor: What else is there to live for?
Yaamak iin baka ne var?
Polisiye, topyadan ok sonra tarih sahnesine geli
yor. Artk toplum zerinde, daha ak bir deyile kapita
list toplumda akln egemenliinin kurulabileceinden
umutlarn kesilmi olduu bir zamanda en iyi rnekleri
ortaya kyor. Bu kta, akln egemenlik alann son
derece daraltma ilevi de bulunabilir; en azndan polisi
yenin bu ama iin kullanldndan kuku duymak iin
bir neden yok. Ancak bu, polisiye ile akln belli yntem
lerini parlak ve yaygn kullanm alanlar bulunduu ger
eini ortadan kaldrmyor.
Conan Doyle, Sherlock Holmesu, On Dokuzuncu^
yz yln sonlarnda yaratyor. lk yklerin birinde, Sher
lock Holmes kendisini ve trnn ilki oluunu yle ak
lyor: Aklm durgunlua isyan eder. Bana problem veri
niz, dev veriniz, en zlmez ifreleri ya da en karmak.

350

analizi veriniz; bunlar olunca ben tam havam bulurum.


Artk yapay uyarclar olmadan da yapabilirim. Fakat bert
var olmann sersemletici tek dzeliinden tiksiniyorum.
Akln ycelmesini byk bir hrsla istiyorum. te bu ne
denle bu zel meslei setim, daha dorusu yarattm;
nk dnyada tekim3. Kapitalist dnya bir akl dla gmlrken, kapitalist dnyada adam ldrme ak
ln en parlak uygulamalarn sergileyen bir zel alan ola
rak ortaya kyor. Adam ldrmenin akll dmle
rini zmek de akln ycelmesi peinde olanlar iin uy
gun bir ortam oluyor.
Trkiyede ise Nazm Hikmet, Mihri Belli, Aziz Ne
sin ve dierleri. Gen Deniz Yusuf Hseyin, polis
likle sulanyor: Akl d. Trkiye'de polislik sulamala
rnn pek ounda akln izi bile bulunmuyor. Trk ayd
nnda polisiye geleneinin eksiklii, akln uygulama ala
nnn darl ile denkleiyor.
Polisiye kurgudur; stelik ift kurgu oluyor. Polisiye
de gerilim, yalnzca katil ile dedektif arasndaki yartan
domuyor. Bundan daha tede ve polisiye tutkunu b ir
okuyucu iin asl gerilim, bu iki kurgunun bir arada an
latmndan douyor. Her polisiyede bir kez okuyucunun
nnde ve son derece inandrc bir-cinayet yks varr
deneyimli polisiye okuyucusu, kendi nndeki ve son de
rece inandrc yknn asl yk olmadn biliyor. Ge
rilim, polisiyedeki ilk ykye inanmak zorunluluu ile inan
mamak gerekliliinden de kyor; okuyucu, kendisinin g
remedii ancak mutlaka var olan ve sakin dedektifin bu
laca ikinci kurgu iin geriliyor (*). Bu iki kurgu, yalnz(*) ocukluumda bata Sherlock Holmes her trl po
lisiye romann byk bir hrsla okudum. Bunlar iinde Server Bedi adyla yazan Peyami Safann Cingz Recaisi de
vard. Bu alma iin Cingz Recaileri yeniden okumak is
tedim; bulamadm. Hatrladm Cingz Recainin yalnzca se
vimli bir hrsz olduudur.
Trk aydnnda polisiye eksikliini, Trk romannda kur
gu eksikliine de balyorum. Peyami Safann romanlarnda,
daha sonra Mayk Hammer tr polisiye telif eden Kemal

351

ca bir ka noktadan birbirine tututurulmu iki dnya


yrngesine benziyor; bu noktalar, polisiyenin reddedile
mez ve her teoriye uyabilecek olgular oluyor.
topya da kurgudur; stelik ift kurgu. Her topya
d a bir var olan toplum dzeni kurgusu sz konusudur,
eletiriliyor. Bu, polisiyenin gz nndeki kurgusuna denk
dyor. Polisiye klasik rneklerinden ayrlarak soysuz
lamaya balad zaman, gz nndeki kurgu hep, po
lis departmannn senaryosu olarak sunuluyor; byle bir
sunma, polisiyeye devletin resm aygtlarn eletirme lk
sn de getirmi oluyor (*). topya, srekli var olan d
zeni eletirerek, akla dayal bir baka kurguyu neriyor.
topyada da, tpk polisiyede olduu trden iki kurgu
nun atmas var.
Polisiye ve topyada snf, snf elikisi ve snf
kavgas yer almyor. Yalnzca tarihsellik ve toplumsallk
tan kopuk bireysel akl etkinliini srdryor. topya,
yaanlan mutsuzluklar yalnzca akln zmnn bilin
memesine balyor; polisiye, akl simgeleyen bir dedek
tifin elinden hi bir cinayetin kurtulamayacan anlat
yor. topyada mutlu son iin akln kurgusunu gstermek
ve mmknse uygulayarak anlatmak yeterli saylyor. Her
polisiye kesin olarak kendi kurgusunu anlatarak son bu
luyor.
Aydnda topya ve polisiye gelenei, bir toplumda
akln yaygnln ve bir yaam biimi olarak etkinliini
tnlatyor. Her ikisi de bir toplumun yakn tarihinde, ta
rihin hzlanmasn ve birbirini elen senaryolarn bir ara
da ve ardarda yaanmasn gerektiriyor.
Tezi yazyorum: Akln egemenlii, insanlara ayrk
bakabilmeyle kout gidiyor.
Tezin uzantsn yazyorum: Ayrk bakamamak, ce
Tahir'in sonraki romanlarnda kurgu daha gelimi grn
yor.
(*) Amerikan polisiye dizileri, giderek. Amerikan polis
departmanlarnn alk olarak sunulan komiserleriyle alay
etmeyi, bir ortak yap haline getiriyorlar.

352

maat ya da tarikat bak asndan kurtulamamak olu


yor.
Tezin pratiini yazyorum: Nazm Hikmet, Aziz Nesin,
Mihri Belli ve benzerleriyle Dniz Yusuf Hseyini polis
likle sulamak, Trkiyede yalnzca polislerin ayr davra
nabileceine inanmaktr.
Trk aydnnn kendinden ayr dnenlere polis de
mek hastal vardr; bu hastaln tedavi edilmesi gere
kiyor.
Aydn zerine Tezler*i bir de, Trk aydnnn grebil
diim hastalklarn tedavi etmek iin yazyorum.
Trk aydnnn ayrk bir bak asna ve bir sev
giye yaklatn dnyorum. Trk aydn, kendisinden
ayr bak as ve eylemi olanlara da sevgi ve anlayla
bakma durumuna geliyor. Bu, hogr szcnn an
lamnn dna dyor.

Polisiye ve topya
Grnt ile z ayn olsayd, bilime ve bilim adam
na gerek duyulmazd.
Trk aydn, polis okullarnda ders veren, aydnlarn
ileri dergilerini karan sosyalist rgtlenmelerin kuru
luuna katlan ve karaborsa yapan Alettin Hakgderi
polis olabilecei dncesiyle dlamad; polis olabile
ceini dnerek bir kampanya amad. Trk aydn. Na
zm Hikmet'in arkadalndan. Resimli Ay yazarlndan,
komnist yaynlar sansr ve izleme departmannn ba
na getirilen, polis kolejinde retmenlik yaparken sol
cularla dp kalkan, tek parti dneminin milletvekili ve
polis basksn bir at haline getiren 1940 Kua aydn
larnn iki ve elence finansr Sadri Ertemi polislikle
sulamad. Hakknda polis olabilecei yolunda ciddi bir
sylenti bile karmad.
Trk aydn, kendilerinden ayrlmayan polis okulu
retmeni Alettin Hakgder ve Sadri Ertemden hi ekin

353

F.: 23

medi. stelik, bugnk otomobille devriye gezen polis


leri hdtrlatrcasna, iki masasnn yannda bir masaya
hi gizlenmeden oturan polisten ekindi; yaknmasn Sad
ri Ertem'e anlatt.
Trk aydn, yaamlarnn uzunca bir zamann ha
piste geiren (*) Nazm Hikmet'i, Aziz Nesin'i, Mihri Belli'yi ve dierlerini polislikle sulad. Trk aydn, kendi
leri iin daraac kurulurken bile, Deniz Yusuf Hseyin'in polis olduunu dnebildi.
Neden? zerinde dnmek gerekiyor.
Trk aydnnn, Nazm Hikmet'in Aziz Nesin'in Mih
ri BeUi'nin Gen Deniz Yusuf Hseyin'in polisliini d
nmemesi gerekiyor ve dnyor.
Beklenmedik bir durum oluyor ve beklenenden sap
yor.
Dnmek sapmalara eilmekle balyor.
Sigara klnn kl tablasnda olmas gerekiyor; eer
yatak araf zerinde ise bir sapmay haber veriyor. a
mur bahede olmaldr, halnn zerinde amur izi sap
(*) Trkiyede artk ayrml anlatm zaman geldi ve ge
iyor.
Bir rnek verilebilir: Polis olmak bakadr ve polisle za
man zaman ibirlii yapmak bambaka. rnek olsun, bugn
TrK basnnda ve nemli yerlerde hem meslei polis olanlar
ve hem de zaman zaman polisle ibirlii yapanlarn olduu
nu sanyorum. Bunlar birbirinden ayrmak gerektiini d
nyorum.
Bunun iin de rnek verilebilir; hi bir zaman Sabahat
tin Alinin polis olduunu yazmadm. nanmyorum. Ancak
Sabahattinin zaman zaman polisle ibirlii yaptna inan
mak zorundaym.
Byle bir zorunluluk, Sabahattin Alinin romanlarn de
erlendirmemi etkilemiyor. nemsememi de engellemiyor.
Trk aydnnn ayrk bak yoksulluundan sz ederken
bunu da anlatmak istiyorum. Benim, Sabahattinin polisle i
birlii etmi olduu tezim karsnda son derece rencide ol
mu hissediyorlar. Bir: Sabahattini sevmemeleri gerektiini
dnyorlar. ki: Sabahattini benimsemi olduklar iin, po~
sle ibirlii tezini stlerine alyorlar. Hi ilgisi yok.

354

may gsteriyor. Sherlock Holmes, kimselerin dikkat et


medii sapmalar balang sayarak iine balyor. D
nyor.
Hi bir aratrma ve hi bir olgu toplama bir (teori
olmadan balamaz; teoriyi, bir balang olarak, bilgi
birikimini uygun kalplara dklm z olarak tanmla
yabiliyorum. Trk aydnnn polisiye sapmalar zerinde
dnrken de bir balang teorisinin olmas gerektiini
eklemek durumundaym.
Ayrntyla gelitirmek iin zamanm yok; ayrca ge
rekli olduunu da sanmyorum: Polis yntemlerinin en
ok gelitirildii dnemler, restorasyon dnemleri luyor.
Bir almada, modern edebiyatn ana polis tipine mo
dellik eden, tarihin ilk nl polisi Vidocq'un Napolyon
zamannda ortaya km olduu kaydediliyor (4). Resto
rasyon hep geri ekilmeyenlerin atlmlarndan ya da ih
timalinden kaynaklanyor. Kayg, bu trlerin kontrol al
Yazdklarm yalnzca Sabahattin Alinin kiisel zaafn
gsteriyor.
Devam ediyorum: Uzun yllar hapiste yatanlardan da saf
deitirenler ve stelik polis olanlar da kabilir. Sorun bu de
il; adn saydklarmn polis olmadklarna inanyorum.
Ancak bunun tersi doru deildir: Hi bir devlet ve hi
bir polis rgt, kendi mensubunu, uzunca bir sre hapise
sokacak bir senaryoyu uygulamaya koymaz. Hi bir devlet ya
da polis rgt, bir mensubunun, ilemedii bir cinayeti ka
bul ettirerek drt yl kadar hapse girmesini salayamaz.
Bunu dnmek devleti ve polisi bilmemek oluyor.
Sabahattin Aliyi ldrd iddias ile hapse mahkm olan
Ali Ertekinin polis olduu teziyle Sabahattin Alinin lm
olayna yaklamak, Trk aydnnn ilkel bir yanl oldu. Po
lisiye geleneinin yokluunun yannda, polisiye okumadn
da gsteriyor.
Ali Ertekin, daha ar bir hapis tehdidiyle Sabahattin
Aliyi ldrdn kabul etmeye ikna edilmi, hrszlktan h
kml bir kaakdr. Ali Ertekine, Sabahattin Alinin lm
yklenmitir. Kaaklktan dava ama tehdidiyle bu yk
leme, mahkemelerde yer yer kopma noktasna gelmesine kar
n, srdrlebildi.
Polisiye geleneinin yokluu, Sabahattin Ali Olayn ka
rtrd.

355

tna alnmasna ve bu yolla da kkrtc eylemlerin kulla


nlmasna neden oluyor. Cumhuriyet tarihinde de polisin
siyasal edebiyata bir c trnden yerlemesi, Aydn ze
rine Tezlerde Restorasyon Dnemi olarak nitelenen ta
rih kesitinde gerekleiyor.
Bir parantez gerekiyor: Trkiye dnda gelierek
dnya bilgisinin bir paras olmu olan topya ve poli
siye geleneklerinin Trkiye'de eksiklii zerinde durulu
yor. Eksik olan Trkiye'nin dnda var olan bir gelenek
tir. Bunun Trkiyede neden eksik olduunu Trkiyede var
olanlar ile aklamak zorunluluu da var.
Devam ediyorum. Sapma zerinde dnmeyi ba
latabilmek iin gerekli ikinci bilgi birikimi z yle: Trk
aydnnn tarih bilincinde yanl yer almyor ve bunun
yerine hain geiyor. Trk aydnnn tarih bilincinde
yanl olarak bir tek. Baltac Mehmetin arie Katerina ile kurduu varsaylan iliki geiyor ve bu yanl
da anlalmas zor bir ulusal gurur rts ile balan
yor. Bunun dnda Trk tarih bilincinin onaylamad b
tn olgular yalnzca hainlerin omuzlarna yazlyor.
Tezi yazmaya sra geldi: Trk aydnnn kampnda
yanl yapanlar yalnzca polislerdir.
Tezi yazyorum: Trk aydn hep yalnzlktan kat.
Trk aydn genel ktlesinden ayrlarak yalnz bir yolu
izlemek isteyenleri hep yanl sayd.
Polis okulunda retmen ve karaborsac Alettin
Hakgder, hep srnn iinde kald iin polis saylma
d.
Polis okulunda retmen ve komnist yaynlar san
sr dairesinin bo Sadri Ertem, hep solcular iinde ya
ad iin polis saylmad.
Ancak herkesin sosyalist eylemini durdurup tek par
tili CHP yoluna katld bir srada sosyalist mcadelenin
durmayacan dnferek yalnz yoluna devam eden Na
zm Hikmet polistir; polis iln edildi.
Restorasyon Dnemi ileriye atlanlar ktlesel olarak
ve teker teker krarken meydana inen pek az kiiden bi

356

risi, tek deil ancak pek azdan biri, Aziz Nesin, mca
dele alannda yalnz grld iin polistir ve polis iln
edildi (*). Aziz Nesin polislik sulamasm uzun zaman ta
d.
Sosyalist rgt iinde yer almakla birlikte zaman za
man atak ve kestirme yollar deneyen, daha 1950 ylla
rndan nce cami minaresine pankart asan Mihri Belli
polistir; polis iln edildi (**). Mihri Belli, polislik sulama
syla byk bir genlik ktleselliine ulat zamanda
da karlat.
1960 yllarnn grkemli uyannda parlamenter ve
barl yolla iktidara gelmek Trk aydnnn inanc oldu.
Gen, kendilerinden altm yl kadar nce Gen,
Niyazi Eyb Sabri ve Enver trnden silh seenlerin
(*) O sralarda, benim polis ya da polis ajam olduum
zerine yaygn dedikodular vard. Bu dedikodular ya polis
kendisi ya da ekemezlik, kskanlk, gereksiz kuku gibi
duygular yznden arkadalarm olmalar gerekenler kar
yordu... Nazm Hikmetin hi bir yerde iirlerinin yaynlanamadii gnlerde, (Badan-28 Aralk 1948) kardm dergi
de 4Bu Memleket Bizim iirini yaynlamtm. Cezaevine sokuluundanberi Nazm'm iiri ilk yaynlanyordu. Bu davran
m da polisliime yorulmu, Nazm da buna katlmt. Ken
disine, gereken ok ar cevab gndermitim. O zamanlar im
diki gibi deildim, bu dedikodular beni ok zyordu.
Aziz Nesin, Poliste, stanbul, 1973^ s. 192.
Bir yerde Aziz Beyin ksmen yanldn sanyorum. Mem
leketimden nsan Manzaralarndan baz iirler baz dergiler
de yaynland. Ayrca Naci Sadullahn zmirde kard Ha
vadis Gazetesinde 1946 ylnda yaynlanm olduu kaydedi
liyor. Gazeteyi bulup kontrol etmem mmkn olmad.
(**) Sevim Tarinn, daha sonra Sevim Belli, 1951 Tevkif
leri sonucunda konduklar Sansaryan handa nianls M ihri ye yazd ve aklayc mektup da Trkiyede polislik sula
malarna dayanak yapld.
Sevim Tarinn mektubunu Trk solculuunun romantik
ve deneyimsiz dnemine ait bir olgu olarak deerlendiriyo
rum. Deneyim de toplumsaldr.
Mihri Belliye yneltilen sulamalar bu mektuptan ayr
tutuyorum.

357

nne dtler. Genel eilimden ayrldlar ve polis sayl


dlar.
Hi birisi iin deer hkm yazmyorum. Yaptklar
nn doruluu ya da yanllyla ilgili bir yarg vermiyo
rum. Yargm var ve deiik. Ancak sraladm polislik
sulamalarnn ortak yannn belirgin olmas iin bir yar
g yazmamak gerekiyor. Ortak yan u: Hepsi, yaplan ya
da yaplmayan durmak sayyor. Yeterli saymyor. Ha
reket etme gereini duyuyor. leriye atldn dn
yor.
te bu polislik oluyor. Mantk son derece yalndr;
nce yava hareket etmek gerektii bir zamanda hzl
hareket yanllk saylyor. kincisi, Trk aydnnn yanl
yapmayaca kabul ediliyor. Trk aydnna gre yanl
ancak polis yapyor.
Toplumsal mcadelede ileriye atlanlar ile ilgili po
lislik karinesi, Trk aydn iin ithal mal bir dncedir;
yerli olan, Trk aydnnn yanl yapmayaca ve yanln
yalnzca bir hain ya da polis tarafndan yaplabilecei
oluyor. Ancak sosyal mcadelede zaman zaman ktle
den koparak ne atlanlarn polis olabilecei inanc, Tr
kiye'nin pratiinden kmyor. Baka lkelerde var olan
byle bir pratik, Trk dncesine yamanyor.
Trk aydnnda polisiye gelenei eksik; buna karn,
polis provokasyonlar kavram son derece gelimi ola
rak bulunuyor. Trk aydn, toplumsal mcadelede kendi
sini artan her olaya, polis provokasyonu mantyla
yaklamay bir alkanlk haline getirebiliyor. Bu, polisi,
soukkanllkla inceleyerek ya da polisiye yoluyla ren
me yerine, polis bilgisini, sosyal mcadele tarihiyle ilgili
el kitaplarndan edinmesinden kaynaklanyor.
Kabul edilmeli, polis provokasyonlarnn dnya tarihi,
bir kaln kitab ayor. Bunlardan birisi Trkeye de ev
rilmi durumda: Les Provocations Policieres (*). Trk(*)

Bernard

Thomas,

Polis

Kkrtmalar,

stanbul,

1975.
*
Bu kitap Trkeye evrildii zaman, ajan provokatrlere

358

eye Tarih Boyunca Polis Kkrtmalar adyla evri


len bu kitapta, eitli lkelerdeki ajan provokatrlerden
rnek dVkler sergileniyor.
Tarihte ajan provokatr kullanmann ilk ve olduka
^gelimi rneklerinden birisi, Fransada Restorasyon Dneminde grlyor. Tarihilerin Napolyonun kesin ye
nilgisinden sonra balattklar dnemde yneticiler en
ok hapse konulamam Napolyoncu kuvvetlerden eki
mliyorlar. Restorasyon Dnemi'nde provokatr ajanlar kul
lanmay bir meslek haline getirmi polis eflerinden bin
esi, anlarnda, u bilgiyi veriyor: Gl bir ekilde yer
lemi iktidardan (Napoleonun iktidar) sonra onun ye
rini alan daha az etkili iktidarn (Restorasyonunki) ken
dini kabul ettirmek ve yaamasn srdrmek iin btn
polis kaynaklarn kullanmaya ihtiyac var gibiydi5. Res
torasyon bir geriye ekilme rejimidir; hareketsiz duran,
ancak Napolyon'a ballklarn saklamayan faktrleri po
tansiyel tehlike olarak gryor. Restorasyon Dneminin
polis efi, Napolyona bal Yarbay Caronu, bir kez mah-keme nne karyor; kant yetersizliinden mahkm ettiremiyor.
Yarbay Caron, bir kez mahkeme nne kp da mah
km olmadan kurtulunca kentini deitiriyor ve bir ba
ka yerde kars ile birlikte bir sakin hayata balyor. Pro
vokasyon ite burada balyor: Polis efi, en iyi ajan
larn Yarbay Carona gnderiyor ve Yarbay, yeni kar
lat iten taraftarlarna gveniyor, ba kaldrmaya
ikna oluyor. rgt kuruluyor. Harekete geilecei zaman
rgtn iindeki grevliler, Yarbay Caron ile birlikte dier iten Napolyoncu kadrolar yakalyor. Caron, idam
ediliyor.
Dnya provokasyon tarihinin en nl rnekleri, bek
lenebilecei gibi, Rusya sosyal mcadele tarihinden
ar duyarl fkra yazarlar tarafndan pek ok vlmt.
Yry Dergisinde yaynladm eletiri yazsnda kitabn
zmsel olmadn ve Trkesinin de utandracak dzeyde
.bozuk olduunu ileri srdm hatrlyorum.

359

kyor. topya ve polisiye trlerinin Britanya Adalarnda


douunun yerel ve nesnel kkenleri var; kesin, dnya
nn tand en iyi provokatrlerin Rusya'dan kmasnn
da yerel ve nesnel nedenleri oluyor. Eitsiz gelime ya
sas erevesinde son derece disiplinli rgtlerle top
lumsal mcadelesini srdren Rusya'da bu rgtleri fe l
ce uratabilmek iin bu rgtlere szmak ve rgt iinde
gven kazanmak gerekiyor.
On Dokuzuncu yzyln ikinci yarsnda Rusya, dn
ya sosyal mcadelede tarihine poplist szcn so
kan narodnik suikgst rgtleriyle sarslyor. ou Rusya
nn ynetici ailelerinden gelen niversite rencisi kz
ve erkekler, tarihin o zamana kadar tanmad bir kat
lk, zveri ve gizlilik iinde, bata ar olmak zere y
neticilerin nde gelenlerinin hayatlarna kastediyorlar.
arlar ya da bir ar, yaamak iin lmle saklamba oy
namak zorunda kalyor. Narodnik rgtte her krlma, r
gtn daha kat ve disiplinli olmas sonucunu douruyor.
Bir ar ldrlyor ve dieri geliyor; narodnik ve daha
sonra Sosyalist htillciler adn alan eser rgt var
ln srdryor. Ajan provokatr Azyef, suikastilerin
iinde yer alyor ve bir ounun planlamasna katlyor,
uygulamada rol stleniyor.
1905 Burjuva-Demokratik Devrimine yol aan Kanl
Pazarn rgts Rahip Gapon'un bir ajan provokatr
olduu konusundaki iddialar bir trl rtlemiyor. An
cak 1905 Devrimi ncesinde Gaponun ajan olduunu gs
teren inandrc kantlarn olmadn belirtmek durumun
daym. Yalnz ajan provokatr mant iin iddia, kant
tan daha nemli saylyor; vulgar kafa ve kalemler, kaba
klieler peindedirler, benzer kurgularn karlatrlmas
nemli saylmyor.
Bolevik Partisi genel merkez komitesi yesi Malinovskiyin buradaki tabloya girdiinden kuku duymak ge
rekiyor. Malinovskiy'in bir polis olduu, Bolevik Parti
iinde iddia olarak ortaya konuyor. Soruturmalar yap
lyor; Lenin, Malinovskiyin polis olmadn savunuyor,.

360

konuuyor ve ikna oluyor. 1917 ubat Devriminden son


ra geici hkmet, bir Bolevik giriimini boa karmak
iin Malinovskiy'in polislik belgelerini aklyor. Kayor;
Ekim Devrimi'nden sonra kendi iradesiyle geliyor, teslim
oluyor. dam ediliyor.
Btn bu bilgiler erevesinde ajan provokatr
kategorisine ve buradaki zmlemeye girmiyor; nk,
ileri hareketi tam bir kla daha ileriye gtrme sz
konusu deil. En azndan Maiinovskiy ile bilgiler bunu
gstermiyor. Buna karn ierde ve darda bir ajan pro-^
vokatr katalouna alnmasna tereddt gsterilmiyor.
Disiplinli, dinamik, heroic ilericilikle polisin gcnn
doru orantl olduunu sylemek mmkn; ajan provo
kasyon zerine bir alma, Rus polis departman Ohrana, dnyann en iyi polisiydi diyor6. Rusyada polis
mdr Zubatov ii hareketini kurmaya katld; Gapon
arlk putunu sarst, Azev bir ok yksek grevliyi a
rtt ve Maiinovskiy ihtillci propaganda yapt. Siya
set kuram kadar, polis yazn da Rusyann deneyimle
rinden ok byk lde etkilendi.
Trkiye'de ajan provokatr kavram ithal maldr.
Trk aydn hareketinde, bir eilim ve srekli bir
endie kayna olacak lde provokatr ajan kmad.
Ksaca bunun incelenmesi zorunlu oluyor.
Ad sosyaliste km ilk insan, Sosyalist Hilmi ya
da tiraki Hilmi olarak biliniyor. Mtareke dneminde
Sosyalist Frka kurdu; yabanc sermayeli irketlere kar
grevler rgtledi. Trk aydnna ve sosyalist harekete
itibar getirmeyen bir yaam srd ve buna uygun bir
lm seti. Hakkndaki tek kaynak, Hilminin katilinin
Hilmi'nin kendisine tecavzde bulunduu ve namusu iin
onu ldrdn sylediini belirtiyor7. Katilin arkasn
daki kiinin ngiliz casusu, Mtareke Dneminde stan
bul polis mdrl de yapan Tahsin olduunu ekliyor.
Ayrca Hilmi'nin ngiliz Intelicans Servisi hesabna a
ltn, casusluk yaptn iddia edenler oldu diye yaz
mak gerektiini de duyuyor. Bunlarn doruluunu kes-

361

tirmek zor ve stelik hi de gerekli grnmyor. Gerekli


olan, u yargsn aktarmak oluyor: Sosyalist Hilmi, sos
yalizmin ancak bir karikatr idi8. Bu nedenle, Osmanl
mparatorluumun son zamanlarnda yaam bu krmz
yelek giymeye dkn ve krmz otomobil sahibi garip
yarat ir provokatr ajan saymaya hi imkn yok; des
tekledii ya da balatt grevler lekesiz duruyor. Bu
grevlerde istilc devletler arasndaki ekimenin ve ngilizlerin Trkiye'deki yabanc sermayenin risk altnda
olduu izlenimini vererek kat tutumuna taraftar toplamak
istemesinin rol olabilir. Bunlar tiraki Hilmi'ye bir ajan
provokatr gzyle bakmak iin yeterli olmaktan ok
uzak; olsa olsa kiilii zayf bir macerac saylabilir.
Kimse Hilmi'ye bir ajan provokatr gzyle bakm
yor
Trk aydn ajan provokatr kliesini sosyal mca
delenin basit el kitaplarndan ithal ediyor. Bu, ancak, ay
dn hareketi iine polis szdrlmad anlamna gelmiyor.
Kukusuz szdrlyor.
Ancak bunu da ok abartmamak gerek: Trk gven
lik rgt, sosyalist hareketle ilgili en gvenilir bilgileri
dneklerden elde ediyor. Vedat Nedim biliniyor ve Tr
kiye zerine Tezlerin ikinci kitabnda, Vedat Nedimin
imdiye kadar kabul edilmi gerekelerin tmyle dn
da yalnzca korktuu ve daha iin banda ad henz kon
mam Kemalizm'i ararken Komnizm'e taklm olduu
iin, 1927 ylnda elindeki btn bilgileri, kendi iradesiy
le gtrp polise verdiini ileri srdm. Baka rnekler
<le var. Abidin Nesimi, Birinci Byk Sava'ta Rusya
da esir den ve Ekim Devriminden sonra Bolevik ola
rak Trkiye'ye nemli grevlerle gnderilen Altndi Faik'in, Trkiye'ye gelir gelmez polise teslim olduunu ya
zyor. Sovyetler Birlii'nde KUTV'da eitilmi Faik, n
c Enternasyonel ile Trkiye Komnist Partisi arasnda
irtibat salamakla grevlendiriyor ve btn ilikHeri poli
se aktaryor. Byk bir balanty polise bildirdikten son
ra da, Osmanl Dneminde kk zabit, bugnk astsu

362

bay olan Faik bir karakolda resm polis oluyor (*). Yllar
sonra dilenirken grlyor.
Artk ayrk bak as dnemine giriliyor; tanmlar
zerinde durmak zorunlu oluyor. Polise teslim olmu ay
dn ve aydn hareketi iine polisin szdrd ajan ile ajan
provokatr birbirinden ayrmak gerekiyor. Eldeki bilgi
lere gre, Altndi Faiki bir kkrtc saymak imknsz;
bir yandan esaretten kurtulma istei ve dier yandan
yepyeni bir dzenin ekiciliiyle komnist partisine gir
dikten sonra, kendi topraklarna ayak basar basmaz, saf
deitirenlerden birisi oluyor. Komnistlikte bulamad
gveni polislikte deniyor.
ubuu tersine bkmek zamandr: Trk aydn hare
ketinde normal boyutta ancak ok sayda ya da spektakler ve tek provokatr ajan bulunmuyor. Pratiinde oljnayan bir izginin Trk aydnnn dncesine yer et
mesi, yalnzca ithal klielerin arlna iaret ediyor.
nemli saylabilecek baz olaylardan sz etmek du
rumundaym. Trk aydn hareketi iinde aa km en
gsterili ajan provokasyon olay. Mahir Kaynak'n adn
n plana karyor. 1960 yllarnn grkemli uyan ve yk
seli dneminde eylemini srdrd. Subay olmas ihtimal
dahilinde; retim yesi olarak i yapt. 1960 yllarnn
ikinci yarsnda sosyalistlik niversitenin retim kadro
lar ile rencileri ok kapsaml bir biimde sarmt. s
(*) Abidin Nesimi, Galata Kulesi evresinde karakol po
lisi Faikin bu blgedeki bir hrsz-polis atmasnda ar ya
kalandn bildiriyor. Daha sonra TKP Genel Sekreteri smail
Bilenin bu yaralamay stlendiini anlatyor.
sttingel takma adyla anlarn yazan Lz smail Altndi Faikin adn vermeden yukardaki olay deiik bir bi
imde anlatmtr. stngele gre, kkrtclardan biri Gala
ta Kulesi civarnda devrimciler tarafndan ldrlmtr. Bu
kkrtc hakknda stngel isim vermeden genie bilgiler
vermitir. Bu bilgilerle stngelin tanmlad kkrtc aja
nn Altndi Faik ol&ca dnlebilir.
Abidin Nesimi, Trkiye Komnist Partisinde Ant
lar ve Deerlendirmeler 1909-1949, stanbul, 1979,
s. 101.

363

tihbarat rgtnn niversite retim topluluuna aja n


provokatr monte etmesini normal karlamak gerekiyor.
Mahir Kaynak, bu dnemde en gzde niversite di
siplini matematik iktisat olduu ioin bir de Fen Fakltsi'ni bitiriyor ve ktisat Fakltesi'nde asistan oluyor ().
stanbul niversitesi ktisat Fakltesi'nde Glten Kazgan
gibi ilerici, Sencer Divitiolu ve dris Kkmer trn
den Trkiye i Partisi yesi retim yeleri var ().
Ayrca 1960 yllarnn sonlarna doru tek merkezli olan
Trkiye solculuu ok merkeze doru yneliyor ve tek
merkezden harekete getii iin toplama platformlar bir
birini izliyor.
Burada Mahir Kaynak'n en ultra nerilerin temsil
cisi olduunu belgeleyen k ve konumalar biliniyor.
Ancak niversite retim yesi Kaynak, 1970 ylna yak
larken ilgi ve grev alann has anlamda solculuktan*
genel anlamda ilerici aydn hareketine ve burada Silhl
(*) 1960 yllarnn ortasnda Babakanlk Devlet Planla
ma Tekiltnda Jzun Vadeli Planlar ubesi Mdr olarak
ikinci be yllk plann hazrlklarn .yrtyor ve bu arada
yeni planlama modelini hazrlyordum: Sencer Divitiolu le
dris Kkmerin de danman olarak bu e katkda bu
lunmasn istedik; Sencer ve Kkmer, ok youn oldukla
rm, gelemeyeceklerini, ancak ok gvendikleri iki yardmc
larm gnderebileceklerini bildirdiler.
Kabul ettim. Sencer Divitiolu ile dris Kkmerln*
asistanlar araclyla da olsa yardmlarn alabileceimiz iin
seviniyorduk. u sralarda Teknik niversitede retim ye
si lban Onur ile Mahir Kaynak gnderdiler. Mahir Kaynak*
bir sre, benim mdr bulunduum ubede de alt.
lban yararl oldu; uzun zaman katkda bulundu. Mahir
Kaynak, ne yapacan ard, yaptmz ii bile anlamad,
skld. ay sonra kendi isteiyle tekrar stanbula dnd.
Gzlerinde bir gvensizlik okuyabildik. Ajan olduu akl
mza bile gelmedi.
Bizi ve Ankaray nemsemedi. stanbula gitti; daha son
ra ihtill komiteleri toplantlar iin Ankaraya gelip gittii
belli oldu.
() 12 Mart dneminde deitirilinceye kadar niversite
retim yeleri siyas partilere ye olabiliyordu.

364

Kuvvetler iinde rgtlenerek iktidara gelmek isteyen aktivitelere yneliyor. 27 Mays ihtillinin nde gelen lider
lerinden emekli Korgeneral Cemal Madanolu'nun gve
nini kazanarak ihtill komitelerinin iine szyor.
Btn bunlara bakarak Mahir Kaynakn bir ajan pro
vokatr olduu ileri srlebilir. Ancak rolnn ve etkin
liinin abartlmamas gerektiini dnyorum. ne
denle, rolnn abartlmamas zorunlu oluyor. Birincisi,
12 Mart ncesinde Silhl Kuvvetler iinde iktidar alma
ya ynelik eitli komiteler oluturulmu olduu, nerede
ise herkesin bildii bir sr idi. Doan Avcolu'nun haf
talk Devrim Gazetesi bir ihtill hazrln hi gizlemi
yordu. kincisi, Silhl Kuvvetler'in st kademeleri de bu
komitelerin eitlilii iinde yer alyordu ve komiteler
aras aktarma ile transferler, Silhl Kuvvetler iinde gn
lk sorunlar haline gelmiti. Mahir Kaynak'm bir ihtill
komitesinden toplad bilgilerin, bir baka ihtill komite
sinin eline getiini dnmek bile mmkn grnyor.
ncs, hazrlklarn 9 Mart 1971 tarihinde baarsz
lkla sonulanmas, Mahir Kaynak ve benzerlerinin ra
porlar nedeniyle ortaya kmad; Hava Kuvvetleri Komu
tan Muhsin Batur trnden komite yelerinin son anda
korkarak ya da baka bir nedenle ihtilli gerekletir
mekten vazgemeleri zerine kar hareket gerekleti.
Mahir Kaynak'm raporlarna karn. Silhl Kuvvetler'in
st kademelerindeki subaylar ve bu arada 12 Mart d
neminde Genel Kurmay Bakanl'na gelen Orgeneral
Faruk Grler de ihtill komitelerine katlm olduu iin,
bir ok aydn ikence grd; yalnz kimse mahkm ol
mad.
Bu ksa zmleme sonucunda Mahir Kaynak da
dar ve has. anlamda ajan provokatr kategorisinden
karm oluyorum; bir provokatr olarak hazrland ke
sin, daha ok bir istihbaratya dnyor. Bir baka
rnek zerinde durmam gerekiyor.
Trkiye, 1950 yllarnn ortasnda Kbrs Trktr
m itingleri dzenledi. Trkiye ile Yunanistan arasnda ger

365

ginlik artt. Daha sonraki bilgiler, 1955 yl 6-7 Eyll Olay


lar olarak bilinen kargaann Hkmet tarafndan plan
land konusunda kuku brakmad. 6-7 Eyll tarihlerin
de, Yunanistana kar kztrlm olan genlik ve halk,
Yunanistana kar bir gsteriyi amalarndan ard. Bun
dan otuz yl kadar nce Trkiyede, zellikle stanbulda
ve yine Beyolu denilen Perada zenginlii mslman ol
mayan yurttalar ve bunlar iinde de Grek kkenli Trki
yeliler oluturuyordu. Hkmetin planlamas, yoksul hal
kn, mslman olmayan yurttalarn maazlarn ve bu
arada mslman olan yurttalara ait olanlar da talan
etmesine dnt.
6-7 Eyll Kargaas, Selnik'te Atatrkn doduu
eve bir bomba konmas zerine balad. Halk buna ok
kzd, stanbulda kar gsteri ve talan gerekleti. An
cak ok ksa bir zaman sonra bombay bir Trk'n koy
duu anlald. Daha sonra bu Trk, Trk polis rgtnrv
mensubu olarak ortaya kt ve Emniyet Genel Md
yardmclna kadar ykseldi.
6-7 Eyll Kargaas ile Trk aydnnn ve Trk solcu
luunun uzaktan ya da yakndan hi bir balants yok;
mmkn deil. An'cak hemen stanbul ve zmirde ad sol
cuya km ne kadar insan varsa topland; Haan z
zettin Dinamo, stanbulda toplananlarn saysnn yet
mie ulatn yazyor. Dinamo, Aziz Nesin, Asm Bezir
ci, Arslan Kaynarda ve kim dnlebilirse, o srada
lm olan Cell Benneci dahil, hepsi arand ve sk
ynetim altnda aylarca hapiste tutuldular (*). Her za(*) stanbul Emniyet Mdtirlnde kinci ube Md
r Necdet Uur, 6-7 Eyll dzenlemeleri iinde rol ald. Daha
sonra Ecevit Hkmetlerinde ileri ve Mill Eitim Bakan
l yapan Necdet Uur, 27 Mays Devrimi zerine kurulan
Yass Ada Mahkemelerinde tanklk yapt. Necdet Uur, beg
yl sonra, bir polis grevlisi olarak Trk sosyalistlerini akla
d.
Bir byk ehirde eitli semtlerde birbirine benzer ka
rakterde hadiseler, ancak bir tekiltn ii; ne komnistlerin,
ne de Kbrs Trktr Cemiyeti mensuplarnn, ne de muhale

366

man hkmetin politikasna yatkn basn, 6-7 Eyll Kar


gaasn Trk solculuunun omuzlarna ykmakta tered
dt etmedi.
Bir yanda 6-7 Eyll Kargaas ve dier yanda 1925ylnda eyh Sait syan ile birlikte gelen Takrir-i Skun
dneminin anlattklar var: Trkiye'de aydnlar ve solcu
lar toplamak, tutuklamak ve mahkm etmek iin, aydn
hareketi ve sosyalist rgtlenmeler iinde provokasyona
gerek duyulmuyor. Rejim, kendi sandan gelen ve nor
mal zgrlk ve haklar skma gerekesi olarak kulla
nlabilen her siyasal gelimede, aydnlara ve sosyalistlere^
darbe indirmekten geri kalmyor.
Elrom Olay bu adan ele alnabilir; 9 Mart 197,1
tarihinde sona eren bir ykselmenin arkasndan gelen 12
Mart Dneminde stanbulda srail Konsolosu Elromun.
karlarak ldrlmesi, Trk aydn tarihinde Balyoz Ha
reketi denilen bir toplamann gerekesi olarak kullanl
d. Konsolos Efrail Elromun ldrlmesinden sonra, top
lumsal mcadelede silh kullanmn iddetle eletirmi
aydnlar da dahil ok geni bir toplamaya bavurulma
s, Eirom Olayn batan bir ajan provokatrler eylemi
olarak deerlendirmelere yol at.
Basit emaya uygun dyor: Bir, Elromun ldrl
mesi bir ileriye k, bir huru hareketi olarak ele al
nyor. Ktlenin devingenliine gre ok daha hzl bir ha
reketlilik var. ki, arkasndan polis toplamalar balyor.
, yleyse kesin ajan provokatr iidir. Byle dnl
d, dnlyor.
Byle mi? Mmkn; ancak muhtemel grmyorum.
Elrorn un ldrlmesiyle Balyoz Hareketini bir ara
fet partilerinin messir rol olmad anlalmtr.
Zamann hkmetinin maksatlar efkr umumiyeye g
re politikasn yapan byk devletlere tesir etmekti. Yunanl
lar bufu yaptlar, bizde- de yapma ihtiyacn duydular.
brahim Topuolu, tutanaklardan aktaryor.
t. Topuolu, Neden 2 Sosyalist Partisi 1946 - TKP '
Kurulucu ve Mcadelesinin Tarihi 1914-1960,.
nc Cilt, stanbul, 1977, s. 51 ve 53.

367

ya getiren tek teorinin provokasyon teorisi olduunu san


myorum. Her ikisi bir araya gelebilir; provokasyon olma
yabiliyor. Gerilla yntemini bir mcadele yolu olarak se
enler, birisinin karlp ldrlmesiyle sonuca ulaama
yacaklarn bilebilecek drmdalar. Ancak bu t r eylemJerle iki sonu bekleyebilir ve ok zaman da salyorlar.
Bunlardan birisi, gcn kantlanmas oluyor. Hi bir s i
yasal hareket gszle' ve gszlk imajna daya
namyor. kincisi ve daha da nemlisi bu tr eylemlerin
misillemeyi douraca biliniyor. savalarda her bask
nn bir misillemeye yol aaca ve misillemenin kurban
larnn masum ve orta yoldan giden insanlar olaca
b ir ilkedir; gerilla, i sava tekniklerine dayanyor. Ma
sum saylan ve orta yoldan giden insanlarn, eylemin do
urduu tepki zinciri iinde kurban seilmesi, saflamay
hzlandrabiliyor. Ktle iinde karar almay zorluyor.
Trkiyede byle oldu: Konsolos Elromun ldrl
mesi, 12 M artn programnn daha abuk bir biimde
almn ve uygulanmasn salad. Beraberinde tepkisi
ni getirdi. Zaman iinde Elromun ldrlmesi unutuldu
ve 12 M artn belirgin izgilerinden birisi olarak Balyoz
Harekt kald.
ki teori ya da kurgudan hangisi doru? Bu soru.
Aydn zerine Tezler'i hi ilgilendirmiyor; nemli olan her
ikisinin de doru olabilmesidir. Her ikisinin de doru ol
mas mmkn iken yalnzca birisinin ve en kk bir tes
te tabi tutulmadan doru saylmas, T.rk aydnndaki bir
eksiklii gsteriyor.
Tekrarlyorum: Polisiye, iki kurgunun yarna daya
nyor. Her iki kurgu, belli noktalarda, buna belli olgular
da denebilir, birleiyor. Elrom Olaynda, Konsolos El
romun ldrlmesi ve bundan sonra Balyoz Harektnn
balatlmas iki olgudur; belli bilgi birikimi iinde zerin
de hi bir tartmaya gerek grlmyor. Ancak bu iki
olgu, iki elpsin kk ap zerinden birbirine balan
mas trnden, iki ayr kurguya da girebiliyor.,
I am afraid that vvhatever theory we State has very

368

grave objections9. Sherlock Holmes, kedisini en ok


aklayan yklerinin birisinde, The Memoirs of Sherlock
Holmes, bunlar syleyerek ie balyor. Ne yazk, hangi
teoriyi formle edersek edelim pek ciddi itirazlarla kar
layor. , hi bir olgu ile elimeyen bir teoriye ula
mak olarak ortada duruyor.
Ancak ie balarken de bir teori gerekiyor. Arthur
Conan Doyleun Sherlock Holmes yklerinin hepsinde
resm polisin bir teorisi var; Sherlock Holmes hep bun
lar rtyor. Resm polis, kendi teorisini dorulayan
olgular Sherlock Holmes'un Amlarnda Silver Blaze y
ksnde Mfetti Gregory bulduu olgularn hepsini Sher
lock Holmesa aktarrken, nl dedektif birisinin atland
n saptyor. Mfetti Gregory, kzaryor ve nasl oldu
da bunu grmedim, anlayamyorum diyor. Sherlock Hol
mes'un cevab yle: t was invisible, buried in the mud.
I onyl saw it because I was looking for it10. nk Sher
lock Holmesun bir balang teorisi var. Grnmez, a
mura gmlyd. Ben onu aradm iin grebildim. Te
orisi olmayan gremez; Arthur Conan Doyle, Sherlock
Holmes yklerinde bunu anlatyor.
Sherlock Holmes, nl yklerinin birisinin Science
of Deduction, Dedksiyon Bilimi blmnde, kendisini
bilimsel dedektif, scientific dedective olarak niteliyor ve
yklerini Franszcaya eviren bir Ressam dedektiften
sz ederken bilimsel dedektifin zelliini de sralam
oluyor. yle: deal bir dedektifte bulunmas gerekli
zelliin ikisine sahip grnyor. Gzlem ve dedksiyon
gc var. Yalnz bilgisi eksik, bu da zamanla giderilebi
lir11. Kukusuz hem bilim adam ve hem de bilimsel de
dektif bir bilgi hamal deil; o kadar ok ayrnty kafa
sna hapsetmesi zor. Bilimsel dedektifte bilgi, bilgi takm
lar halinde bulunuyor; bir kk olguya uyan bir ok bil
gi kalb, bilgi program da denebilir, harekete geirilebiliyor.
Arthur Conan Doyle, bir baka Sherlock Holmes y
ksnn Science of Deduction blmnde bunu ak

369

F. : 24

lamaktan geri kalmyor. Aktaryorum: Bir mantk bir*


damla sudan, Atlantik ya da Niagara'nn varln, bunla
rn birini ya da dierini grmeden veya duymadan, bir ih
timal olarak karabilir. Ne de olsa yaamn tm bir
byk zincirdir; bir tek halkas da bize gsterilse, niteli
ini reniriz. Dier tm sanatlar trnden Dedksiyon
Bilimi ve Analiz, ancak uzun ve sabrl alma ile kazaniabilir ve yaam hi bir lml insan iin, bu meslek
te mmkn olan en yksek mkemmeliyete ulamak im
knn vercek kadar uzun deildir. Sorunun ok byk
glklerle dolu bu tr ahlk ve akl yanlarna eilmeden
nce, aratrcnn daha temel sorunlarda ustalamasn
da yarar var. Aratrc lml birisiyle karlatnda,
bir bakta adamn gemiini, zanatn veya ait olduu
meslei karsn. Byle bir ekzersiz ocuka bulunabilir,
ancak gzlem yeteneklerini hassaslatrr ve nereye ve
ne iin bakmak gerektiini retir (*). Bir insann tr(*)

Arthur Conan Doyle, The Complete Sherlock Hol


mes, Hamlynt 1984, s. 16-17.

Aktardm paragrafn bir blm, Emest Mandelin Trkeye Ho Cinayet olarak evrilen ve polisiye romann top
lumsal tarihini vermeye amalayan kitabnda da var. Bu ki
tap Trkede yaynlannca, gnlk basnda yazan eletirmen
ler tarafndan pek beenildi.
Trotskist olmasna karn yetenekli zmlemeler yapm
olan Mandelin bu kitabn neden beendiklerini bir trl an
layamadm. Trkiyede eletirmenlerin ya yazara ve giderek
da yaynevine gre yaz yazmaya baladklarna inanmak zo
runluluuyla karlayorum. Bu kitapta vulgar sol kliele
rin dnda bir zmleme yok.
Buras ayr; bulmak isteyenler buluyorlar. Yalnz bu ele
tirmenlerin eletiri yazarken kitab okuduklarm sanmyorum.
nk yazdklar eletiriler, okuduklar konusunda bir bilgi
vermiyor: kitabn arka kapandaki bilgi kadarn veriyor.
Aktaryorum
Btn teki sanatlar gibi, tmdengelim/
karsama/ ve Analiz Bilimi de, uzun ve sabrl bir alma
sonunda renilebilir ancak. Meselenin en byk glkleri
sergileyen u ahlk ve zihinsel yanlarna bakmadan nce
brakn soruturmac ie daha ilksel sorunlarda ustalamakla
balasn. lml bir beni ademle karlatnda, bir bak -

370

naklarnciGr, ceketinin kollarndan ve benzerlerinden mes


leinin kartlabileceini yazyor. Bu, ancak eitli mes
lekte insanlara gre bilgi kalplarnn ya da programlarn
olmasyla mmkn; bakas dnlemez.
Bir tp doktoru nasl alr? Bilimin en nemli aa
malarndan birisi olan terih tpto geliti. Terih, otop
si, l yapy paralara ayrma ve patoloji, organlardaki
salkszlk gzlemlerinin yapsal ve fonksiyonel zm
lemesi, yalnzca tbbn deil ayn zamanda bilimsel yn
temin ilerlemesinde ok nemli bir rol oynad. Tp dok
toru bir salksz sonutan, bunun nedenlerine ynelmeyi
bir dnce alkanl haline getirdi.
Tp doktorunun dnme alkanln, Aydn zeri
ne Tezler'de gelitirmeye altm terminoloji ile ifade
etmek durumundaym; tp doktoru sapmalar zerinde d
nen bir uzmandr (*). Normal, tp doktorunda bir tepki
ta adamn tarihini, iini ve mesleini anlasn.
Ernest Mandel, Ho Cinayet, stanbul, 1985, s. 17
iudi ne yazmak gerekiyor?
evireni mi, yaynevini mi, yoksa eletireni mi eletirmem
gerekiyor?
Neden eletiriyorlar ya da eletirmiyorlar?
Eletirmenin dil bilmediini varsayabiliyorum: Peki, bu
eviri ne? Tmdengelim, karsama trnden Trke sz
cklerin yannda yeni kuaklarn hi anlayamayaca beni
adem ne aryor? Ayrca lml bir beni adem ne demek,
insan olu demek olan beni adem lml deil mi?
Like ali other arts, the Science of Deduction and Analysis is one which can only be acquired by long and patient
study, nor is life long enough to allow ayn mortal to attain
the highest possible perfection in it. Bu cmlenin, nor'dan
balayan blm tmyle atlanm.
evirmen ok rahat; ister atlar, ister kendisi yazar. Hk
diyen bir eletirmen var.
Bu ek, yaynevi ve yazar dalkavuu eletirmenlere; isim
vermiyorum, en azndan bu eviriyi venlere.
Ayrca ngilizce fellow szc ou zaman Trkeye
evrilmez; research fellow aratrma adam deil, aratrcdr
(*) Bundan sonraki blmn bal Aydn Savunmas;
aydn savunmalarndan rnekler sunuyorum. kisi lkemizin

371

dourmuyor; tp doktorunun dnme sreci normal ile


balamyor. Kesin; normaldan bir sapma olacak; buna,
belli bir hastalk deniyor. Tp doktoru, belli bir hastalk
arazndan, nedene doru yneliyor; ancak bunu yapabil
mesi iin kesin organ bilgilerinin bulunmas gerekiyor.
Bbrekle, karacierle, kalp ile bilgi programlar olmayan
bir tp doktorunun sapmalardan nedene inmesi sz konusu olamyor.
Tp doktorunun dedktif bir mant ve bu mant
harekete getiren bir gzlem, kesin bir sapma, bir araz,
bir ip ucu, bir kant olmas zorunludur. Sherlock Holmes''
un yaratcs Arthur Conan Doyle bir tp doktorudur (*).
zenginleri arasnda yer alan iki tp doktorumuza ait. Her iki
si de tipik tp doktoru dncesini sergiliyorlar.
Profesr Hsn Gksel unlar sylyor: Demokrasinin
tm kurum ve kurallar ile yrrlkte olduu bir lkede, be
nim gibi bir Cerrahi Profesr, bir kanser cerrah, hem de
mrnn otuz yln yalnz bir organn kanserini tedaviye
odaklam bir kanser cerrah kalkp da Devlet Bakanma de
mokrasi konusunda dileke verirse onu mahkemeye deil Psikiatri servisine gtrrler. Mantk, sapma zerinde dn
mekle balyor ve savunma alyor.
Profesr Genay Grsoy, bir normal dncesinden ay
kr dmeyi hareket noktas alarak sulamay ayor: Sayn
Yarg, bir hekim ve bir aydn olarak, btn bu aclarn ya
and bir lkede, imdi yargladnz dilekeye imza koy
maktan daha fazla bir ey yapamam olmamdan dolay ken
dimi suluyorum. Onun iin iddia makamnn sulamalar ba
na fazla bir ey ifade etmiyor. Ac karsnda hareketsizlik
sutur; hukukunun su tanmndan nemli lde ayrlyor.
(*) 1859 ylnda Edinburghta doan Conan Doyle, tp
pratiinin yannda tarihle ilgisini hi koparmad. Ancak yaz
d tarih kitaplarnda Britanya mparatorluunun emperya
list savalarn savundu. On Dokuzuncu yz yln sonlarnda,
akln en yceltilmi uygulama alan olarak lm-yaam ili
kisini seti. Sherlock Holmes servenleri, dedksiyon ynte
minin usta gsterileri oldular ve ok ilgi grd. O kadar ki,
ngiliz karlarn savunan tarih romanlar nedeniyle de Sir
nvan verilen Sir Arthur, bir ara Sherlock Holmestan skl
d ve bir serveninde Sherlock Holmesu svirede elleler
de bodu. Okuyuculardan gelen ok byk tepki zerine ye
niden canlandrmak zorunda kald.

372

Edebiyata, tarihe ve tarihsel romanlara merak duyuyor;


nn Sherlock Holmes ile kazanyor.
Sherlock Holmesun mant dedktiftir; ancak her
dedksiyon uygulamas trnden gzlemden uzak kalm
yor. Gzlem olmadan dnmenin balamas sz konusu
deil, ancak Sherlock Holmesun ynteminde artc
olan, bilimsel dedektifin bir gzlem manya olmamas
oluyor. Bilimsel dedektif, gzleme dayanyor ve tahmin
yapmyor; fakat gzlemleri son derece kk olgulardan
ibaret kalyor. Bir yksnde yntemini, arkada tp dok
toru Watsona aklarken ok net konuuyor: No, no. I
never guess. t is a shocking habit - destructive to the logical faculty. What seems strange to you is only so because you do not follovv my train ot thought or observe
the small facts upon which large inferences may depend.
Bilim adam ve bilimsel dedektif pek tahmin yapmaz;
Sherlock Holmes, tahminin mantk yeteneklerini iin iin
tahrip edici olduunu belirtiyor. Arkada tp doktoru
VVatsonu, kk olgulardan ok byk karsamalar yap
masn grememekle eletiriyor.
Kk olgu, ok zaman uyumsuzluktur; uyumsuzluk
ok zaman hareketsizlik olarak ortaya kyor. Sz edi
len ykde Mfetti Gregory, Sherlock Holmese dik
kat etmemi istediiniz bir baka nokta var m? diye so
ruyor12. Holmes, kpein o geceki garip haline baknz
diyor. Mfetti, dn gece kpek hibir ey yapmad
diyerek karlk veriyor. Garip hal budur; ahrdan nl
bir yar atnn almd ve atn kaybolduu, bakcsnn
Kapitalist dnyada akim dar ve en son uygulama alanla
rndan birisini milyonlarca okuyucusuna gtren Sir Arthur,
dnyada ilk sosyalist dzenin kurulduu 1917 ylnda, Birinci
Dnya Savanda len olundan bir mesaj aldm ileri s
rerek ruhu oldu. Akim egemenlik alannn tam karsna
geti ve 1930 ylnda lnceye kadar btn abasn ve ser
vetini ruhuluun yaylmasna ayrd.
Hi artc gelmiyor.
Sultan Abdlhamit, bir Sherlock Holmes hayran idi ve
Conan Doyle u Trkiyeye davet etti ve arlad.

373

l bulunduu bir gece, bir kpein sessiz kalmas, kk


b ir olgu olabilir; byk sonular grlebiliyor.
Polisiyede resm polis departman bir anlamda res
m dzendir; eletiriliyor, ancak hi bir zaman toptan red
dedilmiyor. Sir Arthur, On Dokuzuncu yz yln sonunda
en ileri kapitalist devletten eninde-sonunda honut ka
lyor; ancak bir eksiklii var. Mfetti Gregory iin unJar sylyor: Vakann soruturmasn zerine alan M
fetti Gregory son derece yetenekli bir grevlidir. Bir de
hayal gc olsa, mesleinde byk zirvelere kabilir (*).
Bilimsel dedektif, scientific dedective, resm dzende yal
nzca hayal gc eksikliini buluyor.
Hayal gcnn, imgelem deerine bak, Gregoryde
eksik olan tek nitelik budur. Biz ne olmu olabileceini
hayal ettik, bu varsayma gre hareket ettik, sonunda
hakllmz grdk13. Uyumsuzluklar, bambaka bir ta
sarma yol ayor; bilimsel dedektif kendi tasarmnn
doru olduuna inat ediyor. Sherlock Holmes, arkada
Doktor VVatsona bunlar aktardktan sonra devam ediyor:
Let us proceed. Arkadana haydi, devam edelim
diyor.
Let us proceed.
Bilimsel dedektif, resm katil kurgusuna kar bir
tasarmla ie balyor; bunun ok daha akla uygunluuna
kesin inanyor ve gerek katili yakalamak, bilimsel de
dektif iin, akla dayanan senaryoyu uygulamak, uygu
larken grmek ve nemlisi de gstermek oluhor. Her po
(*) Polisiyenin iki kurgu arasnda bir yar olduunu
tekrarlamak durumundaym. Sherlock Holmes, son cmleyi
tekrarlyorum, yle srdryor: Were he but gifted with
imagination hs might rise to great heights in his profession.
Gelir gelmez, zerinde doallkla kukularn younlat ada
m derhal buldu ve tutuklad.
Arthur Conan Doyle, The Complete Sherlock Hol
mes, Hamlyn, 1984, s. 319.

Kukusuz, zerinde kukularn younlat adam katil de


ildir.

374

lisiyenin sonundaki aklama, akln pratik uygulanmasn


da bir vlrtositeyi sergiliyor.
Ne kadar ok Robert Ovvenu hatrlatyor! topyac,
insann toplumsal yaamna akl uygulamaya alyor.
Resm kurgunun dnda, ok daha akla uygun bir d
zenleme iinde, insanlarn daha ok insan olarak geli
ebileceklerini ve mutlulua yaklaabileceklerini dl
yor. topyac kendi kurgusuna inatla inanyor ve Robert
Ovven. kendi aklnn pratik uygulamas iin alana iniyor.
Her ikisi de snf elikisi ve siyaset bilmiyor; yok say
yorlar.
Bir yerde ayrlyorlar: topyac yaam balang nok
tas alyor. Polisiye, lm balang sayyor.
Aralarnda bir de faz fark var: topyac kapitalist
retim biiminin egemenliinin balang dneminde or
taya kyor. lk hayal krkldr; ilk byk topyaclar
Aydnlanma Ca'nn ocuklar oluyorlar. Polisiyenin
k, emperyalizm ile yattr; artk kapitalizmin hayal k
rkl deil, bir yandan kokumas ve dier yandan da
bunun karsnda yaygnlaan bir duyarszlk var. Emper
yalist aamada, burjuvazi burjuva insann ortadan kaldrmay* bir ilev haline/ getiriyor. Emperyalist aamada
artk, kapitalizmi yaratan ve yaratrken kendisi de do
an burjuva insannn ba kaldr yok; snf elikisi ve
siyasetin yok sayld bir dnyada, ba kaldrmak insa
nn insan ldrmesi olarak gerekleiyor.
Trkiyede bilim yaplr.
Trkiye'de polisiye eksiktir; topya salm.
Trkiyede bilim gelenei olamad; akln uygulama
snn iki alanj neden olsun?
Ayr nedenler de var: Dayaa ve ikenceye dayal
kant toplama bir polisiye yntemi olursa, akla dayal ro
man demek olan polisiye nasl gereki olabilir? Bu, bir.
kincisi; topya, bilimsel sosyalizm egemenliini geni
letmeye balaynca ortadan kalkyor. topyaclar, On Do
kuzuncu yz yln banda ortaya ktlar; ikinci yarsnda
urada ve burada ve daha ok Kuzey Amerikada eitli

375

TOPYA ZERNE ENAZ BLG (*)

Komedi, insanolunun, nlenebilir elikile


rin glnl grntsn sergilemesi ise, topya
da, toplumsal yapdaki dzeltilebilir bozukluklar
gidermek iin tasarlar hazrlamaktr. Hem ko
medi ve hem topya, insan aklna sonsuz gveni
yanstyor; iki anlama geliyor. Birisi, insan akl
nn egemenlii altnda toplumsal yapda bozuk
luklarn olmayaca ve kincisi, eer olacak otur
sa, bunun kesinlikle dzeltilebileceidir. Dzelt
mek iin ise, , anlatmak, gstermek ve ikna etmek yeterlidir. Bu yaplnca, var olan yapdaki
bozukluklar ister gln bir konuma indirilerek
ve isterse, insan onuruna yakmaz nitelikte bu
lunarak mahkm edildikten sonra, komediler,
mutlaka mutlu son ile biter; topyalar, binlerce
yl srecek mutluluun reetelerini verirler,
Mantksal olarak doru olan tarihsel olarak
da geerlidir: Glmece ile topya arasnda man
tksal bir kken ortakl saptannca bunun ta
rihsel rneklerde ortaya kmas gerekiyor. top
ya szc ilk kez, ngiliz Thomas More tarafn
dan, 1516 ylnda uyduruldu; Greke u-, yok an
lamna geliyor, n eki ile topos, toprak ya da
lke demek oluyor, birletirilerek ve yokolanlfee ya da olmayantoprak anlamn veren utopia yaratld. Thomas More, ismini de Latince
ye evirerek, Morus, ve zamann aydn dili olan
Latince yazd bu kitabnda, yaad gnlerde
ngilterede zlen feodalite ile belirmeye ba
layan kapitalizan ilikilerin yaratt kargaaya
ve zellikle koyun yetitirmek iin ortak toprak(*) Yayna hazrladm KJiik Ansiklopedi: Siya
sal ktisat iin yazdm. Buraya almak gereini duydum.

376

lann itlenip zel mlkiyete geirilmesi sonucun


da kasabalara dolmaya balayan, poor, fakir
veya vagabond, serseri, denilen aylaklarn ii
ne drld duruma tepkisini dile getiriyor.
Bir hayal lkesini, topyay, ngilterenin iine
atld kargaadan temizleyip planlayarak, ken
di lkesinin de kurtulabileceini gstermek isti
yor.
ngilterede imdiki babakanla eit Chanceller grevine de gelmi olan Moreun akac ve
yksek bir mizah duygusuna sahip bir kii oldu
u biliniyor. topyann okunmas da zaman za
man bir glmece hazz salyor. Fakat bunun te
sinde, Moreun yakn arkada, Delilie Methi
ye yazan HollandalI Erasmus, tandktan ara
snda gln eyleri en abuk onun. sezdiini,
kendi kendisiyle de alay etmesini bildiini sy
lyor (*). Erasmus, Morusun, bakalannm d
pedz felket sayacaklan durumlarda bile gl
necek bir yan bulduunu ekliyor. More, ngil
tere Kilisesinin papalktan koptuu zaman da
sadk bir katolik olarak kalyor-, Sekizinci Henrynin kansn boayarak sevgilisiyle evlenmesini,
inanlanna aykm bulduu iin, onaylamaynca
idama mahkm oluyor. Baltayla kafas kopanlncaya kadar tm seromonilerde glnl bir
yan buluyor,- en son yapt i, sakaln baltann
saldrsndan korumak ve en son syledii sz
de, ne de olsa sakalm vatana ihanet etmedi, o
da lm cezasna arptnlmasm demek oluyor.
Thomas More, kapitalizmin doarken yarat
t kargaaya ve ortaya kard fakirlerin ok
luuna tepkiyi yanstyor. byk topyac,
(*)

Mina Urgan, Edebiyatta topya Kavram ve


Thomas More, stanbul, 1984, s. 24.

377

Saint-Simon, Fourier .ve Owen ise sanayi devri


mi ile Bat Avrupada egemenliini kuran kapi
talizmin, zenginlikle yan yana alabildiine b
yk bir yoksulluu, sanayici sermayedar ile fab
rikada alan yoksul iiyi yaratmas karsnda
bir byk aknl ve tepkiyi kiiletiriyorlar;
yaam biimi yapyorlar.
Aydn hayal krklnn ocuudur; topyac. bir hayal krkln daha byk hlyaya e
virebilendir. Her de, On Sekizinci yz yln
aydnlanma felsefesinin ocuklar idiler; mutlak
akln sonsuz zmleyici gcne inanarak b
ydler. Bununla birlikte, tarih On Dokuzuncu
yz yla dnerken, yaadklar topluma, akln
egemen olmamasna ardlar. Aydnlanma a
nn rn olduklar iin, bunu, yalnzca ahenk
li bir toplumun gsterilmemi olmasndan ve bu
nu gsterebilecek dahilerin henz ortaya kma
m olmasna baladlar. Robert Owen, gsteri
sine, New Lararck sanayi tesislerinin ynetimini
eline ald 1800 tarihinde balad; Claude de Sa
int-Simon, topyac karyerini, 1802 ylnda Ce
nevre mektuplaryla at, Charles Fourierin ilk
almas ise 1808 ylnda yaynland.

On Dokuzuncu yz yln ilk on ylnda,


byk topyac, aydnlanma felsefesinin prati
e uygulanmas olarak alglanan Fransz ihtil
linin evrenselletirdii ilkelerin, eitlik, karde
lik ve zgrlk ile snrl kalmasna ve bir ara
ya gelmeyi ihmal etmek bir yana yasaklamasna
da, byk bir tepki oluturdular. Her de,
Fransz Devriminin bu pek anlaml yasam,
topyalarnn temeli yaptlar; Saint-Simon, zel
mlkiyeti kaldrarak btn alanlar, sanayici
ve ii bir arada, bir araya getiren atlyelerini

378

gelitirdi. Fourier, zel mlkiyeti reddetmeden sa


nayici ve ii tm alanlar falans adn verdi
i, retimi ve tketimi iine alan byk otelle
re benzetilen birliklerde toplad. Owen ise New
Lanarckdaki deneyimlerin snrn zel mlki
yetin olmad, amarhaneden komnal mut
faa kadar tm yaamn planland ve tm birey
lerin ortak depodan ihtiyac lsnde yararla
nabilecei Kooperatif Toplumu savundu.
F. Engels, Fourieryi yalnzc bir eletirici
olarak deil, ayn zamanda ve kukusuz btn
zamanlarn en byk mizahlarndan birisi di
ye niteledi. K. Marx ise sekseninci ya trenine
katlarak grd wenu, akac ve sevimli
bulduunu yazd. Bir asil olarak bir atoda do
an, oda hizmetisine kendisini efendimiz, kal
knz, byk iler sizi bekliyor szleriyle uyan
drmasn emreden kk Saint-Simon, 1805 y
lnda kendisini tanyan eski oda hizmetilerin
den birisinin evine almasyla alktan ve lmden
kurtuldu, sonra ala ve projelerine ilgisizlie
dayanamayarak intihara kalkt, bir gzn
kaybetti; yaam, bir aka olarak yaad.
byk topyac da, kiisel karakter ola
rak, son derece inatdr; bilimsel sosyalist yaz
na, kadnn kurtuluunun toplumun genel kurtu
luunun lt olduu grn brakan Fouri
ernin yaamnda hi kadn izi bulunamyor. Yl
lar yl, her gn saat on ikide, planlarn g e r e k
letirecek krediyi getirecek finansr karlamak
iin, sokak kapsn ayor; hi bir gn finans
rn ortaya kmamas, Fourieryi hayal krkl
na uratmyor. Mmkn olan en zgn ve en
eylem dolu yaam bir ilke olarak seen SaintSimon, bir gzn kaybettikten sonra da insan

379

l kurtarmak iin proje hazrlama seferberli


ini srdrd, en nemli almasn ve M arj
n Saint-Simonun ii snfna hitap eden tek a
lmas sayd Le Nouveau Christianismei, ek
mek ve su ile, yaktsz ve mumsuz, hazrlad; ta
mamladktan bir ka hafta sonra ld. Owen ise,
baarl ve reformcu bir i adam olarak yapt
btn serveti, daha da nemlisi kendisine btn
kaplar aan nn, aklnn peine taklarak ge
litirdii topyalarn gerekletirmek uruna
harcad; yzne kaplarn birer birer kapanma*sna aldrmad. 170 yl nce grlerini yazan ga
zetelerden 30 biner say alarak datt-, ngilterede uygulama umudunu yitirince, komnizan
ilkelere dayal toplumunu gerekletirmek iin
Amerikaya gitti. 87 yanda lrken papaz red
detti; zamanndan ileri, dnyaya nemli gerek
leri brakan ve anlalmayan bir adam olarak
mutlulukla ldn syledi.
topyann temelinde mutlaka bir ahenk d
ncesi var; topyaclar, klasik siyasal iktisattan
ahengin kendiliinden ortaya kmayaca gr
yle ayrlyorlar. Bunun kurulmas gerekiyor-,
bu gereklilik, topyann din ve planlama ile ilgi
sini de belirliyor. Fourier, Tanriya inancn yaz
makla birlikte doadaki ahengin Tanr tarafn
dan salandn ve projeleriyle toplumda ahen
gi salamann tanrsal bir i olduunu belirtiyor.
Saint-Simon, topyasna, yeni hristiyanlk de
mekten ekinmiyor; din bir yana, toplumda poli'
tikay da kaldrarak ynetimi sanayi ve bilimin
egemenliine brakyor. Owen, tm insanl kur
taracak ayrntl planlarna yneticilerin gster
dii ilgisizlii, bekreti ve yoksullara yardm et
memeyi savunan vaiz Malthusun etkisine bala

380

yarak, giderek dine hcumlarn artryor. Hazr


lad ayrntl Kooperatif Toplum planlarnda
kilise yerine ibadet yeri iin mekn aynyor.
Terziden nce elbise, topyacdan nce de
topya var: Antik Grek dnyasnda Eflatun topvac saylmasa bile yazdklarnda topya var.
deal site kurmaya abalyor. Bunun iin L. Mumford, uhlan yazyor: Ksmen bu aba, akln s
relerinin her trl insan eylemine l ve d
zen getirebileceine gveni iaret ediyor: lkel
by dneminden beri, insan akl, elindeki g
lerden hi bir zaman bu kadar emin olmad. Si
tenin kendisi, tasanma ve bilinli yeniden yap
ma bal bir sanat eylemi olarak dnlemez
mi? topya, tm akll insanlann bir toplumsal
geometrici olmak istedikleri varsayldnda, top
ya, uzay geometrisinde yeni bir eksersizden ba
ka bir ey deildi (*). Tm topyalann planla
mac yan, balangtan beri sryor; burada vur
gulanyor.
F. Engels, Owenun planlamac yann vmek
iin szckleri semekte glk ekiyor. Owenun, New Moral World kitabnda, komnizmi,
mmkn olan en net biiYnde, the most clearcut communism possible, izdiini belirtmesine
ek olarak, gelecek komnist topluluun, master
plan, cephe ve yan ile ku bak tasarmlan da
hil en kapsaml yapm projesini, the most comprehensive building project of the future. communist community, with its groun-plan, front
and side and bird's eye views, vermi olduunu
da belirtiyor (**). Chvenun komnist topyasnn,
hep bir pratik nitelik tamas ve ticari hesap so
(*)L. Mumford, City in History, N.Y 1961, s. 172.
(**)
F. Engels, Anti-Dhring, s. 314.

38

nucu olmas, ayrca vgye deer bulunuyor.


Bir btn olarak ve bilimsel soukkanllkla
deerlendirildiinde Marx ve Engelsin byk
topyacdan aldklar dncelerin, klasik siya
sal iktisattan aldklarndan, sayca, ok fazla ol
duu grlyor. Saint-Simon'un, topyasnda yal
nzca terim bilimin egemen olmas ve politika
nn kalkarak, hkmetin grevlerini, alanlar
meclisi ile bunun altndaki uzmanlar meclisine
devretmesi ile devletin ortadan kalkmas arasn
da ok ksa bir mesafe bulunuyor. alma hak
kn ilk kez Fourierinin ifade etmesi bir yana,
daha On Dokuzuncu yz yln ilk yllarnda, tm
burjuvazinin ebed kld kapitalist sistemin ge
iciliini ifade etmesi ve tarihin periodizasyonunu, retim biimlerine denk den ana dnem
ile kapitalizm sonras dnemi de kendi iinde
aamalandrmas, bundan sonraki gelitirmeler
iin, nemli bir temel oluyor. Oyvenun, ana okul
lar, kooperatifilik trnden nclkleri ayn,
gelecek toplumun kurulmasn aynntl plan d
ncesiyle ekonomik hesaba balamas, u ya da
bu biimde, daha sonraki gelitirmeleri nemli l
de etkiliyor.
Btn bunlara karn, topyacilann, bilim
sel sosyalizmin kurucular tarafndan ktlen
mi olduklan izleniminin aklanmas gerekiyor.
Aiklamalan eitli dzeylerde yapmak mmkn
grnyor.
lk nce Marx ve Engelsin, popler izlenim
lere ramen, topyacilan ok zaman ve artc
llerde vm olduklan kesindir. kincisi, On
Dokuzuncu yz yln ortalanna gelindii zaman,
belli bal topyalann uygulama denemelerinin

382

birer skandalle sonuland ve ounun birer


tarikata dnme pratii gzleniyor.
Amerika Birleik Devletleri, yerleime ak
topraklar, henz kaybolmam serven ruhu ve
dnyann eitli yerlerinden gelen insanlar bir
araya toplamas nedenleriyle topyalarn denen
mesi iin uygun yer oluyor. Owen, kendi topya
sn denemek iin Amerikay setii zaman, Pe
der Rabbm kurmu olduu, Harmony adn ta
yan ve komnizan ilkeleri benimsemi bir ky
satn alyor. Owenun banda olduu zaman ile
yen ve New Harmony olan topluluk, 1827 ylnda
i kavgalarla sona eriyor. Fourier'nin taraftarlar,
Fouriernin topyasn 1841 ylnda Boston yak
nnda Brook Farmda uygulamaya koyuyorlar,
Ksa zamanda baarszlk kendisini kabul etti
riyor. Etienn Cabetnin, 1840 ylnda yaynlad
Le Voyage en Icarie, topik bir romandr, taraf
tarlar Amerikada toprak alp icaria topyasn
uygulamak istiyorlar. Cabetnin on yl iktatryel yetkilerle donatlma koulu da kabul edilin
ce, icaria 1849 ylnda banda Cabet olmak ze
re llinoisde deneniyor; en ksa zamanda hizip
lere ayrlyor.
Zaman iinde topya, pratik olarak, itibar
n yitirmeye balyor. topyaclara gelince, bun
lar geni ktleler iinde bir ilgi kayna olmak
la birlikte hi bir zaman gven vermiyorlar. G
vensizliin saptanabilen iki nedeni var: topyaclar, btn insan sevgilerine karn, demokrat
bir kiilik tamyorlar; despot olarak nitelene
bilirler. Balangta, kendilerinin ayn ve tm
dnyay kurtaracak formle sahip olduu inan
c var. Bu kadar yle ki, Saint-Simon, Fourier

383

ve Owen ada olmalarna karn birbirinin pro


jelerini hi ciddiye almyorlar, szn etmiyor
lar; sz etmek gerektii zaman da kmseyen
bir iki szckle yetiniyorlar.
Kiiliin tesinde, ikinci olarak, topyaclar,
kendi felsefelerinin bir sonucu olarak, hem s
nf ayrm yapmyorlar ve hem de hep yneticile
ri ikna etmeye bakyorlar: Gzleri yneten snf
lara evrili oluyor. Bu, ii snf iinde topyaclan gvensizliin kaynadr.
Ancak On Dokuzuncu yz yln ortalarna ge
lindiinde, topyaclar, kii olarak ktlesel bir
destekten yoksun olmakla birlikte, ii snf iin
de Fouriernin, Saint-Simonun, Owenun etkisi
ve taraftarlar bulunuyor. Buna karn, kapita
lizmin savunucusu klasik iktisatlarn, Ricardo'nun veya dierlerinin ii snf iinde izleyicile
rinin bulunmas sz konusu deil.
1877 ylma ait bir mektubunda Marx, Alman i
ilerinin kafalarndan topyan sosyalizmi temiz
lemek iin on yllardr her trl abay gster
diklerini ve bu nedenle Alman iilerinin, Fran
sz ve ngiliz iilerinden stn olduklarn yaz
yor (*). Bu abalarnda, topyaclarm snf sa
va kavramn bilmemelerinin yannda, mevcut
dzende grdkleri bozukluklarn dzeltilebilir
olduunu sanmalarnn rol ok byk. top
yanda da, kapitalizmi mahkm etmenin dn
da, bu sistemin i bunalmlarla yklaca dn
cesi yer almyor.

Klasik siyasal iktisat, gelitirdii emek-deer kuram ile artk deer yaratmann kanl(*)

K. Marx-F. Engels, Selected Correspondence,


s. 290.

384

mazlma dayal snf kavgas ve Sismondi'nin


at tartma ve buna eklenen 1825 ylnn b
yk bunalmyla da kapitalizmin yklaca d
ncesini getiriyor. Ricardo, kapitalizmi savunsa
da, emek-deer kuramn mmkn olan netlik
te ve dzeyde gelitirerek, istemeden de olsa, ka
pitalizmin sonunun kanlmazln haber veri
yor.
1881 ylnda Domela Nieuwehhuise yazd
mektubunda K. Marx, dnyann sonunun geldi
i ryas; ilk hristiyanlara, Roma mparatorluu
ile mcadeleyi ilham etti ve zafere gvenmeleri
ni salad diyor (*). topyalardaki cennet d
ncesinin belli bir atalet dourma eilimine kar
n, kapitalizmin sonunun yakn olduunun bi
limsel olarak gsterilmesinin, iileri, snf kav
galarnda yreklendireceine inanyor.

Bir dier mektubunda da, topyan kuramla


rn, materyalist eletirel sosyalizm andan n
ce, bu sosyalizmin ilk ilke ve elerini iermesine
karn, bu yeni dnemde piyasaya srlmesi ha
linde yalnzca aptalca, bayat ve temelden gerici
olacan yazyor (**). Kanlmazln kantlan
m olduu bir zamanda nlenebilirliin ne
karlmas, kararll azaltc saylyor.
K. Marx ve F. Engels, topyaclan, kapitaliz
mi eletirmekle birlikte anlamamakla sularlar
ken, genel bir anlay eksikliini deil, kanl
mazl anlamamay anlatyorlar.

(*)
(**)

ibid., s. 318.
ibid., s. 291.

385

"

?5

T O P Y A C I O W E N ZE R N E
E N A Z BLG (*)

Byk Britanya Adasnda Galler Blgesi'nde 1771 ylnda, sara ve ayn zamanda kasaba
nn posta ilerini stlenmi bir babann olu ola
rak dnyaya gelen Robert Owen, yedi yanda
okuduu okulda retmeninden reneceinin
kalmadna karar vererek retmeninin yar
dmcln stlendi. 10 yanda ise doduu Newton kasabasnda yapacann kalmadn anla
yan Owen, ailesini ikna ederek evini brakt,
Londrada i aramaya kt. 87 yllk yaamnn
bundan sonraki 77 yln hep arayarak ve mca
dele ederek geirdi; 20 yama gelmeden nce za
mann en modem ve 500 ii altran bir fabri
kasna ynetici oldu, hem iilere kendisii sev
dirdi ve hem de fabrikann krn artrd. Sosya
lizmin kurucular arasnda saylan topyaclar
iinde zenginlie ve dnya lsnde ne yalnz
ca Robert Owen ulat. Akln ve enerjisini, ka
pitalizmi reforme etmeye ve bylece daha insani
bir yze kavuturmaya ayrd srece, prens
lerin ve devlet adamlarnn ziyareti ve vgsy
le karlat; ancak, burada durmayarak, zel
mlkiyetin olmad planl insan evreleri ner
meye ve yaratmaya kalknca, yalnz kald, h
cumlarla karlat ve alay konunu oldu.
Kari Marx ve Frederick Engels, Owen di
er topyaclardan ayn bir yere koydular. Marx,
Artk Deer Kuramlarinda, Ricardo iktisatma
muhalefet ile ilgili blm, siyasal iktisatm Ricardocu dneminde, antitez, komnizm (Owen)
(*) Yayna hazrladm Kk Ansiklopedi: Siya-
saJ ktisat iin yazdm. Buraya da alyorum.

386

ve sosyalizm (Fourier, Saint-Simon, sonuncusu


yalnzca balangtadr) de ortaya kar deer~
lendirmesiyle balatyor (*). Marx, Chvenun top
yasnn komnist olduunu belirtirken, Engels de
Owenun komnizminin i temeline, business foundation, dayandn ve bir tr ticar hesaptan,
commercial culculation, ktn vurgulamak ge
reini duyuyor. Chvenun topyas olan Koope
ratif Topluluklar iin, gelecek iin kesinlemi
plannda, ayrntlarn teknik tasarm ylesine bir
pratik bilgiyle yaplm ki - master plan, cephe
ve yan ile ku bak tasarmlan, hepsi dahiltoplumsal reformda Owen yntemi bir kez ka
bul edilince, aynntilann gerekletirilmi dzen
lemesine, pratik adan sylenecek pek az ey ka
lyor diye yazyor (**). Ayrca her ikisi de, yaz*
lannda geerken deinirken, Chvenun kiiliini
vmekten geri kalmyorlar. Engels, harikulade
denebilecek, ocuksu basitlikte bir karaktere sa
hip ve ayn zamanda, insanolunun pek az olan
doutan liderlerinden birisi olarak niteledii
Chvenu, Marxm, 1851 ylnda Owenun seksenin
ci ya gnn kutlamak iin yaplan ve bin ki
inin katld toplantda grm olduu anla
lyor. Marx, buradaki izlenimlerini, 21 Mays 1851
tarihli mektubunda Engels'e, sabit dnceleri
ne karn, akac ve sevimli bir ihtiyar olarak
aktanyor.

Bobert Owen, Fourier ve Saint-Simon trn


den aydnlanma ann ocuudur; aydnlanma
akmnn belli izgilerini net bir biimde tayor:
(*)
(**)

K. Marx, Tteories oj Surplus Value, nc


Cilt, s. 238.
F. Engels, Socialism: topian and Scientific,
K. Marx-F. Engels, Selected Works, s. 408.

387

Toplumsal kurumlar, akln szgecine dayanabil


dikleri lde var olabiliyorlar. Chvenda bu iz
gi mantki ucuna kadar uzanyor; aklnn pei
ne taklm giden bir gvdeye benziyor. Tarihi,
snflar, birikimi, kaltm kabul etmiyor; mev
cut dzenin bozukluklarn anlatmaya ve yeni
dzenin stnlklerini gstermeye nem veriyor.
Modern bilimin deneyciliini de mantki sonu
larna vardrarak, insann kendisi deil evresi
tarafndan yaratldn dnerek, evre dei
tike insann da deieceini btn sosyal neri
lerinin temeli yapyor.
Snflarn varln ve snf kavgasn kabul
\etmeyen birisi iin u soru ortaya kyor: Mev
cut dzenin ktlkleri ile gelecek dnyann pla
n kimlere gsterilecek, kimlere anlatlacak? Ak
l, rehber kabul eden Chven iin, bu sorunun bir
tek cevab var: Anlayabileceklere. Aydnlanma
ann bir ocuu, birikimi, snflan ve kalt
mn etkisini kmseyen bir topyac iin, fakir
lerin ve iilerin, ne iinde yaadklan gnlerin
ktlklerini ne de Owenin gelecee ait planlann anlamalar mmkn. Bu nedenle, Owen, aier topyacilann tm toplumu kurtarma proje
lerine karn ve ancak neriler ann sonlar
na doru yalnzca ii snfn kurtarmak iin ne
kmasna karn, hi bir zaman bunu, iilerld
beraber yapmay dnmyor. Owem yaad
am kendisi trnden aydnlar ve daha geni
bir anlamda orta tabakalar tarafndan kurtarlabileceine inanyor; nk onlar anlayabilecek
ler. Ancak aydmlann ve geni orta tabakalarn
yardmyla yneticiler ikna edilebilecek. Dolay
syla Chven, sonunda, dier topyaclardan ayrl
myor; bir yandan, dnceleri iin uygun bir ka
388

muoyu yaratmaya alrken, hep yneticileri ik


na etmeye zen gsteriyor.
Owen, Fransaya gittii zaman ksa zaman
da imparator olabilecek prenslerle, Amerika Bir
leik Devletlerini ziyaret ettiinde de grevde
ya da ayrlm devlet bakanlaryla gryor.
Ancak yaamnn ileri ve bir topyac olarak karyerinin sonlarna doru, 1830 yllarna doru, an
latmaya ve ikna etmeye nem verdii btn ev
reler Chvenun projelerine srtm evirince, Chven
iilere dnmeye ve btn abasn iileri uyan
drmaya ayryor. Burada da, iilerin yapt pra
tik eylemlere ve 1830 yllarnda ngiltereyi etkisi
altna alan ve ilk byk rgtl ii hareketi sa
ylan Chartest Hareketine katlmyor, uzak du
ruyor.
Robert Chvenun btn topyacilardan daha
ok etkili olmas, hepsinden daha ok bir pratis
yen yan olmasndan ve radikalizmi ile zenginli
inin ayn ynde artmas sonucunda edindii ser
veti ve n, giderek komnizme kayan topya
larn gerekletirmek iin kullanmasmaan ileri
geliyor. Henz 19 yanda 500 ii altran Drinkwater tesisinin bana gemeyi byk bir cret
le istemesi, patronun kabul etmesi, ksa zaman
da edindii baar ve anlamazla derek ay
rld patrona zarar verm em eye zen gsterme
si, Roberte ksa zamanda ve Byk Britanya l
einde n getiriyor. Bir i gezisi iin Iskoyaya
giderken zamann en byk zenginlerinden David Dalein kzyla tanyor; David Dale'i, byk
N ew Lanark tesislerini, kendisine satmaya ve ay
rca kendisini damatla kabul etmeye ikna edi
yor. New Lanarkta uygulamaya koyduu sistem,
Owena dnya lsnde n salyor; buras, da

389

ha sonra ar olacak Ardk Nikola dahil zama


nn nl-nsz yenilie ve baarya eilimli her
kesin ziyaret ettii bir yer oluyor.
Robert Chven, iinde yetitii ngiltere'de On
Dokuzuncu yz ylda da btn iddetiyle ileyen
Fakir Yasalarina ve bundan Kaynaklanan ilik,
yvorkhouse, sistemine ve bu sistemin insan onu
runa aykr vahi ileyiine tepki duyuyor. New
Lanark, ynetimini eline alr almaz, ilk nce, da
ha insancl bir ilik kurmaya alyor. likler
de en ok, ocuk iiler smrld iin, New
Lanark'a iliklerden ocuk ii almay, on ya
ndan kk ocuklar altrmay yasaklyor
ve btn ngiltere'de 14 saatin stnde olan a
lma sresini, kukusuz bykler iin, 10 saat
30 dakikaya indiriyor. Owen, deneyci yapsnn
gerei, iilerini, sarho ve sabkallardan seiyor;
ii evlerinin temizliini denetleyecek ekipler ku
ruyor. Cezalandrmay ve dllendirmeyi sevme
yen yaps gerei, fabrikalarda alan ve okumayazma bilmeyen iilerin, almalarn ayarla
yabilmeleri iin, yanlarna yava ya da hz a
ltklarn gsteren renkli tahtalar koyuyor. Bu
nun dnda, ngilterede ve dnyada ilk kez, ana
okulu, New Lanark'ta alyor. nce iki yanda
ki ocuklar ve daha sonra ailelerin istei zerine
bir yandaki ii ocuklar, anne ve babalan i
te iken ana okullannda eitiliyorlar. Chven, oyu
na ve dansa nem veriyor; ocuklar evlerine dn
mek istemiyor.
Chven sisteminin alt abuk ortaya
kyor: New Lanarkta meyhaneler kapanyor,
kavga ve srtme olmuyor ve daha nemlisi te
sisler kr getiriyor. Chven, New Lanark tesisle
rini satn almak iin para yatrmaya ikna etti-

390

i sermayedarlarna, temettlerini aksatmadan


dyor.
Fakat Chven burada durmuyor; aklmm izinde
yryor. Verimliliin artmasyla, New Lanarkta
alanlarla, elli yl ncesine gre ok daha fazla
insann i bulup beslenme olana varken, b
tn .bu baarlara ramen, sistemim gelitirme
yi, datt krda buluyor ve buradan zel ml
kiyete kar cephe almaya balyor. New Lanarktaki reformlarndan sonra, Owen, Yeni Bir Top
lum Grne ulayor ve 1813 ylnda bu adla
ilk kitabn, A New View of Society, karyor.
Bundan sonra Chven, hzla komnizme kayarken,
servetini ve nn de kaybetmeye balyor; n
ce ngilterede, imdiye kadar kendisine an olan
kaplar, bir bir kapanyor.
Btn topyacilar ve bu arada Chven da ye
nilginin ve hayal krklnn rndr; Napoleon
ablukasnn sona ermesinden sonra 1815 ylnda
ngilterenin iine dt ekonomik bunalm,
btn iktisatlar ve aydnlan etkiliyor. Chven,
karlalan sat bunalmn, artk gzle grlen
sanayi devriminde verimliliin artmasna karn
bir yandan retilenin satlamamasn ve dier
yandan da isizliin ve dolaysyla fakirliin art
masn mevcut sisteme ve bu arada ngilterede
fakirlerin kullanlmasna, yeteri kadar i veril
mesine balyor. Chven bu grlerini, Cantenbury Piskoposu'nun bakanlnda kurulan, Committee for the Relief of the Manufacturing Poor,
malt Kesimindeki Fakirlere Yardm Komite
sine, sunuyor. Fakat aynnty, proje ve plan yap
may hi ihmal etmeyen Owen, Komitenin n
ne bir de Plan ile geliyor. Bu Pln nce bu
Komiteyi, daha sonra havale edildii Fakir Ya-

391

salan zerinde alan zel komisyonu artyor;


bu zel komisyon, btn nne karn, Owenu
dinlemiyor, atlatyor. Owen, fakirlerin, imdiki
iliklerde deil, yeni ve bir plana gre yaratla
cak Cooperative Communitylerde, Kooperatif
Toplumlar olarak rgtlenmesini neriyor.
Kooperatif adn kullanmakla birlikte Owenun verdii kare biimindeki ky toplumlarnda zel mlkiyet bulunmuyor. Onaklaa al
ma ve herkesin kyn ortak deposundan ihtiya
c iin istedii lde yararlanma ilkeleri, Oweriun Plannm temelini meydana getiriyor. Kare
nin ortasnda komnal mutfak, yemekhane ve
benzeri yaplar yer alyor. Planda bu binalarn
yannda ocuklar iin yerler ve bunun dnda ko
nuklar iin aynlan lojmanlar da dahil btn kul
lanm alanlar ve ailelerin byklkleri, ocuk
larn ka yanda ailelerinden alnaca trnden
birlikte yaamn tm blmleri titiz bir ayrnty
la ileniyor. Chven, her ky topluluunun ka ki
iden olacan da kararlatmyor, ayrca bir fizi
bilite almas yaparak gerekli finansman gs
teriyor ve bunun Fakir Yasalarnn gerektirdii
harcamalardan daha fazla olamayacan ekliyor.
Planmn aklanmasyla birlikte kendisine
srt evrilmesi, Chven'u yolundan evirmiyor.
Plann aklayacak toplantlar yapyor ve buna
zamann en nl iktisats Ricardo'yu aryor.
Robert Chven, Planna kar ilgisizlii, yetkililer
zerine Robert Malthus'un etkisine balayarak
hem Malthusa kar bir kampanyay balatyor
ve hem de dine kar tutumunu daha da sertle
tiriyor. Kampanyasn gazeteler yoluyla da des
tekliyor; Chvenun henz tmden erimemi n

392

ve daha nemlisi grlerini yazan gazetelerin


her saysndan 30 bin kadar alarak datmas ne
deniyle, bir sre gazetelerde sesini duyurabiliyor.
Fakat sonunda Plann Hkmetin uygulama
yacan anlamakta gecikmiyor.
Byle durumda Plan'n gerekletirmek Owena dyor; 1825 ylnda, Amerika Birleik Devletleri'nde, Indiana Eyaletinde bir tarikata ait bir
ky satn alyor. Adn, beklenebilecei gibi, New
Harmony, Yeni Ahenke evirerek, onak mlkiyete
dayal Cooperatif Communitysini uygulamaya
balyor. Ksa bir sre baarl oluyor; 1828 yln
da, Amerika Birleik Devletlerinin bamszlnn
elli birinci yl dnm 4 Temmuz gnnde, Declaration of Mental lndependencei, Akli Bamsz
lk Bildirgesini iln ediyor. Baarlarndan gven
ve coku duyan Fransz ihtillcileri trnden, ar
tk kurduu yeni dnyada, takvimi de bu tarih
ten balatyor ve 1826 ylma Akl Bamszln lk
Yl adn veriyor.
Oyven, topya ile gerekilii, hi bir zaman
birbirinden ayrmyor: New Harmony'de yaayan
lara tek tip elbise izerken, banda bulunmad
srece bu projesinin de sonunun geldiini anla
makta gecikmiyor. ngiltere'ye dnnce artk yal
nz iileri ikna edebileceini dnyor. 1830 yl
larna doru ve bundan sonra Chven'un tek mu
hatab iiler oluyor. Chven, 1830 ylnda, emekdeer kuramn pratie geirmeyi deniyor-, Labor
Exchanges, Emek Piyasalarm kuruyor. Buna g
re, Robert Chvenun kurduu piyasalarda deiim
yalnzca mallar iindeki igc miktar ve saat
cinsinden hesaplanarak yaplyor. nce Londra,
daha sonra Eiverpool ve Birminghamda kurulan
ve (hvenun emekiler arasnda yaratm olduu
393

gvenden destek alan bu projede bir sre baary


la altktan sonra, Emek Piyasalar na kaliteli
mal gelmedii gerekesiyle dalyor.
Fakat Owen'un iileri ikna etmek iin, y
neticilere ayrd kadar zaman ayrmad anla
lyor. Bunda, M. Beerin u deerlendirmesi et
kin olmaldr: Emeki ktleler iindeki tm pro
paganda abalarna karn bir demokrat deildi.
Hep onlarla beraberdi, hi bir zaman onlarn bir
paras olmad. Emekilerin, kendisini feda eden
babas ve retmeni, son sz syleyen danman
veya lideri olabilirdi, fakat hi bir zaman primus
inter pares, eitler arasnda birinci olamazd (*).
1834 ylnda tm ktle hareketlerinden ekildi.
lmnden bir yl nce, 1857 ylnda, Oto-Biyografisini yaynlad.
Ana okullarndan baka kooperatif hareketin
de kurucusu olarak biliniyor. Bunun dnda sos
yalist* szcnn bugnk anlamda kullanl
mas, Owena baldr; Franszlarn, bu szcn
ilk kez 1830 yllarnda Pierre Leroux tarafndan
kullanldn ileri srmelerine karn, ilk kullan
lnn Owencu Cooperative-Magazin'in Kasm
.1827 saysnda ve bir dipnotta olduu kesindir.
Owenun drt olu da Amerikan yurtta ol
dular. En byk olu, 1844-47 yllarnda kongre
yelii yapt ve 1971 ylnda dolarn devalasyo
nu kararlarnn alnd Smithsonian Institutionun kurulmas iin yasa kmasna n ayak olma
snn yannda, cretsiz okullar ya da boanmann
kolaylamas ynnde de alt.
(*)

M. Beer, A History of British Socialism, Bi


rinci Cilt, London, 1919-1953, s. 162.

394

tarikatlara dntler. Trkiyede ise aydn Tercme Odas'nda dodu. topya, bir aydn gereklemesi olarak iti
barn yitirirken Trkiyede aydn douyordu.
topya, simya halinde sosyalizmdir; topyac bir sim
yac oluyor.
Kimya, simyay kovuyor.
Ancak ne olursa olsun, topya dnyay deitirme
nin bir yoludur; hayale dnm akl anlatyor.
Trk aydnnda salmtr.
topya: Enaz Bilgi metin-ii ek olarak sunuluyor.
topyacnn zellii var; alkan, inat ve mizah.
nat nedir? Uygulamada baarszlktan ylmamak de
ilse inat ne oluyor? Bir bireyin inat olmas nasl mm
kn? Ancak bir inanc ve bir de hlyas olursa, inat or
taya kyor (*). nk hlya ve inan, insan yenilgile
rin geiciliine inandryor. Yenilgilere kar en gl a.
hlya oluyor.
alkan nasl ortaya kyor: Btn topyaclar a
lkandr.

Aziz Nesine Balang


Ceviz, yedi yl aaya ve yedi yl yukarya byr
m. Cevizin gkyzne doru abuk bymesini iste
yenler, topra kazdktan sonra ceviz fidannn kkleri
nin altna ta koyuyorlar; cevizin derinliklere doru b
(*) Kavgac ile mcadeleci arasnda bir ayrm yapma
nn gerekli olduuna inanyorum. Hlyas ya da inanc ol
mayan kavgac olabiliyor; kesinlikle mcadeleci olamyor.
Ata, kavgac bir aydn oldu. Hi bir zaman mcadeleci
olamad. Atan hylas yoktu.
Kavgac ile mcadeleci arasnda tutarllk duvar var. K e
malizm'in bu en etkili esteti, tutarllk kaygsn hi duymad.
Akl tretilmitir; tutarllk peinde kouyor.
Kediler Dnyasndan Bir Adam: Ata balkl ek, Ata'
zmlemeye alyor.

395

ymesini nlemi oluyorlar. Ceviz, yukarya doru gr


kemli ve her zaman serin bymesinin kklerinin altna
duvar ekilmesiyle gerekletiriyor.
Trk aydnnn gksel bir bymesi var; derinlii ek
sik.
Trk aydn, On Dokuzuncu yz yln bandan beri
daha ok yukarya byyor. Toplumsal pratikte etkinlik
alanlar buluyor; daha ok bu nedenle, boy atyor. K
knde ta var, her zaman zerinde ta yok.
zerinde ta olanlar, zerine ta konanlar derinli
ine (*) byyorlar.
Yukarya doru bymekte glkle karlaanlar,
derinliklerini bytyorlar.

BAIM DNYOR MN DERNLNDEN (**)


En derini dnyann kendi uurumum
Bam dnyor iimin derinliinden
Bign kaldrp kendimi frlatacam
Kendimi kendi iime atacam
Kartal kanatlarnn da br snr var gkte
Uaklarn da fzelerin de
(*) Tek kar yol, gzlerinizi kendi iinize evirmerzdir. Size yazmanz buyuran nedeni aratrp ele geirmeye ba
knz. Bu nedenin yreinizin ta en dip kesinde kk salp
salmadn aratrnz. Yazmanz diyelim ki yasakland, lr
mydnz o zaman, ya da yaar mydnz eskisi gibi, bunu
aklayn kendinize. zellikle unu yapn; gecelerinizin en ses
siz saatinde kendinize u soruyu yneltin: lle de yazmam ge
rekiyor mu?
Dein iinizi, diplere inin, derinlerden bir yant ele ge
irmeye aln.
(**)

RilJcenin Mektuplar, stanbul ,1983, s. 46.


Aziz Nesin, Sondan Baa, stanbul, 1984, s, 13&.

Derinlik ekimi 2 olarak yaynlanan iirin adm dei


tirdim.

396

Btn o snrlan aacam


Kendimi iimdeki snrsz bolua brakacam
Durmadan ekiyor beni bu dipsiz doruksuz uurum
Gzlerim kararyor iime baknca
Atp kendimi kendime
Derinlik korkusundan bsbtn kurtulacam
*
**
Btn dinlerde planl alk vardr; adna oru deni
yor. Alara yaklamak iin deil, hi ackmayana, Tanrya, yaknlamak iin oru tutuluyor. Sradan mmin
lerden baka, keiler ayrca a kalyorlar; ile ekiyoriar. Hafiflemek iin, iini geniletmek, derinlemek
iin, yemei kesiyorlar ya da enaza indiriyorlar.
Azma lokma koymayal iki gn oldu14. Azz Nesinin al planl deil; belirtmem gerekiyor. Srgnde
bir oteldedir; yemek iin bile paras kalmyor. Dar k
sam, nereye? erde kalsam, neyle? Tastamam, tane
be kuruum var. ay m ieyim, simit mi yiyeyim, diye
dnyorum. ay str, simit doyurur. Alk bama vur
mu. Sokaa ktm. Lpa lpa kar yayor; bir tandk
ksa karma hi olmazsa, diye iimden geiriyorum.
Gelenin geenin yzne bakyorum. Kar yanda insan
lar hzl hzl yryorlar. unlarn hepsi de bir yere gidi
yor; hepsinin de gidecek yerleri, grecek kimseleri ya
pacak ileri var. Evi olmayan, evi olanlara aryor; na
sl da evleri var, diyor.
nanlmaz gerekleiyor; bir arkadan gryor, gz
gze geliyorlar. Kuleli Asker Lisesi'nde beraber ren
ciyken Kandilli Kz Lisesi'ne kotuklar azi'yi gryor.
azi! diye baryor. Barnca azi komaya ve ka
maya balyor. Bundan sonrasn Aziz Nesin anlatyor.
azi! diye baryorum, ben bardka o kouyor. u
gurbet ilde bir tandk yakalamm, brakr mym? Ben de
kouyorum. Bir sokaa daha sapt, ben de arkasndan.
Yokua veretti, ben de... kimiz de 19 Mays bayramna

snr topra yetitirecek gibi kouyoruz. Ben, biyondan


da baryorum. O ban evirip bakyor, sonra kouya
devam... Komuyor, kayor. Ben de yle; komuyorum,
kovalyorum. Bursa'nn d mahallelerine geldik. Yoku
yukar trmanyoruz. Yollar da bitti. Hani neredeyse, bi
raz sksak kendimizi Uluda'a tkacaz. Bir kr kousu
tutturduk. Karlar ok fena kayyor. Ben kendimi kaybet
miim. Kandilli Lisesi'nin kzlarna kouyorum, sanyo
rum. Aziz Nesin, karlar iinde yatyor; azi yz metre
uzaktan glyor. Konumak iin, lise arkadan sszla
ekiyor.
Bursa'ya srgn geldiimi ne abuk renmiler..
O gnden sonra, btn eski arkadalarm, dostlarm, ta
ndklarm, yalnz tenha, ara sokaklarda, uzaktan uzaa
el sallayarak selam verdiler. Isszlkta selam var; ancak
yardm yok, aleyhte delil olabilir.
Gmldm karlardan kalktm. Sallana sal lana
asfalta indim. Bir scak kahveye girip ay iecektim.
tane be kurutan ikisi dm.. Arandm, bakndm, pa
ray koyduum pantalon cebim delinmi15. Karnn do
yuramyor; iini derinletirmekten baka yolu yok.
Aydn zerine Tezlerin bir tezini tekrarlamak duru
mundaym: Aydn, yalnz kalabilen yaratktr. oalmay
istiyor; yalnzlk, aydnn snanma srecidir.
Yalnzlk, aydnn iini gelitiriyor.
Aslnda yalnzlk da demiyorum; kimsesizlikte ya
yor. nk kimsesizlikte aydn yalnz deil; hlyalar,
inanlar ve dnceleriyle hesaplayor.
Ancak hlyal insan kimsesizlie dayanabiliyor.
Bir uzun aktarma yapmam gerekiyor. Eskiden ay
dnlarn topland yer, imdiki Harbiyede Harbiye Ce
zaevi idi; Markopaann ilk says 26 Kasm 1946 ta ri
hinde kyor, 4 Aralk 1946 ylnda CHP skynetimi uza
tyor ve 16 Aralk 1946 tarihinde Trkiye Sosyalist Emek
i ve Kyl Partisi ile Trkiye Sosyalist Partisini kapata
rak nde gelenlerini tutukluyor (*). brahim Topuolu
(*) 16 Aralk 1946daki btlyk tutuklamada ikimiz de
vardk. Ksa bir sre sonra beni braktlar, Faris Erkman, Em-

398

da toplananlar arasnda yer alyor ve* unlar yazyorr


Harbiye'de bulunduumuz sralarda bir gn bahede otu
ruyorduk. Cezaevi Mdr yanmza gelmiti. kram etti
imiz ay yudumlarken yle dedi: erde tek hcreye,
konmu bir kii vardr, gideni geleni ve paras da yok
tur. Ona askeriyeden yemek salamak da olanakszdr.
Komnden yardm etseniz iyi olur, ok perian durum
dadr, ben yemek gndermenize msaade edeceim."
Kim olduunu sorduk. Aziz Nesin isminde Marko Paa
Gazetesini karan biri imi, yazd yazlardan tevkif
edilmi'. neri bizim komnaya yaplmt. Komiteyi top
layarak durumu konutuk. Aziz Nesini oumuz tanr
dk. Yardm edilmemesi iin bir saknca yoktu. Marko Pa
a Gazetesi'nde Sabahattin Ali ile yazdklar yazlar y
le yenir yutulur eyler deildi. O dnemde iler durum
da olan skynetim iktidarnn buna gz yummas bek
lenemezdi. Bunun iin bu cesur adamlarn gazeteleri ka
patlyor, onlar da baka ad takarak yine karyor, y
lacaklarna daha da sert klar yapyorlard. Marko Pa
a, Malum Paa, Merhum Paa ve daha bir ok isim de
itirip yayn yapmlard. te byle bir kimse cezaevin
de parasz, pulsuz bir hcreye kapatlacak da biz kendi
mizi devrimci sayar ve hem de cezaevi mdrnn m
saadesi olursa yardm etmez miyiz? Hemen karar aldk
ve bir inzibat eri eliinde ilk len yemeini Sleyman
Taki ile gnderdik. Baka ihtiyacn sorduk. Aziz Nesin
niyet Mdrlnde haftalarca ar ikenceler altnda tutul
du. (Bu tyler rpertici ikenceler de gn gelir yazlr, el
bet.)
Farisle Harbiye Asker Cezaevinde, sonra da Sultanahmet
Cezaevinde bir kouta yattm. Cezaevinde, Darafakadaki o sapsar sal ekingen ocuk gibiydi, sessizdi, uysald, yu
muakt. Ranzasna uzanr, saatlerce ve saatlerce byk resim
ustalarnn prrodksiyon albmlerine bakard. Bir tabloyu
nne koyup, btn bir yarm gn bakt olurdu. Hep re
simden konuurdu. Bika arkadana cezaevinde resmin ne ol
duunu anlatt, retti durdu.
Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez 1
Yol^
stanbul, 1977, s. 410 ve 411.

399

ilgimize ok memnun olmu, teekkr etmi, sgura ve


kt kalem istemiti16. Aziz Nesin, bugn pek modern
bir Ordu Evi kazanan semtte, Harbiyede, Asker Cezaevnde ve bir hcrede orucunu tuttuktan ve 'kimsesizlik
te yaadktan sonra, le yemeine kda ve kaleme
kavuuyor.
Harbiye Komn, Aziz Nesine bakyor. Karnn do
yuruyor. Kalem, kt veriyor.
Aziz Nesin, plansz oru tutuyor.
Btn topyaclar plancdr. Robert Owenun fabrika
ynetimine getirdii yeniliklerden Sovyet plancl ya
rarlanmasn bildi.
Kimsesizlikte yaayabilmek aydnn byme as
dr; oalmak iin alk duymak salk belirtisi oluyor.
Nasl oalmak?
Ikn vermek, srgn vermek, iek amak, oal
maktr. Bitkiler lm duyduklar zaman oalmaya yne
liyorlar; nesillerini tketmemeye alyorlar. Bitkilerin,
iek amalar iin, suyun kesilmesi gerekiyor; kuruma
tehlikesi i&e dnyor.
Aydn, bitki deil. Ancak zaman zaman neslinin t
kenmediini gstermesi zorunlu oluyor. Zaman geliyor,
aydna kran giriyor; verimli aydn topraklar kraa ev
riliyor. te bu srada tek olarak ayakta kalmak gereke
biliyor; bir yiitlemedir.
Aydn hareketi bir nitel harekettir. Bazan teklik o
alma oluyor. Aydn trnn varln gstererek de o
alabiliyor.
Aydn, yerinde durarak varln gsteremiyor. Kim
sesizlikte aydnn kendisini gstermesi yiitlemedir.
leriye atlmak.
leriye atlmak, ktleden ayrlmaktr.
Hayvanlar dnyasnda srden ayrlan kurtlar ka
pyor.
Aydn dnyasnda kendinden kopan aydn, aydn ke
miriyor.
Aydn aydnn kurdu oluyor.

400

Devam ediyorum. Topuolu'nun Harbiyeden yaz


dklarn aktarmay srdryorum: Hemen karar aldk ve
bir inzibat eri eliinde ilk le yemeini Sleyman T
ki ile gnderdik. Baka ihtiyacn sorduk. Aziz Nesin il
gimize ok memnun olmu, teekkr etmi, sigara ve k
t istemiti. Bu iliki devam ederken iki gn sonra onun
da gnelemesine msaade aldk ve Aziz Nesin bahe
ye aramza gelip gitmeye balad. Ne kadar gzel de
il mi? Harbiye'de Aziz Nesin havalandrmaya bile
kyor. Ancak bu kadar fazla; Harbiyede tutuklu aydn
lar, Aziz Nesin'e bu kadar fazla buluyorlar. Lks sayyor
lar.
Aktarmaya devam ediyorum: Bu iliki devam eder
ken iki gn sonra onun da gnelemesine msaade aldk
ve Aziz Nesin baheye aramza gelip gitmeye balad.
Bizim bu davranmz burjuvalarn azna sakz oldu. Tu
tuktular arasnda sinsice dedikodu etmeye baladlar.
'Beslediimiz ajanlar yetmiyormu da bir ajan daha bes
lemeye balam bulunuyoruz. Aranrrza ite byle numa
ralarla ajan sokarlarm, bu da onlardan biri imi ek
linde Aziz Nesin'in trl eit ajanln sayp dkyor
lard. Hemen hemen baheye hi kmayan ve hep ko
uta ranzasnda oturan efik Hsn'ye gittim, yannda
Or. Hulusi Dosdoru olduundan Rusa olarak, 'Aziz Ne
sin iin fazla dedikodu ediliyor, ajanlarn renecei ne
kald ki deniyor, yine huzur bozulmasn, arkadalar al
nyor, bu dedikodular dizginlerseniz iyi olur dedim. Celle syler dedikoduyu kestiririm cevabn verdi ve de
dikoducular sustu (*). Harbiyede sustular.
(*) Aziz Nesin iin dedikodular kesmek Rusa konuu
larak gerekleiyor.
Aziz Nesin iin 1970 yllarnn sonlarnda Byk Grev
yksnden dolay, ok byk ve Aziz Nesin, Sen Nesim kam
panyas ald; polislii yine ileri sald.
Deneyimli ve daha gl Aziz Nesin, bu kampanyay kay
nandan kesti.
3 Aralk 1977 gnl Vatan Gazetesinde Byk Grev
adl bir masal-yksli yaymlanmt. Szcn tam anlamy

401

F.: 26

Dnebiliyorum. Yeniden kurabiliyorum.


Evltlk bym bir anann ocuu olmu; babas
hep define aram. Darafaka'da okumu, Kuleli ve Harbiye'den sonra stemenlikten ayrlm. BabaliJye inmi;
sszlkla karlam. Karnn doyurmas gerek, yazmas
gerek; kendi ve aydn onurunu dik tutmas gerek. Dn
yollarn kapatm, ileriye atlmas zorunlu olmu. Arka
sna bakmamay renmi; arkasna bakmaktan korkar
olmu. Arkasna bakmamas, arkasnda kalabalklar hahal etmesini kolaylatryormu.
Hapse dm. Hcreye koymular. Kimse aramam.
Gnlerce hcrede a uyumu. Sonra Komn fark etmi.
Karn doymaya balam. Gnee bile km. Srtn du
la bir olay oldu, bu masal-yknn yaymlan. Aziz Nesin*
gene btn itenliiyle, Maden- Sendikasnn o gnlerde
altnc ayn doldurmu bir grev olayn eletiriyordu, bu y
ksnde. Sadece Politika Gazetesinde tam 14 yaz kt, hak
knda. Vay sen misin? Belirli bir evre demediini brakma
d. Yalnz Politika Gazetesinde olsa.. Ne hainlii kald, ne
ajanl. Katta hatta, kimileri ii yle terbiyesizlie vardrd
ki... Birtakm imzasz yazlarla kfr bile ettiler. Dolayl bir
biimde homoseksel olduunu bile sylediler.
Demirta Ceyhun, amzn Nasrettin Hocas Aziz
Nesin, stanbul, 1984, s. 53.
Zaman en byk dorulaycdr; peki zaman nedir, eer
insan ve toplum eylemlerinin birikimi deilse, dnya gnein
evresinde ka tur atarsa atsn, nasl zaman olabiliyor?
brahim Topuolu, kendi cmleleriyle aktardm yk
snn bu blmn, dnyann hareketine gre deil, insann,
toplumun ve bu arada Aziz Nesinin eylem birikimine daya
narak tamamlayabiliyor.
Aziz Nesinin yllardan beri srdrd devrimcilik ha
yatnda bir kimseyi gammazladn veya devrimcilie yaz ile
ihanet ettiini grmedim ve iitmedim. Yaynlad eserler
bir ok dile evrilmi, sosyalist lkelerde de istenerek okun
maktadr. Trkiyede Aziz Nesinin kitaplarnn girmedii ev
yok gibidir. Yaldzl sylemem gereksiz, ona tarihin notlara
yeterlidir.
brahim Topuolu, Neden 2 Sosyalist Parti 1946TKP Kuruluu ve Mcadelesinin Tarihi 1914-1960,.
kinci Cilt, stanbul, 1976, s. 122.

402

vara dayam. Verilen ay iyormu. imdi biliyorum,


ekersiz iiyor. O zaman ekerli imesi gerekiyor. Sigara
da iiyormu.
ay yudumlamakta glk ektiini dnyorum.
Sigarann dumann iine kaamak ektiini dnebili
yorum. Belli olmaz, hapisliktir; birisi gelir, ayna arpverir, pis ajan deyiverir. Hapisliktir; bir yolda-tutuklu,
duyuracak bir biimde, komnn sigaralarn ajanlara
vermeyelim deyiverir. Yutkunmak zorundadr, biliyor ol
mas gerekir.
Yanna gelenin sevgi mi gtreceini, nefret mi ge
tireceini bilmiyor; her ikisine de hazrlkl, srtn duva
ra dayam, gnete kemiklerini stp, ayn yudumluyormu. i oyulurken yzne gvenli bir glmseme takp
bolua bakyormu; bu, kendi onurunu ve aydn onuru
nu koruma adnaym. Aydn onuru, ac ekerken glm
semeyi zorluyor.
topyac ile mizahnn ayn kkten geldiini yazyo
rum; Yeni bilgi, kabul ediyorum. Her ikisi de tek bana
akln zm olduuna inanyor. topyac, toplumsal yan
llklarn gsterilerek dzeltilebileceine inanyor. Mizah,
insanlarn dzeltilebilir yanlglarnn glnl anlatmn
ieriyor.
Gkten denize den uaa kimse glmyor. Uu
ruma yuvarlanan otomobile de kimse glmyor. Dzeltil
mesi mmkn deil. Ancak insanlk, Golden Silence, Ses
siz Film dneminde, yllarca muz kabuuna basp den
aktre gld. nsanlar, buzda kayp den arkadalar
na hep glyorlar. Yolda tkezleyip dene hep gln
yor. nk btn bunlar dzeltilebilir saylyor. Dzelti
lebilir dleri nleyebilmek iin akln kullanm yeter
li olabiliyor.
topyac, satirist ve alkandr. Hep yanlyor.
Aziz Nesin, Trkiyede insanlar hakknda hep yanl
d.
nsanlara hep aklyla bakt. Bakarken sanat sez
gisini hep kapatt.
Trkiyenin bu en ok yazan, Trkiye'nin en eski

403

gazetesi Cumhuriyette hi yazmad.


Dnyada kendi alannn en byk dllerini ald; dn
yann dllerini kazand. Trkiye'de dl almas gecikti;
Trkiye, dnyay gecikmeyle izledi. Ksa kald.
Trkiye'de, eletiri reklmla bir tutulduu iin olma
l, hi eletiri almad.
*

**

ATIM KAPILARI TEKMELEYEREK (*)


Hikimse buyur etmedi beni
Bu dnyada hibir yere
Ama atm btn kaplan tekmeleyerek
Btn engelleri gsleyip ykarak
Buyrun dediler o zaman incelikle
Buyur ettiler
Ve
Buyurdum
Elimden geldiince grevimi yaptm
Glmsedim hkrklarm boarak
Sonunda kimsenin yorulmad denli yoruldum
Artk kaplar ak kalsn
Bundan sonra gireceklere
imdi dinlenmeye gidiyorum
Hoakal gzel dnyam
*

**

Devam ediyorum.
Aydn iini korumak zgrlne sahip deil; geli
tirmek bir zorunluluk oluyor. Gelitirmezse, kuruyor.
Takvimi deitirmek istiyor.
Hzlandrmak, deitirmek oluyor.
Takvim nedir, eer zaman kesmek ve dzenli par
alara ayrmak deilse? Takvim, bir korku ve teslimiyet(*)
Aziz Nesin, Sondan Baa, stanbul, 1984, s. 72.
iirin adm deitirdim; Atm Kaplar Tekmeleyerek
balm ben koydum.

404

nsanlar, deerin, igcnn zaman ile llmesinden korktular. Deeri lmeyi, kendi dlartna kardlar
ve piyasaya, piyasadaki rekabete, yklediler.
nsanlar zamandan korkuyorlar; zamann ne olduu
nu bile bilmek istemiyorlar. Kant ve Einstein bir yana,
zaman zerine dnmenin bu kadar az oluu pek ok
artc bulunmal. nsanlar, zamann ne olduu zerin
de dnmek yerine zamann pratik lm ile yetiniyor
lar.
nsanlar, zamandan korktuklar iin zamann lm
n kendi dlarna karyorlar. nsanlar,, kendi lmle
rine gvenemiyorlar. Zaman, ok uzaklarda, dokunma
larna imkn olmayan, kontrollarnn dnda gksel k
relerin hareketi ile lmeye alyorlar. nsanlarn, za
man, gnein, ayn ya da dnyann karlkl hareketi
ile lmeye almalar ne byk aresizliktir. Ne byk
korku ve teslimiyet oluyor!
Ka yandasnz sorusuna, yirmi ya da otuz ve
ya bir baka say ile cevap veriliyor. Yirmi ya da otuz,
yalnzca, iki gksel krenin birbiri etrafnda ka kez ha
reket ettiini gsteriyor. Ya ise yaamak ile ilgilidir. Ya,
yaamann uzunluunu veya burada ayn anlama gelmek
zere younluu gstermek durumundadr.
Yaamak, harekettir, eylemdir; gksel krelerin bir
biri etrafndaki eylemiyle ilgisi yok.
Yaamak, yaamay snamaktr; lme yaklamak
ve uzaklamak.
Tekelci aamada yaamak, yaamn snrlarnda do
lamaktr.
Yaamak, younluktur. Mutluluk, derinlik.
Takvimi deitirmek, eylem younluunu artrmak
oluyor. Buna zaman hzlandrmak da deniyor. nsan, in
sann gelimi tr aydn, aydnn ileri aamas devrimci,
revolsyoner ( ), gksel krelerin eyleminden bamsz
(*) Revolsyon szcnn siyasal bir anlam kazanmas
ok sonradr; ilk nce astronomide kullanld ve gksel cisim
lerin eylemini, daha dar anlamda, dnmn anlatyordu.

405

olarak, zaman hzlandrabiliyor. Eylemini younlatr


yor.
Restorasyon da bir takvimi deitirme abasdr. Za
man geriye alma anlamna geliyor. 1940 yllar restoras
yon abalarnn younlat bir dnem oluyor. Ayn za
manda 1940 yllar, tekrarlyorum, Cumhuriyet'in anlam
n kendi gelimelerinde bulan, kendi grece ileri konum
larn Cumhuriyetin temel ilevi sayarak, ktleyi kendi
yanlarna ekmek iin uraanlar ile bunlar bir yana,
Kemalizm'i k radikalizminden temizlemek, Osmanl d
nemi artklarn Cumhuriyet'e iermek isteyenler arasnda
bir mcadelenin balangcna sahne oluyor.
Zaman yavalatmak, takvimi geriye almak ne de L M B L M (*)

Dnyay yle yava yava yayorum


Bir lk suda yzer
Bulutlarda gezer gibi
Yerekiminden gittike uzaklayorum
Salarm tel tel
Parmaklarm yaprak yaprak
Kolum bacam dal dal
Maviliklerde uuuyorum
Syrlp derimden iskeletimden
Doaya karyor doalayorum
zlp eriyorum en byn iinde
Nerdeyse btne kavuuyorum
Tut beni sarl bana
Yoksa darmadan parampara
Seninle bir olamaynca
En kk blnmezlere dalyorum
(*)
Aziz Nesin, Sondan Baa, s. 26.
iirin adn deitirdim. zgn ad, Ar ekim.

406

mek? Kaytlardan, toplumsal bellekten, baz eylemleri


karmak demek oluyor. ok gerilerden bir rnek getiri
lebilir; On Dokuzuncu yz yln sonlarnda. ttihat ve Te
rakki Cemiyeti'ni kuran genler birbirini okuduklar bir
gizli kitaptan tandlar, buldular. Asker Tbbye'de gizli
ce Namk Kemal okunmas, bunlarn birbirine gvenme
klerine ve snmalarna neden oldu.
Abdl Hamit'in bask dnemi, Namk Kemal'i yaanjmam saymak biimiyle kendisini belli ediyor. Bununla
1940 yllarnda sahneye konan restorasyon abalar ara
snda bir paralellik kurabiliyorum. smet Paa'nn lider
liindeki restorasyon sreci. Nazm Hikmeti yaanma
m saymaya kararl grnyor. Nazm Hikmet eylemini,
Trkiye'nin belleinden koparmak istiyor.
Yasal bir engel var m? Hi nemli deil, pratik
duvarlar var. Nazm, 1938 ylnda hapse konduktan son
ra, pek uzun yllar Trkiye'nin belleinden karld. Trk
aydn, drtte bir yz yl ile llen bir zaman kesitini
Nazm Hikmet'siz yaad.
Bir toplumun yaamndan, bir byk eylemini kar
mak, zaman geriye almaktr. Zaman geriye almak, ey
lemsiz yaamak oluyor. Mmkn m?
Canlanma, eylemi younlatrmaktr; gemi eylem
ler deil. Hi de kolay olmuyor. Zorluk, takvimi geriye
almann iddetiyle ilgilidir. Gemi eylemleri canlandr
ma, resistansla karlayor. Uzun bir aradan sonra, ulus
lararas yumuamann da etkisiyle Trk politikaclarn ve
bu arada gazetecilerin Sovyetler Birlii'ni ziyaret etme
lerinin balamas Nazm Hikmet'in rehabilitasyonunu da
balatyor. 1964 ylnn sonunda, Yn Dergisi'nde lhami
Soysaln, Moskova'da Nazm'n mezarn ziyaret e ttik
ten sonra, yazm olduu Bir Trk airinin lm ba
lkl rportaj Nazm Hikmet eyleminin Trkiye'de yeni
mden balamasnn ilk ve nemli adm oluyor.
1965 yl Mart aynda Yn Yaynlar iinde Nazm
Hikmet'in Kurtulu Sava Destan yaynlanyor. 25 tak
vim yl, hi bir kitab ve iiri yaynlanmyor: Hi bir yasal engel olmad anlalyor. nk bundan sonra ba-

407

tayan hzl yaynlar, hi bir yasa maddesinin deitiril


mesine gerek gstermiyor.
Resistans yok mu, var. Resistans, baz eylemleri si
lerek zaman geriye almann sonucudur; karlm eylem
lerin yerine konmas nlenmek isteniyor. Naci Sadullah
Dani'in 1965 yl Temmuz aynda yaynlanan Dostum
Nazm Hikmet yazs, kovuturma konusu oluyor, ni
versitelerin bilirkiileri (*) suli raporlar veriyor ve Na
ci Sadullah hapse mahkm oluyor17. Nazm Hikmet'e bir
Trk aydnnn dostum demesi, ceza sorumluluk al
tna konuyor.
imdi bir zet gerekiyor: Zaman hzlandrmak, ey
lemi younlatrmak, zaman yavalatmak eylemi seyrek
letirmek demektir. Zaman tersine evirmek ise, eylem
lerin bir blmn silmeyi, ortadan kaldrmay anlatyor.
Restorasyon, bir zaman geriye alma giriimidir. Ey
lemlerin ve eylemsi kavramlarn bir blmn silmeyi
deniyor.
Restorasyon abalarna kar koyma bir yiitleme
dir.
imdi aktaryorum: Burda, polise anlatmadm bir
anm anlatacam. Aziz Nesin byle balyor. 1950 y
l bir yaz ay... Nazm Hikmet, Cerrahpaa Hastahanesinde yatyor, alk grevinden yeni km, ok bitkin.. Ziya
retine gitmitim18. Byle srdryor. Odada yalnzdk.
O sralarda, benim polis ya da polis ajan olduum ze
rine yaygn dedikodular vard. Bu dedikodular ya po
lis ya da ekememezlik, kskanlk, gereksiz kuku gibi
duygular yznden, arkadalarm olmalar gerekenler
karyordu. Tekrar etmek gerekiyor; Trk aydn bir srsel duraanln iine girdii zaman, durmayan polis
olarak damgalyor. Ayrk bakamyor, yanl ve doru
(*) Yargtayn bozma karar sonucu aklanma ile kapa
nan bu dava, stanbul niversitesi Hukuk Faktiltesinden
Dr. Erol Cihann verdii rapor zerine ald. Erol Cihan, be
nimle ilgili olarak Sulhi Dnmezerin susuz bulduu bir ki
taba da, 1985 ylnda, stanbul Skynetim Mahkemesine su
lu raporu vererek karyerini srdrd.

408

kavramlar henz bilincine yerlemi deil; bilimsel bak;


as pek zayf. Kendinden ayr davranan eletirmiyor,
yalnzca hain ve ayn anlama gelmek zere polis say
yor.
Byk bir acdr. Byle durumlarda aydnn eylemi
ni srdrebilmesi iin, yalnzca iini gelitirmesi zorun
ludur. Baka yol yok. Egemen snflarn cezalandrmalar
gslenebillr; peki, yolda-aydnn en ac sulamas na
sl karlanacak? Kime snlacak? Kimsesizlikten ba
ka bir snak yok; restorasyonda, ktlesel ekilmelerde
aydnn inanlarndan baka, hlyasndan baka sna
yok.
Kimsesizlik, aydnn g asdr. Ya tutar, salkl
byr. Ya tutmaz, salksz; lr.
Aziz Nesinin yksn aktarmaya devam ediyorum.
Nazm Hikmetin hi bir yerde iirlerinin yaynlanamad gnlerde, Badan 28 Aralk 1948, kardm dergi
de Bu Memleket Bizim iirini yaynlamtm. Cezaevine
sokuluundanberi Nazmn iiri ilk yaynlanyordu. Bu dav
ranm da polisliime yorulmu, Nazm da buna katl
mt (*). Tekrar tekrar aktarlmas ve zerinde durul
(*) Naci Sadullahm zmirde kard Havadiste, nsan
Manzaralarndan baz blmlerin yaynland ileri srlyor.
Havadisi Mill Ktphanede bulamadm belirtmitim. Kay
dediyorum.
Cezaevinde bulunduu yllar iirleri brahim Sabri, Mazhar Ltfi takma adlaryla, ya da imzasz olarak, Yeni Ede
biyat, Ses, Yry, Gn, Yn, Batan, Bar, Nazm
Hikmet dergilerinde, 1940-1950, yaymlanyordu. Kuvay Mil
liye Destan Havadis* gazetesi, zmir 1946 tarihinde tefrika
edildi.
kran Kurdakul, airler ve
Ankara, 1973, s. 280.

Yazarlar Szl,

Hastahanede Nazm ile Aziz Nesin arasndaki grmenin


devamm da, aktarma gereini duyuyorum.
Nazm Hikmeti hastanede ziyarete gittiim gn, iki yl
nce gemi bu olay oktan unutmutum. Nazm, kendiliin
den at. Belli ki, bu sylentilere inanm olmaktan znt
lyd.
Niin byle eylere aldryorsun? dedi, bo ver, senin

409

mas gereken bir olgu var. Nazm Hikmet Eylemi'nin top


lumsal bellekten karlmak istendii. Nazm Hikmet Eylem inin silinmek istendii bir sre iinde, buna kar
koymak, polislik saylyor. Daha da nemlisi. Nazm Hik
met de buna katlyor.
Bir: Trk aydn, Nazm Hikmet Eylemi'ni karma
giriimlerini kabullenmeyi gereki bir yaklam sayyor.
ki: Ayrk bakamyor, kendi iinden bu kabullenmeyi ger
eki saymayanlarn kmasn kavrayamyor. : kan
larn ancak polis olabileceini dnyor. Damgay vu
ruyor.
Sanki bana gelecekleri nceden biliyor. Aziz Ne
sin, hain damgasyla ok erken karlayor. Henz
alana iniinin balangcnda, 1946 ylnn sonlarnda, un
lar yazyor: ttihat ve Terakki Frkasnn, inkr edilmez
baz msbet faaliyetleri yannda bu memlekete brakt
kt bir miras var: Kendi safnda olmayan, kendisi
gibi dnmeyenlere vatansz, milletsiz damgasn vur
mak19. Ayrk bakamyor; ancak Aziz Nesin, bu deer
lendirmesini yoldalar deil karsndakiler iin yapyor
(*). Aklyor, aktaryorum. Bizim nesil, yani bir byk
iin karlan dedikodular hi olmazsa memleket iinde kal
yor. Bir zamanlar benim iin yazl raporlar gnderdiler dn
yann her yerine...
imdi sorguya geliyorum.
Beni, Trkiye Komnist Partisiyle TP arasnda ba kur
makla sulayan polislere,
Beyfendi, dedim, Trkiye Komnist Partisi denilen yurt
dndaki rgt, beni, darda, polis ajan olarak tantmakta
dr. Her yerde bu dedikodular yayyorlar. Nasl olur da, ben
TKP ile TP arasnda ba kurarm?
Trkiye Komnist Partisini kimler idare ediyor?
Bilmiyorum. Bunu niin bana soruyorsunuz? Bunlar
szde gizlidir. Ama bizim eliliklerde bunlarn yaynlar var.
Eliliklere gidiimde grdm ve eliliklerde bunlarn kimler
olduklar biliniyor, bana da orda sylediler.
Aziz Nesin, Poliste, stanbul, 1973, s. 192-193.

(*) Biz ki bu vatana, tapular karlarmzn stne ya


plm apartman temelleriyle deil, canmzla balyz. Biz ki
-bu millete, uaklarmzla, bendeanmzla, dalkavuklarmzla

410

fJarp iinde gzn dnyaya aan, bakmsz kalm, c


lz, zayf ve ikinci byk harp iinde kendisi gibi has
talkl bir nesil daha yetitiren bu memleketin has ocuklar, daima byle iftiralara maruz kaldlar, hl da bu
kt, baya ve bayatlam iftiralar altnda eziliyorlar.
Gerekten de eziliyorlar. Ezilmemeyi reniyorlar.
Ayakta kalanlar, gveni reniyorlar.
Gven, hi bir somut dayanak olmadan, bunu ba
arrm duygusudur; ayakta kalnarak elde ediliyor.
Gven duygusundan nce gvensizlik var. Pratik,
gvensizlik duygusunu gvene eviriyor.
Aziz Nesin, BabIali'ye savan son yllarnda gel
miti diyor, yaync Zekeriya Sertel. Odama ksa boy
lu, iddiasz, 30 yalarnda bir gen girdi ve kendisini Aziz
Nesin diye tantt. Onu ilk kez gryordum. Zaten BabI
a lide tannm deildi80. Zekeriya SertePin yannda a
lmaya balad. Kendi vcudundan korkan bir hali var
d. Sertel, unlar yazd: Aziz Nesin gsterii sevmez,
sokulganlk gstermezdi. Matbaaya bir glge gibi gelip
giderdi. Onun varlndan hemen benden baka kimse
haberli deildi. Yazclk yoluna bir glge gibi girdi.
Yllar, nce gvensizlik getirdi. Kendi isminden de
korkar oldu. Cok az kimse, Aziz Nesine i verdi. Aziz
Nesin, yllar sonra, kendisine i verenlerin hepsini k
ranla and; zor durumlarnda savunmaktan geri kalma
d. Akbabann yayncs Yusuf Ziya Orta, Aziz Nesin'i
altrma yrekliliini ve becerisini gsteren pek az ya
yncdan birisi oldu (*). Yusuf Ziya, hem Aziz Nesin'i ie
ald ve hem de hkmete haber verdi.
deil, btn varlmzla, kendimizle balyz.
Biz ki, bu toprak stnde tek ve dikili aacmz olma
d halde, bu 17 milyonla beraber, btn bu topraklarn sa
hibiyiz.
Aziz Nesin, Milliyetperver ve Vatanperver Kim?,
Ses, Yl 1946, Say 9, s. 2.
(*) Gven duygusuyla nem duygusu birlikte geliiyor.
Yusuf Ziya Orta, Aziz Nesini ie almaya karar verdikten
sonra yaptklarn da ak ak yazyor.

411

Alana indikten, yazclk yolunda eskidikten sonra


Yusuf Ziya Ortan uzun yllar kard ve bir dnem
berberlerin temel okumas olan Akbaba'nn kapsn al
d. Yusuf Ziya, yllar sonra, kapsna gelen Aziz N esini
anlatt. Aktarlmas gerekiyor. zlenimleri yle balyor.
Ka yaklaan bir gnd. Aziz Nesin geldi. rkek, utan
ga, isteksiz... Hatta gvensiz... yle ylm ki insanlar
dan!21 nsanlar neden ylarlar, insanlardan? nsanlar,
her zaman karsndaki insanlardan ylmazlar; karsnda
ki insanlardan ylanlar, oka zaman kar kmazlar.
nsanlar, karlarndakilerden ok, kardan gelen ezen
gten daha ok, yanlarndakllerin davranlarndan y
larlar. Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez baly
la balatt anlarnn ilk kitabna Yol adn koyuyor.
Yolda unlar yazyor. Btn yaammda da yle oldu;
bana dvmesini retenler, salk verenler, kavgaya gir
diimiz zaman, arkadan bakp seyrettiler, kimisi seyret
medi bile..22 Bundan ylyorlar; ylmamak iin kavgada
arkaya bakmamak gerekiyor.
Son derece sevinerek karladm kendisini. Oturma
d, iliti koltua. Yusuf Ziya Orta, Aziz Nesinin pek
az patronundan bir dieri, byle srdryor. Yava ya
va, iliti koltua oturdu. aylar yeniledik. Her biten
sigaradan yenisini yakyordu. Koymayalm imza, koy
mayalm! ok grm, ok geirmi Aziz kendi adndan
lk iim stanbul Valisine telefon etmek oldu
Aziz Nesini Akbaba kadrosuna jaldk... Sayn Valimi
zin bilmesini isterim.
Vali, c : i ? dneminden DP dnemine kalma Fahrettin Ke
rim Gkay oluyor. Cevap veriyor.
ok memnun oldum, dedi. Yalnz hkmete de haber
ver.
Babakan, 27 Maystan sonra yarglanarak aslan Adnan
Menderes; Yusuf Ziya tepkisini de yazyor.
Adnan Menderes, pek keyiflendi bu haberden :
Onun Akbabada imzasn grmek bizi sevindirir, de
di.
Yusuf Ziya Orta, Bizim Yoku, stanbul, 1966,
s. 259-260.

412

MARKOPAA, SABAHATTN AL
VE NAZIM

Markopaanm zmlemesini, Markopaa


ve Zincirli Hrriyet ekinde yapmaya altm. Bu
rada dzeltme yapma gereini duyuyorum.
Nazm Hikmetten aktarma yapyorum: Birin
ci Dnya Harbi biter bitmez, Sabahattin Ali, Mar
ko Paa gazetesini karmaya balad. Bu bir si
yasi mizah gazetesiydi. Trk mizah o zamana ka
dar byle bir gazete grmemiti. Marko Paa' em
peryalizmin aleyhinde yazyor, Trk burjuvazisi
ve burjuva partileriyle ldresiye alay ediyordu.
Gazete haftada iki defa kyorau ve tiraj 150 bi
ni bulmutu. Byle byk bir tiraj Trkiyede he
nz grlmemiti. Hkmet, ok gemeden gaze
teyi ve yazarlarn mahkemeye verdi. Basmevlerine gazeteyi basmamalar iin polis tarafndan
emir verildi. Fakat gazete, hazan hektografta ba
starak, bazan da baka isimler altnda olarak k
maa devam etti. Marko Paanm demokrasi, mil
li bamszck ve ban urunda ve emperyalizm
aleyhinde yrtlen mcadeledeki rol ok nem
lidir. Sabahattini birka defa hapse attlar. Buna
ramen mcadelesinden vazgemedi. O zamanki
i ve cU durum yleydi ki, mrteci idareciler 'Mar
ko Paa gazetesini dorudan doruya tasfiye et
mee cesaret edemediler. rtica iin, gazeteyi dur
durmann bir tek aresi vard: herhangi bir pro
vokasyon yardmiyle gazete sahibini yoketmek,
yani Sabahattin A liyi ldrmek! yle de yaptlar.
Trkiye gizli polisi, kiralanm ajanlarndan biririnin eliyle, Sabahattin A liyi bir ormanda ldr
d (*). Nazm Hikmet, yurt dnda ve her trl
(*)

Nazm Hikmet, Btiln Eserleri, Sekizinci Cilt,


s. 469-470.

413

kolleksiyondan uzak yalnzca oelleine dayanarak


yazyor. Belleinin daha nce de zayf olduunu,
Aydn zerine Tezlerin drdnc kitabnda yaz
dm.
Eke baklabilir; burada ksaca dzelteceklerim
var. Birinci Dnya Harbi biter bitmez bir bel
lek zayflamas bile saylmayabilir; her yazar ya
pabiliyor. Editrnn dzeltmesi gerekiyor, ikin
ci Dnya Savanm bitiini anlatyor. lk say 26
Kasm 1946 tarihinde kyor.
Nazm Hikmetin, Marko Paanm Amerikan
emperyalizmine kar kn vurgulamas ok yerindedir. Aziz Nesin, bana yazd bir mentupta,
Marko Paanm yalnzca mcadelede atlm bil
ta olduunu ileri srmt. tedir. Nazmn Mar
ko Paanm nemi ile ilgili vurgulamalarna ka
tlyorum.
Tirajnn 150 bine kt konusunda hi bir
kayt yok. Aziz Nesin de en yksek 60 bin says
n veriyor. Bu bile dnlmesi ok zor bir say
oluyor. Haftada bir baslyor. Ancak Nazm, g
rlmemi istek karsnda srekli bask yapma zo
runluluunu, haftada iki olarak hatrlyor.
Marko Paa, Sabahattinin istei zerine yaz
lara isim koymuyor. Bugn ok daha ak bilini
yor; yazlarn ok ama ok byk bir blmn
Aziz Nesin yazyor. Aziz Nesinin ad Marko Paada uzun sre grnmyor. Ancak biliniyor.
kmadan nce verilmi bir iln, kmadan net
Marko Paanm saptayabildiim tek izi, Sabahat
tin Ali ile Aziz Nesin'in adn birlikte geiriyor
(*). Daha sonra Sabahattin, Marko Paadan uzak
kalyor.
(*) Markopaa Haftalk Mizah Gazetesi yakmaa
kyor. karanlar Sabahattin Ali-Aziz Nesinv.
Ses, Yit 1, Sayt 1, 9 Ekim 1946.

414

Nazm, eksik hatrlyor. Marko Paa gazete


sinin k engelleniyor. Baka adlarla yayn sr
dryor. Burada Sabahattin grnmyor.
Sabahattin Ali ldrld zaman yazclk
deil kamyonculuk yapyor.
ldrlmesinde mcadelesinin rol var. An
cak Marko Paann yaynn durdurma amucmn
etkisi yok.
Bunlar yazyorum: Bu ok byk aydnn sa
ukkanl okunmas akl edilmiyor. Nazmm ad
byk olduu iin, kk yanllar da srdrl
yor. Kk yanllar ortadan kaldrmann Nazm'm adn hi etkilemeyeceini dnyorum.
korkuyordu. nsann kendi adndan korkmas acdr; an
cak g veriyor. 1952 ylnda Akbaba'da imzasz yklet
byle balyor.
Ekleyeceklerim var: Aydrt, kendi adndan korkmay,
kendisi bulmuyor. Aydn, kendi adndan korkmay, oku
yarak reniyor. Aydn, kendi adndan korkmay, yolda
aydnlarn yzlerinden okuyarak reniyor.
Yusuf Ziya Orta, ilk izlenim olarak. Aziz Nesinin
yzn de yazyor: Ne sevimli, ne ocuksu bir yz
vard. Yanakl yanakl... Kapkara, sk, kuvvetli salar,
ekik badem gzler.. Byk bir sevecenlikle bunlar ypzyor. Peki, bundan sonra ne yazyor? Ne yazabilir ki?
k iim stanbul Valisine telefon etmek oldu diye ya
zyor. Aziz Nesini Akbaba kadrosuna aldk.. Sayn Va
limizin bilmesini isterim. Aziz Nesin, saf saf koymaya
lm imza, koymayalm diyor. 1920 ylnda Nazm Hikmet,
Vl Nurettin. Faruk Nafiz amlbel ve Yusuf Ziya Or
ta, Kurtulu Savana katlmaya karar veriyorlar, ya
kn arkada drt gentiler. neboluda Ankaradan vize
bekliyorlar. Faruk Nafiz ile Yusuf Ziya iin vize gelm i
yor, seciyesiz diyorlar. kisi Ankaraya ilerliyor, ikisi
stanbula geri dnyor. Yusuf Ziya, Aziz Nesini ilk gr
dnde ne de gzel yanaklar var diye dnyor.

415

e alyor. Derhal, kendi kendisini stanbul Valisi'ne jur


nal ediyor. Vali, gven bulmuyor. Yusuf Ziya. Aziz Nesin i Akbaba'da altrabilmek iin Babakan Adnan Men
deresten vize alyor. Babakan Adnan Menderes, daha
sonra aslyor.
Trkiyenin ilk kuak solcularndan Sadrettin Cell
Antel, Adalet Nazr Cell Beyin oludur. Trkiye'nin ilk
kuak solcularndan Vedat Nedim Tr, Yaveran- Hazreti ehriyari Nedim Beyin oludur. Trkiyenin ilk ku
ak solcularndan Nurullah Esat Smer, Allmezade Esat
Bey'in oludur. Solcu oldular ve sonra dndler.
Babalarndan gzel harlk aldlar; yurt dnda oku
dular. Soyad yasasndan sonra da babalarnn adn so
yad olarak tadlar. Aziz Nesin, babasnn adn soyad
yapmad; babasnn adn kendisine isim yapt, Aziz,
Mehmet Nusret Nesin'in yaz addr. Babasnn ad olu
yor. Aziz Nesin, babas Abdlaziz Efendi'yi be kez
bana dondurma aldn da unutamyorum diyerek an
yor. Tekerlekli dondurma sandnn nnde, ayakl cam
bardakta yemitim dondurmay... Galiba krk paraya idi.
ok pahalym23. Yz para, ki buuk kuru ediyor. Ab
dlaziz Efendi, her dondurma alta Sultan Abdlhamit
Efendimiz zamannda krk parayla insan en iyi lokantada
etlisiyle, tuzlusuyla, tatlsyla yemek yerdi diyor. Ab
dlaziz Efendi. Kurtulu Savana katlyor ve,Sultan Abdlhamit'e hep sadk kalyor. Aziz Nesin, elikilerinin
ocuu olarak byyor.
Tanin'de, 26 Nisan 1961 tarihli gnlk yazsnda, ken
disini iziyor; buna, Anglo-Amerikan dnyasnda selfp o rtra it denebilir. Ksa; aktaryorum. Babam Orta Ana
dolu'nun ok uzak, ok sapa bir kynden almak iin
on bir yanda stanbul'a gelmi. Anam, Ordu'nun dim
dik, ksr toprakl bir kynden 6 yanda bir memura
evltlk verilmi. Ben domuum. Nasl okumu, okuya
bilmiim, onu ben bilirim. Yrtma yrtma, dldine didine,
soluk solua bir adam olmuum. Kendimi bir trl istediimce yetitirememiim. Trkiye snrlarndan bir ke
re bile kamamm. Bir tek yabanc dili, gbeim atla

416

yarak yarm yamalak renir gibi olmuum, iki kez bale,


drt kez opera grebilmiim. Btn bunlar da ancak tesaaflerle olmu ve ben tesadfler elinde yazar olmuum.
nsanlar, zemedikleri belirginlere tesadf adn ve
riyorlar.
Darafaka'da, Kuleli'de ve Harp Okulu'nda okuyor.
Ancak Aziz Nesin beni Galip Amcam okuttu diye ya
zyor24. Galip Amcam bir roman: Arapa, Farsa, Fran
szca ve yksek matematik bilen, iirler yazan bir rfai
ve kadiri dervii.. Zamanna gre ok devrimci, ilerici
b ir adam olduu iin, ne hocalarla ne eyhlerle uyuabilird; buyzden ii gc de yoktu. Hem de hattatt, hem de
beste yapard, hem de mar bile bestelerdi. Galip Ho
ca nargileyi ve kahveleri seviyor. Aziz Nesin, derslerini
anlatyor. Galip Amcam nargile tiryakisi. Dadand kah
vehaneler var. Kmileym dersleri de kahvehanede yapyo
ruz. Gnde be saat, alt, yedi saat kahvedeyiz. Alt ya
nda bir ocuun ilesi bu... leleri ayla sim it yiyo
ruz. Pek seyrek olarak babam o sabah Galip Amcama
elli kuru vermise, piyazcya gittiimiz de oluyor. Kah
vehane, Azz Nesin'e dersane oluyor. Snf arkadalar
da var; Byle Gelmi Byle Gtmezde saylyor. Bahriyede bir ark, bir mescidin imam, bir mbair emeklisi,
bir arzuhalci, bir gezginci satc, bir hurdac ve bunlara
b ir de kahveci Haan Efendi ekleniyor.
Derslerin ierii hakknda da bilgi veriyor. Karsn
d a k ile r^ szlerini anlayp anlamadklarna hi nem ver
mezdi; bakalar iin deil, kendisi iin, konumak iin
konuurdu. Onlara, Sokrat'tan, Eflatundan, Aristodan
anlatrd. bn- Haldun der, Hcf;z der, Mevlna der... Ben
bunlar peygamberlerden sanrdm. Tarikat eitiminde,
yararlanlan dnrlere .kutsallk eklemek yaygndr.
Aziz Nesin, sekiz yanda hafz oldu. Pek kk ya
ta hafz olduu anlalyor. unlar yazyor: Cbbe giy
dirdiler. bama sark sardlar. Kasmpaada Uzuryol ya
nndaki Byk Camide le namazlarndan sonra Kur'an
okurdum, beni dinleyenler alarlar, tecvit bilmeme de

417

F.: *7

KURAN DERS
Aziz Nesin

Bir zamanlar yalboyayla yastk yzleri re


simledim. Hani u eski evlerde misafir odalarn
da koltuk, kanape arkalarna, divanlara konulan
parlak kumal ke yastklarndan... Renk renk
ipekli kumalar strte gl, meneke, kedi, man
zara, zellikle enok ay klar yansyan roman
tik grnl gl resimleri yapyordum. Bursa
Kapalarsnda bir dkkncyla i yapyoruz.
Resim yaplacak yastk yz bezini dkknc ve
riyor. Ben stne resim yapyorum. Dkknc ba
na, resim bana nceleri bir lira veriyordu. Son
ra yetmibe kurua, daha sonra elli kurua in
dirdi. En sonra da,
ok yapyorsun birader, dedi, ekmek de
il ki bu, herkes alsn... Haftada iki- ancak sa
tlr.
Ondan sonra, yaptm resimlerin parasm
pein deil, yastklar satldka demeye balad.
Bir oyma takm ele geirsem, kontrplaktan
sehpalar, raflar, takvimlikler, ssl kutular yap
may dnyorum. Onu da satmak bir dert.
Birgn, Bursanm byk kahvelerinden bi
rinde oturuyordum. eri bir adam girdi,
Sayn baylar! diye balad. Sonra hokka
bazlk numaralan gsterdi. Eline para alyor, pa
ray gz ka arasnda kaybediyor, sonra kaybo
lan paray sinek avlar gibi havada yakalyor. Bir
makara iplik yuttu. plikleri burnundan kard.
Aznda ate yakt. Trl hner gsterdi. Sonra
apka ikanp parsa toplamaya balad.
nsann byle bir marifeti olmalym. Ben,
ie yarar hibiey renmemiim. Hokkabazlk
nerede olsa geiyor. ki, hokkabaz hneri de
* .......................

418

..

bende olsa, ksam orta yere, kahvede oturanlara,


Sayn baylar! ok deerli zamannzdan
bir dakikanz alacam iin zr dilerim, diye
balasam, hnerimi gstersem, kasketime paralar
doldursam, kt m olurdu... Demek bir yazar,bana gelecek btn belalar nceden dnp
zamannda hokkabazlk renmeliymi.
Bursada tantm baka bir kitapya git
tim.
ngilizce ders verilir diye bir kda yaz
sam da, sizin dkknn camna ka yaptrsam, nasl olur?
kmaz! dedi.
Neden?
imdi herkes ngilizce ders veriyor. Manav
dkknlarndan, berber dkknlarna kadar bak,
hepsinin camnda ngilizce ders verilir diye k
tlar asl... Aalara, duvarlara bile kt as
mlar. ngilizce dersi bu hzla giderse, ders ve
renler dersi alanlardan fazla olacak. O zaman,
Trke ders verenlere i kacak. En iyisi, siz
Trke dersi verin.
Gldm.
aka deil, dedi, uraya Eski Trke ders
verilir diye bir kt asalm, bak ka kii gele
cek.
Dediini yaptk. Bir hafta sonra drt ren
cim oldu. Bunlar, dokuzla on ya arasnda o
cuklard. Eski kitaplar okumak isteyen genler
den gelir sanmtm, oysa ocuklar geldi.
nce bir baba geldi.
Kuran dersi verir misin? dedi.
Bu, hi hesapth yoktu.
Veririm... dedim.
Adam, ocuunu gndermeden nce, beni
I*

'

'

---- ----- -

419

...

Kurandan bir snava ekti. Vaktiyle hafz olma


nn bir zaman gelip yararn greceimi hi um
mamtm. Kuran rencileri birken iki, ikiyken
oldu.
Her sabah Ulucami'ye gidiyoruz, rencileri
me Kuran dersini camide veriyorum. renciler
sekize knca, bama bir i gelecek diye kork
maya baladm (*), ocuklarnn iyi yetitiine
memnun babalar, birbirlerine haber veriyorlar.
ocuklardan birinin babas, birgn,
Maallah, ok abuk retiyorsunuz, de:
di. Bizim olana bir hoca ders veriyordu. Olan
bir ylda Ammeye gelemedi.
Durum iyi. Hani iimden, Srgnden sonra
da Bursa'da kalsam, bu Kuran dersi hi de kt
i deilmi... diye geiriyorum.
Bir sabah yine Ulucamide bekledim, ren
cilerimden hibiri gelmedi. Ertesi gn de gelme
diler. Camide tan olduum, mezzin yada kayyum gibi biri vard, ona nedenini sordum. Kemkm ediyor, azndan baklay karmyor.
Hastalanmlardr, diyor.
Salgn hastalna tutulmadlar ya bun
lar... Hibiri gelmiyor.
Bir daha rencilerim gelmedi. Sonradan
rendim. rencilerimden birinin babasna,
Olunuza kim Kuran okutuyor? Biliyor
musunuz? diye sormular.
Hafz Aziz! demi.
Hafz m? Ne hafz? Tam hafz bulmu
sunuz maallah...
Ne olduumuzu anlatmlar.
Bunu bana, bign, kahvede ahbap olduum,
(*) nk o zamanlar Atatrk, imdiki kadar ok
lmemiti. Kuran dershaneleri. Kuran kurslar amak bu
gnk gibi serbest deildi.

420

<1

'

ama kim olduumu bilmeyen bir adam anlatt.

Ah kardeim ah, dedi; stanbuldan bu


raya srgn ediyorlarm, burada hafzz diye
ortaya kyorlarm. Bu heriflerin girmedii k
lk yok... Az kald ben de ocuumu gnderecek
tim. yle de gzel, abuk retiyormu ki... Az
kaM ocuu zehirletecektik... Byle bir adamn
Ulucamide hafzlk edecei kimin aklna gelir?...
Aziz Nesin, Bir Srgnn Antlar, stanbul,
1984, S. 55-57.

1---------------------------------------------------------------------------------------------------- aarlard. Hafzlk, otuz yandan sonra bir ara Aziz


Nesin'i alktan kurtard. Bursa'da srgn Aziz Nesin,
pek ok ii denedikten sonra, komnist hafz olduu
anlaincaya kadar Kur'an dersi vere/ek karnn doyu
rabildi.
Babas ile ilgili unlar brakyor: Babam, ei bulun
maz iyi yrekli, merhametli, ama ok kzgn, hiddetli, co
kun, ok da kskan, ok da gerici bir adamd. Btn ya
amnda takvimin iki yz yl gerisinde yaad. Sayg du
yuyor. Abdlaziz Efendi, hep Abdlhamiti oldu. Babam
Kuvayi inzlbatiyeden deildi. Ama sonuna dek padiah
ve Abdlhamite bal kald, diye yazd. Abdlaziz Efen
di, padiah olmasna karn Kurtulu Sava'na katld.
Aziz Nesin bunu uzun sre anlayamad. Byleyken niin
onun, oluunu ocuunu bile yzst brakp Anadolu'
ya gittiini, dmanla gnll savatm, bu uurda ya
np hastalandn bugne dek zmleyebilmi deilim
(*). Kurtulu Savann iln edilmi bir Clhad'n devam
olarak sunulduu bir sre aklna gelmedi.
(*)

Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez 1


stanbul, 1977, s. 80.

Yol,

Aziz Nesin, dizinin ikinci kitabnda, hem bunu ve hem de


babasnn Atatrk dmanlm zmlyor.
oluunu ocuunu yzst brakp Kurtulu Savana
gnll katlm olan babamn Gaziye neden dman oldu
unu o zamanlar anlayamazdm. Bunun nedenini, sonralar

421

a Abdlaziz Efendi, Mustafa Kemal Paa'y sevmedi,


sonradan dman oldu; ancak Kemal Paa'nn liderliin
de bir savaa katld. Olu Aziz Nesin, Kemalist dei
lim, Atatrk de deilim diyerek konumunu aka yaz
d (*). Ancak Trkiye'de izlenmesi gereken yolun Ata
trklk olduunu belirtmekten geri kalmad. Trkiye'
de solculuun yeniden canlanmaya balad 1961 yln
da. bir gnlk stunda, unlar aklad: Ak seik ola
rak yolum Atatrklk ilkelerine dayanr. Atatrklk
ilkelerinin bugnk Trkiyemiz iin deerini yitirmemi
olduuna zden inanyorum25. Bunlar, Kemalizme bir
sosyalist yorum ve sosyalizme bir Kemalist balang ara
y dneminin balarnda kaleme alyor.
Ekliyor: Hemen syleyeyim, ben soldaym, byle
olmakla vnrm, nk yurdumun gerek gelimesini,
halkmn kalknmasn solculukta buluyor, buna iten ina
nyorum. Yani sosyalistim, Trkesi toplumcuyum. Ata
trklk, ancak bu yolla salanr. Atatrklk yalnz
toplumculukla badar. Kemalizm'i, sosyalizme doru
dnerek buldum. Mustafa Kemal, Ulusal Kurtulu Sava
balamadan nce halka bildirisinde Makam- Hilfeti dman
igalinden tahlis amac gttn sylemiti. Babam gibi pek
doklar da hilfeti, halifeyi kurtarmak iin savaa katlmlar
d. Savatan sonra, kurtarmak istedikleri hilfet tmyle l
keden kovulunca, aldatldklar kansna varmlard.

,
,

Aziz Nesin Byle Gelmi Byle Gitmez 2


kuun Ba stanbul 1977t
18.

Yo

Trkiye zerine Tezlerin nceki kitaplarnda deinildi;


Merutiyet, Tevfik Fikret ve Cumhuriyet, Mehmet Akif iin
hayal krkl getirdi. Merutiyet Devriminden daha laik,
Anadolu htillinden daha dindar bir Trkiye bekleyileri de
vard.
Aziz Nesinde, Mehmet Akife kar anlamakta glk ek
tiim younlukta bir sayg var. Babasna olan saygnn tam
biimi olmaldr; yle dnyorum.
(*) Atatrke: ok byk saygm var. Onun tarihimiz
deki byk deerini yadsmaya kalkmak, ya kandrlmlk, ya
bilgisizlik ya da hainliktir. Kemalist deilim, Atatrk de
deilim. Ama bugnk Trkiye ortam ve koullarnda, Ata
trkln bile bir ilericilik aamas olduuna inanyorum.
ibid., s. 21.

422

uzatmak istiyor. Biz Atatrklkten, ilkin her alanda


ulusal bamszl anlyoruz diyor. Atatrklk Dev
letiliktir ve Atatrklk Laikliktir nitelemeleriyle Ke
malizm'i tamamlyor.
_____
Aziz Nesinde her izgi zdd ile birlikte yer alyor.
Legal ya da illegal bir sosyalist rgtlenmeye ye
olduunu gsteren hi bir kayda rastlanmyor. Aziz Ne
sin, alana indii zaman ortaya kan efik Hsn'nn
Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisi ya da Esat
Adiiin Trkiye Sosyalist Partisi ile rgtsel bir ba kur
muyor. Ancak Esat Adilin Trkiye Sosyalist Partisine
yaknlk duyduunu sylemek zor deil; destekledii ile
ri srlebilir (*). Politikay geni olarak anlyor. 1965 y
lnda, Akam Gazetesinde yazarken, amzda insan,
sendikaya, partiye, dernee, birlie ye olmadka, yani
rgtsel biok balarla kendini snrlayp sorumluluk yk
lenmedike, zgr olamayacak, varln koruyamayacak
tr diyor26. Fakat politikay, siyasal rgtlenmelerin d
nda yapmay seiyor.
Tarihin kaydettii btn topyaclar, rgtl siyasal
hareketlere uzak kaldlar. Has anlamda politika iinde
insan aklnn snrlandn dndler. Bunun dnda, si
yasal grnmeyen rgtlenmelerle geni anlamda siya
set yapmay benimsediler.
amzda rgtsel varlk olan insan, her trl r
gtn iinde ister istemez politika yapmaktadr. Poli
tika, her trl rgtlenmeden birisi ve siyasal rgtlen
melerin dnda kalan oluyor (**). amzda rgtsel var(*)

Aziz Nesin, TSP Genel Sekreteri Esat Adile So


ruyor: Sendikalar Hakk, Ses, Yl 1946, Say 10,
s. 3.

(**) Aziz Nesin, 1971 ylnda Yeditepe Dergisinin Ocak


saysnda kan ok aklayc zeletiri incelemesinde, ku
an da iin iine katarak rgtl politikaya isteksizliini
belli ediyor.
Hemen hepimiz halk ocuklaryz, ya emeki snfndan
ya da kk burjuvann en yoksul kesiminden geldik. Kayna
mzn btn meziyet ve kusurlarm ortaklaa tarz. yi ei
tilmedik, iyi renim grmedik, yabanc okullarda, Avrupa da

423

Ik olan insan, herhangi bir rgtn iine girdii anda,


politikann iindedir: Girmeyince de ann insan deil,
yani ann niteliinin bilincine varm deildir. Aziz
Nesin, rgt ada yaamn gerei sayyor; buna kar
n siyasal rgtlere gvenmiyor.
Atatrk ilkelerine gveniyor. Mustafa Kemal Paa'ya ilkelerinden daha ok gveniyor. Kemal Paa ldk
ten sonra, nceleri Hacettepe'de, bugnk Hacettepe
Tp Fakltesimn bulunduu yerde, bir ant mezar ya
plmas planlanyor. smet Paa geciktiriyor; Cumhurba
kandr. Aziz Nesin, Ordudan ayrlm gen bir subayolarak sabrszlanyor. 1946 ylnda. Ses Dergisi'nde ya
zsyla sabrszln dile getiriyor: Halk, Hacettepe'de
Kbesinin Kurulmasn Bekliyor (*). Bu yazdan aktarma
yapmak gereini duyuyorum: Daha ok gzleriyle ina
nan halk, Hacettepede tavaf edecei kbesini bekliyor.
Yedi felket ylnda bu milleti kurtaran, resm nutuklara
vnme vesilesi olan istatistiklerdeki asfalt yollarn uzun
luu, apartmanlarn ykseklii deildir, altn borsasnifr
inip kmas deildir, azlara birer parmak bal olan ayni yardm deildir, kibrit kutusu agrandismanlarndan ya
plan veklet binalar hi deildir, yalnz ve yalnz halk
ktlesinin kalbinde mill kurtulu ruhu arpan byk
Atatrkn manev kuvvetidir. Halk, kbesinin yaplma
sn bekliyor27. smet Paadan, Mustafa Kemal Paa*
yetimedik, oumuz yabanc dil bilmeyiz, bilenimiz de iyi bil
mez. Her nereye ulatksa, dirseklerimizle ite ite, anlatlmazzorluklarla, soluk solua geldik, ister istemez iine daldmz
politika bizim iin ne lks, ne fanteziydi. Ana baba parasy
la, devletin verdii bursla yapmadk politikay. Buyzden g
ze aldmz tehlikeler de, yaptmz ie oranla ok byk
t. te bu nedenlerle zel yaantmzda da, sanatmzda da.
kayplarmz byk oldu.
Aziz Nesin, Ah Biz dlek Aydnlar, stanbul, 19SS,
s. 31.

(*) Nasl yazmm diye atm, yazm olduum iin


utandm yazlarm oktur. Ama reti ynnden, bugn d e
altna imzam atamayacam hibir yazm olmad iin v
nrm.
ibid., s. 27.

424

iin kbe isteyen Aziz Nesin, isteinin karlnda bol


bol hapis alyor.
Sosyalist olmasna karn Atatrkl geerli ilke
sayan Azz Nesin, hapisliin dnda, Kemalistler tara
fndan hep tersleniyor. Yaln ve ar bir Trke yazmaya
zen gsteren yazarlarn banda geliyor; ancak Trk Dil
Kurumuna yelii gecikmeyle gerekleiyor. Gerekle
tikten sonra da TDK iinde yalnzca muhalefet rol ve
riliyor. ok yazyor; tulucu ya da radikal (*), ancak her
zaman Kemalizm ile zde Cumhuriyet Gazetesi'nde hi
bir zaman yazma olanana kavuamyor.
Aziz Nesin, siyasal parti araclyla yaplacak sos
yalist mcadeleden uzak kalyor. Ancak Cumhuriyet Halk
Partisi iin farkl tutum alabiliyor. 27 Mart 1961 tarihli
Tanin Gazetesi'ndeki stununda unlar yazabiliyor:
CHPllere unu da anstaym. Ben, CHPnin dman de
il, dostuyum. Bugn CHP'yi savunur sanlanlarn oldu
u gibi, milletvekili olmak, basn ataesi olmak, ondan
bir kar ummak diye bir niyetim ve CHP byklerin
yaknlk zentim yok. Ben, CHPyi tutuyorum ve ne yazk
ki tutuyorum. Ve yine ne yazk ki, bugn iin iktidara
lyk, ondan daha iyi bir parti de gremiyorum. Bugn
seim olsa, bugnk koullar iinde oyumu CHPye ve
ririm (**). Bu kadar ak yazyor.
(*) Cumhuriyet Gazetesi, kendi tarihi iinde, her zaman
ilerici bir rol stlenmedi. Kemalizmin resmi savunucusu oldu.
Restorasyon Dneminde tutucu bir gazete nitelii kazand;
efik Hsn, Esat Adil, Mehmet Ali Aybar, Behice Boran, Aziz
Nesin iin hep bir polemik alan salad. Cumhuriyetin ilerici
boyutlar kazanmas, lhan Seluk'un gazeteye girmesine denk
bir tarihe sahip; 12 Mart 1971 tarihinde Cumhuriyet, gericili
in byk hedeflerinden birisi yapld.
12 Eyll dneminde, byk fiyatlar pahasma da olsa,
Cumhuriyetin km olmas yalnzca sevindiricidir. denen
fiyatlar geri almak mmkn olabilir; olmasn diliyorum.
(**) Bu savama srasnda, (1950-1950 dnemi BayarMenderes stibdatana kar mcadele, y.k.) siyas hrriyet z
leminde birleik olduumuz iin CHPyi destekliyorduk. Onlar
da bizi beeniyorlar, gklere karyorlard. Gazetelerinde, der
gilerinde, benim iin km vgler doludur. CHP bykleri

425

Neden ve nasl bu kadar ak yazabiliyor? Verebi


leceim cevap pek kestirme olacak; kiiliinden kaynak
lanyor. Aydn zerine Tezlerin bu kitabnda Nazm Hik
met iin saf ocuk nitelemesi yapld. Aziz Nesin'in
ise bir ocuk safl var. Ayrca Nazm'n ocukluu pek
uzun srm, hep ocuk kalm. Aziz Nesin ise ocuk
luunu hi yaamam. Yoldan u paragraf her okuyu
ta byk bir znt duyuyorum: ocukluumu hi ya
amadm. ember evirmedim, zpzp, bllya alamadm eli
me. Uurtma uurmadm. Elbende, sobe, krebe, uzun
eek, kovalamaca oynamadm... Hi, hibiey.. ocuk
olmu tek gnm yok yaammda... Oysa yle severdim
ki koup oynamay.. ocukluuna doymam; ocuklu
u bakalarnda yaamak iin Vakf kuruyor.
ocuk olmu tek gnm yok yaammda. Aziz Ne
sin, bunlar. Aziz Nesin iin yazyor ve ben, hi katlm
yorum. Doru bulnrtuyorum. Bugn bile Aziz Nesini, hep
kar komunun kapsnn zilini alp sklm arabann
arkasna saklanan ocuk olarak alglyorum.
Yetmi Yam Merhabann ilk yks Tlsy Sev
mek, ancak bir ocuun hayal gcnden kabilir. An
cak bir ocuun hayal gcnde her izgi zdd ile bir
likte yer alabiliyor. Aziz Nesin, takvim yan artrdka,
hayal gcnn nndeki snrlar daha ok kryor; zorun
luluklar birbir zgrle evriliyor, Takvim ya oaldk
a hayal, ritmik bir belirlilik kazanyor. Bir tr inat oluyor.
Simyacnn Kan Yz yksnde hayalin snr tan
nin iltifatlaryla dolu mektuplar dosyamdadr. Kendi iktidar
lar srasnda bana birgn gz atrmam olan CHP, kendi
gazetelerinin, dergilerinin sayfalarn bana amt. Ulus Gazetesinde romanlarm, yazlarm, talamalarm kt gibi, bu
gazetenin birinci sayfasnda da aylarca kk yergilerim k
mtr. O zaman beni ok beenirlerdi. nk ortaklaa zle
mimiz siyas hrriyet uruna CHPyi en ok destekleyen, DPye en amanszca saldran kalemlerden biri de bendim. Nite
kim, muhalefette bulunduu srada DP de bize kar boyleydi.
Aziz Nesin, Karakedi, Tanin, 27 Mart 1961.
Aziz Nesin, Sulanan ve Aklanan Yazlar, Ankara,
1982, s. 77.

426

mazl m, yoksa arayn bir yaam inat oluu mu n


plana kyor; sylemek ok zor.
Karar vermek ok zor. Erkein ii, Tlsy sevmek:
Hep onu arayp duruyorum. Benim baka niin bu kent
le olduumu sanyorsunuz? Dnyann bilmediim bir ye
rinde, bilmediim bir adreste yaayan, beni bekleyen
bilmediim bir kadndr Tls. Onu bulacama inanyo
rum, hep aryorum. Tlsy bulmak iin dnyay dola
yor ve her kentte postahaneye giderek, adn, adresi
ni, yerini ve kendisini bilmedii Tlsye telgraflar eki
yor.
Onu arayp da bulmadka, bulduum zaman da
fcavuamaynca, Tlsye tutkum daha ok artyor. yle
b ir tutku ki, gittike harlanp yalazlanp beni yakyor,
iim kz kz... O'na hi kavuamadan kendi yangnm
dan kl olup tkeneceimi biliyorum. Tls yle iyi. yle
iyi ki.. Tls ile soyut, ykseklere trmanyor. Buna kar
n, Ah Biz dlek Aydnlar'n nsznde, Aziz Nesin, so
muta vgler dzyor ve bir tarihsel kk bulmaya al
yor (*). Aydn zerine Tezler, somutun zenginliinde
soyutlama dzeyini ykseltmeyi amalyor. Aziz Nesin,
somut siyaset pratiini sevmiyor.
ocukluunu yaamamtr. Siyaset pratiini sevme
mek lks balanabilir.
Devam etmeden nce gerekli tezi yazyorum: Trki(*) Fiil deviniyle retilir; bu yzden fiiller somuttur,
isim retmek soyutlamaktr. Yerleik toplumlarn soyutlamak
ve soyutlayarak isim retmek iin daha ok zaman olmu
tur. Bizse hep devini iinde olduumuzdan somut dnyada
yaamz, somutu anlatan fiiller retmiiz. Buyzden biz Trkler ounlukla somutlamaya eilimliyiz. Benim kafa yapm
da ok soyut ve karmak konular somutlamaya ve yalna in
dirgemeye yatkndr.
Greceksiniz, belki binlerce yldanberi srp atalarmdan
bana dek gelen gebelik kaltmndan, dolay, yazlarmda
soyut ve karmak konular somutlatrp yalna indirgemeye
altm.
Aziz Nesin, Ah Biz dlek Aydnlar, stanbul, 1985,
s. 7 ve 9.

427

yede siyaset pratiini sevmemek aydnn lksdr. Uzan


tsn ekliyorum; 12 Mart Dneminden sonra artt. kin
ci uzantsn da yazyorum; 12 Eyll, siyaset pratiini sev
memeyi. siyaset pratiinden korkuya dntrmeyi de
amalyor.
Tls yle iyi, yle iyi ki... Neden iyi? Yanlp da
kendilerini Tls sanarak birlikte olduum teki kadnlar
gibi benimle kavga etmedi, kavga frsatlar yaratmad,
benimle ilikilerinde karclk gtmedi, ne versem daha
da oburlaan bir gz doymaz deildi, seni seviyorum
diye ne beni ne kendini kandrd, hi ikiyzllk etmedi,
hibir gizi hesab olmad. nk btn bunlarn olabil
mesi iin paylayacamz zamanmz olmad ki.. Tls
benim iin hep nc boyutsuz anlk yaam olarak ka
lyor, bir imek parlts sresince yaayabiliyorum O'nu.
Bu yzden Onu seviyorum, hep seveceim. Tlsy sev
mekten baka iim yok, olmayacak da.. Aziz Nesin. Rus
salatasnn adnn Amerikan salatasna evrildii Souk
Sava Trkiyesi'nde, ok ok kimselerin sustuu bir za
manda, sosyalist olduunu syleyebildi, yazabildi. Ancak
sosyalizmin pratik sorunlarn zmede karlalan g
lklerden hep rahatszlk duydu.
Burada bir parantez amak zorunluluunu duydum.
Bu blme eklerden birisinin bal Kediler Dnyasn
dan Bir Adam: Ata oluyor. Nurullah Ata zmle
meye alyor. Parantezi, Ata ile ilgili ekten aktarma
ile ayorum.
Ata, kediler dnyasndan gelen bir adam; sevgiyi
bildiinden kuku duyuyorum. unlar yazabiliyor: Var
sn kk zclkte olsun, sevgi insann gene en ulu
duygusudur; daha dorusu en gzel, en kutlu yalandr.
Sevginin yalan olduuna katlamyorum. Sevgi, bilmek
tir; derinliklere, oyuklara inmektir. Sevgi, bu nedenle, Os
manlIca szckle, vuslattr. Vuslat ise kavumak ve ka
vumak, bilmek oluyor.
Sevgi, bu nedenle, grmeden gereklemeyen tek
bilgidir.
Sevgi, yzde yz ampirik olan tek bilgidir; yaamo-

428

dan sevgiyi bilmek mmkn deil. Bu nedenle dnyada


olmayacak tek olgu, platonik sevgidir. Yalnzca insann
bann iinde kalm sevgi olamyor.
Sevmek, bilmektir. Sevgi, hem objeyi ve hem de
sjeyi bilmektir.
Sevgi, insann kendisini bilmesinin yoludur. Hi sev
meyen, hi kendisini bilmez.
Parantezi kapatyorum: Sevmek, balanmaktr. Ba
lanmak, pratik glklerinden korkmamay da ieriyor.
Balanmak, pratik glkleri iine alyor.
Yeni bir parantez ayorum: Astronomiden nce as
troloji, falclk ve kimyadan nce de simya var. Astro
loji, astronominin ve simya da kimyann douuna kat
kda bulundu; bilimin, doumunu hazrladlar.
Tezi yazyorum: Trkiye, bilim ncesi falclk ve sim
ya aamalarn geride brakt.
Devam ediyorum. Aziz Nesinin, Kan Yz yk
snn kahraman bir simyacdr; simya, bir yanyla pek
kolayc bir ura saylyor. Simyaclar, kmr altna
evirecek Felsefe Tan aryorlar. Felsefe Ta'n bulan
simyac olmad; kimya, Felsefe Tan kabul etmiyor. Aziz
Nesin'in simyacs bir gzel kz tanyor, seviyor ve ?evgilisine Felsefe Ta adn veriyor. Sevgilisi Felsefe Ya'na, Felsefe Ta'n ilk ve son bulan simyac olmann
da sevinciyle, dnyann ve tarihin en deerli armaa
nn vermeye karar veriyor. Ne olabilir, aratryor; bu
luyor, kendi kanndaki demirden bir yzk yapacak, bu
Kan Yzn sevgili Felsefe Tana sunacak. Hesap
ediyor ve ne yapmas gerektiini planlyor: Yz milimet
re insan kannda yetmibe mikrogram demir.. Vcudun
daki ortalama alt kilo kanda drtbuuk gram demir var
d. Sevgilisine Kan Yz yapabilmesi iin vcudunda
ki kan yedi-sekiz kez boaltmas ve iindeki demiri
karp almas gerekiyordu. Hesaplamas zor olmad; uy
gulamas, yllar alyor.
Simyac, sevgili Felsefe Tayla tanmalarndan iki
yl sonra vcudundaki btn kan para para boalt
mt; artk vcudunda yeni kan dolayordu. Kanndan

429

demir karmak iin sabrszlanmaktayd. Kanndaki de


mirin miii miligramn bile ziyan etmemeye alt. B irik
tirdii soutucudaki kanndan demiri alp karma ilemi
hi de kolay olmad. Kanndaki plazmay, plazmadaki tuz
lar, eriyik gazlar, yalar, glikozu, proteini ayrp hemog
lobini elde edince, hemoglobindeki demiri oksitleyerek
ayrmann yntemini buldu. Bu ilem haftalar boyu sr
d. Sonunda baard. Kendi kanndan ilk demiri elde edip
de bunu gzyle grp, eliyle tutunca dnyalar onun ol
du; bir simyac demiri altna dntrebilseydi nasl sevinirdiyse, O, bundan daha da ak sevindi. Ne var ki,
kitaptaki hesap hi de uygulamaya uymad. Be litre
kanndan drt buuk gram demir kmas gerekirken an
cak gram demir karabilmlti. Geri kalan ya ziyan
olmu ya da elde edilememiti. Ancak Aziz Nesin'in sim
yacs pratik glklere bakp sevgilisi Felsefe Ta iin
kanndan demir karmaktan vazgemedi.
Kan Yz, tipik ve gzel bir Aziz Nesin serveni
oluyor: Umudu inatla tekrarladktan sonra hayal krkl
n getiriyor. 1969 yl Krokodil dl alan nsanlar Uya
nyor yksn her okuduka tepki duyuyorum. Aziz
Nesin, umudu dalga dalga kabarttktan sonra, ac ile sn
dryor. Daha sonraki yllarda ok tepki eken Byk
Grev yks de yle; belki bu nedenle tepki topluyor.
Aziz Nesin, rzgra kar sylyor.
Simyacnn yllarca sren bir inatla kanndan kar
d demirlerle yapt Kan Yz, Felsefe Ta, Yaa..*
diyerek, dirseini dayad st cam masaya brakyor.
yk bitiyor. Simyacnn serveni sona eriyor. Benden
ncekiler gibi, ben de, demiri altna dntrecek felse
fe tan bulamadm, ama nasl olsa bign felsefe tan
bulacak bir simyac kacak diyor.
Aziz Nesinin Cumhuriyet Halk Partisini destekleme
sine dnyorum. Burada Aziz Nesin'in Yolundan bir ak
tarma yapmam gerekli oluyor. yle: ocukluumdan

430

kalmadr, dalga gemesini severim, insan avutur, rahatlandrr (*). htiyac var.
Bir de ocuk safl var; belki de dalga geiyor.
Cumhuriyet Halk Partisi'nin bir siyasal rgt olduunu,
bir bellee sahip bulunduunu, ocuk saflyla kendisi
unutsa bile Halk Partisi'nin kendisine yaplan muhalefe
ti unutmayacan unutuyor.
Aziz Nesin. CHP'nin dostu olduunu ve ilk seimde
oyunu bu partiye vereceini aklyor. Karln, tarihe,
yine Aziz Nesin brakyor; kendisine yazlanlar kitabna
alyor. Bir CHPli bakann sahip ve bir dier CHP'li ba
kann bayazar olduu gazetede yazlanlarn nce gn
lk stununa ve sonra da kitabna alyor. Aktaryorum:
1946 ile 1950 arasndaki hrriyet abalarn dejenere
eden sen... 1950 ile 1954 arasndaki hrriyet havasn ala
bildiine smren sen... Ve ite 27 Mays sonrasnn hr
riyet penceresinden ablak suratn ilk gsteren ve bu son
umudumuzu da insafszca kendine yontan gene sen (**).
Bunlar hcumlarn bir blm ve bir rnei oluyor. Halk
Partisi, muhalefette srtn okad Aziz Nesine, iktida
ra yaklarken srtn dnyor. En acmasz bir biimde
yapmaktan da geri kalmyor.
Aziz Nesin yazyor: Ne akllanmaz partiymi bu
CHP? Doru syleyene can dman oluyor. Yazk, ya
zk... CHPye deil, memlekete yazk28. Akllanmamak
(*) Devamm da yazmam gerek: Sanat da bir bakma
dalga gemektir; kiinin zleminin da vuruluu...
Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez 1
stanbul, 1977, s. 41.

Yol,

(**) Grdnz m neler yapmm.. Bari beni assalar


da, u memleket kurtulsa, gllk glistanlk olsa.. Peki, btn
bunlar ben nasl yapmm? CHP iktidarnda, sonra da DP
iktidarnda be buuk yl hapis yatarak m? Bu insanolunda
insafn zerresi kalmam.
Aziz Nesin, Niin Yant Vermiyorum? Tanin, 7
Nisan 1961.
Aziz Nesin, Sulanan ve Aklanan Yazlar, Anka
ra, 1982, s. 84-85.

431

ne demek, eer yanlmaktan korkmamak deilse? Aziz


Nesin, yanlmaktan korkmuyor. Cumhuriyet Halk Parti
s ib in akllanmamasna amyorum.
Sra 27 Mays'a geliyor.
27 Mays'a, kmr altna evirecek bir felsefe ta
olarak bakanlar da kyor.
Simyac, sevgilisi Felsefe Ta'na, kanndan kar
d demirle yapt yz hediye ediyor. Felsefe ta
pek anlamyor, oral olmuyor. 27 Mays, yine de anszn
geliyor. Byk bir cokudur; insanlar sevinten altn y
zklerini hediye ediyorlar. Bugn 27 Mays 1960 tarihinde
evli ya da nianl olanlarn ve bunlar iinde 27 Mays'a
kar olmayanlar, eer tekrar satn almadlarsa, hep yzkszdrler. Aziz Nesin, 27 Mays'tan byk bir coku
duyuyor; biliyorum (*). Ancak yz deerli olmaldr;
yzn hediye etmiyor (**). Aziz Nesin, 27 Mays Dev(*) Aziz Nesini ilk nce byle bir coku iinde tandm.
Siyasal Bilgiler Fakltesi, 27 Mays dneminin kutsal binala
rndan birisidir; 29 Nisanda gvenlik kuvvetleri tarafndan
kurun yamuruna tutuldu. Ben renci lideri saylyordum;
akam zeri nl Tahkikat Komisyonu beni aramaya ba
lad, 27 Mays sabahna kadar saklandm.
zgrlk havas iinde, Aziz Nesini Faklteye konuma
ya ardk. Belki de arld ilk niversite yapsdr. Pantalonunun zerinden brakt gmlei, ocuk yz ile beni
hi etkilemedi. Ancak zerine kardmz masadan inanl
konumas, armzdan duyduu ve hi saklayamad sevin
ci son derece etkileyiciydi.
(**) Ali ve Ahmetin annesi Meral Hanm ile tel rgle
rin arasndan nian yzklerini takyorlar. 6-7 Eyll Karga
as ile toplanan solcular arasndadr; Harbiyede, bugnk
Ordu Evinin bulunduu yerde bir yerde kalyor.
Bir gn, bir mektup aldm, Azizden. Ate olsa bu ka
dar yakmazd insan: Benden iki altn halka istiyordu, bir
ziyaret gnnde, tel rg arkasndan Meralle nianlanmak
iin!
Haberi olmad bir ayaklanmadan, en kolay sulu diy
onu yakalyordu polis.. Onu tkyorlard delie!
Bir eski subayd... Bir esiz yazard. Bir yaral adamd.
Her eye lyk, ama lyk olduu hibir eye kavuamam
bir yaral adam!

432

j'im inder daha ok heyecan duyuyor ve 1956 ylnda al


d Altn Palmiye dln, hediye ediyor. Daha sonra
acyla unlar yazyor: Byk vncm olan uluslarara
s bir yarmada kazandm Altn Palmiye'yi 27 Maysn
cokulu sevinciyle Devlet Hazinesi'ne balamak iin
nasl komu olduumu anmsadm. Zor koullarda ha
trlyor.
Tutuklanyor.
27 Mays'lar da Aziz Nesini, devirdikleri Demokrat
Parti iktidarnn kapatt hcreye koyuyorlar. Ne a
las bir durumdur ki, devrik DP iktidar da, kendilerinin
kkrtt 6-7 Eyll 1955 faciasnn san olarak beni
yine bu cezaevinde bir hcrede drtbuuk ay tutmular
d. O zamanki hcreyle bu kez kapatldm hcrenin ay
rm uydu: Eski dar hcrede beton olan yerde oturula
bilirdi, bu hcrede oturma olana yoktu, nk alttan
lm borusu geiyor ve boru da patlamt. Bu neden
le btn geceyi ayakta dikilerek geirmek zorunda kal
mtm. Ayakta kalmas gerekiyor. Ayakta kalmay unut
mamas gerekiyor.
Neden tutukland? Bunu en ok Aziz Nesine anlat
mak zor.
topya, aydnlanma ann yaratt hayal krkl
nn rndr; aydnlanma, bireylerin akl yeteneklerini
artryor ve bu yeteneklerle, toplumsal dzenin akl di
iliini grmek kolaylayor. Ancak topyaclar, akln top
lumsal niteliini kabul etmek istemiyorlar. Toplumda bi
reylerin akllarnn tesinde bir zorunluluklar demeti olYusuf Ziya Orta, Bizim Yoku, stanbul,
s. 264.

1966,

Paragraflarn srasn deitirdim.


Mutlu bir insann hi bir zaman hayal kurmadn ve
hayal kuran bir kimsenin istediklerini, ele geirememi bir
kimse olduunu ileri srebiliriz.
Her hayal, bir istein doyurulmas ve doygunluk sala
mayan gerekliin deiiklie uratlmadr.
S. Freud, Yaratc Yazarlar ve Hayal Kurma,
S. Freud, Cinsiyet ve Psikanaliz, stanbul, 1963,
iinde, s. 18.

433

F. 28

27 M A Y IS M I, Y N E T U T U K L A N D IM
Aziz Nesin

Kahrolsun Komnizm! diye bararak 27


Nisan gn miting yapanlarn gerek arpacysa,
bir gn sonra yaplacak olan 28 Nisan niversi
te Olaylar Yldnmn baltalamakt.
Bu toplant ve saldrlarn olduu gn Kur
may Bakan Kurmay Albay Emin Aytekin, Tanin Gazetesinin genel yayn ynetmeni hsan
Ada'yla beni makamna artt. Gittik. Odasn
da iki- kurmay subay daha vard. Konumamz
uzun srd. Ayrntlarn anlarmda uzunca an
latacam bu konumada zetleyin yle dedim:
Skynetim altndayz. Ayrca bir askeri y
netim de var. Yazmam istenmiyorsa elbet yaz
mam. Ama yazmama izin veriliyorsa yine byle
yazacam. nk yazlarmda, yasalar nnde
hibir su yoktur. Bir yeni Anayasa yaplmakta
dr. Bir lkede Anayasa yaplmas tarihsel bir
olaydr. Her pazartesi - perembe anayasa yapl
maz. Byle bir dnemde bu yazlar yazmak be
nim aydn ve yazar olma borcumdur. Dnce
lerimi aklamak zorundaym. Bu yeni anayasa
ya toplumsal adaletin gvence altna alnarak gir
mesini istiyoruz. Ben bunu kendi karlarm, zel
ilgilerim iin istemiyorum.
zetleyin son szm bunlard.
Odasndan ayrlrken Emin Aytekin birden s
nf arkada olduumuzu anmsam grnd.
Tanin Gazetesinde, Akam Gazetesinde 27
Mays ncesinin bunalml gnlerinden ok daha
skntl bir alma balamt benim iin.
18 Mays 1961 gn, Caalolu'nda sahibi ol
duum Dn Yaynevinde alyordum. (Bu ta
rihten sekiz ay sonra bu yaynevi bilinmeyen ki

"

434

...

----

-..-fe.

f*

ilerce yaklmtr.) Saat 17 de stanbul Emniyet


Mdrl Birinci ube memuru olduklarn sy
leyen iki kii geldi. Yaynevinde arama yaptlar
her ne aryorlarsa... Yaynevinde bu arama yap
lrken bir yandan da yine Birinci ubeden be
memur da, yanlarna mahallenin muhtarn da
alarak evimde arama yapyorlarm. Yazlarnda
su olduu samlan bir yazarn evi ne diye aranr?
Arasnlar... Aradklar ey her neyse o eyi bu
lamadklar iin olacak, elleri bo gitmeyi mes
leklerine yediremeyen bu grevliler evimden ve
yaynevinden akllarnn erdiince ynla yazy,
kitab, notu, dergiyi, mektuplar uvallara doldu
rup aldlar. (Her zaman olduu gibi sonradan
bunlarn hepsini geri aldm.) Bu uvallara konu
lanlar arasnda Bemard Shaw'un, Romain Rollandm, ehovun byk boy resimleri de vard.
Evimi arayanlar da, babamn duvara asl ere
veli resmini almlar. Baka bir odada, sakall ba
bamla benim yan yana resmimizi grnce, al
dklar ilk resmi brakmlar.
Yaymevimi arayan iki polis beni bir cipe bin
dirip stanbul Emniyet Mdrlne gtrdler.
Orda bir kurmay binba beni ar biimde su
lamaya balad. Binba, bir yurt hainine yurt
sevgisi dersi verir gibi konuuyordu. O nun sert
konumalarn dinlerken, byk vncm olan
Uluslararas bir yarmada kazandm A LTIN
PALM YEyi 27 Maysm cokulu sevinciyle Dev
let Hazinesine balamak iin nasl komu ol
duumu anmsadm. Sonunda Binbaya yle de
dim :
Mahkm olmuum gibi konuuyorsunuz.
Siz beni hakimlerden nce mahkm ediyorsu
nuz.
Hep dnrm, o binba imdilerde nere
lerdedir, ne yapyordur, neler dnyordur?

I.

435

.......................-

Saat 20.00 de bir polis arabasna bindirilip


Harbiyeye Skynetim Koniutanlna gtrl
dm. vedilikle ilemleri yapp bir dar hcreye
attlar. Ne alas bir durumdur ki, devrik DP
iktidar da, kendilerinin kkrtt 6-7 Eyll 1955
faciasnn san olarak beni yine bu cezaevinde
bir hcrede drtbuuk ay tutmulard. O zamanki
hcreyle bu kez kapatldm hcrenin ayrm
uydu: Eski dar hcrede beton olan yere oturu
labilirdi, bu hcrede oturma olana yoktu, n
k alttan lm borusu geiyor ve boru da pat
lamt. Bu nedenle btn geceyi ayakta dikile
rek geirmek zorunda kalmtm.
Ertesi gnn sabah hsan Ada'yla bir cipe
bindirilerek Balmumcu askeri cezaevine gtrl
dk. Cezaevi avlusundan geirilirken, ounun
iftiralarla, yalan ihbarlarla hapsedilmi oldukla
rn sonradan reneceimiz ve hepsiyle arkada
olacamz bir kou dolusu tutuklu Kzllar!
diye bararak, sverek stmze yrdler. Ya
nmzdaki iki yedeksubay, tatl tatl glmseye
rek bu grnm seyrediyorlard.
hsan Ada'yla birlikte ihtilftan men karary
la hikimseyle grtrlmeden bir odada kapal
tutulduk. Kimi yedeksubaylar bize yurtseverlik
sylevi ekmekten kvan duyuyordu. Bir yedek
subay da nbeti olduunda, Hatay milletvekili
hsan Adaya p tenekesini tatarak avluyu boy
dan boya geirtmeye pek meraklyd. (Bizim p
tenekemiz deil.)
Elli gn tutuklu kaldk. DP iktidar dnemi
nin milletvekilleriyle, valileriyle, genel mdrle
riyle ve daha baka ileri gelenleriyle kou ar
kadal yaptk. Elli gn sonra, yarglanmamz
tutuksuz srmek zere tahliye olunduk.
Tanin'de yazmaya baladmn elliikinci g
n yazlarm iin kovuturma alm, elliiki yaz-

436

dan ilk otuzikisinde su varsaylmt. Yaznn


yaymlanndan iki ay sonra zamanam nede
niyle dava alamayacandan, ikinci ayn son
gn, ilk otuzalt yazdan dava almt. Be, on,
yirmi deil, stste hergn yazlm otuzalt ya
zda su... Cezaya arplma olasln arttrmak
iin su says da oaltlmt.
Aziz Nesin, Sulanan ve Aklanan Yazlar, An
kara, 1982, s. 41-44.
Metin-ii ekin adm ben koydum.

-------------------------------- -

duunu grmyorlar. Ynetenlerin akln, toplumsal zo


runluluklar ile zde tutuyorlar.
Aziz Nesin, tutukland zaman, 1950 yllar CHP
muhalefetinin nl genel sekreteri Kasm Klekin Tanin
Gazetesinde yazyor. 1960 yllarna doru Kasm Klek,
CHP Genel Sekreterlii grevinden uzaklatrlyor; geri
dnmek istiyor (*). 27 Maystan sonra ve stelik siyasal
eylemin alaca bir zamanda CHP iinde mcadele k
zyor. Kasm Klekin durumunu sarsmak ve komnist
lerle ibirlii yaptn gstermek isteyenler olabilir.
Ayrca her asker mdahaleden sonra mdahaleyi
yapan askerler arasnda gidip-gitmeme ve hzl ya da
yava gitme tartmalar kyor. Bunlar gcn kaybe
den dalgalara benziyor; birbirini tard etmekten, emekli
lie ve giderek tartmaya iniyor. Aziz Nesinin tutuklan
mas 1961 yaz bana doru younlaan bu i mcade
lenin yansmas da olabilir. nk asker mdahalelerin
bu aamasnda eitli eilimler arasndaki mcadeleler
bir satran mana da benziyor. Ancak ma talarla de
il oyuncularla gerekleiyor; iki eilim de, birbirine ham
le yaparken kendilerinin olmayan veziri, at ya da kaleyi
dryorlar. Satran tahtasnn btn talar, iki ei
(*) CHP iinde bir kanat 27 Mays ncesinde, kendi i
mcadelesini geciktirecei gerekesiyle, hep renci genliin
mcadelesini nlemeye alt.

437

lime de ayn uzaklkta piyon ilevini gryor. Her iki oyun


cu da kurbann ayn piyon takmndan seiyor. nemli
olan drme oluyor; ister vezir, ister kale, isterse bir
sra askeri drlsn, kar oyuncu anlamas gerekeni
anlyor.
Her ikisi de olabilir. Aziz Nesin, tutuklanr tutuklan
maz Kasm Klek, gazete ilnlar ve radyo reklmlaryla
ie balatt Aziz Nesin'in hi bir zaman kadrosunda
olmadn iln ediverlyor. Yazlarnn ise, tutuklanmadan
bir hafta nce kesildiini de duyuruyor. Skynetim'de
de bir kurmay binba. Aziz Nesine yurtseverlik dersi ve
riyor.
Her ikisi de mmkn; ancak aklama saylamaz.
Kiilikler de birikimdir; nicel birikim, bir zaman sonra
nitel izgi oluyor. Kiiler, kendi nitel izgilerini reddet
meden, bu insann kendisini reddetmesidir, baz ileri
yapamaz oluyorlar. Toplum da, ister egemen snflar ve
isterse aa tabakalar olsun, kiilere, insan olarak
deil izgiler olarak bakmaya balyorlar.
Kiiler, gsterge oluyorlar.
Dil, gstergelerden oluuyor.
Gsterge kiileri tutuklamak ya da serbest brakmak
bir anlatmdr; bir sylev. 27 Mays, normal saylan
bir dneme geerken, baz umutlar kapamak gereini
dnyor. kinci Dnya Sava sonunda Trkiye, ok
partili dneme alrken, alan dnemin sosyalistlere
kapal olduu anlatlmak istendi. efik Hsn ve Esat
Adilin partileri kapatld ve yneticilerle, yakn destek
iler yine Harbiye'ye topland. Aziz Nesin, topland ve
brakld.
Anlamyor.
Anlamas zor: Aziz Nesinin babas Abdlaziz Efen
di bir define araycsdr. mrn define araydrak gei
riyor.
Define arayclar, hayal krklna doymuyorlar.
Devam etmeden nce parantezler ayorum. Birinci
parantez u: Trkiyede bilim yaplr.
kinci parantez, birincisi trnden bir tekrar anla-

tyor: Trkiye'nin eksii var, fazlas var. Ancak sui generis deil, kendine zg deil; evrensel gelime yasa
larnn iinde yer alyor.
elikileri uzun yllar keskinleemedi. Bu. izgilerin
netleememesini anlatyor. Net olmayan izgi de vardr;
.bilimsel ura daha yaratc ve daha heyecanl yapyor.
nc parantez bilimin kendisinden ayrlmas zor
yntemle ilgilidir; ze parmak baslnca olgular, sanki bir
mucize yaratarak, yeniden diziliyor ve ze kouyor.
Devam ediyorum: Aziz Nesinin babasnn bir yaam
boyu define araycs olmas, ancak ilk kez Kk An
siklopedi: Siyasal ktisat iin hazrladm topya zm
lemesi iinde bir anlam kazanyor. Gerekli tevazu ile
byle bir zmlemenin dnyada ilk kez Trkiye'de ya
plm olduunu belirtmek zorundaym. Buna unu ekle
mek durumundaym: alkan, zel ilikisinde despot, ya
amla dalga geen, hep mizah, hayal krklna doy
mayan, nk srekli hayal jeneratr olan, inat bir
topyac zmlemesiyle Trkiyede imdiye kadar nem
siz saylan olgularn nem kazanmasn artc bulmu
yorum. nk ereve zmleme, bilinli ya da bilin
siz birlikte, Trkiye'deki olgulardan kyor.
Trkiye'yi Trkiye'ye bakarak zmlemeye al
yorum.
Trk aydnn zmlerken balang noktas olarak
eylemini alyorum.
Aziz Nesin'in babasna dnyorum. Bir mektup gel
di babamdan. Bursa'dan gndermi. Sevinli haberler ge
tiren mektubu ben okumutum anneme. Yaknda zengin
oluyorduk. nk, babamla arkadalar, Bursada bir m a
arada gm bulmulard, topran altndan ok eski
zaman paralar karmlard. Yaknda altnlar da ka
cakt yerin altndan29. Ne kadar gzel haber deil mi?
Abdlaziz Efendi, evine gzel haberi gnderiyor. Ama
inanacaklar m, bu kanc gzel haber? Abdlaziz Efen
di, ev halkn inandrmak istiyor ve nlemini alyor.
ocuklarn yntemini biliyor; paray kdn altna
koyarlar, zerinden kurun kalemi geiriyorlar. Aztz Ne-

439

sin yazmasn srdryor: Yaknda altnlar da kacak


t yerin altndan. Babam, bulduklar eski paralar mek
tup kdnn altna koymu, kurun kalemle kd ka
ralaynca, alttaki paralarn izleri kda kmt. Kda
baslm mhr gibi drt-be tane eski zaman parasnn
izi, mektup kdnn stnde duruyordu. Demek ok ya
knda biz de zengin olacaktk. Aziz Nesin, zenginlii ya
kalayp kaybetmeye alarak byyor.
Yalnz kazanmak deil, kaznp kaybetmek ya da
kaybedip kazanmak: Yetimek. ster yaamda ve isterse
hayal dnyasnda, kaybetme-kazanma tansiyonunu yaa
madan gelimek mmkn olmuyor.
Anneler gerekidir; babalar hayalci. Bu bir eilim
oluyor; kadn binlerce yllk smrsnn sonucunda, bir
de erkek tarafndan ezildii iin, pratie daha sk ba
lanyor. Neden dnyada hi topyac kadn yok ve nedea
dnyann kadn airleri bu kadar az? Bilime byk kat
klar olan kadnlar var, byk mcadelenin kahraman
kadnlar yaad; iir, bir erkek sanat olarak kald.
Aziz Nesin'in gen yata len sevgili annesi inanm
yor; Aziz Nesin yazyor. Annem, mektuptaki mjdeye h ic
sevinmedi. nk, gm bulunacana inanmyordu. An
nem, babamdan buna benzer ok gm mjdeleri alm
t. Babam, bamzda, yanmzda bulunsa, az kazanl da
olsa, belli, belirli bir ii olsa babamn, annem kolayca
mutlu olabilirdi. Bulunan gmye annem sevinmeyince,
ben de sevinemiyordum. Mektuptaki para damgalarnn
bizde hibir olumlu etkisi olmad. Aziz Nesin'in babas
hayal, annesi gerektir; yle gryor.
Babamn, lmne dek, yllarca sren defineciliin
de, eline geen tek ey, ite bu bize gnderdii mektup
kdndaki eski para izleriydi. O paralarn bile tekine
sahip olamamt. Abdlaziz Efendi hi bulamamakla bir
likte bulduuna inanyordu. Kendi anlattna gre, ya
arkadalar paralar alp kamlar, ya da daha nceden
yerini rendikleri gmy bakalar alp savumulard.
Babam definecilikten zengin olan eski arkadalarm sa
yard boyuna. Bana kalrsa btn bunlarn hepsi de, ken

440

dini iyice inandrd bir hayaldi. Aziz Nesin, babas A b


dlaziz Efendi'nin bir hayal dnyasnda yaadn anla
tyor.
Abdlaziz Efendi, Aziz Nesin'in hayal dediini ger
ek sanyor; tersine inandrmak zor. Aziz Nesin ise, be
nim yazgm yazmak/yaamak bana yasak, diyor; yazlar
da yaadn bilmez grnyor. Aziz Nesin, Abdlaziz
Efendi'nin defineciliini anlatmay yle bitiriyor: Baba
mn arkadalar zerindeki gzlemlerime gre, defineci
liin bir iirli, bir byl, bir tatl hayalcilik yan vardr.
Sanrm babam define arkasnda koturan da, defineye
sahip olmaktan ok, kendisinin bile farkna varamad
bu tatl d, bu iirli ekicilikti. Aziz Nesin, babasndan,
bunu miras ald.
Abdlaziz Efendi, olu Mehmet Nusrete dnyann en.
byk mirasn brakt.
U-topia, Greke yok-toprak demek oluyor. Ne-sin,
Trke, yokluu da anlatyor. Mehmet Nusret'in Nesin
soyadn alrken, topya'nn anlamn bilmemi olmas
mmkn; ancak kendi adn kullanmayarak babas Abdl
aziz Efendi'nin adn yaatrken ne yaptn bildiinden
kuku duymuyorum. Miras, paylayor.
*
**
GM (*)

Babam Abdlaziz Efendi


Yaamnca bir gm arad
Sanki gmm gibi kendi
Yerini bakas bilmezdi
Bulamodan aradn
Seksennde tkendi
Gm arayclar soyundan gelirim
Kimimiz altn arar kimimiz sevi
(*)
Aziz Nesin, Sondan Baa, s. 59.
iirin adn deitirmedim.

441

Hepimizin gnlnde o dlem evi


Bulamayacam bilirim
O olmayan arann

Babam gibi bulamadan lrm


Trmz tkeniyor gittike olum
Srdr ata armaan kaltmz
Kurutma bu has daman insansoyundan
Olmasa da ara dleyip bir gm
Yaamak aramaktr iindeki gmy
*
*
Trkiye'nin Stratejik nemi
Yaamak iindeki defineyi aramaktr; kesin inanyo
rum.
Trkiyenin stratejik nemine inanmak; kesin, ara
may brakmak oluyor.
Hayal kurmak, Abdlaziz Efendi'nin olu Mehmet
-Nusrete byk armaandr. Bir kiiden bir kiiye bir
byk armaan oldu. Trkiyenin stratejik nemi inanc
ise bir dzenden bir oklua, Osmanl Devletinden Cum
huriyet aydnna bir zimmet oldu. Trk aydnnn akln ve
hayal gcn balyor.
Yazyorum: Trkiyenin stratejik nemi olduu inan
c, bir Osmanl dnemi kalntsdr. En kk bir geer
lilii bile yok.
Hatrlanacan umuyorum; Tanzimat dmanlnn
b ir gericilik olduunu ileri srdm. Ekliyorum; Trkiye
nin stratejik nemine balanmak, Trkiyede gerici d
ncelere esir dmek oluyor.
Trkiyenin stratejik nemini savunmak, tutuculuk
tur.
Bunu kolaylkla kantlamak mmkn; Trkiyenin
stratejik nemini reddetmek, zgrlk oluyor. Reddediyo
rum.

442

Trkiyenin aydnlarna, Trkiyenin geleceini, Tr


kiye'nin stratejik neminin kalmadn dnerek ba
lamalarn neriyorum. zgrle balang oluyor.
Dnme ataleti bir kenara atld zaman, Trkiye'
nin stratejik neminin kalmadn grmek zor olmaya
cak; gayet ak. Birincisi; strateji kavram On Dokuzun
cu yz yln banda ortaya kt ve hzla Trkiye'ye gel
di. knda belirsizlii olan bu kavram, Trk insannn
fetilerinden birisi oldu.
Bir tezi tekrarlamak zorundaym: Feti, ilkel insann
ideolojisidir.
Fetiler, kendilerini yaratan insanlar eziyorlar.
Tanrlar insanlar yaratyor; altnda eziliyorlar.
Her feti bir belirsizlie dayanyor.
Strateji, almalar, temel amac gerekletirmek iin
kullanma sanat olarak tanmlanyor. Dnyada amalar
deiiyor; Trkiyenin stratejik nemi olduu dncesi
bir trl deimiyor.
Trkiye'de boazlar var; sanki dnyann baka hi
bir yerinde boaz yok. kincisi, boazlarn neminin de
imesinden kaynaklanyor. Yz elli yla yakn bir za
mandr sava teknolojisinde ok byk deiiklikler olu
yor; Trkiyenin var olduuna inanlan stratejik nemi
hi deimiyor.
Uncsne geliyorum; Trkiyenin bir bilim tarihi
yok. Aklkla sylenmeli, bir kltr yok. Tahta kak
ya da orap nakna dayal, ya da mimarlk tarihinde
niteliksel bir deiimi gstermeyen minare ya da kub
be yapmna bal bir kltr-teknoloji bilgisini ilgin say
mak mmkn; nemli saymak imknsz.
Biz Trkler, kkszz. Yalnzca Trkiyenin strate
jik nemine sahibiz. Trk aydn iin, Trkiyenin stra
tejik nemi, btn eksiklikleri rten bitmez-tkenmez bir
hazine oluyor. Birinci Dnya Sava oluyor, kinci Dn
ya Sava gerekleiyor; Trkiye'nin stratejik nemine
hi etki yapmyor. 1917 ylnda, dnyada ilk kez bir sos
yalist devrim ve bu devrimden sonra bir yeni dzen ku
ruluyor; Trkiye'nin stratejik nemi deimiyor.

443

in Devrimi oluyor, Nasr Devrimi oluyor; Trkiye


nin stratejik nemi olduu yerde duruyor. Kba Devrimi
oluyor. Trkiyenin stratejik nemi azalmyor. Angola'da
yeni bir ynetim kuruluyor, Trkiye'nin stratejik nemi
etkilenmiyor.
Trkiye'nin stratejik nemi, Trklerin aalk duy
gusunun bir baka anlatm biimi oluyor.
Svey Kanal alyor, stratejik nem ayn kalyor.
Savata uak kullanlyor; stratejik nem bunun dnda
kalyor. Sputnik atlyor, stratejik nem sputniin yrn
gesinin dna kyor. Daha nce atom bombas kullan
lyor; daha sonra yldz savalar tartma planna giri
yor, Trkiyenin stratejik nemi paralanmyor. Drdn
c olarak, Trkiye'nin stratejik nemi, teknolojik geli
melerden bamsz olarak geliiyor.
Trkiye'nin stratejik nemi, Trklerin aalk duy
gusunu vnmeye eviren bir felsefe ta saylyor.
Beincisi udur: Buraya kadar yazlanlar yanltr.
Siyasal, teknolojik, tarihsel ve corafya deimelerinin
Trkiye'nim stratejik nemini deitirmediini sylemek,
yanl oluyor. Biz Trkler iin, Trkiye'nin stratejik ne
mi hep deiiyor; dnyadaki tm deime ve gelimeler
Trkiyenin stratejik nemini etkiliyor. Ancak biz Trk
ler iin yalnz ve yalnz bir ynde etkiliyor; Trkiyenin
stratejik nemini artryor.
Politikaclara, aydnlara baklabilir; Ekim Devrimi, in
Devrimi, Nasr Devrimi ve yakn tarihin kaydettii tm
devrimlerin sanki bir amac var, Trkiye'nin stratejik
nemini artryorlar. Yakn zamanda ran Devrimi, Afga
nistan Devrimi ve tm gelimeler, sanki yalnz ve yalnz
Trkiyenin stratejik nemini artrmak iin yaplyor.
Trkiyenin stratejik nemi yok; bir sanr var.
Trkiyenin stratejik nemi, bir illzyondur. Varlk ne
deni, Trkiye'de polisiye ve topya geleneinin yok
luk nedeni ile ayn oluyor. topya, akln, toplum dze
nine snrsz, ancak ayrntl bir biimde uygulanmas ola
rak ortaya kyor. Polisiye, akln, lm-yaam ikilemi
ne, son derece snrl ancak ayrntlar n plana kara

444

rak uygulamak oluyor. Her ikisinde de hem akl yntem


lerinin nemli lde gelimi olmas ve hem de dn
me eyleminin byk bir ayrnt tutkunluu biiminde ger
ekletirilmesi gerekiyor. Engels, Robert Ovvenn yeni
dzen-taslaklarndaki ayrnt dzeyine hayranln yaz
yor. Arthur Conan Doyle'un Sheriock Holmes' ise t
myle, ayrnty hor gren gzlerden kaan ip ularn
balang alarak yola kyor.
Strateji kavram, k noktas bakmndan, hem ge
limi akl yntemlerinin uzana dyor ve hem de
tmyle ayrnty hor gren bir bak asn yanst
yor (*). Strateji, kosmosda iyice belirlenmemi ve her za
man kartna dnebilecek krelerin eilimleri kar
lamam hareketleri zerinde dnmeye benziyor.
Herkes yapabiliyor; en ok Trkiyenin kylerinde ya
plyor. Trkiyenin kylerinde cami avlular stratejilerle
dolup tayor. Baka dillerde benzeri olabilir; ancak a
rkl erkn- harp Trkiyeye zgdr, arkl kurmay
subay anlatyor. Kurmay subaylar, strateji uzmanlar ola
rak yetitiriliyorlar.
Polisiye ve topya, akln snrl ve snrsz snanma
sdr; strateji, vulgar akln dar pratii saylabiliyor. ok
az bilgi gerektiriyor; mmkn olduu kadar az bilgi ile
karar vermek, stratejinin kabul edilen pek az ilkesinden
birisini meydana getiriyor.
Strateji, savalarn ya da ok daha genel bir an
lamla uyumazlklarn sanat olarak anlalabilir. Greke
general ya da paa demek olan strategus szcn
den tremitir; generallerin sanat anlamna geliyor. Uyu
mazlk kesinlikle kar tarafn varln ve kar tarafn
hareket plann bilmeyi, bir n koul sayyor. Kar {ara
tn eylem program bilgisinden gven duymak hi bir za
man mmkn olamaz; strateji deerlendirmelerde bilgi
nin probabilistik nitelii kanlmaz olarak ortaya k
(*) Clausewitz, strateji iin, her trl ihtimallerle dolu
belirsiz bir alan kapsar diyor.
Cari von Clausewltz, Sava zerine, stanbul, s.
157.

445

yor. Komutan, kar tarafn eylem programn bir olas


lk dalm olarak ele almak ve bunlardan birisi hakkn
da karar vermek durumunda kalyor.
Byk Napoleon'un sava eylemlerinin incelenmesin
den douyor; strateji, On dokuzuncu yz yln banda
yksek prestijli asker Napoleon Bonapart'n savalannn souk kanl bir deerlendirmesinden karlan ilkele
ri kapsyor. Bunlardan birisi, ktle ya da younlatrma
dr; Napoleon savalar, eldeki olanaklar belli bir zaman
ve belli bir noktaya yarak sonuca ulayor. Ktle ya
da younlatrma ilkesi, doas gerei, ayrntlar bir ke
nara atmay gerektiriyor.
Sava, ayrntlar olmayan bir servendir. Clausewitzden beri savan, politikann iddet kullanlarak srd
rlmesi biiminde alglanmas, genel kabul gryor. id
det de btn aydnlatmasnn yannda ayrntlar rt
yor. iddeti bir noktaya yn olarak uygulamak ise pek
ok az bilgiyle yetinebiliyor.
Taktik, tek tek muharebelerle ilgilidir; arpma ala
nnda son derece net ve ayrntl bilgi gerektiriyor. Stra
teji, netlikten uzak, iyice tanmlanmam ve ok zaman
probabilistik bilgiden ok az ile bir deerlendirme ve
eylem program karabiliyor. Stratejide stratej, ok za
man kulland bilginin ayrmnda bile grnmyor. Bu
nedenle olmal stratejinin kurucusu Cari von Clausevvitz,
byk komutanlar hi bir zaman ok bilgili subaylardan
veya alimlerin safndan kmazlar; bunlarn durumlar o
u kez geni bilgiler edinmelerine elvermemitir diyor*0.
Stratejinin bu yaps, Trkiye'de ky camilerinin avlularn
da ve her zaman youn strateji tartmalar yaplmas
na neden oluyor. Gen kurmay subaylara ise ayn ta r
tmalar renkli kalemler ile renkli oklar izerek yapmak
dyor.
Almanya'nn asker liderlerinden Kont von Schlieffen,
burada yaplan zmlemeyi, baka szlerle anlatmaya
alyor. Stratej doutan olur, sonradan yetimez
diyor31. Von Schlieffenin bu deerlendirmesi, bir yandan
stratejinin en ok bir sanat saylabileceini ve dier yan

446

dan da bu sanatta dorua kan yolun bilgiye deil do


utan var olan yeteneklere bal olduunu anlatyor.
Bu anlatm da mmi szcn akla getiriyor. Szck,
mm, ana szcnden geliyor, anadan anlamn ta
yor; ancak ayn zamanda ve ncelikle bilgisiz insan
anlatyor (*). Kukusuz ve imdiye kadar yaplan zm
leme ile tutarl bir biimde, doutan yeteneklere balt
bir ykseli, bilgisizlii de iermi oluyor.
Trkiyenin stratejik nemine inanmann temelinde
bilgisizlik var. Bu kadar deil; Trkiye'nin ky camilerinin
avlularnda yaplan bitmez-tkenmez strateji tartmala
r yalnz savalarla snrl kalmyor. ttihat ve Terakki ile
Hrriyet ve tilf ya da Cumhuriyet Halk Partisi ile De
mokrat Parti veya smet Paa ile Adpan Menderes ara
sndaki uyumazlklar da Kuran yolu ile gelmi bir Aristotales mant iinde, geni anlamda ky strateji ders
lerinin nitelerini oluturuyor. Kylerde ve kasabalardaki
arkl Erkn- Harp tr, bu derslerden yetiiyor. ou
okuma-yazma da bilmeyen bu arkl kurmaylar, kapal
yerleme birimlerindeki siyasal kararlar etkilemede pek.
ok nemli saylyor.
Bir soru geliyor; Trkiye'nin stratejik nemi olduu
konusunda yz elli yldan uzun bir zamandr sren bu
inan yalnzca bilgi kuram erevesi iinde ve akl yn
temlerinin geliemedii bir lkede vulgar bir akl uygulamasnn sonucu ve alan olarak kabul edilebilir mi?
Yalnzca bo zamanlan geirme igdsnn bir sonu
cu gzyle ele alnabilir mi? Alnamaz. Trk insann ve
bu arada Trk aydnn kafasnn iine sokulan ya da sokulmayanlarla alglama alkanl iinde kukusuz by
le alglanabilir; ancak Aydn zerine Tezlerin yntemi
erevesinde, tarihsel ve eylemsel planda dayanaklar
bulmak gerekiyor.
Aydn zerine Tezlerin balang kitabna dnmeye
(*) mmi, anasndan nasl domu ise yle kalp oku
ma yazma renmemi.
Ferit Develliolu, Osmanlca-Trke Ansiklopedik
Szlk, s. 1356.

447

gerek yok, hatrlatmakla yetinebiliyorum: Trk Aydn


Tercme Odasnda dodu. Tercme Odas ise Osmanl
Devleti'nin yklma srecinin balarnda bir zorunluluk
olarak ortaya kt. Dil bilmek, d dnyaya bakmak, Ter
cm e Odas kuruluncaya kadar Osmanl Topraklan iin
de Osmanl yurtta olan, ancak Trk ve mslman ol.mayan halklarn bireylerinin tekelinde kalyordu. Terc
me Odas dil bilen yurttalar yetitirmek isterken, ayn
zamanda aydn oca oldu; yeni insan ve aydnlar yeti
tirdi.
Tercme Odas, giderek Dileri Bakanlna dn
t. Tercme Odas'ndan yetienler bu yeni bakanln
brokrasisini ve ok zamanda ban meydana getirdiler.
Buraya kadar biliniyor ve bir tekrardan daha tesini an
latmyor; basit, ama dnmeyi balatabilecek ekleme
ler var. Tercme Odas'ndan gelien Dileri Bakanlklarnn balar, giderek bavekil oldular. Reit, Ali ve Fu
at, nce dileri bakan ve sonra de ok kez babakan
koltuuna oturdular.
Sava, politikann iddet kullanlarak srdrlmesi
ve srpriz ise stratejinin en ok kabul gren ilkelerinden
birisi oluyor. iddetin srprizli gereklemesi, savan so
nucunu salayabiliyor.
Nedir, savan sonucu? Savan sonucu, kar. tara
fa, bir baka iradeyi anlatmak ve kabul ettirmek deilse,
baka ne olabilir? Buradan u kyor: Srprizli iddet an
latm kolaylatryor.
On Dokuzuncu yz yln ba, aydnlanma ana mi
rastr; risk alm ve hep kendisini yaamla snam bi
reylerin anlamaya olan ar tutkusu (*). On Dokuzuncu
(*) Faust, byle bir insan simgeliyor; anlamaya doya
myor. Anlama tutkusunun peinde rzgra tutulmu kt
paras trnden uuyor; Faust, mutlu demek oluyor, anla
maktan baka mutluluk bilmiyor. Dnyada baka hazlarn bu
lunduunu gstermesi iin Mefisto ile iddiaya giriyor.
Bir defa olsun tatmin edilmi halde tembellik yatana
uzanabilsem, lm umurumda olmaz! Beni kendine beendi
recek tarzda riyakr zevklerle ifal edebilirsen, artk son g
nm gelmi olsan. Bu hususta bahse tutuurum.

448

yz yln banda henz etkinliini srdryor. Byle bir


ortamda anlatmn srprizli iddetle donatlmasna gerek
duyulmuyor. Tekelci aamada ise durum olduka dei
ik; bireyin btn hcrelerinin iltihaplanm olduu by
le bir dnemde anlatm kolaylatrmak bir yana anla
maya istek yaratabilmek iin srprizle gelen iddet ge
rekli olabiliyor (*). Kontrast beyin zerinde her zaman
iddet etkisi yapyor.
Kontrast urada: Bugn Trkiye'de dileri bakan
larnn yapmadklar tek i, babakanlk oluyor. Bugn
Trkiyede politikann st noktalar bir yana, arkl kur
maylar bile, babakan adaylar listesi yaparken bir d
ileri bakann dnmyor; aklna gelmiyor. Bunda artk
Trk dileri bakanlarnn kiilik sergileyememesi yann
da dileri alannda hareket zgrlnn son derece
snrl olduuna inanlmasnn da etkisi var. Aslnda bu
iki neden birbirinden bamsz deil; kincisi, birincisini
douruyor.
Dileri alannda zgrlk olmadna inanlmas,
dileri mesleini dejenere ediyor.
Trkiyenin stratejik neminin varlna inanlmas
d alanda tm zgrlkleri ortadan kaldryor.
Kontrast srdrmek mmkn; geni anlamda Tan
Ver elini yle ise. Eer o ana dur geme, ne kadar g
zelsin diyecek olursam, beni artk zincire vurabilirsin. O za
man helak olmaya razym. Artk lm anlarm alabilir.
Sen de hizmetini bitirmi olursun. Artk saat vurabilir, yelko
van debilir, benim iin vakit tamam olabilir.
Goethe, Faust, s. 59.
(*) Sanatn her tr ayn bir anlatm veriyor. Sanatn
anlatm ilevi, tiyatroda daha ak ve dorudan kalyor.
Bertol Brechtten bir aktarma yapabilirim; her tr an
lamada, recognition byle eviriyorum, iddet bulunmas ge
rektiini sylyor steyenin zel eviri yapabilmesini sala
yabilmek iin ngilizce aktaryorum.
Spectator and actor ought not to approach one another
fcut to move apart. Each ought to move away from himself.
Otherwise the element of terror necessary to ali recognition
is lacking.
Brecht on Theatre, New York, 1964, s. 26.

449

F. : 2$

zimat dneminde babakanla dilerinden gidilmesi,


Birleik Krailk' hatrlatyor. En gl olduu dnemde,
Ingiliz babakanlar nerede ise bir kural olarak, dileri
bakanlklarndan geliyorlar. Londra'da dileri bakanl
na bir babakanlk staj olarak bakmak mmkn (*). y
le de sylenebilir; Tanzimat dnemi Trkiyesinde ve en
gl dnemlerinde Birleik Krallk'ta yrtme yetkisini
kullanmadan nce d dengeleri ve buradaki zgrlk
alanlarn sezmek gerekli grlyor.
Tanzimat Trkiyesi ile gcnn doruunda ngilte
re, kalpla dkm trnden birbirinin ayndr; birisi dii,
dieri erkek.
Kontrast isimle srdrebillyorum: Kurtulu Sa
va sonrasnda, Genel Kurmay Bakanlndan Diileri
Bakanlna geen smet Paa, babakan oldu. kinci Dn
ya Savanda Dileri Bakanlar rk Saraolu ile Ha
an Saka da babakanlk koltuuna oturabildiler. Gayet
anlaml; Lozan ncesi ve kinci Dnya Sava dnemi
Trkiye iin d dengeler n plana kyor. Burada z
grlk seziliyor. Yrtme bir sezgi birikiminden sonra
ele alnyor {**). zgrlk dneminde devletler aras poli
tikay grmek, iddeti sezmek oluyor.
Btn bunlar gerekli bir hatrlatmadan sonra daha
da aklayc olabilir; Trk aydn d faktrle ykldr.
Uzatlm bir yklma dnemi yaayan Osmanl Devleti'nde yabanc eliliklerin oynad rol, babakanlarn ken
dilerine ancak stanbul'daki yabanc eliliklerin ba te r
cmanlarn muhatap olarak bulmaya almalar, Trk
(*) Uluslararas dengelerde nemi azalm bir Birleik
Krallkta Margaret Thatchern babakanl, nceliklerin de
itiini de gsteriyor.
(**) Bakanlar Kurulu Bakan Turgut zalda bir sezgi
gremiyorum. Henz oturduu koltuu bile alglayanm g
rnyor.
Turgut zal, selefi Donanma Komutannm ve 12 Eylln bir devam sanyorum.
Hcrelerine iltihap sklm toplumlar her tr babakan
la ynetmek mmkn olabiliyor.

450

insanmda d faktr abartma eilimi dourdu. On Dokuzunca yz yln ortalarndan balamak zere, Trkiyenin
modernizasyon programlarna stanbuld'aki yabanc el
iliklerin sahip kar grnmeleri de d faktre bir de
kurtarclk tonu ekledi.
imdi bir toplama yaplabilir: Osmanl Dnemi'nin
sonlarnda uzatlm bir ykm srecini yaamak, d fak
tr abartmak, baaryla talanamayan modernizasyon
programlarn birbiri arkasna sralamak, kendine gveni
olmayan Trk insannda Osmanl Devletinin neden daha
nce yklmad sorusunu dourdu. Bu soruya, ok geri
bir soyutlama dzeyinde, akln ve vulgar gereklemesin
de. bir yandan byk devletler arasndaki denge hesap
laryla ve dier yandan da zellikle Osmanl dnemi d
ileri bakanlar ya da babakanlarnn manevra yetenek
leriyle cevap vermeye alld. Bu cevap, yakn zaman
larda. Trkiye'nin stratejik nemi inancna dnt.
On Dokuzuncu yz yl sonlarna doru yldz ok
byk lde parlayan ve Alman Genel Kurmay Ba
kanlna ykselen Von Moltke, gen bir subay iken sa
va ve askerlik deneyimini kinci Mahmut'un davetlisi
olarak Trk ordusunda artrd. 7 Nisan 1836 tarihinde Beyolu'ndan yazp lkesine gnderdii bir mektupta u
zmlemeyi yapt: Uzun zaman, Osmanl egemenliine
set ekmek Avrupa ordularnn devi omlutu. Bugn ise
Avrupa politikasnn tasas bu devletin varln srdr
mesidir*2. Von Moltke'nin bu ifadesinin, Trkiye'nin stra
tejik nemi inancna dnen anlayn ilk formlasyonu
olduunu sanyorum.
Bu bir yeni olgudur; ilk kez yaanyor. Mahmut, M
sr Valisi Mehmet Ali Paann ilerleyiini durdurabilmek
iin Batl iki byk devlet Fransa ve Birleik Krallktan
yardm istiyor. Karlk bulamyor. Birleik Krallk, ste
lik, Osmanl Devleti'nin paralanmasndan yana bir poli
tikay benimsemi olduunu ok yakn bir zamanda gs
teriyor; 1820 yllarnn sonlarnda Helenlerin bamszl
n ve Osmanl Devleti'nden ayrlm topraklarda ilk kez
bir bamsz devletin kuruluunu destekliyor. Bugnk

451

Yunanistann kurulmasnda Londrann destei nemli bir


rol oynuyor.
kinci Mahmut, Fransa ve Birleik Krailk'tan yardm
alamaynca Rusyaya dnyor, pek umutlu olduunu san
myorum, yardm istiyor. Gerekte cevap o kadar abuk
geliyor ki, Mahmut bir tuzaa dt izlenimine kap
larak istedii yardm kabul etmekte tereddte dyor.
n fact the reply of the Tsar's Foreign Minister was sa
promp that Mahmoud -sensing a trap, hesitated to accept the proffered asistance33. 8 Temmuz 1833 tarihinde
Trkiye ile Rusya arasnda Hnkr skelesi Antlamas
imzalanyor; Rus askerleri, stanbulun Asya yakasnda
mevzileniyor.
Birleik Krallk byk bir tela kaplyor; On Doku
zuncu yz yl boyunca Rusya silhl kvetlerinin tekrar
stanbula inmemesi, Londrann temel politikas oluyor
(*). 1877 Savanda Trkiye'nin byk yenilgisine kar
n, Ayastefanosa yerleen Rus askerlerinin stanbul'a
giriini de ngiltere nlyor.
Birleik Krallk'n bu telnn Trkiyenin stratejik
nemi ile bir ilgisi yok; yalnzca byk devletler arasn
daki kar kavgasn ve g dengesini yanstyor. ngil
tere, tek bana, Osmanl Topraklarn eline geirebile
ceine ihtimal vermiyor. Fransa ya da Rusya'nn da eli
ne gemesini istemiyor (**). Hnkr iskelesi Antlamas,
(*) ngiltere, Akdenizde ve Asyada, arlk Rusyas ile
etin bir kar mcadelesinde bulunurken, Rusyaya kar Os
manlI Devletini desteklemi, daha dorusu Rusyaya kar bir
tampon devlet olarak Osmanl mparatorluunu kendi
karlar dorultusunda kullanmtr.
Doan Avcolu, Milli Kurtulu Tarihi 1838den
1995e, Birinci Kitap, stanbul, 1974, s. 38.
(**) Akdeniz kylarndaki teki devletlerin Babali ile
hemen hemen hi balantlar yok. Eer Fransa henz bu
memleketlerin en gzelini kendisi iin alkoymakta tereddt
ediyorsa bu, stanbuldaki divandan daha ok St. Jamesdeki
kabineden (ngiltere Hkmeti) ekinmekte oluundandr.
Beyolu, 7 Nisan 1836.
Feldmareal H. Von Moltke, Trkiye Mektuplar,
stanbul, 1969, s. 43.

452

zamann iki sanayileen byk devleti Birleik Krallk ve


Fransa ile glenen arlk Rusyas arasndaki bu eki
meyi aa karyor. Trkiye ilk kez Batllarn Trkiye
ile Kuzey komusu arasnda bir yaknlamaya son dere
ce duyarl olduunu reniyor.
Hnkr skelesi Antlamas, Trkiye'de, bir politika
nn iki uzantsnn yerlemesinin balangc oluyor. Bir:
Kuzey komusunun gneye inmesi Bat iin bir kbus
tur. Trkiye, Kuzey komusuna yaknlayor izlenimi ve
rerek ya da Trkiyeye ynelik bir Kuzey tehlikesi bu
lunduunu yayarak her zaman Bat'nn ilgisini ekebilir.
ki: Bat, Trkiye'nin Kuzey komusu ile iyi ilikiler geli
tirmesine hi bir zaman msaade etmez.
Bu, bir politikadr ve 8 Temmuz 1833 tarihinden be
ri yaklak bir buuk yz yllk bir zaman sresince pek
az kesintiyle uygulanyor. Krm Sava, 77 Sava, Birin
ci Dnya Savanda Trkiye'nin Rusyaya sava amas,
hep bu temel politikann yakn tarihte uygulamalar olu
yor. Trkiye kinci Dnya Savann dnda kalabiliyor;
ancak, savatan hemen sonra hi bir belge ve kant ol
makszn Trkiyeden toprak ve s istendii kampanya
sn balatarak Truman Doktrini'ni hazrlyor ve ayn po
litikay bir kez daha uygulamaya koyuyor.
Bu, bir politikadr; Trkiyenin stratejik nemi olduu
inanc ile hi bir balants yok. Stratejide temel ilkeler
den birisi, iyice tanmlanm bir hedefin olmasdr; stra
teji gelitirmede tek belirgin olan hedeftir, nem, bu he
deften kyor. Daha ak olarak sylenebilir; bir eylem
ya da toprak parasna stratejik nem yklemek, as
lnda bu eylem ya da toprak parasnn nemsiz oldu
unu sylemee zde dyor. nk, stratejik nem,
dorudan doruya belirlenmi hedeften tryor; hedef
deitii zaman, nem de deiiyor.
Hnkr skelesi Anlamas'nn yapld zaman ke
sitinde ve On Dokuzuncu yz yln ok byk blmn
de nemli olan Trkiye topraklardr. Strateji kavramnn
vs tartmalarn belirsizlii iinde unutuluyor; Kuzey Af
rika, Msr, Suudi Arabistan, Yemen, bugnk em irlik

453

ler, Kzl Deniz, Suriye, Irak henz Trkiye topraklar iin


de yer alyor. Rusya'nn gneye inmesi, Trkiye toprak
larndan gemesi ya da Trkiye topraklarn bir baka
belirlenmi hedef iin kullanmas deil, Trkiye'ye yer
lemesi demek oluyor. Trkiye ile ticaret, fazla abartl
mamak kouluyla ve Trkiye zerinden geen Hindistan
ticareti. Birleik Krallk ve Fransa iin nem tayor.
Trkiye'nin stratejik nemi olduu inanc. Hnkr
Iskelesinden kalma bir On Dokuzuncu yz yl dncesi
oluyor. Bu topraklarn ok byk bir blm, artk Tr
kiyenin ve iradesinin dna dyor. Ayrca, Dou-Bat
ticaretinde, stanbul ve anakkale Boazlar deil Suriye
limanlar daha nemlidir; buradan sonraki kara tama
cl Afrika'y dolaan deniz tamacl ile rekabet et
mek zorunluluuyla karlayor. Svey Kanal, bu reka
betin zorlamasyla alyor (*). Svey Kanal, Osmanl
Devletinden Trkiyeye kalan toprak parasnn nemini
daha da azaltyor.
Avrupa ve Asya'y birbirine balamann nemi, ky
camiinin avlusundaki tartmalarla snrldr; bunun d
nda bir nem tamyor. Miylonlarca insan, Asyadan
Avrupaya ya da ters ynde bir ktadan dierine geti
ini bilmeden gei yapyor. Bu byk toprak parasnn
sanki boazlardan baka bir balants yokmuCa, sanki
aradaki uzun kara balants zerinde yalnzca insan ge
mez bataklk varma, stanbul Boazn iki ktann tek
balants ve Trkieri de bu balantnn sahibi olarak gs
termek, akln vulgarizasyonu oluyor. Baya bir mantk
saylmas gerekiyor.
Marmara Boazlar, Dou-Bat ticareti iin deil yal
(*) Birleik Krallk, uzun bir zaman, Svey Kanal pro
jesine kar kyor. Bunun yerine Frat Nehri Projesini des
tekliyor. Fratn ran Krfezine balanmasyla, Hindistan ti
caretinin hem daha gvenilir ve hem de daha ucuz olaca
n ileri sryor.
Frank Edgar Bailey, British Policy and the Turkish Reform Movement - A Study in Anglo-Turkish Relation 1826-1853, Oxford, 1942, s. 66.

454

nzca Karadenizde kys bulunan lkeler iin nem ta


yor (*). Trkiyenin Boazlan araclyla Asya ve Av
rupa uygarlklar arasnda bir kpr ve bu nedenle ayr
bir neme sahip olduu dncesi ise yalnzca eksan
trikleri ilgilendiriyor. Dnyada hi bir politik akmn, iki
uygarl bir kpr zerinde birletirerek bir melez uy
garlk yaratma kaygs olmad. Bat, yeni uygarln, en
azndan, ticaret meta ile dnyann her yanna gtrmek
istedi. Emperyalizm, yeni mallar gtrme ve gittii yer
de atl kaynaklar smrme abasdr. Bu aba iinde
ve zorla bir uygarlk aktarlyor. Ne yazk, lokomotif ile
kan arabasndan melez bir tat ya da uygarlk domu
yor.
Trkiyenin stratejik nemi batl inancn sslemek
iin eklenen Trkiye'nin kpr olduu tezi yalnzca
ky camilerinin avlularnda ciddiye alnabilecek bir d
nce olarak kalyor. nk kpr, en ok kyl iin
nemlidir; kyler, ok zaman var olan kprnn yklma
syla dnya ile balantsn kaybediyor. Kpr en ok
kyl iin nemli olmasnn yannda en ok kyller bir
kpr sahibi olmaya nem yeriyorlar.
Kpr kiiliksizdir. Kpr olmaya zenmek kiilik
sizlii bir yaam biimi yapmakla zdetir.
Hnkr skelesi Anlamasfndan karlan dersin, Tr
kiye'nin stratejik nemi inancyla bir ilgisi yok; ilk der
sin temelinde. Birledik Krallk, Fransa, Rusya ve 1870 yl
larndan sonra Almanyann Trkiye topraklarn payla
makta anlaamamalar ve bunlardan birisinin Trkiye top
raklarn kemirmesi ya da atak davranarak bir para ko
parmas halinde geriye kalanlarn buna tepki gsterme
sini ieriyor. Hepsi Trkiye topraklarn istiyor; yalnz bir(*) Otomotiv sanayiinin gelimesi ve deniz trafiinin t
kanmas sonucunda Dou-Bat arasnda nem kazanan kam
yon tamacl Boazlar zerinden gei trafiini younla
trd. Ancak bu younluktan treyen nem btn E-5 lkeleri
iin geerlidir. E-5 trafiini Trkiyenin stratejik nemine bir
dayanak olarak kullanmak zor; Bulgaristan daha da nemli
oluyor.

455

biriyle sava gze alacak kadar istemiyor (*). Byk


Devletler, Dvel-i Muazzama, Trkiye iin, benim ol
mayacaksa, olduu gibi kalsn politikasn gelitiriyorlar.
Trkiye bir hasta adamdr; emperyalistler lmne
ve lm biimine karar veremiyorlar. Bu nedenle yaa
tacak kadar il almasn istiyorlar. l, reform program
lar oluyor.
Doru cevaplar iin doru sorular gerekiyor. Osman
lI Devleti neden ykld, sorusunun pek alml bir soru
olduunu sanmyorufr. Akla ynelen soru yle ol
(*) The attitude of the British Foreign Office with respect to Near Eastern affairs underwent a profound change
in 1833. The event which marks this new interest on the part
of the Foreign Secretaries, as well as a large portion of the
British populace, was the crisis of 1833, in particular the signing of the Treaty of Unkiar Skelessi between Russia and
Turkey by which the Ottoman Empire virtually became a
protectorate of great Russian State.
The policy of watchful guidance for Turkeys territorial
integrity which was pursued for more than twenty years after 1833 is explained in large measure by the fact that the
British peoble recognized the real importance of Turkey to
their economic prosperity and to their access to India.
Frank E. Bailey, i b i d s . 39-40 ve 64
Pendajt des siecles, la Turquie a 6t6 pour les grandes
puissances de lEurope, non pas prcisfcment un camp de bataille, mais un terrain de competition et de discorde. Selon les
previsions .de quelques hommes politiques, elle devrait le rester jusqua sa mort, c est -- dire jusquau demembrement complet et definitif de lEmpire ottoman.
Avant de dcider la liquidation* de lEmpire ottoman,
on fera bien de sentendre sur la faon de le remplacer, soit
en Europe, soit e> Asie.
Maurice Pemot, la Question True, Paris, 1923,
s. 221 ve 222.
Bu dostluk ve koruyuculuktan ngiltere, XIX. yz yln
sonlarna doru vazgeer. Osmanl mparatorluunu korumak
yerine, onu paralamaya ynelir. Osmanl Devletini brakp,
Rusya'nn dostluunu salamaya alr.
Doan Avctolu, Mill Kurtulu Tarihi, op, cit.r
s. 39.

456

mal: Neden bu kadar uzun yaad? Neden can eki


mesi bu kadar uzun srd?
Trkiyenin stratejik nemi inanc, doru sorulmam
bir soruya verilen geri ve korkak bir cevaptr. Doru so
ruyu sorabilmek de bir yrek iidir; hasta adam can e
kiirken, evinin ke banda olduunu syleyerek ya
ayacana inanmak, hastaln btn toplumsal vcuda
yayldn anlatyor.
Hastalk yaylyor; vcuttan kafalara geiyor Fuat
Paa, Fransa Bykelisi Thouvenel'e, Siz. bizi abuk
krlp dalacak m sanyorsunuz? diye soruyor. Ceva
b, yine Fuat Paa veriyor: Yanlnz var. Salaml
mz sizin ordularnza dayanyor, onun iin uydurma de
ildir34. Bir dileri bakan ve babakana, bir halka ve
bir aydn takmna bu inancn yerlemesi kadar ac ne
olabilir?
Trkiye'nin stratejik nemi inanc, aalk komplek
si ile i ie geliiyor.
Namk Kemal, bretin ilk saysnda. Haziran 1872 ta
rihinde yazyor: Rusya Sivastopol tahkim ediyormu.
Mancnkla kaldrp da zerimize mi atacak?35. Kemal
Bey, katksz bir Russofob'tur; btn yazlarnda bir Rus
ya tehlikesi ve Rusya dmanl yer alyor. Ekliyor: Rus
ya, imdi Avrupa zerinde olan teebbsatn vafcti m
saide talik etti; Asya ile urayor, stanbul'a deil Hind'e
gidiyor. Russofob Kemal Bey, Rusya tehlikesinin azald
n haber veriyor.
Peki neden? Kemal Beyin cevabn aktaryorum: Bu
na en byk sebep ise Bismarck Hazretlerinin dehet-i
vcududur. Bu zat, baya hibir ey altnda ezilmemek
anndan olan efkr beere bir bar giran oldu. ti gibi
yapaca bilinmez, zaman gibi nne durulmaz bir hale
geldi. Buralarda 'bakalm felek ne yapar? denildii ma
kamda Avrupada 'bakalm Bismarck ne yapar!' denili
yor. D faktr karsnda eziklik sz konusu olunca ay
rm ortadan kalkyor; Kemal Bey, i zgrlklerde hedef
setii Fuat Paa ile birleiyor.
Bu haysiyette bir adam meydanda, Avrupa dahili

457

nin en kudretli olan kavmi onun elinde ve hele Fransa'


nn felketi ahiresi gz nnde iken ark meselesi gibi
cihan medeniyette mevcut olan menafiin kaffesini do
rudan doruya veya dolaysyla tealluku zahir olan bir
fitnei naimeyi uyandrmaya kim cesaret edebilir? Ak;
Dou Sorununun uygarln kar dmlerinden birisi
olduu belirtiliyor, Bismarck ve liderliindeki Almanya
varken, bu dme kim dokunabilir, Kemal Bey bunu
soruyor.
Hasl biz her vakit Avrupann kefalet ve muavene
tinden emin:z (*). Trkiye'de ad yasaa km nc
aydnlardan birisi ve bata geleni Kemal Bey, kurtar
maya alt devletini Avrupann kefaletinde sayyor.
Daha ileri de gidiyor. bret'te bir baka yazsnda istik
balimiz emindir diyor ve nedenini aklyor. stikbali
miz emindir: nk bir zamandanberi bir dereceye ka
dar medeniyet aleminde saltanat srmeye balad g
rlmekte olan muvazenei dveliye efkrnn mabikilhayat burann istikllidir86. Hem aktarlmas ve hem de alt
izilmesi gerekiyor; Namk Kemal, Trkiye'nin stratejik
neminden deil, devletler aras dengeden, muvazene-i
dveliye, sz ediyor. Ayrca net bir biimde, denizler
ve boazlardaki istihkm kapasitesini, devletler aras den
genin dayanaklarndan birisi sayyor. Aktaryorum: Mu
vazene-i dveliye imdiki halde ve bahusus deniz lm
lar malm olan haysiyette bulunduka Avrupa'nn altn
stne getirmek gze alnmazsa veyahut semavata be
dava bir sefer etmeye merak olunmazsa sahillerimize
yanalamaz. Trkiye sahillerine silhl bir tecavzn
(*) Kemal Beye hakszlk yaplmasn istemiyorum; K e
mal, bunu hem iane sayyor ve hem de bunun sona erme
sini diliyor.
Hasl biz her vakit Avrupann kefalet ve muavenetinden
eminiz. u kadar var ki gnai iane ile yaamay istemez. Bi
naenaleyh bize gre muktezay hamiyet kendimizi her kime
kar olursa olsun kendi kuvvetimizle muhafazaya almak
tr.
Mustafa Nihat zn, Namtk Kemal ve lir e t Ga
zetesi, stanbul, 193i, s. 37.

458

b ir Avrupa savana ve sonunda semavata bedava bir


sefere. Kemal Bey byk insan kaybn anlatmak istiyor,
yol aacama inanyor.
Aydn zerine Tezlerde Trk aydnn eyleminin r
n alyorum. Aalk kompleksi ykl devletler dengesi
ve bunun arptlm kalnts Trkiyenin stratejik nemi
inanc, bu yntemi bir kez daha somutlatrmak olana
n veriyor. Hnkr skelesi Anlamas, Osmanl insan
nn ve mnevverinin bir eylemidir; Mehmet Ali Paann
ilerleyii karsnda yardmdan uzak duran, daha nce
Osmanl mparatorluu'ndan ilk kez bir bamsz devlet,
Helen Devleti, kuruluunu desteklemi olan Birleik Kral
lk, 1833 tarihli Trkiye-Rusya Anlamas zerine ar te
l gsteriyor ve diplomatik szckle, Trkiye'ye yardm
iin Trkiyeye yalvaryor. kinci eyle/n Krm Sava olu
yor ve Trkiye bir byk savanda, yakn tarihte ilk kez,
stedii mttefikleri ve Bat'nn byk devletlerini arka
sndan srklyor.
Krm Sava ve sonuca balayan Paris Anlamas
zerinde durulmas gerekiyor. Trk tarihinin bu byk
tahrifat da dzeltilmeyi bekliyor. Bu savaa artk, bir
yanyla Trkiyenin bir Avrupa Devleti saylmas ve dier
yanyla da romanesk Florance Nightingale ykleriyle
bakma alkanln geride brakma zaman geldi, gei
yor. Ne yazk, burada yalnzca yeni bir deerlendirmenin
ip ularn sunmak ve bununla yetinmek durumundaym.
Trk tarihiliinin Krm Sava ile sonu anlama
sn tahrif ederek yazmasnn nedenleri var; birisi, yakn
tarihin en nemli asker baarlarndan birisi olarak gr
mek istiyor. Tarihi asker zaferlerle dolu bir devletin, a r t *
kahramanlarn Kanije, Plevne, Anafaratalar trnden hep
savunma savalarndan karmak zorunda kalan bir ulu
sun, asker baarlara susamln ve en kk baar
lar abartmasn anlayla karlamak mmkn grn
yor. Ancak Trk tarih yazmnn bu arptmas, yalnzca
byle bir susamlktan kaynaklanmyor. kincisi ve aaha nemlisi, Osmanl Devletinden Cumhuriyet dnemine

459

de aktarlan d politika eiliminin tek olumlu dayana


olarak duruyor.
Osmanl Devleti'nin son yz ylnn d politika he
deflerinden birisi, hep byk devletlerle birlikte savaa
girmek oldu. Birinci Dnya Savana girii, Enverin
omuzlarna sorumluluk verilerek, bir devlet politikas ol
maktan karlma abalarn fazla ciddiye almamak ge
rekiyor. Krm Savanda da Londrada savaa girmek
yanls politikaclarla bunun kartlar arpyorlar, K
rma Birleik Krallkn mdahale etmesini isteyenler ka
zanyor. Her savata, st dzey yneticiler arasnda,
gr ayrlklar olur; Birinci Dnya Savana Trkiye'
nin girii bir devlet politikas oldu.
Trkiye, Krm Savanda, ngilterenin nlemek iste
mesine karn, Rusya'ya sava iln etti ve arkasndan
ngiltere ile Fransay srkledi. Savan bitiminde imza
lanan Paris Anlamas'm da, devlet olarak varlnn bir
Avrupa garantisine balanmas biiminde deerlendirdi
Bu Anlama ile Trkiye'nin artk bir Avrupa devleti sa
yld masl buradan kaynaklanyor; Trkiye'nin, Avru
pa'nn byk devletlerini koruyucu olarak kabul etmesi
ni gizlemeye yaryor,
Osmanl Devleti artk ayaklan zerinde duramyor;
gl devletler ise paralanmasnda anlaamyorlar, bu
nedenle ayakta tutmaya alyorlar. Krm Savann
knda Rusya Car'nn Osmanl Devleti'nin paylalmasn
hzlandrmak istemesinin rol var. Krm Sava ncesin
de Rusya Can, Birleik Krallk'n Moskova'daki temsilci
sine artk Trk Aysnn (*) lmekte olduunu ve cesedi
kaldrmak iin bir paylama ve sorumluluk plannda an
lalmasnn zamannn geldiini sylyor. Birleik Kral
lk lmn yakn olmad cevabn veriyor.
(*) Ruslar iin, Moskova Prensliinden beri ay bir g
semboldr; glye ve bu arada Trkiere ay diyorlar. Trklerin Ruslara ay demeleri de buradan geliyor, bir Trk teuluu deil. Batllar da kullanyor; Batda Krm Sava yan
llar, bu sava balatabilme kampanyalarn, Rus Aysnm
bir gzn kr etme gereine dayandryorlar.

460

Rusya'nn Trkiye'ye tutum ve baknda hi bir ay


rlk yok: Her gl ya da glenen devlet, zayf ve zayfloyan komusunu ya paralamak istiyor ya da koru
yuculuunu zerine almay planlyor. Bu adan bakld
nda Rusya'nn Trkiye politikas ile ngiltere'nin Dou
Politikas arasnda bir z ayrl grnmyor. Birleik
Krallk da, Trkiyeyi kendine bal tutmak ve bu olmaz
sa do paralamak plann uyguluyor. Ancak zaman za
man her iki devletin Trkiye politikasnda zaman aral' ortaya kabiliyor; Rusyann paralamak istedii za
man Byk Britanya Trkiyeyi kendi koruyuculuu al
tnda korumak istiyor ve vice versa.
Rusyann glenmesi ve Ekim Devrimi'ne doru bir
ikinci snf emperyalist devlet oluu, iki komusu byk
devletin, Polonya ve Osmanl mparatorluklarnn dal
mas ve klmesine denk dyor. Rusya, bu iki byk
imparatorluun klmesini hem hzlandryor ve hem de
bundan pay alyor.
Tarih, Bulgarlar Helenler ile Rusya arasnda dostluk
tohumlar ekiyor. Ayn tarih, Trkler ve Lehler ile Rusya
arasnda ayrk otlar dikiyor.
Rusya, Krm Sava'ndan hemen nce Osmanl top
ra Filistindeki kutsal yerlerin ynetimi nedeniyle Or
todokslarla katolikler arasndaki uyumazlklara mdaha
le etmek, bu uyumazlkta taraf olmak ve Osmanl uy
ruu ortodokslarn koruyuculuunu almak istiyor. Daha
nce Trkiye-Rusya arasnda imzalanm olan Kk
Kaynarca ve Edirne anlamalarnn buna olanak tand
n ileri sryor.
Kk Kaynarca, Aydn zerine Tezlerin daha n
ceki kitaplarndan hatrlanacak, Osmanl tarihinin ilk ve
ok ar yenilgisi oluyor; On Sekizinci yz yl sonlarna
doru Trkiyede modernizasyon abalarnn balama
snda Kk Kaynarca Antlamasnn utancnn byk
rol var. Helenlerin bamszl ve Trkiye mparatorluundan ilk bamsz devletin kn belgeleyen Edir
ne Antlamas, Trklerin kendine gvensizlik duymasnda

461

ok byk bir etkiye sahip; ada aydnn douu ile


ayn tarih kesitine dyor.
Msr'dan Vali Mehmet Ali Paann Osmanl tahtn
tehdit yryne kmas ve Rusya Carnn Hnkr s
ketesi Anlamas ile Anadolu yakasna Rus askerlerini
yarak sultan korumay kabul etmesi gerek bir dnm
noktas oluyor. Artk Trk yneticilerine bir koruyucu
vfe domaya balayan Trk aydnna da bir dayanak ara
ma tutkusu girip yerleiyor ve giderek bir kiilik otmaya
balyor.
1853 yl Nisan aynda, Lord Canningin Londradan
stanbul'a byk eli olarak gelmesi. Byk Britanyay
koruyucu semek isteyen parti de byk sevin yarat
yor. Trkiyede vulgar ilerici tarihin, zamann Trk yne
ticilerini Canning'in adamlar olarak resmetmesine kar
lk zamann Trk yneticileri de kendi adamlarnn Byk
Britanya bykelisi atandn dnyoriar. Canning,
Londradan daha militan bir Trkiye'yi yaatma politika
snn ampiyonluunu yapyor ve zaman zaman Londra
ve stanbul saraylarnn tanmad insiyatif kullanyor.
Ingiliz tarihileri, Krm Sava iin, savan kn
daki paymz ne olursa olsun, kiisel kahramanlklar b ir
yana, Krm Sava'nn tarihin utan verici bir sayfas/
olduunu yazyoriar. VVhatever our apportionment of responsibflity for the war, except for individual heroism it
makes an inglorious page of history37. Sava, ngiliz or
dusu iin bir perianlk olarak ortaya kyor ve gsz
ln kantlyor. Rusya ordusu ise perianlkta Byk
Britanyay geride brakyor (*). Trk Ordusu da, Krm Savanda her cepheye iyi balyor ve sonunda kaybedi
yor.
Though tttfs war has often been called unnecessary
or fruitless, to his death Gladstone vievved it as one
(*) Krm Sava Londrada hkmetler deitiriyor. Or
dularn sava perianl, dnyada ilk kez hemireliin bir
meslek haline gelmesine yol ayor. Rusyada kleliin ilga
edilmesinde, Krm Savann Rusyann hi de bir ay kadar
gl olmadn gstermesinin etkisi hi tartlmyor.

462

fouflht to vindicate the public law of Europe, while no>


modernit British war war more strongly desired by the
people o t large38. Bir cmle, ngiliz tarih yazclnn
Krm Sava ile ilgili olarak ortaya kard izgiyi
zetliyor. Bu savan gereksiz olduu, yneticilerin sa
vaa Avrupa dzeninin korunmas asndan baktklar
ve btn bunlarn tesinde Birleik Krallk'ta sokaktaki
insann, modern zamanlarda en ok Krm Sava'n iste
dii bir arada yazlyor. Bunun bir nedeni var; 1848 htill
dalgas, 1851 ylna doru geri ekilirken yerini koyu bir
gericilik salgnna brakyor. Dnyann gericilik sanana tutulduu bir dnemde Filtetin'deki kutsal yerlerin y
netimindeki katolik papazlar ile ortodoks rahipler ara
sndaki srtme. Bat Avrupa insannn en nemli soru
nu olabiliyor.
Rusya. stanbula Prens Menikof bakanlnda b
yk bir heyet gnderiyor. Lord Stratford Canning. Tr
kiye'nin bara ihtiyac olduuna inanyor ve Trkiye'ye
Rusya'y idare etmesini neriyor; Trkiye'nin Kk Kay
narca ve Edirne Antlamos'n teyid etmesinin bunalm
zebileceini dnyor. Trkiye ise geleceini bir sa
vaa balama benziyor; Rusya ile sava. ngiltere ile
ittifak getirecek, byle dnlyor.
Trkiye, Menikof Kurulunun nerilerini reddediyor
Londra'da panik havas esiyor. Byk Britanya Hkme
ti, donanmasna, Fransa ile anlaarak, anakkale azn
da Beike Koyuna hareket etmesi ve beklemesini emre
diyor (*). Rusya, katoliklerin youn bulunduu Eflak(*) Tarih nasl yazlr ve insanlarn dnceleri deil de
donanmalarn ve ordularn hareket tarihi zerinde nasl ay
rlk olur; .ok artc sorular var.
Trk tarihinin altn stne getirdiim tezimi akayla,
alayla, aknlkla karlayanlara, biraz da kukuculuu tav
siye ediyorum. Trk tarihi ters yazlmtr; dzeltmek zor ol
muyor.
Menikofun stanbuldan eli bo dnmesi zerine Rus
ya, saya iln etmeksizin askerlerini Prut nehrini aarak Bu
dana soktu. Artk Rusya, Osmanl Devletine karg aka ha
rekete gemiti. Bu sebeple, ortak bir Ingiliz-Fransz donan

463

Bodan Eyaletleri'ne giriyor ve igal ediyor Fransa, B


yk Britanya, Avusturya, Prusya, harekete geiyor; sa
va nlemek, zamann Avrupa Politikas olarak beliriyor.
Hazrlanan Viyana Notas, byk lde, statkonun ko
runmasn amalyor; ar kabul ediyor, Trkiye reddedi
yor. Trk tarih yazmnn Stratford Canning'in dileklerini
buyruk saydn kaydettii Trk vezirleri, Byk Britan
ya bykelisinin itidal tavsiyelerini bir kenara atyor.
Encyclopedia Britanica, Krm Savann bu aama
s iin, The Turks had by now sensed that they could
provoke a crisis and in the longrun obtain British and
French support39, Trkler bir bunalm yaratabileceklerini
ve uzun dnemde de Briti ve Fransz desteini salaya
bileceklerini anladlar, diye yazyor. Trkiye, Rusya'ya
sava iln ediyor. Canning, Trkiye'nin bu sava tutu
munu daha da tahrik etmemek iin, Londra'nn, anak
mas 1853 Haziran banda anakkale Boaz dndaki Beike Koyuna demir att. ar Nikolann hesab yanl km,
ngiltere ile Fransa beraberce kendisine kar harekete ge
miti.
Prof. Dr. Fahir Armaolu, Siyas Tarih 1789-1960,
1973, s. 139.
ngiliz tarihileri tersini yazyor; nce Fransz-lngiliz Do
nanmasnn Beike Koyuna geldiini ve sonra da Rus asker
lerinin Eflk-Bodana girdiini belirtiyor. Ancak tarihleri b
rakyorum, ok okunan ansiklopedilerden aktaryorum.
-On June 2 the British fleet was ordered to Beika bay,
just outside the Dardanelles, where it arrived on June 13, to
be joined by a French squadron next day. Nicholas I, determined to uphold Russias position, on June 27 ordered the
occupation of principalitalities of Moldavia and Walachia, and
the Russian forces crossed the Prut on July 4.
Encyclopedia Britanica, Cilt 6, s. 760.
Byk Britanya Donanmas 13 Haziran gn anajckale
nne geliyor, bir gn sonra Fransz filosu katlyor. ar, 27
Haziran gn kuvvetlerine Eflak-Bodan igal emri veriyor
ve Rus kuvvetleri 4 Temmuz gn Prutu geiyor.
Eflak-Bodann igali, ngillz Donanmasnn anakkale
nnde demirlemesinden sonra gerekleiyor. Sava srasnda,
Avusturyann bir ltimatomu zerine, Rusya, Eflak-Bodan
boaltyor.

464

kale kapsndaki donanmann stanbula getirilmesini em


rini geciktiriyor, uygulamaya koymuyor. Sava iln etmi
olmakla birlikte henz atma balamamtr; engelle
nebilecei dnlyor. Trkiye, Ruslarn igalindeki
Memleketeyn'e hcum ediyor. Rusya, Trkiyeye sava
iln ediyor ve Fransz-Byk Britanya Donanmas Boaz'a
iniyor. Rusya, Sinop nndeki Trk filosunu tahrip edi
yor. Byk Britanya ve Fransa, Trkiye savana katl
yor.
Krm Sava, Trkiyenin sava politikasnda bir so
mut doruk oluyor; Trkiye, geleceini, byk savalarda,
sava kazanma ans kesin grnen byk devletlerle
savamaya balyor. Krm'da istediini elde ederken, 77
Savanda Rusya karsnda Batl mttefiklerini bulam
yor, byk bir yenilgiyle karlayor. 1870 Sava'nn ga
libi Almanyann Birinci Dnya Savann da galibi ola
cana inanyor ve ansn Almanya ile birlikte deniyor,
kaybediyor. kinci Dnya Sava srasnda Sovyetler Bir
lii karsnda ikiye ayrlm Bat dnyas, Trkiyenin ka
ra r vermesini gletiriyor ve Almanya ile Byk Britan
ya saflar arasnda gidip geliyor (*). Bu kararszln kin
c i Dnya Sava sonuna doru gidermek iin acele edi
yor; yenik Almanya'ya sava iln etmekle birlikte yeni
bir savan ateli taraftarlar arasna katlyor. Kore Sava'na kadar scak bir atma bulamaynca Souk Savan en kzgn noktas olmaya adayln koyuyor ve
Souk Savan ac meyvelerinden mmkn en byk
pay almaya zen gsteriyor.
Krm Sava, Trk tarih yazclnda bir tahrifattr;
dzeltme ynnde ip ularn dkmeyi srdryorum. Ku
kusuz tahrifatn kkeninde, Trkiye'nin temel d politika
yneliini maskelemek amac yer alyor. Souk Savan
k ile Krm Savann oluumuna Trkiyenin katks,
Tezlere kadar, srekli gzlerden uzak tutuluyor. Birisi
(*) Trkiye zerine Tezlerin ikinci kitabnda, kinci Sa
va sonrasndan sonraki Trkiyenin sava araynn zmle
mesi de yer alyor.

465

F .: 30

Trkiye'nin stratejik nemini ve dieri de Trkiye iia


devletler aras dengenin varln gstermede ie yaryor.
On Dokuzuncu yz yla ait Trkiye iin devletler aras
dengenin varl. Cumhuriyet dneminde ve zellikle So
uk Sava dneminde Trkiyenin stratejik nemi inan
cna dnyor.
Tezi yazyorum: Trkiyenin stratejik nemi inanc,
en gl kapitalist devletin, Trkiye'de sosyalizmin ku
rulmasna izin vermeyecei inancna zdetir. Giderek,
dtan ok ie ynelik etki iin kullanlyor.
topya, akln toplum yapsna uygulanmasn anla
tyor. Polisiye, tekelci aamada, insan ldrme zanaat
nn aklc zmlemesi oluyor. Stratejik nem ise akln
bayalatrlmasdr; hi bir birikime dayanmyor ve yntemsiz bir dnme abasyla snrl kalyor.
Byk korkular yaratmadan, stratejik nemi anlat
mak imknsz grnyor.
Stratejik nem, rktlm akln uzantsdr.
Stratejik nem inanc, Trk aydnnn fazlasdr. Akl
c yntemlerin gelime eksikliine dayanyor. topya ve
polisiye geleneinin eksikliiyle stratejik nemin varl
ayn kaynaktan geliyor.
Devam ediyorum ve Krm Sava'na dnyorum.
arptma, ssleme ile birlikte ortaya kyor. Maskelemek
iin, zaman zaman, sslemeye gerek duyuluyor. Krm
Sava, Florance Nightingalei ortaya karyor ve hemireciliin stanbuldaki kurucusu Florance Nightingale de
Krm Savan sslyor. Krm Savanda Fransz ve n
giliz m ttefikler ile Trkler byk kayplar veriyor. Ya
rallar ve salgn hastalklarn kurbanlaryla stanbul, ok
byk bir hastahaneye dntrlyor. Florance Nightin
gale adl ngiliz kz, hasta ve yaral ngiliz subaylaryla
erlerine salk hizmetleri gtrebilmek iin yeni bir mes
lei, hemirelii de rgtlemek ve gelitirmek zorunda
kalyor. Birleik Krallk'ta, stanbul'daki- zverili Florancen ynetiminde yaral ve hastalara bakmak, asil kadn
ve gen kzlar saran bir moda ve yurtseverlik gsterisi
oluyor; stanbula akn ediyorlar.

'6te

Hastalara bakarken stanbul'daki ok sayda ngiliz


subaylaryla gece elenceleri de dzenlemeyi ihmal etmi
yorlar. Msr'dan gelmeye balayan daha Batl Msrl
prens ve prenseslerin de katlmasyla stanbul'un yaa
mn ok byk lde deitiriyorlar. Buna Osmanl sa
raynn kadn ve erkekleri ile yeni yetien aydnlar da
katlyor (*). stanbula gece yaam ve yeni bir ahlk
geliyor.
Yalnz Florance Nightingale, yalnz Bykdere ve
Peradaki gece elenceleri, balolar, yalnz bu balolara ka
tlan, ancak henz ubuk imekten bakasn becereme
yen yeni aydnlarn, yeni Trk erkeklerinin arkalarndan
braktklar ttn kokusunu giderebilmek iin ngilzlerin
evlerini en az gn havalandrma zorunda kalmalar
m? Yalnz bunlar m, Krm Sava'nn stanbul'a brak
tklarnn yazm?
Krm Savann yazm, Trk tarihiliinin en byk
arptmalarndan birisidir.
Aktaryorum: stanbuldaki Fransz Birlii Kumanda
n General Larcheyin araclyla Fransz Sefiri M. Thouvenal, Beyolunda bir polis karakolu kurma izni ald.
Jandarmalarmz birok olayda faydal oldular. Ama ne
yazk ki yakalananlar daima eliliklerine haber verilme
sini istiyor, bu sefaretler de onlar serbest brakyordu40.
Asil bir kadnn Krm Sava anlarndan Franszlarn s
tanbulda kendi jandarma rgt ve karakolunu kurduk(*) Cevdet Paann bu gelimelere ok kzd ve bunlar
ayplad anlalyor.
Krm muharebesi bize byk bir ibret olup da kendi
mize eki dzen vermek lzm gelirken bir garip sefahat ka
plar ald. tedenberi harem- hmayun kadnlar bir yere
kp gezmez iken ol vakittenberi arabalar ile her yere gider
oldular. Diledikleri gibi sefahat eder oldular. Hele manzure-i
hmayun olan Serfiraz Kadn pek ziyade arp tard. Etvar-u
harekt namusa dokunur raddelere vard.
Cevdet Paa, Tezakir 13-20, Ankara, 1960, s. 8.
Sarayl Serfiraz Kadn, sevgilisi kk fesli, Ermeni al
gc genci, kendisinden yz evirmesi zerine ldrtt; eli
likler bunu bir diplomatik sorun yaptlar.

467

lan reniliyor. Ancak bir smrgede sz konusu olabi


lir; Fransz jandarmann gc Trklere yetebiliyor, Trk
olmayanlar eitli elilikler koruyor.
Sra ngilizlere geliyor;, bunun iin de Trk Genel
Kurmay'nn yazd tarihten aktarma yapmak gerekiyor.
Yapyorum: Hkmet byle skntl bir durumda iken
ngilizier, Trk-ngiliz Mukavemet Ordusu ad ile bir or
du kurulmasn nerdiler. Bu ordu iin Osmanl Devletinden 25.000 asker istenilmiti. ngiliz subaylarnn neza
reti altnda yetitirilecek olan bu ordu; ngilizlerin srar
zerine, stanbul'da kurulmaa baland41. Trk Silhl
Kuvvetleri Tarihinden reniliyor; Trkiyeyi kurtarmak
iin Trklere mttefik yaplan ngilizier, nce Trkiyede
yeni ve kendi kumandanlar altnda bir ordu kuruyorlar.
Bu ordu iin ayrlm olan ngiliz subaylar, Osmanl su
baylar gibi saylacaklard. Byle devam ediyor ve un
lar ekleniyor: ngiliz subaylar, kurulan bu orduyu m
kemmel duruma getirinceye kadar stanbulda almak
istiyorlard. Bykderedeki sefaret saray, ngiliz-Trk
Ordusu'nun karargh olmutu. Vilyetlerden getirilen as
kerler, bunlarn emrine veriliyordu. Krm Sava, Trk
askerlerinin ngiliz subaylarnn emrine verilmesine ve
Trkiyede Trk olmayan bir ordunun kurulmasna yol a
yordu (*). Kuruldu.
(*) zel Ordu, daha sonra sorun oldu.
Ksa zamanda says 10.0001 bulan bu askerler, dzenli
bir eitim sayesinde iyi bir duruma gelmilerdi. Fakat bir s
re sonra disiplinsiz hareketlerin belirmesi yznden, bu kuv
vetleri, Bykdereden kaldrmak zorunluluu dodu, ancak
nerede kullanlaca hakknda tereddtler belirdi. Bunlar ne
ngilizier ne de OsmanlIlar, kendi birlikleri arasna sokmay
uygun bulmadlar. Sivastopoln alnmasndan sonra bunlar
Kere gnderildi. Topusu skdarda kald. Svarileri Bykekmeceye gnderildi. Bar yaplncaya kadar burada kald
lar.
Genelkurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Silh
l Kuvvetleri Tarihi, III nc Cilt 5 net Ksm 17931908, Ankara, 1978, s. 463.

466

Yntemle ilgili bir paranteze gerek duyuyorum: Ye


ni olan kaynaklar deil, kaynaklarn kullanmdr. Fransz
larn zel jandarma karakollar, ngilizlerin zel ordu kur
mu olduklarn kefetmek iin yeni ariv almalarna
gerek yok; bunlar var. Ancak, bu olgular mevcut tarih
yazmnn kullanmnn dnda kalyor; az okunan ya da
az kullanlan metinlerde duruyor. kincisi, bunlar, l
olarak durduklar yerlerden harekete geirmek, bunlar
canlandrmak, bunlar grnr hale getirmek, yalnzca
baka bir bak asyla mmkn oluyor.
Bilim, bir baktr.
Eer bak varsa, yeni olgular dizilmekte gecikmi
yor; dondurulmu olgular, harekete geiyor.
Hareket etmeyen olgunun var olduu netlikle sy
lenebilir mi?
Dizilen bir olguyu aktarmann srasdr; bir AmerikanTrkiye uzman, Roderic Davison, Krm Sava srasnda
stanbuldaki Fransz ve ngiliz askerlerini, bir tr igal,
a kind of foreign occupation, olarak niteliyor ve bunu,
ayn tarihlerde Commodore Perrynin gemileriyle Asyann
dousunu Bat smrgeciliine amasna benzetiyor (*).
Hi solcu olmayan bir Amerikan uzman, Krm Sava'n,
Trkiye'nin igali olarak nitelerken Trk tarih yazcl,
Krm Sava sonucunda Trkiyenin bir Avrupa devleti
sayldn ileri srerek, bu sava, Trk tarihinin onurla
rndan birisi dzeyine karmaya alyor.
(*) The beginnigs of the later phase of the Tanzimat
may as plausibly be found in 1854, the year in which the Bri
tish and French became the allies of Turkey against Russia.
Though most of the foreign troops went on to fronts first in
Bulgaria and then in Crimea, the Turkish Capital wast host
to a kind of foreign occupation from 1854 to 1856, at about
the same period when Commodore Perrys ships appeared in
Edo Bay. Turkish ministers could not easily avoid the diplomatic pressures exerted on them by the ambassadors of their
military allies.
Robert E. Ward-Dankwart A. Rustou>, Polltical Modernization in Japan and Turkey, Princeton n isity Press, 196i, s. 97-98.

469

Bir lke nasl Avrupa Devleti saylyor ve bu sa


ym kim yapyor? Bugn futbolda Avrupa Kupalarn
dzenleyen bir kurulu var; devletleri ktalara gre hangi
kurulu ayryor? Ky camii avlusundaki tartmalar ta
rih yazmna getirmenin gz alc rneklerinden birisi bu
rada yatyor.
Avrupa devleti saylma masalndan kvan duymak,
bir smrge insan hazzdr; Trkiyenin smrgeleme
sresince bir nemli adm, byle bir masal ile maskele
niyor. Krm Sava, hangi cepheden baklrsa baklsn
Trkiyenin smrgeleme sreci iinde bir nemli adm
dr; bir baka cephe ile ilgili olarak iktisat Refii k
r Suvladan aktaryorum. Tanzimat dnemi d borlan
malar zerine yapt incelemede Profesr Suvla, un
lar ileri sryor: Osmanl mparatorluuna Garp mem
leketlerinin kredisinden istifade imknn temin eden Tan
zimatn vadedip bir trl meydana getiremedii slahat
tan ziyade, 1854 Krm harbi dolaysyla Fransa ve ngil
tere ile aktedilen asker ittifaktr43. Gayet ak; Trki
yede d borlanma r ve bununla birlikte Dyunu
Umumiye ad altnda Trkiye .ekonomi ve politikasna ipo
tek konulmas, Tanzimatla ve vulgar zmlemelerin pek
abartt 1838 Trk-ngiliz Ticaret Anlamasyla deil, K
rm Sava ile balyor. Aktarma sryor: Osmanl m
paratorluu yabanc krediden istifade imknn - bu harp
ten sonra - derhal istismar etmi, harp ve isyan masraf
lar, devaml bte aklar ve nihayet bizzat Dyunu
Umumiye mrettebat hep bu zahiren kolay ve klfetsiz
yabanc istikrazlar haslatyla karlanmtr. lerisi d
nlmeden daha ziyade yevmn cedit rzkun cedit (yeni
gn yeni rzktr, y.k.) prensibine uyulmu ve 40-50 sene
iinde harici istikrazlar bir gibi bymtr. Trkiye,
d borlarn cenderesi iinde, gerekten yerinden kmldayamayan bir lke haline geliyor.
Borlu, ba eiyor.
Osmanl Devleti, ykseli dneminde kendisini tm
Avrupa devletlerinden ok stn gryor. stnlk, Os
manlI padiahnn dier krallara yazm olduu mektup-

470

.larda ok ak olarak grlyor; bu. Aydn zerine Tezler'in daha nceki kitaplarnda yazld. Dier devletlere
ikinci snf devletler olarak bakma, Osmanl saraynda
yabanc elilerin kabul merasimlerinde de ortaya k
yor; elilerin balarna vurularak uygun selm vermele
rinin saland olaylar biliniyor. Osmanl Devleti, g
kaybettike, g kayb yaplan anlamalarla belli oluyor,
zellikle Karlofa Anlamasndan sonra elilere daha
saygl davranyor.
Ancak On Dokuzuncu yz yln ortalarna yaklancaya kadar, Osmanl padiahlarnn stnlk iddialarn
da, dier tm devletleri kendisinden aa grmelerinde
ve bunun sonucu olarak yabanc elilere hakaret de ie
ren kabul trenleri dzenlemelerinde, zle ilgili, bir de
iiklik olmuyor. Daha 1830 yllarnda Trk Ordusunda
hizmet eden General Von Moltke, Trkiye mektuplarn
c a , yabanc elilerin Osmanl Padiahlarm grebilme
lerinin, huzura kabul edilmelerinin ne kadar g olduu
nu kaydettikten sonra, unlar yazyor: Bu saadete eri
en eliyi iki kapcba kollarndan smsk tutarak g
trr ve iyice eilerek reveranslar yapmaya mecbur eder
lerdi. Eliler padiaha nutuklarn sylerlerdi, fakat bun
lar ancak bir ka kelime ile tercme olunurdu, bundan
sonra da hediyelerini sunabilirlerdi. Hametli padiah
vezirine, bir eyler sylemesi iin iaret ederdi, bylece
de i bitmi olurdu43. Yenilgiler ve yenilgileri kayda ge
iren anlamalar, stnlk duygusunu kemiriyor.
Daha sonraki yllarda Feldmareal Von Moltke, ayn
mektubunda ekliyor: Ta on sene nceye gelinceye ka
dar huzura kabul byle, yahut pek az farkl olagelmiti.
Yenierilerin yok edilmesinden sonra, yahut daha doru
su Ruslarn Trklere, artk yenilmez olmadklarn biraz
rettiklerinden beri bu usul ortadan kalkmtr, fakat pa
diahla temas btn Avrupa hkmdarlaryla olduun
dan daha gtr. Glk, Krm Savandan sonra t
myle ortadan kalkyor; stnlk duygusu tm bir dejemerasyona uruyor.
imdi de Enver Ziya Karaln Osmanl Tarihinden ak-

471

taryorum. yle yazyor: Abdlmecid'e gelinceye kadar,


Osmanl padiahlar yalnz nian vermiler, fakat kendi
leri almamlard44. Gerek byklk vermek, ancak kar
lnda almamakla zdeleiyor. Krm Sava (*) nedeni
ve sonucunda bu zdelik bozuluyor. Enver Ziya Karar
dan aktarmay srdryorum: Padiahlar, Krallk hane
danlarna mensup kimselerin yaptklar ziyaretleri de iade
etmezlerdi. Abdlmecid, Krm muharebesine itirak et
mek zere stanbul'a gelen Prens Napolyon'a ziyaretini
Fransz eliliine gitmek suretiyle iade etmiti. Devam
da var. Krm muharebesi vesilesiyle Fransa ile Osmanl
devleti arasnda dostluk balarnn sklatrlmas zeri
ne, Fransa mparatoru, Abdlmecid'e Lejyon Donr ni
(*) Krm Sava, ne kadar bir Trk Sava oldu, so
rulmas gerekiyor. Cevaba katkda bulunabilmek iin Genel
Kurmay tarafndan yazlan Tarihten aktarma gereini duyu
yorum.
415 Eyllde Eskikale blgesine karma yaplmasna ba
land. Drt gn iinde 58,000 kiilik bir kuvvet ve btn mal
zeme kyya kartlmt. Karaya kan kuvvetlerin 26,000 i.
ngiliz, 25,000 i Fransz ve 7,000 i Trkt.
,
Karaya kan Mttefik kuvvetleri 19 Eyll 1854 gn Svastopola doru harekete gemiti. 40,000 kiilik bir Rus Or
dusu ise Sivastopol ynn kapayan Alma deresi gney srt
larn tutmutu.
Bu savalarda Rus kayb 7,000, mttefik kayb 3,300 ka
dard.
Ruslar, 5 Kasm 1854 gtin 33,000 kiilik bir kuvvetle n
giliz ve Fransz birliklerine taarruz ettilerse de yaplan mu
harebe sonunda fazla kayp vererek ekildiler.
Bu srada mttefikler, Rumelideki Osmanl Ordusunun
Krma geirilmesini nerdiler. Osmanl Hkmeti, istemiyerek bunu kabul etmek zorunda kald.
1854 Aralk ay ortalarndan balayarak drt ay iersin
de 60,000 insan, 12,000 hayvan, 18 bataryalk bir Osmanl Or
dusu Varna ve Szebludan gemilere bindirilerek Grleveye karld. Bu kuvvetler, burada Prekop berzahndan gelen,
yolu gzetleyeceklerdi.
Genel Kurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Si
lhl Kuvvetleri Tarihi, 111 nc cilt, 5 nci Ksm
1793-1908, Ankara, 1978, s. 461-462.
Trk kuvvetleri, yedek g olarak kullanlyor.

472

ann teklif etti. Abdlmecid de bu nian kabul etmede


tereddt gstermedi. Bu suretle de ilk defa olarak bir
Osmanl padiah bir yabanc hkmdarn niann g
sne takt. te Trk tarih yazmnn Trkiye'nin Avrupa Devleti sayld safsatasn ileri srerek kutsallatr
d Paris Anlamas, byle bir gelimeyi sergiliyor. Pa
ris Anlamas ile Trkiye, Avrupa Devletlerine kar sr
drd stnlk tutumunu resmen ve fiilen brakyor.
Bu grnrdedir; bir devlet eer varln, devletler
aras dengeye ve bunun dumura uram biimi olan stra
tejik nem inancna dayandryorsa, devletler arasnda
eitlik isteinden de vazgemi oluyor. Daha ak yaz
labilir ; stnlk kompleksi hemen aalk kompleksine
dnyor.
stnlk kompleksi ile aalk kompleksi birbirini
her zaman tamamlyor. Trk Tarih Tezi ya da Gne
Dil Teorisi, Trkler iin, bir stnlk kompleksi olarak
gsteriliyor. Aslnda bir aalk duygusunu atma girii
mi oluyor.
Krm Sava srasnda stanbul'u yaayan bir asil
kadn, unlar yazyor: Bugn Reid Paa Fransz Sefi
rini ziyarete geldi. Trk tarihinde ilk olarak bir sadrazam,
bir sefiri ziyaret ediyordu (*). Krm Sava bir dn
noktasdr; devlet bakanlarmn balarn emeye bala
masn, babakanlarn ba emeleri izliyor ve nnde
ba eilenler giderek deiiyor (**). Yirminci yz yln
(*) Yine ok yakn bir tarihte bir vezir, sefirimize bir
sayg ifadesi olarak bundan byle resmi yazlarda lm Hristiyanlar iin gebermi sznn kullanlmayacan syle
mi.
Hakikaten herey ok deiti. Trkler daha anlayl ol
dular.
La Baronne Durand de Fontmagne, Krm. Harbi
Srasnda stanbul, stanbul, 1977, s. 193 ve 194.
(**) Hareket Ordusunun stanbula giriini nlemek iin
baterctnan nnde eilmek gerekiyor.
Bunun iin Vkel Meclisi adna Hariciye Nazn Rifat
Paa, ngiliz Bykelisinin ziyaretine gelerek, elilik batercman Fitzmauricein mebuslar heyetine katlmasn istedi.

473

.bana doru, artk nnde ba eilenler elilik terc


manlar oluyorlar ve bunu i adamlar ve banka mdrleri izliyor (*). Kurtulu Savafnn yaratt da kar g
venle bir onurlu davran Souk Sava ile birlikte ne
srlen Trkiye'nin stratejik nemi inancyla yeniden ke
sintiye uruyor ve ayn merdiven inii tekrarlanyor.
Bu blmn sonuna yaklayorum.
Ynetici snflarn arptmas bakadr; bu arptma
y Trk aydnnn iermesi iin ayr nedenler gerekiyor,
var. Krm Sava'n sonulandran Paris Anlamas ile
yeniliki Trk aydn yenilik programlar iin bir dayanak
belge bulduunu dnyor. Avrupa, Trkiye'nin henz
paralanmasnda karara varamad iin yaatacak l
de modernizasyon abalarnn destekisi grnmeyi ter
cih ediyor (**). Paris Anlamas, bir adm daha atarak,
Hkmet byle bir yardm isterken unu dnyordu: Me
rutiyete kar bir saldn olmadna bir yabanc ve zellikle bir
ngiliz tank olursa, Hareket Ordusu iin bir iddiann daha
inandrc olmas ihtimali vard.
Sina Akin, 31 Mart Olay, Ankara, 1970, $. 120.
(*) Artk Trkiye Bakanlar Kurulu Bakan, resmen a
rlmad bakentlerde, nc snf adamlaryla grmek
zere kendi bakentini brakabiliyor.
(**) Zamann Byk Britanya Bykelisi Stratford Canningin biyografisinde, Trkiyenin yenilik programlar il
olarak deerlendiriliyor.
ngiliz Elisi, illar ou zaman ac kaan, iyi bir dok
tordu. Tam dozlu illar o zamanki Trk devlet adamlarnn
anlaylarna pek uymuyordu ve Trkiyede yaplmas gereken
devrimler zerinde konumaya balad zaman, doktorlarnn
tlerini hi de ho karlamyorlard.
Canning, Osmanl mparatorluunu Avrupallatrmak
suretiyle ayakta tutma emelindeydi.
Trkiyeyi kendi ramna bile olsa kurtarma kararnday
d.
Stanley Lane-Poole, Lord Stratford Canningin
Trkiye Hatralar, Ankara, 1959, 5. 99 ve 101.
stanbulda ayn zamanda Bykeli olarak bulunan M.
Thouvenel de yle konuuyor: Trkler bo yere ok ac u
rup ve il imi 15?r hastaya benziyor, artk azna hibir ey
almak istemiyor.

474

bunlardan birisini. Islahat Ferman'n. anlama maddele


rinden birisi yapyor (*). Bylece, yeniliki Trk aydn
iin Paris Anlamas her trl giysisinden soyunarak Tr
kiye'yi yeniletirme abalarnn nemli bir dayana ha
line geliyor.
Trkiye'nin bir Avrupa Devleti saylmas masal, bir
nemli yenilik programn, bir uluslararas anlamann
maddesi haline getirilmesini anlatyor. Trkiye stnlk
iddialarn atp, ikinci snf bir Avrupa Devlet saylmay
byk bir kvanca evirmeye balyor.
Bunun hangi snftan olursa olsun bir Avrupa Dev
leti saylma anlamna gelip gelmediini yeniden tart
mak gerekiyor. Genel Kurmay Bakanl Harp Tarihi Da
iresi tarafndan yaynlanan Tarlh'e baklabilir; aktarma
yapmak zorunluluu douyor. nce artk bir klie say
labilecek inan yazlyor: Paris Antlamas iin Devlet
ler 25 ubat 1856'da Paris'te toplandlar. Paris Kongre
La Baronne Durand de Fontmagne, Krm Harbi
Srasnda stanbul, stanbul, 1977, s. 47.
Trkiye hasta adam saylnca yenilik programlan da
il oluyor.
(*) Paris Anlamasnn dokuzuncu maddesi yle yaz
yor
Padiah Hazretleri, tebaalarnn refah iin sarf etmekte
olduklar devaml himmetleri yolunda din ve rk fark gzetilmiyerek, cmlesinin durumunu slah edici olmakla beraber mjparatorluunun hristiyan halk hakknda inayetkr niyetlerini
teyit eden bir yksek ferman hsan buyurmu olduklarndan
ve bu hususta olan asil dncelerine bir delil gstermek is
tediklerinden mstakil iradelerinden sadr olmu olan ibu
yksek fermannn Paris Antlamas Devletlerine tebliini ten
sip buyurmulardr.
Paris Antlamas Devletleri, bu tebliin yksek deerini
isbat ve teyit ederler. uras kesin olarak kararlatrlmtr
.ki bu tebli Padiah Hazretlerinin ne kendi tebaasiyle olan
hkmdarlk ilerine ve ne de Devletlerinin i ilerine ayr
ve birlikte olarak mdahale etmek iin hibir halde Paris Muahadesi Devletlerine bir hak ve selhiyet vermeyecektir.
Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi Cilt VII, An
kara, 1977, s. 6.

475

s ine Osmanl Devleti, Rusya, ngiltere, Fransa ve Piyemonte'den baka Avusturya ve Prusya da katldlar. Os
manlI Devleti, tarihinde ilk defa olarak devletler aras
bir kongreye Avrupa devletleri ile eit haklara sahip ola
rak katlyordu. Burada, daha teknik yazmlarda, Avru
pa Devleti saylma iddias bir Avrupa Kongresi'ne katima
olarak ifade ediliyor. Eitlik iddiasn tartmak gereke
cek; yaplyor.
Tarih'ten hemen izleyen paragraf da aktaryorum:
Paris Bar Antlamas'nn Osmanl Devletine en b
yk kazanc, Avrupa devletleri topluluu iine girmesi,
topraklarnn ve bamszlnn garanti altna alnm ol
mas idi. imdi sormak gerekiyor; bamszl ve top
raklar baka bir devlet tarafndan garanti edilmi bir
devlet, nasl olur da garantr devletlerle eit saylr?
Trkiye'nin varln bir Avrupa Devletleri tayfasna ga
ranti ettirmesini, kendisinin Avrupa saylmasyla eit tu t
masn, ulusal onur asncTan yz kzartc buluyorum.
Bir lkenin toprak ve bamszlnn gvencesi halknn
gc ve zverisi olmaldr; bamszlk onuru bunu ge
rektiriyor.
Tarihten aktarmay srdryorum. Dier Devletler'e gre en byk kazan, Rusya tarafndan bozulmak
istenilen devletler dengesinin tekrar kurulmasdr (*).
Hepsi bu kadar olmaldr; Krm Sava, Trkiyeden ok
bir devletler aras dengenin kurulmas iin nemli say
lyor.
Devletler aras denge ne demek ve ne kadar sr
yor? Bu soruya, Trkiye'nin stratejik nemi inancn da
kapsayacak bir biimde, bir cevap verebiliyorum: Bir
mr srmyor. Devletler aras denge, deiiyor. 1856
(*) ki tarafn Karadenizde tersanesi bulunmamas kay
dnn antlamaya girmesi, Avrupa ve zellikle tngilizier iin;
byk nem tamaktadr.
Genel Kurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Si
lhl Kuvvetleri Tarihi, III nc Cilt 5 nci Ksm1793-1908, Ankara, 1978, s. 466.

476

ylnda Pariste kurulan denge, yirmi yl iinde ifls edi


yor; yirmi yl sonra stanbul'da toplanan bir baka ulus
lararas kongre nedeniyle Trkiye koruyucu salayabil
mek iin top atlaryla Trkiyenin ilk anayasasn iln
ediyor, Olmuyor. Rusya, Trkiye topraklarna doru iler
lerken yeni bir denge doduu iin ve Avrupa Devletleri
artk Trk Aysnn paralanmasnda bir saknca grme
dikleri iin, 1856 ylnda verilen garantinin kt zerinde
kal yaanyor. Osmanl yneticileri, Paris Antlamasndan yirmi yl kadar sonra, Krm Savanda olduu tr
den arkasndan gl Avrupa Devletleri'ni srkleyebile
cei inancyla Rusya'ya sava iln ediyor. Bundan sonra
sn, Genel Kurmay Bakanl tarafndah hazrlanan Ta
rih yazyor: Osmanl Devleti, Paris Antlamasn imza
layan devletlerden yardm istedi. ngiltere, Osmanl Devletinin desteklemesine ramen, Rusyaya kar harekete
gemedi; yalnz Rusya'dan, stanbulu igal etmeyeceine
dair sz ald. Hepsi bu kadar; Osmanl Devleti iin ga
ranti. yirmi yl sonra stanbul iin garantiye dnt (*).
Dengeler deiince garantiler dyor.
Bir anlamda hepsi bu kadar olamyor;. Silhl Kuv
vetler Tarihi'nden edebiyat tarihine geiyor. Bunu daha
nemli sayyorum; nk aydnn dncesini, igdle
rini, ne yazk, teknik ve ayrntl almalardan daha ok,
romanlarda, yklerde, fkra yazlarnda bulmak mmkn
oluyor. Yeni takvimle 77 Sava ve eskilerin kulland
szcklerle 9 Sava'nda Trkiye, gvendii m ttefik
lerinin kendisini yalnz brakmasnn da sonucunda, Rus
ya karsnda ok byk bir yenilgiye uruyor. Rusya
kuvvetleri Yeilky'e, Ayastefanos'a, geliyor ve kamp ku
ruyor. stanbula girmesini nleyecek bir Trk direnii
yok. Gerisini, smail Habip Sevkn edebiyat tarihine
brakyorum; aktaryorum: Rus malbiyetinde Moskof
(*) Devletler aras denge ya da bunun vulgarlze edilmi
tr olan Trkiyenin stratejik nemi inancna gvenle ba
kanlar, Sevr Anlamasnn bile stanbulu Trklere brakt
m unutmamalar gerekiyor.

477

ordular Ayastefanosa kadar dayandlar; bir yryle


stanbul'u ele geirmelerine, bizim taraftan mani olacak,
hi bir madd kuvvet yoktu. Onu yaptrmayan, hatta Ayastefanos Muahadesini yrttran, onun yerine daha ehverv
ve elimizde hi olmazsa Rumeliyi ksmen braktran Ber
lin Muahadesini yaptrm olanlar Avrupa devletleri idi.
u halde Rusya isterse bir skta bizim canmz karverecek kadar azametli bir dev; Avrupa ise yle bir de
vi bile durduracak mthi bir kudretti. te Abdlhamit
devrinin btn harici siyaseti byk devletlerle tekapu
etmek siyasetine mstenitti45. Abdlhamitin yerine ge
enler O'nun kadar ansl olamadlar; Avrupa bir tarafta
ikiye ayrld, kazanacaklarna kesin inandklar bir saf
ta, savaa katldlar. Yenildiler. Osmanl Devleti son bul
du.
Devletler aras denge dncesi Osmanl Devleti'nin lmne elenk koydu.
Birinci Byk Savata kazanacak taraf isabetle seemeyen Trkiye, artk Trkiye Cumhuriyeti oluyor, kin
ci Byk Sava iki saf arasnda mekik dokuyarak geir
di. kinci Dnya Sava'nda atom bombasnn patlamas
ve kazanacak tarafn iinde olmann getirilerinden yoksun
kalma, Trkiyeyi bir yeni sava zlemine ve bu arada
Trkiye'nin stratejik nemi inancna gtrd.
Trkiye'nin stratejik nemi, teknolojideki deimele
re, siyasal corafyann yenilemesine karn, bir trl
bitmiyor. Ancak bu blm bitiyor.
Son olarak Profesr Freyin aratrmasndan sz et
mek gerekiyor; Profesr Frey, Souk Sava'n ortasnda
Trkiyeye, Ankaraya gelerek Trk Politikac Eliti ze
rinde bir aratrma yapt. Yumuama dneminde yaynlanabilen bu aratrma ile Amerikal Profesr, Trkiye iin
de etkili kiilerin gelecek zerindeki dncelerini sap
tamaya ve bylece Trkiyenin Amerikan yanls tutumu
nun mrn lmeye alt. Profesr Frey'in Trkiye de
erlendirmesinden bir nemli paragraf aktarmakta ya
rar gryorum. Today, as in the past centuries, her

478

proximity to Russia and her control ver the Dardanelles and the Bosphorus give her a pivotal geopolitical
positin. As the sole Near Eastem member of both NATO
and CENTO, Turkey continues to act as a bridge betvveen
Europe and Asia4(i. Trkiyede ky kahvelerinde yaplan
tartmalarn tm argmanlar Amerika Birleik Devletlerinin nl bir niversitesinin aratrcsnn bir tek pa
ragrafnda yerlerini buluyorlar. Bugn, gemi yz yl
larda olduu gibi, Rusyaya yaknl ve anakkale Bo
az ile stanbul Boaznj kontrol etmesi, O'na, Profe
sr Frey Trkiyeyi anlatyor, bir stratejik jeopolitik po
zisyon salyor. NATO ve CENTOnun Yakn Doulu tek
yesi olarak Trkiye, Avrupa ve Asya arasnda kpr
ilevini srdryor. Eer ngilizce pivotal szc de
stratejik olarak anlalacak olursa, ngilizce metnin
Trke evirisi de yaplm oluyor.
Amerikal Profesr Frey bylece Trkiyenin stratejik
nemi ile ilgili tm tekerlemeleri veciz bir biimde ifade
ettikten sonra eklemek gereini duyuyor: Bu dnceler
hl nemli olmakla birlikte silh teknolojisi ve dinleme
aygtlarnda, monitoring devices, gelimeler, ok uzak
olmayan bir gelecekte Trkiyenin salt asker nemini
muhtemelen azaltacaktr. Amerikan uzman, 1950 ylla
rnda Trkiyenin asker neminin azalacan tahmin
ederken, Trkiyeyi Sovyetler Birliine yakn bir batrl
mas mmkn olmayan uak gemisi, unsinkable aircraft
carrier, olarak deerlendirmeyi bir arptma sayyor.
1950 yllarnda Souk Sava dneminde Amerika Bir
leik Devletlerinin Trkiyeye verdii nemde bir art
grlyor; inkr mmkn deil. Peki bu nemin tts
nn, Trkiyedeki vulgar dnce trnden yalnzca as
ker kaynaktan geldiini ileri srmek mmkn m? Hi
sanmyorum. kinci Dnya Sava, faizm ile demokrasi
arasndaki sava geride brakyor ve yerini sosyalizm ile
kapitalizm arasnda bir mcadele alyor. Bu mcadele her
cephede yaplyor; kapitalist yollaria ve Amerika Birleik
Devletlerine bal kalnarak da kalknlabileceini gs

470

termek Bat iin byk nem tayor. Kemalist dnemde


nemli mesafeler kaydetmi bir Trkiye'yi kinci Dnya
Sava'nn sonunda ve kapitalist ilkeleri sakl tutarak kal
kndrmak ve bunu tm az gelimi kapitalist lkelere
bir vitrin olarak sunmak Bat iin stratejik saylyor.
ki sistem arasnda sanayileme yar bugn iin
skisi kadar nemli grnmyor. Kbrs kartmas sonu
cunda Amerika Birieik Devletleri'niri Trkiye'ye uygula
d ambargo, Trkiyenin neminin ok gerilerde kald
n belgeliyor. Ayrca Afganistan ve Polonya gelimeleri,
Amerika Birleik Devletleri'nin bu blgede byk riskleri
dnemediini ortaya karyor.
Trkiye'nin stratejik nemi inanc, ie dnk bir tu t
kudur: Amerika Birieik Devletleri'nin Trkiye'de bir sos
ya list ynetime izin vermeyeceini anlatmak iin sakl
tutuluyor. leriden ok geriye yakyor.
Bir lkede akl ve topya gelenei yoksa, stratejik
nem oluyor.

480

KNC BLMN NOTLARI


1 Aziz Nesin, Poliste, stanbul, 1973, s. 192
:2 Arthur Conan Doyle, The Complete Sherlock Holmes,
Hamlyn, 1984, s. 84
-3 ibid., s. 80
4 Ernest Mandel, Ho Cinayet-Polisiye Romann Toplumsal
Bir Tarihi, stanbul, 1985, s. 23
5 Bernard Thomas, Tarih Boyunca Polis Kkrtmalar, s
tanbul, 1985, s. 26
B ibid., s. 242
7 Mnir Sleyman apanolu, Trkiye'de Sosyalizm Hare
ketleri ve Sosyalist Hilmi, stanbul. 1964, s. 74
8 ibid., s. 89
8 The Complete Sherlock Holmes, op. cit., s. 320
a o ibid., s. 324
l ibid., s. 81
*12 ibid., s. 327
13 ibid., s.325
14 Aziz Nesin, Bir Srgnn Anlar, stanbul, 1984, s. 24
15 ibid., s. 25
16 brahim Topuolu, Neden 2 Sosyalist Parti, kinci Cilt,
stanbul, 1976, s. 121-122
J7 Dr. etin Yetkin, Siyasal ktidar Sanata Kar, Ankara,
1970, s. 76
:18 Aziz Nesin, Poliste, op. cit., s. 191
19 Aziz Nesin, Milliyetperver ve Vatanperver Kim? Ses, Yii
1946, Sq,y 9, 4 Aralk 1946, s. 1
:20 Zekeriya Sertel, Hatrladklarm 1905-1950, stanbul, 19681977, s. 278
.21 Yusuf Ziya Orta, Bizim Yoku, stanbul, 1966, s. 258
22 Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez 1
Yol, stanbul,
1977,
s. 149
:23 ibid., s. 44
:24 bid., s. 39

481

F .; 31

25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46

Aziz Nesin, Sulanan ve Aklanan Yazlar, Ankara, 1982,


s. 47
Aziz Nesin, Ah Biz dlek Aydnlar, stanbul, 1985, s. 95>
Aziz Nesin, Halk Kbesinin Kurulmasn Bekliyor, Ses*
Yl 1946, Say 6, s. 3
Aziz Nesin, Sulanan ve Aklanan Yazlar, op, cit., s. 87
Aziz Nesin, Byle Gelmi Byle Gitmez 1
Yol, op, cit.,.
s. 354
Cari von Clausewitz, Sava zerine, stanbul, 1975, s. 153
Encyclopedia Britanica, Cilt 21, s. 290
Feldmareal H. von Moltke, Trkiye Mektuplar, stanbul,.
1969, s 42
Frank Edgar Bailey, British Policy and the Turkish Re
form Movement
A Study in Anglo-Turkish Relation
1826-1853, Oxford, 1942, s. 47
La Baronne Durand da Fontmagne, Krm Harbi Srasn
da stanbul, stanbul, 1977, s. 47
Mustafa Nihat zn, Namk Kemal ve bret Gazetesi, s
tanbul, 1938, s. 35
ibid., s. 31-32
K. Feiling, A History of England, London, 1950-1970, s.
908
ibid., s. 906
Encyclopedia Britanica, Cilt 6, s. 760
Krm Harbi Srasnda stanbul, op. cit., s. 65
Genel Kurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Silhl Kuv
vetleri Tarihi, III nc Cilt 5 nci Ksm 1793-1908, Ankara,
1978, s. 463
Refii kr Suvla, Tanzimat Devrinde stikrazlar, Tanzi
mat, stanbul, 1940 iinde, s. 263
Feldmareal H. von Moltke, Trkiye Mektuplar, op. cit.t
s. 85
Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Cilt VII, Ankara, 1977,
s. 104
smail Habip Sevk, Edeb Yeniliimiz II, Lise Kitaplarr
III Snf, stanbul, 1932, s. 255
F.W. Frey, The Turkish Political Eliter Massachusettes,,
Camb., 1965, s. 3

482

kinci Blm in Birinci Ek

Nazm Hikmet - Orhan Kemal - Kemal Tahir


geni'nde
MEKTUPLARIYLA ORHAN KEMAL
u satrlar yazarken makinanm banda hrsm
dan alamamak iin kendimi zor tutuyorum. G
nmzn, amzn insan patlatacak atmosferini
romanlarna - hi olmazsa - konu almayan, alma
sn beceremeyen, bu beceriksizlii idrak etmeyen,
topyekun bir savaa atlmayan aydnn, aydnlarn
suratna saym. tiolu itler. Lf ebeliinden, e
kil varyasyonlarndan, ucuz n peinde komaktan
te bir bok yedikleri yok. Yaar da, Kemal Tahir
de yaadklar devirden, gnlerden kayorlar. Bu
nu anlamayan, anlamak isteyen eletirmenlerin de
suratna saym.
Orhan Kemal
19 Nisan '59 tarihli mektup

Mektup bir edebiyat trdr.


Yazl sanatlar iinde iire en yakn olan, mektup
tur.
iire en yakn edebiyat tr olmas, konumann ya
ratcl ile yazmann tutarlln bir arada verebilmesin
den ileri geliyor. Konuma itendir; insann derinliklerin
deki alayan ile gkyznn uzaklklarnda parlayann
cokusunu verebiliyor Yaratmak iin kesin coku gerek;

483

buna birikmi akl ekleniyor, tutarllk demek. Mektup,


yazmada var olan tutarllk ile konumaya yansyan co
kuyu ereveliyor.
Mektup, sonsuz gkyznn yldzl parlaklndan
gelen snr tanmaz coku ile insan kafas iine sdrlm
akl denilen btnsellik arayn bir araya getiriyor. Bu.
Benerci Kendini Niin ldrd romanndaki dizelerle,
evrenin en mkemmel iki varlnn da, bir araya gelmesi
demek oluyor,

Delikanlm!
iyi bok yldzlara.
onlar belki bir daha gremezsin.
Belki bir dahc
yldzlarn nda
kallann ufuklar gibi ap geremezsin...
Delikanlm!
Senin kafann ii
yldzl karanlklar
kadar
gzel, korkun, kudretli ve iyidir.
Yldzlar ve senin kafan
kinatn en mkemmel eyidir.
Bir edebiyat tr olarak biliniyor. Edebiyatta basi
tin iinde akla aknlk veren derinlik ya da atomun iin
deki usuz bucaksz dnya betimlenmek istendii zaman
mektup tr kullanlyor. Varvara Alekseyevna ile Makar
Devukin d grnleri ile ne kadar yoksullar, vazge
ebilecekleri madd zenginliklerle lldnde zveri
yetenekleri sonsuz snrl, lim itte sfr; ancak Dostoyevskiy, nsancklar'da bu iki insancn insan derinliklerini
mektuba dkt zaman, ortaya kan grkemli grnt
byk bir haz ve mutluluk kayna olabiliyor. Mektuplar
Varvara iie MakarY derinliine bytyor veya ilerinde
ki bitmez tkenmez oyuklar, labirentleri, yukarya ka
ryor.

484

ten olmalar gerekli. Mektup da, gnce ya da


gnlk veya journal trnden yaynlanaca varsa
ymyla yazld zaman, mektup olmaktan kyor. Bu ne
denle zaman zaman bu adlarla ya da not defteri biimin
de yaynlanan yazlarn, kendi tryle hi bir balants
olmayan utanga ve gvensiz denemeler olduunu be
lirtme durumundaym.
lerde yaynlanaca dncesiyle mektup yazan ya
da gnlk tutan bir kimse bir kk adamdr; byk adam,
kendi grntsne hi inanamayan ve kalcl srekli
bir kuku ile karlayan kimse oluyor. Gerekli dozlarda
alnd srece insann kendisine ynelik kukusu, bire
yin toprak zerinde de bymesini salayan en kesin vi
tamindir.
Orhan Kemal'in mektuplarnn itenliine inanyorum.
Bunlar yazarken bir gn yaynlanacan aklna getirme
mi grnyor. Basit insan yazarken basit yazyor ve
basit olduunu dnyor. 27 Mays 1960 Devriminden
bir buuk ay kadar nce, Trkiye halk ile aydnnn o
zamana kadar yaad bir byk bunalmn iinde, ka
tiyen karamsar filn deilim diyor (*). Ekliyor: Alt ta
raf kk ktip Rait Efendiyim. st makamlardan, ya
da ar zenginliklerden yuvarlanm deilim ki koysun.
Nfus czdan ismi Mehmet Rait t olan Orhan Ke
mal, yazarl dnda geimini kazanmak iin abalar s
rasnda en ok kk iyerlerinde ktiplik dzeyine
kabiliyor.
Yalnz Orhan Kemalin alt taraf kk ktip Rait
Efendi oluu doru olmakla birlikte nereden yuvarland
konusunu bir lde dzeltmek gerekiyor. Orhan Ke
mal, OsmanlInn i mcadelelerle dolu son dneminde
adn duyurmu, Cumhuriyet Trkiyesinde milletvekili o l
(*)

Fikret Otyam, Arkadam. Orhan Kemal ve Mek


tuplar, stanbul, 1975, s. 200.
Bu incelemedeki btn aktarmalar Fikret Otyamm ya
ynlad mektuplardan yapyorum. Yaznn bandaki aktarma
Otyamn kitabnn 165 inci sayfasnda yer alyor.

485

mu, .1930 ylnda Serbest Cumhuriyet Frkasnn kuru


luuna izin verilmesiyle bir sosyalist parti kurmu ve bu
nedenle ba derde girmi, mcadeleci ve sol eilimli
bir hukuku babann olu olarak dnyaya geliyor. Dola
ysyla ar zenginlikten gelmemekle birlikte kesinlikle
kertip karan bir katmandan da kmyor. Ancak Sait Fa
ik trnden, Orhan Veli gibi, Nurullah Ata trnden.
Melih Cevdet gibi, Cahit Stk Taranc trnden, Asaf
Halet elebi gibi, yazarla, okumadklar iin balayan
bir kategoriye giriyor; bunlarn hepsi, u veya bu neden
le okumay sevmiyorlar. Sait Faik varlkl bir belediye
bakannn oludur; liseyi bile okumak istemiyor. Osman
lI dneminde bir bakan olu olan Nurullah Ata, yurt d
nda okumaya gnderilmesine karn niversite diplo
masna hi sahip olamyor. Melih Cevdet, Cahit Stk Av
rupa'da eitime gidiyorlar, diploma almadan dnyorlar;
Nurullah Ata, bir edebiyat ya da dil retmenliini sa
layabiliyorlar. Orhan Veli, Melih Cevdet, Cahit Stk ve
Asaf Halet de, kamuda altklar srece, Abdlkadir
Kemal Beyin olu Orhan Kemai gibi ktiplii aam
yorlar.
Kiisel yaamlarnda baary tatmam bir kesittir;
halka dyorlar. Orhan Kemal buraya kadar bu kesitin
iine oturuyor; buradan sonra ayrlyor. Orhan Kemal,
iine dt halk gibi yaamay bir yreklilik biemi ya
pyor; bak as, dnya gr ile tam bir halk basit
liine eriiyor. Orhan Kemal, yazmaya alt insancklar
gibi yayor. Bir mektubunda, 1960 yl balarnda, i
kfte, beyti Adana kebab ve domates salatasyla kafay
ekmenin, ekebilmenin zevki emin ol Nobei'e namzet
gsterilmekten ok daha fazla diyor. i kfte ve Ada
na kebab ile Nobel dln karlatrmak, Adanal da
olsa, ancak Orhan Kemal'den beklenebilir.
Yaam ile sanat arasnda birebir bir iliki kuruyor;
hem olumlu ve hem de olumsuz olarak. Orhan Kemal,
Kemal Tahir'in sanat konusunda, son derece olumsuz

486

grlere sahip; btnyle katldm eklemek durumun


daym. Kemal Tahir'in romanlar iin, yaamadan, hapis
hanede toplad notlardan yazd romanlar niteleme
sini kullanyor (*). Ayrca yk ve roman sanat ile ilgili
olarak u deerlendirmeyi de yapyor: Hasta, anormat.
deli tipleri ilemek kolaydr da, normal, hi gze bata
cak zellii olmayan insanlar yazmak zordur. Sanat,
bir adan bakldnda, gze batmayan grp gstere
bilm ek deil mi?
Srdryor: Ufak insanlarn, gnlk ufak mesele
lerini okuyucuya anlatmak, anlatabilmek ok zordur. Bu
nun iin ayrntlar lykiyle verebilmek, o tiplerin gerek
dnyalarnda yaam olmaya baldr. Bylece kendi
(*)
ibid., 3. 162.
Aslnda Kemal Tahirin sanatndaki eksiklik, hapishanede
toplad malzemeye dayanmasndan kaynaklanmyor; ank
r Hapishanesinde kendisine yazglarn anlatan abaza ky
aalarnn yklerindeki abartmay grmemesinde yatyor. Ay
rca eer daha nce yoksa, hapishanelerde, bir de insan sev
gisizliini derliyor.
Kemal Tahir, ankr Hapishanesinde iken Orhan Kemal,
o zamanki adyla Rait Kemali, Nazm ile birlikte Bursa Ce-zaevinde yatyor. Nazm, Bursa Cezaevinde Rait Kemaliyi
ve ankr Cezaevinde de Kemal Tahiri yetitirmeye alyor.
Baka bir incelememde dile getirdim; Nazm, bir byk ret
men ve her byk retmen trnden rencisine ak. Bura
da tekrarUyorum ve bu incelemede bir kez daha tekrarlayaca
m.
Nazm, Kemal Tahirin gzlemeden yazmasn, en azndan
bir yerde ok olumlu ve lehine kaydediyor. Grdn abart
mak ve oaltmak yerine gzlemediini gerekli lde yanst
maya hi bir itirazm yok; Nazm aktaryorum.
Kemal, sana bir ey daha syliyeyim. Tuhaf gelecek ama,
deildir. Bilir misin Sarderenin en muvaffak taraf nere
sidir? Kulr lokal, mahall renk, mahall hususiyet, mahall
egzotizm denilen teferruatn stnde fazla deil, ancak icaibettii kadar durulmu olmasdr. Bunu da, Sardereyi gidip
grmeden, orda yllarca yaamadan yazm olmana medyun
sun. Paradoks ama hakikat.
Nazm Hikmet, Kjemal Tahir'e Mahpusan&den Mek+
tupar, Ankara, 1968, s. 256.

487

yaam ile sanat arasnda olumlu bir balant kuruyor.


Bir baka mektubunda ise, kurduu balantnn bilincinde^
olmayabilir, bu balanty glendiriyor: Ben milletimi,,
kylm, btn fakir fkaray seven bir yazarm. Belirli
artlar yznden geri, cahil, grgsz, pis kalm insan
larn, imkna kavutuklar zaman deiik gelieceklerine,
ilerilii benimseyeceklerine, medenileeceklerine inanyo
rum (*). Halkn itenlikle seven saf bir yrei sergili
yor ve yine srdryor: Bu sebepten, insanlar - pu,
pezevenk, deli, frengili, ekiya, hrsz, kaatil, u, bu sulamyorum. Burada Orhan Kemal sulamyorum
derken, bunu yapanlar da suluyor. Sulama genel ol
makla birlikte, seilen szckler Kemal Tahir'in roman
kahramanlarn nitelemek iin kullanlabilecek trden oN
duklar iin, zel olarak da Kemal Tahire kadar uzan
yor.
Her adan bakldnda gerekten sradan ve ger
ekten insancklara lyk bir yaam olduu anlalyor.
Yazd trden yaam olduunu, mektuplarndan, byle
bir inceleme iin uzun saylabilecek birka aktarmayla
gstermek zorundaym. Bunlardan ilki, 1950 yllarnn or
talarnda bir tarihi tayor ve yle: Bir dokunulup bin
aaah iitilen fafur anaa dndk. Ama gene de dnya
gzel be! Aldrdm yok. Serdim, erefsizim. Borlular
filn umurumda deil. Allah bana, ben onlara. E, bu ha
le gelince insan, gam, tasa, keder, kahr mahir kalmyor,
tabii kilo da verilmiyor. Tam tersi, galiba kilo alnyor.
Sonra u karacierden de eser kalmad. Hani ba a
rlar vard da onun iin az ierdim, az yerdim ya, imdi
onun da sebebini kefettim: Meer ba arlar ikiden
nce az yiyecek yemekten olurmu. Dn ilk defa bir ar
kadala enlikli bir kftecide okkal bir ikembe orbas
nn stne bardak arab korka korka itiydim. Ba=
arsndan, mide bulantsndan gebereceimi sanrken,
vay anasn, bin keyif, bir azgnlk, bir saa sola poster
koyu! Fkara Buyruku'yu yakaladm. Oturttum karma.
(*)

Fikret Otyarn, op. cit., s. 200.

488

Krdn Kahvesi'nde, baladk blm oynamaya. Bendeki


neeyi naralar grme.. Cenabet kaat bile iyi gn dos
tu. Bir kaat gelsin, bir kaat gelsin (*). Bu tr mektuplar
ok retici buluyorum; Sait Faik'in cenazesini Burgazai
gtrnce balk arkadalar pek ok armalar, ar
kadalarnn byle nl ve byk olduunu yeni an
lamlar. Bu, Sait Faik'in tevazuunu deil, davran bii
mi olarak ayrmam olduunu gsteriyor. Orhan Ke
mal'in mektubundan aldm bu uzun blm de, neresin
den ve hangi adan baklrsa baklsn bir yazarlk ia^
reti vermiyor.
Kadna bak da bir ayrma ve gelimi insan ip>
ular tamyor. Bu sevecen yrek kadnlara son dere
ce ilkel bakabiliyor; Nisan 1959 tarihinde yazd bir
mektuptan aktarma yapmak durumundaym. yle: Ne
dnyorum biliyor musun? Hayatm boyunca bekr ol
malymm. Beyoiunun bilmem ne sokandaki bilmem'
ne pansiyonunda yatp kalkmalymm. Ressamlar, a
irler, hikyeciler evime dolup tamalym. Karlar, kzlar..
Ama insann bana tmen tmen ocuk musallat etmek
iin evlenmek szn azlarna almayacak cinsten, na
muslu karlar! E, dost raks, mezesiyle dmeli, kar
kanck takm sofray hazrlayp, bulaklar ykamal, i
leri bitince de defolup gitmeli, ya da bir kenara kvrlpyatmalymlar (**). Sevdiim Orhan Kemalin bu dn
cesinden onur duymadm belirtmek zorundaym.
Burada bir tez yazyorum: Yazarlk serveni, sjesini, herkeste varolan ilkelliklerden tmyle arndrmamsa, henz yazarlk yolunda atlacak admlar bitme
mi, demektir.
Bu tezin uzantsna iaret ediyorum:Bu tezbir lt
olarak da kullanlabilir; eer bir yazarnkiiliinde ek
siklikler varsa, yazclnda da eksiklikler olmaldr.
Srdryorum: Halka dm, halk iinde yaam..
(*)
(*)

Fikret Otyam, op. cit., s.


ibid., s. 166.

489

85.

'halkla en ok zdelemi Orhan Kemal, Adanal ba


k acsndan ve kadn anlayndan kurtulamam g
rnyor. 1961 yl ortalarnda yazd mektubun bir yerin
de sze derken sana festivali bir havadis diye bal
yor. Orhan Kemal de srdryor: Bizim Ak' i...nin bi
ri mi, O.......nun biri mi bizim hanma ulatrm. Tabi
.aylma baylmalar, kendisini pencereden atmaya kalkma
lar... Frtna geldi ve geti. Nuriye Hanm yeni emrivakie
boyun emi grnyor. Her eyi tafsiltile anlattm. Ya
ni senin anlayacan, imdi 'iki evli'yim (*). Ekonomik
zgrl olmayan zavall Nuriye Hanm, emrivakie bo
yun emesin de, ne yapsn!
Bu sralarda Nuriye Hanm evde bir de torununa ba
kyor olmal; kzlar Yldz, bebeiyle birlikte kocasnn
evinden babasnn evine dnm bulunuyor. Orhan Ke
mal'in ayr mektubundan bu yky zetleyebiliyo
rum. yle balyor: kinci mesele, Yldz'n nian. Ke
mal Slkere veriyoruz. Hi olmazsa akl banda, karak
ter sahibi insan (**). Ancak kzn evlendirmek, sonraki
mektuplarn birinden anlalyor, Orhan Kemal'in sknt
larn artryor. Torun sahibi olma ihtimali, Orhan Kemal'e
yalnzca paraszln hatrlatyor. 1959 yl Nisan ayn
daki mektupta unlar da var: Ya krkbe, yaknda de
de olacaz, hl bu. Bayram seyran gelince, ocuklara,
torunlara maskara olmak da var galiba. Ben harlk bu
lamyorum ki bakalarna hayrm dokunsun! (***) Yalnz
kz Yldz'n Kemal Slker ile evlilii Orhan Kemal'e
harlk sorunundan baka sorunlar da yaratyor.
Hi hesapta olmayan iler gelip att; 1960 yl
nn ilk ayndaki mektup, ac dolu. Devam ediyor: Yldz,
bir daha dnmemek zere baba evine geldi. Hem de iki
aylk kz ile. Hani syler dururdum ya, bir verip iki alaeam diye? (****) Orhan Kemal Tr, ktye alm
()
(**)
(***)
(****)

ibid., s. 224.
ibid., s. 146
Fikret Otyam, op. cit., s. 164.
ibid., s. 191.

490

tr; Orhan Kemal tr iin en mutlu gelimelerden yal


nzca daha ktlk beklemek gerekiyor. Kznn evlilii,
Orhan Kemal'in geim ykn bir can azaltacak yerde
iki can artryor. Kibar insan, kadnlara ilkel baksa da,
kznn ayrlna saygl davranyor. Neden byle oldu?
Bir gn nasl olsa karlaacaz, anlatrm. Bunu syle
mekle yetiniyor.
Yetiniyor mu? Dnyaya gelecek torununa harlk bu
lamama ihtimalinin sknts, Orhan Kemale, barl si
lhlarn en iddetlisini dnmeye gtryor. Ayn mek
tupta, ben harlk bulamyorum ki bakalarna hayrm
dokunsun szlerinden sonra, unlar da ekliyor: Zaman
zaman aklma memleketi terk etmek geliyor. Pasaport ver
diler, verdiler, vermemekte srar ettiler mi, yat alk grevine
dayan Birlemi M illetler nsan Haklarna... Bu szler
den hemen sonra da gereki Orhan Kemal okunuyor:
Hoo, hangi insan haklan desene? Vazgeiyor, dn
dn yapmyor.
Bu dnem mektuplarndan, Orhan Kemal'in gnlk
skntdan Trkiyenin skntsn gremedii sonucunu
karyorum. Trkiye'deki direniten, niversite rencile
rinin unuttuklar lme kolaylkla yaklamalarndan, uzak
sandklar lm elle tutma denemelerinden tmden ha
bersiz grnyor. Mektuplarnda hi bir iz yok. Bunlar
ancak 27 Mays 1960 sabahnda fark ediyor; bir hafta
sonra mektubunda bu fark edii, pek ok halka dile
getiriyor. Lkin ne tatl oldu be! Gerekten Yaasn Or
du! Ya niversitelilerin dayatmas, diretmesi! (*) Sevin
ce dnen bir aknlk var. Ancak hemen sonra bu se
vince birikmi solculuunun dileklerini ve Orhan Kemal
kua solcularn saflkla yurulmu hayal krklnn so
nularn eklemekte gecikmiyor. Evet ama, inklp ve
bilhassa hrriyetten beklediimiz ktisad, mal hrriyet'
phesiz! Bu deiimin o neticeyi getireceini mitle bekiyerek tekrarlayalm: Yaasn Ordu! Yaasn Hrriyet!
()

ibid., s. 205.

491

Ben de ekleyebilirim: Sevin ne kadar gzel! Mektuplar*,


sevincin gzelliini gsterebiliyor.
Uzun yllarn krgnl ve krlml iinde, 27 Ma
ys 1960, Orhan Kemal ve tr iin bir byk umut kay
na oluyor; naivite, btn aklyla ortaya kyor. Cum
huriyet Halk Partisi'ne gvensizlik. Mill Birlik Komitesi'ne bir ak bonoya dnyor. Daha ok da CHPliler,
her trl ilericiliin nne karlar; Orhan Kemal, Tem
muz 1960 tarihinde byle yazyor. Daha ok da CHPli
ler. Malm ya, basm ve yayn onlarn elinde. Derginizi
basmak istemezler. Ben bunu 946dan biliyorum. Geri
Mill Birlik Komitesi 946'nn CHPsi deildir ama, gene de
tedbirli hareket etmek, basacanz matbaay, esasl e
kilde temin etmeniz lzm (*). Bu mektup sryor, yal
nz aktarmaya devam etmeden nce, bir parantez aa
rak bir tez yazmak gereini duyuyorum.
Ynetici iin korkutma, iddetin kendisinden daha
etkilidir.
Bunu, Latince kkenli uygun szc ve iki anla
myla kullanarak da ifade edebilirim.
Terr, terrden daha etkilidir (**). Dehet, iddetten
daha etkili oluyor.
Tezin uzantsn yazyorum: Trkiyede iddet en ok
1940 yllarnda dehet yaratabildi. Planclarn, katsay tut
kusuyla sylenecek olursa, Trkiye tarihinde yneticiler
uyguladklar birim iddete en ok deheti, 1940 yllarn
da elde ettiler.
1940 yllarnda dehet aydnn kafasnn iine yerle
ti. Bunu Aydn zerine Tezlerin Drdnc kitabnda gs
(*)

(**)
zorbalk.

ibid., s. 206.

Terreur 1 rkti, byk korku, dehet. 2 iddet,


Tahsin Sara, Franszca - Trke Byk Szlk,

j. 1279.
Terror 1 A state of intense fright or apprehensioru
2 One that inspires fear.
W ebster"s Third Neo International Dictionary,
2361.

402

s.

terebiliyorum; terrize olmu kafalar, 1950 yllarnda, sol


p a rti kurmak iin bile hkmetten izin alma gereini duy
dular. Demokrat Parti'nin gsterdii kimselerin liderli
inde parti kurmaya raz oldular. Kurulamad, yeni hk
metin sosyalist partisi bakan olarak grmek istedii
kimseler, kendilerini orada grmeye raz olmadlar.
Orhan Kemalin bu mektubu, dehetin ne kadar yay
gn olduunu gstermesi bakmndan da deerli oluyor.
Devam ediyor: Bu memleket artk CHPnin temsil etmek
istedii krk ambar parti anlayndan kurtarlmal. llahlah! Her snf halk sinesinde toplayacak, menfaat ztlk
lar iindeki her snf insann menfaatini temsil edece
in i vaad edecek. Olmaz byle ey. yle grnyor,
Orhan Kemal ve tr. Mill Birlik Komitesi'nden kendi ya
pamadklarn yapmasn istiyorlar. Devam ediyor: Bu
memlekette de sosyalizm fikri artk yerlemeli. Bunu M il
l Birlikiler de gerekletiremezlerse hi kimse gerek
letiremez... diyeceim ama, belli de olmaz. Orhan Ke
m alin mektubu sryor. Burada keserek, Aydn zerine
Tezlerin nc kitabnn birinci blmnde aklanan
b ir tezi tekrarlamak istiyorum.
Trk sosyalistleri, 1919-1920 dneminde ksa bir s
re, 1945-1946 dneminde ksa bir sre, 1960 yllarnn son
larnda ksa bir sre umutlu oldular; bunun dnda sos
yalizmden hep umutsuz mcadele ettiler.
Haksz bir byk umut, bir byk umutsuzluk demek
oluyor.
Orhan Kemal, umutlu olmak ve gvenmek iin elinde
istiare da-ta dolanyor. Umuta ve gvenmeye mahkm
grnyor. aresiz grnyor ve mektubunu srdryor:
Mamafi, Mill Birlikilere gvenmek, onlar sevmek iin
kuvvetli emareler var. Bu yama kadar ben, hibir oto
riteye bylesine gnl vermemitim. Sa olsunlar (*).
mr mcadele ve skntyla gemi Orhan Kemal'in 27
M ays 1960 Hareketi iin bu yama kadar ben, hi bir
(*)

Fikret Otyam, op. cit., s. 207.

493

otoriteye bylesine gnl vermemitim diyebilmesi, Tr


kiye'de bir bilim ve lk yoksulluuna iaret etmiyorsa
neyi gsteriyor? Trk aydnnn, Orhan Kemal tr'nde.
hlyasnn gerektirdiinden ok daha fazla zahmete ra
z olmu olduu ortaya kyor.
Bundan bir sonraki mektubunda, bu incelemeyi yaz*
dm tarih ve gnden tam yirmi be yl nce de, unlar
ekliyor: Mill Birlik Komitesl'ni tutuyorsunuz. Bu da g
zel. Zaten bence, memleketi tekrardan sansar politika
clara' kaptrmamak Memleketin 'politikaya' deil, 'kal
knmaya' ihtiyac var (*). 1960 ylna, Trk aydn, solcu
su ve sosyalisti, politik mcadele olmadan gzelliklerin
gelebileceine inanarak geldi.
Kzgnln soyutlayamad, soyutlayarak oaltama
d, oaltarak rgtleyemedi. Kendi somutunu aamad,
kzd insanlar yalnzca insan olarak grd; sanat
lar bile, gnlk yaamlarnda, snflama olmasa bile, tipoloji izerek, insanlarn, snflara olmasa bile tipoloplere yerletirerek hareket etmedi. Halk gibi davrand;
Halk nasl davranyor? Halka davrann temel
izgilerinden birisi, btn ktlklerin kaynanda ayd
n grmesidir. Orhan Kemal, 1960 Nisan tarihini tayan
bir mektubunda insana kulaklaryla bakan o zavall gr
gsz kyllerden ok zararldr bizim BabIali'nin iinden
pazarlkl aydnlar diye yazyor (**). BabIali'yi salt aydn
olarak gryor; Trk aydn basnn da bir iletme ve
dolaysyla sermaye kuruluu olduunu, retim ve snf
ilikileri iinde yer aldn bir tr kabul etmek istemi
yor.
BabIali'de alan aydn bir sermaye ilikisi iin
dedir; bu, ne knamak ne de knamamak oluyor. Bugne
dnden daha ok, ancak dn hi yok deil, bir gazete
ciyi ya da fkra yazarn yalnzca bir insan, belki bir
ilerici, yalnz kesin bir gazeteci ya da fkra yazar
olarak grmemek gerekiyor. Soyutlayarak mutlaka b ir
(*)
(**)

ibid., s. 208.
ibid., s. 201.

494

retim ilikisinin, srekli iliki iinde bulunan bir evre


nin, etkilerini, izlerini, snrlamalarn tayan bir toplum
sal aktr olarak grmek gerekiyor.
Memur da yledir, kukusuz memur-eletirmen de.
Trk aydn, Orhan Kemal tr gsteriyor, yeterinden ok
daha fazla somuttur ve somut gereklerle i ie ya
yor. Trk aydnnda eksik olan, sk sk ileri srlen, hal
k bilmemek ya da Anadolu'yu tanmamak deil, bu
nun tam tersine, halk ve Anadolu'yu soyutlayamamak,
somutlar genelletirememek, daha ak bir biimde, te
orik olamamak ve kmsemek iin kullanlan bir szc
tersine evirerek syleyebilirim, kitab olamamak
tr.
Trk aydnnn kusuru kitab olmak olsayd, bu, bu
kadar tekrarlanr myd?
Toprakta, tanelerden, tata sertlikten, denizde su
dan bakasn gremeyen bir aydn trne nasl kitab
denir?
Yakn zamanlara bakldnda u grlyor: Edebi
yata heves edenler, nce yk yazmay deniyorlar. En
azndan 1940 yllarnda aktif olan bir kuak iin bunun
byle olmadn sylemek gerekiyor. Kemal Tahir, Or
han Kemal, Aziz Nesin, hep iirle ie balyorlar. Orhan
Kemal, alias Rait Kemal, en ok Nazm'n yannda, Bur
sa Hapisanesi'nde edebiyat almaya balyor. Nazm'a
renci oluyor; Nazm, Orhan Kemali iirden alp, daha
etkin olabilecei ykcle kaydryor. Gzel szleri var,
ayrca Orhan Kemalin gsterdii ilerleme izgisi kar
snda byk bir mutluluu var; dile getirmede, her za
man olduu trden, cmert davranyor. 1940 yllarnn ba
nda, bir mapusaneden dierine mektupla eitim sre
cini balatmken, Orhan Kemal'i, Sabahattin ve Sait Fa
ik ile karlatryor ve yazyor: Fakat sana btn sa
mimiyetimle syliyeyim ki amele muhitini vermekte re
kor bence hl yazlar henz intiar etmeyen Rait Kemolnindir (*). Yreklendiriyor. Bir byk retmen dav(*)

Nazm. Hikmet, Kemal T ahir"e Mahpusaneden Mek


tuplar, op. cit., s. 91.

495

ran iinde, bir baka mektubunda Rait Kemal gzel,


temiz, planl alyor (*) diyor ve ekliyor, Ondan ok
memnunum, retmendir, srekli not veriyor, daha son
raki mektubunda daha ok mutluluk yazyor. Rait Kemalden her gn biraz daha memnunum (**). Her
retmen, hocalk mesleinin ne demek olduunu rene
bilmek iin, mesleini sevmek iin, Nazm'n mektupla
rn, bir de bu adan, okumaldr. Rait Kemalnin Fran
szca diline balamas, 28 yllk bir hkm ekmek ze
re hapse girmi Nazm iin bir ayr sevintir; 28 yln hz
nn atmaya, zamann ve meknn dna kmaya, ye
tecek bir g kayna oluyor.
Hapisanede sevecen ve yreklendirici bir retme
nin, bir sabrl estetin tedrisinden gemi Orhan Kemal,
darda, her halde ilgi bulacan sanyor. BabIali'de ki
taplarn bastrmakta anlayamad trden glklerle
karlayor, glklerin kaynan aydnlarda gryor. Bu
na ek, bir de, eletirmenlerin ilgisizlii ya da kendisini
mutlu etmeyen ilgilerinden byk lde rahatsz oluyor.
Bu rahatszl mektuplarna dkerek, rahatlyor.
Bu dnemde Tevfik avdar, hem statistik Umum
Mdrl'nde memurdur ve hem de sanat yazlar yaz
yor. Hapisten, Nazm'n yanndan gelmi olan Orhan Ke
mal, Tevfik avdar'n bir de memur olduunu unutuyor
ve ok kzyor. 1959 yl sonbaharnda bir mektubunda
kzgnln snrsz bir biimde dile getiriyor. yle: Tev
fik avdar denilen zavally grrsen syle: Vasat ka
biliyetle eletirmecilik yaplmaz. Yeditepe'ye yollad ya
zy Hsam bana verdi. stersen koymyaym, dedi. Oku
dum. Hi ama hi anlamad 'Vukuat Var' zerine sa
ma sapan lflar etmi. Bir budalay kendi kendisine te
hir ettirmek iin bundan gzel frsat olamazd. Hsam'a
rica ettim, Allah akna ilk kacak sayya koy unu da

(*)
(*)

ibid., s. 93.
ibid., s. 114.

496

kepaze olsun dedim (*). kzgnln burada tutmuyor,


devam ediyor. Benimle Anadolu pasajnda yapt r
portajda anlamtm her bakmdan yetersizliini ve ah
makln. Tevfik avdar iin bu kadar ar szler ya
zarken, kendisine kar drstl elinden brakmak is
temiyor ve Ona bu satrlar oku diyor.
Eer Marx ve Engels'i gerektii lde okuyabilmi
olsayd, conspiracy of silence kavramn bilebilirdi; ses
sizlik suikast ya da lmcl sessizlik fitnesi olarak Trk
eye evirebilirim. Bilmedii iin yaknyor ve hatta de
erinden kukuya dyor. Sessizlik suikast, eletirmen
lerin, egemen dzen ile kurmu olduklar fesattr. Egemen
dzenle ortaklklarn halk yazarlarn rnleri karsn
da sessiz kalarak, bunlar grmeyerek srdrrler. Or
han Kemal'i grmeyerek srdrdler, Aziz Nesin'i gr
meyerek srdrdler. Adalet Aaolunu grmeyerek sr
drdler, yakn zamanlarda Bilgesu Erenusu grmeyerek
srdryorlar. Grmeyerek, kendilerinin grleceini sa
nyorlar ve dzene ballklarn, kiisel kantlama gerek
esiyle gizlemeye alyorlar.
Buras Trkiyedir ve eletirmenleri pek ok ilerde
dir. Bu byle olmakla birlikte, Orhan Kemal 1959 ylnn
'balarnda mektubuna unlar koymak zorunda kalyor:
72'ncl Kou zerine tek satr yaz kmad. Kitap o ka
dar deersiz mi? (**) Gerekten pek mi deersiz?
72'nci Kou, ilk nce dier yklerle birlikte bir
kitap olarak baslyor. Behet Necatigil, yazarn en g-zel hikyelerinden biri olan Abla'nn da ilk baskda ya
ynlandn kaydediyor (***). Bunlar, 1950 yllarnn ilk
yarsnda; Orhan Kemal, 1950 yllarnn sonlarnda, daha
onraki yllarda, tm eletirmenlerin ortak vgsn ka
zanacak bu almas hakknda tek bir satr kmam
olmasndan yaknyor.
(*)

Fikret Otyam, op. cit., s. 178.

(*)
(*)

ibid., s. 162.
Behet Necatigil, Edebiyatmzda
stanbul, 1979, s. 503.

497

Eserler Szl,

F. 32

Sessizlik suikastna kar en iyi silh yazmay sr


drmek oluyor. lmcl sessizlik fitnesi, gten korku*
yor. Orhan Kemal, ayn mektubunda, szn Fethi Na
c iye getiriyor. unlar yazyor: Fethi Nacinin son Dost'taki yazsn okudum. Yava yava hizaya g eliyo r Or
han Kemal, Fethi Naciye, Kemal Tahiri tuttuu iin ier
liyor. Kemal Tahir'den, Fethi Naciyi kastederek Onun
adam Kemal Tahir diye sz ediyor.
Kemal Tahir, Nazm ile tanmam olsayd, belki de*
byle uzun bir hapisliin iinde olmayacakt. Ancak Nar
zm ile tankl Kemal Tahire yalnzca zahmet getir
medi; en olumsuz koullarda yetimesiyle candan ilgile
nen bir usta buldu. Trk entelijansiyasnn Nazma, en=
azndan grnrdeki saygs, kendisini kantlayncaya ka
dar Kemal Tahirin en byk destei, destekten de te
Kemal Tahirin hzinesi oldu.
yle grnyor, Nazm Hikmetin Kemal Tahire ze
ni her trl ly ayor. Orhan Kemalin umuta mah*kmiyeti trnden Nazm Hikmet de, baarl bir renci
ye mahkmiyet lsnde dknlk gsteriyor. Dier
rencilerine dknl yazya dklmedii iin bir kar
latrma yapmak mmkn deil; ancak mutlak boyutta
da takn bir zenden sz edebilecek durumdaym. Nazm,
Kemal Tahir'i, fikri imtidad, dnsel uzants, olarak
gryor.
Bursadan ankrya, kukusuz bir hapishaneden di
erine, Kemal Tahire yazd mektuptan uzun bir ak
tarma yapma zorunluluu var. Aktarmada sz edilen iki
ocuun Pirayenin ocuklar Suzan ve Mehmet olduu
nu belirterek aktarmay yapyorum: Fizyolojik imtidadn
ne olduunu bilmiyorum. nk ok sevdiim iki ocu
um var ama bu fizyolojikman benim imtidadm deil.
Sen bana fikri imtidadn' zevkini verdin. Dndm,
hazrladm bir yn sanat rueymlerlnin sende inkiaf
benim mrm senin mrnce uzatacak. ok yksek bir
yere kp haykrmak istiyorum: u Gl nsanlar hik
yelerini yazan biliyor musunuz? O daha ne gzel ne gzel:
493

eyler yazacaktr ve hepsinin iinde, temende benim to


humlarm var Fizyolojik babalk da byle bir ey ola
cak (*). Fazla sahiplenme izlenimi veriyor.
Baba-oul benzetmesini daha ileriye gtrerek abart
may indirmeye alyor, mektup kald yerden sr
yor: Ve analara yavrular bundan dolay zmrt anka
grnyorlar galiba.. Bu platonik bir muhabbet deil. Bu,
neslin, nevin, soyun muhafazas, idamesi, galebesi kav
gasnn gayet reel bir ifadesi. nsanlar fizyolojik ocuk
larnn saysn snrlamak zorundalar; yazarlk ve stelik
bir byk hlyaya bal yazarlar iin entellektel ocuk
larn snrlamak zorunluluu yok.
Nazm Hikmetin durumu ise farkl: Kendisi snrlan
m. Yirmi sekiz yl iin kapatlm. Yazmas mmkn, an
cak, ya suya sabuna dokunmayacak ya da rejimin iste
dii dorultuda olacak; baka bir yol grnmyor. Bu du
rumda Nazm, rejimin, hapishaneye gnderdikleriyle ye^
tinmek zorunda kalyor. Dardan taslaklarn gnderip
gr isteyenler, Sabahattin Ali bunlardan birisidir, d
nda, hapishaneye kapatlanlarla yetinmek zorunda kal
yor.
Bu incelemenin tezlerinden birisini tekrarlyorum:
Haksz bir byk umut, bir byk umutsuzluktur.
Nazm, Kemal Tahirin olgun yazarln grse ve ilgilense ne derdi, sylemek ok zor. Bilim, ayn olgunun
tekrarlanmad zamanlarda, karlatrmalardan yarar
lanyor. Burada ise Nazmn mektubunu srdrmek ge
liyor. Yukardaki aktarmann son cmlesini yeniden yaza
rak, Nazmn Kemal Tahire mektubunu, aktarmay sr
dryorum: Bu, neslin, nevin, soyun muhafazas. dame
si, galebesi kavgasnn gayet reel bir ifadesi. imdi, Na^
il filn gibi, ou maalesef kof bir yn insanla niin
uratm anlyorum. Ve bu uramaya neden dolay
devam etmeye mahkm bulunduumu kavryorum. Bu
(*)

Nazm Hik