You are on page 1of 8

ΦΩΝΗΕΝΤΑ, ΔΙΨΗΦΑ ΦΩΝΗΕΝΤΑ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

1. Τὰ Βραχέα.
Τὸ ε καὶ τὸ ο λέγονται βραχύχρονα ἢ βραχέα φωνήεντα.
2. Τὰ Μακρά.
Τὸ η καὶ τὸ ω λέγονται μακρόχρονα ἢ μακρά φωνήεντα.
α. Τὰ δίψηφα φωνήεντα (αι, ει, οι, υι, ου) εἶναι ὅλα μακρόχρονα. Ἐξαιροῦνται καὶ
εἶναι βραχύχρονα τὸ αι καὶ τὸ οι, ὅταν βρίσκωνται στὸ τέλος τῆς λέξης καὶ δὲν ακολουθεῖ
ἄλλο γράμμα.
β. Τὸ αυ καὶ τὸ ευ εἶναι μακρόχρονα.

3. Τὰ Δίχρονα.
Τὸ α, ι, υ λέγονται δίχρονα φωνήεντα.
α. Τὰ δίχρονα α, ι, υ στὴν παραλήγουσα τῶν οὐσιαστικῶν εἶναι βραχύχρονα. Ἐξαιρεῖται τὸ
Κωνσταντῖνος.
β. Τὰ δίχρονα α, ι, υ στὴν παραλήγουσα τῶν ἐπιθέτων εἶναι βραχύχρονα.
γ. Τὸ (α) στὴ λήγουσα τῶν ἀρσενικῶν καὶ θηλυκῶν ὀνομάτων (οὐσιαστικῶν καὶ τῶν ἐπιθέτων)
εἶναι μακρό.
δ. Τὸ (-α) στὴ λήγουσα τῶν οὐδέτερων ὀνομάτων εἶναι βραχύχρονο.
ε. Τὸ (-α) στὴ λήγουσα τῶν οὐδέτερων ὀνομάτων (οὐσιαστικῶν καὶ ἐπιθέτων) καὶ τῶν
οὐδετέρων ἀντωνυμιῶν εἶναι βραχύ.
στ. Τὸ (-α) στὴ λήγουσα τῶν ἐπιρρημάτων εἶναι βραχύ.
ζ. Τὸ ἄτονο (-α) στὴ λήγουσα τῆς ὁριστικῆς τῶν ρημάτων εἶναι βραχύ.
η. Τὸ (-α) στὴ λήγουσα τῶν ρημάτων, ὅταν τονίζεται, εἶναι μακρόχρονο.
θ. Τὸ ἄτονο (-α) στὴ λήγουσα τῆς προσταχτικῆς τῶν ρημάτων εἶναι μακρό.
ι. Τὸ (α) στὴν παραλήγουσα τῶν ρημάτων εἶναι βραχύ. Ἐξαιροῦνται καὶ ἔχουν τὸ
(α) μακρὸ στὴν παραλήγουσα:
1.Οἱ καταλήξεις τοῦ ἑνικοῦ: -ᾶμαι, -ᾶσαι, -ᾶται.
2.Οἱ καταλήξεις τοῦ πληθυντικοῦ: -ᾶμε, -ᾶτε, -ᾶνε.
ια. Τὸ (-ι) στὴ λήγουσα τῶν οὐδετέρων οὐσιαστικῶν εἶναι πάντοτε μακρό.
ιβ. Τὸ (-ι) καὶ τὸ (-υ) στὴν παραλήγουσα τῶν ρημάτων εἶναι βραχύ.

ΟΙ ΤΟΝΟΙ
4. Ποῦ βάζουμε ὀξεία.
α. Στὴν προπαραλήγουσα βάζουμε πάντοτε ὀξεία.
β. Στὴ βραχύχρονη συλλαβή βάζουμε πάντοτε ὀξεία.
γ. Στὴν παραλήγουσα βάζουμε ὀξεία, ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι μακρόχρονη.
δ. Ἡ ὀνομαστική, ἡ αἰτιατικὴ καὶ ἡ κλητικὴ τοῦ ἑνικοῦ ἀριθμοῦ ὅλων τῶν ὀνομάτων, ὅταν
τονίζεται στὴ λήγουσα, παίρνει ὀξεία.
ε. Τὰ οὐσιαστικὰ, τὰ ἐπίθετα καὶ οἱ αντωνυμίες παίρνουν στὴ λήγουσα ὀξεία. Ἐξαιροῦνται:
1.Τὰ οὐσιαστικά: γῆ, φῶς, πᾶν, πλοῦς, ροῦς.
2.Οἱ ἀντωνυμίες: ἐμεῖς, ἐμᾶς, μᾶς, ἐσεῖς, ἐσᾶς, σᾶς.
3.Τὸ ἀριθμητικό: τρεῖς.
4.Οἱ πληθυντικοὶ σέ: (-εῖς)
5.Τὰ κύρια ὀνόματα προσώπων: Ἰησοῦς, Ἀθηνᾶ, Ναυσικᾶ, Ἀπελλῆς, Ἑρμῆς, Ἡρακλῆς,
Θαλῆς, Θεμιστοκλῆς, Μωυσῆς, Περικλῆς κλπ.
στ. Τὰ νεοελληνικὰ βαφτιστικὰ ὀνόματα καὶ τὰ οἰκογενειακὰ ὀνόματα, ποὺ τελειώνουν σὲ (ης), ὅταν τονίζωνται στὴ λήγουσα, παίρνουν ὀξεία.

ποὺ τελειώνουν σὲ (-ας). Τὸ γιά μὲ ὀξεία εἶναι προτρεπτικὸ μόριο (γιά ἔλα κοντά). 5. ἕντεκα. ὅταν τονίζεται παίρνει περισπωμένη. ε. σοῦ-σὲσᾶς.Τὰ ἄρθρα: ὁ. α. Ἐγκλιτικὲς λέξεις ἢ εγκλιτικά. Στὴ μακρόχρονη παραλήγουσα βάζουμε περισπωμένη. Ἡ μακρόχρονη λήγουσα τῶν ἐπιρρημάτων παίρνει περισπωμένη. Τὸ νά μὲ ὀξεία εἶναι δεικτικὸ μόριο (νά ὁ Στέλιος). η. Τὰ ὀνόματα τόπων. ποὺ τελειώνουν σὲ (-ας). Ποῦ βάζουμε βαρεία α.Τὰ ἀριθμητικά: ἕνας. καθώς. Οἱ μονοσύλλαβοι τύποι τῆς προσωπικῆς αντωνυμίας: μοῦ-μὲ-μᾶς. Ἐπίσης γράφουμε: ἀργὰ καὶ ποῦ. τοῦ-τὸν-τὴν. ἡ. ὅταν τονίζεται.ζ. ὅταν δὲν ἀκολουθῆ σημεῖο στίξης ἢ ὅταν ἡ λέξη.Ὅλες οἱ λέξεις ποὺ ἀρχίζουν ἀπὸ ὕψιλο (υ). Ἐπίσης γράφουμε: πῶς καὶ πῶς. Τὸ μὰ μὲ βαρεία σημαίνει ἀλλά. 5. Δασεῖα παίρνουν: 1. παίρνει περισπωμένη. εἴτε. παμψηφεί. ὅταν τονίζωνται στὴ λήγουσα. β. ἑφτά. τὸ-τῶν-τοὺς. ὅταν τονίζωνται στὴ λήγουσα. στ. Το μά με ὀξεία εἶναι ὁρκωτό (μά τὴν ἀλήθεια). γ. Στὰ δίχρονα α. οἱ. ι. πώς. τος-τοι. ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι βραχύχρονη. Τὸ γιὰ μὲ βαρεία εἶναι πρόθεση. εἶναι μακρόχρονη καὶ παίρνει περισπωμένη. Τὸ ποῦ μὲ περισπωμένη σημαίνει σὲ ποιὸ μέρος. Τὸ πῶς μὲ περισπωμένη σημαίνει μὲ ποιὸ τρόπο. παίρνουν περισπωμένη. β. ὅταν τονίζεται στὴ λήγουσα. παίρνουν ὀξεία. 2. Τὸ νὰ μὲ βαρεία εἶναι σύνδεσμος. δ. ἑκατό. ζ. εἴθε.Ἡ ἄτονη λέξη: ὡς. Παίρνει πάντα βαρεία. Ὀξεία θέλει τὸ ἐρωτηματικὸ γιατί (γιὰ ποιὸ λόγο). ποὺ ἀκολουθεῖ. τὶς-τὲς-τὰ. ἕνα. Οἱ περισσότερες λέξεις παίρνουν ψιλή. Γι᾿ αὐτὸ ὁ τόνος τους. Τὰ οὐδέτερα σὲ (-ος) στὴ γενικὴ τοῦ πληθυντικοῦ τονίζονται στὴ λήγουσα καὶ παίρνουν περισπωμένη. ἑκατομμύριο καὶ ὅσες λέξεις γίνονται ἀπό αὐτά (ἑνικός. γ. Ἐξαιροῦνται τὸ πού. πὼς. 3. β. 4. χάνεται ἢ μεταβιβάζεται στὴ λήγουσα τῆς προηγούμενης λέξης. Τὰ βαφτιστικὰ καὶ οἰκογενειακὰ ὀνόματα. Στὴ λήγουσα καὶ στὴ θέση τῆς ὀξείας. ἤτοι. ὥστε φαίνονται σὰν μιὰ λέξη. Ποῦ βάζουμε περισπωμένη. υ στὴν παραλήγουσα τῶν οὐσιαστικῶν καὶ τῶν ἐπιθέτων βάζουμε πάντοτε ὀξεία. δὲν ἐγκλίνεται. ἑξήντα. εἰδεμή. μή. ΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΑ 7. δ. στ. εἶναι οἱ πιὸ συχνές εγκλιτικὲς λέξεις. τὸ αἰτιολογικὸ γιατὶ (διότι). 6. Σὲ ὅλες τὶς ἄλλες περιπτώσεις τὸ που καὶ τὸ πως παίρνουνβαρεία: ποὺ. Τὰ πνεύματα α. ε. Ἐξαιροῦνται τὰ σύνθετα: ὥστε. οὔτε.Οἱ ἑξῆς συνηθέστερες λέξεις: Α Ε Η Ι Ο Υ Ω ἁβρός ἑαυτός ἥβη ἱδρύω ὁδηγός Υἱοθετῶ ὡς . ἀκόμη καὶ ὅταν ἀκολουθῆ κόμμα. Ἡ μακρόχρονη λήγουσα τῶν ρημάτων. Στὰ ρήματα ἡ λήγουσα σὲ (-α). ποῦ καὶ ποῦ. Μονοσύλλαβες λέξεις ποὺ προφέρονται τόσο στενὰ μὲ τὴν προηγούμενή τους λέξη. Ἡ μακρόχρονη γενικὴ τοῦ ἑνικοῦ καὶ τοῦ πληθυντικοῦ ἀριθμοῦ οὐσιαστικῶν καὶ ἐπιθέτων. μήτε. ἑβδομάδα. ἕξι. ἑξακόσια κλπ).

ἅγιος ἕβδομος ἡγεμόνας ἱδρώτας ὁδός Υἱοθεσία ἁγνός Ἕβρος ἡγούμενος ἱερός Ὁλλανδία Υἱοθέτηση ὡρολόγι Ἅδης ἑδώλιο ἡδονή Ἱερουσαλήμ ὁλόκληρος ὡροδείκτης ἀδρός ἕδρα ἡλικία ἱκανός ὅλος ὡραῖος αἷμα εἵλωτας ἥλιος ἱκετεύω ὁμάδα ὥριμος Αἷμος εἱμαρμένη ἡμέρα ἱμάτιο ὁμαλός ὥστε αἵρεση εἱρκτή ἥμερος ἱππικό ὅμηρος αἱρετός εἱρμός ἡμεδαπός Ἱποκράτης Ὅμηρος ἁλάτι Ἑκάβη ἡμι- ἱππότης ὁμιλία Ἁλιάκμονας Ἑκάτη ἡνίοχος ἱστορία ὅμιλος ἁλιεία Ἕκτορας ἥπατα ἱστός ὁμίχλη Ἁλικαρνασσός Ἑλένη Ἥρα ὅμοιος ἁλίπαστος ἕλικας Ἡρακλῆς ὅμως ἁλίπεδο Ἑλικώνας Ἡρόδοτος ὅπλο ἅλμα ἕλκος ἥρωας ὅποιος Ἁλόνησος ἑλκύω Ἡσίοδος ὁποῖος ἁλτῆρες Ἕλλη ἥσυχος ὁπότε ἁλυκή Ἕλληνας ἥττα ὅπου ἁλυσσίδα ἕλος Ἥφαιστος ὅπως ἁλώνι ἑνώνω ὅραση ἅλωση ἑξῆς ὁρίζω ὥρα .

συνωμότης. τοξότης -ητής ἱδρυτής. μηνυτής και ὶ ταὶ ἐθνικά: Λιβαδίτης κλπ . ἐξωμότης.τι ἁρπάζω ἕτοιμος ἁφή εὑρετήριο ἁψίδα ἁψίθυμος ΤΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΑ 8. Οἱ καταλήξεις τῶν ἀρσενικῶν Κατάληξη Ἐξαιρέσεις -ης -ος -ές -ώτης και ὶ ιώτης ἀγρότης. δημότης.ἅμα ἕρμαιο ὅριο ἁμάξι ἑρμηνεύω ὅρκος ἁμαρτάνω Ἑρμῆς ὅρμος ἅμιλλα Ἑρμιόνη ὁρμῶ ἁπαλός ἕρπω ὅρος (ὁ) ἁπλός ἑσμός ὅσιος ἅρμα ἑσπερινός ὅσος ἅρμη ἑστία ὅταν ἁρμόζω ἑστιατόριο ὅτι ἁρμός ἑταῖρος ὅ. κριτής. ἱππότης.

Οἱ καταλήξεις τῶν οὐδετέρων Κατάληξη Ἐξαιρέσεις . Ἀλιάκμονας. Σαξονία -οσύνη -εια 10. Στρυμόνας. Διομήδης. Καλυδώνα. Παφλαγονία. σίφωνας -ωνας (κύρια και ὶ εθνικά) Ἀγαμέμνονας. συνδαιτυμόνας -ονας ἄμβωνας. Ἀρχιμήδης. Ἡράκλειος κλπ 9. δικέλλα. Βαβυλώνα. Παταγονία. Βασίλειος. Αὐλώνα. κανόνας.-ώνας ἀλαζόνας. Ἰάσονας. Οἱ καταλήξεις τῶν θηλυκῶν Κατάληξη Ἐξαιρέσεις -η -ισσα Λάρισα -ίδα -ελα και ὶ -έλα βδέλλα. Ἀτρείδης. Μακεδόνας. Φιλήμονας. ἡγεμόνας. χελώνα -ωνία (τοπονυμίες) Ἐσθονία. Σικυώνα. θύελλα -ότητα -ος -όνα ἀρραβώνα. Ἀμφικτύονας -τηρας και ὶ -τήρας μάρτυρας -ίδης (κύρια ἀρχαῖα) Ἀριστείδης. Λεττονία. Σιδώνα. Ἀρίονας. Παλαμήδης κλπ -ειός (κύρια ποταμῶν) Ἀξιός -οι -ορας -ιος (κύρια) Ἄρειος. λεγεώνα. Ἡρακλείδης.

βδελυρός -ίσιος ἐτήσιος. παραγώνι. χτίριο -όνι ἁλώνι.-τήρι κεφαλοτύρι. -ξιμο. γλυκός. παντοτεινός. ταπεινός. σκοτεινός. ἡμερήσιος. διάσημος. ὀμώνυμος. λιβυκός. ἐλεεινός. φθηνός -ινος -εῖος γελοῖος. ὑγιεινός. ἀνώγειο -ητό -ίδι και ὶ -ίμι ἀσήμι. φωτεινός. γνήσιος και ὶ ταὶ ἐθνικά Δωδεκανήσιος κλπ . ἐπίσημος. κυδώνι. ἑτερώνυμος. βλοσυρός. Κεραμεικός -ικος -ένιος -ερός -ιμος ἕτοιμος. ἄθεος -λέος κεφαλαῖος -ηρός ἁρμυρός. ἰσχυρός. περίφημος. ψωμοτύρι -τήριο μαρτύριο. ἄσχημος. ψώνι -σιμο. κρύος -αιος και ὶ -αῖος νέος. προζύμι. ἰσόγειο. ὀχυρός. κωθώνι. στενορύμι ΤΑ ΕΠΙΘΕΤΑ 11. -ψιμο -ιο ὑπόγειο. ἀνώνυμος και ὶ ταὶ σύνθετα μεὶ τοὶ θυμός -ινός ὀρεινός. δαρεικός. δεκελεικός. Οἱ καταλήξεις τῶν ἐπιθέτων Κατάληξη Ἐξαιρέσεις -ικός θηλυκός. δανεικός.

β. Μποροῦμε νὰ θεωρήσουμε τὴν βαρεία σὰν παραλλαγὴ τῆς ὀξείας ποὺ μπαίνει μόνο στὴ λήγουσα καὶ μόνο ὅταν δὲν ἀκολουθεῖ σημεῖο στίξης. ἐπιτήδειος. Μὲ ἄλλα λόγια: ὅταν ἔχουμε μία λήγουσα καὶ ξέρουμε ὅτι δὲν παίρνει περισπωμένη. Μάθημα 4: Ἡ βαρεία Τὸ πιὸ καταδιωγμένο ἀπὸ τὰ σημάδια τοῦ τονισμοῦ εἶναι ἡ βαρεία. δάγκειος.-ωπός -ιος ἄδειος. ἄνω-κάτω τελείας. Εὐκλείδειος. θαυμαστικοῦ. ἄνω τελείας.. βόρειος. κυκλώπειος. Παραδείγματα: «ὁ καλὸς καὶ σοφὸς γονιός. κόμματος. Τὰ παραθετικὰ τῶν ἐπιθέτων Ἡ κατάληξη (-ότερος) καὶ (-ότατος) τοῦ συγκριτικοῦ καὶ ὑπερθετικοῦ βαθμοῦ τῶν επιθέτων γράφεται μὲ ὠμέγα (ω): α. ὅμοιος και ὶ ταὶ σύνθετά του 12. Ὅταν ἡ προηγούμενη ἀπὸ τὸ (-ότερος) καὶ (-ότατος) συλλαβὴ εἶναι βραχύχρονη καὶ μετὰ ἀπὸ τὴ βραχύχρονη συλλαβὴ δὲν ὑπάρχουν δύο σύμφωνα ἢ διπλὸ σύμφωνο (ξ ἢ ψ). Οἱ γραφομηχανὲς δὲν εἶχαν ἀρκετὰ πλῆκτρα γιὰ νὰ καλύψουν τὴν βαρεία καὶ τοὺς διαφόρους συνδυασμοὺς βαρείας καὶ πνεύματος.» Ἂς δοῦμε τώρα τὶς ἐξαιρέσεις στὸν γενικὸ αὐτὸ κανόνα: •ὅταν ἀκολουθεῖ ἐγκλιτικὸ βάζουμε ὀξεία ἀντὶ βαρείας: «ὁ δικός μου»· . Ἀπὸ τὴν δεκαετία τοῦ 50 κιόλας ἔπεσε θῦμα μιᾶς ἁπλοποίησης ποὺ ἦταν πρόδρομος τῆς «μονοτονικῆς μεταρρύθμισης». Πυθαγόρειος και ὶ ταὶ σύνθετα μεὶ τηὶ γῆ.λπ.. γιὰ νὰ περάσουμε 30 χρόνια μετὰ καὶ στὸ μονοτονικό. Βιβλιογραφία : Γραμματικὴ τοῦ Μανώλη Τριανταφυλλίδη. τότε ἡ ἐπιλογὴ μεταξὺ βαρείας καὶ ὀξείας ἐξαρτᾶται μόνο ἀπὸ τὴν παρουσία ἢ ὄχι τελείας. τέλειος. ανώτερος κλπ. Καὶ ὁ λόγος. ἀλληλέγγυος. καὶ δεύτερον γιατὶ οἱ κανόνες ποὺ τὸν διέπουν εἶναι πάρα πολὺ ἁπλοί. Ἂν διαλέξαμε νὰ μιλήσουμε γιὰ τὴν βαρεία στὸ τέταρτο κιόλας μάθημα εἶναι γιὰ δύο λόγους: πρῶτον γιὰ νὰ ἀποκαταστήσουμε τὸν ἀδικοχαμένο αὐτὸν τόνο. ἐπικούρειος. μετὰ τὴν λέξη. Περάσαμε δηλαδὴ ἀπὸ τὸ τριτονικὸ στὸ διτονικό. πρόβειος. ἐρωτηματικοῦ. Ὅταν τὰ ἐπίθετα προέρχονται ἀπὸ ἀρχαῖες προθέσεις ἢ ἀπὸ ἐπιρρήματα: κατώτερος. κ. τὰ νέα μέτρα καὶ σταθμά.

.»· •οἱ ἀντωνυμίες ποιός. θέλω νὰ σᾶς τὸν συστήσω». ἂν ὄχι.. ἡ ἄνω τελεία (·). τὴν παρένθεση ()).). εἴτε ἀκολουθεῖται ἀπὸ σημεῖο στίξης ἢ ὄχι: «τί εἶπες. αὐτὰ εἶναι «ἀόρατα» γιὰ τὴν βαρεία: ἡ μετατροπή της σὲ ὀξεία ἐξαρτᾶται δηλαδὴ ἀπὸ τὸ τί ἀκολουθεῖ μετὰ τὸ σημεῖο στίξης: ἂν ἀκολουθεῖ σημεῖο στίξης ποὺ νὰ μετατρέπει τὴν βαρεία σὲ ὀξεία. τὸ ἐρωτηματικὸ (. τότε αὐτὴ γίνεται ὀξεία. σὲ ρωτάω γιατὶ. ὅ. ποιό. παυλίτσα (-). παραμένει βαρεία.» Τὰ σημεῖα στίξης ποὺ μετατρέπουν τὴν βαρεία σὲ ὀξεία εἶναι ἡ τελεία (.. κ.. Παραδείγματα: «τὸ «δὲν» καὶ τὸ «θά».•ἡ λέξη τί παίρνει πάντα ὀξεία. Ὅσο δὲ γιὰ τὰ εἰσαγωγικὰ (»). παίρνουν βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικὲς καὶ ὀξεία ὅταν εἶναι ἐρωτηματικές: «ποιός εἶσαι. Στὴ δεύτερη περίπτωση μπορεῖ νὰ παρουσιασθεῖ καὶ ἡ μοναδικὴ περίπτωση βαρείας πρὶν ἀπὸ κόμμα: «γιατί μὲ ρωτᾶς. «γιά δὲς καιρὸ ποὺ διάλεξε..».λπ. τὸ κόμμα (.».).. γιὰ ποιόν καιρὸ λέει. σὲ ρωτάω γιατὶ θέλω νὰ μάθω». ἡ ἄνω-κάτω τελεία (:).τι καὶ νὰ συνέβη. τὸν ρώτησα ποιὸς εἶναι»· •ὁ σύνδεσμος «γιατὶ» παίρνει ὀξεία ὅταν εἶναι ἐρωτηματικὸς καὶ βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικός: «γιατί μὲ ρωτᾶς. Ἡ βαρεία παραμένει βαρεία μπροστὰ ἀπό: ἀποσιωπητικὰ (. τὴν μεγάλη παῦλα (—). τὴν ἀγκύλη (]). κατσούφη».). θέλω νὰ μάθω». «ὁ πρῶτος (ἐγὼ) καὶ ὁ δεύτερος (ἐσύ). . •οἱ λέξεις νὰ καὶ γιὰ παίρνουν βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικοὶ σύνδεσμοι καὶ ὀξεία ὅταν εἶναι δεικτικοί: «νά ὁ φίλος μου.). Παραδείγματα: «τὶκ-τὰκ» «τὸν εἶδα πολὺ. τὸ θαυμαστικὸ (!). ποιά. τὸ ἄγκιστρο (}).