1

ALA ZA KISWAHILI
KARIBU KATIKA ULIMWENGU WA KISWAHILI UFURAHIE UTAMU WAKE
TENDI ( EPIC)
NI KWA JINSI GANI TAFSIRI HUSAIDIA KUKUZA NA KUSAMBAZA
FASIHI?

Makala hii ilikuwa moja ya kazi za utafiti wa kujisomea. Kazi hii iliandaliwa na
kwa silishwa kwa wanafunzi kama kazi ya tendi za Kiswahili.

Utangulizi.
Makala hii inaelezea kuhusu tafsiri na nafasi yake katika kukuza na kusambaza fasihi,
katika makala hii nitaanza kwa kueleza maana ya fasihi linganishi maana ya tafsiri
kama ilivyofafanuliwa na wataalamu mbalimbali. Baada ya tafsili nitachambua tafsiri
katika fasihi linganishi ya Kiswahili mkazo ukiwa zaidi katka mchango wake kama
nyenzo muhimu katika kukuza fasihi. Pia makala hii itaonyesha utanzu ulioingiza
kazi za fasihi za kigeni kwa njia ya tafsiri, utanzu unaokabiliwa na changamoto
nyingi wakati wa kutafsiri na namna ya kukabiliana na changamoto hizo. Sehemu
inayofuata ya makala hii itaonyesha kwa kina utanzu mmoja kati ya zilizopo kwenye
jedwali kama kielelezo cha kueleza ubovu au ubora wa kazi za fasihi na kisha
utafuata uchambuzi wa kazi mojawapo ya fasihi msisitizo ukiwa hasa kwenye
mchango wa tafsiri katika fasihi linganishi ya Kiswahili pamoja na changamoto
zitokanazo na mchakato wa tafsiri katika kufasiri matini za kifasihi. Nikianza na
maana ya fasihi linganishi na maana ya tafsiri kama zilivyoelezwa na wataalamu
mbalimbali.

2

Wamitila (2003) anaeleza kuwa fasihi linganishi inahusu uchambuzi wa maandishi
ya wakati mmoja na aina moja na katika lugha mbalimbali kwa nia ya kumiliki sifa
zinazoyahusisha kama athari, vyanzo, sifa zinazofanana na tofauti za kiutamaduni.
Anaendelea kueleza kuwa inawezekana kufanya hivi kwa nia ya kuangalia matapo
mbalimbali, maendeleo au hata nadharia za kiuhakiki. Fasihi ya namna hii iliweka
misingi na juhudi za wanaisimu kuanza kuilinganisha lugha mbalimbali katika karne
ya kumi na tisa. Hivyo tunaweza kusema kuwa faasihi linganishi inajikita zaidi
kutumia mbinu za kiulinganishi baina ya kazi mbili za kifasihi ili kujua sifa fulani
fulani kama vile kufanana kwa kazi hizo, tafauti za kiutamaduni katika kazi hizo,
kujua ulinganishi katika lugha yaani sarufi ya lugha katika kazi hizo za kifasihi.
Dhana ya tafsiri imejadiliwa na wataalamu wengi kama Mwansoko na wenzake
(2006) Pia wakimnukuu Catford (1965), Naye Newmark (1982) Nida na Taber
(1969) waanaekea kufanana katika fasili zao kwani Newmark na Mwansoko
wanasema kuwa ni zoezi la kuhawilisha ujumbe kutoka matini chanzi kwenda matini
lengwa, wakati Catford anasema ni kuzalisha upya ujumbe ulio katika matini chanzi
katka matini lengwa na Nida na Taba wanasema ukuwa ni kuzalisha upya ujumbe wa
lugha chanzi kwa kutmia visawe vya asili vya lugha lengwa vinavyo karibiana na
lugha chanzi kimuundo na kimaana. Hivyo tunaweza kuona kuwa wataalamu hawa
walicholenga ni kufikisha ujumbe wa matini cha nzi katika matini lengwa. Baada ya
kuona fasili ufuatao ni umuhimu wa tafsiri katka fasihi.
Tafsiri ni nyenzo muhimu katika kukuza na kusambaza fasihi. Tafsiri ndilo daraja
linalo unganisha jamii za watu wanaotumia lugha zinazotofautiana. Katika kufanya
hivi kuna uibukaji wa misamiati mipya ambayo hapo awali haikuwepo katika lugha
Fulani G. Ruhumbika katika Makala za semina ya kimataifa ya waandishi wa
Kiswahili (ii) anaeleza kuwa maneno ya kigeni katika lugha nyingine ni ya msingi
sana na tunaendelea kuyahitaji sana. Maneno haya yanakubalika na yanatumika
mpaka sasa. Maneno katika lugha yanaweza kuingizwa ka kutoholewa, kukopwa,
kuhawilishwa nkadhalika.

3

Fasihi ya Kiswahili imeanza kuchapishwa nje ya chi na bara la afrika. Mwansoko na
wenzake (2006) wanasema ‘shughuli za wazalendo zimejalizwa na mashirika ya
ufasiri na uchapishaji ya nchi za nje ambayo yamefanya kazi kubwa ya kupanua
hazina ya vitabu vya Kiswahili. Baadhi ya mashirika hayo ni shirika la uchapishaji
lugha za kigeni, Beijing china, shirika la uchapishaji la maendeleo na shirika la
uchapishaji la Ruduga yote ya Moscow, Russia, Longmans nk. Miongoni mwa tafsiri
za Kiswahili za mashirika haya ni pamoja na shajara ya mwenda wazimu na hadithi
teule za Lu Kun. Kutokana na maendeleo tafsiri fasihi ya Kiswahili imesambaa na
kuwafikia watu wa mataifa mbalimbali.
Waandishi wengi wamejifunza mbinu za uandishi kutoka mataifa mengine. Mfano
mtindo wa uandishi, ujenzi wa wahusika na ubunifu wa mandhari na mbinu nyingine
za kisanaa. Hii imeifanya fasihi ya Kiswahili kukua na kuweza kufanyiwa
ulinganisho na fasihi nyingine za kilimweengu mfano tamthiliya ya Amezidi ya Said
A. Mohammed. Waandishi wengine kama Kezilahabi, Pamoja na wamitila.
Waandishi hawa waliandika kazi zao sambamba na fasihi za kiulimwengu. Hivyo
huenda ni kutokana na kusoma kazi nyingi za tafsiri wameweza kuibuka na
aina hii ya uandishi iliyo ikuza fasihi ya Kiswahili hadi kufikia ngazi moja na fasihi
za kilimwengu.
JINA LA KAZI
UTANZU
MFASIRI
MAPITIO YA KAZI ZA FASIHI ZILIZOTAFSIRIWA
1.

Barua ndefu kama

Riwaya

2.

hii.
Wema hawajazaliwa Riwaya

3.

Alfa-lela ulela

4.

namba kitabu 2.
Alfa-lela
ulela Hadithi fupi
kitabu 4

Hadithi fupi

C. Maganga
A.Abdallah
Hassan Adam
Edwin W. Brenn

MWAKA TAFSIRI

1994

Kifaransa-

1996

Kiswahili
Kiingereza-

2004

Kiswahili
Kijerumani-

1994

kiswahili
KiingerezaKiswahili

Mkabugi S.4 5. Mushi A . .Morrison L. 7. Mwakasaka L. 13 Genesis Ushairi Kiswahili P. 14 Masaibu ya ndugu Tamthiliya 15 jero Mkaguzi mkuu wa Tamthiliya 16 serikali Mnafiki Tamhiliya Press 2010 Kiingereza- 1975 Kiswahili Kiingereza- 2011 Kiswahili Kiingereza- 1980 Kiswahili Kiingereza- 2010 Kiswahili Kiingereza- 2006 Kiswahili Kiingereza- 1961 Kiswahili Kiingereza- 1973 Kiswahili Kiingereza- 1971 Kiswahili Kiingereza- 1974 Kiswahili Kingereza- 1979 Kiswahili Kingereza- 1973 kiswahili. Baada ya kuona umuhimu ifuatayo ni tathimini ya kazi ya tafsiri. Yahya C. mbogo Martin Mkombo C. D. Kingereza- E. 8. 11. Kiango A. 6.S. 9. Taguaba Kiswahil . Kazi ya tafsiri ni nyenzo kubwa katika kueneza na kukuza fasihi kwani kutokana na kazi kutafsiriwa kutoka lugha mbalimbali huifanya lugha hiyo ikue kwa kuongeza msamiati na idadiya watumiaji. 10 Robinson crusoe Wimbo wa lawino Sundita Aliyeonja pepo . Mkaguzi 12 Hadithi fupi muungwana Mnafiki Mfalme edpode Tamthiliya Tamthiliya Tamthiliya Tamthiliya . Sozigwa Tamthiliya Tamthiliya Nitaolewa nikipenda Tamthiliya Orodha .Taguaba S.S.

Katika kutafsiri ushairi lazima kuzingatia vipengele vyote vya fani kama sitiali. na kifaransa. Lugha zilizojitokeza katika kufanikisha suala la tafsiri ya Kiswahili ni kiswahili kwani kutokana na idadi ya tafsiri nilizokusanya. sauti zina visawe katika lugha chanzi basi vitafutiwe visawe katika lugha lengwa ili kutimiza uhalisia wa lugha chanzi. Utanzu uokabiliwa na changamoto zaidi wakati wa kutafsiri ni ushairi. Newmark (1988)anasema ushairi ndiyo utanzu wa fasihi uliomgumu zaidi kutafsiri. Kutokana na mchezo wa uigizaji kuwa kichocheo kikuu cha kuburudisha jamii. Tofauti na zilivyo tanzu nyingine za fasihi. Na ni vigumu sana kwa shairi lililo tafsiriwa kulingana na shairi chasili katika uzito . Mifano iko katika jedwali. Hii ni kwa sababu. tafsiri nyingi zinaonekana kutafsiriwa kutoka kiingerza kwenda Kiswahili na nyingine chache zimetoka lugha ya Kikerewe. kijerumani. Hivyo ni vigumu kufasiri ushairi kutokana na uteuzi wa lugha katika matini chanzi. Hivyo ni lazima kila neno na mstari katika ushairi vizingatiwe kwa uzito uleule kama ulio katika matini chanzi. Jambo la kwanza la maana katika kutafsiri ushairi ni neno likifuatiwa na msitari. Ushairi huzingatia zaidi vipengele vya fani. Utanzu wa ushairi huwa mgumu kutokana na kuandikwa kisanii zaidi ili kulidhisha na kufurahisha nafsi ya mwandishi. Hii ni kutokana na data nilizo kusanya. tamthiliya imepata sifa ya kutasiriwa zaidi ili iweze kuigizawa jukwaani. Pia kutokana na muundo wake wa majibizano ambao huleta hamu an kuvuta hisia wakati wa usomaji umefanya kuwepo na wahitaji wengi wa kusoma tamthilya hivyo kikawa chanzo cha kufasiriwa zaidi. tamathali za semi. tashibiha na vingine. Hutafsiriwa ili isomwe na hutafsiriwa ili iweze kuigizwa jukwaani. Licha ya kubeba maana za kawaida neno katika ushairi aghlabu huwakilisha sauti na milio mbalimbali ambayo mfasiri lazima aioneshe pia katika matini lengwa ili ujumbe uliokusudiwa ufike.5 Katika kutathmini mapitio ya kazi za tafsiri zilizotafsiriwa kutoka lugha mbalimbali. utanzu wa tamthiliya unaonekana kutafsiriwa zaidi na kuingiza kazi za kiafasihi nyingi za kigeni kuliko tanzu nyingine. ishara. Mfano kama sitiari au ishara.

miundo ya maneno. Katika kubainisha ubora au udhaifu wa tafsiri nimeteua tamthiliya ya “Black hermit” kilichoandikwa na Ngugi wa Thiong’o (1968) na kutafsiriwa kama “Mtawa mweusi” na EAEP ltd (2008). Kutokana na uchambuzi wa tamthiliya ya “Mtawa Mweusi” nimegundua kuwa tafsiri ina mchango mkubwa katika fasihi linganishi ya Kiswahili. “Black Hermit” Katka kuchambua kigezo hiki cha ubora na ubovu wa tafsiri nimegundua kuwa tafsiri ya “Mtawa mweusi” ni tafsiri bora kiasi kwani ameweza kuzingatia vpipengele vilivyo katika matini chanzi mfano ujumbe. Pia mfasiri anaweza kufasiri kulingana na jinsi shairi linavyomwingia au linavyomchoma na kumwathili yeye mwenyewe yaani mfasiri ajichukulie yeye ndiye mlengwa wa tafsiri anayoifanya. Lakini kuna makosa ambayo mfasiri huyafanya wakati wa tafsiri ambayo kiuhakika yanaweza kuiwekwa tamthiliya hii katika ubovu mafano: uongezaji wa maana. Mfano kurithi wajane. Ikilinganishwa na jamii ya leo hii katika afrika bado utamaduni huo upo katika baadhi ya jamii. alamaza uandishi na nyingine. Mfano. kukatazwa kuoa nje ya utamaduni nk. mara baada ya hapo baba yangu akawa mgonjwa alikuwa na mshutuko baada ya kifo cha kaka yangu! Aliniita kitandani kwake akaaniambia “Remi unafahamu desturi yetu mke wa kaka yako sasa ni mkeo” Mfano huu unatudhirishia uwepo wa utamaduni wa kulithishana wamawake katika jamii ya Marua. . kubadili muundo wa matini chanzi na upotoshaji ambao hupoteza maana ya matini chanzi. kuacha baadhi ya maneno.6 wake. udondoshaji wa baadhi ya vipengele. uteuzi mbaya wa msamiati ambao hubadili lengo la matini chanzi. Ili kuepuka changamoto hizo lazima mfasiri ajue utamaduni wa lugha chanzi na lugha lengwa ili kuweza kufasiri kulingana na utamaduni wa jamii lengwa. Kwa kulejelea tafsiri ya Mtawa Mweusi tunaweza kugundua utamaduni wa jamii fulani mfano tunaona utamaduni wa jamii ya Marua ambayo imejaa mambo mengi ya kulinganisha na jamii nyingine.

Jamii ya marua imepitia vipengele tofauti tofauti vya maendeleo vivyojaa misuko suko ya kukataliwa kusikilizwa maoni yao. alikuwa mwalimu mmoja wa wawatu wema…” “Tunawezaje kuwa sawa? Wito wa kabila unawezaje kuwa wito wako”?. kusalitiwa na kuvymwa haki yao. Katika yafsiri hii nimeweza kugundua itikadi za aina mbili. wao hawaoni haja ya kutengana kutokana kwasababu ya rangi za ngozi zao au kabila bali wao wanasisitiza uelewano tu akti ya mtu na mtu. Hii inawakilishwa na jamii ya marua ambayo haiwezi kuoa nje na kabila lake hasa mzungu. na kabila. Remi: “Wewe ni tofauti na mimi. . Mfano. kunyanyaswa. Oh nafahamu baba yako hakuwa mlowezi. Mfano Remi anakataa kumuoa Jane kwa sababu ya tofauti ya kabila na itikadi. Kuhusu itikadi ya wazungu. na sisi. Mfano. Lakini kwanini kumnyang’anya mfanya kazi chombao hicho kimoja atumiacho? Chama chochote cha wafanyakazi bila kugoma ni mfano wa samba asiye na makucha wala meno Umuhimu mwingine wa tafsiri katika fasihi linganishi ni pamoja na kutujuvya kuhusu itikadi ya jamii Fulani. Hii wanaihusisha na athari waliyopata wakati wa ukoloni. itikadi ya kaifrika juu ya wazungu na itikadi ya wazungu juu ya waafrika.7 Tafsiri pia inatujuvya kuhusu historia ya jamii fulani ambayo inaweza kulinganishwa na jamii nyingine katika vipindi mbalimbali vya mapitio katika kuelekea maendeleo. Huwezi kufahamu yale ninayo fahamu. Maelezo haya kiujumla yanaonesha kuwa kabila la marua hawakuwa tiyari kuwaoa watu walio nje ya kabila lao mfano wazungu.

. kuna changamoto zinazotokana na mchakato wa tafsiri. H. P. kushindwa vipengele vya kisarufi. Newmark. uteuzi mbaya wa msamiati.8 Mfano: Jane “Maana watu wote ni wamoja kila mahali.” Kuligana na maelezo haya. Newmark. yakilinganishwa na hali ya kawaida katika kabila mabalimbali hayatofautiani kwani ni jamii nyingi za kiafrika itikadi zake zinatofautiana na za wazungu. itikadi tofauti. Kenya: Sitima Printers Stationers Ltd Mwansoko.M. Hoja siyo utaifa. Changamoto nyingine ni pamoja na tofauti kitamaduni. Kwa kuitimisha naweza kusema kuwa tafsiri ni kipengele muhimu katka kujua na kujifunza mambo mengi kutoka katika jamii tofauti. Tatizo hili ndilo chanzao cha kiila changamoto katika tafsiri. Changamoto zitokanazo na kukosa ujuzi wa lugha ni pamoja na. Pamoja na tafsiri inayofanyika. London: Prentice Hall. P. kupunguza vipengele vya msingi katka matini chanzi. Chanagamoto hizo zinatokana na hoja moja kuu sana ambayo I ukosefu wa ujuzi juu ya lugha inayotumika katika tafsiri lengwa. Oxford: Pergamon. na wenzake (2006) Kitangulizi cha Tafsiri: Nadharia nMbinu. Dar es Salaam: TUKI. tatizo la kiisimu. imani wala mila bali kama watu wanaweza kuelewana wao kwa wao. kuongeza maana isiyohitajika. kuacha bila kufasiri baadhi ya vipele. Mfano wafasiri wa lugha ya Kiswahili hukosa umahili walugha ya lugha lengwa. (1982) Approaches to Translation. (1988) A Textbook of Translaton.J. tofauti za kimazingira. Marejeo East African Educational Publishers Ltd (2008) Mtawa Mweusi.

Ruhumbika. K. G. A. W. Netherlands: EJ. (1969) The Theory and Practice of Translation. Kampala-Uganda: East African Educational Publishers Stationers Ltd Nida. Nairobi: Focus Publication .9 Ngugi wa Thing’o (1968) Black Hermit. Mohammed S. (2003) Kamusi ya Fasihi: Istilahi na Nadharia. (2003) Amezidi. na Charles. E. Wamitila. Brill. R. Nairobi : East African Educational Publishers. (1978) “Tafsiri za Kigeni katika Ukuzaji wa Fasihi ya Kiswahili” Makala kwenye Semina za Kimataifa ya Waandishi wa Kiswahili Dar es Salaam.A. T.

Kutofautiana Kwao B.2 Historia ya Shujaa Emanuel SEHEMU YA TATU Taswira ya Kifo cha shujaa Liyongo na Emanuel katika Biblia SEHEMU YA NNE A. CHUO KIKUU CHA DAR ES SALAAM TAASISI YA TAALUMA ZA KISWAHILI TASWIRA YA KIFO CHA SHUJAA KATIKA UTENDI: SHUJAA NA EMANUEL (YESU) KATIKA BIBLIA YALIYOMO SEHEMU YAKWANZA Utangulizi SEHEMU YA PILI HISTORI YA SHUJAA FUMO LIYONGO NA EMANUEL 1. MAREJEO LIYONGO .Kufanana 2. Hitimisho C.1 Historia ya Shujaa Fumo Liyongo 1. Kufanana na kutofautiana kwa shujaa Liyongo na Emanuel 1.10 TENDI ZA KISWAHILI.

Anabainisha kuwa utenzi huwa na mistari minne yenye silabi nane kwa kila kipande. Katika makala haya istilahi itakayotumika ni tenzi ambayo itakuwa na maana sawa na tendi hivyo istilahi zote zinatumika sawa. 1. mistari huwa na muungano wa matukio. Mjadala huu umekitwa katika maswali mbalimbali kama vile. unaweza kuhusu falsafa au masuala ya kidini. Casco (2007) anaeleza kuwa utenzi umetokana na kitenzi tenda ambacho kina maanisha kufanya tendo. tenzi za Kiswahili zinahusu nini? Kuna uwezekano wa kupata historia katika tenzi za Kiswahili? Historia zinazopatikana katika tenzi za Kiswahili zina ukweli na uhalisia wowote? Historia katika tenzi za Kiswahili inatokana na ngano au visasili? Ukweli huo ni wa kisanaa au kijamii? Na ni kwa namna gani watunzi wa tenzi wanapata historia za Waswahili? Makala haya yamelenga kujadili upatikanaji wa historia katika tenzi za Kiswahili na ukweli halisi wa kihistoria katika jamii za Waswahili. unaweza kutoa simulio ya kweli au ya . Ufasili wa tenzi umekuwa ukielezwa kwa kuangalia sifa.11 SEHEMU YAKWANZA TENDI NI NINI? Tenzi za Kiswahili zimepata mjadala mkubwa hasa katika vipengele ambavyo kwa hakika ndivyo anuai vinazibainisha tenzi za Kiswahili na hata kuzitofautisha na tenzi nyingine zisizo za Kiswahili. Wataalamu mbalimbali wamejaribu kufasili dhana ya tenzi / tendi kama ifuatavyo. Miongoni mwa mambo ambayo yamepata mjadala ni upatikanaji wa historia katika tenzi za Kiswahili.0 UTANGULIZI TENZI ZA KISWAHILI Dhana ya tenzi imetazamwa kwa mitazamo tofauti ambayo wakati mwingine hutofautiana.

Wamitila (2003) amejadili utendi kama shairi refu la kisimulizi linalozungumzia kwa mapana na mtindo wa hali ya juu matendo ya mashujaa au shujaa mmoja. . Fasili hiyo inahitaji maelezo zaidi ya kipimo kipi kinafaa kutumika. Matendo hayo hujidhihirisha unapokuwa katika masimulizi. Matendo hayo huathirika utendi unapokuwa katika maandishi. kiini na hitimisho. Mtaalamu huyu anaeleza kuwa kuna ugumu katika kutafuta kisawe mwafaka cha utenzi katika lugha mbalimbali. Ni utungo mrefu wenye kusimulia matukio ya kishujaa yenye uzito wa kijamii au kitaifa. Kutokana na fasili za wataalamu hawa tunaweza kusema kuwa utendi ni ushairi unaosimulia tukio fulani kwa matendo. Fasili hii inatupa utata inapoeleza utendi kama shairi refu la kisimulizi. Utata unajitokeza katika kupima urefu wa ushairi ulio katika masimulizi. pamoja na ndoto za taifa fulani. Matukio hayo yanaweza kuwa ya kihistoria na visakale.12 kubuni na huwa na utangulizi. magari. historia. Usimuliaji wa tukio huambatana na matendo ambayo hufanywa na msimuliaji. Utendi hufungamana na matendo wakati wa utendaji wake. Kutokana na fasili ya Casco tunapata wazo kuwa utenzi huwa na matendo katika utendaji wake. ushairi na ushairi mrefu. Ufafanuzi huu wa Mulokozi umepiga hatua mbele kwa kueleza utendi kama ushairi wa matendo. Mulokozi (1996) anaeleza utendi ni ushairi wa matendo. Tutatumia kipimo gani kupima urefu huo? Na mpaka wa ushairi mrefu na mfupi unaanzia wapi na kuishia wapi. visasili. kwa maana hiyo utenzi ulio katika maandishi hupoteza baadhi ya vionjo vya kiutendaji. Utendi unaweza kuhusu tukio lolote la kijamii ambalo laweza kuwa la kishujaa au lisiwe la kishujaa. Anasema kuwa utendi huwa na sifa nyingi na huweza kuleta pamoja hadithi ya shujaa. Baadhi wanasema wimbo.

hivyo si lazima utendi umhusu shujaa peke yake. Pamoja na sifa hizo tendi pia huhusu masuala mengine ya kijamii kama vile kutoa mawaidha kwa jamii. Kabla ya kujikita katika ufafanuzi huo ni muhimu kufahamu dhana ya kifo. kwa mfano Fumo Liyongo katika Utendi wa Fumo Liyongo (Mohamed Kijumwa K 1913) na . (yaani maelezo fulani yaliunda picha) au za ki-ishara (zinazounda picha ambayo inaashiria jambo fulani au imeficha ujumbe mwingine).. Mulokozi (1996) kwa upande mwingine ameeleza kuwa. Kwa mujibu wa Wamitila (2003) neno shujaa.13 Makala hii imekusudia kufafanua taswira ya kifo cha shujaa katika utendi kwa kurejelea kifo cha shujaa Liyongo kama alivyoelezwa katika kitabu cha Tenzi Tatu za Kale kilichohaririwa na Mulokozi mwaka (1999) na shujaa Emanuel (Yesu Kristo) kama anavyoelezwa katika Biblia takatifu. Dhana ya kifo inaweza kufasiliwa kuwa ni kitendo cha kutolewa uhai au kupatwa na mauti kama ambavyo Mohamed (2002) ameeleza kuwa kisawe cha kifo ni mauti au ufu. Anaendelea kueleza kuwa baadhi ya tendi zina sifa za kiriwaya. taswira. utendi ni hadithi ya kishairi kuhusu mashujaa wa kihistoria na wa kubuni. shujaa na utendi. zinatokana na masimulizi (zilizo nyingi). mashujaa wa utendi wa Kiswahili ni wa aina tatu (3) ambazo ni mashujaa wa kijadi wa Kiafrika. Vile vile Mulokozi (1999) anarekebisha kidogo fasili yake na kueleza kuwa utendi ni utungo mrefu wa kishairi wenye kusimulia hadithi ya ushujaa na mashujaa. ila tu badala ya kuwa katika umbo la nathari zina umbo la kishairi. kirai au maelezo ambayo yanaunda picha fulani katika akili ya msomaji. zinahusu mashujaa ambao wanaweza kuwa wa kihistoria au wa kubuni.. Mulokozi (1996) anaeleza kuwa. wa jamii au taifa. Kwa kuanza na dhana ya utendi. Kimsingi neno hili haliashirii wema tu. Anaendelea kueleza kuwa. taswira zinaweza kuwa za kimaelezo . Ukizichunguza fasili hizi utagundua kuwa tendi zina sifa ya kishairi. hutumika kuelezea mhusika mkuu katika kazi ya kifasihi ambaye anaweza kuwa wa kike au wa kiume. Vile vile Wamitila (2003) amefafanua dhana ya taswira kuwa hutumiwa kuelezea neno.

kati ya aina hizo tatu za mashujaa. Mwandishi amesimulia habari za shujaa huyu kwa njia ya maandishi katika umbo la kishairi. Japo kuna utata kuhusu tarehe aliyozaliwa Liyongo lakini tarehe inayoelekea kukubaliwa zaidi ni ile ya karne ya 13 – 14 kwa kuwa kitabu cha Terehe ya Pate (Freeman-Grenville 19962: 241 – 299) kinamtaja mtawala wa eneo la Ozi aitwaye Fumo Liyongo aliyeishi wakati wa utawala wa Fumomari (Fumo Omari). SEHEMU YA PILI HISTORIA YA SHUJAA FUMO LIYONGO NA EMANUEL 1. Wahusika wa kijadi wa Kiafrika na wahusika wa kubuni. mashujaa wa kidini bado hawajaelezwa ipasavyo na ndio sababu makala hii imejikita katika kuelezea angalau kwa sehemu kuhusu shujaa Emanuel katika Biblia akihusishwa na shujaa wa kihistoria na wa kijadi Fumo Liyongo katika Utendi wa Fumo Liyongo. sehemu inayofuata itahusu historia ya mashujaa waliokwisha tajwa hapo juu.14 Abushiri bin Salim katika Utendi wa Vita vya Wadachi Kutamalaki Mrima (Hemed Abdallah K. hasa mtume Muhamadi na masahaba wake (k. Mulokozi anaendelea kueleza kuwa. Mwandishi huyu anaendelea kutujuza kuwa vyanzo vinaonesha kuwa Liyongo aliishi Pwani ya Kaskazini mwa Kenya kwenye maeneo ya Pate na Ozi kwenye karne ya 14 . Baada ya kufahamu utangulizi huu.1 Historia ya Shujaa Fumo Liyongo Fumo Liyongo ni shujaa kama alivyoelezwa na Muhamadi Kijunwa mwaka 1913 katika Utendi wa Fumo Liyongo. mashujaa wa kidini. sawa na 1340 – 1393 M. Fumomari alitawala miaka ya 740 – 795 Hijriya (Miaka ya Kiislamu). Wahusika wa kidini hawajatumiwa kikamilifu (uk. mtawala wa ki-Nabhany wa dola ya Pate. 1895).m. Liyongo huyo alipigana na Fumomari (Mulokozi 1999). riwaya ya Kiswahili imetumia mbili tu. 42) Kutokana na ufafanuzi huu ni dhahiri kuwa. utendi wa Ras ‘lghuli) na mashujaa wa kubuni kwa mfano Tajiri katika Utendi wa Masahibu.

15

au kabla. Mama yake aliitwa Samoa mwana. Liyongo alikuwa kiongozi katika
jamii yake, japo hakuna uhakika kama alikuwa mfalme. Alikuwa shujaa, manju wa
ngoma na malenga, na mwindaji hodari. Kwa upande wa dini, hakuna uhakika kama
alikuwa ana Mkristo au Mwislamu japo nyimbo zake zinaonesha kuwa huenda
alikuwa mfuasi wa dini ya Jadi ya Waswahili. Liyongo alikuwa akiwinda na kufanya
biashara sehemu za bara karibu na Pate, aliweka makazi yake Ozi, na alifia na
kuzikwa

Kipini, mahali paitwapo Ungwana wa Mashaha (Mulokozi na Sengo

1995:52-53). Ubeti wa 230 unaeleza kwa muhtasari maisha ya shujaa Fumo Liyongo

16

1.2

Historia ya Shujaa Emanuel

Emanuel ni shujaa wa kidini ambaye anaelezwa katika maandiko matakatifu yaani
Biblia. Kuzaliwa kwa shujaa huyu kulitabiriwa na nabii Isaya (Isaya 9:6) sura ya 9
kifungu / mstari wa 6.
Tangu utabiri wa Isaya hadi kuzaliwa kwake inakadiriwa kuwa ni miaka 400 k.k.
Utabiri wa nabii Isaya ulitimia katika kitabu cha Mathayo 2:1 ambapo inaeleza kuwa
shujaa alizaliwa Bethlehemu ya Uyahudi zamani za Mfalme Herode. Kama ilivyo
desturi ya mashujaa wengi wa kidini , baada tu ya kuzaliwa alikutana na vikwazo
vya kutaka kuuawa na Mfalme Herode ambaye alihofia kunyang’anywa madaraka,
shujaa huyu atakapokuwa mkubwa (Math 2:13).

Malaika wa Bwana alimtokea

Yusufu (Baba wa Emanuel) katika ndoto kumweleza kuwa amchukue mtoto Emanuel
na mama yake (Mariam) kisha wakimbilie Misri. Ndivyo ilivyo hata kwa mashujaa
wengine, misukosuko inapozidi kukimbilia uhamishoni. Baada ya Mfalme Herode
kufa shujaa Emanuel alirudishwa na wazazi wake Galilaya katika mji wa Nazareti.
Shujaa Emanuel alibatizwa na Yohana katika mto Yordani. Baada ya kubatizwa
Roho wa Mungu alishuka juu yake kisha sauti ilisikika kutoka mbinguni ikisema
“Huyu ni mwanangu, mpendwa wangu, ninayependezwa naye” (Math 3:13 – 17).
Shujaa huyu alibatizwa akiwa mtu mzima yapata miaka 27. Baada ya kubatizwa
alipelekwa na Roho Mtakatifu nyikani ili ajaribiwe na ibilisi, alifunga siku arobaini,
mchana na usiku, kisha alishinda majaribu yote ya Ibilisi (Shetani) (Math. 4:1 – 11).
Baada ya shujaa Emanuel kutoka nyika ni alichagua wanafunzi (wafuasi) kumi na
mbili (12) ambao alikuwa anafanya nao kazi, na ndipo alipoanza huduma ya
kuihubiri habari njema ya Ufalme wa Mungu na kuponya ugonjwa na udhaifu wa kila
namna kwa watu (Math 4:17 – 25) akiwa na miaka 27. Baadhi ya wanafunzi, wake
ni Simoni Petro, Andrea, Yohana. n.k. Habari za shujaa huyu ilienea kutoka Galilaya,
Dehapoli, Yerusalemu, Uyahudi na ng’ambo ya Yordani. Shujaa Emanuel alifanya
huduma kwa muda wa miaka mitatu kisha akafa.

Wakati wa huduma ya

kuwakomboa watu na dhambi zao, wapo waliomkubali na kumfuata na wengine

17

walimchukia na kumshutumu kuwa alikufuru kwa kujiita mwana wa Mungu. Wale
waliomchukia ndio waliofanya njama za kumuua. Hatimaye walimtumia mmoja wa
wanafunzi wake aliyeitwa Yuda kwa kumpa vipande 30 (thelathini) vya fedha ili
amsaliti kisha wamkamate. Yuda aliwaambia, nitakayembusu ndiye, na hapo ndipo
Wayahudi walipomkamata shujaa huyu na kumsulubisha hadi kifo chake (Marko
14:10-72 na 15:1-37).

Mtoto wa Liyongo anamuuliza babaye siri ya nguvu zake. Taswira ya kifo cha shujaa Liyongo inaweza kujitokeza kwa namna tatu (3). Tatu kifo cha Liyongo kwa jamii yake ni sawa na kupoteza kitu chenye thamani kwa vile Liyongo alikuwa na mshikamano na jamii .18 SEHEMU YA TATU Taswira ya Kifo cha shujaa Liyongo na Emanuel katika Biblia 1. kisha mwanawe naye anakufa kutokana na uovu wake. kifo cha Liyongo kwa mwanawe ni adhabu kwani baada ya shujaa huyu kufa mwanawe naye alikufa kutokana na maradhi yasiyopona (ubeti 223) pamoja na kuchukiwa na jamii yote kwa ujumla. Pili. aliishi porini na Watwa na kushirikiana nao vizuri. anapoambiwa kuwa ni kuchomwa sindano ya shaba kitovuni. (beti za 217 – 222). Baada ya shujaa Liyongo kufa watu walisikitika. Kutokana na uhusiano mzuri aliokuwa nao na jamii yake Mfalme anamwonea wivu na anaogopa kuwa anaweza kumpokonya madaraka (ufalme). ushirikiano uliomsaidia kumnusuru na njama za mfalme za kutaka kumuua. Njama hizo hazifanikiwi na inabidi mfalme amtumie mwanawe Liyongo ili amsaliti baba yake kwa kuahidiwa kuozwa binti mfalme. Kwanza kifo cha shujaa Liyongo kwa mfalme ni mafanikio kwa kuwa ana uhakika wa kuendelea kutawala maana alikuwa na hofu kuwa Fumo Liyongo atamnyang’anya ufalme kwa vile alivyokuwa na mshikamano na watu. mfano aliwasaidia Waggala kupata mbegu bora (ub 40 – 41). Anafanya njama za kumuua. Beti za 224 – 226 zinaeleza vizuri jinsi watu walivyomwombolezea shujaa wao. Taswira ya Kifo cha shujaa Liyongo Liyongo ni shujaa aliyependwa na watu kwa kuwa aliwapigania na kuwasaidia. waliomboleza na wengine walionekana kukata tamaa kwa kuwa shujaa huyu alikuwa ni mtetezi wa watu katika jamii. anakubali kumchoma baba yake hatimaye Liyongo anakufa. kupewa uwaziri na mali nyingi.

Mungu aliwaacha wanadamu kwa kuwa yeye ni mtakatifu na hashirikiani (hashikamani) na uchafu (Mwanzo 3:1 – 24). Mungu aliwahurumia na kuamua kuwaokoa tena kutoka katika utumwa wa . Hii inaashiria kuwa katika mapigano kati ya wema na uovu. Historia imelishuhudia hili kwa kuwa muda si mrefu uatawala wa kisultani ulivamiwa na ukoloni. kifo cha shujaa Liyongo kimejengwa katika dhana ya usaliti unaosababishwa na tamaa ya madaraka (Ufalme) na tamaa ya mali (Mtoto wa Liyongo). Maisha ya milele ni maisha ya kutenda wena na haki. 93). Ingawa mtoto wa Liongo alimsaliti babaye ili apewe zawadi nono hakutimiziwa ahadi hizo. Jina Emanuel lina maana ya Mungu pamoja nasi. Kifo cha shujaa pamoja na usaliti vinatupatia motifu ya dhambi na mapatilizi. kupewa mali na uwaziri pia. Kwa upande mwingine dhana hii ina sura mbili yaani faida (anayenufaika baada ya usaliti) na hasara (anayeathirika baada ya usaliti).19 yake. Dhana ya usaliti imejitokeza sana katika kazi za kifasihi na inaonekana kuwa ni silaha ya kumwangusha shujaa mfano Lwanda Magere katika kitabu cha Lwanda Magere. haya yanayojitokeza katika (beti za 224 – 227). siku zote wema hushinda. Baada ya kifo chake watu wanaomboleza na wanaonekana kukosa matumaini. Kwa upande wa fasihi. Mfalme (sultani) wa Pate anafanya fitina (Ubeti 49) za kumuua Liyongo akiogopa kupokonywa ufalme (ub. 2. Baada ya anguko (dhambi) la Adamu na hawa. Mwanawe Liyongo naye alikubali kumsaliti baba yake kwa matarajio ya kuozwa mke (binti wa mfalme). Samsoni na Yesu katika Biblia. hata huo ukoloni nao leo hii haupo. Taswira ya Kifo cha Shujaa Emanuel katika Biblia Shujaa Emanuel alitabiriwa kuwa atazaliwa. Kwa hiyo hata sultani hana maisha marefu. atakufa na siku ya tatu atafufuka na kupaa mbinguni. Kwa kuwa mwanadamu ameumbwa kwa sura na mfano wa Mungu (Mwanzo 1:26 – 27). Alinyanyaswa na hatimaye alikufa kama alivyokufa baba yake. (Math 1:22-23) maneno “Mungu pamoja nasi” yanarejesha uhusiano kati ya Mungu na mwanadamu ambao ulipotea katika bustani ya Edeni baada ya Adamu na hawa kutenda dhambi.

Tatu. Alimsaliti Emanuel kwa Wayahudi kwa tamaa ya pesa ya vipande thelathini (30). japo kilitabiriwa kwa kuwa Mungu aliamua kuwarudia tena wanadamu lakini Yuda Iskariote ndiye aliyepelekea kifo hiki kutokea. na Wayahudi. Kifo cha shujaa Emanuel.20 dhambi na matendo ambayo shetani alikuwa akiwafanyia baada ya lile anguko la bustani ya Edeni. (Mwanafunzi wake) kama Waswahili wasemavyo “Kikulacho ki nguoni mwako” (Luka 22:47). Waandishi na Mafarisayo wakamkamata na kumtesa hadi alipokufa. Kama ilivyokuwa kwa shujaa Liyongo. kwa kuwa alifanyika sadaka ya dhambi yaani alijitoa kafara ili wanadamu wasife tena kwa dhambi. Habari za kifo cha shujaa huyu zimeelewa vizuri katika vitabu hivi: Mathayo sura ya 26-27. Taswira ya kifo cha shujaa Emanuel kinajitokeza kwa namna mbalimbali kama ifuatavyo: Kwanza Wayahudi. ndugu zake (k. Hivyo. Marko sura ya 14 – 15. kifo cha Emanuel kilipoteza matumaini ya watu waliokuwa wakimwamini. Luka sura ya 22 – 23 na Yohana sura ya 13 – 19. Watu walilia na kuomboleza pale msalabani kwa kuwa mtetezi wao ametoweka japokuwa waliahidiwa kuwa siku ya tatu atafufuka. wazazi) pamoja na wanafunzi wake. Emanuel naye alisalitiwa na mtu wa karibu. Yuda aliyewasaliti Yesu. baada ya kupewa vipande 30 vya fedha alimbusu Yesu.v. kifo cha Emanuel kwa Mungu kilikuwa ni kutimiza kusudi lake la kuwakomboa wanadamu. kila atakayemwamini shujaa Emanuel (Yesu Kristo) ataokolewa atoke katika utumwa huo wa dhambi na mateso yote ya Ibilisi na ndipo atakuwa ameunganishwa na Mungu yaani uhusiano wake na Mungu utarejeshwa tena yaani Mungu atakuwa pamoja naye. Waandishi na Mafarisayo waliona kama wamemkomoa kwa kuwa walidai kuwa anajikweza kwa kujifanya mwana wa Mungu. Pia watawala walifurahi maana watu wengi walimfuata na kumsikiliza. Kwa sababu hiyo aliamua kumtoa mwanawe wa pekee Yesu Kristo (Emanuel) afe msalabani ili awakomboe wanadamu. . Pili.

katika muktadha wa kifasihi tunaona nguvu ya usaliti katika kumwangusha shujaa. Kwa ujumla suala la usaliti limesawiriwa vizuri katika kazi mbili za Utendi wa Fumo Liyongo na Biblia. baada ya kuwachambua mashujaa hawa naona kuwa usaliti ni kipimo kinachotumika kupima nguvu aliyonayo shujaa. Kwa mtazamo wangu. na nguvu inapobainika na watu wengine ndipo anguko la shujaa hutokea. Hata katika maisha ya kawaida ya kila siku dhana hii inatenda kazi kwani tunashuhudia watu wakijiua kwa kuwa wamesalitiwa na wapenzi wao. Waandishi wamejitahidi kuonesha dhana hii kwa kuwatumia wahusika Liyongo na Emanuel.21 Nne. ndugu au marafiki zao. Usaliti umeonekana ukifanya kazi au kulisababisha shujaa kuanguka. . Mara nyingi anguko la shujaa husababishwa na watu wake wa karibu.

mke na cheo cha uwaziri. Kufanana Mashujaa hawa wanafanana katika mambo yafuatayo (i) Wote wanatumia nguvu isiyokuwa ya kawaida kutenda mambo ya ajabu (miujiza). (viii) Waliowasaliti mashujaa Liyongo na Emanuel walikufa baada ya kifo cha mashujaa hao (ix) Hawakuwa waoga.22 SEHEMU YA NNE A. Pia mwanae Liyongo anaahidiwa mali. Kufanana na kutofautiana kwa shujaa Liyongo na Emanuel 1. wote ni majasiri. vyeo na mali nyingine baada ya kukamilisha kazi ya usaliti mfano Mfalme anaahidi kuwapa Wasanye. (ii) Walikuwa na ushirikiano mzuri na jamii zao. Waboni na Watwa reale mia iwapo watamleta kichwa cha Liyongo. Pia Yuda aliahidiwa vipande thelathini vya fedha iwapo atafanikisha kukamatwa kwa shujaa Emanuel. Wadahalo. . (iii) Walipendwa na watu kiasi cha watawala kuwachukia (iv) Walifanyiwa njama za kuuawa (v) Wote walisalitiwa na watu wao wa karibu (vi) Baada ya kufa watu waliwaombolezea. (vii) Wasaliti wa mashujaa wanaahidiwa kupewa fedha.

Hitimisho . Alioa mke na alikuwa na (ii) Mathayo 4: 23 – 25). (ubeti 143 – 144) wengine (Mathayo 3:13-17. Hadhuriki Mtakatifu kutenda mambo kwa chochote isipokuwa kwa mbalimbali k. kuponya watu mtoto wa kiume. Hakuoa wala hakuzaa maji. kutembea juu kudungwa sindano ya shaba ya kitovuni. B. Japo alikufa kazi kuwakomboa wanadamu ya ilikamilika kwa kuwa kila atakayemwamini ataokolewa na kupatanisha na Mungu. Kutofautiana Kwao Shujaa Fumo Liyongo Shujaa Emanuel (i) Fumo Liyongo alitumia nguvu (i) Alitumia nguvu za Roho (ii) ya uganga au sihiri.23 2.v. ana nguvu za kirijali (iii) Baada ya kufa hakufufuka (iii Alifufuka na aliwatokea watu ) mbalimbali kuwadhihirishia (iv) Hakupaa kwenda mbinguni ili kwamba yuko hai (Marko 16:1-14) (iv) Alipaa kwenda mbinguni kuketi mkono wa kiume wa (v) Hakufanikiwa kuikomboa (v) jamii yake kwa kuwa alikufa Mungu.

Katika kupambana huko.24 Katika kuhitimisha uchambuzi wa makala hii imebainika kuwa kila shujaa kati ya hao wawili alikuwa na wajibu fulani katika jamii yake ambao ilibidi autimize. .Wale wanaompinga ndio hufanya njama za kumwangusha. wapo watakaomuunga mkono na wengine kumpinga. Katika kutimiza wajibu huo shujaa lazima akutane na vikwazo ambavyo inabidi apambane na ashinde ili alete ukombozi kwa jamii yake. wakifanikiwa shujaa hushindwa na wasipofanikiwa ndipo shujaa huyo hushinda na hivyo huleta mabadiliko katika jamii yake.

M. na Saidi. Kanisa la Biblia Publishers: Dodoma. Mulokozi. (Mh. 1: The Plan of the Ages (Toleo la 1 la Kijerumani – Kiswahili. H. Biblia: Maandiko Matakatifu ya Mungu. East African Educational Publishers Ltd: Nairobi. The Bible Societies of Kenya and Tanzania: Nairobi na Dodoma (Mtawalia) Graf. Istilahi na Nadharia. Tenzi Tatu za Kale.W. Kamusi ya Visawe. K. (1980). (2003). Chuo Kikuu Huria cha Tanzania: Dar es Salaam. . Focus Publications Ltd: Nairobi. Kamusi ya Fasihi.M (2002). (1996).25 C. Fasihi ya Kiswahili. A. Wamitila.A. The Panarama Bible Study Coarse No. Mulokozi. M.) (1999). M. MAREJEO Bible Societies of Tanzania and Kenya (1997).M. Mohamed. TUKI: Dar es Salaam. M.

26

“UCHAMBUZI WA UTENZI WA MWANAKUPONA: MAWAIDHA KATIKA
TENDI.
UTANGULIZI.
Katika uchambuzi huu wa UTENZI WA MWANAKUPONA tunatarajia kuangalia
vipengele kadhaa vya uchambuzi kama vile historia fupi ya mwandishi, vipengele
vya

fani na maudhui, na vingine vitakavyojitokeza. Katika uchambuzi huu

tutaonesha moja kwa moja nafasi ya mwanamke katika kumtunza mumewe. Hii ni
kazi ya uchambuzi kwa hiyo itahusisha vipele mbalimbali vya uchambuzi. Kisha
tutaonesha hitimisho na marejeo
HISTORIA FUPI YA MWANDISHI.
Mulokozi (1999) anatueleza kuwa Mwanakupona binti Mshamu Nabhany alizaliwa
Pate mwaka 1810. Mwaka 1836 aliolewa na bwana Mohammed Is- Haq bin Mbarak.
Lakini inasemekana kuwa alijulikana zaidi kwa jina la Mataka. Mwanakupona
aliolewa na Bwanaa Mataka katika ndoa ya wake wengine watatu. Yasemekana kuwa
Mataka alikuwa ni mtawala wa Siu na mpinzani mkubwa wa utawala wa waarabu
huko Zanzibar. Mwanakupona alipata kuzaa watoto wawili na bwana Mataka ambao
ni Mwana Hashimu bint Shee Mataka (1841-1933) na ndiye aliyetungiwa utenzi huu,
na Mohammed bin Shee Mataka aliyezaliwa baina ya mwaka 1856 na 1858.
Tunendelea kuelezwa kuwa Shee Mataka alikuwa na watoto wengine watatu kwa
wake wengine ambao ni Bakari alieyekufa vitani Pate mwaka 1855, Mohammed
(mkubwa) ambaye ndiye aliyerithi utawala wa baba yake mwaka 1855 na kuendeleza
upinzani uliokuwa umeanzishwa na baba yake dhidi ya utawala wa waarabu wa
Zanzibar. Tunaelezwa kuwa baadaye Sayyid Majid, Sultan wa Unguja alimfanyia hila
hadi alifanikiwa kumkamata na kumfungia katika Ngome ya Yesu, Mombasa ambako
alifia huko mwaka 1868. Pia yasemekana kuwa baada ya kifo cha Mohammed
(mkubwa) Omari alirithi utawala na kuishi hadi miaka ya mwanzo ya karne ya
ishirini na alishiriki katika kupinga ukoloni wa Waingereza huko Kenya.

27

Pia yasemekana kuwa Mohammed (mkubwa) alikuwa mshairi na alitunga tungo za
ILELE SIU ILELE na RISALA WA ZINJIBARI ambazo zilihusu mapambano yake
na Sultani wa Unguja, na fitina za baadhi ya raia zake wa Siu. Baadaye tunaelezwa
kuwa Mwanahashimu aliolewa mara mbili na kufanikiwa kupata watoto wawili
ambao waliishi hukohuko Lamu. Alikuwa ni mshairi na alitunga mashairi kadhaa.
Baadaye tunaelezwa kuwa kuna maafa yalimkuta bibie Mwanakupona na yaliisibu
familia yake na hata aliiamua kuondoka Siu na kuhamia Lamu ambako ndiko
alikotungia utenzi wake wa mwaka 1858. Inasemekana kuwa Mwanakupona
aliuandika utenzi huu akiwa ni mgonjwa akisumbuliwa na maradhi ya tumbo la uzazi.
Alihisi kuwa asingepona, hivyo akaamua kutunga utenzi huu ili uwe ni wosia kwa
binti yake ambaye angebaki bila ya uongozi wa mama.
MUHTASARI WA UTENZI.
Kijamiii, Mwanakupona ni utenzi wa kimawaidha uliotungwa na Mwanakupona
Binti Msham kwa ajili ya binti yake aliyeitwa Mwanahashimu bint Mataka mwaka
1858. Utenzi huu unaonakena kuwakilisha vyema tungo za utamaduni na maonyo ya
wakati huo. Mtunzi aliutunga ili kumlenga binti yake aliyeitwa Mwana Hashimu kwa
lengo la kumuonya lakini pia aligusia kwa vijana wengine wa kike wapate kuusoma
utenzi huu ili nao wapate maonyo hayo (Ubeti wa 94 na 95). Utenzi huu unaonekana
kuibadilisha jamii ya uswahilini baada ya kuona kuwa unafaa hasa kwa malezi ya
kijadi hasa kwa watoto wa kike kwa kuwafunda. Yawezekana Jambo hili ndilo
linaloufanya utenzi huu uonekane kuwa msaada wa jamii hata leo hii.
Kihistoria, tunaelezwa kuwa huu ni utenzi wa kale uliokuwa unaendana na mazingira
ya wakati huo. Mwandishi aliuandika kwa kuilenga jamii ya wakati ule hasa kwa
kufuata mila, desturi za jadi za wakati huo kama vile heshima ya ndoa, wanawake
kuwekwa utawani, kutoonesha sura zao mbele ya watu, kumtukuza mume kama
Mungu wao wa pili. Pia unaonekana kuwa ulikuwa ni utenzi wa kitabaka la utawala.
Kifasihi, UTENZI WA MWANAKUPONA ni utenzi pekee wa kishairi uliotungwa na
mwanamke ambao unaonekana kuleta athari kwa waandishi wengine hata kuiga

28

mfano wake wa kutunga tungo za kimawaidha kama vile Said Karama WASIA WA
BABA, Shaaban Robert katika utenzi wa HATI NA ADILI, Zainab bint Humud,
HOWANI MWANA HOWANI, UTENZI WA ADAMU NA HAWA.
FANI NA MAUDHUI.
FANI.
Senkoro (2011), anaeleza kuwa fani katika fasihi ni ule ufundi wa kisanaa anaotumia
msanii katika kazi yake. Mpangilio wa vitushi, (episode) UTENZI WA
MWANAKUPONA ni utenzi wenye jumla ya beti 102 ambao unaanza kwa mtunzi
kumwita binti yake akaribie akiwa na wino na karatasi ili asikiilize wosia. Anasema
kuwa yeye alikuwa ni mgonjwa hivyo hakupata muda wa kumpa wosia binti yake.
Anamwambia binti yake kuwa aanze kwa kumtukuza Mungu wake na kumwomba
rehema zake. Baada ya hapo anamwambia anataka kumpa hirizi ya kinga yake na
kidani cha kujipambia. Halafu anaanza kumpa maonyo aliyokuwa ameyakusudia
kama vile kuheshimu mume, kumheshimu mungu, kuwa mwaminifu, kuepuka
umbeya, kushika dini na mengineyo. Hayo ni kuanzia ubeti wa (1-25).
Na kuanzia (ubeti. 26-36) mtunzi anaeleza namna mwanamke anavyotakiwa
kumfanyia bwana yake. Miongoni mwa mambo hayo ni kutojibizana naye, kumpa
kila anachokihitaji, kumuaga vizuri kila anapoondoka, kumpokea vizuri kila
anapokuja, kumpapasa na kumpepea usiku, kumkanda mwili, kumsifia kwa watu
wengine, kumwandalia chakula, kumnyoa ndevu, na kumpendezesha.
Kuanzia (ubeti 37-56), mtunzi anaonesha namna mwanamke anavyopaswa kuwa
yeye binafsi yaani mwanamke aliyeolewa inatakiwa awe msafi kimwili, avae vizuri
na kujipamba kila siku, aombe ruhusu kwa mumewe kabla ya kutoka na akitoka
asikawie kurudi na anapotembea asijifunue buibui lake na asiongee wala kunena na
mtu yeyote njiani na aridhike kila anachopewa na mumewe.
Kuanzia (ubeti. 57-66) mtunzi anamwonya binti yake namna ya kuishi na watu wote
kwa ujumla, yaani awe na upendo kwa watu wote bila kuangalia hadhi zao, afanye

kama lulu au pambo (ubeti. anawaombea waislamu kwa ujumla. methali nahau hata vitendawili na taswira japokuwa kwa kiasi fulani anaonekana kutumia lugha ya taswira kama vile hirizi. yaani beti ambazo zilitakiwa ziwepo mwishoni amezipeleka kati ama mwanzoni mwa utenzi. zilipaswa kuwekwa mwanzoni maana zina mawazo ya mwanzoni kama vile maonyo kwa ujumla. Kuanzia (ubeti. Na atakapofanya hivyo malipo yake yatakuwa ni mbinguni. akionesha kuwa ni kinga ya kujikingia mtu aliyepatwa na matatizo ubeti ( 8-10). na ubeti wa 40 na 42 zingepaswa kuwekwa kati ya ubeti wa 36 na 37 ili kumwonya mtoto wa kike kuwa na tabia nzuri hasa kwa bwana yake kwa kuwa msafi na kufanya kazi. anajiombea yeye mwenyewe. na kisha anamalizia kwa kuwaombea wanawake wote wauosome utenzi huu ili wanufaike nao. Na kidani na kifungo Sitoe katika shingo Muili siwate mengo Kwa malashi na dalia Hapa tunaona kuwa mwandishi ametumia taswira ya kidani inayomaanisha kuwa ni pambo au lulu inayovaliwa shingoni. tashihisi.29 ushirikiano na wanandugu. Matumizi ya lugha. kidani. Hivyo tunaona kuwa japokuwa mtunzi amejitahidi kupangilia vitushi lakini inaonesha wazi kuwa amechanganya baadhi ya beti. aliyoitumia sio migumu sana inaeleweka japokuwa kwa kiasi kikubwa ametumia lahaja ya Kiamu na anaonekana kuimudu vyema lugha yake. 67-102) mtunzi anafanya dua ndefu ya kuwaombea watu wote wakiwemo watoto wake. lakini kwa . mwandishi huyu hajatumia sana lugha ya picha kama vile sitiari. Misamiati. na za mwanzoni kuzipeleka mwishoni ikiwa zingepaswa kuendana na beti fanani ili kukamilisha wazo. ubeti 22 na 23 zingepaswa kuwekwa kati ya ubeti wa 11na 14 ili kusisitiza suala la dini. Kwa mfano beti za 92 na 93. tashibiha. 40) Anasema kuwa. marafiki na watu wengine pia awasaidie wanaohitaji msaada.

26-27) unasema. Ushujaa.28). Mfano (Ubeti. 26. yaani ile ya kumsaka Mwenyezi Mungu hasa kwa kutenda matendo mema. Kipenda wende peponi Utakwenda dalhini Kinena wende motoni Huna budi utatiwa Beti hizi mbili zinatudhihirishia kuwa Mwanakupona aliona kuwa safari ya kufika peponi ni kubwa kwani kinachotakiwa ni kujipanga ili tuweze kuepuka adhabu ya jehanamu. Keti naye kwa adabu Usimtie ghadhabu Akinena simjibu Itahidi kunyamaa. na kila mshororo unaonekana kuwa na mizani 8.30 mtu asiye mmilisi wa lahaja hiyo anaweza kupata mkanganyiko pindi anapousoma utenzi huu. Muundo. Siku ufufuliwao Nadhari ni ya mumeo Taulizwa atakao Ndilo takalotendewa 27. Motifu. kwa upande wa muundo mwandishi anaonekana kujitahidi kwa kiasi kikubwa kwani ametumia ushairi wa kufuata urari wa vina na mizani kwa kiasi kikubwa. Anamwambia mwanaye kuwa ili kushinda hilo ni vyema kumpenda mumewe na kumtii maana huko mbinguni Mungu atamuuliza kama alimpenda na kumtii huku duniani (Ubeti. SUNDIATA. kutii maagizo yake pamoja na mwanamke kumheshimu mume. iliyojitokeza katika utenzi huu ni motifu ya msako wa peponi. wahusika wanaoelezwa katika utenzi huu sio mashujaa kama ilivyozoeleka katika tenzi zingine kama vile FUMO LIONGO. MAJIMAJI na .

42. 87 na 88) na mume (ubeti. Ukisa kutaqarabu Bismillahi kutubu Umsalie Habibu Na sahabaze pamoya.73. Hivyo tunaweza kusema kuwa utenzi huu haujasadifu ushujaa bali umekuwa na wahusika ambao ni binti yake anayeitwa Mwanahashimu. 37).31 zinginezo.4-7) anamwambia mwanaye aketi chini na Mungu wa rehema atasaidia katika kufanikisha jambo hilo. (ubeti . 5. Nahimidi kisalia Kwa Tume wetu nabia Ali zake na dhuria Itwenee sote pia.82. Pia anamalizia kwa shukrani ya kumshukuru Mungu kwa kumfanikishia shughuli nzima ya utunzi wa kazi yake na kuufanya usomwe na watu wengi ili uje kuwa nyenzo ya maisha yao. mwandishi ameanza na sala au dua kama kawaida ya tendi za Kiswahili. katika sura ya kwanza (ubeti. Mfano (ubeti. 36. Huu unaonekana kuwa ni utenzi wa kimawaidha ambao hauonyeshi ushujaa au unguli kwa sababu unatoa mawaidha mengi ya kijadi hasa kwa wanawake pamoja na binti yake. 23. wanawake wengine (ubeti 94). 48).72. . Mola tutasahilia Kwa Baraka za Nabia Na masahaba pamoya Dini waliotetea 102. Mungu ambaye anatajwa katika (ubeti.101-102) 101. Mianzo na miisho ya kifomula.4) anasema. Mfano (ubeti. 47.

na labda ndio maana tunauona unafaa mpaka sasa. Pamoja na kugusia hayo hakujaribu kuzungumzia maswala ya tabaka la chini kama vile kulima. UTENZI WA MWANAKUPONA unaonekana kujadili masuala ya itikadi ya kijinsia yaani yakukubali na kuheshimu ngazi za mamlaka kama zilivyo bila kuzivunja kwa kuwa ni amri ya Mungu. Pia baadhi ya dhima hizo zinaonekana kuwa mwongozo kwa watoto wa kike mpaka kwenye jamii ya leo hii. kushika dini.21). kihistoria na kiutamaduni. Dhima za utendi huu Katika uchambuzi wa kazi yoyote ya kifasihi tunaona kwamba huwa na dhima mbalimbali ambazo huweza kuwa za kijamii. kuwa mtiifu (ubeti.23).(ubeti.32 MAUDHUI. mafundisho ya dini ya kiislamu. anamwambia mwanaye awasaidie watu wasiojiweza mfano (ubeti. Kwa mfano utenzi huu ulikuwa na dhima zake nyingi kwa wakati ule lakini kwa sasa hauwezi kuwa na dhima ileile kwa kiwango chote kama ilivyokuwa wakati ule. Kijamii. kuepuka wajinga wasiojichunga (ubeti. Kwa mfano alijaribu kuzungumzia masuala ya kutojichanganya na watumwa wakati wa kazi (ubeti. . Lakini dhima hizo kwa kiasi kikubwa hutegemea muktadha na wakati wa utunzi wake. kumheshimu mume (ubeti . Kwani alikuwa katika jamii ya tabaka la Kifalme na hivyo dhima zake zilionekana kumsaidia zaidi binti aliyopo katika uwanja huo sio zaidi ya hapo.13).64) Anasema. yanatokana na mila na desturi za Waarabu zinazofuatwa na wenyeji wa pwani. kuheshimu wazazi. 15) kuepuka uropokaji (ubeti. mtazamo na ozoefu wa tabaka tawala la pwani. kuwa na upendo kwa wote (ubeti61-64).19) kumheshimu Mungu na mtumewe (ubeti . inaonyesha kuwa Mwanakupona aliuandika utenzi huu kwa kuzingatia tabaka lake na jamii yake. Mawazo yote haya yanaunganika na kutupa dhima kadhaa kama zifuatazo. kuwa mwaminifu na mpenda haki. Hata hivyo mawazo yake yanaonekana kuwa yalitokana na vyanzo kadhaa kama vile.31). 20). pamoja na maisha ya tabaka la chini kwa ujumla ila tu.14) kujinyenyekeza mbele za wakubwa. (ubeti.

33

Na ayapo muhitaji
Mama kwako simuhuji
Kwa uwezalo mbuji
Agusa kumtendea
Hapa anadhihirisha wazi kabisa kuwa yeye anatoka katika tabaka la juu na kila kitu
anacho.
Kihistoria, utenzi huu unatuonesha kuwa ni utenzi wa kale yaani wa miaka ya 1858
ambao ulitungwa na Mwanakupona kwa lengo la kumwonya binti yake na wanawake
wengine. Ulikuwa na mashiko zaidi kwa wakati huo na kwa kiasi fulani mpaka sasa
unaonekana kushika chati kwani unatoa maonyo na maadili kwa wanawake wa kisasa
kama vile kuepuka umbeya, kuacha uvivu (ubeti .37), kuwa na adabu (ubeti.13),
kushika dini, upendo kwa wote, wanawake kuwaheshimu waume zao pamoja waume
kuwaheshimu wake zao.
Kiutamaduni pia utenzi huu unaoneka kuwa kwa kiasi kikubwa unazungumzia
mambo ya kitamaduni hasa utamaduni wa kufuata mila, desturi na jadi za Waswahili,
na kwa kiasi kidogo unagusia pia tamaduni za Kiarabu. Kwa upande wa Waafrika
kama tunavyojua kuwa wao wana mila na desturi zao za kijadi ambazo hutokea baada
ya kijana kuonekana anafikia hatua ya makuzi. Hivyo jamii huchukua jukumu la
kuwafunda vijana wa kike na kiume. Kwa mfano hufundwa kuhusu mambo ya ndoa
(namna ya kuishi na mume) na maisha kwa ujumla. Hata ndani ya utenzi huu tunaona
hayo yakifanywa na mtunzi kwa binti yake, akimwonya juu ya mambo kadhaa ya
kiutamaduni kama vile; adabu na heshima, kuepuka umbeya, kuepuka fitina, kuepuka
uchoyo (ubeti.64), kuepuka uvivu (ubeti .37), kuwa msafi na kujipamba ili
kufurahisha na kumvutia mume ubeti. (40-42), kutomnyima mume chochote
anachokitaka (ubeti.29) na kumhudumia kitandani mfano. (ubeti.31) anasema.

34

Kilala siikukuse
Mwegeme umpapase
Na upepo asikose
Mtu wa kumpepea.
Funzo hili liko katika mila za ndoa kwani utamaduni wa Waswahili husisitiza sana
masuala kama hayo hasa kwa kudumisha ndoa kwa kupendana na kutimiziana
mahitaji mbalimbali ili kuishi kwa furaha na amani ndani ya nyumba mfano
kutabasamu kwa mke kila anapomwona mume wake (ubeti.50).
Pia utamaduni wa Kiarabu ulioguswa ni kama vile; namna ya mwanamke anapovaa
na kutoka nje ya nyumba yake inatakiwa aweje, mwandishi anatuonyesha kuwa
Waarabu wanatamaduni zao ambazo wanazifuata na kuzitekeleza lakini kwa sasa
zinaonekana kabisa kuingia katika utamduni wa waswahili na tunazifuata. Kwa
mfano masuala ya kutawishwa kwa mwanamke pamoja na mavazi (ubeti 44-45), pia
mwanamke anaambiwa kuwa anapotoka asiangalie wala kuongea na watu njiani,
(ubeti .46) anasema
Wala sinene ndiani
Sifunue shiraani
Mato angalia tini
Na uso utie haya.
Tunaona kuwa hizi ni mila za kiarabu ambazo kwa sasa zinaonekana kuleta athari
mpaka kwetu mpaka sasa.
Suala la dini, sehemu kubwa ya UTENZI WA MWANAKUPONA unaonekana
kujadili zaidi kuhusu maudhui ya kidini na kusisitiza haja ya kuzingatia mafunzo ya
dini ya kiislamu. Kama vile, kumtii Mungu na mtume wake (ubeti.23), kupenda na
kutenda haki kama dini inavyotaka (ubeti. 12), kumtii mume na kuishi naye kwa
upendo kama dini inavyotaka. (Ubeti.26-27), pia utenzi huu unatufundisha kuwa
Mungu pekee ndiye anayeweza kutenda chochote unachohitaji na kama ni hivyo basi

35

hatuna budi ya kutanguliza maombezi yetu kwake popote tunapofanya jambo fulani
hata baada ya kumaliza shughuli yoyote ni vyema pia kumshukuru. Mfano huu
tunauona pia kwa Mwanakupona mwenyewe ambaye alianza kwa dua na kumalizia
tena na dua ubeti. (4-7, 66-102).
Falsafa ya mwandishi juu ya utenzi huu inaonekana kuwa mwanamke hawezi kufika
mbinguni kama hajamtendea mume wake mambo anayopaswa kufanyiwa katika
maisha ya ndoa.
Hivyo tunaweza kuhitimisha kwa kusema kuwa UTENZI WA MWANAKUPONA
unaonekana kuwa nguzo ya mafunzo na maonyo kwa wanawake hata wa kizazi cha
sasa lakini kwa kuangalia kwa baadhi ya mafunzo ambayo yanaendana na wakati huu
maana mafunzo mengi yaliyoelezwa ni ya wakati wa zamani na hayana maana kwa
wakati huu. Pia utenzi huu unaonekana kumdidimiza sana mwanamke hata kutopewa
uhuru wa kuweza kufanya mambo mengine ya kimaendeleo kwani unamfanya
mwanamke muda wote awaze namna ya kumriwaza mume tu.
MAREJEO
Mulokozi, M.M. (1999) Tenzi Tatu za Kale. Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili: Dar
es Salaam.
Senkoro, F.E.M.K (2011) Fasihi. Dar es salaam. KAUTTU.

Uchambuzi wa makala ya mwandishi Jan Vansina. Hapo Zamani za kale:
Mapokeo Simulizikama historia ya Afrika
MUHTASARI WA MAKALA
Mwandishi anaanza kwa kumnukuu Mbope Luis wa Kongo anayesema “ vitabu
vyetu vipo kichwani mwetu”.
Makala imejaribu kuelezea historia ya masimulizi jadi yaliyokuwa yanapatikana
Afrika. Mwandishi aanatofautisha jadi za namna mbili kwa kutumia jamii za Kiafrika

Yaliyokuwa yamesahaulika lakini yalikumbukwa kutokana na barua hiyo. jamii za Kiafrika kabla ya kuja ukoloni zilijitosheleza na kujieleza kwa kutumia mapokeo simulizi. Mwandishi anasisitiza kuwa nafasi na dhima ya mapokeo simulizi barani Afrika iliendelea kustawi hata baada ya kuingia kwa ustaarabu wa kusoma na kuandika. Katika nukuu ya Levis Straus na wanaantropolojia waliofuata walisema masimulizi mengi yalikuwa ya kitalii. Muundo. mtiririko wa maonesho. ila hujidhihirisha zaidi katika masimulizi. kwa maneno mengine Vansina anakiri kuwa kuna uhusiano mkubwa kati ya jadi ya mapokeo simulizi na jadi ya maandishi.36 na za Ulaya. Anasema kuwa tofauti na Ulaya ambako kusoma na kuandika vilikuwa kama kielelezo cha ustaarabu. kujenga kilele kimoja au zaidi. Levis Straus anazungumzia muundo ndani wa mazungumzo. barua hiyo ilikuwa kama chombo cha kutunza kumbukumbu hizo ili kurithisha desturi hizo. maadili. utamaduni ulirithishwa kwa mawasiliano ya ana kwa ana na kubadilisha maudhui. imani. Pia anasema athari yake katika maudhui yanaweza kuonekana na mtu yeyote anayechanganua maana ya ishara “ taswira za tendi” au taswira maarufu katika historia. mawazo na mtazamo wake katika fasihi. . usambamba. mfumo na dhima ya mapokeo simulizi ya jamii hubadilika kutokana na maingiliano yanayotokea katika jamii ambayo husababishwa na mabadiliko ya kuachwa kwa vitu muhimu katika wakati maalum na hatua za mabadiliko hayo huitwa muundo wa usahaulifu “structural amnesia” kwa kuwa masimulizi jadi ya jamii. Katika kulithibitisha hili anamtumia Profesa Willam A. anasema kila kinachozungumzwa kina muundo kama huo. Brown ambaye aliikuta barua huko masino ( Mali ) ambayo maudhui yake yalielezwa kwa kurejelea mambo mbalimbali. uradidi na kubadilika kwa onesho na hivi vyote lazima vichanganuliwe kabla. kila jamii ilieleza. Muundo huu unahusisha msukumo.

makumbusho sanaa halisi. mfano ngano. JINSI ALIVYOPATA DATA Aliangalia masimulizi ya Warundi na Warwanda na kuona kuwa masimulizi ya waburundi yalikuwa mafupi kwa sababu yanatolewa katika mkusanyiko usiokuwa rasmi lakini masimulizi ya Warwanda yalikuwa katika mchanganyiko yaani marefu na mafupi. Pia alimtumia Profesa William A. misemo na methali. mfano alimtumia Ernest Bernheim. hadithi (masimulizi). Baada ya hapo aliamua kufanya tafiti yeye mwenyewe ili aweze kuziba pengo la wale wataalamu wengine na kuweza kulinganisha kile walichokipata wataalamu waliopita na kile alichokipata yeye kuhusu mapokeo simulizi ya Kiafrika. malighafi ya tamaduni na habari ya Wanaismu. Aligundua kuwa nyaraka za zamani zilikuwa . na saga. Brown kwa kutumia barua yake ambayo aliikuta huko Masino ( Mali) iliyokuwa na maudhui mengi kuhusu Afrika.37 Kila tarihi ilieleza muundo halisi wa ishara za msingi zinazoeleza sio vitu vyenye thamani tu vilipendwa na jamii ya watu kiundani lakini pia utendaji wa kifikra wa binadamu. Pia waliangalia nyaraka zilizoandikwa. ngano. ambaye katika utafiti wake alidondoa nyimbo. NAMNA ALIVYOPANGA KUSHUGHULIKIA Alishughulikia suala hili kwa kupitia tafiti za wataalamu wengine ambao tayari walikuwa wameshafanya utafiti kuhusu mapokeo simulizi. KUSUDI LA MWANDISHI Kusudi la mwandishi katika kuandika makala hii ni kutaka kuthibitisha kuwa Afrika kulikuwa hakuna masimulizi. fikra za mwanadamu hazina budi kuwa na ushirikiano wa kifikra kabla ya kuelewa na kuwasiliana. hekaya. Zilizoandikwa katika Afrika zilifanywa na wageni ambao hawakuelewa shughuli za jamii na tamaduni walizoshughulikia. masimulizi mafupi. Japokuwa data zote hizi isipokuwa ile ya matini iliyoandikwa na zilikuwa zimesomwa na wataalamu wengine. misemo. tendi.

japokuwa zilitumia maandishi kwa kiasi kidogo. misafara mbalimbali na shughuli za kiutamaduni. hivyo zilitawaliwa na jadi ya kimasimulizi. Huko Afrika Magharibi miongoni mwa jamii ya Wadogoni nyimbo hizo ziliimbwa katika shughuli za kidini na kijamii kama vile matambiko na sherehe za kijadi. Kila kitu kilichohusu maisha yao. Kwa mfano katika familia za kifalme miongoni mwa jamii za Bushoong ya Kasai (Kongo) nyimbo hizo ziliimbwa kipindi cha kumsimika mfalme.38 na ukweli zaidi. . kuhusu hili Vansina anasema suala la mwingiliano matini huhusisha ujitokezaji wa vipengele vya nyimbo za kidini. katika mapokeo simulizi kama masimulizi ya kijadi yaliwekwa katika mpangilio ( tarihi za matukio mbalimbali ). mfano kwa kutumia barua aliyoikuta Masino ( Mali ) na kwa kuangalia masimulizi ya Warwanda na Waburundi. nyimbo mashuhuri zilizohusu matambiko na sherehe za kijadi zilisimuliwa kwa jamii nzima hasa mara moja kila baada ya miaka sita. mapokeo simulizi yalikuwa chanzo kikuu cha historian a maarifa mpaka miaka ya 1880. ikiwemo historia yao kilihifadhiwa katika masimulizi hayo. Katika jamii hii. Hivyo mwanahistoria yeyote mwenye nia ya kutaka kuifahamu historia ya Wafrika hana budi kutambua kuwa mhimili mkuu wa historia ya jamii hiyo ni mapokeo simulizi. ambapo historia ya falme za Kongo zilikuwa zimebadilishwa kuwa katika maandishi. Hayo mapokeo simulizi yalitumika katika siasa ya kijamii. Kwa upande wa Tanzania maeneo mengi ya kati. Data hizo pia zilionyesha mwingiliano wa matini katika mapokeo simulizi. DATA HIZO ZILIKUWAJE? Jan Vansina anasema jamii nyingi za Afrika Kusini mwa jangwa la sahara zilitumia mapokeo simulizi kwa muda mrefu. kiuchumi. Kwa upande mwingine Vansina anafafanua kuwa nyimbo maarufu katika baadhi ya jamii ziliimbwa kwa kurudiwa mara nyingi na zingine kwa nadra. ngano. methali. dini.

ndefu kuliko zilivyo hadithi zingine. MAPENDEKEZO Mwandishi alipokuwa akisema jadi zimetokana na masimulizi hususani ushairi. katika kuthibitisha hili anamtumia Profesa William A. Maelezo hayo yana mchango mkubwa kwani yanadhihirisha kuwa Afrika kulikuwa na tendi ambazo zilikuwa katika umbo la masimulizi na kishairi. Je huo ushairi ulikuaje? (ushairi ulikuwa unafuata kanuni au lah!) kwa hiyo utafiti ufanyike zaidi ili kujua huu ushairi ulikuaje. kwa hiyo tafiti ziendelee kufanyika. usimulizi huo ulikuwa ni rasmi au sio rasmi? Tunapendekeza mwandishi afafanue kuwa jadi zimetokana na usimulizi gani haswa. Kuna uhusiano mkubwa kati ya mapokeo simulizi na maandishi.39 HITIMISHO LAKE Kutokana na utafiti wake alioufanya kwa kutumia data mbalimbali. tathmini ya kuharibika ambayo hutokana na msukumo katika jamii wakati mwingine ni vigumu kukadiria. Kama hizo jadi zilikuwa katika usimulizi. Jadi nyingi za Kiafrika ni za kimasimulizi zikifungamana na nyimbo na mashairi lakini haziangukii katika aina ya jadi za Ulaya. HOJA NZITO . Pia kimuundo zipo kama masimulizi. alihitimisha kwa kusema kuwa Afrika kuna jadi ambazo zimetokana na masimulizi. Brown aliyeikuta barua Masino ( Mali ) ambayo maudhui yake yalielezwa kwa kurejelea mambo mbalimbali yaliyosababishwa lakini yalikumbukwa kutokana na barua hiyo. UFAWAFU WA MAKALA Kila jamii ina umuhimu wake hata kama inatimiza kwa kiasi kidogo mambo mazuri au malengo au dhima yake inaweza kubadilika kipindi cha urithishwaji kwa sababu jamii imebadilika.

katika kipindi cha ukoloni tukio kama vile vita vya majimaji (1905-1907) Afrika Mashariki. 5. Uasili wa kijadi unaweza kuwa wa namna mbalimbali. 3. nyimbo za kidini. hasa sehemu za kati ya Tanzania. Afrika kuna tendi ambazo zimetokana na masimulizi ya kijadi. Nyaraka zilizoandikwa katika Afrika zilifanywa na wageni ambao hawakuelewa shughuli za jamii na tamaduni waliyoshughulikia. 4. kila jadi ina umuhimu wake hata kama itatimiza kwa kiasi kidogo mambo mazuri au maadili. Mtiririko huu ni ushahidi katika makala za kihistoria za Kiafrika. HOJA TETE Jadi za ulaya zina muundo rahisi lakini zina mpaka rasmi na ni za kawaida katika ubora. Utaratibu wa kukusanya mapokeo simulizi unapatikana kwa kufuata utaratibu wa kutafuta tamaduni za kifamilia au hata kwa kuona. muingiliano matini katika masimulizi jadi ni jambo ambalo haliepukiki mfano. 6. JAMBO MUHIMU KATIKA MAPOKEO SIMULIZI YA KIFRIKA Mapokeo simulizi yamekuwa yakitumika na yanatumika zaidi na zaidi katika historia ya Afrika. visa vya kubuni pamoja na vya kuiba. ngano. 2.40 1. mfano ngano ubunifu wa matukio ya kihistoria au shughuli za kifasihi.Jitihada za kukusanya na kuhifadhi data za kimapokeo simulizi zinadhihirika pia huko Jamhuri ya Niger ambapo . Tangu mwanzo mwa mwaka 1960 makala zilikuwa na angalau kipengele kimoja kwa mwaka kilichokuwa kikizungumzia mapokeo simulizi. Hali kama hii pia ilipatikana huko Afrika ya kati na maeneo ya Sudan. Kwa mfano. pia kutoka katika maandishi. yaliwekwa katika mpangilio (tarihi ) za matukio. methali. kuna uhusiano mkubwa kati ya masimulizi jadi na maandishi. kuhesabu matukioa kutoka kipindi kimoja hadi kingine. kwanza kwa kushuhudia matukio. katika vipindi vyote vitatu vya karibuni vya historia ya Afrika Mashariki vimekuwa vikielezea Mapokeo simulizi kati ya mwaka 1500-1850.

. Anaendeleza mjadala kwa kusema kuwa haja ya kujiuliza ipo kwani suala hili linategemea namna ya ukusanyaji na uchanganuzi wa data.41 tunafahamishwa kuwa kuliandaliwa eneo maalumu kwa ukusanyaji na utunzaji wa sanaa jadiyya. Swali ambalo mwandishi anajiuliza ni kuwa pamoja na kuwepo kwa jitihada za kutosha katika kukusanya na kuhifadhi data za mapokeo simulizi hakuna haja ya kujiuliza maswali kuwa Mapokeo simuliz yanaweza kutumika kama chanzo cha taarifa za kihistoria?.

Kwa mujibu wa Mwansoko na wenzake (2006) wanaeleza kuwa tafsiri ni zoezi la uhawilishaji wa mawazo katika maandishi kutoka lugha moja hadi nyingine. Pia Catford (1965) anaeleza kuwa. Hapa msisitizo upo katika matini zilizoandikwa na kuzingatia zaidi ujumbe au wazo lililopo katika matini chanzi lijitokeze vile vile katika matini lengwa. hii ni kutokana na sababu tofauti kama vile utamaduni. kiisimu na mazingira. Mawazo haya hayawezi kuwa sawa kabisa na ya matini chanzi bali ni mawazo yanayolingana toka matini chanzi na matini lengwa. Woa wanatilia mkazo katika zoezi la uhawilishaji na kinachohawilishwa ni mawazo katika maandishi.42 TUNU ZA KISWAHILI TOFAUTI KATI YA UKALIMANI NA TAFSIRI: KINADHARIA NA KIVITENDO. historia. Naye Newmark (1982) anaeleza kuwa tafsiri ni mchakato wa uhawilishaji wa maneno kutoka matini chanzi kwenda matini lengwa. Kutokana na maana hizi tunaweza kusema kuwa tafsiri hufanywa katika ujumbe . Kwa kuanza na maana ya tafsiri. Sehemu ya pili tutaeleza vipengele vinavyotofautisha taaluma ya tafsiri na ukalimani. Kika makala hii tutaanza kueleza maana ya tafsiri na ukalimani. kutafsiri ni kuchukua mawazo yaliyo katika maandishi kutoka lugha mmoja yaani lugha chanzi na kuweka badala yake mawazo yanayolingana kutoka katika lugha nyingine yaani lugha lengwa. Wao wanatilia mkazo uzalishaji upya wa kwa kutumia visawe asili vinavyokaribiana na matini chanzi kimaana na kimtindo. Wataalamu mbalimbali wanaeleza maana tafsiri kama ifuatavyo. Pia Nida na Taber (1969) wanaeleza kuwa tafsiri hujumuisha kuzalisha upya ujumbe wa lugha chanzi kwa kutumia visawe vya asili vya lugha lengwa vinavyo karibiana zaidi na lugha chanzi kimaana na kimtindo.

ni jaribio la kiuhawilishaji na wazo linalatafsiriwa huwa na visawe vinavyokaribiana na sio sawa kutokana na tofauti za kiisimu. tafsiri ni taaluma ya uhawilishaji wa mawazo katika maandishi kutoka lugha chanzi kwenda lugha lengwa kwa kuzingatia isimu. Lakini ukalimani ni taaluma inayohusika na uhawilishaji wa taarifa au wazo kutoka kwa msemaji wa lugha chanzi kwenda katika lugha lengwa kwa njia ya mdomo au mazungumzo kwa kuzingatia isimu. mukutadha na utamaduni. Kwa kutumia kigezo cha maana. Tofauti hizo zinajitokeza katika vipengele vifuatavyo. kiutamaduni na mazingira. Hapa tunaona tofauti kuwa taaluma ya tafsiri inahaulisha ujumbe katika maandishi na ukalimani unahaulisha ujumbe katika mazungumzo. ukalimani ni kuhawilisha ujumbe uliopo katika mazungumzo pamoja na uamilifu wake kutoka lugha chasili hadi lugha lengwa kwa kuzingatia isimu utamaduni na muktadha wa jamii husika.43 uliopo katika maandishi. dini na kadhalika ndipo ilipolazimu uwepo wa ukalimani katika jamii ili kukidhi mawasiliano. . Kinadharia na kivitendo taaluma ya tafsiri na taaluma ya ukalimani ni tofauti. Ukalimani ulianza baada ya maingiliano ya jamii ndipo haja ya kukalimani ikaanza hususani katika shughuli za biashara. Kwa mujibu wa Wanjala (2011) anaeleza kuwa. Pia maana ya ukalimani umefasiriwa kama ifuatavyo. kwa kuzingatia isimu ya lugha husika. Kwa kutumia kigezo cha ukongwe. Hivyo tunaweza kusema kuwa ukalimani ni uhawilishaji wa taarifa au ujumbe kutoka kwa msemaji wa lugha chanzi kwenda katika lugha lengwa kwa njia ya mdomo au mazungumzo. Hii ina maana kwamba baada ya kuwepo kwa maandishi ndipo taaluma hii ya tafsiri ikaanza. Lakini ukalimani ni taaluma kongwe zaidi kwani mazungumzo yalianza kabla ya maandishi. kihistoria. utamaduni na muktadha katika jamii fulani. Taaluma ya tafsiri imeanza hivi karibuni mara baada ya majilio ya maandishi. utamaduni na muktadha wa jamii.

Mfano katika ukalimani wa mikutano au makongamano na ukalimani wa kijamii kama vile katika masuala ya afya. Lakini taaluma ya ukalimani huchukua muda mfupi mno wa kuhawilisha ujumbe yaani hapo kwa papo. mfasiri ananafasi ya kudurusu kazi aliyopewa na kuweza kuondoa na kurekebisha au kusahihisha makosa . Hii ina maana kwamba hadhira huweza kuwasiliiana na mkalimani endapo hadhira inahitaji jambo la ziada. Lakini katika taaluma ya ukalimani huwa na hadhira hai inayoshirikiana katika mchakato mzima wa ukalimani. imani/ dini nakadhalika hadhira hushirikiana na mkalimani moja kwa moja. maji. Lakini katika taaluma ya ukalimani huhusisha stadi kuu muhimu kama vile kusikiliza kutoka kwa msemaji wa lugha chanzi. kuandika. Mfano ukalimani mfululizo au andamizi ambapo mkalimani huzungumza sambamba na msemaji wa lugha chanzi hivyo mkalimani hufanya kazi kwa haraka sana ili kuendana na kasi ya mzungumzaji kama mfumo wa lugha ulivyo. hela na wakati wa kutosha ili kupata kazi iliyo bora zaidi. na kutunza kumbukumbu. ukalimani wa mikutanoni au kwenye makongamano. Taaluma ya tafsiri huhusisha stadi kuu nne za muhimu ambazo ni kusoma. Kwa kutumia kigezo cha stadi kuu na muhimu za lugha. Katika taaluma ya tafsiri huwa na hadhira ambayo haishirikiana moja kwa moja katika mchakato wa tafsiri. Mfasiri anatakiwa kuwa na ujuzi wa taaluma hii ili kufanikisha mchakato wa tafsiri kwa ufanisi. warisha na semina mkalimani. Kwa kutumia kigezo cha muda. Kwa kutumia kigezo cha uwasilishaji. Hadhira ya tafsiri husoma tu kazi iliyotafsiriwa. taaluma ya tafsiri huchukua muda mrefu kuhawilisha ujumbe kwani maandishi huhitaji maandalizi.44 Kwa kutumia kigezo cha hadhira. katika taaluma ya tafsiri hutumia mfumo wa lugha ya maandishi. ujenzi wa shule . Mfano ukalimani wa mahakamani. Kwa kutumia kigezo cha mfumo wa lugha . kusikiliza na kuzungumza. Lakini katika taaluma ya ukalimani hutumia mfumo wa lugha ya mazungumzo. na kuzungumza kwenda kwa wasikilizaji. hukalimani mfululizo kuendana na msemaji wa lugha lugha chanzi. taaluma ya tafsiri.

utamaduni. mkalimani hana nafasi ya kudurusu hata kama kuna kosa lililojitokeza. Mchango wa kila kipengele ni muhimu katika taaluma zote mbili ili kukamilisha mchakato mzima wa tafsiri na ukalimani. ujumbe wenyewe. muktadha husika na hata historia ya jamii husika. Na mara nyingi ukalimani huwa na makosa ya kimatamshi.45 yaliyojitokeza katika tafsiri yake. Kwa kutumia kigezo cha utunzaji wa kumbukumbu. Lakini katika taaluma ya ukalimani. Vigezo vinavyofananisha taaluma hizi mbili ni hivi vifuatavyo. Taaluma zote mbili huchangiana na kushirikiana katika mambo makuu manne muhimu ambayo ni mtoa ujumbe. Lakini katika taaluma ya ukalimani kumbukumbu sio ya kudumu kwani huwa katika mazungumzo kinadharia na kivitendo. mfasili na mkalimani hawana budi kuzingatia isimu yaani sarufi ya lugha husika. Kwa kutumia kigezo cha uendeshwaji. Taaluma zote hulenga kufanikisha mchakato wa mawasiliano kati ya watu au jamii mbili au zaidi zinazotumia lugha tofauti. Hivyo tunaweza kuhitimisha kwa kusema kuwa licha ya kufanana na kutofautiana kwa dhana au taaluma hizi mbili. . taaluma zote mbili huweza kuendeshwa kwa namna mbili. binadamu au mashine zinazotumiwa kuhawilisha ujumbe kutoka katika lugha chanzi kwenda lugha lengwa. kisarufi na kiuteuzi wa maneno. Ingawa taaluma hizi mbili yaani taaluma ya ukalimani na taaluma ya tafsiri zinatofautiana kwa kiwango fulani kinadharia na kivitendo lakini taaluma hizi mbili zinafanana. Taaluma zote mbili hushughulika na uhawilishaji wa ujumbe kutoka katika lugha chanzi kwenda lugha lengwa. Katika taaluma ya tafsiri huwa na kumbukumbu ya kudumu kwani mawazo au ujumbe huifadhiwa katika maadhishi. mhawilishaji ujumbe na mpokeaji ujumbe.

H.J. P. E.T. na Charles. Mwansoko. na wenzake (2006) Kitangulizi cha Tafsiri: Nadharia na Mbinu: TUKI Dar es Salaam. (1988) A Textbook of Translaton.C. R. Mwanza Tanzania . Wanjala S.46 Marejeo. The United Bible Societies: Netherlands. F (2011) Misingi ya ukalimani na tafsiri.M.D. T. (1969) The Theory and Practice of Translation. A. Catford J. Newmark. Serengeti Education publisher (T) L. Nida. : Prentice Hall London. (1965) A Linguistic theory of Translation: OUP London.

Wataalamu mbalimbali wanaeleza tafsiri kama ifuatavyo. taratibu zake za mgawanyo wa kazi za uzalishaji mali na mifumo ya ugawaji wa matunda ya kazi hizo na juhudi za kuiwezesha jamii isonge mbele. Newmark (1988) na Mwansoko na wenzake (2006) wanaelekena sana katika fasili zao ambapo wanaeleza kuwa.47 CHANGAMOTO ZA KITAMADUNI KATI YA LUGHA CHANZI NA LUGHA LENGWA Makala hii inasehemu kuu tatu. Kutokana fasili za wataalamu hawa tunaweza kutoa maana ya tafsiri kuwa. katika umma wake. Sehemu ya pili ni vipengele vya kiutamaduni vinavyosababisha changamoto katika shughuli ya kutafsiri. Sehemu ya tatu ni hitimisho. utamaduni na vipengele vya kiisimu ambavyo vinaleta changamoto katika mchakato wa kutafsiri. kutafsiri hujumuisha kuzalisha upya ujumbe wa lugha chanzi kwa kutumia visawe asilia vya lugha lengwa vinavyokaribiana zaidi na lugha chanzi kimaana na kimtindo. katika filosofia zake za maisha. Newmark (1988) anaeleza kuwa. taratibu za kuelimisha raia zake. Pia maana ya utamaduni imefasiliwa na wataalamu kama ifuatavyo. Kwa upande wa Nida na Taber (1969) wanatofautiana kidogo na mawazo ya wataalamu wenzake kwa kutueleza kuwa. . Ruhumbika (1978:261) anatofautiana na mawazo ya Newmark kueleza utamaduni kwa kupinga kwamba utamaduni wa binadamu si mila na desturi zake na mambo ya yake tu. mbinu zake za ulinzi na usalama wa nchi. sehemu ya kwanza ni fasili ya tafsiri. ni uhawilishaji wa mawazo yaleyale yaliyoandikwa katika matini chanzi kuyapeleka katika matini lengwa. mfumo wa sheria zake. utamaduni ni mkusanyiko wa mila na desturi zote za jamii inayotumia lugha mahususi kama njia yake ya mawasiliano. Bali utamaduni ni jumla ya juhudi zote za jamii fulani katika kila kipengele cha maisha. tafsiri ni zoezi la kuhawilisha mawazo au maneno ya lugha chanzi kwenda lugha lengwa.

Lakini Kiingereza huzungumzwa nchi za baridi hususani Uingereza wao hubainisha misimu minne pia ya mwaka summer. Lakini kwa waingereza. autumn. Hivyo kwa mfasiri ni ugumu sana kupata visawe mwafaka kwa maneno husika. winter na spring. masika na kipupwe. siasa na dini. Nida (1964) akinukuliwa na Mwansoko na wenzake (2006:31) na Newmark (1988:95) visawe vya utamaduni wamevibainisha katika makundi matano yaani. Summer ni kiangazi (lakini joto la kiangazi ni kali zaidi ya lile la Summer wanalolifahamu Waswahili) . Ekolojia. suala la tabia za kijiografia kwa kawaida zinaweza kutofautiana kati ya utamaduni wa jamii moja na nyingine. Mfano lugha ya Kiswahili huzungumzwa zaidi katika nchi za joto hususani za Afrika Mashariki ambapo tunabainisha misimu minne ya mwaka yaani kiangazi. vuli. violwa na mila na desturi pamoja na semi kwa mujibu wa mawazo yetu Tukianza kueleza kipengele kimoja hadi kingine namna vilivyo na changamoto katika tafsiri kwa mfasiri au wafasiri. Hivyo kutokana na mawazo haya vipengele vya kiutamaduni tumevibainisha katika makundi manne yaani. Tuangalie sehemu ya pili ambayo ni tofauti za kiutamaduni ni changamoto kwa wafasiri wote katika shughuli nzima ya tafsiri. miundo ya sentensi pamoja na maana. Vipengele vya kiutamaduni vinavyosababisha changamoto hizo zimebainishwa na wataalamu kama ifuatavyo. ekolojia. maumbo ya maneno. mila na desturi. Licha ya wataalamu hawa kubainisha katika makundi matano kwa ujumla tumeweza kubaini kwamba kipengele cha kisiasa kinajitegemea hakiwezi kuingizwa katika utamaduni na kipengele cha dini nacho kinaingia katika kipengele cha mila na desturi. Baada ya kueleza fasili ya tafsiri na utamaduni pamoja na kuainisha vipengele vya kiisimu ambavyo ni changamoto katika tafsiri. ekolojia. violwa.48 Kwa upande wa tofauti za kiisimu ambazo ni changamoto katika shughuli ya kutafsiri hujidhihirisha katika vipengele vikuu vinne yaani maumbo sauti.

Hivyo kwa mfasiri itamwia vigumu sana kupata visawe sahihi hususani anapofasiri matini ya kiingereza kuzipeleka Kiswahili. Ski-skii (mchezo wa kuskii). Violwa. kuhususha suala la uvumbuzi wa kisayansi na teknolojia kuingizwa katika nchi zetu zinazoendelea. Badala yake kinachofanyika ni kutohoa maneno hayo kutoka katika lugha ya Kiingereza kwa kuyafanyia tu marekebisho ya kisarufi yanapoingizwa katika lugha yetu yaani ya kimatamshi na kimaumbo. Skate-sketi (mchezo wa kusketi).49 Winter-kipupwe (lakini baridi ya winter kwa Waingereza ni kali zaidi ya ile ya baridi ya kipupwe wanayoifahamu Waswahili) Pia kuna michezo ambayo hufanyika sehemu zenye baridi ambayo kwa kawaida haiwezi kufanyika nchi za joto kama hizi za Afrika Mashariki. Digital digitali Software Hardware softiwea hadiwea . Kwa mfano. Kwa sababu vipindi kama hivyo hatuna na michezo hiyo haipo kwa hiyo kupata kisawe mwafaka kwa neno husika ni vigumu. Kiingereza Kiswahili Radio redio Chemical chemikali Telefax telefaksi. Uvumbuzi na ubunifu huu umeathiri sana utamaduni wa lugha yetu ya Kiswahili na kusababisha wafasiri kushindwa kupata visawe mwafaka kwa baadhi ya maneno katika lugha ya Kiswahili. Kwa mfano.

Ulaji. high tea. . utamaduni wa Waswahili wanamilo mikuu mitatu tu yaani kifungua kinywa. Lakini Waingereza wao wanamilo mikuu mitano yaani breakfast. tofauti hizi inaweza kujidhihirisha kupitia ulaji. Tukianza na. Pia hata Wafaransa wanamlo ambao huliwa kabla ya “Lunch” uitwao “Appacative” mlo huu kwa utamaduni wa Waswahili haupo hivyo kwa mfasiri ni vigumu sana kupata kisawe chake kitakachofanyika ni kutumia mbinu ya ufafanuzi kuwafanya hadhira lengwa kuelewa nini kinachomaanishwa. kwa upande wa vinywaji baridi vinavyonywewa katika utamaduni wa Waingereza vimekosa visawe katika utamaduni wetu wa Waswahili. ugali na kande kwa sababu katika utamaduni wa Waingereza hakuna vyakula hivi atakachofanya mfasiri ni kutumia mbinu ya kuhawilisha maneno kama yalivyo kuyapeleka katika lugha lengwa au kutumia mbinu ya ufafanuzi. chakula cha mchana na chakula cha jioni. vinywaji. Kwani katika utamaduni wetu wa Waswahili hatuna chai ambayo watu wanakunywa wakati huu. Beer -bia . Vinywaji. Hata supper mlo wa usiku kwa kawaida mwepesi pia itamwia vigumu sana kwa wafasiri kupata visawe kwa sababu katika utamaduni wetu hatuna chakula ambacho huwa kinaliwa wakati huu. mavazi na imani (dini) baina ya utamaduni wa jamii moja na jamii nyingine. Cognac-konyagi. dinner na supper.50 Mila na desturi. Hata upande wa matini za Kiswahili ambapo mfasiri anapofasiri matini ya Kiswahili kuipeleka katika lugha ya Kiingereza atashindwa kufasiri maneno ya vyakula kama vile. lunch. Kwa mfano. Kwa hiyo kwa wafasiri ni changamoto kinachofanyika yanatoholewa na kufanyiwa mabadiliko ya kisarufi hususani ya kimatamshi na kimaumbo. Kwa hiyo kwa mfasiri wa Kiswahili high tea ambayo ni chai nzito kwa kawaida ambayo hunywewa 11-12 jioni itampa ugumu kuifasiri. Hivyo basi tofauti hizo ni changamoto kubwa sana kwa mfasiri au kwa wafasiri wakati wa kutafsiri. Whisky-wiski.

Ulanzi . Gongo Kwa hiyo upande wa mfasiri ni vigumu sana kupata visawe kwa maneno haya. Skirts-sketi. Chibuku. upande wa mavazi ni changamoto vilevile kwa wafasiri wote hususani pale unapokutana na mavazi ambayo asilia yake ni utamaduni fulani mfano yale ya Waingereza ambayo yanatengenezwa katika nchi yao. Kiko. Pullovers-pulova Pia kwa mavazi ambayo kwa asili hutengenezwa katika nchi zetu vigumu sana kupata visawe yakitumika katika matini za Kiswahili wakati wa kutafsiri. Mavazi. Kwa mfano. kwa wafasiri masuala ya dini pia ni changamoto kubwa sana. Suala hili linajidhihirisha katika jamii zetu za Waswahili mavazi mengi yanatoka nchi za Magharibi. . kwa sababu nguo hizi zipo tu katika utamaduni wetu wa Waswahili. Harm-paja la nguruwe lililokolea chumvi na kukaushwa katika moshi. Mfasiri anakichofanya ni kutumia mbinu ya kuyahawilisha kama yalivyo kuyapeleka katika matini lengwa. Kwa mfano. Kwa mfano. Utamaduni wa nchi za wenzetu hazivaliwe na hazitengenezwi.Mbege.51 Pia kwa matini ya Kiswahili kuipeleka Kiingereza kuna baadhi ya vinywaji vinavyopatikana katika utamaduni wa Waswahili lakini utamaduni wa Waingereza havipo. Kwa hiyo wafasiri wanachokifanya ni kuyahawilisha kama yalivyo wakati wa kutafsiri au ktumia mbinu ya ufafanuzi kuwafanya hadhira lengwa kujua nini kinachomaanishwa. Khanga. Kitenge Dini. Kinachofanyika yanatoholewa na kuyafanyia mbadiliko kidogo ya kisarufi ambayo kama vile ya kimatamshi na kimaumbo. kwani baadhi ya maneno mfano yatumiwayo katika utamaduni wa Waingereza yanayotaja nyama kama vile nyama nguruwe Pork-nyama ya nguruwe. Jeans-jinsi.

Maana yake people are undistinguished until they have made a name. -Popo mbili zavuka mto (macho) Misemo . Maana yake when the problem is serious people often don’t follow the advice given. . -Zunguka mbuyu (toa rushwa). Hii ni kutokana na tofauti kati ya utamaduni wa jamii moja na nyingine. Semi hizi zinaweza zikatumika katika jamii moja na jamii nyingine zisitumike semi hizo. Sheikh. -Amenitoa upepo ( nimempa fedha) Vitendawili. Semi ni tungo au kauli fupifipu za kisanaa zenye lugha ya mafumbo ambazo hukusudia kuleta mafunzo kwa jamii husika. Semi ni moja ya kipengele kigumu katika kufanya kazi ya kutafsiri. Wafasiri wanachokifanya ni kutumia mbinu ya kuyahawilisha maneno haya kama yalivyo na kuyapeleka katika matini lengwa. Ni vigumu sana kupata visawe vyake katika lugha ya Kiswahili kutokana na kwamba utamaduni wa Waswahili kuathiriwa kwa kiasi fulani utamaduni wa lugha ya kiarabu ambayo waamini wake wengi ni waislamu. Methali Nahau Ndondondo si chururu. Kadhi. Kwa hiyo hujidhihirisha katika vipengele vyake.Kuku wangu anataga mibani (nanasi). chururu si ndondondo.Amejaa upepo (amekasirika). Nikabu. Hijabu.Mtu ni afya (kuzingatia usafi). -Amevaa miwani (amelewa) Misimu . -Maji ni uhai (kulinda vyanzo vya maji)..52 Bacon-nyama ya nguruwe iliyotiwa chumvi au kutengenezwa isioze. -Mkono mrefu (mchoyo). -All cats are grey in the dark. Kwa mfano. Metheli za kiingereza kama vile -Advance is least heeded when most needed. Kwa mfano.

Kwa ujumla suala la kufasiri semi ni changamoto kubwa kwani semi nyingi hufungamanishwa na utamaduni wa jamii husika. Hivyo ni vizuri kufanya utafiti wa kina kwa wafasiri wote kabla ya kufanya tafsiri kwa hadhira chanzi kwa lengo la kuepukana changamoto hizi kwa kiasi fulani. Sululisho hili ni kwa mujibu wa maoni ya Mwansoko na wenzake (2006:36). Changamoto hizi namna zitakavyoepukwa na wafasiri katika shughuli nzima ya kutafsiri kama ifuatavyo. Maana yake a bad parent does not raise good children. mfasiri awe na ubunifu wa kuunda visawe vipya vinavyokubalika na lugha lengwa. hii itamsaidia mfasiri kupata visawe vinavyoendana na lugha chanzi wakati wa kufanya kazi yake ya kutafsiri kwa matini ambayo anaishughulikia. Kwa maelezo ya wataalamu hawa mfasiri itamlazimu kutafiti kiundani sana utamaduni wa lugha ambayo anashughulikia. Wataalamu wamejaribu kupendekeza mbinu kadha za kuepukana na changamoto za kiutamaduni wakati wa kutafsiri kwa mfasiri kama vile.53 -A bad tree does not yield good apples. Hivyo basi wafasiri wengi wanachokifanya ni kutafuta semi ambazo huwa zinakaribiana na zile za lugha lengwa kwa lengo la kufikisha ujumbe uliokusudiwa kwa hadhira lengwa hali ambayo inaweza kupotosha maana halisi ya semi husika ya matini chanzi ambayo inafungamana na utamaduni husika. . Mfasiri anapaswa awe na umulisi wa lugha chanzi na lugha lengwa. Suala la msingi kwa mfasiri ni lazima afahamu fika utamaduni wa lugha lengwa. Matumizi ya tafsiri huru. hii itamsaidia mfasiri au wafasiri kufanya kazi za kutafsiri kwa ufanisi. ili anapokosa visawe mwafaka aweze kutumia mbinu ya ufafanuzi ili kuweka wazi wazo lililopo katika matini chanzi anapolitafsiri katika matini lengwa kwa lengo la kumfanya mteja au hadhira lengwa waelewe nini kinachomaanishwa.

Ukopaji huu upo wa aina mbili yaani wa moja kwa moja (uhawilishaji) yaani ambao unafanyika pasipo kubadili umbo lolote la neno la lugha chanzi. M. Pamoja na faharasa mwishoni mwa kazi yake ya tafsiri.54 Kukopa maneno. H. Hitimisho. (2006) Kitangulizi cha Tafsiri: Nadharia na Mbinu. Kiswahili kiingereza (data) (ugali ) Kiswahili (data) Kiingereza (ugali) Ukopaji wa kubadilisha umbo la matamshi na umbo la neno (utohoaji). ukopaji ambao kuna mabadiliko kidogo ya kisarufi kwenye maneno ambayo yamekopwa kutoka lugha chanzi au lugha nyingine ambako neno hilo limekopwa kama vile ya kimatamshi na kimaumbo. na wenzake. Mwansoko. ni mbinu nzuri zaidi kwa mfasiri wakati wa kukabiliana na vipengele vya kiutamaduni vya matini chanzi kwa kutumia visawe vinavyokaribiana au kufanana na vile vya matini lengwa ambavyo vinafahamika na wasomaji wa matini lengwa. Wakati anafanyapo kazi ya kuifasiri matini ambazo zinafungamanishwa na utamaduni wa jamii fulani. Kwa kuzingatia sheria na kanuni za lugha lengwa kwa dhana zisizofahamika. Kwa mfano. mfasiri hana budi kuzingatia kwa makini kipengele cha utamaduni pindi afanyapo kazi ya kufasiri ili asiweze kuhuisha maana iliyomaanishwa katika matini chanzi. Photo) Kiswahili (akaunti. J. MAREJEO. mfasiri anatakiwa kutoa maelezo ya ufafanuzi wa kina zaidi kuhusu zile dhana ngumu ambazo zinakuwa vigumu kueleweka na hadhira lengwa au mteja. wakati aisomapo matini husika kila mwishoni mwa kila ukurasa. . Dar es Salaam: TUKI. Kwa mfano. Foto) Matumizi ya tanbihi. Kiingereza (Account.

(1978) “Tafsiri za Kigeni katika Ukuzaji wa Fasihi ya Kiswahili” Makala kwenye Semina za Kimataifa ya Waandishi wa Kiswahili Dar es Salaam. (1988) A Textbook of Translaton. na C. P. A. . R Taber. E. Nida. G.55 Newmark. Ruhumbika. (1969) The Theory and Practice of Translation. London: Prentice Hall. Dar es Salaam: TUKI. London: Prentice Hall.

Katika tafsiri tunafanya tathimini ili kujua ubora na upungufu wa tafsiri husika. kimsingi tunapotaja tathmini kuhusina na kazi za kifasihi humanisha kupima ubora na udhaifu wa kazi inayohusika. Au matini yaweza ni neno moja. Ni wazo au mfululizo wa mawazo ambao unajitosheleza kimaana. kirai. Makundi hayo ni kama yafuatayo. . Oxford dictionary (2000) inaeleza matini kuwa ni andiko au chapisho linalohusu maudhui zaidi kuliko fani. aya. au kifungu cha habari ambacho kinajitosheleza kimaana chenye ujumbe au wazo linalojitosheleza. Tuanze na maana ya matini kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali kama vile . Mhakiki anaweza kupima kazi hiyo kwa kuiangalia maudhui yake au muundo wake kwa ujumla.Wamitila (2003) ameeleza kuwa matini inaweza kueleezwa kama kifungu cha maandishi au usemi wa lugha. Lakini kutathmini tafsiri ni zoezi la kupima kiwango cha ubora wa tafsiri husika kwa kutumia mbinu zilizokubalika. kishazi. sentensi. Hivyo kutokana na fasili zilizotolewa na wataalamu tunaweza kufasili matini kuwa. Kutokana na maana hii tunaweza kusema kuwa si matini zote huzingatia zaidi kipengele cha fani na kuacha maudhui bali zipo ambazo huweka usawa katika vipengele hivyo na nyingine kama za kisiasa na zile za kisayansi zinahusisha zaidi kipengele cha maudhui kuliko fani. Huweza kuelezwa kwa kuangalia maumbo ya kazi yake. Hivyo tunavyofanya tathmini ya tafsiri tunaweza kupata makundi makuu manne. Neno tathini wataalamu wanatueleza kama ifuatavyo: Wamitila (2003) anaeleza kuwa.56 TATHIMINI YA MATINI ILI KUTAMBUA UBORA NA UDHAIFU WAKE KATIKA TAFSIRI.

Sarufi. katika kipengele hiki tumeangalia uzingativu wa vipengele vya kisarufi kama vile upatanisho wa kisarufi na upotoshaji wa maana. (Uk 1) Matini lengwa: akichagua harage katika bakuli. Mfano : Matini chanzi: sorting out beans spread in a basin. matini hizo ni kama zifuatazo. Matini lengwa zilizo katika mikono mwa mteja. Matini hizi mfasiri hufanya tathmini kwa lengo la kutoa maoni ambayo yatamwezesha mfasiri kuboresha kazi nyingine atakazozifanya baadae au kama atatoa toleo jingine. tamthiliya hii ya “Black Hermit” iliyoandikwa na Ngugi wa Thiong’o (1968) na kutafsiriwa kama “Mtawa Mweusi” na East African Educational Publishers Ltd.57 · · · · Tafsri bora Tafsiri tenge Tafsiri finyu Tafsiri pana. (2008). Katika kufanya tathmini. Katika kufanya tathmini kuna aina kuu mbili za matini ambazo zinaweza kufanyiwa tathmini. Lakini wakati mwingine jukumu hili halitekelezeki mfano wafasiri wa tamthiliya ya “Black Hermit” iliyotafsiriwa kama “Mtawa Mweusi” hawajazingatia upatanisho wa kisarufi na kufanya matini ya tafsiri ipoteze ubora wake. Matini hizi ni zile ambazo hazijafikishwa kwa mteja. Katika matini hizi mfasiri anaweza kutathmini tafsiri yake kwa lengo la kuiboresha kabla ya kuipeleka kwa mteja. Matini lengwa zilizo katika mchakato wa kutafsiriwa. Jukumu la kwanza la mfasiri ni kuhakikisha kwamba anazingatia na kuhifadhi upatanisho wa kisarufi wa matini chanzi. tumetathmini kwa kuangalia vipengele vifuatavyo. (Uk1) Matini chanzi: if this be a curse put upon me (uk4) .

ambapo majina ya wahusika yamejitokeza katikati ya maelezo ya wahusika hivyo kukiuka muundo wa matini chanzi. Katika tafsiri ya Kiswahili neno la kiingereza “basin” limefasiriwa kama “bakuli” badala ya “beseni”. Katika suala la maana yawezekana mfasiri akachagua maana isiyo sahihi kati ya maana nyingi zilizo katika lugha lengwa za neno katika lugha chanzi. Mfano Matini chanzi: … in a basin (uk1) …carrying Do without husband I have tasted the pains of beating Matini lengwa : …katika bakuli(uk1) …akichukua siwezi kuishi bila mwanaume nimeona maumivu ya mapigo. Kipengele cha pili ni muundo. kipengele hiki kinahusu ulinganifu wa mpangilio kati ya matini chanzi na matini lengwa. neno “carrying” limetafsiriwa kama “akichukua” badala ya “akibebelea”.58 Matin lengwa: kama hili ndilo laana nililopewa…(uk4) Katika tafsiri ya kiswahili neno la kiingereza “beans” limefasiriwa kama “harage” badala ya “maharage” na pia katika tungo ya kiingereza “if this be a curse put upon me” limetafsiriwa kama “kama hili ndilo laana nililopewa”badala ya “kama hii ndio laana” tungo hizi zimefanya kukosekana kwa upatanisho wa kisarufi katika matini lengwa. Tamthiliya ya “Black Hermit” ambayo ni matini chanzi imetumia muundo sahihi wa tamthiliya ambapo majina ya wahusika yanatokea kushoto. Lakini matini lengwa ambayo imetafsiriwa kama “Mtawa Mweusi” wafasiri wameitafsiri kwa muundo wa filamu. Uteuzi wa maana za msamiati katika matini legwa umepotosha maana iliyokusudiwa na mwandishi wa matini chanzi. . neno “do” limetafsiwa kama “kuishi” badala ya “kufanya” na neno “tasted” limetafsiriwa kama “nimeona” badala ya “nimeonja”.

upunguzaji na uteuzi mbaya wa maneno. Mfano. 3) Together with power of the tribe. Udondoshaji. Matini chanzi: This temptation harping on weak flesh (uk4) Matini lengwa. (pg. Uteuzi m’baya wa msamiati. Jaribu hili linalirudia rudia mwili wangu (uk. Matini chanzi: A woman without a child is not a woman. Uk 3 Neno “timamu” lililotumiwa na wafasiri wa matini lengwa halipo kabisa katika matini chanzi. Kwa mfano. (uk.59 Vipengele vingine ambavyo tunaweza kuvifanyia tathmini katika tafsiri hii ya “Mtawa Mweusi” ni kama vile udondoshaji.5) Neno “weak” ambalo lipo kwenye matini chanzi halijafasiriwa katika matini lengwa na lilipaswa kufasiriwe kama “dhaifu”. 3) . (pg. Uk. 10) Matini lengwa: Yameona kuchomoza na kuingia kwa jua. 3) I have tested the pains of beating. (pg. katika tafsiri ya “Mtawa Mweusi” wafasiri wameteua na kutumia visawe ambavyo vimesababisha upotoshaji wa ujumbe katika matini lengwa. Mfano wa viswe hivyo ni pamoja na : Matinichanzi: Have seen sunrise and sunset. 4 Matini lengwa: Mwanamke bila mtoto si mwanamke timamu. Uongezaji. katika matini lengwa kuna baadhi ya misamiati imeongezwa na wafasiri wakati katika matini chanzi haijatokea. wafasiri wa matini hii kuna baadhi ya maneno ambayo ni ya msingi kukamilisha wazo au habaha ya msanii au mwandishi hayajitokeza ambayo yalikuwapo katika matini chanzi.

W (2003) Kamusi ya Fasihi: Istilahi na Nadharia. Vipengele hivi vimewakumba wafasiri wa tamthiliya labda kutokana na sabau za kutofatiana kiutamaduni.60 Nimeona maumivu ya mapigo. 4) Pamoja na nguvu ya taifa. Kenya: Sitima Printers Stationers Ltd Ngugi wa Thing’o (1968) Black Hermit. 10) Katika matini ya lengwa wafasiri wameteua na kutumia visawe visivyokubalika kulingana na visawe vilivyotumika katika matini chanzi. (uk. NairobiKenya:Focus: Publication Ltd. Katika kufanya tathmini hususani katika kazi hizi mbili za tamthiliya tafsiri iliyofanyika ina mapungufu katika kila kipengele ambavyo ni msingi kuvizingatia wakati wa kufanya tafsiri. (uk. Kampala-Uganda: East African Educational Publishers Stationers Ltd Oxford Dictionary (2010) Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English. Wafasiri wametumia neno “I have tested” kama “nimeona” badala ya “nimeonja” pia neno “tribe” likafasiliwa kama “taifa”. K. . Wamitila. Marejeo East African Educational Publishers Ltd (2008) Mtawa Mweusi. ujuzi wa lugha hizi kwa wafasiri wenyewe. New York: Oxford University Press.

61 .

Juma amefanya mapenyi na Asha. Maneno haya tutayaainisha kwa kuyatungia sentensi na kufafanua utata wa maana zake. 3. Yafuatayo ni maneno ya Kiswahili ambayo hungonoishwa na wazungumzaji wa lugha ya kiswahili. Maana ngonoshi. 5. Anaomba usimhusishe au usimjumuishe au kumuhusisha na tendo au tukio lolote. Maana ya msingi. 1. (i) Sentensi hizo ni kama ifuatavyo.62 Burudani UNGONOISHAJI KATIKA LUGHA Ungonoishaji ni kitendo cha kupata maana ambayo inadhana ya ngono pindi mtu anapozungumza sentensi fulani. kisu. Nilipokuwa nasafiri kwa daladala kwenda mbagala nilisikia mama mmoja akimwambia kondakta wa daladala “nitakupa ikisimama”. Juma ametumia kifaa chenye ncha kali kama vile sindano. panga na vinginevyo kumuweka jeraha mwilini mwa Asha. 4. Yeye alimuomba Rose afanye naye mapenzi kinyume cha maumbile. Rafiki yangu atanipa sehemu ya mbele yaani uke au uume wakati tukifanya mapenzi. Hii inamaana kwamba watafanya nae mapenzi endapo uume utakuwa imesimama. Rafiki yangu aliniambia “atanipa mbele”. . Maana ya msingi. Maana ngonoshi. Yeye alimwambia rose “naomba tigo” Maana ya msingi. Maana ya msingi: Alimwambia atatoa nauli endapo gari litakuwa limesimama kituoni. Juma amemkata Asha jana. Maana ya msingi. 2. Naomba usinitie hapa tafadhali. Alimuomba Rose ampatie aidha vocha ya mtandao au kampuni ya mawasiliano ya tigo au laini ya tigo Maana ngonoshi. Rafiki yangu atanipa kitu fulani tulichoaidiana mbele ya safari tunapoelekea. Maana ngonoshi.

Pita ametumia kitu chenye ncha kali kwa kumjeruhi meri kama vile sindano. Pita amemchoma Meri Maana ya msingi. 9. Daaa!!!! Rafiki yangu anamtambo mkubwa sana. Jamila ana uke mkubwa sana (mpana) 8. 13. Asha alimwambia Deo “leo umenifikisha kileleni”. Juma alimwambia Asha apanue aingize vizuri. Anaomba usifanye naye mapenzi katika eneo hilo labda kwa sababu lipo wazi sana au halifai. Tunda aina ya ndizi alilokuwa nalo Kanyamaishwa lilikuwa ni kubwa kuliko la Jabiri. Rafiki nyangu ana mashine kubwa sana ya kurahisishia kazi kama vile jenereta na n. Shangazi alimwambia mjomba atoe kitu fulani kilichokuwa kimeingizwa mahali fulana kama vile msumari ukutani taratibu. Maana ya msingi. Jamila ana sehemu kubwa aliyoichimba kwenda chini kwa ajili ya kuweka vitu kama vile takataka. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Mmana ngonoshi. . Pita amefanya mapenzi na Meri hadi akaridhika. Asha ailmwambia Deo kuwa leo amekwea naye hadi mwishoni mwa kikomo au tamati ya mlima. Rafiki yangu ana uume mkubwa. 11. Maana ya msingi. Juma alimwambia Asha afungue vizuri kitu kama mfuko au gunia ili aweke kitu fulani kwa uangalifu.k. Maana ya msingi. Raheli alimwambia Kanyamaishwa kuwa “ndizi yake” ni kubwa kuliko ya Jabiri. Maana ngonoshi. Maana ya msingi. 6. 7. Asha alimwambia Deo kuwa leo amefanya nae mapenzi akaridhika. Wakikutana watatekeleza mambo fulani ya msingi waliyokuwa wameahidiana.63 Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Juma alimwambia Asha atanue vizuri miguu ili sehemu zake za siri yaani uke uonekane vizuri ili aingeze uume vizuri. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Jana shangazi alimwambia mjomba achomoe taratibu. Shangazi alimwambia mjomba utoe uume wake taratibu kwenye uke wa shangazi. Kanyamaishwa ana uume mkubwa kuliko wa Jabiri. 10. Maana ya msingi. Jamila ana shimo kubwa sana Maana ya msiingi. Maana ngonoshi. Amina alimwambia Jabiri kuwa “watafanya”. Maana ya msingi. Watakapo kutana hawatafanya mapenzi. 12.

Alipotoka pale alikuwa tayari kaloana. Alikuwa hatoi vitu kama vile msaada kwa watu. Maana ngonoshi . Siku hizi bakari anatembea na dada yangu. Yeye amemwagia Dada mbegu kichwani.64 14. Juma ndiye aliyewatoa bikira wasichana wale wawili. Hapo mwanzo alitulia sana siku hizi anagawa sana. Maana ya msingi. 20. 19. Maana ngonoshi. Musa. Maana ya msingi. uume wake haufanyi kazi kama mwanaume kamili. Jabiri alipumzika pamoja na Asha kitandani au chini. Maana ngonoshi. 15. Bakari anaongozana na dada yangu katika matembezi yao. Jana alinidhisha kimapenzi kuliko siku zote. Maana ngonoshi. Maana ngonosho. Alinitaka sana mara ya kwanza nikakataa lakini mara ya pili nilikuballi. Bakari anamahusiano ya kimapenzi na dada yangu. Maana ngonoshi. Maaana ngonoshi. Dada atampa konda uke akikaa vizuri. Halima alifanya naye mapenzi hadi aridhike. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Maana ya msingi. Pale nimepita lakini sijafurahi kabisa. 23. Dada atamwambia kondakta atampa nauli aliwa amekaa vizuri. Alikuwa hajihusishi na masuala ya mapenzi lakini kipindi hiki anafanya sana mapenzi kwa kila mtu. Halima hatamwacha Munisi kwa sababu alimsugua vizuri. pikipiki au baisikeli visiendelee na safari. 25. Maana ya msingi. Jana nilikunwa vizuri sana kuliko siku zote. Maana ngonoshi. Munisi alimkuna / alimsugua vizuri alipokuwa anawashwa. Musa ameacha kusimamisha siku hizi. 24. Kuendelea na safari kwa kupitia njia ile ile lakini hufurahii safari. Maana ngonoshi. Yeye alimmwagia manii/ shahawa kichwani. Ina maana yeye alimmwagia nafaka kama vile mahindi. Maana ya msingi. Juma ndie aliyewabandua wale wasichana wawili. Maana ya msingi. Jabiri alifanya mapenzi na Asha. 21. Maana ya msingi. Dada alimwambia kondakta “nikikaa vizuri nitakupa”. 16. Kunihitaji tushirikiane naye sana katika kufanikisha jambo au mabo fulani aliyokuwa nayo mfano kazi. 18. Maana ya msingi. Jana alinikwangua kwangua au kunisugua sugua kwa kutumia kitu kama kucha au kijiti kuliko siku zote. Musa ameacha tabia yake ya kuzuia kitu fulani kama vile gari. Maana ya msingi. 22. 17. Maana ya msingi. . Kufanya mapenzi na mtu fulani bila kupata raha yoyote. Kutoa mabango au vipeperushi vya wasichana wawili vilivyokuwa vimewekwa sehemu fulani kama kwenye mbao za matangazo. Kumwomba awe na uhusiano wa kimapenzi naye. maharage na kadhalika kichwani. Jabiri amelala na Asha. Maana ya msingi.

30. 29. Maana ngonoshi. Maana ya msingi. Ingawa alimpa kidogo ila alikojoa sana. Ingawa alinipa mapenzi vizuri lakini sikiridhika 31. Maana ya msingi. Alinifanyia mapenzi mazuri kuliko siko zote 34.k. 32. Jana alinifanyia uimara kuliko siku zote Maana ngonoshi. Maana ya msingi. Maana ngonoshi. Japokuwa amenichokonoa hakufanikiwa. chupa na n. Joni anapenda sana kunyonya au kulamba sehemu za siri za mwanamke yaani uke. Japokuwa alinidadisi kwa kuniuliza maswali lakini hakifanikiwakupata majibu aliyoyahitaji. Kwa mfano simu. Maana ya msingi. Maneno “ya kwangu” na “ya kwake” huweza kurejelea na kumaanisha sehemu za siri za mwanamke au mwnaume. . Ana uume mkubwa lakini hawezi kuutumia. Juma hajui kulenga mpaka aongozwe. Leo nina hamu sana kwasababu nimemkosa siku nyingi. Maana ngonoshi. (uke na uume) 28. Maana ngonoshi. Alipotoka pale nguo zake zilikuwa zimeloa shahawa. 27. Nina shauku ya kumuona kwa sababu sijamuona siku nyingi. Maana ya msingi. Jana alinikaza kuliko siku zote. Joni anapenda kuingia sehemu yenye majimaji yenye asili ya chumvi. Aliingiza uume au kidole kwenye uke bila kutimiza haja ya mwanamke. Hana shabaha hadi aongozwe . nyumba. 26. Maaana ngonoshi. Maana ngonoshi. Ingaw alifanya haraka katika kufanikisha jambo fulani / kujitahidi kufanikisha jambo fulani. 33. Ingawa ya kwangu ni nyembamba lakini ya kwake ni nene zaidi. Ingawa anamtaimbo mkubwa hawezi kuutumia Maana ya msingi. Maana ya msingi. Maneno “ya kwake” na “ya kwangu” yanarejelea nomino yoyote iliyomo katiaka ngeli ya mofolojia ya nomino. Maana ya msingi. Nguo alizokuwa amevaa zilikuwa na majimaji. Maana ya msingi.65 Maana ya msingi. Nina nyege naye za kufanya naye mapenzi kwa sababu sijafanya naye siku nyingi. Ingawa ana fimbo kubwa ya chuma ya kuvunjia miamba hawezi kuitumia. Ingawa alinishughulikia vizuri sikuridhika. Joni hupenda sana kuzama chumvini. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Juma hawezi kuingiza uume wake kwenye uke hadi aongozwe. Ingawa alipata kinywaji kidogo alienda haja ndogo mara nyingi.

38. 41. Mama alimwambia dada kuwa “usafi unaanzia chini”. Maana ngonoshi. Maana ya msingi. Mama alimwambia dada usafi huanzia sehemu ya kawaida kabisa tenga katika ngazi ya chini. Juma alipochomoa uume kwenye uke nilihisi maumivu. Kutokana na uke wako mdogo nilishindwa kufanya mapenzi vizuri nikatimiza haja yangu. Maana ya msingi. Maana ngonoshi. Juma hupenda kunywa maziwa yaliyosindikwa katika pakiti au mifuko. Aise! Siku hizi huoni mtu anayefyeka ovyo ovyo. Maana ya msingi. Ikipenya kuingia ndani kitu kama sindano ya usingizi huwa ninasinzia. Siku hizi huwezi kuona mtu akifanya mapenzi na kila msichana bila kuchagua. Maana ya msingi. Juma alipotoa kitu kama sindano matakoni mwangu nilipata maumivu makali. . Juma alipochomoa nilihisi maumivu makali. Jana alisaga kwa meno kitu fulani kutwa nzima. Maana ngonoshi. Kila uume uingiapo ndani ya uke wangu huwa ninasinzia 43. Maana ya msingi. Maana ngonoshi. Kutokana na uwazi mdogo mfano tundu la choo nilishindwa kutimiza haja yangu. Maana ngonoshi. Maana ya msingi. 36. Kutokana na tundu lako dogo nilishindwa kutimiza haja yangu. 37. Yeye ananimegea vizuri kuliko wewe. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. Juma hupenda kunyonya matiti kila siku usiku.66 Maana ngonoshi. Alitumia sehemu za siri (uke au uume) kidogo lakini alitoa shahawa nyingi. Siku hizi huoni mtu anayejua kukata miti au majani ili yawe mafupi ovyo ovyo. Yeye alinipa mapenzi mazuri yasiyokuwa na choyo kuliko wewe. Yeye ananivunjia kitu au kunikatia kitu kinacholiwa vizuri kuliko wewe. Ikiingia huwa ninasinzia. Maana ya msingi. 39. 40. Jana alifanya nae mapenzi siku nzima. Maana ngonoshi. 42. Juma hupenda kunyonya maziwa kila siku kabla hajalala. Alipoiweka ilizama yote. Mama alimwambia dada kuwa usafi unaanzia sehemu za siri yaani uke au uume. Jana yeye alimtafuna kutwa nzima. Maana ya msingi. 35.

Jamaa wa lori alilazimishia mpaka akafanikisha kumchomekea kwa mbele yule dada aliyekuwa anaendesha gari aina ya Prado. Akina mama mliokaa mbele na akina baba mliokaa nyuma mtanipia kura. “ingiza vizuri pipe yako usije ukamwaga nje”. Maana ngonoshi. 49. Kifaa chake cha kutwangia vitu kama nafaka na madawa kwenye kinu unatwanga vizuri. . Maana ya msingi: Jamaa wa lori alilazimisha mpaka akafanikisha kutanguliza gari lake aina ya lori katika nafasi ya mbele ya gari la yule dada mwenye Prado. Sina hamu kabisa na yule kaka maana kitendo alichonifanyia huko nyuma sitakisahau kabisa. Wewe unapenda kudeka Maana ngonoshi. Kila nikifikia katikati huwa nndio ninapata utamu. 50. Uume wake unaweza kufanya mapenzi vizuri. Uume ulipoingia ndani ya uke ilizama yote. Kila nikifika katikati ndio nanogawa kwa kitu au jambo. Kila nikiingiza kwenye uke (katikati) ndio napata utamu. Wewe unapenda sehemu za siri ( uke au uume) 46. Maaana ya msingi. Maana ngonoshi: Jamaa wa lori alilazimisha mpaka akafanikisha kuingiza uume wake katika uke wa dada yule mwenye Prado. Neno “mbele” na “nyuma” yana maana sehemu za siri yaana “mbele” ni “uke” na “nyuma” ni “mkundu”. 44. Baada ya kuingia au kuzama ndani ya kitu kama vile kimiminika ilizama yote. Maana ya msingi: Dada mwenye pikipiki alimwambia yule kijana pale sheli. Dada mwenye pikipiki alimwambia yule kijana yule pale sheli. Maana ya msingi: Sina hamu kabisa na yule kaka. Maana ya msingi. Maana ya msingi. 45. 47. kwani kuni jambo alilonifanyi hapo zamani sitalisahau kabisa. Maana ngonoshi: Sina hamu kabisa na yule kaka maana kitendo alichonifanyia kwenye matako/ mkundu sitakisahau. Mchi wake unatwanga vizuri. Na akina baba je huko nyuma mtanipa. Wewe unapenda nyeti.67 Maana ya msingi. “weka mpaka ndani bomba la mafuta usije ukamwaga mafuta nje. Akina mama huko mbele mtanipa. Maana ya msingi. Maana ngonoshi. 48. Maana ngonoshi. Maana ngonoshi. (aliuliza mgombea).

Kwa mfano. chomoa . ingiza.liwa. Wanaopenda kungoisha zaidi ni. Vile vile ndio msingi unaobeba utendaji katika tungo. Kategoria ambazo haziwezi kungonoshwa ni viunganishi na vielezi. Kwa mfano. Yeye ndiye anayetafuta maana ya lile lisemwalo na Hakuna ruwaza maalumu na dhabiti ya ungonoishaji. Kati ya msemaji na msikilizaji anayengonosha maneno yanayosemwa ni msikilizaji kwani yeye ndiye mlengwa na mfasiri wa dhana inayosemwa. Katika taaluma ya isimu ungonoshi una mchango kama ufuatao. “ingiza uume wako mpaka ndani usije akamwaga shahawa nje”. Vivumishi. tia. Vihusishi. tundu. Kwa mfano choma. Nomino. Kundi la watu wanaongonoisha zaidi ni kundi la vijana kwa misingi ya rika kwa sababu rika hili huwa na mawazo yalivofungamana zaidi na mambo ya ngono. mtaimbo.68 Maana ngonoshi: Dada mwenye pikipiki alimwambia yule kijana pale sheli. liwa . Wazungumzaji wa Kiswahili hupenda sana kunganosha maneno kwa sababu hufikiria zaidi ya maana ya msingi ya neno husika kutokana na maendeleo ya sayansi na tekinolojia na kusababisha dhana ya ngono kukaa akilini mwa watu hasa vijana. . tiwa. pana. yake nene. · · · · Vitenzi. Anayeelewa maana ngonoshi za maneno ya Kiswahili ni wazungumzaji na watu waliofungamana na maana hizo za ngono. ya kwake. Mfano baadhi ya wazee. Wasioelewa maana ya ngonoshi ni wale ambao wapo nje ya muktadha na rika hilo la vijana. ya Asha Kategoria zinazongonoishwa zaidi ni vitenzi kwa sababu ndio msingi na muhimili wa sentensi. Kutokana na data ya kwanya kategoria zinazongonoishwa zaidi ni pamoja na. Kwa mfano shimo. mchi.

Hupelekea uzalilishaji wa kijinsia. Mtu · anaweza kujiuliza nini inayoingia. Kimsingi maneno haya yalizingatia maana za msingi za maneno husika. Husidia katika kuonyesha ukubalifu wa maana za maneno kulingana na matumizi. · kauli hii yaweza kuleta malumbano baina ya msemaji na msikilizaji. Hutusaidia kupata maana za ziada. USHAURI WANGU. lakini kutokana na maendeleo ya sayansi na tekinolojia pamoja na utandawazi maneno haya yameanza kupewa maana ya ziada inayofungamana na ngono yaani ungonoishaji. Kwa mfano unaweza kujua ni neno lipi · lina maana ya msingi na lipi lina maana ngonoshi. MTAZAMO WANGU. Tatu ni kuleta utata katika tungo. Ungonoishaji wa maneno ya Kiswahili ni jambo jipya lililoibuka ingawa maneno yanayotumika yalikuwepo. · Kwanza athari ni kupotosha maana ya msingi. Kwa mfano msemajia anapomwambia msikilizaji (kwa mfano wa kike) ambaye hana mzoea naye utungo kama “unashimo kubwa”. Ungonoishaji huaongeza maana ya ziada · katika neno.69 · Huonyesha uhusiano wa maana za maneno. Kwa mfano “ikiingia huwa nafumba macho”. Na hii hutokana na mawazo ya watumiaji kufungamana na ngono. Kwa mfano msemaji alikusudia kuomba kura kwa kusema “kina mama hapo mbele mtanipa” kama kuwauliza wanaompiga kura lakini wao wakapata maana potofu ya kuwaomba sehemu za siri · yaani uke Pili ni kuongeza uziada dufu katika lugha. Kwa mfano neno “mbele” inaweza kuwa na maana ya “kutangulia” na maana ya ziada ikawa ni “sehemu za siri” yaani uke au uume. Athari za ungonoishaji ni pamoja na. Maana isiyo ya msingi katika neno. . Yaani neno linapata maana kutokana na jinsi linavyotumika. Pia huibua mgogoro katika jamii. watumiaji wenyewe · katika mzingira fulani.

(2004). Dosari ya fasili hii ni kwamba haijafafanua kiwango kipi cha lugha ambacho kinahusika na fonolojia kwani lugha inaviwango mbalimbali. . Katika kiini cha makala hiii ni Ubainishaji wa vipengele vya kifonojia na Ubainishaji wa mbinu za kimuundo pamoja na ufafanuzi wa mbinu hizo katika vipengele vya kifonolojia. Vipashio vya kifonolojiani fonimu na alofoni zake. TUKI. Mbinu za kimuundo katika uchanganuzi wa vipengele vya fonolojia. Kwa mujibu wa Mugulu (1999) akimrejelea Fudge (1973) anasema kwamba fonolojia ni kiwango kimojawapo cha lugha fulani kilicho na vipashio vidogo zaidi kuliko vipashio vingine vyote vya lugha. Hivyo suala hili likiendelezwa mwisho wake maana ya msingi imefifizwa na wanatumia maana ungongoshi tu.70 Suala la ungonoishaji ni suala la kukemewa na kubezwa kwani linapotosha maadili na uwezo wa kukamilisha mawasiliano na lengo lililokusudiwa. Kamusi ya Kiswahi Sanifu. Marejeo. Kwa mfano kama mtu anafundisha anaweza kujikuta anachekwa baada ya kutumia neno liloibua dhana ya ungonoishi kwa wanafunzi au wasikilizaji. Katika makala hii tutajadili maana ya fonolojia na maana ya isimumuundo kasha usuli wa nadharia ya isimumuundo. Kisha tutahitimisha mjadala wetu. Oxford University Press: Nairobi Isimu Maana ya Nadharia ya isimumuundo.

” Kwa mujibu waMatthews (2001)anafafanua kwamba. Vilevile dosari ya fasili hii ni kwamba. wanaonekana kufanana katika fasili zao juu ya fonolojia isipokuwa. wameonesha kuwa fonolojia si tawi linalojihusisha na mfumo wa sauti tu. “fonolojia ni tawi la isimu ambalo hujishughusha na uchunguzi. Massamba na wenzake (2004). Ki ukweli fonolojia hujihusisha na namna sauti zinavyotumika katika maneno ya lugha mahususi katika kuleta maana. Massamba na wenzake (2004) wanafafanua kuwa. bali huzichunguza. Massamba (2010). fonolojia ni tawi la isimu ambalo hushughulikia uchambuzi wa mfumo wa sauti zinazotumiwa katika lugha fulani. Isimumuundo ni tawi la isimu ambalo hutumika kama kihuzi cha kinadharia kinachochunguza au kuchambua na kuelezea muundo wa lugha kwa kuzingatia vipengele vya lugha pamoja na uhusiano wake katika kuunda kitu kikubwa zaidi. uchambuzi na uainishaji wa sauti pambanuzi ambazo hutumika katika mifumo mbalimbali ya sauti za lugha za binadamu. Pia isimumuundo ni mkabala unaochambua na kufafanua mfumo wa lugha kama unavyojibainisha ukilinganisha na kipindi maalum katika historia. imeegemea upande mmoja tu yaani uchambuzi wa mfumo wa sauti za lugha fulani na kusahau kuwa taaluma hii ya fonolojia haijikiti tu katika uchambuzi bali huzingatia uchambuzi. Hii inamaana kwamba. fonolojia ni tawi la isimu ambalo hujishughusha na uchunguzi. huzichambua pamoja na kuziainisha sauti hizo. uchambuzi na uainishaji wa sauti pambanuzi ambazo hutumika katika mifumo mbalimbali ya sauti za lugha za binadamu. TUKI (1990) wanasema kuwa.71 Massamba (2010) anasema kuwa fonolojia ni tawi la isimu linalojishughulisha na mfumo wa sauti (asilia) za lugha. kila lugha mahususi inamfumo wake wa sauti ambamo maneno hujengwa. pamoja naMassamba na wenzake (2004). uchunguzi pamoja na uainishaji wa sauti hizo kama asemavyo Massamba na wenzake (2004). .

Hivyo basi walipendekeza hoja kuu zifuatazo. Lugha ni mfumo wa alama: kwa mfano kelele ni lugha endapo tu zitawasilisha au kuelezea mawazo fulani. Lugha hushughulika katika viwango viwili ambavyo ni langue (umilisi) na parole (utendi) Baada ya tapo la Ulaya lilifuata tapo la Marekani ambalo nalo lilifafanua dhana ya umuundo au nadharia hii ya isimu muundo kama ifuatavyo: Hapo awali watu walijishughulisha na uchunguzi wa lugha za Marekani yenye asili ya kihindi. . yaani lugha ni mfumo ambao una elemeti zinazotagusana. walikuwa wanaanthropolojia. Tapo la Ulaya lilitoa hoja kuu zifuatazo katika nadharia hii: Lugha inamfumo. Nadharia ya umuundo ilianzia Ufaransa miaka ya 1900 na mwanzilishi wake ni Ferdinand de Saussure katika dhana yake ya langue (umilisi) na parole (utendi). Nadharia ya isimumuundo imejadiliwa na matapo makuu mawili yaani tapo la Ulaya na tapo la Marekani Awali ya yote wanasimu wa awali walijaribu kuchunguza lugha kwa kulinganisha zaidi na historia. lakini haikujibu swali kuwa hiyo lugha inamfumo gani.72 Baada ya kuangalia fasili hizo ufuatao ni usuli wa nadharia ya isimumuundo kwa mujibu waMatthews (kishatajwa). Ferdinand hakuridhika na ulinganishaji huo kwani aliona kwamba ulikuwa unajibu swali kuwa asili ya lugha hiyo ni wapi. kiashiria na kiashiriwa. lakini ilionekana kuwa hawakuwa na mbinu mahususi ambazo wangezifuata ili kuweza kufafanua lugha hizo. Kutokana na mapungufu hayo wakatokea wanaumuundo wa kimarekani walioongozwa na Bloomfield ambaye yeye aliona kuwa uchunguzi wa lugha unapaswa kujikita katika kile watu wanachokisema. mfano dhana (dhahania).

moza. Taratibu za kutambua vipashio katika lugha ni lazima ziwe halisi na zenye kufuata taratibu maalum. mgawanyo wa kiutoano. paradigmatiki. Wanamuundo hawa walipendekeza taratibu ambazo walianza kuzitumia kwa kuchambua vipashio vidogo kabisa na kuviainisha na kuvipambanua katika ruwaza ambazo zilitumika kuunganisha ilikuunda vipashio vikubwa zaidi. katika muktadha wa kifolonojia tunaweza kusema kuwa. fonimu na silabi. bali inapaswa kuchambuliwa kwa kutumia mfumo wake wenyewe. Bloomfield na wafuasi wengine wa tapo hili waliona kuwa maana ni dhana ya kinasibu ambayo haiwezi kuchunguzika. Pia mbinu zitumikazo na wanaisimumuundo katika ufafanuzi wa vipengele hivyo ni mbinu ya uainishaji. mgawanyo kamilishani. yaani inafafanua kile watu wanachokisema na sio kile wanachotakiwa kusema. Baada ya usuli wa nadharia ya isimumuundo. vifuatavyo ni vipengele vya kifonolojia pamoja na mbinu za kimuundo katikaufafanuzi wa vipengele hivyo(kifonolojia) kwa mifano. Kila lugha ni mfumo ulio na taratibu zake: lugha haipaswi kuchambuliwa kwa kutumia lugha nyingine. Maana haipaswi kuwa sehemu ya ufafanuzi wa kiisimu. sintagmatiki. mpishano huru. uainishaji ni “upangaji wa vitu au viumbe katika makundi kwa mujibu wa jinsi vinavyohusiana. Lugha ni mfumo ambao vipashio vidogovidogo zaidi huunganika kimpangilio ili kuunda vipashio vikubwa zaidi. jozi pekee. uanishaji ni upangaji wa vipashio katika makundi kulingana na nduni zake bainifu au uhusiano . Kwa kuanza na mbinu ya uainishaji. kwa hiyo si ya kisayansi. Kwa mujibu wa Kamusi ya Karne ya 21(2011).73 Isimu ni sayansi fafanuzi. na ubadala. alofoni.” Hivyo basi. Vipengele hivyo ni sauti (foni).

“s” na “l” [s]=kikwamizi [l]= kitambaza +kons +kons +kikwa +kitambaza +ufizi +ufizi -unazali -unazali -ghuna +ughuna Mbinu ya pili sintagmatiki.74 wake. zilizotofautisha fonimu moja na nyingine. “n”. Kwa mfano: kosonanti za Kiswahili ziliainishwa kulingana na namna zinavyotamkwa. [m] [n] +kons +kons +nazali +nazali +midomo +ufizi +ghuna +ghuna Hivyo kila sauti waliipa nduni za ziada na nduni bainifu. ambao ni. mahali pa matamshi na hali ya nyuzi sauti. sintagmatiki ni ubadilishanaji wa nafasi ya vipashio vya kifonolojia (fonimu) kwa njia ya mlalo. Kwa mfano: konsonanti “m”. “g” waliziainisha kama nazali pamoja na kuzipa sifa zake kama vile. K+I – b+a = ba mfano katika neno “baba” K+K+I – c+h+a = cha mfano katika neno “chama” K+K+K+I – m+b+w+a = mbwa mfano katika neno “mbwa” . Hivyo katika lugha ya Kiswahili vipashio kwa kawaida hupangwa katika mfuatano maalum wenye mahusiano. Kwa mfano fonimu.

Kwa mfano katika neno “pata” tunaweza kupata maneno yafuatayo kwa kubadilisha fonimu (konsonanti) kiuwima. Na kamwe huwezi kukuta neno “ngoma”limeandikwa ngmoa. Mfano neno “Anajichekelesha” neno hili lina silabi 7 ambazo ni $$ A$$ na $$ ji $$ che $$ ke $$ le $$ sha $$ 3 4 5 1 2 6 7 Mbinu ya tatu ni mbini ya paradigmatiki. Kwa hiyo. m mw nafasi iliyokaliwa na /m/ inaweza kukaliwa na mu pia mw w Pia katika muundo wa lugha ya Kiswahili sauti huweza kubadilishana nafasi kiparadigmatiki (wima) na kuunda neno jingine lenye maana tofauti na lile la awali. Vilevile hata muundo wa silabi za Kiswahili hubainishwa idadi yake kwa kufuata mbinu ya kisintagmatiki. au kata – ktaa.75 Hivyo basi mbinu hii ya sintagmatiki imejikita zaidi katika kuangalia mpangilio sahihi wa sauti katika lugha husika kiulalo. nadharia hii hubainisha vipashio kiuwima zaidi. neno paradigmatiki limetokana na neno paradigm likiwa na maana ya kundi la vitu vinavyoweza kukaa pamoja kutokana na mahusiano yao. Kwa mfano. Hivyo paradigmatiki kwa mujibu wa The New American Dictionary paradigmatiki ni mahusiano wima baina ya vipengele vya kiisimu vinavyounda muundo mkubwa zaidi kama vile sentensi. yaani kuhesabu kwa ulalo kuanzia kushoto kuelekea kulia. /p/+/a/+/t/+/a/ = (pata) /b/+/a/+/t/+/a/ = (bata) .

1mama. uakl. cheza. kwa mujibu wa McCarthy (1989). chzea.2 hayapo katika mfuatano na mpangilio wa sauti unaokubalika katika lugha ya Kiswahili. foni “abc” zitafuatana na fonimu “xyz” inategemewa kwamba mpangilio wa “abc” unaweza tu kufanana na “xyz” na sio “yxz” nk. vilevile.1 yapo katika mfuatano na mpangilio wa sauti unaokubalika katika lugha ya Kiswahili. Mbinu hii huangalia mpangilio wa kimfuatano katika fonimu. Kwa mfano. kaka lala walewale. oga Maneno haya katika mfano. vvlliiee iamb. imba. oag Maneno katika mfano. kula. bbaa. Mfano.2 mmaa. . baba. kkaa. Mfano. aall wlwlaeae.76 /k/+/a/+/t/+/a/ = (kata) /n/+/a/+/t/+/a/ = (nata) Vilevile tunaona kwamba katika maneno hayo kama tutatoa kosonanti au sauti /p/ na kuweka irabu au sauti /e/ ni dhahiri kwamba maneno hayo hayatakuwa na maana yoyote katika lugha ya Kiswahili kwa sababu lugha ya Kiswahili haina mfuatano wa I+I+K+I katika kuunda silabi badala yake inamfuatano wa K+K+I Mbinu ya nne ni mbinu ya moza. kulekule. moza ni mapangilio wa vipashio ulio katika mkururo. klkluuee.

Hapa wanamuundo huchukua maneno mawili yanayofanana kwa idadi mfano. Kwa mfano neno “Imbusi” – mbuzi = “Ogubusi” – mbuzi mkubwa. Lakini katika lugha ya Kiswahili hakuna sifa kama hii. katika mbinu hii kuna kuwa na sauti mbili ambazo zinaweza kutokea sehemu yoyote au mazingira yoyote bila ya kikwazo. Mbinu nyingine ni mbinu ya mpishano huru. Sifa hii tunaipata katika lugha ya Ciruri/chiruri. kwa mfano.77 Mbinu nyingine ya kimuundo inayotumika katika utambuzi wa vipengele vya kifonolojia kama vile fonimu ni mbinu ya jozi sahili au jozi pekee. Kwa mfano: kama “A” ikitaokea katika mazingira ya kwanza basi haiwezi kutokea katika mzaingira ya pili. Kamwe haziingiliani. bata [bata] = sauti nne na bati [bati] = sauti nne. mbinu hii inadai kwamba kuna mazingira ambapo kuna sauti mbili zinazofanana ambapo sauti hizo mbili zinagawana mazingira ya kutokea. Gari – ghari Zambi – dhambi Agenda – ajenda Mbinu hii hutumika katika kubainisha alofoni za fonimu moja. Pia maneno haya yana maana mbili tofauti kutokana na sauti tofauti yaani /a/ na /i/. Vilevile maneno kata na bata tunapata maana mbili tofauti kutokana na sauti mbili tofauti yaani /k/ na /b/ Mbinu nyingine ni ile ya mgawanyo kamilishani. . Katika maneno haya sauti zinazotofautiana ni /a/ na /i/ kwa sababu hizi ni fonimu mbili tofauti.

katika /pin/. Hapa tunapata kigezo muhimu sana cha kutofautisha fonimu na alofoni. (2009). /put/.78 Mgullu (1999) akimrejelea Hyman (1975) anaeleza kuwa mbinu nyingine ambayo hutumiwa wakati wa kuchambua sauti ambazo ni fonimu au alofoni za lugha fulani ni ile ya mgawanyo wa kiutoano. /pen/. Vyuo. Frank. MAREJEO: Jewell. katika lugha ya Kiingereza kuna sauti /P / yenye mpumuo na sauti /P/ isiyo na mpumuo ambazo tunaelewa wazi kuwa [P ] hutokea mwanzoni mwa neno tu. nk. S. The New Oxford American Dictionary. (2005). Utoano ni dhana ambayo imeelezwa vizuri na Hyman kuwa.Fonolojia ya Kiswahili Sanifu (Fokisa): Sekondari na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. New York.B na wenzake. Mfano. kwa mfano. (2nd Edit). Nairobi. Kamusi ya Karne ya 21. na wenzake (2011). Kwa upande mwingine /p/ isiyo na mpumuo hutokea sehemu yoyote ya neno isipokuwa mwanzoni. J and A. .Oxford University Press. Massamba.Longhorn Publishers (K) Ltd.Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili. J.P. D. mbinu walizotumia wanamuundo katika uchambuzina ufafanuzi wa vipengele vya kifonolojia zimekuwa msingi mkubwa sana katika uchambuzi wa data mbalimbali za lugha duniani na ndizo zimekuwa chanzo cha kuwafanya wanaisimu yaliofuatia kupata mahali pa kuanzia katika kufanya uchunguzi wa lugha mbalimbali duniania. Hivyo basi. katika fonolojia ni dhana ambayo hutumiwa kuelezea uhusiano uliopo baina ya sauti mbili au zaidi ambazo haziwezi kutokea katika mazingira sawa. Mdee. E.

Ltd.B. (1999). Phonological Theory: History and Development. Fasili hii ina mapungufu fulani kwani. Pia hujishughulisha na mabadiliko ya sauti yanayotokea katika mofimu wakati zinapoungana kuunda maneno. (Tafsiri yetu). Mambo yaliyosababisha kuibuka kwa nadharia ya mofofonemiki kisha hitimisho na marejeo. Metthews.Mtalaa wa isimu: Fonetiki. Fonolojia na Mofolojia ya Kiswahili. Makala hii itajadili Maana ya mofofonemiki. Kwa kuanza na fasili ya mofofonemiki kwa mujibu wa mtandao wa Wikipedia wanafafanua mofofonemiki kuwa ni tawi la isimu linalojishughulisha na mwingiliano wa mishakato ya kimofolojia na kifonolojia au kifonetiki. “Linear Order in Phonological Representation. Historia fupi ya mofofonemiki. Longhornpublishers. Dar es Salaam. Mambo yaliyosababisha kuibuka kwa nadharia Ya mofofonemiki kwa mifano kutoka katika lugha mbalimbali. Institute of Kiswahili Studies (IKS).”Linguistics Department Faculty Publication Series Paper 45. (1989).Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha.79 Massamba. P. Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili.P.J.ed/linguist_faculty_pubs/45 Mgullu. British. Nairobi. (1990). McCarthy. J. D. A short History of Structural Linguistics.umass. (2010).http:// scholarworks. mofofonemiki haijishughulishi na michakato yote ya kifonolojia na kimofolojia bali ni baadhi tu ya michakato hiyo ambayo ilishindwa kufafanuliwa kwa kutumia data za kifonolojia au kifonetiki peke yake. R. Cambridge University Press. TUKI. .S. (2001).

Baada ya kuangalia historia fupi ya mofofonemiki yafuatayo ni mambo yaliyosababisha kuibuka kwa nadharia ya mofofonemiki. Kwa mujibu wa Massamba (2010:82) akimrejelea Martnet (1965) anafafanua kwamba. Hivyo basi tunaweza kusema kuwa. Trubetzkoy alitumia istilahi hii kwa maana ya tawi la isimu ilinaloshughulikia matumizi ya mafolojia katika kuelezea baadhi ya tofauti za kifonolojia ambazo isingewezekana kuzielezea kwa kutumia data za kifonolojia au kifonetiki peke yake. mofofonolojia/mofofonemiki ni tawi la isimu linalojishughulisha na uwakilishi wa kifonolojia wa mofimu. Baadhi yao wakapendekeza kuwapo kwa kiwango cha kimofofonemiki pamoja na kipashio umbo kiini kama kiwakilishi cha mofimu.S. mofofonemiki ni tawi la isimu linaloshughulikia matumizi ya kimofolojia katika kueleza baadhi ya tofauti za kifonolojia ambazo isingewezekana kuzielezea kwa kutumia data za kifonetiki au kifonolojia peke yake. istilahi hii mofofonemiki/mofofonolojia ilipendekezwa kwa mara ya kwanza na N.80 The New Oxford American Dictionary inafafanua kwamba. Baada ya kuangalia fasili ya neno mofofonemiki ifuatayo ni historia fupi ya nadharia ya mofofonemiki. kwa hiyo walipendekeza hivyo baada ya kushindwa kujua ipi ni alofoni ya fonimu ipi kwa kutumia kigezo cha kifonetiki pekee Kwa mfano. Trubetzkoy (1929). Kuchunguza ubadilikaji wa sauti ambao usingeweza kuelezwa kwa kutumia data za kifonolojia peke yake. walishindwa kujua /k/ ni alofoni ya /c/ au /c/ ni alofoni ya /k/ Kwa mfano hata katika lugha ya kurusi – ruka = “mkono” ručnoj = “a mkono” .

81 Mzizi ni – ruk na ruč Wanamofofonemiki walichunguza wakagundua kuwa katika mazingira fulani /k/ hubadilika kuwa /č/ baada ya kufuatiwa na “noj”. U + ima – wima I + etu – yetu Mu + alimu – Mwalimu U + imbo – wimbo . Ndipo wakagundua kuwa katika mazingira fulani /t/ hubadilika kuwa /s/ baada ya kufuatwa na mofimu ya unominishaji “i” pia sauti /d/ hubadilika na kuwa /z/ baada ya kufuatwa na mofimu ya unominishaji “i”. Fuata – fuasi Penda – Penzi Cheka – Cheshi Pika – Pishi Pia wanamofofonemiki walichunguza ubadilishanaji huu wa sauti kwani walishindwa kujua ipi ni alofoni ya fonimu ipi. katika lugha ya Kiswahili. Hivyo wakapendekeza umbo kiini la maneno haya ni ruKa au ruČnoj umbo kiini lake lilitambulika kama {K} au {Č} Katika lugha ya Kiswahili kuna mabadiliko ya sauti yanayotokea katika baadhi ya maneno baada ya sauti fulani kufuatiwa na kiambishi cha unominishaji (i) kwa mfano katika maneno yafuatayo. pia neno {piKa} umbo kiini lake ni {K} ambalo linawakilisha sauti /k/ na /ʃ/ Kuchunguza mabadiliko ya sauti yanayotokea mofimu zinapoungana. Baada ya kupendekeza umbo kiini maneno haya yakaandikwa kama ifuatavyo: kwa mfano neno {fuaTa} umbo {T} likawa umbo kiini ambalo linawakilisha sauti zote mbili yaani /t/ na /s/. Kwa mfano.

/z/ Wakagundua kuwa kuna mchakato zaidi ya ule wa kifonolojia ambao ni wa kimofolojia unaosababisha umbo ‘s’ kutamkwa /z/ au /iz/ au /s/ MAREJEO: . /s/. Play + s – [pleiz] Dog + s – [dogz] Since – [sins] Else – [els] Place – [pleis] Wanamofofonemiki wakachunguza kinachosababisha kuwepo na maumbo tofauti tofauti ya mofimu ya wingi. /iz/. Kwa mfano katika lugha ya Kiswahili. Chunguza muundo wa kifonolojia wa mofimu katika lugha. Mu + huni – Mhuni Mu + gonjwa – Mgonjwa Mu + guu – Mguu Mu + uguzi – Muuguzi Mu + tu – Mtu Wanamofofonemiki wakagundua kwamba mofimu fulani huweza kuungana na mofimu nyingine na kuunda umbo la neno. Kuchunguza ubadilishanaji wa sauti ambao una una uamilifu wa kimofolojia lakini husababisha mabadiliko fulani ya kifonetiki. Kwa mfano katika lugha ya kiingereza. Kwa mfano.82 Vi + ake – vyake Wanamofofonemiki wakagundua kuwa sauti fulani huweza kuungana na kuunda sauti moja na kubadili umbo la neno.

Katika sehemu ya kwanza tumetolea maana ya istilahi mbalimbali kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali. Kwa kuanza na maana ya istilahi hizo watalaamu wanatueleza kama ifuatavyo. . (2ndEdit). mofolojia na mofofonolojia. Onesha kwa mifano kutoka katika data jinsi wanamofofonolojia walivyofanikisha kutatua matatizo ya kimofofonolojiaData. New York. Swali:Kwa kutumia data ifuatayo bainisha mabadiliko ya sauti yaliyosababishwa na mazingira ya kifonolojia pekee. Oxford University Press. Iba Wizi Cheka Mcheshi Mguu Miguu Nkindiza Nkindiza Mkuki Mkuki Mvuvi Mvuvi Katika kujibu swali hili tumeligawanya katika sehemu tatu. Istilahi hizo ni pamoja na maana ya fonolojia. kimofolojia pekee na kimofofonolojia. sehemu ya pili tumejadili kiini cha swali ambapo tumeonesha mazingira mbalimbali ya utokeaji wa data tulizopewa na suluhisho la wanamofofonolojia katika kutatua matatizo ya kimofofonolojia na sehemu ya tumehitimisha kazi na kutoa marejeo. (2005).83 The New Oxford American Dictionary.

. Hii ina maana kwamba fonolojia kama tawi la isimu hujishughulisha hasa na zile sauti ambazo sauti ambazo hutumika kutofautisha maana za maneno katika lugha mahususi. John Habwe na Peter Karanja (2004) wanatueleza kuwa. Kiingereza Kichina. mofolojia ni tawi la isimu linalojishughulisha na uchunguzi. uchambuzi na uainishaji wa maneno katika lugha. uchambuzi na ufafanuzi wa sauti katika lugha mahususi. Mfano Kiswahili. Fonolojia huchunguza jinsi sauti hizo zinavyotumika. John Habwe na Peter Karanja (2004) wanaeleza kuwa. zinavyounganishwa na kupangwa katika lugha yoyote mahususi ili kuunda tungo zenye maana. Kijerumani na Kihaya. fonolojia ni tawi la isimu linalojishughulisha na uchunguzi. Fasili hii inamapungufu kwani katika mofolojia hatushughulikii miundo ya maneno katika lugha bali kinachoshughulikiwa ni maumbo ya maneno. Massamba na wenzake (2004) wanaeleza kuwa. Hivyo kutokana na maana za wataalamu hawa tuanaweza kueleza kuwa. uchambuzi na uainishaji wa sauti pambanuzi ambazo hutumika katika mifumo mbalimbali ya sauti za lugha za binadamu. mofolojia ni neno linalotumiwa kumaanisha utanzu wa isimu unaoshughulikia muundo wa maneno. Miundo ya maneno katika taaluma ya isimu inashughulikiwa na tawi na sintaksia. fonolojia kama tawi la isimu ambalo hujishughulisha na uchunguzi.84 Massamba na wenzake (2004) wanaeleza kuwa. Baada ya kueleza maana ya fonolojia tuangalie maana ya mofolojia kulingana na wanataalamu mbalimbali. fonolojia ni utanzu wa isimu unaochunguza jinsi sauti za lugha zinavyofanya kazi katika lugha mbalimbali.

Baada ya kuangalia maana za istilahi mbalimbali zilizotumika katika swali hili. Mvuvi [ ɱ vuvi ] . Baada ya kuangalia maana ya fonolojia na mofolojia ifuatayo ni maana ya mofofonolojia. muungano wa sauti.85 Kutokana na fasili za wataalamu hawa tunaweza kueleza kuwa. mofolojia ni tawi la isimu linalojishughulisha na uchunguzi. kimofolojia pekee na kimofofonolojia. kifuatacho ni kiini cha swali kinachoonesha mabadiliko ya sauti yaliyotokea katika data tuliyopewa ambayo ni mabadiliko kifonolojia pekee. uyeyushaji. Hivyo kutokana na data yetu katika kubainisha mazingira ya mabadiliko ya sauti kifonolojia pekee ni kama ifuatavyo. haya hutokea kwa namna tofauti au katika mazingira tofauti. Tukianza na mabadiliko ya kifonolojia pekee. nazali kuathiri konsonanti na konsonanti kuathiri nazali. uchambuzi na ufafanuzi wa maumbo ya maneno katika lugha. mofofonolojia kama ilivyotumiwa na Trubetzkoy ilimanisha sehemu ya isimu ambayo ingeweza kutumia mofolojia kuelezea tofauti fulani za kifonolojia ambazo zisingeweza kuelezwa kwa kutumia data za kifonolojia peke yake. udondoshaji. Massamba (2010) akimnukuu Martinet (1965) ambapo Martinet alinukuu kutoka kwa Trubetzkoy (1929) anatueleza kuwa. Kwa mfano mazingira hayo ni.

n-limi [ ndimi ] Utokeaji wake ni kutokana na kanuni ya nazali kuathiri konsonanti. Pia mabadiliko nazali /n/ kipasuo cha kaa laini [ ŋ ] ni ya kifonolojia ambayo utokeaji wake ni wakiusilimishaji au kanuni ya konsonanti kuathiri nazali. Mabadiliko hayo yameathiri sauti ya nazali /n/ na kutamkwa kama nazali ya kaa laini [ ŋ ]. Katika mabadiliko ya sauti ya sauti ya kitambaza /l/ kubadilika na kuwa kipasuo /d/ pia ni mabadiliko ya kifonolojia hii ni katika neno. Mazingira ya utokeaji wake ni sauti / l / inapokabiliana na nazali / n / yenye sifa ya kutamkiwa sehemu moja yaani kwenye ufizi hubadilika na kuwa / d /.86 Badiliko lililotokea hapa ni la kifonolojia katika mchakato wa usilimishaji wa nazali yaani konsonanti kuathiri nazali. Hapa tunaona kuwa sauti ya midomo /m/ imesilimishwa na kubadili sehemu yake ya kutamkia na kuchukua sifa ya midomomeno / ɱ / baada ya kukabiliana na sauti ya midomomeno /v/. Mazingira ya utokeaji wake ni sauti ya nazali kuathiriwa na konsonanti inayoiandamia hivyo kuifanya nazali kuifuata konsonanti mahali pa kutamkia. Hivyo sauti /m/ imebadilika na kuwa / ɱ /. Hivyo katika uwakilishi litakuwa. Umbo la ndani [ ŋkindiza ] .

Pia katika neno mkuki mkuki. tutazame mabadiliko ya kimofolojia. M-kuki m-kuki.katika wingi. Mguu mi-guu Haya ni mabadiliko ya kimofolajia. mabadiliko yaliyotokea ni ya kimofolojia tu kwani hakuna mabadiko ya umbo na kinachoonekana ni uwepo wa mofimu m.ya umoja imebadilika na kuwa mofimu mi. mofimu m. maumbo yote haya yako katika umoja . Kutokana na data hii tunapata maumbo kama.ya umoja katika umbo hili pamoja na mzizi -kuki. Hivyo umbo hili linabakia na umbo lake ambalo hubakia kuwa vilevile. hivyo kilichofanyika ni kuongeza -kuki katika mofimu hiyo ya umoja na kupata neno m-kuki. M-guu umbo la umoja Mi-guu — umbo la wingi. Mazingira ya utokeaji wake ni mabadiliko ya uongezaji au upachikaji wa mofimu ya umoja na wingi ambapo. Baada ya kueleza mabadiliko ya kifonolojia.87 Umbo la nje nkindiza.

Hivyo katika mabadiliko iba wizi. hakuna mabadiliko ya kimofolojia bali umbo limeendelea kuwa vilevile la umoja. Kutokana na data yetu maneno. Sababu ya kuwepo kwa mchakato huu ni uwepo wa mbadilishano wa sauti ambayo hayakuweza kufafanuliwa kwa utaratibu wa fonolojia pekee na utaratibu wa mofolojia pekee hivyo kukawa na hitaji kubwa kuwa na kiwango kingine cha kuweza kutatua changamoto hiyo. Lakini tunapata neno [w-iz-i]. Iba mwizi Cheka mcheshi Haya ni mabadiliko ya kimofofonolojia. Kwa hiyo kuibuka kwa mofofonolojia kulikuwa na lengo la kumaliza changamoto hiyo iliyokuwepo. kipengele kinachofuatia ni kubainisha mabadiliko ya sauti yaliyotokea kwa mabadiliko ya kimofofonolojia.88 Vilevile katika neno M-dalasini m-dalasini. Hapa konsonanti ya kipasuo cha midomo /b/ hudhoofika na kuwa konsonanti ya kikwamizi cha ufizi [ z ] katika mazingira ya kutanguliwa na irabu ya unominishaji /i/. sauti ya kipasuo cha midomo /b/ kubadilika kuwa sauti ya kikwamizi cha ufizi /z/ imesababishwa na kuwepo kwa irabu /i/ ya unominishaji mwishoni mwa sauti /b/. Baada ya kuangalia mabadiliko ya kifonolojia na kimofolojia katika data tulitopewa. iba [ w-iz-i ] . Kutokana na kitendo cha “kuiba” tungetarajia kupata nomino “mwibi” kutokana na mofimu {mu-ib-i}.

Umbo kiini hili liliwakilisha fonimu mbili. Cheka [ mče∫i ] Uwepo wa mabadiliko sauti na umbo ambayo hayawezi kuelezwa. . [k] {K} [∫] Umbokiini {K} linawakilisha sauti /k/ na [ ∫ ] Pia katika neno iba na wizi umbokiini ambalo liliteuliwa ni {B} ambayo kuwakilisha sauti /b/ na sauti sauti /z/. mabadiliko yaliyotokea hapa ni ya kimofofonolojia ambapo sauti ya kipasuo cha kaakaa laini /k/ inabadilika na kuwa sauti ya kikwamizi cha kaakaa gumu [ ∫ ] baada ya kufuatiwa na irabu ya unominishaji /i/. kwa mchakato wa fonolojia na mchakato wa kimofolojia ndipo palipoibuka mchakato wa kimofofonolojia.89 Pia katika neno cheka mcheshi. Na liliwekewa mabano mchirizi { }. Katika utatuzi wao wanamofofonolojia walikuja na dhana ya umbo kiini. Fonimu {K} iliteuliwa kuwakilisha /k/ yenyewe katika neno cheka ambalo ni kitenzi na inawakilisha sauti [ ∫ ] kwenye “mcheshi” ambayo ni nomino. Waliteua umbo kiini kwenye neno la msingi. Kwa mfano katika cheka mcheshi Neno la msingi ni “cheka” ambapo waliteua sauti {K} kuwa umbo kiini.

J. Massamba. kutokana na wanamofofonolojia kushindwa kutatua matatizo ya kifonolojia wakaibuka wanafonolojia zalishi ambao waliokuja na mitazamo mipya katika utatuzi wa matatizo ambayo yalishindwa kutatuliwa na wanamofofonolojia ambapo walikuja na dhana ya misingi na mihimili ya kufuata ili kubainisha mabadiliko yaliyokuwa yanatokea yaliyoshindwa kuelezeka.P. . Hitimisho. Marejeo. D. na P. Basi huo ukawa udhaifu wa dhana ya umbokiini. na wenzake (2004) Fonolojia ya Kiswahili Sanifu (FOKISA): Sekondari na Vyuo. Umbokiini huishia tu katika kuteua sauti moja kuwakilisha sauti nyingine.B.90 [b] {B} [z] Baada ya utatuzi huu baadhi ya wataalamu walitoa maoni yao juu ya umbokiini. Habwe. Baadhi yao ni Linhtner (1970) akinukuliwa na Massamba (2010) anaeleza kuwa umbo kiini sio halisi ni la kidhahania na kinasibu kwani halioneshi mchakato na namna ambavyo sauti na umbo hubadilika na kuwa katika sauti nyingine na kitu gani hasa husababisha mabadiliko hayo ya sauti. Karanja (2004) Misingi ya Sarufi ya Kiswahili. Dar es Salaam. Nairobi: Phoenix Publishers Ltd. TUKI.

Mfano viungu hubadilikia kuwa vyungu.kietu hubadilika kuwa chetu hapa tunaona kuwa mabadiliko yametokea lakini miti hubakia kuwa miti. Michakato ya kiusilimisho katika fonolojia. kisha tutaelekea kwenye hitimisho pamoja na marejeo. Hivyo katika uwanja huu wa fonolojia tunaweza kusema kuwa mchakato utakuwa unafanyika pale ambapo mofimu mbili zinapokutanishwa huweza kutokeza mabadiliko fulani katika mofimu mojawapo au kutotokea badiliko lolote. maana ya usilimisho. (2010) Phonological Theory: History and Development. Tuki (2004) inaeleza kuwa mchakato ni mfululizo wa shughuli unaosababisha kitu fulani kufikiwa.91 Massamba. Dar es Salaam: TUKI. Lakini kabla ya kuonesha ukokotozi huo ni vyema kwanza tuangalie maana ya mchakato. Lakini katika mjadala huu tutajikita kwa kuangalia mchakato mmoja tu yaani ule wa kiusilimisho. umbo la ndani na nje. D. na konsonanti moja huweza . konsonanti inaweza kupata baadhi ya sifa za irabu au irabu ikapata baadhi ya sifa za konsonanti.B. Katika kujadili mada hii tutalenga kuangalia michakato ya kiusilimisho namna inavyotumika katika kuyakokotoa maumbo ya ndani kwenda maumbo ya nje katika lugha ya Kiswahili. Massamba (2011) anaeleza kuwa kuna aina mbili za michakato asilia yaani mchakato usilimisho na mchakato sio-usilimisho. kiti hubakia kuwa kiti na hapa tunaona kuwa hakuna mabadiliko yoyote yaliyotokea.P. Kwa mfano. ambao Massamba anasema muwa usilimisho ni pale ambapo kitamkwa kimoja hufanywa kifananefanane na kitamkwa kilicho jirani yake kwa maana kwamba hupata baadhi ya sifa za kipande sauti chenziye kilicho jirani.

Hapa sauti jirani katika neno huathiriana kiasi kwamba fonimu hupokea ama kupoteza sifa za kifonetiki kwa fonimu jirani. kudondoshwa. Pia wanaendelea kusema kuwa usilimisho unaweza kuhusisha kuimarika. tangamano la irabu. Habwe na Karanja (2004).92 kuathiri konsonanti nyenziye au irabu moja huweza kuathiri irabu nyenziye. Unazalishaji wa irabu . kodhoofika. ukaakaishaji. muungano. ughunishaji konsonanti shadda. Na umbo la nje ni lile lililofanyiwa mabadiliko au michakato na mara nyingi huakisi umbo la ndani. kuingizwa. Hivyo tunaweza kusema kuwa usilimisho ni kule kufanana kwa fonimu kwa kiasi au kiukamilifu kutokana na kuathiriana kwake kunakosababishwa na fonimu iliyo jirani.unazalishaji wa irabu. hivyo hiyo hatajadiliwa. na matokeo yakiwa kuwa fonimu hizi hukabiliana sana katika kufanana. wanaeleza kuwa usilimisho ni kule kufanana kwa fonimu kwa kiasi au kikamilifu kutokana na kuathiriana. Lakini kabla ya kukokotoa kwanza tuangalie umbo la ndani kuwa ni namna umbo lenyewe linavyoumbwa na mofimu zake au tunaweza kusema kuwa ni umbo la neno ambalo halijafanyiwa michakato yoyote ya mabadiliko. uhafifishaji kati irabu. Pia anaendelea kusema kuwa usilimisho unaweza kuhusisha michakato kadhaa kama vile. ughunishaji kati irabu. utamkiaji pamwe wa nazali. au kuungana kwa fonimu katika neno. Baada ya kuangalia utangulizi huo sasa ni wakati wa kukokotoa michakato hiyo ya kiusilimisho kutoka umbo la ndani kwenda la nje. Michakato itakayooneshwa ni ile ambayo imeorodheshwa na wataalamu lakini ambayo inahusiana na lugha ya Kiswahili tu kwani mingine inahusiana na lugha zingine kwa mfano michakato ya Massamba ameingiza michakato miwili inayohusiana na lugha za kigeni ambayo ni ughunishaji kati irabu na uhafifishaji kati irabu.

93 Massamba (2011) anadai kuwa unazalishaji wa irabu ni aina ya usilimisho ambao irabu hupata sifa ya unazali kutokana na irabu yenyewe kutangamana na konsonanti ambayo ni nazali. Na alama inayowakilisha unazalishaji ni alama ya kiwimbi [ ] . Kanuni katika Kiswahili I I Kanuni ya jumla. Hivyo irabu nyingi hupewa sifa za unazali kutokana na ama kufuatiwa kwa nazali ama kutanguliwa na nazali. Mifano umbo la ndani umbo la nje /nondo/ [nondo] /penya/ [penya] /mama/ [mama] /ngambo/ [ ambo] /nyumba/ [ umba] /muwa/ [muwa] Hivyo sauti zote zilizowekewa alama ya kiwimbi ( ) zina unazali kwa sababu zimefuatana na nazali na hivyo zimefanywa kuwa unazali.zaidi tuangalie mifano ifuatayo. N .

Hii katika ukokotozi wake unakuwa kama ifuatavyo. Yeye anadai kuwa katika Kiswahili sauti za kaakagumu zipo mbili tu yaani / ɟ/ na / ʧ/ ambazo ni vizuiwa kwamizwa. umbo la ndani umbo la nje umbo la nje /ki+enu/ [kjenui] [ enu] /ki+eusi/ [kjeusi] [ eusi] /ki+ombo/ [kjombo] [ ombo] .94 +sila +kons +naz -kos +naz +kons +naz Ukaakaishaji Mgullu (1999) akimnukuu Les (1984). anadai kuwa ukaakaishaji wa fonimu hutokea ambapo fonimu zisizo za kaakagumu zinapobadilika na kuwa za kaakagumu. Anamalizia kwa kusema kuwa ukaakaishaji wa fonimu hutokea wakati ambapo fonimu zisizo vizuiwa kwamizi hubadilika na kuwa vizuiwa kwamizwa.

+kons -sila +stn’d +juu +nyuma +k’gumu +sila + juu -kons -nyuma .95 /ki+umba/ [kjumba] [ umba] /ambaki+o/ [ambakjo] [amba o] Hapa tunaona kwamba kipasuo cha kaakaalaini /k/ hubadili mahali pa matamshi na kuwa kizuiwa kwamizi /ʧ/ cha kaakaagumu katika mazingira ya kufuatiwa na sauti /ϳ/. Kanuni yake /i/ [ ] I = kisha inabadilika kuwa /k/ [ ] /i/ Kanuni ya jumla.

Na sauti hizo hubadilika katika mazingira ya /u/ hubadilika kuwa [w] inapofuatana na irabu nyingine isiyofanana nayo na / i/ inabadilika na kuwa [ϳ] pia inapofuatana na irabu isiyofanana nayo.96 -fulizwa +juu -ghuna Uyeyushaji Uyeyushaji. Mfano wa /u/ umbo la ndani umbo la nje /mu+aminifu/ [mwe:mbamba] /ku+enu/ [kwe:nu] /mu+ anafunzi/ [mwa:nafunzi] /mu+eupe/ [mwe:upe] /mu+embe/ [mwe:mbe] . Kwa kifupi ni kwamba /u/ inapofuatiwa na irabu yoyote isiyofanana nayo hubadilika kuwa [w] na /i/ ikifuatiwa na irabu yoyote isiyofanana nayo hubadilika na kuwa [j]. Hivyo tunaweza kusema kuwa uyeyushaji ni kanuni inayoelezea mabadiliko ya sauti (irabu) na kuwa kiyeyusho aidha [w] au [j] hii ni kwa irabu zote za juu zinapofuatana na sauti zingine zisizofanana nazo. wataalamu wengine huita irabu kuwa nusu irabu Mgullu (1999). Huu ni mchakato ambapo irabu irabu za juu /u/ na /i/ hubadlika na kuwa /w/ au / j/ katika mazingira ya kufuatiwa na irabu zisizofana nazo.

Kanuni /u/ [w] I=u Mfano wa irabu /i/ /umbo la ndani/ [umbo la nje] /mi+embe/ [mje:mbe] /mi+endo/ [mje:ndo] /mi+ezi/ [mje:zi] /mi+anzo/ [mja:nzo] /mi+eusi/ [mwe:usi] /mi+oyo/ [mjo:jo] Hivyo tunaona kuwa irabu ya juu mbele /i/ hubadilika na kuwa [j] inapofuatana na irabu nyingine isiyofanana nayo ambayo ni /e.97 Hivyo tunaona wazi kabisa kuwa irabu ya juu nyuma /u/ imebadilika na kuwa kiyeyusho [w] katika mazingira ya kuatiwa na irabu isiyofanana nayo ambayo ni /a/ na /e/ kwa hapo juu lakini hata ikiwa ni /o/ huweza kubadilisha. Kanuni yake /i/ [j] I/= i .a na o/.

+sila -kons +juu - sila +sila +mbele + juu +juu I = +mbele +sila kons +juu +nyuma - +sila -sila +juu +juu .98 Kanuni ya jumla.

u au a/ basi irabu ya kiambishi cha utendea lazima kiwe ni [i] . Katika mchakato huu kinachotokea ni kwamba. kama irabu ya mzizi ni /i. umbo la ndani umbo la nje /imb+a/ [Imb-i-a] /andik+a/ [andik-i-a] /dak+a/ [dak-i-a] /chun+a/ [ un-i-a] /og+a/ [og-e-a] / ez+a/ [ ez-e-a] /kom+a/ [kom-e-a] Hapa tumeona kuwa mofimu ya utendea ina alomofu mbili ambazo ni /i/ na /e/ ambapo alomofu /i/ tunaona inatokea pale ambapo irabu ya mzizi inakuwa na /i. wakati irabu ya mzizi ikiwa ni/ e au o/ katika hali ya utendea kiambishi chake kitakuwa ni [e].99 +nyuma +nyuma Tangamano la irabu (usilimisho wa irabu pekee) Huu ni mchakato wa kiusilimisho baina ya irabu na irabu katika kuathiriana kiasi kwamba hulazimika kufuatana.u na a/ wakati ambapo alomofu /e/ inatokea wakati irabu ya mzizi ikiwa ni /e na o/. kinachoonekana hapa ni kwamba irabu zinatangamana kwa kufuata mahali pa matamshi. Mfano. Kwa mfano kama irabu ya mzizi ni ya juu basi irabu ya utendea pia .

umbo la ndani umbo la nje /n+buzi/ [mbuzi] /n+bwa/ [mbwa] /n+bu/ [mbu] /n+gongo/ [mgo go] /n+gozi/ [ gozi] /n+vua/ [ vua] /n+vivu/ [ vivu] .chini -juu -chini Utamkaji pamwe wa nazali. Huu ni mchakato ambapo katika mkururo wa nazali na konsonanti hupelekea nazali kuathiriwa na konsonanti inayofuatana nayo. Mifano yake ni kama ifuatayo. na irabu ya mzizi ikiwa ni ya kati basi irabu ya utendea pia itakuwa ya kati.na irabu ya chini siku zote inaonekana kuwa ni ya juu. Kanuni. Usilimisho huu hutokea pale ambapo nazali hufuata mahali pa matamshi pa konsonanti inayofuatana nayo.100 itakuwa ni ya juu. +sila +juu -kons +sila -nyuma -kati -juu +K -nyuma +sila .

MAREJEO Habwe. /n / [ ] /g/ Kanuni ya jumla. Huweza kufanya mabadiliko ya karibu au moja kwa moja kuliko michakato isiyo ya kiusilimisho ambayo haionyeshi mabadiliko ya moja kwa moja. (2004) Misingi ya sarufi ya Kiswahili. Phoenix Publishers: Nairobi. +kons +kons -sila [ mahali] +naz -sila mahali Kwa kuhitimisha tunaona kuwa michakato ya kiusilimisho katika lugha ya Kiswahili ipo na inatumika kukokotoa umbo la ndani kwenda umbo la nje. J na Peter K. .101 Hivyo katika mifano hii tunaona kuwa nazali zimebadilika kwa kufuata mahali pa matamshi pa konsonanti zilizokaribiana nazo. Mfano /n+gozi/ imebadilika kuwa [ɳgozi] ambayo huweza kuoneshwa kwa kanuni ifuatayo.

pia tutaangalia tofauti kati ya lahaja na lugha sanifu. msamiati usiokuwa wa msingi au miundo kutoka na eneo lugha hiyo inapozungumzwa .P. Dhana ya lahaja na Kiswahili sanifu zimejadiliwa na wataalamu mbalimbali katika mitazamo tofauti tofauti kama ifuatavyo. TUKI (2004) inasema kuwa lahaja ni tofauti katika matamshi maumbo na matumizi ya maneno katika maeneo mbalimbali kwa lugha yenye asili moja. Kisha tutahitimisha mada hii. Longhorn Publishers Ltd: Nairobi.102 Massamba. R.D. (1999) Mtalaa wa isimu: Fonetiki. . Kitika kujadili mada hii tutaanza na maana ya Lahaja. MIFANO YA MISAMIATI YA LAHAJA ZA KISWAHILI NA MAANA YAKE KATIKA LUGHA SANIFU. fonolojia. Maana ya Lugha Sanifu.S.B. Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (TUKI): Dar es Salaam. Msanjila na wenzake (2011) wanasema kuwa lahaja ni lugha mojawapo kati ya lugha ambazo kimsingi huhesabiwa kuwa lugha moja isipokuwa zinatofautiana katika baadhi ya vipengele fulani fulani kama vile lafudhi. TUKI. Fonolojia na Mofolojia ya Kiswahili. (2004) Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Baada ya hapo tutaangalia Mifano ya misamiati ya lahaja za Kiswahili na maana yake katika lugha sanifu. Oxford University Press: Nairobi. Mgullu. (2011) Maendeleo Katika Nadharia ya Fonolojia. King’ei (2010) anasema kuwa lahaja ni tofauti za kimatamshi zinazodhihirika miongoni mwa wanajamii lugha wanaoishi katika maeneo mbalimbali ya kijiografia. ufanano kati ya lahaja na lugha sanifu na sababu za kuwepo kwa lahaja.

Pia katika shughuli za kijamii kwa mfano. ambapo lugha sanifu imefasiliwa (ameshatajwa) kuwa ni lugha ambayo imekubaliwa na serikali ili itumike katika shughuli rasmi wakati lahaja ni tofauti za kimatamshi zinazodhihirika miongoni mwa wanajamii lugha wanaoishi katika maeneo mbalimbali ya kijiografia. Hivyo basi tunaweza kusema kuwa lugha sanifu ni lugha yenye kufuata taratibu na kanuni zilizokubaliwa na mamlaka husika ili itumike katika shughuli za kiserikali mfano. katika elimu na vyombo vya habari. TUKI (2004) inasema kuwa lugha sanifu ni lugha yenye kufuata taratibu au kanuni zilizokubaliwa. . zifuatazo ni tofauti na ufanano ulizopo kati ya lahaja na lugha sanifu. pia dhana ya Lugha sanifu imeweza kufasiliwa na wataalam mbalimbali kama ifuatavyo. maofisini na katika shughuli za kimahakama.103 Fasili zote hizi ni sahihi kwani zimegusia mambo muhimu kama vile utofauti wa kifonolojia. kimsamiati na lafudhi. Bungeni. Baada ya kuangalia fasili zilizotolewa na wataalam mbalimbali kuhusu lahaja na lugha sanifu. Lugha sanifu inawatumiaji wengi kuliko lahaja. hii ni kutokana na sababu kwamba lugha sanifu imeteuliwa kutoka katika lahaja mbalimbali ili itumike katika shughuli zote za kiserikali na kijamii hivyo husaidia kuwajumuisha wanajamii wenye kutumia lahaja tofauti tofauti na kupelekea lugha sanifu kuwa na wazungumzaji wengi kuliko lahaja. Msanjia na wenzake (2011) wanasema kuwa lugha sanifu ni lugha ambayo imekubaliwa na serikali itumike katika shughuli rasmi. Tofauti ya kwanza ipo katika fasili. Tofauti ya pili ipo katika idadi ya wazungumzaji. Kwa misingi hiyo lahaja za Kiswahili zimegawanyika katika makundi mawili ambazo ni lahaja za kijiografia na lahaja za kijamii. Pamoja na wataalamu hapo juu kufasili dhana ya lahaja.

Lugha sanifu hutumika katika maandishi rasmi wakati lahaja haiwezi kutumika katika maandishi rasmi ila inakuwa katika maongezi ya kila siku. Kwa mfano wimbo wa Taifa katika jamii ya watanzania huimbwa kwa lugha ya Kiswahili na kurithishwa kizazi kimoja kwenda kingine. hivyo hutumika kuhifadhi utamaduni wa jamii husika. Pia zote zinatunza utamaduni wa jamii husika. Pia lahaja humtambulisha mtu kuwa ni wa jamii fulani pale anapozungumza.Pia shughuli mbalimbali za kijamii kama vile jando na unyago katika jamii tofauti tofauti hufanyika kwa kutumia lahaja za jamii husika. Sababu hizo ni kama vile. mfano lahaja ya Kiunguja ni ya watu wa Unguja.104 Tofauti ya tatu ipo katika idadi. hata hivyo kuna sababu mbalimbali zinazopelekea kutokea kwa lahaja. Pamoja na hayo. Ufanano kati ya lugha sanifu na lahaja. Pia lugha sanifu ina hadhi ya juu kuliko lahaja kwa sababu imesanifishwa na kutumika katika mawasiliano rasmi. . Zote ni lugha kutokana na kwamba zinakidhi haja ya mawasiliana miongoni mwa wanajamii. Vile vile tofauti nyingine ipo katika maandishi. Lugha sanifu ni moja katika jamii fulani mfano katika jamii ya kitanzania lugha sanifu ni Kiswahili. Vilevile zote hutumika kama kitambulisho cha jamii husika. Tofauti nyingine ni kwamba lugha sanifu inaweza kuwa rasmi lakini lahaja haiwezi kuwa lugha rasmi pasipo kusanifishwa. Kwa mfano katika jamii ya kitanzania kuna lahaja kama vile Kimtang’ata. Kwa mfano lugha ya Kiswahili hutumika kama kitambulisho cha waswahili pale wanapozungumza Kiswahili katika jamii ambayo si ya waswahili. Kipemba na Kiunguja. wakati lahaja zipo nyingi katika jamii fulani.

Kihadimu.105 Vikwazo vya kijiografia. Mfano ya misamiati yake ni. hii ni hali ya jamii moja au kundi la watu kuhama au kuhamia katika jamii nyingine na kusababisha kutokea kwa lahaja. Mipaka ya kijiografia huweza kutenganisha lahaja moja na lahaja nyingine. . mabonde na bahari. haya ni yale mambo yanayowafanya watu kuhama na kuingiliana kutoka sehemu moja na kwenda sehemu nyingine. na uhamiaji huo huweza kusababishwa na biashara. maziwa. Lahaja za kijiografia ni zile lahaja ambazo husababishwa na mipaka ya kijiografia kama vile misitu. hii ni lahaja inayozungumzwa maeneo ya Tanga. na majanga mbalimbali ambayo kwa namna moja au nyingine husababisha kutokea kwa lahaja. Msamiati Kimtang’ata katika lahaja ya Kiswahili sanifu. Kitumbatu. maziwa. vita. jinsia. Matukio ya kihistori. Kutokana na sababu hizo zimepelekea mgawanyiko wa lahaja katika makundi mawili ambayo ni lahaja za kijiografia na lahaja za kijamii. Lahaja za kijamii hizi ni zile lahaja ambazo hutokana na tofauti za kijamii ambazo huweza kusababisha kuwepo kwa matabaka. Mfano wa lahaja hizo ni kama vile. mito. bahari na misitu. umri. Kiunguja. Mfano lahaja ya Kiunguja na lahaja ya Kipemba imetenganishwa na bahari ya Hindi. mipaka hiyo ya kijiografia huweza kusababishwa na mito. cheo na hadhi. matukio hayo ya kihistoria ni kama vile njaa. Ifuatayo ni mifano ya misamiati ya lahaja za kiswahili za kijiografia na kijamii pamoja na maana zake katika Kiswahili sanifu Lahaja za kijiografia. Uhamiaji. Kingazija na Kiamu. milima. na ufugaji. Lahaja ya Kimtang’ata. kuoana. mabonde.

Mfano wa misamiati ya lahaja hiyo ni. Msamiati katika lahaja ya Kiswahili sanifu Kiuguja Mbatata Viazi mviringo Tungule Nyanya Mfereji Bomba Maritiki Sokoni .106 Tombo Ziwa Kifugutu Kisu (ki)butu Kuwanga Kuhesabu Mbeko Akiba ya nafaka Uwanda Tambarare Lahaja ya Kitumbatu. Msamiati katika lahaja ya Kiswahili sanifu Kitumbatu Ulanda Kisu kikali Kifuto Kisu kibutu Agulia Piga bao (ramli) Chuchu Ziwa Yula Yule Lahaja ya Kiunguja ni ile lahaja inayozungumzwa katika kisiwa cha Unguja. Mfano wa misamiati ya lahaja hii ni. hii ni lahaja inayozunguzwa katika kisiwa cha Tumbatu kaskazini mwa Unguja.

A. Mlacha.P na wenzake. K.K. Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na Idara ya Taaluma za Asia na Afrika na Chuo Kikuu cha Helsinki. . Isimujamii: Sekondari na Vyuo. A. Misingi ya Isimujamii. Mfano katika kigezo cha kijinsia wanawake hutumia neno shostina wanaume hutumia neno msela. Pia kuna kigezo cha kiumri ambapo tunapata msamiati wa lahaja za kijamii kama vile. Utamaduni Na Fasihi Simulizi ya Kiswahili. (1995). (2010). na Hurskainen. (2011). S. Kwa kuhitimisha lugha ya Kiswahili inazo lahaja nyingi lakini lahaja iliyosanifiwa ni lahaja ya Kiunguja kutokana na kukidhi vigezo.107 Lahaja Kihadimu. MAREJEO: King’ei. Lugha. Mifano ya msamiati wa lahaja hii ni. matabaka na hadhi ya wazungumzaji. Kutokana na kusanifiwa kwa lahaja hiyo kumesababisha lahaja nyingine kuadhiriwa na hata kudumaa. umri. Dar es salaam. Y. TUKI Msanjila. hii ni lahaja inayozungumzwa kisiwani Unguja. Chuo Kikuu cha Dar es salaam. TUKI. wote wakiwa na maana ya rafiki katika Kiswahili sanifu. hizi ni lahaja zinazotokana na jinsia. demu kwa vijana na binti kwa wazee ambapo wote wakiwa na maana ya msichana katika Kiswahili sanifu.Taasisi ya Taaluma za Kiswahili. Msamiati katika lahaja ya Kiswahili sanifu Kihadimu Kule Mbali Rikacha Pikicha Vacha Pacha Lahaja za kijamii.

Na katika kulijibu swali hili tukianza na kipengele ‘a’ tutajadili dhana ya ulahaji kutokana na wataalamu mbalimbali huku tukitoa fasili yetu kwa ujumla.108 TUKI. Kwa hiyo dhana ya ulahajia hufafanuliwa kuwa ni taaluma inayojihusisha na uchunguzi wa lahaja za kimkoa. ulahajia ni tawi la isimu linalojihusisha na taaluma ya lahaja. D (2000) anafasili ulahajia kuwa ni taaluma inayohusu mfumo wa lahaja za kimkoa. East Africa: Oxford University Press na Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI). Wikipedia wanasema kuwa. Dhana ya ulahajia imefasiliwa na wataalamu mbalimbali ambao wameifafanua dhana hii kama ifuatavyo:Crystal. pia tutajadili maana mazungumzo huku tukitoa fasili yetu.Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Zamani taaluma hii ilijikita zaidi katika kufanya uchunguzi kwa wazee walioishi . Na katika kujadili kiini chetu cha swali tutajadili dhana ya ulahajia jinsi inavyotumika katika kuelezea utendaji wa lugha na mwishoni tutatoa hitimisho la kazi yetu. Ulahajia ni nini? Dhana ya ulahajia inafaa vipi katika kuelezea utendaji wa lugha? Swali hili limegawanyika katika sehemu ‘a’ na sehemu ‘b’. (Toleo la Pili). Pia katika kipengele ‘b’ tutajadili kuhusu dhana ya utendi kwa mujibu wa wataalamu. Taaluma hii huchunguza utofauti wa lahaja kati ya mkoa mmoja na mkoa mwingine. (2004).

109 sehemu moja bila kuhama tangia kuzaliwa kwao. Dhana ya utendi imefafanuliwa na wataalamu mbalimbali ambao wamefasili dhana hii kama ifuatavyo:- Wikipedia wanafasili utendi kuwa ni uzungumzaji wa lugha katika muktadha halisi. Kwa mfano maongezi. nini hasa mzungumzaji husema kwa kuzingatia makosa ya kisarufi. lakini kwa sasa taaluma hii uchunguzi wake umejikita zaidi katika maeneo ya mjini kutokana na kuchanganyika kwa makundi ya watu tofauti tofauti kutoka mikoa tofautitofauti. . Halliday (1990) anasema mazungumzo huweza kuwa na makosa mbalimbali katika mpangilio wa sentensi au katika mtindo wa matamshi. Kwa hiyo tunaweza kufasili mazungumzo kuwa ni jambo fulani linalojadiliwa na watu wawili au kundi la watu kwa lengo fulani. Baada ya kujadili dhana hizo. sasa tunaweza kujadili ni kwa jinsi gani dhana ya ulahajia inavyoweza kuelezea utendaji wa lugha hususani katika lugha ya mazungumzo kwa kuzingatia lugha ya Kiswahili. Vile vile Halliday anasema lugha ya mazungumzo inasifa zake bainifu ambazo ni tofauti na zile sifa za lugha ya maandishi. Kwa hiyo utendi huweza kufasiliwa kuwa ni utumiaji wa lugha katika mazingira halisi. Lugha inayotumika lazima iendane na mazingira yaliyopo. Vile vile mazungumzo yamefasiliwa na Oxford (2004) kuwa ni jambo linalojadiliwa na watu au kikundi cha watu kwa lengo fulani.

kwa mfano husema neno tungule kwa kumaanisha nyanya. kwa hiyo wazungumzaji hawa hutumia msamiati wa lahaja zao kutokana na athari za lahaja hizo. viazi hutamka fiasi. Kwa mfano watu kutoka Zanzibar wao hutumia msamiati tofauti na wazungumzaji wa mikoa ya bara.110 Utofauti wa matamshi. neno malikiti humaanisha sokoni. Msamiati. Ulahajia huchunguza matamshi ya wazungumzaji wa lugha kutoka mikoa tofauti tofauti. Dhana ya ulahajia huweza kutumika katika kuchunguza msamiti mbalimbali wa wazungumzaji wa lugha moja kutoka mikoa tofauti tofauti. mferejini humaanisha bombani. msichana hutamka kama nsichana. Kwa mfano wazungumzaji kutoka mikoa ya kanda ya ziwa. Vile vile watu kutoka mkoa wa Mara ambao ni wakurya hutumia kitamkwa r badala ya l kwa mfano neno kula wao hulitamka kura. neno ung’amuzi wao hulitamka kama ungamuzi. vile vile kabila la Wamakonde kutoka mkoa Mtwara hutumia neno kumaanika kwa kumaanisha kudharirika. kwa kuchunguza muundo wa sentensi utaweza kubaini kuwa wazungumzaji wa lugha hii . Pia wazungumzaji kutoka mikoa ya kusini mfano kutoka mkoa wa mtwara na lindi ambao ni Wamakonde wao hutumia kitamkwa n badala ya m kwa mfano mtoto hutamka kama ntoto. kulalamika wao hulitamka kuraramika. Vile vile wazungumzaji kutoka mkoa wa mbeya ambao ni wanyakyusa wao hutamka f badala ya v kwa mfano neno viatu vyangu hutamka kama fiatu fyangu. Muundo wa sentensi. mchana hutamka nchana. vile vile dhana ya ulahajia huweza kuelezea utendaji wa lugha kwa kuchunguza muundo wa sentensi wa wazungumzaji wa lugha moja. uvivu hutamka ufifu. Wazungumzaji wa kutoka mikoa ya kaskazini mfano wapare kutoka mkoa wa moshi hutumia kitakmwa th badala ya s kwa mfano badala ya kusema sisi sote ni wasichana wao hutamka thithi thote ni wathichana. Mfano wahaya kutoka mkoa wa Kagera katika matamshi yao hawana kitamkwa ng’ kwa hiyo wanapotamka maneno kama vile ng’ombe wao hutamka ngombe. Kwa hiyo tofauti hizo za kimatamshi zinatokana na athari za lahaja za mikoa waliyotoka. neno ng’ang’ania hutamka ngangania. neno kulala hulitamka kurara.

kiimbo. = amekujaga. athari hizi hujidhihirisha zaidi katika lugha ya mazungumzo kama tulivyojadili hapo juu. kwa mfano “baba anakujaa”. hakuna + ga. Kiimbo. Kwa hiyo mtu huweza kuwa na umilisi wa lugha fulani lakini asiwe mtendaji hususani katika lugha ya mazungumzo na hii ni kutokana na sababu mbalimbali ikiwemo kuathiriwa na lahaja ya mkoa atokao. mmefika salama? Badala ya kusema umefika salama?. kwa hiyo athari hizo zimetokana na lahaja ya mkoa waliotokea. msamiati na hata muundo wa sentensi. ambayo ni tofauti sana na kuelezea utendaji wa lugha katika lugha ya maandishi kwani ni vigumu sana kubainisha makosa ya kisarufi kama vile matamshi. Kwa hiyo ulahajia huweza kuelezea utofauti wa mkazo uliopo katika baadhi ya wazungumzaji wa lugha moja. Mara nyingi maandishi huandikwa kwa . kwa mfano neno amekuja wao huongezea kitamkwa ga. lakini katika lugha ya maandishi athari hizi huweza kujidhihirisha kwa kiasi kidogo sana au zisitokee kabisa. mkazo. mkazo ni kule kutumia nguvu zaidi katika kutamka maneno au sentensi. Kwa mfano husema baba wanakuja badala ya kusema baba anakuja. Kwa mfano kabila la Wasukuma kutoka mkoa wa Mwanza huweka msisitizo katika mazungumzo. Ulahajia huweza kuchunguza kupanda na kushuka kwa mawimbi ya sauti ya wazungumzaji wa lugha. = ameendaga. Mkazo. “baba amekuja”. Kwa kuhitimisha tunaweza kusema kuwa dhana ya ulahajia huweza kuelezea utendaji wa lugha husasani katika lugha ya mazungumzo kwani ndio rahisi sana kuchunguza tofauti za wazungumzaji wa lugha moja watokao sehemu tofauti tofauti. Yaani ni hali ya neno au silabi katika neno kusikika kuwa na nguvu zaidi kuliko silabi au maneno mengine.=hakunaga. Kwa hiyo mtu wa heshima kwao hutumia nomino ya wingi na hii yote ni kutokana na kuathiriwa na lahaja za mikoa watokayo. pia wanaongeza vitamkwa ambavyo si vya msingi katika maneno yanayojitosheleaza. kwa mfano kabila la Waluguru kutoka mkoa wa Morogoro wao huzungumza kwa kupandisha na kushusha mawimbi ya sauti. Kwa mfano.111 wanatokea mkoa gani. kwa mfano wazungumzaji wa mkoa wa Tabora hutumia wingi mahala pa nomino ya umoja wakiashiria heshima. neno ameenda + ga.

Nairobi. (2004).112 ufasaha zaidi ukilinganisha na mazungumzo na ndio maana ulahajia huweza kuelezea utendaji wa lugha hususani katika lugha ya mazungumzo. Huku ukijikita katika nduni za lugha ya mazungumzo. Marejeo. Spoken and Written Language. Oxford University Press. maana ya muundo rasmi na hatimaye tutaingia katika kiini cha swali ambapo tutakubaliana na swali kwa kutumia uthibitisho wa nduni (sifa) za lugha ya mazungumzo jinsi zinavyofanya lugha ya mazungumzo isiwe na muundo rasmi. Oxford University Press. Na mwisho tutatoa hitimisho. tutaanza kujadili nini maana ya lugha kwa mujibu wa wataalam mbalimbali. lugha ni mfumo wa sauti za nasibu zinazotumiwa kwa mawasiliano miongoni mwa watu wa jamii fulani wenye utamaduni wake. M. Halliday. Lugha ya mazungumzo haina muundo rasmi?.A. pia tutatoa maana ya lugha ya mazungumzo. D. lugha ni mfumo wa sauti nasibu ambazo zimekubaliwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano yao. The Cambridge of Encyclopedia of Language: Second edition. Cambridge University Press. jadili kauli hii. (1990). Yaani tutaangalia ni kwa vipi sifa za lugha ya mazungumzo zinavyopelekea lugha ya mazungumzo kukosa sifa ya kuwa na muundo rasmi. (2002). Katika kujadili swali hili. . Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Mgullu (1999) kama alivyomnukuu Trudgil (1974) anafafanua kuwa. London. Massamba (2009) anaeleza kuwa. Crystal. London.K.

Kwa mujibu wa Wikipedia. kwa kawaida wahusika ni watu. Hivyo basi tunaweza kuthibitisha kauli hii kwamba. muundo rasmi ni ule mpangilio unaohusisha kanuni na taratibu zilizowekwa katika uzungumzaji ambapo kila mzungumzaji hana budi kuzingatia wakati wa mazungumzo. Katika muktadha wa mazungumzo. Vilevile tunapozungumzia muundo rasmi katika lugha huangalia mpangilio wa maneno na muundo wa sentensi na namna maneno na sentensi hizo zinavyopangiliwa na kuleta mtiririko wenye maana na uliokamilika na unaoweza kueleweka na watu wote. Dhana yingine tuliyoiangalia kulingana na swali hili ni lugha ya mazungumzo. wanasema lugha ya mazungumzo ni utaratibu wa kuongea baina ya pande mbili. hii ni kwa sababu haizingatii vigezo hivyo wakati wa uzungumzaji na hivyo kuonekana kutokuwa na muundo rasmi na hii ndiyo sifa mojawapo kati ya sifa zinazojidhihirisha katika lugha ya mazungumzo. jagoni na agoti. lugha ya mazungumzo haina muundo rasmi kwa kujikita katika sifa au nduni za lugha ya mazungumzo kama ifuatavyo. Lugha ya mazungumzo huwa na mitindo mbalimbali kama vile rejesta. misimu. lugha ni mfumo wa sauti nasibu ambazo zimebuniwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano miongoni mwao. Kisha tukaangalia dhana ya muundo. kwa mujibu wa Concise Oxford Dictionary (2001) (toleo la 10) muundo ni mpangilio na uhusiano wa vitu katika kuunda kitu kizima.113 Kwa ujumla tunaweza kusema kwamba. Kwa mujibu wa King’ei (2010). Kutokana na fasili hii lugha ya mazungumzo haina muundo rasmi. . anaorodhesha sifa zinazojitokeza katika lugha ya mazungumzo ambazo ni kama ifuatavyo.

hivyo anaamua mwenyewe nini cha kusema bila kufuata muundo au kanuni zozote. kusahau baadhi ya maneno. hali hii hutokana na kutokuwepo na muundo maalum unaomwongoza mzungumzaji. Kimsingi muundo rasmi hufuata kanuni madhubuti na utokeaji wa makosa haupo kwa sababu ya urasmi wake. wazungumzaji kusema kwa pamoja na hivyo kupoteza uzi au mtiririko sahihi wa mazungumzo. kusitasita. Masahihisho ya kila namna na pia ufafanuzi na maelezo hutolewa mara kwa mara pale utata unapotokea. sentensi za neno moja moja au maneno yasiyokamilika hutokea kwa wingi katika mazungumzo pindi mzungumzaji anapozungumza kwa huweza kutumia sentensi fupi fupi. Hivyo katika sifa hii tunaona kwamba hakuna muundo rasmi kutokana na kwamba mzungumzaji ana uteuzi wa maneno na kauli zisizotabirika. Matumizi ya sentensi fupi fupi. sentensi na mtiririko wa mawazo katika mada ndivyo vinapelekea kutokea kwa utata na kusababisha masahihisho ya mara kwa mara. au kutumia maneno yasiyokamilika. Katika hali ya muundo rasmi hauruhusu udondoshaji wa maneno au tungo au matumizi ya sentensi fupifupi ambazo hazijajitosheleza. . Yote hii hutokana na kutokuwepo kwa muundo rasmi wa lugha ya mazungumzo. Mfano anaweza kuanza na aina yoyote ya neno katika sentensi. Hii ni kwa sababu ya kutokuwepo kwa muundo maalum kama vile mpangilio wa mawazo. ndiyo maana wazungumzaji hujikuta wakirudia rudia maneno wakati wa mazungumzo. na uteuzi usiotabirika wa maneno. Jambo hili hutokea kutokana na kukosekana kwa muundo rasmi unaowaongoza wazungumzaji. kuchanganya hoja. kauli au usemi. mfano kukosea matamshi. Pia kuwepo kwa uradidi / marudio na msisitizo kwa wingi katika mazungumzo na pia mazungumzo kukatishwa kwa vichekesho. miguno ama matumizi ya lugha ya ishara.114 Ubadilikaji wa kila mara wa maudhui. Utokezaji wa makosa wa aina tofauti katika mazungumzo.

hivyo basi kwa sababu ya kutokuwepo kwa kanuni hizo ni wazi kwamba lugha hii haitakuwa na muundo rasmi unaomuongoza mzungumzaji ndiyo maana mzungumzaji hujikuta akivunja kanuni. mwandishi hazingatii muktadha au uhusiano baina yake na wasomaji wake. Aidha hoja inasisitiza kuwa hakuna mada rasmi zilizozoeleka na zinazotumika na watu wote. Vilevile kuna uvunjaji wa kanuni za sarufi na matumizi sanifu kutegemeana na uhusiano wa wazungumzaji. yeye huandika kazi yake bila kujua watakaosoma ni akina nani. Hivyo basi ubadilikaji huu wa msamiati kulingana na hadhira ya mzungumzaji unatuthibitishia kwamba lugha ya mazungumzo haina muundo rasmi. alimpaga au hakunaga. Hii haijidhihirishi katika muundo rasmi kama vile lugha ya maandishi. Kwa kuhitimisha tunaweza kusema kuwa. hutamka tu bila kufikiria jambo analotamka. muundo wa lugha ya mazungumzo hauwezi kujidhihirisha moja kwa moja kwa watumia lugha isipokuwa huweza kuhusisha utaratibu fulani unaozingatia mada. Pia wapare husema thatha ni thaa thaba kamili wakimaanisha kuwa sasa ni saa saba kamili. Jambo hili la kutokuwa na muda wa kujiandaa ndilo hupelekea kutokea kwa miguno na makosa ya kimantiki. vivyo hivyo kwa muktadha na mahusiano. Mfano. hivyo anaweza kubadilika kulingana na hali halisi anayokutana nayo. Pia lugha . Pia katika lugha ya mazungumzo hakuna muda au nafasi ya kufikiria jambo la kuzungumza. Vilevile Wahaya husema ngombe badala ya ng’ombe. mtu anaweka viambishi sehemu ambayo haihitajiki kiambishi kama vile neno nilikuwepo – nilikuwepogi. pindi mzungumzaji wa lugha anapoongelea mada fulani mbele ya hadhira yake huangalia mandhari pamoja na uhusiano baina yake na wasikilizaji wake. katika lugha ya mazungumzo hakuna kanuni ambazo zinamfanya/kumbana mzungumzaji. muktadha na mahusiano ya wazungumzaji. Lakini katika muundo rasmi mambo haya huwa hayajitokezi kwa sababu kuna maandalizi ya kutosha.115 Msamiati mwepesi na unaofahamika kwa urahisi. hapa mzungumzaji hana muda wa andalio la anachotaka kusema.

Longhorn publishers. R.S. T. Mgullu. Concise Oxford English Dictionary.P. (2010). Ltd. Chuo Kikuu cha Dar es salaam.116 hiyo haiwezi kuwa na mpangilio maalum wa kile kinachozungumzwa na maelezo yake kwa wazungumzaji baina yao. Misingi ya Isimujamii. Fonolojia na Mofolojia ya Kiswahili. MAREJEO: Smith. (2009). (1999). Dar es Salaam. Massamba. Katika kujadili mada hili sehemu ya kwanza tutajikita katika kuangalia maana ya fonolojia na fonimu kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali. UK. Oxford University Press. Kwa kuanza na maana ya fonolojia imejadiliwa na wataalam mbalimbali kama ifutavyo:- .TUKI. Taasisi ya Taaluma za Kiswahili. K. (10th Edt). D. Mtalaa wa isimu: Fonetiki. (2001). Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. Nairobi MBINU MBALIMBALI ZA KUBAINI AU KUTAMBUA FONIMU. King’ei.B. katika sehemu ya pili tutaangalia mbinu mbalimbali za kubainisha fonimu kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali na sehemu ya tatu tutahitimisha na mwisho marejeo.

tia. Mgullu (1999) akimnukuu Hyman (1975) anaeleza utoano kuwa ni dhana ambayo hutumiwa kuelezea uhusiano ./k/ na /n/ tunaweza kujenga maneno kama tunda. Hivyo basi tunaweza kusema fonolojia kwa ujumla tunaweza kufasili kama ni nyanja mojawapo ya isimu inayoshughulika na uchambuzi. taka. Massamba na wenzake (2004) wanaema kuwa fonimu ni kipande sauti ambacho hutumika katika kujenga maneno ya lugha. /b/. kata. (2007) wanasema kuwa fonimu ni kipashio kidogo kabisa cha sauti katika lugha kinachokuwa na uwezo wa kubadili maana ya neno. kama na kuta./d/. Wanafafanua kuwa fonolojia ni tawi la isimu ambalo hushughulika na ufafanuzi . (2004). Kisafwa na Kihehe. Habwe na Karanja.hivyo fonimu /p/./i/ na /a/-zinajenga neno “tia” au kubadili maana ya neno moja na nyingine mfano pia./a/. Pia dhana ya fonimu imejadiliwa na wataalamu mbalimbali kama ifuatavyo.” /t/. mbinu hizo ni kama zifuatazo:Mgawanyo wa kimtoano au mgawanyo kamilishani. Massamba (2004) anasema fonimu ni kipande kidogo kabisa katika mfumo wa sauti za lugha ambacho kina sifa pambanuzi za kuweza kukitofautisha na vipande vingine vya aina yake. muda. kwa mfano vitamkwa kama /p/.pata na bata. bia. Hivyo kwa ujumla fonimu tunaweza kufasili kama kipashio kidogo kabisa cha kifonolojia ambacho huwa na uwezo wa kujenga neno mfano /k/. dunda. /u/. Habwe na Karanja (2007) kama walivyomnukuu Ladefoged (1975:23) wanaelekea kuwa na fasili zinazokaribiana kuhusu fonolojia. /a/ na /a/ zinajenga neno “kaa. /t/. /m/.117 Massamba. uchunguzi wa sauti za lugha mahususi kama vile fonolojia ya Kiswahili. Wataalamu mbalimbali wamebainisha mbinu mbalimbali za kubainisha fonimu. uchunguzi na uchanganuzi wa mfumo wa sauti za lugha mahsusi. pumba./b/. Kingereza. /t/ na /k/ zinabadili maana ya neno moja na jingine.

sehemu ambapo /b/ hutokea. huwa /β/ hutokea katikati ya irabu na mahala pengine popote. tunaona wazi kuwa kwanza fonimu hizo ni tofauti sana Kifonetiki au haziwezi kuwa alofoni za fonimu . sauti zinazotokea katika mgawanyo kamilishani hujulikana kama alofoni za fonimu moja.kwa mfano kutoka lugha ya Kiingereza sauti /ph/ yenye mpumuo na /p/ isiyo na mpumuo haziwezi kutokea katika mazingira yanayofanana mfano tunaona kuwa /ph/ yenye mpumuo mara zote hutokea mwanzoni mwa maneno tu kwa mfano /put/. tunaona kuwa fonimu /b/ na /β/ hugawana mazingira ya utokeaji. Mfano kutoka lugha ya CiRuuri: Imbusi “mbuzi” Oguβusi “mbuzi mkubwa” Imbogo “nyati” oguβogo “nyati kubwa” Kutokana na mifano ya maneno hayo. kwa mujibu wa Mgullu (1999) akimnukuu Martinent anaeleza kuwa dhana ya mpishano huru ni maneno mawili yanayoweza kuwa na tofauti ya fonimu moja tu lakini tunapozitazama fonimu hizo zilizotofauti.118 uliopo baina ya sauti mbili au zaidi za fonimu moja ambazo haziwezi kutokea katika mazingira sawa. wakati /b/ hutokea tu pale inapokuwa imetanguliwa na nazali kama vile /m/. Pia mbinu hii imeungwa mkono na Massamba (2010) akimnukuu Hocket (1958) anasema kwamba sauti mbili zinaweza kuwakilisha fonimu zinazofanana kama zitakua na mazingira tofauti ya utokeaji. /β/ haiwezi kutokea. kwa mfano /spell/na /spin/. hii ina maana ya kwamba kila sauti huwa na mazingira yake maalumu ya utokeaji ambayo hayawezi kukaliwa na sauti nyingine. Mpishano huru . /pin/ na /pen/ na /p/ isiyokuwa na mpumuo hutokea sehemu nyingine yoyote katika neno isipokuwa mwanzoni mwa neno.

Kwa mfano irabu huwa na sifa zake bainifu ambazo ni tofauti na konsonanti. Mfanano wa kifonetiki.119 moja. mfano irabu /i/ na /u/ hatuwezi kusema kuwa ni fonimu moja kwa sababu sauti hizi zinatofautiana sana kifonetiki. Mfano. kwa hiyo hizi ni fonimu mbili tofauti. pia tunaona kwamba fonimu hizo zilizotofauti kifonetiki hazipo katika ule uhusiano wa kimtoano. /i/ /u/ + irabu +irabu +mbele +nyuma . yaani zote zinaweza kutumika katika mazingira yaleyale kwenye neno lakini fonimu hizo ingawa ni tofauti hazisababishi tofauti za maneno katika maneno zinamotokea yaani kila moja inaweza kutumiwa badala ya nyingine (katika maneno maalumu) bila kubadili maana katika maneno hayo. Mifano: Alimradi ilimradi /a/ na /i/ Baibui buibui /a/ na /u/ Amkia amkua /i/ na /u/ Bawabu bawaba /a/ na /u/ Wasia wosia /a/ na /o/ Benua binua /e/ na /i/ Heri kheri /h/ na /kh/ au /x/. Mgullu (1999) akimnukuu Jones (1957) anaeleza kuwa fonimu fulani katika lugha fulani huwa ni ujumuisho wa udhahanishaji wa sauti kadhaa au tuseme kundi la sauti zinazofanana sana kifonetiki ni sauti zilizo na sifa bainifu zinazofanana.

ndani ya makundi haya umuhimu mkubwa huwekwa katika mahali pa kutamkia . maneno yote yana /a/ na /i/ isipokua tofauti katika .Katika lugha ya kiswahili maneno kama /pia/ na /tia/ ni mfano wa mlinganuo finyu kwa sababu idadi ya fonimu ni sawa. kanuni pamoja na minyumbuo yote inategemea katika sifa hii kuainisha sauti za lugha ili kugundua zipi ni fonimu za lugha hiyo pamoja na alofoni zake. Anasema kuchanganua mifumo ya sauti za lugha mbalimbali mfanano wa kifonetiki kati ya sauti ni muhimu sana kwa vile mahusiano ya kifonetiki. Hivyo hatuwezi kusema zinafanana kifonetiki kutokana na kutofautian kwa baadhi ya sifa bainifu. sifa kuu ya mfanano wa kifonetiki ni lazima sauti hizo zifanane kwa sifa zote. Jozi sahili / jozi ya mlinganuo finyu. makundi makubwa yanayohusiana sana ni matatu ambayo ni Vipasuo. fonimu zinazofanana isipokuwa fonimu moja na mpangilio wa fonimu ulio sawa. Hivyo basi mifano inayotolewa na wataalamu mbalimbali haibainishi mfanano wa kifonetiki kwani sifa za kila sauti zinatofautiana na nyingine. kwa mujibu wa mgullu (1999) kama alivyomnukuu Fischer (1975) anasema mlinganuo finyu ni tofauti ndogo kabisa ya kifonolojia iliyopo baina ya maneno fulani.aghalabu maneno hayo huwa yana idadi sawa za fonimu. aina ya fonimu zilizopo ni zilezile isipokuwa moja. vikwamizi na ving’ong’o.120 +juu -mviringo +juu +mviringo Hivyo irabu /i/ na /u/ zinafanana tu katika sifa mbili ambapo zote ni irabu na zote ni irabu za juu na zinatofautiana katika sifa mbili ambapo irabu /i/ ni irabu ya mbele si viringe na irabu /u/ ni irabu ya nyuma viringe. Besha (2007) anasema kuwa uainishaji wa fonimu tunaangalia mfanano wa kifonetiki. Umuhimu huwekwa katika kuangalia uhusiano uliopo katika makundi ya sauti kufuatana na mahali pa kutamkia na namna za utamkaji .

B (2010) Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. D.Macmillan Aidan L.M.P. D. Mbinu hii pia imeungwa mkono na wataalamu wengine kama Besha (2007) na Massamba (2010) kwani wametoa maelezo yao na mifano inayofanana sana na ya Mgullu (1999) alivyonukuu kutoka kwa Fischer (1975) Kwa kuhitimisha. TUKI: Dar es Salaam.ni vigumu kubainisha fonimu kwa kutumia mbinu moja. /a/. (2004) Fonolojia ya Kiswahili Sanifu . hivyo basi ni vyema fonimu zikabainishwa kwa kujumuisha mbinu zote kama zilivyobainishwa na wataalam mbalimbali ili kuweza kupata mbinu moja ambayo ni sahihi katika kubaini fonimu.Phoenix: Nairobi Massamba.t. (2007) Utangulizi wa Lugha na Isimu. /b/. P (2007) Misingi ya Sarufi ya Kiswahili./d/ na /t/ ndio zinazotofautisha maana za maneno baina ya neno moja na jingine. na Karanja.d: Dar es Salaam.Pia kutoka lugha ya kiswahili maneno kama pata na bata kata na kati dua na tua Katika maneno haya fonimu /p/. J.P. TUKI: Dar es Salaam Massamba. /i/.P.121 fonimu /p/ na /t/ na mpangilio wa sauti ni sawa ambapo /p/ na /t/ zipo mwanzoni mwa neno zikifatiwa na irabu /a/ na irabu /u/.B na wenzake (FOKISA).B (2004) Phonological Theory: History and Development. Habwe. Marejeo Besha. D. R. TUKI: Dar es Salaam Massamba.

Fasili hii ni nzuri na inajitosheleza kwa maana kwamba jambo au kitu kinaweza kutokea kibahati kama ilivyo katika lugha au linaweza kuanzishwa.R.122 Mgullu. Wapo wanaodai kuwa Kiswahili ni kiarabu. S. kigezo kimojawapo wanchokitumia ni kigezo cha msamiati. kwa kweli dai hili halina mashiko.Longhorn:Nairobi KWA KUWA MSAMIATI MWINGI ULIOPO KATIKA LUGHA YA KISWAHILI UNATOKANA NA LUGHA YA KIARABU NI DHAHIRI KUWA LUGHA HII INATOKANA NA KIARABU. wanaoshadidia dai hili. maana ya msamiati na baada ya hapo tutaangalia jinsi kigezo cha msamiati kinavyotumiwa kudai kuwa Kiswahili ni kiarabu na tutaonesha udhaifu wake na mwisho tutakanusha madai haya kwa kuonesha kuwa Kiswahili ni kibantu na sio kiarabu. Mjadala kuhusu asili ya Kiswahili umejadiliwa na wataalam mbalimbali na wametumia vigezo mbalimbali kuthibitisha madai yao. kwamba lugha ya Kiswahili ina msamiati mwingi wa kiarabu na kwa hiyo kwa kuwa Kiswahili kina msamiati mwingi wa kiarabu basi pia Kiswahili ni kiarabu. Dhana hizo ni kama zifuatazo: ‘Istilahi asili. (1999). JADILI. Katika kujadili swali hili tutaanza na utangulizi kwa kueleza maana ya asili. . Mtalaa wa Isimu. Kabla hatujaanza kufafanua kwamba kwa nini dai hili halina mashiko ni vema tukaangalia fasili ya dhana muhimu kama zinavyojitokeza katika swali la mjadala.’ kwa mujibu wa Massamba na wenzake (1999) asili ni jinsi kitu au jambo lilivyotokea au lilivyoanza.

Fasili hii iko wazi kwamba jumla ya maneno yote katika lugha ndio huunda msamiati wa lugha husika. hoja zao ni kama zifuatazo: Khalid (2005) anasema kuwa neno lenyewe Kiswahili limetokana na neno la kiarabu sahil katika umoja ambalo wingi wake ni sawahili likiwa na maana ya pwani au upwa. Nusu robo Sita saba Tisa ishirini Thelathini arubaini Hamsini Sabini sitini themanini . Hivyo kutoka na jina la lugha hii ya Kiswahili kuwa na asili ya neno la kiarabu sahil hivyo hudai kuwa Kiswahili ni kiarabu. Hapa ni baadhi ya mifano ya msamiati wa Kiswahili wenye asili ya kiarabu kama alivyobainisha Khalid: Maneno yanayoonesha muda. Wataalam wanaodai kuwa Kiswahili ni kiarabu kwa kutumia kigezo cha msamiati. Khalid anaendelea kusema kuwa Kiswahili kina msamiati mwingi wenye asili ya kiarabu. Asubuhi dakika Wakati alfajiri Karne alasiri Magharibi saa Maneno yanayowakilisha namba.123 Msamiati pia unaelezwa na TUKI (2004) kuwa ni jumla ya maneno katika lugha.

. Massamba (2002) ameonesha udhaifu wa kigezo hiki kuwa ni pamoja na kwamba: Hakuna ushahidi wowote wa kitakwimu ambao unaonesha idadi ya maneno ya kiarabu yaliyopo katika lugha ya Kiswahili yanayoweza kuhitimisha kuwa Kiswahili ni kiarabu.124 Tisini mia Elfu Mtandao wa jamiiforum pia wameonesha mifano ya msamiati wa Kiswahili wenye asili ya kiarabu kama ifuatavyo: Kiswahili Kiarabu Dirisha drisha Karatasi kartasi Debe dabba Samaki samak Mustakabali mustakabal Madrasa madrasa Lodh (2000) naye anasema kiasi kikubwa cha nomino za Kiswahili zimetokana na mizizi ya maneno ya kiarabu. Mifano ya maneno hayo ni kama yafuatayo: Hesabu/hisabu mahisabu/hisabati Harka harakati Safiri - msafiri Safari - msafara Fikiri fikara/fikra - Hata hivyo kigezo hiki cha msamiati kina udhaifu.

mofolojia . hivyo kwa hoja hii hatuwezi kusema Kiswahili ni kiarabu kwa sababu msamiati wa kiarabu unaonekana katika lugha ya Kiswahili. katika kigezo hiki walipaswa kuchunguza fonolojia. afya. Pia kigezo hiki kinaonekana kuwa ni dhaifu kwa sababu hawakufanya utafiti katika nyanja zote za matumizi ya lugha kwa mfano msamiti unaotumika katika nyanja ya elimu. Kwa hiyo madai haya yanaonekana kutokuwa na mashiko kwa ufinyu wa utafiti wake. televisheni.125 Kigezo cha msamiati peke yake hakijitoshelezi kuelezea kuwa Kiswahili ni kiarabu. neno lenye asili ya kireno katika Kiswahili ni kama vile meza. Kutoka na kigezo hiki cha msamiati kutokuwa na mashiko kuhitimisha kuwa Kiswahili ni kiarabu. Basi ingekuwa msamiati wa kigeni kuonekane kwenye lugha fulani huifanya hiyo lugha kuwa na asili ya lugha ya kigeni basi tungesema pia Kiswahili ni kiingereza kwa sababu tu msamiati mwingi wa kiingereza unonekana katika Kiswahili. lugha huathiriana na lugha nyingine endapo kutakuwa na mwingiliano baina ya wanajamii lugha hizo. na sintaksia ya Kiswahili kwa kulinganisha na kiarabu na ndipo wangepata hitimisho sahihi la madai yao. Kwa mfano Kiswahili kimetokea kuathiriana na kiarabu kutokana na uhusiano uliokuwepo hapo zamani katika biashara kati ya waarabu na watu wa upwa wa Afrika Mashariki na hii ikapelekea msamiatia wa kiarabu kuingia katika lugha ya Kiswahili. Vilevile kigezo hiki cha msamiati hakina mashiko kwa sababu lugha ina tabia ya kuathiriana. sekondari. basi hatuna budi kusema kuwa Kiswahili sio kiarabu bali ni . leso pia yapo maneno yenye asili ya kijerumani kwa mfano schule kwa Kiswahili shule na maneno yenye asli ya kiingereza ni kama vile mashine. redio. Hata hivyo si lugha ya kiarabu tu ambayo msamiati wake unaonekana katika lugha ya Kiswahili vilevile kunamsamiati wa lugha zingine za kigeni katika lugha ya Kiswahili kwa mfano. kompyuta na maneno mengine yenye asli hiyo. utamaduni na kadhalika. walipaswa waangalie vigezo vingine kama vile kigezo cha kihistoria kwa kuchunguza masimulizi mbalimbali ya kale na kigezo cha kiisimu.

kiakiolojia na kiethinolojia. minzi. muundo wa kifonolojia. mifano ifuatayo huweza kuonesha ukweli huu. Kwa kuanza na kigezo cha kiisimu tutaangalia vipengele kama vile kufanana kwa msamiati wa msingi. Kiswahili Kikurya Kinyiha Kijita Maji Amanche Aminzi Amanj i Jicho Iriso Iryinso Eliso Katika mifano hiyo hapo juu tunaona mifano hiyo hapo juu tunaona kuwa mizizi maji. kihistoria na kiakiolojia. wataalam hao ni pamoja na Carl Meinhof katika kitabu chake cha Introduction to the phonology of the Bantu language. manche. Duke (1935 – 1945). muundo wa kimofolojia. Malcom Guthrie (1967). Hawa walijadili ubantu wa Kiswahili kwa kutumia kigezo cha kiisimu. muundo wa kisintaksia mpangilio wa ngeli za majina.126 kibantu. Dereck Nurse na Thomas Spear (1985). . manji inafanana kwa kiasi kikubwa. Kigezo hiki cha kiisimu kimetumiwa na wataalam mbalimbali katika kuonesha ubantu wa Kiswahili Massamba (ameshatajwa) amewataja wataalam mbalimbali ambao wamehusika na utafiti juu ya ubantu wa Kiswahili. Katika kuthibitisha madai haya tutajikita zaidi katika kigezo cha kiisimu ambacho tunaamini kuwa ni kigezo pekee kinachoweza kutupatia taarifa sahihi kwani ni kigezo cha kisayansi lakini pia tutaangalia kwa ufupi vigezo ambavyo vinatoa ushahidi juu ya ubantu wa Kiswahili ambavyo ni ushahidi wa kihistoria. kwa hiyo huu ni ushahidi tosha kutuonesha kuwa kuna uhusiano wa kinasaba kati ya Kiswahili na lugha za kibantu. Mizizi ya msamiati wa msingi wa lugha za kibantu na Kiswahili hufanana kwa kiasi kikubwa. Mfano.

Hebu tuangalie mifano ifuatayo: Kiswahili Mama / anakula .127 Pia mofolojia ya Kiswahili na lugha za kibantu hufanana kwa kiasi kikubwa. Hii inamaana kwamba katika kuunda sentensi ni lazima nomino ianze na baadaye kitenzi. Katika Kiswahili sentesi ina kuwa na pande mbili yaani upande wa kiima na upande wa kiarifu. Kwa mfano.katika lugha ya kisimbiti.na –ra. Hivyo tunaweza kusema kuwa kuna unasaba baina ya lugha hizi. katika upande wa kiima kipashio chake kikuu ni nomino na katika upande wa kiarifu kipashio chake kikuu ni kietnzi. Vilevile sintaksia ya lugha ya Kiswahili na lugha za kibantu hufanana kwa karibu sana. Hebu tuchunguze mifano ifuatayo: Kiswahili Kisukuma Kisimbiti Kinyiha A-na-lim- a-le-lem-a a-ra-rem-a i-nku-lim-a A-le-sek-a a-ra-sek-a a-ku-sek-a a a-nachek-a Kwa kuangalia mifano hii utagundua kwamba katika kutenganisha viambishi hufuata kanuni moja kwamba mahali kinapokaa kiambishi kwa mfano cha njeo. namna viambishi vinavyopachikwa katika mzizi wa maneno hufuata kanuni ileile kama inavyotumika katika lugha ya Kiswahili yaani viambishi vinaweza kupachikwa kabla au baada ya mzizi na uwa na uamilifu bayana. yaani mfumo wa maumbo ya maneno ya lugha ya Kiswahili na lugha za kibatu hufanana. Kwa mfano jinsi ya mpangilio wa vipashio na kuunda sentensi hufanana yaani mpangilio wa maneno hufuata kanuni maalum ambazo hufanana katika Kiswahili na lugha za kibantu. ndipo pia hukaa kwa upande wa lugha za kibantu. kwa mfano –na.

kwa hiyo kwa mifano hii tunaweza kusema kuwa lugha ya Kiswahili ni jamii ya lugha za kibantu. Pia mfumo wa sauti (fonolojia) wa lugha za kibantu unafana sana na ule wa Kiswahili. . na miundo ya silabi kwa ujumla hufanana. Kwa mfano katika lugha ya Kiswahili hakuna muundo wa silabi funge yaani silabi ambayo inaishia na konsonanti. muundo asilia wa silabi za Kiswahili ni ule unaoishia na irabu vilevile katika lugha za kibantu hufuata muundo wa silabi wazi. Mifano ifuatayo hufafanua zaidi: Kisawhili Baba K+I+K+I Kikurya Tata K+I+K+I Kiha Data K+I+K+I Kijita Rata K+I+K+I Kipare Vava K+I+K+I Tanbihi: K= konsonanti I= irabu. yaani mpangilio wa sauti katika kuunda silabi. yaani silabi zote huishia na irabu.128 N (K) Kijita T (A) Mai / kalya N(K) T (A) Kihehe Mama/ ilya N(K) T(A) Kihaya Mama / nalya N(K) T(A) Katika mifano hii tumeona kwamba muunndo wa kiima-kiarifu katika lugha za kibantu unafanana sana na ule wa Kiswahili yaani nomino hukaa upande wwa kiima halikadhalika kitenzi hukaa upande wa kiarifu.

129 Kwa mifano hii tunaona kwamba mifumo ya sauti katika lugha za kibantu hufanana na ule wa Kiswahili. Kwa mfano: Kiswahili Mtoto a-nalia Kizanaki Umwana a-rarira Kisukuma Ng’wana a-lelela Kikurya Omona a-rakura . Katika lugha ya Kiswahili viambishi vya umoja na wingi hupachikwa mwanzoni kabla ya mzizi wa neno. Pia vilevile mfumo wa ngeli za majina katika lugha ya Kiswahili hufanana sana na ule wa kibantu hususani katika upachikaji wa maumbo ya umoja na wingi na maumbo ya upatanisho wa kisarufi. Kwa mfano: Umoja Wingi Kiswahili m-tu wa-tu Kikurya mo-nto abha-nto Kiha umu-ntu abha-ntu Kikwaya mu-nu abha-nu Mifano hiyo hapo juu inadhihirisha wazi kwamba vipashio vyote vya umoja na wingi hujitokeza kabla ya mzizi wa neno. Vilevile katika upatanisho wa kisarufi lugha za kibantu na Kiswahili huelekea kufanana viambishi vya upatanisho wa kisarufi hususani viambisha vya nafsi. kwa hiyo tunaweza kuhitimisha kwa kusema kuwa lugha hizi ni za familia moja. hivyo ni dhahiri lugha hizi zina uhusiano wa nasaba moja. hivyohivyo katika lugha za kibantu.

MAREJEO.130 Tunaona hapo juu kwamba kiambishi ‘a’ cha upatanisho wa kisarufi hujitokeza katika lugha zote. utamaduni wao na pia maendeleo yao. . kiakiolojia na kiethnolojia ndivyo vitoavyo ushahidi wa kina na kutoa hoja za mashiko kuthibitisha kuwa Kiswahili sio kiarabu na bali ni kibantu. Pamoja na ushahidi wa kiisimu kutupatia vithibitisho tosha juu ya ubantu wa Kiswahili pia kuna ushahidi mwingine kama vile ushahidi wa kihistoria. Ushahidi wa kihistoria huchunguza masimulizi na vitabu mbalimbali vya kale ambavyo huelezea asili na chimbuko la wakazi wa upwa wa Afrika Mashariki. Katika ushahidi wa kiethinolojia. Kwani hakuna ushahidi wa kutosha kusimamia hoja hiyo. kihistoria.vigezo vya kiisimu. Kama ilvyojadiliwa hapo juu. huchunguzwa tarihi mbalimbali zinazojaribu kutoa historia ya watu pwani ya Afrika Mashariki na lugha yao. Vilevile ugunduzi wa kiakiolojia huonesha kuwa kulikuwa na wakazi wa asili wa upwa wa Afrika Mashariki ambao walikuwa na utamaduni wao na maendeleo yao hata kabla ya kuja kwa wageni. madai ya kusema kwamba msamiati mwingi wa kiarabu katika lugha ya Kiswahili hayana mashiko. kiakiolojia na kiethinolojia. Kwa ujumla vyanzo hivi vyote huonesha kuwa pwani ya Afrika mashariki ilikuwa na wakazi wake wa asili ambao walikuwa na lugha yao. vyanzo hivi pia huhitimisha kwa kusema kuwa lugha ya wakazi hawa ilikuwa ni Kiswahili. hivyo tunashawishika kusema kuwa Kiswahili kina uhusiano mkubwa na kibantu. kwa hoja hizi tunaweza kuhitimisha kwa kusema kuwa. Kwa hiyo.

TUKI. maana ya nyanja za Isimu. J na P. wanasema kuwa katika inayochunguza lugha ya mwanadamu kisayansi. TUKI (2004) kamusi ya Kiswahili sanifu. maana ya Matawi ya Isimu kisha tutaeleza tofauti za nyanja za isimu na matawi ya Isimu.B (2002) Historia ya Kiswahili 50BK hadi 1500BK. Karanja. Mgullu. TUKI. Massamba. D. Sweden. Dar es salaam.P. Götenbog.B na wenzake (1999) Sarufi miundo ya Kiswahili Sanifu. Wataalamu mbalimbali wanajaribu kueleza maana ya isimu kama ifuatavyo. lugha isimu ni taaluma . Katika makala hii tutaangalia kwa kifupi maana ya Isimu. The Jomo Kenyatta Foundation.131 Khalid (2005) “Swahili words of Arabic origin” katika Lodh. Dar es salaam.Y (2000) Oriental influences in Swahili: A study in language. Massamba. Habwe. TOFAUTI KATI YA NYANJA ZA ISIMU NA MATAWI YA ISIMU KATIKA KISWAHILI. (2010) kama alivyomnukuu Richard na wenzake (1985) anasema kuwa isimu ni mtalaa ambao huchunguza lugha kama mfumo wa mawasiliano ya wanadamu. A.P. D.

Hisabati. mfano. Isimu Jamii. Idadi: idadi ya Nyanja za Isimu ni chache na zijulikana kwani zipo tano “5” ambazo ni fonolojia. Mfano. fonolojia. Hivyo tunaweza kusema Nyanja za isimu ni taratibu zinazomwezesha mtu kujua lugha au ni taarifa ya lugha. uchunguzi na uchambuzi wa vipengele mbalimbali vya lugha. fonolojia. semantiki na pragmatiki. uchechefu na uwazi. Mfano. Wakati Matawi ya Isimu ni kama tanzu za tanzu za Isimu zinazotumika katika kufafanua lugha. mofolojia. Tofauti hizo ni kama ifuatavyo. tunaweza kufasili isimu kuwa ni taaluma ya kuchunguza lugha ya binadamu kisayansi. Isimu Nurolojia. Kwani Nyanja za Isimu ni fani za kitaalima au uwanja unaomwezesha mtu kujua lugha au maarifa ya lugha. mofolojia. Isimu Nadharia. Isimu Kompyuta. mfano. Isimu fafanuzi. Besha. Isimu jamii. Baada ya kuona maana ya Isimu. na pragmatiki. Hivyo matawi ya Isimu ni mikabala inayochanganua sayansi ya lugha. Kompyuta na Nurolojia nk. hayana idadi maalum. sintaksia. Wakati matawi ya Isimu ni mengi. Isimu Hisabati na Isimu tumizi. Nafsia. usayansi wa uchunguzi huu unajitokeza kwa sababu hufuata sifa za kisayansi ambazo ni utoshelevu wa kiuteuzi. Isimu fafanuzi. Zipo tofauti mbalimbali baina ya Nyanja za Isimu na Matawi ya Isimu. sintaksia na semantiki.132 Msanjila na wenzake (2011) wanasema kuwa isimu ni taaluma ya sayansi ya lugha inayoshughulika na nadharia. Kompyuta. Isimu Nadharia. inasema kwamba Nyanja ni wingi wa uwanja. (2004) anasema matawi ni tanzu za kiisimu zinazotumika katika kufafanua lugha. R. sintaksia. Isimu Nafsia. Isimu Linganishi. Maana: maana za Nyanja na Matawi ya Isimu zinatofautiana. kiufafanuzi. mofolojia. ambapo uwanja ni maeneo ya fani za kitaaluma. . Isimu jamii. sasa tueleze kwa kifipi maana ya Nyanja. Kwa mfano. Isimu Historia. TUKI (2004) Kamusi Sanifu ya Kiswahili. Kwa ujumla. utoshelevu wa kiuchunguzi.

mfano Isimu jamii huchunguza uhusiano uliopo kati ya lugha na jamii husika. Isimu Falsafa.. wakati Matawi ya Isimu yanalengo la kuchunguza. Hutegemea ubunifu. mofolojia. Wakati matawi ya Isimu ujifunzaji. matamshi. maumbo. Utegemezi: hatuwezi kujifunza matawi ya Isimu bila kuwa na ujuzi wa Nyanja za Isimu Ila tunaweza kujifunza Nyanja za Isimu bila kuwa na ujuzi wa Matawi ya Isimu. kuchambua na kufafanua lugha kulingana na tawi husika. sintaksia. nk. Kiswahili: Msichana mzuri. Mfano. Isimu kiafrika imejikita katika kuchunguza lugha mbalimbali zinazozungumzwa barani Afrika. Mfano. na maana. semantiki na pragmatiki ili uweze kufafanua lugha husika katika vipengele hivyo. miundo.133 Historia. kama vile fonolojia. umilisi na hatimaye umahiri watasnia ya matawi mbalimbali ya Isimu hutegemea udadisi na ubunifu binafsi wa mhusika/mchunguzi. N V Kiingereza : Beautiful girls P N Hivyo tunaona katika Kiswahili nomino huweza kutangulia kivumishi. Mara nyingine . Ujifunzaji Umilisi au Umahiri: Nyanja za Isimu kujifunza kwake hutegemea kawaida za jamii juu ya kanuni na taratibu za utumizi wa lugha husika. Wakati matawi ya Isimu hutegemea Nyanja za Isimu ili kuweza kufafanua lugha mfano Isimu fafanuzi inategemea uwepo wa Nyanja za Isimu. Isimu nafsia huelezea jinsi binadamu anavyojifunza lugha. udadisi katika uainisho wa wanaisimu. ni kawaida za jamii ya waswahili na taratibu zao zinazoitofautisha na jamii vyingine kama zile za kizungu zinazoweza kuruhusu kivumishi kiwe kabla ya nomino. Malengo: malengo ya Nyanja za Isimu ni kumwezesha mtumiaji wa lugha fulani kujua kanuni na taratibu za utumiaji wa lugha husika.

Nyanja za Isimu na Matawi ya Isimu vinauhusiano ambao unatimiliza kukamilishana baina yake.134 huwa hakuna uhusiano wa moja kwa moja kwa baadhi ya matawi baina ya jamii na tawi husika ambalo mdadisi hudadisi. nani amesema. wakati gani. (2004) anasema fonimu ni kipande kidogo kabisa katika mfumo wa sauti za lugha ambacho kina sifa pambanuzi kuweza kukitofautisha na vipande vingine vya aina yake. kwa nini. Mofolojia inahusiana na Isimu changanuzi kwani zote huchunguza maumbo ya maneno. (2004) wanasema fonimu ni kitamkwa kilicho bainifu katika lugha fulani maalumu. Pragmatiki na Isimu jamii. Sintaksia inahusiana na Isimu fafanuzi kwani zote huangalia muundo wa sentensi katika lugha. juu ya nini. Mpangilio wa kingazi: Nyanja za Isimu ziko katika mpangilio wa kingazi yaani kuanzia fonolojia mpaka pragmatiki na zote hutegemeana. semantiki na pragmatiki ni taaluma zinazotawala msingi wa lugha mahususi na hizi ndizo Nyanja za Isimu. Sauti pambanuzi katika mfumo wa lugha. Mfano. mofolojia. Kwa mfano. Dhana ya fonimu ni dhana ambayo imejadiliwa na wataalamu mbalimbali wakitumia mitazamo tofauti tofauti. Kwa mfano neon a-na-pig-a. Semantiki na Pragmatiki zinauhusiano na Isimu jamii kwani zote huangalia jinsi lugha inavyotumika. Hivyo tunaona kwamba fonolojia. huhusiana na hukamilishana kuanzia ngazi ya chini kabisa mpaka ngazi ya juu kabisa. FONIMU INAVYOWEZA KUVUKA MPAKA WA FONIMU NA KUINGIA KATIKA FONIMU NYINGINE. Maswali haya yote hushughulikiwa na Semantiki. Massamba na wenzake. sintaksia. Isimu Kompyuta na Kiswahili. Wataalamu wafuatao wameeleza maana ya fonimu:Massamba. .

135 Mgullu. (1975) anaeleza kuwa Fonimu ni kundi la sauti katika lugha fulani. Anaendelea kusema kuwa kuna aina mbili za fonimu kuvuka mipaka ambazo ni:Uvukaji mipaka usiokamili. Dhana ya fonimu kuvuka mipaka na kuingia katika fonimu nyingine ni pale fonimu fulani inapoliacha umbo lake la asilia na kuingia katika umbo jingine. wakati Massamba (2004). Kwa mfano: Udogo Ulimi Loa . Jones (1975) akinukuliwa na Mgullu anasema kuwa fonimu ni kundi la sauti katika lugha fulani. anasema fonimu ni kipande kidogo kabisa katika mfumo wa sauti za lugha. Vile vile kifonetiki. Hivyo tunaweza kusema kuwa fonimu kipashio kidogo cha kifonolojia kinachoweza kubadili maana ya neno katika lugha fulani (mahususi). unaamanisha hali ya fonimu ya aina moja kutokea katika fonimu mbili katika mazingira ya hali tofauti. sauti fulani inaweza kutokea kuwa katika fonimu mbili au zaidi katika lugha moja. Kwa mfano pata – baba. akimnukuu Jones. Tunaweza kusema kuwa wataalamu hawa wametofautiana katika kuelezea dhana nzima ya fonimu. Dhana hii imenukuliwa na Massamba (2010) kutoka kwa mtaalamu Bloch (1941). Wakati mwingine zinakuwa na uhusiano na alofoni za fonimu nyingine tofauti na fonimu zilimotokea. Bloch (1941) anashawishi kwa kiasi kikubwa kuwa fonimu kuvuka mipaka ni tukio la kawaida katika lugha ya asili kutokana na ushahidi kuwa alofoni za fonimu moja zinaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa kifonetiki. lenye sauti muhimu (phonemes) pamoja na sauti zinazohusiana na ambazo hutumiwa mahali peke katika muktadha maalumu.

/n/ na [ŋ] ni alofoni za fonimu /N/ Uvukaji wa mipaka uliokamili. Kwa mfano:Katika lugha ya kiingereza uvukaji wa mipaka uliokamili unahusisha fonimu /t/ na /d/ inapotokea katikati ya irabu. Mfano mwingine wa Kiswahili ni pale: Ki + ti = ki+eusi (kiti cheusi) katika mifano ya Kiswahili tutaona mabadiliko ya kifonimu yakijitokeza katika mfano wa fonimu /k/ inapofuatiwa na irabu halafu kuwa katika mpaka wa mofimu kisha ikafuatiwa na irabu /e/ hubadilika na kuwa /ch/ yaani (ki+eusi) = cheusi. Hii inamaana kuwa katika mazingira haya sauti /m/. Endapo tutajikita kifonetiki ni ngumu kutabiri /d/ kama ni alofoni ya fonimu /d/ au fonimu /l/ itakuwa rahisi. Mfano mwingine katika Kiswahili ni:N + buzi (mbuzi) /n/ inakuwa /m/ ikifuatiwa na /b/ N+dama (ndama) /n/ inabakia kuwa /n/ ikifuatiwa na /d/ N+gombe (ng’ombe) /n/ inabadilika na kuwa /n’g/ Pia tunaona kuwa nazali /n/ inapofuatiwa na kitamkwa /b/ hubadilika na kuwa /m/ inapofuatiwa na kitamkwa /d/ hubakia kuwa /n/ inapofuatiwa na kitamkwa /g/ hubadilika na kuwa [ ŋ ].136 Undugu Ndimi Ndoana Ndugu Hivyo katika Kiswahili sauti /d/ hujitokeza kama /d/ wakati mwingine huvuka mipaka na kuwa /l/. Sauti /l/ huwa /d/ endapo inatanguliwa na nazali /n/. Huu ni uvukaji wa mipaka wa sauti moja kwenda sauti nyingine katika mazingira ya aina moja. Wamarekani hutamka sawa sauti ya ufizi [d]. .

137

Mfano:- Butter, Betting, Kitty ukiyatofautisha na Budden, Bedding, Kiddy
katika mifano yote hiyo fonimu /t/ na /d/ hutamkwa sawa.
Kwa mfano:- /betting/ - [ beDiŋ] na /bedding/ = [beDiŋ]. Unapotamka haya
maneno hautamki moja kwa moja /d/ wala /t/ bali inakuwa sauti katikati ya /t/
na /d/. Kwa msingi huo fonimu /t/ na /d/ hupoteza uhalisia wake katika
matamshi. Baada ya ule uhalisia kupotea sauti inayokuja huziwakilisha
haizitofautishi sauti /t/ na /d/. aina hii ya uvukaji ndio huitwa uvukaji wa
mipaka wa fonimu uliokamili.
Kutokana na mifano tajwa hapo juu ni dhahiri kuwa fonimu inaweza kutokea katika
umbo lake asilia na kwenda katika umbo jingine la fonimu au alofoni ambazo
hutokana na fonimu moja. Hii husababishwa na mazingira ya utokeaji wake au sifa za
kifonolojia.
MAREJEO:
Massamba, D.P.B. (2004). Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. Taaasisi ya
Uchunguzi wa Kiswahili. Dar es salaam.
Massamba, D.P.B na wenzake. (2004). Fonolojia ya Kiswahili Sanifu. Taasisi ya
Uchunguzi wa Kiswahili. Chuo Kikuu cha Dar es salaam.
Massamba, D.P.B. (2010). Phonological Theory: History and development.
TUKI. Dar es saalam.
USHAMIRISHAJI KATIKA LUGHA YA KISWAHILI.
Makala hii itaangazia kwa kifupi maana ya ushamilishaji kwa mujibu wa wataalamu
wanavyojaribu kuielezea, tutaangalia maana ya uelekezi kwa mujibu wa wataalamu
ambao ndio hutupa mwelekeo wa uelewa zaidi dhana nzima na sifa pamoja na
viashiria vya ushamirishaji, pia tutaeleza aina za ushamirishaji pamoja na makundi ya
ushamilishaji.

138

Kwa kuanza na maana ya ushamilishaji wataalamu wameifasili kama ifuatavyo;
grammar.about.com/old/dg/complent. Wanaeleza ushamilishaji ni hali ya kishazi
tegemezi kusaidia kueleza au kufafanua maana kamili ya nomino au kitenzi katika
sentensi. Fasili hii imejikita kuonesha ushamirishaji wa nomino na kitenzi bila
kuangalia au kueleza ushamilishaji wa vivumishi, vihusishi na vitenzi kwa hata
vivumishi vinaweza kutosheleza na kishazi tegemezi.
O’grady na wenzake (1996) wanaeleza ushamilishaji kwa kutoa maneno ambayo
yanaweza kufanyiwa ushamilishaji kama vile nomino, kivumishi, kitenzi, kihusishi
ambayo yanaweza kutoshelezwa na vishazi tegemezi. Mapungufu ya hoja hii ni
kwamba hawajaonesha ushamirishaji wa kielezi lakini ukweli ni kwamba ni maneno
yanaweza kufanyiwa ushamirishaji.
Hivyo tunaweza kusema ushamirishaji ni mchakato unaofanywa na vishazi tegemezi
kutosheleza kitenzi, nomino kivumishi kielezi na kihusishi kinachotokea kwenye
upande wa kiarifu au kutoa maelezo yaliyo ya lazima kukamilisha taarifa ya za
kitenzi, nomino, kivumishi, kihusishi na kielezi.
Baada ya kufasili maana ya ushakilishaji sasa tunaweza kueleza kwa kifupi maana ya
uelekezi. Wataalamu wameeleza maana ya uelekezi kama ifuatavyo;
Massamba (2004) anaeleza uelekezi kuwa ni kuwa ni hali ya uhusiano uliopo baina
ya kitenzi na vijenzi vingine vya muundo wa sentensi vinavyohusiana nacho. Kiini
chake hasa ni kitenzi kuhitaji au kutohitaji yambwa. Hii ina maana kuwa anaposema
kuwa kitenzi kuhitaji yambwa ana maana kuwa kitenzi kuambatana na kipashio
kingine kilicho cha lazima.
Mfano: mwalimu anasoma kitabu
Juma anacheza mpira
Hivyo katika sentensi hizi vipashio vilivyo vya lazima ni kitabu na mpira.

139

Katika kutohitaji yambwa (si elekezi) ana maana kuwa kutoandamana na kipashio
kingine au kutoandamana lakini hakuna ulazima.

Mfano: Rajabu amelala usingizi.

Hivyo neno “usingizi” si kipashi cha lazima katika sentensi hii.

Habwe na karanja (2004) wanasema kitenzi elekezi ni vitenzi vinavyoashilia
vitendwa na hali ambayo huvuka mipaka na kuathiri maneno mengi ya sentensi.
Maneno yanayoathiriwa huitwa yambwa tendwa au tendwa.

Mfano: jesse anampiga mama
Baba anakula machungwa.
Hivyo basi kitenzi “anampiga” kinauliza swali la nani na “anakula” swali “nini”
hivyo vitenzi hivi ni elekezi ambapo vinaandamana na maneno yaliyo ya lazima kama
vile “mama” na “machungwa”.
Pia vitenzi si elekezi, wanaelezea kuwa ni vitenzi ambavyo huwa havihitaji yambwa.
Kwa maana kwamba vinajitoshereza katika matumizi yake.
Mfano: jamesi amesinzia
Asha anakimbia
Hivyo vitenzi (amesinzia) na (anakimbia) si elekezi kwa maana havihitaji yambwa.
Hivyo basi uelekezi tunaewza kusema ni mchakato wa kitenzi kuchukua au kubeba
au kutoandamana na yambwa.

Ni lazima kitokee baada ya maneno haya kwa lengo la kujibu maswali ya kwa nini na nani kama yale yanayotokea kwenye uelekezi. huwa kinafanya kazi ya kuarifu pia kufanya kazi ya kutosheleza kitenzi.140 Baada ya kufasili au kueleza maana ya uelekezi tuangalie tuangalie sifa za ushamirishaji: sifa hizo ni kama zifuatazo. Kishazi tegemezi bebwa. Hivyo tukianza na : Ushamirishaji wa vitenzi.kappa. kwamba. kuwa. vihusishi na vielezi. kama lakini kuna kiashiria kingine kama vile (ku). Baaba ya kuangalia viashiria vya ushamirishaji tuangalie ushamirishaji unaweza kujidhihirisha katika vitenzi. nomino.vivumishi. Blacka (1998) amezungumzia suala la ushamirishaji wa vitenzi peke yake hajatuelezea wa vitenzi. vihusishi na vivumishi kama O’glady na wenzake. Hivyo baada ya kuangalia sifa hizi za usharishaji tuangalie viashiria vya ushamiklishaji: Black (1998) na O’glady na wenzake (1996) wanatueleza kuwa viashiria vya ushamirishaji ni kama vile ya. vivumishi. ni ushamirishaji unaotokana na vitenzi vinapohitaji kutoshelezwa si kwa nomino za kawaida bali kishazi tegemezi ambacho lazima kitokee kwa lengo la kitenzi husika kukamilisha taarifa/ utoa taarifa zinazojitosheleza Mfano: Baba alimwambia [asha] kuwa mama hatarudi nyumbani. Kishazi tegemezi kilichotokea baada ya yambwa “Asha” na kitenzi “alihuzunika” vinafanya kazi ya kutosheleza vitenzi / kukamilisha taarifa ya kitenzi. Ushamirishaji wa vitenzi umegawanyika katika makundi manne ambayo ni kama ifuatavyo: . nomino. nomino. Mwalimu alihuzunika kuwa wanafunzi walifeli somo lake. kitenzi na kihusishi.

matangazo. jaribu. Vitenzi vya kuhisina kuamua. Rais aliamuru kwamba wanajeshi walinde mipaka ya nchi. Mfano: Wazazi aliwasihi watoto kusoma kwa bidii ili wafaulu mitihani yao. kuarifu jambo. Mfano: Rais aliwatangazia wananchi kuwa atavunja baraza la mawaziri. Hivyo vishazi hivi vinafanya kazi ya kushamirisha “waliwashawishi” na “aliamulu” ambapo vinafanya kazi ya kutoshereza vitenzi. Katika sentensi hizi kishazi au vishazi vinavyotokea baada ya kitenzi “aliwatangazia” na “alituambia” vinafanya kazi ya kushamirisha vitenzi hivi au kukamilisha taarifa ya vitenzi. furahi. kuambia au kueleza jambo au tukio fulani. kuruhusu. kuuliza na kufanya upelelezi kuhusu kitu fulani au jambo. hivi ni vitenzi vya kuamuru. Vitenzi vya kudadisi au kutaka kujua. hivi ni vitenzi vya pande. Vitenzi vya kutendesha.141 Vitenzi vya kusema. Vishazi tegemezi vilivyopigiwa msitari vinafanya kazi ya ushamirishaji wa vitenzi “alitaka” na “alichunguza”. fikiria na kusudia Mfano: Wanafunzi walikataa kuwa hawawezi acha kudai haki zao. ni vile vitenzi ambavyo huwa vinatoa ripoti. thubutu. kuagiza. Mfano: Juma alitaka kujua kwamba nani anafuja mali za umma Asha alichunguza kuwa wanafunzi wengi wanaishi kwa kutegemea fedha ya mkopo. Komba alituambia kwamba wanafunzi wanaojituma kusoma watafaulu. au omba kufanyika kwa jambo fulani. kataa. ni vile vitenzi ambavyo huwa vinafanya kazi ya uchanganuzi. kulazimisha. .

Ametoa maagizo kuwa wanafunzi wote tuondoke kesho hapa chuoni. Nomino za kudadisi au kutaka kujua. Mfano: ameacha maagizo kwamba mwanae amfuate. Mfano: Imetolewa amri kwamba wamanchi wasichechee migomo ya vyimbo vya dola. ni mchakato ambao kishazi tegemezi hufanya kazi ya kuelezea au kufafanua au kutosheleza nomino ambayo inakuwa hijakamilika inayotokea katika sehemu ya kirifu. ni nomino ambazo huwa ziafanya kazi ya kuchunguza.142 Mama alimkataza Juma kuwa asichezee karibu na kisima. kuagiza kutaka. kuruhusu. Vishazi vilivyotokea baada ya nomino “amri”na” maagizo” vinafanya kazi ya kutosheleza nomino hizi. Hivyo tunaweza kugawa nomino katika makundi matatu. Ushamirishaji wa nomino. ni nomino ambazo huwa ambazo huwa zinaonesha hali ya kuamuru. Vishazi hivyo vinafanya ya kutosheleza “walikataa” na “alimkataa”. Sina uhakika kama uufafanuzi wako unajitosheleza. kulazimisha na kuomba. Makundi hayo nia kama vile: Nomino za kutendesha. Kishazi tegemezi kilichotokea baada ya nomino “maagizo” kinafanya kazi ya kutosheleza namino “maagizo” Ushamilishaji wa nomino unafanana na ushamilishaji wa vitenzi vya kusema. . kudadisi na kutendesha. kuuliza au kuliza jambo fulani. Mfano: sina uhakika kama maelezo aliyatoa ni ya kweli Sina mashaka kama maelezo yake si sahihi.

Nimino za kusema. Mfano: Juma alifaulu kwa kusoma kwa bidii Mwalimu alituambia ya kwamba tusipokuwa makini tutafeli vibaya mitihani. Ushamilishaji wa vivumishi. Ni vigumu kumwamini msichana ambaye humfahamu historia yake ya maisha. ni nomino zinazotoa ripoti. ambia. Vishazi vinavyotokea baada ya nomino vinafanya kazi ya kushamirisha nomino husika au kutosheleza nomino hii. ni mchakato ambao kishazi tegemezi hufanya kazi ya kutosheleza kihusishi kinachotokea upande wa kiarifu ambacho huwa ni lazima kitokee baada ya kihusishi. na eleza jambo au tukio fulani. Neno la Mungu linasema ya kuwa kumcha bwana ni chanzo cha maarifa.143 Vishazi vinavyotokea baada ya nomino vinafanya kazi ya kutosheleza nomino “uhakika” na “mashaka”. Tumetoa taarifa kwamba wanawake wengi ni wavivu. Ushamirishaji wa vihusishi. Hivyo vishazi vinavyotokea baada ya kivumishi “rahisi” na “vigumu” inatumika kutosheleza vivumishi hivi ambavyo havikamilishi maana ya tungo. ni mchakato ambao kishazi tegemezi hufanya kazi ya kutosheleza kivumishi kinachotokea kwenye kiarifu. Mfano: Ametoa matangazo kwamba watu wote wafike kwenye mkutano. arifu. Ushamilishaji huu hufanana na ushamilishaji wa vitenzi vya kuhisi au kuamuru. . Mfano: haikuwa rahisi kumuua Simba kwa mishale. tangaza.

na Wenzake(1996) Contemporary Linguistics. Hivyo basi ushamirishaji katika Kiswahili unasaidia kuondoa maswali ya nini? Na nani?. Hivyo ushamirishaji unafanya kazi ya kutoa taarifa zilizo kamilika.B (2004) Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. Nairobi: Phoenix. Asha anakula harakaharaka kama mtu ambaye hajawahi kula siku kumi. An Introduction. Ushamilishaji wa vielezi. MAREJEO Black. grammar. J na Karanja. UMILISI WA LUGHA UNAVYODHIHIRIKA KUPITIA VIPENGELE VYA KISARUFI.144 Hivyo vishazi hivo vinafanya kazi ya kazi ya kutosheleza kihusishi. O’Grady. W. Hivyo vishazi vinafanya kazi ya kutosheleza kielezi. D. United Kingdom Pearson Education Limited. SILMexico Branch and Univerisity of North Dakota. . P (2004) Misingi ya Sarufi ya Kiswahili.A (1998) A step by Introduction to The Government and Biding Theory of Syntax.about. Dar es Salaam: TUKI.com/od/c/g/complement.P. Massamba. Mfano: John anatembea polepole kama mgonjwa anyeumwa miguu. Habwe. C. ni mchakato ambao kishazi tegemezi hufanya kazi ya kutosheleza kielezi kinachotokea upande wa kiarifu ambacho huwa na lazima kutokea baada ya kihusishi.

Pia kuna baadhi ya wataalam wameeleza maana ya umilisi kama ifuatavyo. Massamba (2009) ameeleza lugha ni mfumo wa sauti nasibu ambazo zimekubaliwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano kati yao. Baada ya kuangalia maana ya lugha ni vyema tukaangalia maana ya sarufi. Kisha tutachambua vipengele vya kisarufi na nanma umilisi unavyojidhihirisha kupitia vipengele vyote vya kisarufi. umilisi ni ujuzi na uelewa wa kanuni zinazotawala usemaji wa lugha fulani ambao msemaji mzawa wa lugha anakuwa nao. Tukianza na maana ya lugha. Anasema ujuzi huu ndio ambao huwawezesha wazawa hawa kuzielewa na pia kuzitunga sentensi zote sahihi katika lugha yao pamoja na zile ambazo hawajawahi kuzisikia. . Na mwishoni tutahitimisha makala hii kwa maoni na mapendekezo. Kwa mhujibu wa Massamba (2009) anaeleza kuwa sarufi ni taaluma ya lugha inayohusu uchunguzi na uchanganuzi wa kanuni za vipengele mbalimbali vya lugha. Kwa hiyo umilisi ni uwezo alionao mtu kuhusu kutumia kanuni za lugha fulani katika kuzungumza na kuandika kwa ufasaha. Naye Mgulu (1999) kama alivyomnukuu Trudgil (1974) yeye anasema kuwa lugha ni mfumo wa sauti za nasibu zinazotumiwa kwa mawasiliano miongoni mwa watu wa jamii fulani zenye utamaduni wake. maana ya umilisi na maana ya umilisi wa lugha kama ulivyoelezwa na baadhi ya wataalamu. Kwa maana hii umilisi ni msimbo uliopo akilini mwa mtu ambao hutumiwa wakati wote mtu anapoongea. Kwa hiyo tunaweza tukasema lugha ni mfumo wa sauti nasibu ambazo zimebuniwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano kati yao. Chomsky (1957) anaeleza kuwa. umilisi ni ule ujuzi wa lugha ambao wazawa wa lugha fulani huwa wanao. maana ya sarufi kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali. Msanjila na wenzake (2009) wameeleza kuwa.145 Katika makala hii kwanza tutaeleza maana ya lugha kwa kifupi.

Kipashio cha msingi cha mofolojia ni mofimu. zinavyounganishwa na kupangwa katika lugha yoyote mahususi ili kuunda tungo zenye maana.146 Kutokana na fasili mbalimbali za umilisi kama zilivyoelezwa na wataalam hao tunaweza kusema kuwa umilisi wa lugha ni uwezo wa msemaji wa lugha kuweza kutunga na kuelewa tungo za lugha yake. t + a ta Pia msemaji anatakiwa aweze kuunganisha silabi ili kuunda neno. Kipengele cha pili ni Mofolojia. Umilisi wa lugha / msemaji huweza kujidhihirisha kupitia vipengele vyote vya kisarufi. ambavyo ni fonolojia. -a- = kiambishi tamati maana. mofolojia. Kwa hiyo mofolojia huchunguza masuala kama vile aina za mofimu. sintaksia na semantiki. A. Hivyo hujidhihirishaji huo hujitokeza kama ifuatavyo:Kipengele cha kwanza ni Fonolojia. ba + ta bata. -chez. Fonolojia hushughulikia jinsi sauti hizo zinavyotumika. ka + ka kaka. namna mofimu zinavyojenga maneno na namna mofimu zinavyohusiana ili kuunda neno na lenye maana. Hivyo basi ili msemaji aweze kudhihirisha umilisi wake lazima aweze kupanga vizuri konsonanti na irabu ili kuunda silabi. Mfano. mofolojia ni taaluma ya Isimu inayoshughulikia uchambuzi na uchanganuzi wa kanuni na mifumo inayohusu upangaji wa mofimu mbalimbali ili kuunda maneno katika lugha. . b +a ba.= mzizi wa neno.Anacheza. Kipashio cha msingi katika fonolojia ni fonimu na katika fonimu kuna konsonanti na irabu. nafsi ya tatu umoja.– na – chez – a A- = kiambishi awali. Mfano katika vitenzi. -na. Mmilisi katika usemaji wake anatakiwa ajidhihirishe katika kipengele cha mofolojia kwa kuhusisha mofimu ili kuunda maneno yenye maana. Mfano. fonolojia ni utanzu wa Isimu unaochunguza jinsi sauti za lugha zinavyofanya kazi katika lugha mahususi.= njeo ya wakati uliopo timilifu.

Kwa mfano. kama mi – ti m. N T E Kwa hiyo mmlisi wa lugha hawezi kuchanganya muundo huu wa sentensi za kiswahili kwa kusema:. Kipengele cha tatu ni Sintaksia. Kutokana na fasili hii tunaona kuwa kila lugha ina muundo wake wa sentensi unaoamua kipashio kipi kianze na kingine kifuate. . Hivyo kwa kuwa mofimu ni kipashio cha msingi cha mofolojia na mofimu ni maana ambayo ni sehemu ya umilisi ya mzawa wa lugha husika.1 Baba analima shambani. kulingana na muundo wa sentensi za Kiswahili. N T E Juma amekwenda sokoni. pia mmilisi wa lugha ajue matumizi ya mofimu kapa. Kwa hiyo mmilisi katika usemaji wake anatakiwa ajue miundo ya sentensi katika lugha husika. M – t ya umoja na wingi. Amekwenda Juma sokoni. katika lugha ya kiswahili muundo wa sentensi unaanza na nomino. maana hii hudhihirika kiutendaji ama kimaandishi.= kiambishi awali cha wingi -ti = mzizi wa neno. sintaksia ni nyanja ya Isimu inayojihusisha na uchambuzi na ufafanuzi wa muundo wa sentensi za lugha. E T N Kwa hiyo. ikifuatiwa na kitenzi na kuishiwa na kielezi. T N E Shambani analima baba.ukifuatiwa na kitenzi na kuishiwa na kielezi.= kiambishi awali umoja (ngeli) mi.147 Katika nomino hudhihirika katika maumbo inavyojidhihirisha katika mfano ufuatao. Mmilisi wa lugha ya kiswahili lazima ajue muundo wa sentensi za kiswahili kuwa unaanza na nomino. Mfano. ᴓkuta. Mfano.Mfano 2.

Baba – mzazi wa kiume. maneno na sentensi. Mfano ya hapo juu imeoneshwa kwa kuzingatia maana halisi/msingi. semantiki ni nyanja nyingine ya Isimu inayojihusisha na uchunguzi wa maana katika lugha ya mwanadamu. Kata – kitendo cha kutenganisha kitu. Semantiki hutafiti maana za fonimu. Kipengele cha nne ni Semantiki. Baba – kichwa cha familiya. Nyambizi – kifaa kinachosafiri chini ya maji. Maana ya msingi ni ile maana kuu ya neno. Sungura – mnyama mdogo mwenye mbio. mofimu. Kata – kifaa cha kutekea maji. Katika semantiki tunaangalia maana ya msingi na maana ya ziada. Mfano. Kama hatakuwa na .148 muundo wa sentensi zilizopo katika mfano namba mbili si sahihi kwani zimekiuka sintaksia ya lugha Kiswahili. Nyambizi – mwanamke mwenye umri mkubwa anayewataka vijana wadogo kimapenzi. Mfano. Shoga – rafiki wa kike. Sungura – mtu machachari na mjanja. Katika kuangalia maana ya ziada mara nyingi kile mtu anachokisema si lazima kiwe ndicho anachomaanisha bali kile anachomaanisha ni maana ya ziada. Hivyo basi mmilisi wa lugha ili aweze kufikia katika ngazi ya Semantiki ambayo inahusika na kiwango cha Semantiki ni lazima ujuzi wake wa kufahamu kanuni za lugha uanzie kwenye kiwango cha fonolojia ambapo unatakiwa kujua sauti ambazo ni Konsonanti na Irabu ambazo zikiunganishwa zinaleta silabi. maana hiyo hupatikana katika kamusi. kuzalishwa na kuhusiana na maana msingi. Maana hushughulikiwa katika viwango vyote vya lugha kama vile sauti. Na maana ya ziada ni ile maana ya kimuktadha au kimazingira lakini yenye kuwa na misingi. Mara nyingi maana hii hubadilika kulingana na athari za kimazingira au muktadha halisi. maneno na tungo kwa ujumla.

Chomsky. Mgullu.TUKI.B. (1957).P.Phoenix Publishers. Dar es Salaam. MAREJEO: Besha. Massamba.TUKI. muundo na maana. N.TUKI. Utangulizi wa lugha na Isimu. Sintaksia na Semantiki yaani maana.M. Kwa hiyo mmilisi wa lugha katika usemaji wake ili awe mmilisi mzuri anatakiwa ajue hatua za kuunda sentensi ambayo inaanzia katika kiwango cha fonimu. R.(2004). Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Habwe. Dar es Salaam. Msanjila na wenzake. Nairobi. Fonolojia na Mofolojia ya Kiswahili. Ambapo wataalamu mbalimbali wamefasili dhana hizi huku kila mmoja akitoa fasili yake. Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. silabi. Pia tutatalii kwa kina juu ya kuhitilafiana na kufanana . TUKI. Maana hiyo iwe inaendana na muktadha mahususi ili kukidhi matakwa ya wazungumzaji. J na Peter K (2007). Mtalaa wa Isimu: Fonetiki.149 uwezo katika kiwango hiki hataweza kufikia kwenye ngazi zingine kama Mofolojia. Isimujamii: Sekondari na vyuo. KUFANANA NA KUTOFAUTIANA KWA FONOLOJIA NA MOFOLOJIA Katika kujadili swali hili tutaanza kufasili dhana kuu zilizojitokeza ambazo ni fonolojia na mofolojia. Macmillan Aidan Ltd. D. Dar es Salaam.S. Dar es Salaam. Syntactic Structures. Mouton The Hague. Nairobi. R. Msingi ya sarufi ya Kiswahili. (2009). Longhorn Publishers Ltd. (1999). (2009). mofimu. (2007).

150 kwa fonolojia na mofolojia na mwisho ni hitimisho. Massamba na wenzake (2009) wanafasili mofolojia kuwa ni kiwango cha sarufi kinachojishughulisha na uchambuzi wa mfumo wa maneno katika lugha yaani jinsi maneno ya lugha yoyote iwayo inaundwa.Kwa kuanza na mofolojia. Kipashio cha msingi katika mofolojia ni mofimu. Baada ya kuangalia taaluma ya mofolojia. Besha (2007) anasema mofolojia ni taaluma inayojishughulisha na kuchambua muundo wamaneno katika lugha. Hivyo mofolojia inaweza kuelezwa kwamba ni taaluma inayoshughulika na uchunguzi na uchambuzi wa maumbo mbalimbali ya maneno katika lugjha. wataalamu hao nia kama wafuatao. Pia Rubanza (1996) anaonekana kuungana nao kwa kusema mofolojia kuwa ni taaluma inayoshuhulika na vipashio vya lugha na mpangilio wake katika uundaji wa maneno. Wanaeleza kuwa sauti hizo zinazotumika katika lugha hiyo mahususi hujulikana kama fonimu. wataalamu mbalimbali wamefasili mofolojia kama ifuatavyo. zinavyounganishwa na kupangwa katika lugha yoyote mahususi ili kuunda tungo zenye maana. Habwe na Karanja (2007) wanafafanua fonolojia kuwa ni taaluma inayoshughulika jinsi sauti zinavyotumika. Mofimu ndio kipashio cha msingi katika mofolojia.mtaalamu anaongezea namna vipashio vinavyotumika katika kupangilia mfumo wa muundo wa maneno katika lugha. Misingi ya wataalamu hawa wawili wanaonekana kuingiliana katika kuonyesha namna ya taaluma ya mofolojia inavyojihusisha na muundo wa maneno katika lugha. TUKI (2004) wanaifasili fonolojia kuwa ni tawi la isimu ambalo linajishughulisha na uchambuzi wa mfumo wa sauti katika lugha. . Hivyo basi fasili ya mofolojia imeonekana kugusia uundaji wa maneno katika lugha kwa mpangilio maalumu. kuna wataalamu mbalimbali ambao wamefasili dhana ya fonolojia.

muungano wa sauti. Katika fonolojia kipashio cha msingi kinachohusika ni fonimu. vipashio vya kifonolojia ndivyo vinavyouna vipashio vya kimofolojia. fonomu hizo zinzweza kuunda mfuatano wa maneno kama ifuatavyo. nazali kuathiri konsonanti. Pat-a =pata Tak-a =taka Tes-a =tesa Maisha Uhusiano mingine ni kuwa kanuni za kifonolojia zaweza kutumika kuelezea maumbo ya kimofolojia Kanuni hizi si kwa kuelezea maumbo tu pia huweza kubadili umbo la neno yaani umbo la ndani na umbo la nje.151 Vilevile Kihore ne wenzake (2004) wanafasili fonolojia kuwa ni tawi la isimu ambalo hujishughuliah na uchunguzi.hapa kuangalia umbo la ndani la neno na umbo la . Kanuni hizo za kifonolojia ni udondoshaji. Mfano: /h/. kanuni hii inahusu kuachwa kwa sauti fulani katika matamshi wakati mofimu mbili zinapokaribiana yaani katika mazingira hayo hayo ya sauti ambayo ilikuwepo hapo awali hutoweka. kwa kutumia fonimu ambacho ndio kipashio cha msingi katika fonolojia huweza kuunda mofimu ambayo ndiyo kipashio cha msingi cha kimofolojia./e/./t/. (fonolojia na mofolojia). Udondoshaji./o/./n/./m/./k/. Taaluma hizi zina ufanano kama ifuatavyo./a/./g/. konsonanti kuathiri nazali na tangamano la irabu./u/. uchambuzi na uainishaji wa sauti pambanuzi ambao hutumika katika mifumo mbalimbali ya sauti za lugha za binadamu. Kwa ujumla fasili zilizoelezwa hapo juu ni za msingi katika taaluma ya fonolojia kwani wataalamu wote wanaelekea kukubaliana kuifasili fonolojia kuwa ni ni uwanja waisimu unaojisgughulisha na uchunguzi na uchambuzi wa sauti za lugha mahususi. Kwanza./p/./s/. Kimsingi taaluma ya mofolojia na fonolojia hufanana na kuhitilafiana kwa kiasi kikubwa. uyeyushaji.

muumba Muuguzi-muuguzi Muumini. Mfano.muumini Muungwana. Mfano. Viyeyusho vinavyohusika ni /w/ na /y/. umbo la ndani umbo la nje Muguu mguu Mutu mtu Mujapani mjapani Mara nyingi irabu “u” katika mofimu “mu” ikabilianapo na na mofimu fulani hasa konsonati halisi katika mpaka wa mofimu. Mfano Mu+ema-----------mwema Vi+ake------------vyake Mu+ana------------mwana Mu+ako------------mwako Mu+eupe---------mweupe Vi+ake-------------vyake Vi+ao--------------vyao Vi+akula----------vyakula Vi+umb-----------vyumba . kanuni hii hutokea katika mazingira ambayo irabu “u” hukabiliana na irabu isiyo fanana nayo katika mpaka wa mofimu na kuwa /w/ lakini hubaki kama ilivyo mara ikabilianapo na irabu inayofanana nayo.152 nje. Umbo la ndani ni jinsi neno lilivyoundwa na mofimu zake mbalimbali na umbo la nje ni jinsi neno lisikikavyo linapotamkwa. hii ni kanuni inayohusu ubadilikaji wa irabu fulani kuwa nusu irabu au kama wataalamu wengine waitwavyo “viyteyusho”. irabu “u” hudondoshwa lakini inapokabiliana na irabu inayofanana nayo hubaki kama ilivyo. Muumba. Pia irabu /i/ katika mofimu inapokabiliana na irabu isiyofanana nayo hubadilika na kuwa /y/ katika mpaka wa mofimu lakini hubaki kama ilivyo inapokabiliana na irabu inayofanana nayo.muungwana Uyeyushaji.

kanuni hii hutokea pale ambapo irabu ya mofimu moja inapokabiliana na irabu ya mofimu nyingine katika mpaka wamofimu irabu hizo huungana na kuzaa irabu moja.muguzi Muumba ------. Umbo la ndani Umbo la nje Wa + enya wenye Wa + ingi wengi Ma + ino meno Wa + izi wezi Wa + enzi wenzi Lakini kanuni hii haifanyi kazi wakati wote kwani kuna mazingira mengine ambayo haifuati hasa katika mofimu mnyambuliko Wa + igizi +a +ji - Wa+ingereza - waingereza - Wa+ite - waite waigizaji Wa +oko+a+ji waokoaji Kanuni ya nazari kuathiri konsonati. mara nyingi hutokea katika maumbo ya umoja na uwingi katika maumbo ya maneno .muumba Muungano wa sauti.153 Tofauti na Muuguzi -----. Mfano. kuna baadhi ya sauti ambazo huathiriwa na nazali “n” inapokuwa inaandamia yaani kuna sauti ambazo huathiriwa zinapokaribiana au karibiana moja kwa moja na nazali “n”.

katika lugha ya Kiswahili sanifu na hakika katika lugha nyingi za kibantu umbo la sauti ya nazali huathiriwa na konsonanti inayoliandamia. huu ni mchakato wa kifonolojia ambao huhusu athari ya irabu moja kwenye irabu nyingine kiasi cha kuzifanya irabu hizo zielekee kufanana kabisa au kufanana katika sifa zake za kimatamshi. kuathiri nazali.154 Mfano:Umbo la nje umbo la ndani Ulimi u+limi Ndimi u+limi Urefu u+refu Ndefu n+defu Kwa hiyo kama vile ulimi Ndimi ndefu mrefu Hapa tunaona kwamba sauti [ l ] na [ r ] zinapokaribiana na irabu na irabu haziathiriki lakini zinapokaribiana na nazali “n” hubadilika na kuwa “d” Kanuni ya konsonati. Maumbo ya nazali hutokea kutegemeana na konsonanti zinazotamkiwa sehemu moja Mfano:Mbawa Mbaazi Mbegu == /m/ na /b/ hutamkiwa mdomoni Mbuni Kanuni ya tangamano la irabu. Mabadiliko hayo ya sauti husababishwa na utangamano ambao hujitokeza katika baadhi ya vitamkwa .

155 yaani kunakuwa na namna fulani ya kufanana au kukubaliana kwa vitamkwa ambavyo ni jirani.hujitokeza pale tu ambapo irabu ya mzizi wa neno ni ama o au e kiambishi hiki – I . Nyanja zingine za isimu ni kama fonetiki.hubadilika na kuwa – e -. Zaidi sana mofolojia na fonolojia zote ni nyanja za isimu zinazounda maarifa fulani ya lugha kwa kuchunguza sauti na maumbo ya maneno yatokananyo na sauti za lugha hiyo na mpangilio wake. sintaksia na semantiki.na – e .kinawakilishwa na maumbo mawili yaani – I . hapa ni wazi kwamba kiambishi cha kutendea huathiriwa na irabu ya mzizi na hii ndiyo tungamano ya irabu. Mfano:- Neno Limia - Lina sauti tano (5) (kifonolojia) zinazounda Mofimu tatu (3) (kimofolojia) Tembea Sauti nne (4) .hapa tunaona kwamba – I . Mfano:Umbo la nje umbo la ndani Pikia pik+i+a Pigia pig+i+a Katia kat+i+a Endea end+e+a Chekea chek+e+a Pokea pok+e+a Hapa tunaona kwamba kitendea -i.

Tofauti zinazojitokeza ni pamoja na hizi zifuatazo:Maana. /m/./m/.sauti nne (4) /l/./o/ Vipande viwili (2) ma + sikio Tofauti ya vipashio./m/.fonimu nne (4) /b/. katika kigezo cha maana inaonekana kwamba fonolojia hujihusisha zaidi na uchambuzi wa sauti za lugha mahususi kwa mfano sauti za lugha ya Kiswahili wakati mofolojia inajikita zaidi katika uchambuzi wa maumbo ya maneno. kipashio cha msingi cha kifonolojia ni fonimu wakati kipashio cha msingi cha mofolojia ni mofimu. jamila Masikio - ./a/ . sasa uelezwe utofauti wa taaluma hizo./a/./a/./s/.sauti saba (7) /m/.fonimu nne (4) /s/. /a/ (fonolojia) . Mfano:Analima - Mofimu nne (4) a-na-lim-a Sema - ./i/. Hapa fonolojia huangalia kuna sauti ngapi zalizounda au zilizotumika katika neno fulani wakati mofolojia huangalia neno fulani limeundwa kwa vipende vingapi Mfano:Lima - Vipande au mofimu mbili (2) lim – a (mofolojia) Jamila - .sauti sita (6) /j/./k/./a/ ./i/./y/./i/./n/./l/./e/.156 - Mofimu mbili (2) Baada ya kuangalia ufanano huo kwa kina. /i/./m/./a/./a/ Mofimu mbili (2) sem-a Baya ./i/./a/ Kipande kimoja./l/./a/.fonimu saba (7) /a/.

mzizi (mofimu kiini) -a. ila tu zitakapoungana kuunda neno. taaluma ya fonolojia ni kongwe kuliko taaluma ya mofolojia ambayo ilianza baada ya kuibuka taaluma hii ya fonolojia.kiambishi au mofimu tamati cha maana. Maana ya mofimu huru yaweza kuwa ya kileksika ama kisarufi. /l/.kifonolojia /a/. Lakini pia mofimu funge huleta utegemezi wenye maana sana katika neno ambapo ni tofauti na kipashio cha kifonolojia yaani fonimu ambayo ikiwa peke yake inakuwa haina maana Mfano:Alilala .157 - Mofimu moja Ukongwe./a/ . -lal./s/./e/. safi. Mwisho vipashio vy akifonolojia hutengwa katika kila umbo la neno baina ya fonimu moja na nyingine wakati si kila kipande au mofimu katika umbo neno hutengwa. Alilala – a. /a/. /a/ Mofimu hizo hazitakuwa na maana katika muktadha huo. Kwa mfano mzizi na mofimu huru daima hazitengwi. Dhima ya vipashio.mofimu awali ya wakati uliopita katika nafasi ya kiima./m/.mofimu awali ya nafsi ya tatu umoja katika nafasi ya kiima -li. kipashio cha kimofolojia yaani mofimu kina uamilifu mkubwa sana katika lugha hasa kwa kuangalia mofimu huru ambazo huweza kusimama peke yake na kutoa maana kamili mfano baba. Mfano:Sema - Sem-a . /l/. /i/. mama. /l/. nzuri.

158 Juma - Juma Safi - . mahindi. Briton (2000) anaihusisha dhana ya vikoa vya maana na dhana ya hiponimia ambapo hiponimia ni uhusiano wa kiuwima ambapo fahiwa ya neno moja hujumuishwa katika fahiwa ya neno jingine mfano fahiwa ya mgomba. /a/. ./j/. Kabla ya kujadili yote hayo ni vyema kwanza kujadili kwa ufupi maana ya vikoa vya maana pamoja na semantiki kutoka kwa wataalamu mbalimbali kusudi uhusiano na utofauti uliopo kati ya semantiki na vikoa vya maana. /u/. /f/. Anahitimisha kwa kusema kuwa maneno katika vikoa vya maana huwa na sifa sawa zinazohusiana. /i/ Safi Hivyo basi pamoja na kuwepo tofauti hizo taaluma hizi mbili hukamilishana sana kwani uwepo wa taaluma moja hupelekea kuimarika kwa taaluma nyingine na kutokuwepo kwa taaluma moja hudhoofisha taaluma nyingine. Pia tutaonyesha changamoto mbalimbali ambazo zinatokea wakati wa kuelezea maana ya maana. /m/. maharage zimejumuishwa katika mimea./s/. Na hii ndiyo maana hatuwezi kuchunguza sauti za lugha ikiwa lugha hiyo haitakuwa na mfumo na mpangilio maalumu ya maumbo ya maneno na hatutachunguza maneno kama hatutakuwa na sauti zinazopelekea kuundwa kwa maneno hayo. yaani kuonesha ni kwa namna gani vikoa vya maana vinaweza kufanikisha suala la kuendeleza taaluma ya semantiki ambayo hujihusisha zaidi na uchunguzi wa maana ya lugha ya binadamu. VIKOA VYA MAANA: UMUHIMU NA CHANGAMOTO ZAKE KATIKA KUELEZA MAANA YA MAANA. Katika makala hii tujadili umuhimu wa vikoa vya maana katika semantiki. /a/ .

mpira wa miguu. “Michezo”: ambapo hujumuisha. tamthiliya. Uhusiano kiwima tunaweza kusema kuwa ni namna maneno yanavyohusiana kiwima. Kwa mujibu wa Habwe na Karanja (2004) semantiki ni utanzu wa isimu unaochunguza maana katika lugha ya binadamu. “Uandishi wa kubuni” ambapo hujumuisha hadithi fupi. kuruka kamba. kanga. Hivyo kikoa cha maana kinaweza kufasiriwa kuwa ni seti yeyote ile ya misamiati ambayo memba wake wanahusiana kiwima na kimlalo. mpira wa mikono. mpira wa kikapu. Baada ya kujadili maana ya vikoa vya maana. Nguo za wanawake: sketi. Mifano ya vikoa vya maana nikama vile. na mlalo ni namna maneno yanavyoweza kuvutana na maneno mengine yanayoelekeana nayo na kuleta maana. maneno na sentensi. wanaendelea kusema kuwa maana hushughulikiwa katika viwango vyote vya lugha kama vile sauti. Hivyo tunaona kuwa vipengele muhimu katika lugha ya binadamu ni maana kwa sababu huweza kufanikisha suala la mawasiliano na upashanaji wa habari(ujumbe). Vikoa vya maana humsaidia mwanaisimu kutambua sifa za maana mbalimbali zinazohusiana kimaana kwani huwezi kuweka neno fulani katika kikoa fulani bila . ushairi na riwaya. blauzi. Dirk (2010) anaeleza kuwa vikoa vya maana ni jozi za maneno yenye maana zinazohusiana ambazo maana zake zinategemeana. gauni. mpira wa pete. wanaeleza kuwa kikoa cha maana ni msamiati wa kiufundi katika taaluma ya isimu ambao unaelezea kikundi cha maneno yanayohusiana kimaana. ni vema pia kuangalia maana ya semantiki kabla ya kujadili umuhimu wa vikoa vya maana. na kwa pamoja zinatoa dhana ya kimuundo yenye uhalisia ndani yake. mpira wa meza. “Nguo”: ambapo hujumuisha nguo za wanawake na nguo za wanaume. Huonesha uhusiano wa maneno yenye sifa sawa au zinazoelekeana kimaana.159 Wikipedia. sidiria. Umuhimu wa vikoa vya maana katika semantiki ni kama ufuatao.

spinachi. Kuku. Njiwa. Ilhali ilitakiwa mnunuaji amuulize muhudumu kwa kutaja jina mojamoja lakini yeye ametaja kwa ujumla na jibu limepatikana na ndipo huweza kutaja kikoa kimoja alichokitarajia. Mfano watoto huweza kujifunza rangi mbalimbali hasa nyeusi na nyeupe kwa kupitia vikoa hivyo. Vikoa vya maana vinapotumika katika utungo huo hauwezi kustawisha maana hata kama vitabadilishana nafasi na muda mwingine hupelekea hata maana ya awali kupotea lakini bado utungo utakuwa na maana. (b) chui amekula nyama yote. utungo huwa na maana iliyojitosheleza kisemantiki(kimaana). Vikoa hivyo vinaweza kujitokeza katika mfumo wa kiwima au kiulalo. Mbuni na Kware. yaani huokoa muda baina ya wazungumzaji.160 kujua sifa zinazotawala neno hilo. Hufanya kazi ya kustawisha maana katika tungo au sentensi. Mfano lazima ujue ndege na sifa zake ndipo utaje ndege wanaojenga hicho kikoa kama vile Kanga. kwa mfano badala ya kutaja kitu kimoja kimoja basi unataja kwa ujumla wake endapo vinahusiana mfano. husaidia kumueleza mtu anayejifunza lugha fulani husika ili kujua vitu mbalimbali vilivyowekwa katika makundi husika. Mfano : (a) paka amekula nyama yote. Mfano mtoto au mgeni wa lugha fulani huweza kujifunza dhana mbalimbali kupitia vikoa vya maana. Hurahisisha mawasiliano. Hurahisisha mchakato wa ujifunzaji lugha. Bata. chainizi. mchicha. Maneno yaliyopigiwa mstari yamebadilishana nafasi kiwima lakini maana yake imebaki kama ilivyo na sentensi zimejitosheleza. ukienda sokoni utauliza “una mboga za majani” utajibiwa kuwa kuna. (c) simba amekula nyama yote. . figili na matembele.

akimnukuu Wiegand anaeleza kuwa leksikografia ni shughuli au kazi ya kisanaa inayojishughulisha na utunzi wa kamusi. kemia. Mdee (2010). Husaidia kuonesha umbo la wingi ambalo lina umuhimu kisemantiki hasahasa katika upatanisho wa kisarufi kwa mfano badala ya kusema ‘kikoa cha tunda” tunasema “kikoa cha matunda” “mnyama. -kamusi ya wanyama -Kamusi ya mavazi -Kamusi ya tiba ya magonjwa -Kamusi za misuko ya nywele -Kamusi za vyakula Kikoa kimoja husaidia kujua na kufafanua vikoa vidogo vilivyomo ndani ya vikoa vikubwa mfano kikoa cha vyakula: ugali. wanyama wanakimbia badala ya kusema wanyama anakimbia. fizikia. Na kamusi ni kipengele cha kisemantiki kwa kuwa hutoa maneno yenye maana kwa watumiaji wa lugha na maneno hayo ndiyo vikoa vyenyewe vya maneno vyenye maana ambazo muda mwingine maana zake zaweza kuwa tofauti hatakama vikoa hivyo vinakuwa na maumbo sawa ya maneno. Mfano kuna kikoa cha masomo ya sayansi.161 Hufanikisha shughuli za utunzi wa leksikografia. Vikoa vya maana vina sifa ya kuwa na maana ya kileksimu na kufanya kikoa kimoja kichanuze zaidi na kuweza kupata maneno mengine yenye maana kisemantiki. kilimo. ndizi. Mifano ya kamusi zenye vikoa vya maana ni kama vile. Leksikografia hiyo hujishughulisha na ukusanyajin wa misamiati mbalimbali ya lugha na ndiyo inayosaidia kutungiwa kamusi.wanyama” “mmea. Kikoa cha biolojia huweza hufasiliwa kuwa ni somo la kisayansi linalohusiana na viumbe hai . biolojia.mimea” hivyo basi vikoa hivyo vikitumika kwenye sentensi huwa matunda yameiva badala ya kusema Tunda yameiva. viazi. ambapo kisemantiki humsaidia mtumiaji wa lugha kuteua kikoa mahususi kwa ajili ya matumizi yake kwa wakati huo.

wanyama mimea na vinginevyo haviewezi kuwa na idadi maalum kwa kuwa vikoa vyake huweza kujitokeza kutegemeana na mazingira. Mfano: ndege kama mnyama. Changamoto ya vikoa vya maana katika kuelezea maana ya maana. Nyanya kama kiungo na nyanya kama mboga. Kuna baadhi ya vikoa ni changamani. Hakuna nadharia ya jumla inayohusika na upangaji wa vikoa hivi. hii ni kutokana na kwamba baadhi ya vikoa vya maana vinawakilisha dhana zaidi ya moja na hivyo kumfanya mtumiaji wa lugha apate utata wakati wa uainishaji wake. Hivyo basi vikoa hivi vya maana huweza kumchanganya mwanasemantiki na kushindwa kupata maana halisi. Baadhi ya vikoa vya maana vinauhusiano wa karibu kiasi kwamba vinaweza kumchanganya mtu katika kutofautisha dhana mbili mfano Chui na Duma. Mbwa na Mbwa mwitu. na ndege kama kifaa cha usafiri. hii ni kutokana na ukweli kwamba vikoa kama vile vya siku za wiki . Vikoa vya matunda. hii hutokea pale ambapo dhana moja mahususi huwa na . Hivyo tunaona kuwa kikoa cha biolojia kimechanuza zaidi na kuleta maana ya kikoa hicho. hii inatokana na ukweli kwamba dhana hizi zipo vichwani mwa watu na kuandikwa kutokana na matumizi yake kimaana Vilevile uainishaji unahitaji umakini zaidi katika upangaji wa vikoa kwani kuna uchomozi wa vikoa vingine. pia mbuzi kama mnyama na mbuzi kama kifaa. Kuna baadhi ya vikoa havina idadi maalumu na vingine vina idadi maalumu.162 na visivyo hai. Wanajamii watatoa majina ya vikoa hivyo baada ya aina fulani kutokea katika jamii yake na hivyo kuacha vionekani kutokuwa na idadi maalumu. Kuku na Kware. idadi ya miezi ya mwaka na siku katika mwezi huwa na idadi maalumu lakini vikoa vya maana vingine havina idadi maalumu mfano vikoa vya matunda. wanyama. mimea.

G (2010) Theories of Lexico Semantics. ambapo ndani ya kikoa cha wanawake tunapata bibi kizee. mama. Mvulana. J na Karanja. matoki. P (2004) Misingi ya Sarufi ya Kiswahili. mkono wa tembo. hii inamaana kuwa kila utamaduni fulani huweza kuwa na vikoa vitumikavyo katika mazungumzo yao ambavyo vinaweza kutofautiana na utamaduni wa jamii nyingine kutokana na aina na idadi ya vitu hivyo katika jamii fulani. haradoni. msichana. majivu. MAREJEO Brinton L. Vikoa vya maana hutofautiana kutokana na eneo na utamaduni. Pia kikoa cha mwanaume tunapata babu. Mfano kikoa cha ndizi katika utamaduni wa Wanyakyusa Tukuyu Mbeya kuna vikoa vya majina ya ndizi kama vile. shangazi. shubili. A Linguistic intro Illustrated Edition. Dirk. Hivyo tunaona kuwa vikoa vya maana katika jamii ya wanyakyusa na wahaya hutofautiana. J (2000) The Structure of Modern English. Hivyo tunaweza kusema kuwa japokuwa kunachangamoto zinazokabili vikoa vya maana lakini vikoa hivyo vina umuhimu au mchango mkubwa katika kuendeleza taaluma ya semantiki kwa sababu wanasemantiki hufanya uteuzi mzuri wa maneno yenye maana kutoka akilini na kuyatumia katika mazungumzo na hivyo kufanya suala la mawasiliano liendelee kufanikiwa zaidi. Phoenix Publishers: Nairobi. malinda. Habwe. mjomba.163 dhana ndogondogo ndani yake ambazo nazo huweza kusimama peke yake mfano kikoa cha binadamu tunapata wanaume na wanawake. Oxford University Press: New York. . John Benjamini Publishing company. kaambani na ndyali lakini katika jamii ya Wahaya huko Bukoba kuna vikoa vya majina ya ndizi kama vile.

lugha ni mfumo wa sauti za nasibu ambazo zimebuniwa na jamii kwa madhumuni ya mawasiliano kati yao. Ferdinand de Saussure na Noam Chomsky kuhusiana na sauti za lugha ya mwanadamu umetusogeza mbele katika kuekewa na kupata maarifa zaidi juu ya sauti za lugha ya binadamu. Tukianza na dhana ya lugha: dhana hii imejadiliwa na wataalam mbalimbali kama ifuatavyo.J. Kabla ya kuchambua kwa kina kuhusu mchango wa wataalamu hawa ni vema kufafanua baadhi ya dhana muhimi ili kupata uelewa zaidi juu ya lugha ni nini na maana ya sauti za lugha za binadamu. anasema kuwa. kwani wote wanakubaliana kwamba lugha ni mfumo wa sauti za nasibu zenye maana zilizokubaliwa na jamii fulani ili zitumike katika mawasiliano miongoni mwao. Mfumo huu hutumia ishara ambazo hutolewa kwa hiari.S.Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili: Dar es Salaam. Massamba (2009) anaeleza kuwa.164 Mdee. Mambo muhimi yanayopatikana katika fasili hii ni pamoja na mfumo wa nasibu. Vilevile Habwe na Karanja (2007) wanasema kuwa. Naye Mgullu (1999) akimnukuu Sapir (1921). na hutumiwa na binadamu. maono na mahitaji. SAUTI ZA LUGHA ZA BINADAMU Mchango wa Jan Baudouin de Courtenay. kwa lengo la mawasiliano. lugha ni mfumo wa sauti nasibu na ishara za kisarufi ambazo kwazo watu wa jamii fulani ya lugha huwasiliana na kupokezana utamaduni wao. Wataalamu hawa wanaonekana kufanana katika kuelezea maana ya lugha. (2010) Nadharia na Historia ya Leksikografia. lugha mfumo ambao mwanadamu hujifunza ili autumie kuwasilishia mawazo. . wenye maana.

Wao wanadai kuwa kuna uunganishaji wa sauti kuunda silabi au mofimu. Kwa mujibu wa Jones kama alivyonukuliwa na Massamba (ameshatajwa) anadai kuwa de Courtenay alianza kushughulikia nadharia ya fonimu na mabadiliko ya kifonetiki mwaka 1868. Sauti hizo katika lugha za binadamu kwa ujumla huitwa foni na zile za lugha mahususi huitwa fonimu. Naye Massamba (kishatajwa) anaeleza kuwa sauti lugha kwa maana ya sauti ya lugha ni sauti yoyote itumikayo katika mfumo wa lugha ya mwanadamu. Mtazamo wa wataalam walioorodheshwa hapo juu wanatofautiana katika kuelezea sauti za lugha ya binadamu. Hii ina maana kuwa sauti za lugha ya binadamu ama zinaweza kufanana sana au kwa kiasi fulani na pia zinaweza zikasigana sana au kwa kiasi fulani tu. Pia Massamba na wenzake (2004) wanasema kuwa sauti za lugha ni sauti zenye kubeba maana na ambazo hutumiwa na jamii fulani ya watu kwa madhumuni ya mawasiliano kati yao. ufuatao ni ufafanuzi wa maana za sauti za lugha kwa mujibu wa wataalamu mbalimbali. bali alitumia .165 Baada ya kuangalia maana ya lugha kutokana na wataalamu mbalimbali. Hata hivyo de Courtenay hakutumia istilahi za foni na fonimu kama zinavyotajwa sasa. wanasema sauti za lugha ni zile sauti zinazosaidia kujenga tungo zenye maana katika lugha. Katika nadharia yake ya fonimu na mabadiliko ya kifonetiki alidai kuwa sauti za lugha ya mwanadamu ni za aina mbili yaani foni na fonimu. Kwa kuanza na Jan Boudouin de Courtenay: Huyu ni mtaalamu aliyezaliwa mwaka 1845 huko Radzymin nchini Poland. uunganisha wa mofimu kuunda maneno na maneno kuunda tungo kubwa zaidi (sentensi). Habwe na Karanja (wameshatajwa). Lengo kubwa la de Courtenay lilikuwa ni kutaka kueleza tofauti kati ya fonimu na ala sauti. Massamba na wenzake wameonekana kuwaunga mkono Habwe na Karanja kwa kueleza namna sauti za lugha zinavyofuata mihimili katika kujenga tungo zenye maana katika lugha.

“fonimu ni dhana ya kisaikolojia. Kitaja au kiashiria ni umbo fulani la kusema au kuandikwa ambalo huwakilisha dhana fulani. Ni kipande sauti ambacho picha yake huwa akilini mwa mtu ambaye hukusudia aitoe wakati anapoongea. Huyu ni Mswisi ambaye alizaliwa mwaka 1857 huko Geneva. Dai lake la msingi ni kwamba alama inategemea vitu viwili yaani kitaja (kiashiria) na kitajwa (kiashiriwa). zinahusu kumwelewa binadamu pamoja na akili zake na namna anavyofikiri katika akili yake. yaani sauti za lugha. Anapoeleza kitajwa au kiashiria ni kitu chenyewe kilichopo katika . Anadai kuwa mara nyingi binadamu hupokea kinachotamkwa na kufasiliwa. Na kuhusu fonimu alisema kuwa. yaani ni mfumo wa alama kwa namna ya kiufundi tu.166 istilahi za “anthrop phonic” kwa maana ya foni. Umbo hilo la kusemwa au kuandikwa ni kitamkwa au sauti ya lugha ya kusemwa na binadamu. “fonimu ni tukio la akilini ambalo huwa na nia ya mzungumzaji au jinsi msikilizaji anavyomwelewa mzungumzaji au vyote viwili kwa pamoja. Hujulikana kama baba wa Isimu mamboleo (Muundo). Anaendelea kueleza kuwa. Moja kati ya mchango wake mkubwa katika taaluma hii ya Isimu ni kwamba aliweza kutofautisha mfumo lugha ambao ni ‘Langue’ na utendaji ambao ndio ‘Parole’. foni zipo karibu sana na taaluma ya kumwelewa binadamu pamoja na ala sauti zake ambazo kwa hakika hutofautiana sana na za wanyama wengine.” Anaendelea kusema kuwa. Katika dhana ya kwanza yaani Langue kama mfumo wa lugha mahususi anaueleza kuwa ni uwezo alionao mzungumzaji wa lugha mahususi na kuzungumza na kuelewa matamshi ya mzungumzaji mwingine wa lugha hiyo hiyo. De Courtenay kama alivyonukiliwa na Mgullu (1999) anadai kuwa. Kitaja na kitajwa alizieleza kama alama za kiisimu.” Mtalaam mwingine ni Ferdinand de Saussure (1857-1913). Ni sehemu ya lugha inayowakisha maarifa kati ya sauti na alama. yaani sauti za kutamkwa tu na “psycho phonetics” kwa maana ya fonimu.

kwa mfano: Kiashiriwa: “kiti” . Kiashiriwa Mchoro unaonesha kwa mstari uliokatika (……………. Huyu ni mwanaisimu wa Kimarekani anayevuma sana kwa mchango wake katika taaluma ya Isimu kwa ujumla... uhusiano uliopo ni wa kinasibu tu. hakuna uhusiano wowote uliopo kati ya kitaja na kitajwa. Hili ni tendo la mtu binafsi. Hapa tunasema kuwa kitu kinachotajwa kinaweza kuwa ni kilekile lakini kila lugha inaweza kuwa na kiashiria chake cha kukitaja. Ferdinand de Saussure alionesha uhusiano huu katika mchoro kama ufuatao.167 ulimwengu halisi wa vitu na dhana ambacho huwakilishwa na kiashiria fulani.) kuwa uhusiano kati ya kiashiria na kiashiriwa si wa moja kwa moja. kwa kiswahili ni "kiti" lakini kwa kiingereza ni "chair " Hivyo ili mawasiliano yafanyike mfumo wa ishara lazima ufahamike na ukubaliwe na wanajamii wote. Anaendelea kusema kuwa. Mtaalamu wa tatu ni Noam Chomsky. . Dhana (dhahania) Kiashiria .…………………. Katika dhana ya pili ya ‘Parole’ yaani utendaji anadai kuwa ni ule usemaji wenyewe wa lugha ambao hufanywa na kila mtu. Mtu binafsi aghalabu atazingatia mfumo lugha ili aweze kuzungumza kwa usahihi kadiri anavyoweza. Dhana za umilisi (competence) na utendaji (performance) zimemfanya awe maarufu ulimwenguni kote. De Saussure anatumia istilahi za “signify” (kitajwa) na “significant” (kitaja).

mitazamo ya wataalamu hawa inakaribiana kuhusu sauti za lugha ya mwanadamu.168 Chomsky anadai kuwa mtu anapojifunza lugha huanzia na umilisi. Jan Boudouin de Courtenay na Noam Chomsky wanaona fonimu ni tukio la kisaikolojia kwani zipo kichwani mwa mzungumzaji wa lugha. Hii ndio sababu inayowafanya waelewane katika mazungumzo yao. Hivyo tunaweza kusema kuwa. Utendi ni udhihirishaji wa maarifa ya mtumiaji wa lugha. Langue na umilisi zinahusu maarifa ya lugha na parole na utenzi zinahusu udhihirishaji wa maarifa hayo. Wataalamu hawa wamefungua njia kwetu sisi wanataaluma pamoja na wataalamu wengine kuendelea kuchunguza taaluma hii ya sauti za lugha ya mwanadamu kwa kina. Nairobi. . (2007). (2009). Pia Ferdinand de Saussure anatumia istilahi za langue na parole zinazokaribiana na istilahi za utendi na umilisi zilizotumiwa na Noam Chomsky.TUKI. Massamba.B. Katika sauti za lugha ya mwanadamu anazungumzia fonimu kwa mtazamo wa kisaikolojia. Msingi ya sarufi ya Kiswahili. hivyo zipo kichwani mwa mzungumzaji wa lugha. Marejeo. ambapo anadai kuwa fonimu ni tukio la kisaikolojia. Anaendelea kusema kuwa kwa kiasi kikubwa umilisi (ujuzi) wanaokuwa nao wazawa wa lugha moja hufanana. Kwa maana hii umilisi ni msimbo (code) uliopo akilini mwa mtu ambao hutumiwa wakati wote mtu anapoongea. umilisi ni ule ujuzi wa lugha ambao wazawa wa lugha fulani huwa wanao. Habwe. Mzungumzaji anasema kile anachotaka kusema na msikilizaji anaelewa kile kilichosemwa na mzungumzaji . J na Peter K. D. Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha. Ujuzi huu ndio huwawezesha wazawa hawa kuzielewa na pia kuzitunga sentensi zote sahihi katika lugha yao pamoja na zile ambazo hawajawahi kuzisikia.P. Phoenix Publishers. Dar es Salaam.

Massamba na wenzake (2004) wanaeleza ukweli huu kwamba: Fonetiki na fonolojia ni matawi mawili tofauti ya isimu lakini yenye kuhusiana sana. R. Tuanze na fonetiki.S. Uhusiano wa matawi haya unatokana na ukweli kwamba yote mawiliyanajihusisha na uchunguzi na uchambuzi unaohusu sauti za lugha za binadamu. East Africa: Oxford University Press na Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili. (2004). Kipashio cha msingi cha uchambuzi wa kifonetiki ni foni. usafirishaji. Fonolojia na Mofolojia ya Kiswahili. utamkaji. CHARLES TIMOTHEO Taaluma ya fonolojia haiwezi kukamilika. Fonetikini Nini? Tunaweza kueleza kuwa Fonetiki ni tawi la isimu linalochunguza sauti za kutamkwa na binadamu ambazo huweza kutumika katika lugha asilia. Nairobi. Wanafonetiki hudai . Hii nikutokana na ukweli kuwa kuna uhusiano kati ya fonolojia na fonetiki. foni ni nyingi sana na hazina maana yoyote. Massamba na wenzake (kashatajwa) wanafasili fonetiki kuwa ni tawi la isimu linalohusika na uchunguzi na uchambuzi wa taratibu za utoaji. Ltd. (1999). Hivyo basi.169 Mgullu. Kamusi ya Kiswahili Sanifu. Longhorn publishers. jitihada za kufasili dhana ya fonolojia inaelekea kuwa nyepesi. Mtalaa wa isimu: Fonetiki. (TUKI) Je wajua Fonetiki na Fonoloji upo uhusiano wa karibu?. usikilizaji na ufasili wa sauti za lugha za binadamu kwa ujumla. Kutokana na ukweli huu. kinachochunguzwa katika fonetiki ni (maumbo mbalimbali ya sauti zinazoweza kutolewa na alasauti za binadamu. na hata kueleweka iwapo hakuna linalosemwa kuhusuiana na taaluma ya fonetiki. dhana hizi mbili zinapofasiliwa kwa mlinganyo. Foni ni sauti yoyote inayotamkwa na binadamu na inayoweza kutumika katika lugha fulani. TUKI. Wanasisitiza kwamba. (Toleo la Pili).

Fonetiki huchunguza jinsi sauti za lugha zinavyotamkwa kwa kutumia alasauti. anaenda mbele zaidi na . nafonetiki masikizi. Mtazamo wa kwanza ni ule unaodai kuwepo matawi matatu. Sauti chache zinazoteuliwa na lugha mahususi kutoka katika bohari la sauti huitwa fonimu. wapo wanaisimu wanaoelekea kukubaliana kuwa kuna fonetiki ya lugha mahususi pia. Inapolinganishwa na fonetiki. Massamba (1996) licha ya kufasili kuwa fonolojia ni taaluma ya isimu inayochunguza mfumo wa sauti za lugha mahususi. Je fonolojia ni nini? Wanaisimu wanakubaliana kuwa Fonolojia ni taaluma ya isimu inayochunguza mifumo ya sauti za kutamkwa zinazotumika katika lugha asilia mahususi za binadamu. n. fonetiki akustika. Mathalani. Mtazamo wa kuwepo matawi matatu ni pamoja na fonetiki matamshi. Hususani. Na fonetiki tibamatamshi ni tawi jipya lililozuka mwanzoni mwa karne hii. na fonetiki ya lugha mahususi. hususani uhusiano uliopo baina ya neva za sikio na za ubongo. huchunguza namna na mahali pa kutamkia sauti husika. Ama kuhusu matawi ya Fonetiki. inasisitizwa kuwa fonolojia ni tawi la isimu linalochunguza mifumo ya sauti za lugha mahususi tu. Fonetiki akustika huchunguza jinsi mawimbi ya sauti yanavyosafiri kutoka katika kinywa cha mtamkaji hadi kufika katika sikio la msikilizaji. Mtazamo wa kuwepo matawi manne ni hayo hapo juu ukijumuisha na tawi la fonetiki tibamatamshi. Hata hivyo. Ni tawi linalojaribu kutumia mbinu za kitabibu kuchunguza matatizo na namna ya kuyatatua. na kuna fonolojia ya jumla. ipo mitazamo miwili tofauti kuhusiana na matawi ya fonetiki.170 kuwa foni zimo katika bohari la sauti ambalo kila lugha huchota sauti chache tu ambazo hutumika katika lugha mahususi.k. na mtazamo wa pili ni ule niunaodai kuwepo matawi manne. Fonetiki masikizi hujihusisha na mchakato wa ufasili wa sauti za lugha. ambalo huchunguza matatizo ya utamkaji ambayo binadamu huweza kuzaliwa nayo au kuyapata baada ya kuzaliwa. Kiingereza. kama vile sauti za kiswahili.

. na fonolojia ya Kibena fonolojia ya kikuria na kadhalika. hata hivyo tutakuwa wafuasi wa mtazamo unaoona kuwa fonolojia ni tawi la isimu linaloshughulikia mfumo wa sauti za lugha mahususi. Sauti ambayo huweza kubadilishwa nafasi yake katika neno lakini maana ikabaki ileile huitwa alofoni. Ni kipashio kidogo kabisa cha kifonolojia kinachoweza kubadili maana ya neno. Mitazamo juu ya Dhana ya Fonimu. Foni chache zilizoteuliwa kutoka katika bohari la sauti ili zitumike kwenye mfumo wa sauti za lugha mahususi ndiyo fonimu. fonolojia ya Kiingereza.171 kudai kuwa fonolojia inaweza kuchunguza sauti kwa ujumla wake bila kuzihusisha na lugha mahususi. fonimu ni chache ikilinganishwa na foni. Katika mhadhara huu. Mfano: Fedha na feza. kwa kuwa inaweza kubadili maana ya neno inapobadilishwa nafasi katika neno husika. fonolojia ya Kiswahili. Hivyo basi. Fonimu. Alofoni ni kipashio cha kifonolojia kinachotaja hali ambapo fonimu moja hutamkwa na kuandikwa tofautitofauti bila kubadili maana ya neno. Heri na kheri Kwa kifupi. fonimu ina maana. hivyo tuna kwa mfano. na fonolojia kama sehemu ya nadharia ya jumla ya lugha ya binadamu inayohusika na tabia za jumla za mfumo wa sauti za lugha asili za binadamu. fonolojia ya Kiha. alofoni ni matamshi tofautitofauti ya fonimu [sauti] moja. Kiarabu kina fonimu ishirini na nane (28). Kifaransa kina fonimu thelathini na tatu (33) na Kiingereza kina fonimu arobaini na nne (44). Mathalani. Kipashio cha msingi cha fonolojia ni fonimu. Sasa na thatha. ambayo ni fonolojia kama tawi dogo la isimu linalochunguza mfumo na ruwaza za sauti za lugh mahususi ya binadamu. fonolojia ya Kihehe. Pia wapo wanaisimu wengine wanadokeza msimamo kama wa massamba wanapodai kwamba fonolojia inaweza kuchunguzwa kwa mitazamo miwili tofauti. Kiswahili kina fonimu thelathini (30). Hivyo. Idadi ya fonimu za lugha hutofautiana kati ya lugha moja na nyingine.

( b ) Fonetiki ni tukio la Kifonetiki. Mwanzilishi wa mtazamo huu ni Nikolai Trubetzkoy. sauti hizo huwa na sifa muhimu za kifonetiki zinazofanana. ( c ) Fonimu ni Fonolojia. yaani kisaikolojia tu. mwanzilishi wake akiwa ni Noam Chomsky. yaani fonimu huwa na maana pale tuinapokuwa katika mfumo mahususi. Ambaye anaiona fonimu kuwa ni (umbo) halisi linalojibainisha kwa sifa zake bainifu. Anadai kuwa fonimu huwakilisha umbo halisi la kifonetiki na inapotokea kukawa na fungu la sauti katika fonimu moja. Kinachotofautiana ni jinsi ya kudhihirisha (kutamka) fonimu hizo. athari za mazingira. ambapo huaminika kuwa fonimu ni kipashio cha kimfumo. mitazamo mitatu ifuatayo ndiyo hujulikana zaidi. Huu ni mtazamo wa kidhanifu. fonimu ni dhana iliyo katika akili ya mzungumzaji wa lugha. Anadai kuwa maarifa haya ya fonimu hufanana kwa kiasi kikubwa miongoni mwa wazungumzaji wa lugha moja husika. Wafuasi wa mtazamo huu wanaongozwa na Daniel James. ( a ) Fonimu ni tukio la Kisaikolojia. Matatizo hayo ni kama vile uchovu. yaani utendaji (performance). ulevi na maradhi na kadhalika . Kwa mujibu wa mtazamo huu. Mtazamo huu unadai kuwa kila mzungumzaji wa lugha ana maarifa bubu ya idadi na jinsi ya kutamka fonimu za lugha yake Chomsky anayaita maarifa haya kuwa ni umilisi (competence). fonimu hubaki kuwa tukio la kiakili. Chomsky anabainisha kuwa kuna uwezekano mkubwa wa kuhitilafiana baina ya umilisi na utendi kutokana na matatizo mbalimbali ambayo mzungumzaji hukabiliana nayo. Yeye huamini kuwa fonimu ni dhana ya kiuamilifu na uamilifu huu hujitokeza tu fonimu husika inapokuwa katika .172 Juhudi za kufasili dhana ya fonimu zilizofanywa na wanaisimu mbalimbali zimezua mitazamo mbalimbali ya namna ya kuchambua dhana hii. Hadi sasa. Hivyo kutoka na hali hii. Huu ni mtazamo uliokuzwa na kutetewa na wanasarufi geuzi-zalishi. ulemavu wa viungo vya matamshi (alasauti za lugha).

Kipashio cha msinginifoni Kipashio cha msinginifonimu. FONI FONIMU Hazimamaana Zinamaana Zipopekepeke Zimokatikamfumo Nyingi Chache Huwezakujitokezakamaalofoni Zinaponukuliwa. Huchunguzasautipekepeke Huchunguzasautikatikamfumo. Huchunguzasautikwaujumla Huchunguzasautizalughamahususi. Mtazamo huu hutumia jozi sahihi kudhihirisha dai lake. kama Kiswahili. “[ ]” hutumika alamayamabanomshazari. Mtazamo huu hujulikana kuwa ni wa kifonolojia. Tofauti yaFoninaFonimu.173 mfumo wa sauti wa lugha husika. mabano. Na kwa hakika. Mathalani. alama ya Zinaponukuliwa. mawazo haya ndiyo yaliyoshika mzizi zaidi katika taaluma ya fonolojia na ndiyo inayofunzwa hivi sasa katika sehemu nyingi ulimwenguni. maneno baba na bata yana maana tofauti kwa sababu ya tofauti ya fonimu /b/ na /t/. Kwa mujibu wa mtazamo huu. Tunaweza kuonyesha uhusiano huo hapa kati ya Fonetiki na Fonolojia FONETIKI FONOLOJIA HuchungasautizakutamkwanaBin HuchunguzasautizakutamkwanaBin adamu adamu Ni pana {huchunguzasautinyingi} Ni finyu {huchunguzasautichachetu} Ni kongwe. naKinyeramba. “/ /” hutumika . Ni changa. fonimu ni kipashio kinachobainisha maana ya neno.

Miundo maneno (Sintaksia) na umbo maana (Semantiki). Massamba na wenzake (1999) wanafafanua kuwa sarufi mapokeo ni sarufi elekeziilisisitiza usahihi wa lugha kwa kuonyesha sheria ambazo hazina budi . Hivyo tunaweza kufasili sarufi kuwa ni kanuni. sheria na taratibu zinazotawala lugha katika viwango vyote vya lugha yaani kiwango cha fonolojia. Massamba na wenzake (1999) pia wameeleza kuwa sarufi inahusu kanuni. Dhana ya sarufi imefasiliwa na wataalamu mbalimbali huku kila mmoja akitoa fasili yake. sheria au taratibu zinazotawala kila kimoja kati ya viwango vinne vya lugha ambavyo ni umbosauti (Fonolojia). vipengele hivyo ni kama vile kanuni na vipengele vya lugha. umbo neno (Mofolojia). mofolojia. ambayo ilionekana kutokuwa na msimamo wakisayansi katika kuelezea lugha bali zilikuwa na mwelekeo wa kifalsafa. (YA KALE) WANAZUONI WALIVYOCHANGIA KATIKA MAENDELEO YA SARUFI ULIMWENGUNI. Khamisi na Kiango (2002) wanaeleza kuwa sarufi mapokeo ni sarufi ya kale ambayo ilijitokeza kuanzia karne ya 5KK.174 SARUFI MAPOKEO. CHARLES TIMOTHEO. Katika fasili hizi juu ya dhana ya sarufi wataalamu hawa kila mmoja amejaribu kugusa baadhi ya vipengele katika fasili zao. TUKI (2004) sarufi ni kanuni za lugha zinazotumika ili kupata ufasaha wa usanifu katika lugha. Massamba (2004) yeye anaeleza kuwa sarufi ni taaluma ya lugha inayohusu uchunguzi na uchanganuzi wa kanuni za n vipengele mbalimbali vya lugha. wataalamu hao waliofasili dhana hii ni kama wafuatao. sintaksia na semantiki. Kabla ya kueleza mcango wa wanamapokeo ni vema kueleza maana ya sarufi.

sarufi hii ni taaluma ambayo imekuwepo kwa muda wa karne nyingi na kuelezwa na wataalamu mbalimbali wa kale kama wafuatao. ikitazamwa katika mwelekeo wa kimapokeo. Waandishi wengi walichukulia moja kwa moja kwamba taratibu zilizokuwa zikitumika katika kuainisha au kuchambua sarufi za lugha hiyo ambazo ndizo zilizokuwa sawa na ndizo zilizostahili kutumiwa katika uchambuzi na uainishaji wa lugha yeyote duniani. kufanya muundo fulani wa sentensi usemeonekana kuwa sahihi. hivyo basi waliamini kuwa nomino za lugha zote duniani zilikuwa na maumbo ya umoja na wingi. kwa kuwa lugha ya kilatini zilikuwa na nomino za umoja na wingi. Panin. alizigawa sauti hizo katika vokali na konsonanti na neno kama vile majina na vitenzi. Hiyo ndiyo sababu sarufi za lugha nyingine zilizoandikwa hapo zamani zilifuata taratibu na muundo wa sarufi ya Kilatini. Kwa mfano sarufi mapokeo ingekubali sentensi (a) mpaka (c) na kuzikataa (d) mpaka (f) hapa chini. mathalani. Sarufi hizo za kimapokeo zilikuwa zikisisitiza jinsi ambavyo lugha haikupaswa kuwa.175 kufuatwa. au sheria ambazo hazina budi kufuatwa ili kufanya matamshi ya neno fulani yakubalike kuwa ndio sahihi. Sarufi ya kimapokeo ni sarufi kama ilivyokuwa ikichambuliwa kwa kutumia mtazamo na mbinu za kimapokeo. (a) (b) (c) (d) (e) (f) Kalamu hii ni yangu Kiti hiki ni chetu Mtoto huyu ni wenu Kalamu hii ni ya mimi Kiti hiki ni cha sisi Mtoto huyu ni wa nyinyi Pia wanasarufi mapokeo waliamini kuwa lugha ya Kilatini ilikuwa ni bora kwa kuwa lugha hii ilikuwa imeenea zaidi. Utafiti huu ulifanywa huko india ya kale katika karne ya 5. . Kwa mfano umoja na wingi. huyu ni mwanasarufi mapokeo ambaye anakumbukwa kwa kuainisha sauti za lugha ya kisansikriti katika karne ya 5.

ambaye aligundua mambo mawili ambayo ni tofauti kati ya nomino na kivumishi. Makundi haya aliyaita kiarifu.katika falsafa sentensi iliundwa na Kiima na Kiarifu. (a) Mama anapika ugali (b) Mama analima shamba Katika mifano hii “Baba” na “Mama” ni kiima na sehemu ya sentensi anapika ugali na analima shamba ni kiarifu. Pamoja na udhaifu huu Plato amechangia sana katika dhana ya kiima na kiarifu katika lugha nyingi duniani. Pia aliangalia upatanisho. Kwa mfano Kiswahili. (a)Alinunua saa (b)Alikimbia sana. hivyo sentensi ilitawaliwa na kanuni hii. S = KM + KF Ukweli huu haukuwa na mashiko zaidi kwani lugha mara nyingi zilionyesha sulubu tofauti tofauti za kuifanya kanuni isifanye kazi. Plato. maelezo ya sentensi yalitakiwa yaoneshe ukweli wa falsafa ya Kiima na Kiarifu. Ni mwanasarufi mapokeo wa karne ya 4. makundi hayo ni nomino na tendo. Mfano.176 Kimsingi Panin alichangia sana katika maendeleo ya sarufi ulimwenguni kwani kategoria za maneno ambazo aliziainisha kama vile majina na vitenzi bado zinatumika katika lugha nyingi duniani ikiwemo Kiswahili. kabla ya . Donates. naye pia alichangia kwa kuigawa sentensi katika makundi mawili makuu. Yeye aliamini nomino ni maneno yaliyoweza kufanya kazi ya kiima na tendo ni maneno yenye kueleza matendo au sifa za kiima. Mchango wake mkubwa katika dunia yetu ya lugha. Sentensi haikuwa kamili kama haikudhihilisha vitu hivyo yaani kiima na kiarifu. huyu ni mwanamapokeo mwingine. utawala na mrejeo sawa katika sarufi.

Aliainisha Kiungo kuwa ni neno lolote ambalo sio Nomino wala Tendo. Mfano (a) What is he doing? (swali) (b) Mariam is reading (maelezo) (c) Come here (amri) Kiswahili: Mfano (a) Mtoto amekula? (swali) (b) Mama ameenda sokoni (maelezo) (c) Kimbia (amri) Aristotle: Pia alichangia kwa kuongeza aina ya maneno ambayo ni kiungo na njeo. Akaongezea njeo kwa kuzingatia kuwa zilibadili umbile na kitenzi cha kigiriki. (a) Mwalimu amekuja? (swali) (b) Mwalimu anfundisha vizuri (maelezo) (c) Njoo hapa mara moja (amri) Udhaifu wake ni kwamba anaainisha sentensi kwa kuzingatia kigezo cha maana bila kuzingatia vigezo vingine kama vile muundo ambapo tunaweza kupata sentensi sahili. Mfano . Kiingereza. changamano na ambatano. Katika uwanja wa kitenzi alitofautisha mtenda na kitenzi na kutofautisha sentensi na vitenzi . Licha ya udhaifu wake dhana yake ya kuainisha sentensi kwa kigezo cha maana bado inatumika katika lugha mbalimbali kama vile.177 hapo aliandika sarufi elekezi na pia aliandika sarufi ya jumla ambayo ilikuwa na mantiki ya lugha zote duniani. Aliainisha aina tatu za sentensi ambazo ni swali. Protagoras: Nae alitoa mchango wake katika sarufi mapokeo kwa kutumia kigezo cha maana. maelezo na amri.

mfano baba na mama. faridi peke. kielezi. Mchango wake mkubwa katika sarufi ya leo dhana za njeo na kiungo bado zinatumika. umbo la ndani na umbo la nje. Pamoja na uainishaji huu aliainisha aina mbili za vitenzi ambavyo ni kitenzi elekezi na si elekezi.178 hivyohivyo. Pia aliipa sentensi maumbo mawili. Udhaifu wake ni kuwa hakuangalia kategoria ya kivumishi katika uainishaji wake ambapo lugha nyingi duniani zina aina hii ya maneno. kiungo ni kiunganishi ambacho kinaunganisha neno na neno. na kibadala.kitenzi. Dionysius Thrax: Yeye alitenga aina nane za maneno katika lugha ya kigiriki.aliona kuwa neno ndio mwanzo na maelezo ya kisarufi na sentensi kuwa ndio kikomo cha maelezo ya sarufi. -Mama anapika (wakati ujao) -Mvua itanyesha (wakati ujao) -Mwalimu alikuja (wakati uliopita) Mifano hii inapatikana katika lugha ya kiswahili. Mtoto amelalia (elekezi) kwa sababu kitenzi hiki kinahitaji maelezo zaidi ili msikilizaji apate maana iliyokusudiwa. maneno hayo ni kama vile nomino. Kwake umbo la ndani ndio lenye kufafanua maana ya sentensi na umbo la nje linatokana na mageuzo ya umbo la ndani. Mfano katika kiswahili. na njeo ni dhana inayoonyesha wakati katika tungo. Juma amelala (si elekezi) kwa sababu kitenzi hiki hakihitaji maelezo zaidi. kiungo. Mfano. pia dhana ya uelekezi na si elekezi hujitokeza katika sarufi ya kiswahili. kihusishi. .kibainishi. Mfano. Udhaifu wake ni kuwa aliainisha njeo kwa kuzingatia lugha ya kigirikibila kuangalia lugha zingine duniani mfano lugha za kibantu na lugha za kihindi.

M-toto a-na-pik-a (viambishi) Pika. Anasifika kwa kutenga viambishi na minyumbuliko katika maumbo ya maneno. Udhaifu wake ni kwamba alijikita sana katika minyumbuliko zaidi kuliko dhana nyingine kama vile uambatizi. Ubora wake ni kuwa dhana ya viambishi na mnyumbuliko bado zinatumika katika sarufi ya kiswahili. Mfano. Alitafriri msamiati wa sarufi ya kigiriki na kuitumia kuelezea lugha ya kilatini. yeye alitunga vitabu kumi na nane. Licha ya udhaifu wake kimsingi maelezo yake ya uhusiano yalijenga misingi ya ufafanuzi na maana ya miundo ya lugha. pikika (mnyambuliko) Priscian: Ni mtaalamu aliyekuwa mashuhuri kuliko wote. Mfano. . hasa kati ya kitenzi na nomino na kati ya maneno haya na maneno mengine ambapo lugha nyingi duniani zinaangalia mahusiano ya karibu ya dhana hizi mbili yaani nomino na kitenzi. Pia dhana ya umbo la nje na la ndani linajitokeza katika lugha ya kiswahili. Varro: Ni mmoja ya wanasarufi mashuhuri kabisa wa wakati huo. Juma amempiga mtoto (umbo la nje) Mtoto amepigwa na Juma (umbo la ndani) Apollonius: Mtaalamu huyu anaelezea uhusiano kati ya nomino. pikia.179 Licha ya udhaifu huu lakini kimsingi aina hizi alizoziainisha zinatumika katika lugha nyingi dunianiikiwemo lugha ya kiswahili. Udhaifu wa hoja za mtaalamu huu ni kuwa alijikita zaidi katika kuangalia uhusiano kati ya kitenzi na nomino bila kutilia maanani uhusiano baina ya maneno mengine mfano kivumishi na kielezi. Pia alitoa maelezo ya kutosheleza na yenye nidhamu kuhusu maumbo.

. Ubora wake ni kwamba kutokana na kuandika vitabu kumi na nane ilisaidia kutoa mwanga kwa waandishi wachanga waliokuwa wakiibuka kwa wakati huo na kupelekea mapinduzi katika sarufi mapokeo na kuibuka kwa sarufi mambo leo.180 Udhaifu wa mtaalamu huyu ni kuwa alijikita zaidi katika kutafsiri msamiati wa kigiriki kwenda lugha ya kilatini bila kuangalia lugha nyingine duniani. Kwa kuhitimisha tunaweza kusema kuwa licha ya sarufi mapokeo kuwa na mapungufu lakini sarufi hii ndio chemchem na chachu ya kuibuka kwa sarufi elekezi na fafanuzi ambayo ilifanya wataalamu mbalimbali kujikita katika uwanja huu wa sarufi.