You are on page 1of 627

Tarihe

Tanklm

Aliya zzetbegovi

tercme

Alev Erkilet
Ahmet Demirhan
Hanife z

KLASK

4. Kitap
HATIRAT 1

Tarihe

Tanklm

ALYA ZZETBEGOV

tercme
Alev ETkilet
Ahmet Demirhan
Hanife z
KLASK

Inescapable Questions
-Autobiographical Notes2003 The lslamic Foundation
ISBN 975-8740-08-3
Birinci Basm: Ekim 2003
kinci Basm:

Ekim 2003

TasanmIKapak Salih Pulcu/H AYA T


Bask Clt Kurti Matbaaclk

Millet Cad. Glsen Apt. 1919 34300 Aksaray/istanbul


Tel 0212. 589 15 76 Faks OU2. 589 15 48

Bosna trajedisi,
insann yapabilecekleri hakknda
en iyiyi ve en kty gsteren
esiz bir bilgi kaynadr.
Juan GoytiJofo

ALYA ZZETBEGOV 1925 ylnda Bosna Hersek'in Bosanski Samac ilinde dodu. Bahaannesi skdarl bir Trk
kzdr. ki yanda iken ailesiyle birlikte, hayatnn en nemli ksmnn geecei Saraybosna'ya tand. Saraybosna'da hukuk ei~im grd ve avukat olarak alt.

Gen yatan itibaren slami almalara ve Mslmanlarn sorunlar~a ilgi gsterdi. Gen Msmanlar.rgt'ne ye olduu

gerekesiyle 1946 ylnda yl hapse mahkum edildi.


Kendini entelektel almalara verdi. "lam DeklaraJyonu 'nu
yaynlad. 1983 ylnda dncelerinden dolay 14 yl hapse
mahkum oldu. Cezasnn 5 yln hapiste geirdi. Yugoslavya'nn dalma srecine girdii dnemde Demokratik Eylem
Partisi (SDAYni kurdu ve genel bakan seildi.
Komnist ynetimin kmesiyle birlikte yaplan ilk serbest
seimlerde Bosna Hersek Federal Cumhuriyeti Devlet Ba
kan seildi. Srp ve Hrvat glere kar yrtlen bansz
lk savana liderlik yapt. 1995'te savaa son veren Daylon
Anla.jma.Jn inzalad. 1996 ylnda yaplan seimlerde l
bakanlk konseyine seildi. Uluslararas gcn basklarna
kar kan zzetbegovi 2000 ylnda salk nedenlerini gereke gstererek bakanlk grevinden istifa etti.
Aliya zzetbegovi entelektel, eylem adam, siyaseti, zgrlk savas ve dnr kimlii ile halkna nclk etmi bir
isimdir. Bu zellikleriyle slam dnyasnda yen bir lider tipinin ncs saylnaktadr.
zzetbegovi'in Dou ve Bat Ara.J,wa,,1im (Nehir, 1994) ve
Bo"na Mucize.Ji Kollll1malar (Yrteli, 2003) isimli eserleri dilimize kazandrlntr.

SUNU

Toplumlarn

tarihini bjraz da kahramanlan yazar; en azn


dan byk dnmler nc isimlerin damgasn tar. Tarih
yazan toplumlann tarih yazan kahramanlan vardr.

Mslman Bonaklar yz yl iinde iki nemli olay yaad.


19. Yzyln sonuna kadar Osmanl snrlan iinde olan Bosna'nn Avusturya tar;fndan igal edilmesi, ayn zamanda ait
olduklan medeniyetten zorla koparlmalan anlanuna da geliyordu. Bu durum Mslman Bonaklar iin tarihin en byk
krlmasyd. Mslman Bonaklar sadece topraklarn yitirmekle kalmadlar ayn zamanda sistematik bir ekilde kimlik
ve medeniyetlerini deitirmeye de zorlandlar.

Osmanl hakimiyetinden kmasnn zerinden hemen hemen bir asr sonra Bosna, tarihe damgasn vuracak kavak
noktasna geldi. Bonak halk, II. Dnya Savandan beri
Avrupa'nn ahit olduu en byk katliamlara maruz kalma. sna ramen gz kamatnc bir zgrlk sava verdi.

1990 sonrasnda Bonak halknn verdii bu ulusal bam


szlk mcadelesi Aliya zzetbegovi faktr olmadan anla

lamaz.
Aliya y herhangi bir zgrlk savasndan ayran zellik,
okynl yansrnalannda aranmaldr.

liderliinin

Siyasi bamszlktan nce toplumun medeniyet deerlerine


sahip km, bu deerlerin entelektel planda yeniden diriltilmesinin mcadelesini vennitir. Bosnal Mslmanlan asimile ederek kimliklerini silmeye ynelik sistematik uygulamalara kar her anlamda direnmi, aydn sorumluluunu yerine getirmitir. Bir aydn olarak lkesini, halkn ve sahip olduu deerlerin savunmasn yapm, dncelerinden dolay ar hapis cezalarna arptrlmay gze alabilmitir. Bir

dnr olarak bal olduu medeniyetin deerlerini yeniden kefederken, insanln varolu problemi ve onun ~vren
sel konumu zerinde zgn fkirler retmitir.

Aliya bir zgrlk savas olarak entelektel ve siyasi alanda komnist ynetime, rk ovenizme kar halknn nnde oldu. Yap itibariyle siyaset ilikilerine uzak olmasna
ramen nderlik yapmak gibi tarihi bir sorumluluu omuzlamaktan da kanmad. Bosna'nn bamszlk sava sra
snda yrtt liderlik, kiiliinin bu farkl boyutlarn ortaya kard.
imkanszlklara ve acmasz katliamlara kar halknn direni

bilincini srekli diri tutmasn bildi. Kendilerini Srp ve


aresiz ve yalnz hissettikleri
bir dnemde halknn yannda olarak direni ruhunu diri tutHrvat saldrganl karsnda

may baard.
Halknn yeteneklerini ve zaaflarn iyi kavrayan, halkyla
birlikte soluklanan bir lider olmas, Bosna'nn hakl davas
nn dnyaca kabul edilmesini ve bu savatan siyasi ve askeri olarak zaferle kmasn salad. Eer Bonak halknn
Aliya'ya duyduklar gven olmasayd sava bu ekilde bitmeyebilirdi
Savan ilke tanmayan acmaszlna ramen savunduu ilkelerden hi taviz vernedi. Katliamlara, intikam duygusuyla
deil, okkltrl bir Bosna idealini sonuna kadar savunarak
cevap verdi.

Devlet bakan olarak sergiledii siyasi ve askeri yeteneinin


yansra diplomatik alandaki baars, zgrlk mcadelesinin uluslararas platformda meruiyet kazanmasn salad.
Tm bu zellikleriyle Aliya izzetbegovi Bilge Krall hak etmektedir. Aliya, islam dnyasnda yeni lider prototipini ortaya koymutur.
Bu kitap, Aliya'nn, ocukluundan Bosna'nn bamszl
n kazanmasna kadar geen dnemi anlatt bir otobiyografdir.

Kitapta kullanlan dil asndan Aliya'nn tarih karsnda bir


tr savunma sunduu sylenebilir. Bosna'nn iinden gemekte olduu kritik durum nedeniyle olsa gerek; savaa ve
uluslararas komplolara ilikin tm ayrntlar vermekten kand, resmi bir tutanak gibidir bu eser.
Bu haliyle bile, bir ulusun yeniden diriliine ve zgrlne
nderlik eden bir kalemden km olmas, bir tutanak olmaktan daha fazla anlam yklemektedir ona.

Dmanlarnn dahi kiiliine sayg duymadan edemedii


Aliya zzetbegovi'in anlalmas, hak ve zgrlk mcadelesinin modern zamanlarda da uluslarn kaderini belirlemede ne denli belirleyici olduunun anlalmas anlamna gelmektedir.
ahsen tanma ve yz yze birok kereler grme ansna
sahip olduum Aliya iin sylenebilecek en anlaml sz, onun
bilgelii ile liderliini en iyi tanmlayan Bilge Kral tanmlama
sdr.

***
Bu kitap Bonaka aslndan deil, ngilizce evirisi esas alna
rak Trkeye kazandrld. Bu durumun, yazarn doal slubunun tam anlamyla aktarlmasnda ortaya karabilecei
mahzurlar mmkn olduunca giderilmeye alld. Bilhassa
yer ve ahs isimleri aktarlrken Trkede aina olunan isimlere ramen eserdeki imla esas alnd. Bunun tek istisnas olarak Aliya'nm ismi Trke yazld gibi kullanld.

AkifEmre

HAYATIMIN BR KSMI
Alternatif Bir nsz

Bu kitapta okuyacaklarnlZ benim hayatmdankesitler sunnk dier ksmlar ya unutulmulardr ya da


sadece bana aittirler. Geriye kalan bir otobiyografden ok
bir vakayinamedir; benim hayatm boyunca cereyan etmi
olan olaylarla, kiisel deerlendirmenin elverdii lde
doru ve drst biimde yeniden gzden geirilmi bir hemaktadr,

saplamadr.

Anlarm nasl yazldna aina deilim.

Churchill'in nl

,-I

almasn okurken, edebiyatn bu trnde Churchill'ini,"

-kendisinin de belirttii gibi, yazarn askeri ve siyasal olaylara ilikin kendi vakayinamesini "kendi kiisel deneyiminin
iplikleriyle" baladn farkettim. Bu itibarla hatratlar, daima znel bir algilaytr. Tarih deildirler ve zaten tarih de,
onu yapanlar ya da paras olanlar tarafndan yazlmamal
dr. Bu kitabn gr~ce byk bir paras mektuplardan ya
da benim mektuplarmn paralarndan, konumalardan ve
o dnemde yaplm olan mlakatlardan olumutur.
Bunlardan bazlarn olduu gibi ya da ksmen alntlamann
nemli olduunu dndm, nk onlar benim anlk tepkilerinidi; olaylar hakknda, onlar gz nne kar kmaz
yaptm hzl hatta bazen anlk yorumlarmd ve sonu olarak da, olaylar hakkndaki en otantik ehadetleri oluturu
yorlard. Bu, ayn zamanda, bu tr yazlarda sk sk ortaya
kan bir tr "eylerin mahiyet ve nemini sonradan anlama"
durumunu nlemenin de bir yoluydu.
Ksacas bu kitapta okuyacaklarnz, benim, tarihimizin zor
bir dnemine ilikin gereklerimdir:

Aliya zzetbegovi
Saraybosna, 31 Mart 2001

NDEKLER

Bosna-Hersek'in Ksa Tarhi

ocukluk ve lk Mahkumiyet II
Saraybosna Davas 29
Pavti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn
Yeniden Yaplandnlmas Girimi 67
Sava

Gnleri

123

Srebrenica 253
Sava ve Lafazanlk

273

Dayton Gnler 315


Dayton'dan Sonra 363
EKLER 473

General

Divjak'n

Mektubu 475

Sidran'la Yaplm Bir


Alman

politika

Konumadan

Dernei'ndeki

480

Konferans 503

Fransz Uluslararas likiler Enstts'ndeki


Konumaclan

Dani Dergisiyle

511

Sylei

522

K Eitim, Bilim ve Kltr Toplants'ndaki


Konuma

538

Baz Sorunlar zerine

545

Bosna-Hersek'in
Ksa Tarihi

Noel Malco/m'un ayn oJt t~tyan kitahna dayanlarak


h=rfanml1ttr.

Bosna-Hersek, Balkan Yarmadas'nn bat ksmnda, 42.25


ve 45.15 kuzeyenlemleriyle 15.45 ve 19.41 dou boylamlan
arasna konumlanmtr. Kuzey ve bat snrlarnda Hrvatistan
Cumhuriyeti, gney ve dou snrlarnda ise Srbistan ve Karada yer alr. Yzlm 51.129 km2; nfusu (1991 nfus say
m sonulanna gre) 4. 124.256'dr ve ortalama nfus younlu
u km 2 bana 81 kiidir. Hersek, Neretva rma vadisi etrafn
da teekkl etni alanla ilikili bir isimlendirme iken, Bosna, lkenin daha byk bir ksmn oluturan merkez, dou ve bat
blgelerini ifade eder.
Bosna-Hersek'in siyasal snrlan 18. ve 19. yzyllar boyunca (1699'dan 1878'e kadar) bir dizi muahede ve dostluk anla
mas ile belirlenmitir. 1943'te AVNOJ'un (Yugoslavya Ulusal
Antifaist Bamszlk Konseyi) ikinci oturumunda, lke snr
larnn, Sutorina yaknlanndaki ve Bosansko Grahovo ve Bihac
blgelerindeki birka byk deiiklik istisna edilmek kaydy
la, 1918'deki snrlar olmas ynnde bir karar alnd.
Bosna-Hersek uzun bir gemie sahip olan bir Avrupa lkesidir ve ortaalardan gnmze dek kesintisiz jeopotik bir

entite olagelmitir. 1180'den itibaren 1436'ya kadar uzanan


dnemin byk bir ksmnda bamsz bir krallk idi; 15801878 tarihleri arasnda Osmanl'nn bir eyaletiydi; 1878'den
1918'e dek Avusturya-Macaristan mparatorluu'nun ynetimi altna kald; 1945'ten 1992'ye kadar ise Yugoslavya'nn fedaral cumhuriyetlerinden biriydi. Dolaysyla geen 800 yln
650'si boyunca, haritalarda Bosna adyla siyasal bir varlk olarak yer ald.
Haklarnda tarihsel detaylara sahip olduumuz en eski yerleimciler lliryallard. Slavlar 6. yzyln sonlarnda Balkan
Yarmadas'ndan aaya doru Yunanistan'n kuzeyine kadar
byk kitleler halinde ilerlediler ve buralarayerletiler.
Bosna'dan ayr bir toprak olarak szeden ve gnmze dek
ulaabilen ilk kayt, 958'de Bizans mparatoru Constantine
Porphyrogenitus tarafndan yazlm olan siyasi-corafi bir elkitabnda bulunmaktadr.

1l02'de Macar ynetimi resmen Bosna'ya kadar uzanmt


fakat uzak ve nfuz edilemeyen bir toprak olmas hasebiyle,
otoritesi giderek daha bamsz hale gelen bir ban -Ortaa'da
bir Bosna yneticisi- tarafndan ynetiliyordu. 12. Yzyl sonunda Bosna ilk defa nisbeten bamsz bir devlet haline geldi.
Ortaalarda gl Bosna yneticisi gze arpar:
1180'den 1204'e kadar iktidarda kalm olan Ban Kulin, Ban
Stjepan (Stephen) Kotro!fianic (1322-53) ve Kral Stjepan
Tvrtko (1353-1391). Bosna, bunlardan ikincisinin ynetimi altnda Hum (Hersek) Prenslii'ni iine alacak kadar genilemi;
nsnn ynetimi altnda ise, gneye doru daha da yayla
rak Dalmaya sahilinin geni bir ksmn ele geirmitir.
Fransskenlerin geliiyle birlikte Bosna, 14. yzyl ortalarna
kadar merkezi Roma mparatorluu'ndan kopartld. Bosna Kilisesi muhtemelen 1230 gibi erken bir tarihte Katolik Kilisesi'nden uzak dt ve tedricen zerkletike Roma'yla arasndaki
ayrmalar da o denli artt.
1463'te Bosna Trkynetimi altna girdi.
Batl bir yorumcu 1595'te "Slavca"nn Osmanl mparator
luu'nun nc dili olduuna iaret etniti. Bir sadrazamlar
kua yetitirmi olan stanbul'daki Sakallu ailesi, Bosna kkenliydi. 16. ve 17. yzyllar boyunca, Bosna kkenli olan dokuz sadrazam vard.
Alija zutbegori Tarihe Tanklm

Trk ynetimi altnda nfusun byk bir ksmnn slamIamodern Bosna tarihinin en ayrdedici ve nemli
zellii olmaya devam etmektedir.
Arnavut kkenli gezgin bir rahip olan Peter Masarechi'nin
1624'te yazdna gre, o tarihte Bosna'da 150.000 Katolik,
75.000 Dou Ortodoks Kilisesi mensubu ve 450.000 Mslman
m olmas,

bulunmaktayd.

Saraybosna'daki (nceden Vrhbosna olarak biliniyordu)


hakimiyetinin ilk 15 ylnda Trkler bir cami, bir tekke, bir misaFrhane, bir hamam, Miljacka Nehri zerinde bir
kpr, borularla tehiz edilmi bir su sistemi ve ehre yeni ad
m veren bir saray ina ettiler. Kentin kalbindeki geni ar da
ilk zamanlarda tesis edilmiti.
nemli kurumlar (yalmzca camiler ve okullar deil ayn zamanda hanlar, hamamlar ve kprler) iin gelir salamak zere
topraklar vakfetmek zenginlerin adetiydi. Bu dini hayr kurumlar vakf(Bonaka yakut) olarak biliniyordu. Bosna'nn Avusturya-l\1.acaristan tarafndan istila edildii 1878'de, ekilebilir
Osmanl

arazinin te birinin vakflara ait olduu tahmin edilmektedir.


Bosna'nn birok yerinde Ortodoks rahip ve inananlarn
varlnn ilk kez zikredilmesi 1480'lerden sonrasna tekabl etmektedir. 16. Yzylda muhtelif Ortodoks manastrlarnn ina
edildii bilinmektedir ve kuzey-bat Bosna'daki nemli bir manastr olan Rmanj'dan ilk kez 1515'te sz edilmitir.
Bosna' da en az iki nesilde bir nemli savalar olmutur. Osmanl mparatorluu'nun bir daha asla toparlanamamasna neden olan sava, 1683-1699 yllar arasnda Avusturya'ya kar
yaplan savat. 1684-1687 yllar arasnda Avusturyallar Macaristan'n tamamn tedricen igal ettiler ve Bosna'y bir muhacir aknna boacak ekilde binlerce Mslman topraklarndan
gneye doru srdler. 1687'de, kabaca 30.000 Mslman daha batdaki Lika'dan kamt. Her yandan gelen bu muhacir
aknlarnn Bosna nfusunun bykl ve doas zerinde devasa etkileri oldu -bu savan sonucu olarak yaklak 130.000
muhacirin Bosna'ya gelmi olduu tahmin edilmektedir.
1737'de Bosna Valisi Ali-pasa Hecimovic [Hekimolu Ali
Paa, Y.h.n.], Banya Luka muharebesinde Avusturya ordusunu
yendi ve ardndan yaplan bar antlamasyla (Belgrad Muahedesi, 1739) modern Bosna'nn kuzey snr tesis edildi.
Bosna Hersek'in

Ksa

Tarihi

---=:

1188'de balam olan bir sonrakiAvusturya savann daha


ciddi siyasal yansmalar oldu. Avusturya imparatoru II. Joseph ve Rus ariesi Byk Katerina B~lkanlar'daki Osmanl
topraklarn ele geirmek ve aralarnda paylamak zere anla
tlar. Bu olay, 1818'de Bosna'nn Avusturya tarafndan igal ve
30 yl sonra da ilhak edilmesine kadar varacak olan Balkanlar'daki jeopolitik kar ilikilerini belirledi.
Temmuz 1818'de Berlin 'Kongresi'nde biraraya gelen Avrupal byk gler, Bosna-Hersek'in -teoride hala Osmanl hkmranlnda olmasna ramen- Avusturya-Macaristan tarafndan igal ve idare edilmesine karar verdiler. Bosna'nn Avusturya tarafndan igali ay iinde tamamland. iddetli bir direni ve sklkla tekrarlanan gerilla saldrlaryla karlatlar;
fakat Avusturyallarn toplam kayplar 946 l ve 3.980 yaralyla snrl kald.
Bosna'nn

Avusturya tarafndan igali, ou Trkiye'ye


doru kaan Mslman bir muhacir dalgasyaratt. AvusturyaMacaristanyetkilileri, 1883-1905 arasnda 32.625 gmenin lkeyi terk ettiini, 1906 ile 1918 arasnda ise 24.000 kiinin daha
ayrldn belirten resmi rakamlar yaynladlar. Ancak bu rakamlar, ne yasadyollardan lkeyi terk edenleri ne de 1883'e
kadarki ilk drt ylda kaanlar iine alyordu. Baz Mslman
tarihiler tarafndan 300.000 kiilik bir toplam g olduu iddia
edilmi ise de, rakamn bu kadar yksek olmas pek muhtemel
grnmemektedir.
1889'da, Saraybosna'da Katolik Katedrali tesis edildi ve bunu Padual Aziz Anthonyadna yeni bir kilisenn kurulmas izledi.
Bosna 1882'den 1903'e kadar Avusturyal bir tarihi ve eski
bir diplomat olan Benjamin Kallay'n nezareti altndayd. Onun
Bosna politikas, lkeyi Srbistan ve Hrvatistan' daki ulusalc
siyasi hareketlerden yaltmay ve ayr ve birletirici bir faktr
olarak Bosnallk idealini gelitirmeyi hedefliyordu. Onun gayesi asndan, Bosnallk idealinin ilk olarak Mslmanlar tarafndan stlenimesi asli bir nem tayordu.
1909'da liberal dnceli bii kii olan ve makam 1903'ten
1912'ye kadar elinde tutan Maliye Bakan Baron Burian'n ynetimi altnda, Mslmanlara bir vakfidaresi sistemi bahedil
di ve ertesi yl da bir Bosna Parlamentosu seildi. Snrl bir imAlij =t6egovi Tarihe Tankhm

tiyaz zerine temellenmi olmasna ve dorudan bir yasama gcne sahip bulunmamasna ramen 'bu parliinento, yerel topluluklarn yakn zamanlarda kurmu olduklar muhtelif i:ir~tle
rin -Mslman Ulusal rgt (1906), Srp Ulusal rgt
(1907) ve Hrvat Ulusal Birlii (1908)- gerek siyasi partiler
gibi ilev grmeye balamasna imkan tand. Her ne kadar baz nde gelen Mslman entelekteller, kendilerinin Hrvat ya
da Srp olduklarn "deklare ettiler"se de, bu tr bireysel davranlar, Mslmanlarn artk ayr bir siyasal varlk olarak salam
bir ekilde tesis edilmi olan genel konumunu asla ~ayflatmad.
1914 Temmuz sonunda Aridk Franz Ferdinand'n bir suikaste kurban gitmesinin ardndan Avusturya-Macaristan Sr
bistan'a sava ilan etti. 1918'de Mihver Glerinyenilgisiyle sonulanacak olan i. Dnya Sava balad.
30 Mays 1917'de, Slovak politikac Koresets ve baz meslektalar, Slovak, Hrvat ve Srplarn tek bir devlet ats altn
da birletirilmesi arsnda bulunan bir Deklarasyon yaynla
dlar. Hrvat Parlamentosu da, 29 Ekim 1918'de benzeri bir beyanda bulundu. Hemen hemen Mslmanlarn tamamnn desteini hzl bir ekilde elde eden asl parti ise 1919 ubatnda
Saraybosna'da kurulmu olan Yugoslav Mslmanlar rgt'yd. Lideri Dr. Mehmed Spaho, Bosna'nn, Yugoslav Devleti iindeki zerk bir birim olarak kendi varln korumaya
gayret etmesi gerektiini savunuyordu.
1920 Kasmnda Yugoslavya genelinde seimler yapldn
da, Spaho'nun partisi Bosna ve Hersek'teki Mslman oylar
nn neredeyse tamamn alarak, Ulusal Meclis'te 24 sandalye elde etti.
Ocak 1929'da Kral Alexander anayasay askya ald ve devletin bundan sonra Srp, Hrvat ve Slovaklarn Krall olarak
deil Yugoslavya olarak bilineceini ilan etti. Devlet, Yugoslav
devletini oluturan gelerin eski snrlarn boydan boya kesen
ve krallk iindeki bir toprak birimini oluturan dokuz banovinaya blnd. Bosna drt banovinaya blnmt: Hrvatis
tan'n bir ksmn iine alan Vrbaska, Srbistan'n byk bir ks
mn iine alan Drinska, esas itibariyle Karada' dan ibaret olan
Zetska ve Dalmaya sahilinin bir ksmn iine alan Primorska.
Bosna, 400 yldan fazla bir zamandr ilk kez paralanmt. Bosnal Mslmanlar ok huzursuzdular, drt banovinann hepsinde de aznlk dur.umuna dmlerdi.

Bosna Hersek'in

Ksa

Tarihi

-.-6.

Hrvatlar Alexander'n anayasasn kabul etmediler. Bundan


sonra Srplarla Hrvatlar arasnda 10 yl srecek olan siyasi bir
mcadele balad. 1939 Austosunda, Srp Bakan Cvetkovic ile
Hrvat lider Macek, Yugoslavya' nn yeni yaps zerinde anla
maya vardlar.
zerinde mutabk kaldklar ilk husus Bosna-Hersek'in taksimiydi. En nemli iki Hrvat banovinas olan Savska ve Primorska (Bosna-Hersek'in baz ksmlarn da iine alyordu)
Hrvat banavinas olarak tek bir banavina halinde birletirildi
ve Bosna sakinlerinin geri kalan ksm, plebisit (halk oylamas)
yoluyla Hrvatistan'a m yoksa Srbistan'a m katlacaklarna
karar vermeye mecbur brakld.
Mehmed Spaho, bu tartmalarn kritik bir aamasnda Haziran 1939'da ld. Halefi Dzafer Kulenovic Bosna iin zel bir
banavna yaratlmas arsnda bulunduysa da, onun bu talepleri dikkate alnmad.
6 Nisan 1941 'de, Almanlar Yugoslavya'y igal ettiler ve
drt gn sonra LO Nisan 1941'de, Bosna-Hersek'in tamamn da
ine dahil ettikleriyeni "Bamsz HrvatDevleti"ni (Srp-Hr
vat kelimelerinin ba harfleri nedeniyle NDH olarak bilinir)
ilan ettiler. Aslnda bu bamsz bir devlet deildi; Bosna'y kuzey-batdan gney-douya doru diyagonal olarak blen bir hat
ile Alman ve talyanlara ait iki askeri igal blgesine ayrlmt.
1941'de Almanlara kar bir ayaklanma balatm olan Yugoslav Komnist Partisi'nin, Bosnah Mslmanlarn statsnn ne olmas gerektii konusunda net bir fikriyoktu. 1936'da,
komnist bir entelektel olan Sloven Edvard Kardelj: "Mslmanlardan bir ulus olarak deil, fakat ( ... ) bir etnik grup olarak
sz edebiliriz" diye yazyordu ve 1940'larda yaplan Parti
Kongresinde milliyetler siyasetinden sorumlu olan Milovan Dilas, Mslmanlar Yugoslav uluslar listesinden kartt.
Szde bamsz Hrvat devletinde (1941-1945) aznlklara
ve zellikle de Srplara ve Yahudilere ynelik dini basklar vard. 1941 yaznda ve sonbaharnda nde gelen Mslmanlar bu
terr ynetimine kar bir dizi protesto eylemi gerekletirdiler
ve kamusal zm nerileriyaynladlar. Bu tr neriler, Saraybosna, Prijedor, Mostar, Banya Luka, Bijeljina ve Tuzla'da ortaya kt.
1945'te komnistler Yugoslavya'da iktidar ele geirdiler.
Bununla birlikte Mslmanlarn ounluu kendi kaderlerine

Alija :uetbegovl Tarihe Tanklm

-Z

raz

oldu: Onlara Hrvatistan ya da Srbistan iinde eritilmek


yerine, Bosna'nn varolmaya devam edecei feodal bir zm
neriIdi. Onlar iin hepsinden nemlisi cinayetlerin son bulacak
olmasyd. II. Dnya Savanda toplam 75.000 Bosnah Mslmann lm olduu dnlmektedir ki bu, onlarn toplam nfusunun %8.1 'ine tekabl etmekte idi.
Komnistler, kendi ynetimlerini kabul etmeyenIere kar
ok sert tavr aldlar. Tarihi Noel Maleolm, 1945-1946 dneminde Yugoslavya'da Tito tarafndan kitleler halinde kuruna
dizilen, lm yrylerine zorlanan ve toplama kamplarna t
klan 250.000 kiinin ldrlm olduu yolundaki tahmini
alntlamaktadr.

Ocak 1946'da ilan edilmi olan Yugoslav Federal Anayasa10 yl nce yrrle konulmu olan Sovyet Anayasasnn
dorudan bir taklidiydi. Yugoslavya'nn inan zgrln
muhafaza edeceini beyan eden ibareler ieriyordu fakat uygulamada iler ok farklyd.
1946'da slam hukukunu uygulayan eriat mahkemeleriyasakland ve 1950'de, rencilerin Kur'an hakkndaki temel bilgileri edindii bir ilkokul mahiyetindeki son mekteb de kapatl
d. Mslmanlarn "Gajret [Gayret]", "NarodnaUzdanica",
"Preporod" ve benzeri kltrel ve eitsel dernekleri de ilga edildi. Yalnzca, Mslman din adamlarnn yetitirilmesi iin kurulmu olan ve ok kat bir biimde denetlenen iki medreseyle
birlikte resmi slam Cemaati'nin yaamasna izin verildi. Saraybosna'da Mslmanlara ait olan basmevi kapatld ve rakiflar
yneten heyet de devletin denetimine sokuldu. Ancak bu tedbirlerden bazlarna kar rtl biimde direnildi: slami metinler
elden ele dolamaya devam etti, ocuklar camilerde eitildi, tarikatler dini faaliyetlerini evlerde srdrdler ve "Gen Mslmanlar" adl bir renci tekilat -1949-1952'de yzlerce yesinin tutuklanmasna dek- slam kart kampanyaya direndi.
Bosna-Hersek'te bir Mslman olmann ne anlama geldii
-dini mi, etnik miyoksa ulusal bir kimlik mi olduu- sorusu Tito'lu ilk yllarnda Yugoslav Komnist Partisi'nin beklentisinin
aksine, tam olarak ortadan kaybolmad.
1948'deki nfus saymnda Mslmanlarn seenei vard: Kendilerini Mslman Srplar, Mslman Hrvatlar ya da
"ulus beyan etmemi Mslmanlar" olarak adlandrabilirlerdi.
s,

Bosna Hersek'in

Ksa

Tarihi

---..8. Sonuta 72.000'i kendisini Srp, 25.000'i de

Hrvat olarak deklere etti; 778.000'i ise "deklare edilmemi" olarak kayda geti.
1953'teki bir sonraki sayun da benzer bir sonu verdi. lk kez
1971 'deki saym formunda "ulus anlamnda Mslman" ibaresi
yer ald.
Tito'nun lmnden sonra, sosyalist ekonomik sistemin bozuk i~leyii 'ta~ manasyla aikar hale geldi ve ulusal gerilimler
artt. 1987'de Yugoslavya'da yllk enflasyon oran 0/0 120'ye,
1988'de ise 0/0250'ye ykseldi. Bu yln sonuna gelindiinde Yugoslavya'nn d borcu 20 milyar Amerikan dolarnn zerine
kmt. Nfus hzla yoksuliayordu ve bu durum, ar milliyetilerin, huzursuzluk politikalarn tahrik etmek zere al
maya balam'alar iin gerekli olan artlar hazrlad.
28 Hazrcan 1989'da:, Vidovdan ya da Aziz Vitus Gnnde
yzbinlerce 'Srp Kosova'nn bakenti Pritine'nin dndaki
Gazimestan sava alannda Kosova Savann 600. yldnm
n kutlamak zere topland. Slobodan Milosevic kalabala
"Alt yz yl sonra bir kez daha savalara ve kavgalara girdik"
dedi. "Bunlar silahl savalar deil, ancak bu seenek tam olarak bir kenara braklamaz." Bu szler kalabalk tarafndan co
kuyla onayland. 1989'da Yugoslavya'da bamsz siyasi partilerin yava yava balayan ak imdi bir sel halini almt. Ocak
1990'da, Slovenyal komnistler Yugoslav Komnist Parti
Kongresinden ayrldlar; hem Slovenya hem de Hrvatistan
1990 gznde yaplacak olan ok-partili s~imler iin dzenlemeler yapt. Bu seimleri, Slovenya'da liberal-ulusalc bir koalisyon, Hrvatistan'da ise Franjo Tudman'n bakanlk ettii
Hrvat milliyetisi yeni bir parti olan Hrvat Demokratik Birlii (HDZ)'kazandl.
Bosna-Hersek'teki 1990 Kasm seimlerinde, Demokratik
Eylem iin Mslman Parti (SDA) meclisteki 240 sandalyeden
86'sn elde ederken, Zulfkarpasic'in Bosna Mslman Birlii
(MBO)'nin de aralarnda bulunduu dier Mslmanlar 13
sandalye kazandlar. Radovan Karadzic'in bakanlk ettii Sr
bistan Demokratik Partisi (SDS) ise 72 sandalye kazand.
1991 'in balarnda Milosevic, Yugoslavya'nn federal yaps
n daha gevek konfederatif bir dzenleme ile deitirme ynnde bir giriim olduu takdirde, Hrvatistan v.e Bosna'nn
tm topraklarn ilhak etmeye girieceini kamu nnde aka
dillendirmekteydi.

Al.ija zzetbegovi Tarihe Tanklm

25 Haziran 1991'de hem Hrvatistan hem de Slovenya bailan etti .. Bamszlk arayna girmek artk Bosna-Hersek iin de zorunlu hale gelmiti; aksi takdirde, Srp denetimi altnda, taksim edilmi bir Yugoslavya'da kendi kaderiyle babaa kalacakt.
6 Nisan 1992'de Bosna-Hersek Avrupa Topluluu'tarafin
dan bamsz bir devlet olarak tannd. lkeye ynelik saldr
da ayn gn balad.
BM 22 Mays 1992'de Bosna-Hersek'i tanm ve ye-devlet
olarak kabul etmi olmasna ramen, bir yl nce bir btn olarak Yugoslavya'ya kar ilan edilmi olan silah ambargosu kaldrlmad. Hibir ey deimemi gibiydi.
Srp komutanlar bazen Bosna-Hersek'teki sava bir alt-ye
di yl daha srdrmelerine yetecek silah ve tehizata sahip olmakla vnmlerdir; ambargonun onlarn askeri kapasitesi
zerinde hibir gerek etkisi olmayacakt. Fakat Bosna'y savunan kuvvetler asndan bu, uzun vadede idama mahkumiyet
anlamna geliyordu.
Aierikan ve Alman ynetimleri ok gemeden ambargonun
kaldrlmas iin bastracaklar fakat daha sonra Byk Britanya'nn Dileri Bakan olacak olan Douglas Hurd, "bunun sava uzatmaktan baka bir eye yaramayacan" ne srerek bu
fikre gayretke bir biimde kar kacakt.
Ambargo kaldrlmad ama sava devam etti, 1995'in sonuna
dek uzad. Ancak, (14 Aralk 1995'te Paris'te imzalanm olan)
Dayton Bar Anlamas ile 21 Kasm 1995'te sonlandrld.
mszlklarn

Bosna Hersek'in

Ksa

Tarihi

BRNC BLM

Genlik ve
lk Mahkumiyet

ocukluum

ve babamn

*'

htMtalt. Sra2an

bir okul ocu.

nanca ilk temaylfer ve ilk tereddtfer. Srplar iktiJarda.


AzCi - karma bir ky. hker kaa/. Gen Md!manlar.
JKomniftferin geli1i. Komniftferfe arp'1ma. Komnift
"qitlik ii. yl zorla al'1maya -angarya- mahkumiyet.
HaliJa.

ocukluum imdi ok uzak grnyor, tpk ak bir gnde


dalara bakyormuum

gibi detaylarn deil ama ana hatlarn


mkemmel bir ekilde grebiliyorum. Hayat ksa deil, ben onu
uzun buluyorum.
75 yl nce, Bosanski Samac'da, Bosna'nn en byk iki
nehri olan Bosna ve Sava'y gren bir evde dnyaya geldim.
Ben iki yandayken, ileride okula devam edeceim Saraybosna'ya g e~. Geenlerde, ocukluumun ve ergenliimin sekiz ~n iinde geirdiim okul binasnn nnden getim: lk
Erkek Lisesi ya da Genel Lise. Okul mehurdu ve oradan mezun olan bizler bundan gururla sz ederdik. Hukuk derecemi
de Saraybosna'da aldm. renimime fenni ziraat okuyarak
baladm fakat nc yldan sonra Hukuka getim.
Geni bir aileye mensuptum. Babamn annemden be ocuu vard - kz iki erkek. Ben erkek ocuklarn en byym
ama en byk ocuk deilim, nk benden byk iki kzkar-

-.l2.

deim var. Babamn

ilk

evliliinden olan iki veyerkek karde-

im daha var. lk ei lnce 1921'de annemle evlenmi. Ailemi-

zin geen yzyln sonunda Belgrad'dan gelmi olduuna ilikin


var. Bykbabam orada, kk amcamn bana anlattna gre II. Dnya Savandan sonra bile hala ayakta duran bir evde domu. Ev, bugn Fransz Soka olarak bilinen
bir noktadaym fakat savatan sonra yklm. stanbul'da askerlik hizmetini yapan bykbabam, orada Boaz'n kar yakasnda bulunan skdar semtinde domu olan Sedika adn
da gen bir Trk kzyla evlenmi. Babam Trkeyi biraz anlar
fakat hatrlayabildiim kadaryla konuamazd. Bu durum, hi
Trke bilmeyen ve bu nedenle de kendisini bu konumalardan
dlanm hisseden annemi zaman zaman rahatsz ederdi.
kantlarmz

ocukluum babamn hastalndan mteessir olarak geti. I.


Dnya Savanda Piava'daki talyan cephesinde ar yaralanBu, daha sonra bir tr felce dnt; bu yzden hayat
nn son on yl ksmen yataa bal olarak geti. Rahmetli annem ona byk bir zenle bakt ve hatr saylr bir zgrlk
iinde bymekte olan biz ocuklar da elimizden geldii kadar
ona yardm ettik.
Babamn ailesi bir zamanlar ok zenginmi. Kendisi de Bosanski Samac'da tccarlk yapyordu fakat garip koullar iinde
ii ksa zamanda batt. Hayatn bizler iin ok daha zor olduu
Saraybosna'ya gtk; fakat burada olmann en azndan eitim
alma imkan gibi baz avantajlar da vard. Bosanski Samac'da
kalm olsaydk, bu mmkn olmayabilirdi.
mt.

Rahmetli annem ok dindar bir kadnd ve dine olan ball


m -en azndan ksmen- ona borluyum. Sabah namazlarna
hi aksatmadan tan,: vaktinde kalkar ve beni de kaldrrd, ki
ben de Belediye Binas'nn yaknndaki mahalle camisi olan
Hadzijska Camii'ne gidebileyim. 12-14 yalarnda bir ocuk
olarak, doaldr ki, kalkp kalkmamak konusunda tereddt
ederdim ama zellikle bahar sabahlarnda eve hep mutlu dnerdim. Gne domak zere ve yal imam Mujezinovic camide
olurdu. Sabah namaznn ikinc rekatnda daima Kur'an'n harika surelerinden biri olan Rahman Suredini okurdu. Taze bahar
sabahndaki o cami, sabah namaznda okunan o Rahman Suredi
ve civardaki herkesin kendisine sayg duyduu o alim; uzun zaALijtl =tbegori Tarihe Tanklm

ma: nce geip gitmi olan yllarn sisleri arasnda halanet bir

biimde grebildiim en gzel grntleri oluturmaktadr.


Ben her bakundan annemle babamn bir karunydm. Fiziksel olarak daha ok annerne ve daylarma benziyordum ve
bu beni pek mutlu etmiyordu; ben, yakkl iri yapl bir adam
olan babama benzemek istiyordum. Ancak karakttCr bakmn
dan daha ok babam gibiydim. Annemin btn akrabalar da
dnk, ak ve iletiime yatkn nsanlar iken, zzetbegoviler ie
dnk ve ekingen tiplerdi.
Babam Saraybosna'ya annemin akrabalar arasna gelmek
zorunda kalm olmasna ramen, onlardan byk sayg grrd. Ne zaman bir aile ya da evlilik sorunu ksa, o tartmad<:
bir tr yarg ya da hakem olurdu. Ailenin geri kalannn onu
dinlediini bilirdim ve bu da beni etkilerdi. Bir ocuk olarak,
basite sylemek gerekirse, annerne aktm ve o, ne zaman babamla birlikte bir yere ziyarete gitse, onlar dnene kadar uyuyamazdm. Bazen gece yarsna kadar gelmelerini bekleyerek,
uyank yatardm. O kadar yorgun ol~rdum ki, kapnn ald
n ve ieri girdiklerinde de ayak seslerini duyar duymaz uyuyakalrdm.

Kendimi ebeveynlerimin etkisinden kurtarp hayatm kendi


setiim gibi yaamaya baladmda henz olduka gentim.
15 yandayken, inancmda baz tereddtler olumaya balad.
O zamanki yoldalarm ve arkadalarmla her eyi konuur
dum. Komnist ve ateist yazlar okurduk. O tarihte Yugoslav~
ya, ou elden ele dolaan eitli brorler vastasyla illegal
olarakyaygnlaan \,ok gl bir komnist propagandann etkisi altndayd. Komnistler bu konuda ok etkindi. Bu, ksmen
de Avrupa'da faizmin ortaya knaynelik bir tepkiydi. Komnizm demokrasiyi anlamad. O, Yugoslavya'da antifaist bir
hareketti, bir kart ideolojiydi ve dierinden daha az totaliter
deildi. Kzl totalitarizm Kara totalitarizme kar durmak iin
gelmiti.

Komnistler, komnist harekete rgtl bir biimde mensup olan retmenlere sahip olmasyla tannan benim lisemde
zellikle gydler. Snflarn etrafnda illegal olarak dat
lan brorlerin bazlarn ele geirmeyi baardm ve sosyal adalet -ya da daha sonra dorusu sosyal adaletsizlik- sorunu ve
Genlik ve lk Mahkumiyet

------H

Tanr zerine kafayormaya baladm. Komnist propagandada


Tanr adaletsizliin tarafndayd;

nk komnistler dini "hal_

kn ayonu"

olarak, yani halkn huzursuzluunu yattrarak


daha iyi bir hayat iin mcadele
etmekten alkoyan bir ara olarak gryorlard. Bu izgiye kaymak ok kolayd. Ne ki, ben bunu kabul etmedim. Her zaman
ok net olmasa bile, dinin temel mesaj bana hep sorumluluk gibi grnmtr. Onun mesaj krallar ve imparatorlar iin bile
ayndr; onlarn da sorumlu olmalar gerektii ynndedir. Onlarn bu dnyadaki polisten bir korkular olmasa da -nk polis zaten onlarn ellerindedir- din onlara uyguladklar iddetten
dolay hesaba ekileceklenni ve bu sorumluluktan ka olmadn syler. Tanrsz bir kainat, bana anlamdan yoksun grnmtr her zaman.
Bu nedenle de inancm bir iki yllk sallantdan sonra geri
dnd ama farkl bir biimde. nancmdaki -elbette varolduu
lde- bu muayyen sarslmazlk, genliimde zuhur etmi olan
phelerden geliyor. O artk yalnzca atalarmdan devraldm
bir din deildi; yeni batan edinilmi bir inant. Ve onu bir daha hi yitirmedim.
Daha sonralar bu kiisel tereddtlerim hakknda yazdm fakat imdi dnyorum da, bu makaleler gerekte benim inancmn -bakalarna kar deil kendime kar- birer gstergesiydiler.
Okulda, ok iyi ve ok zayf bir renci olmak arasnda sahnp durdm. Bir sre gayretle alyor ve sonra yine belli bir
sre kitaplarm tmyle bir kenara brakyordum. Lisenin 4.
snfnda okulun sertifika snavlarndan muaf oldurnsa da, bir
sonraki yani beinci snfn sonunda zayf notlar aldm. in daha da garibi, bunun tarih dersinden olmasyd; nk tarihi oldum olas sevmiimdir.
Zayf notlarm in kendimi deil tarih hocarn suladm.
retmenim; dou ivesi olan saf ElcaVdlci ile konuan, genellikle Mslman rencilere el akalar yapan, gerek Srbis
tan 'dan gelme uzun boylu bir adamd. Muhtemelen bunun, zayf notlarm nedeniyle onu sulamak iin iyi bir sebep olduunu
onlar gerekliin dnyasnda

dnmtm.

Lisenin daha st snflarnda, btn almalarmn yerine


okumay ikame etmitim. 18-19 yalarnda, Avrupa felsefesinin
Alija zzet6egovi Tarihe Tankhm

btn temel metinlerini okuyordum. O zamanlar Hegel'i takdir


edemedim ama sonralar grlerim deiecekti. zetimde zel
bir etki brakm olan metinler, Bergson'un Yaratc Evrim'i,
Kant'n Saf Ak ElqtiriJi ve Spengler'in iki ciltlik, Bat'nu ok1 adl eserleriydi.

Ancakyine de okulu tmyle bir kenara brakmamtm. 1943


yaznda II. Dnya Savann ortasnda mezun oldum. Stalingrad ve El Alamein oktan yaanmt ve Sicilya ve talya kar
malar balamak zereydi. Bu savaa, tehlike ve ktlklarla dolu
bu zor yllara ilikin canl hatralarm var. rnein 1941'deki
byk ktl hatrlyorum. Evde tok olduumuz zamanlar a olduumuz zamanlardan ok daha azd. Sonralar iler daha iyiye
gitti; bunu da esasen gmrkten byk miktarlarda gda ka
ran karaborsaclara borluyduk. Her ey durmutu sadece karaborsa alyordu -bu da onu hi olmad kadar karl hale getiriyordu.
Burada, Saraybosna'da Nazizm yanls U staa rejimi iktidardayd. Lise diploma snavlarn verdikten sonra orduya yazI

mam gerekiyordu ama ben bunu yapmadm. Bunun yerine bir


asker kaa oldum ve 1944 yl boyunca evde kalarak gizlenmeyi baardm. Bir gn askeri makamlarn beni aradn rendim
ve yerlisi olduum Posavina blgesine katm. Bu bal bana
bir hikayedir; sava srasnda meydana gelen olaylar zinciri iinde zel'bir deneyimdir. Eyleme geen eitli gruplar grdm:
etnikleri, Ustaalar, Partizanlar ve hatta Mslmanlar (kuzey Bosna'daki olaylara mdahil olan silahl Mslman milis
gruplarn).

Ana ocukluumda

harika z~anlarmz da oldu. Annemin


ailesinden bize, Saraybosna'dan fazla uzak olmayan Stup'taki
Azici kynde kk bir mlk kalmt -son savata tahrip edilmi olan mehur Dzabijina Kula, drt yanndaki ivit mavisi
pencereleriyle uzaktan seilebilen kutu gibi beyaz bir ev. Bahesinde Saraybosna platosunun en by olan bir dibudak
aac ve bir Roma kuyusu vard. Yazlar okullar kapannca
mlkmze giderdik. Bu 1932'den 1940'a kadar 7-8 yl boyunca byle devam etti. Babamn sal bozulmadan nceki ilk be
yl boyunca oraya alne ve babamla giderdik. Sonralar onlar
Genlik ve lk Mahkumiyet

--.LQ

Saraybosna'da kalmaya balayacaklar; biz de mlkmze annemin kz kardei olandul teyzemle birlikte gidecektik. Krda geen bu yaz gnleri kukusuz hayatrnn en gzel gnleriydi. Sa. bahlar zellikle gzeldi. Son sava srasnda buras cephe hattyd; fakat ocukluumu geirdiim bu kk toprak paras
ilk siperlerin 50 ila 100 metre gerisine ve cephe hattnn bizde
kalan tarafna dt.
Azici hem din hem de ulusal aidiyet bakmndan ok kark
bir kyd. ki Mslman aile vard, gerisi Ortodoks ya da Katolikti. Son savata tahrip olmu olan bir Katolik kilisesi bile
vard. Yazlar bu kilisenin evresinde halk festivalIeri dzenlenirdi. Ne zaman bu son savan nedenlerini anlamaya alsam,
Azici'ye ve bu dini bakmdan karma nfusa ilikin hatralar zihnime doluurlar. Hatrlayabildiim kadaryla, farkl gruplar
arasnda hatr saylr bi~ karlkl sayg da mevcuttu. Yal bir
Srp hane reisi olan komumuz Risto Berjan ne zaman kyden
gese, bahesinde grd her kadn selamlar fakat Mslman
rfn ihlal etmeme hassasiyetiyle yzn teye evirirdi. Halk
arasnda durum byleydi. Fakat st tabak<;l.da, ynetirnde ok
farklyd.

ki dnya sava arasnda banlarn, benim imdi Bosna-Hersek Cumhurbakanl'nn bir mensubu olar~k kullandm binada kendilerine tahsis eqilmr resmi makamlar vard.
1929'dan itibaren bu, szde Qrinskabanorinasyd. Bakenti Saraybosna idi ve ban istisnasz olc!.r~:bir Srpt. lki Velimir Popovic idi, onu Ljuba Davidovic izledi, onu da... Velimir ya da
Ljuba farketmiyordu, o daima asl Srbistan'dan bir Srp oluyordu. Bu balamda bir ey daha hatrlyorum. lkokul ret
menlerimin hemen hepsi Srpt. Birinci ve ikinci snflarda
retmenim, kendisini ok sevdiim yal Srp bayan Susljic idi.
nc ve drdnc snf retmenlerim ise, ikisi de birer Srp
olan Bilicar ve Krstic idi. Sadece ksa bir sre iin Muhic adl
Mslman bir hocamz olmutu. Ve durum Bosna'nn tamamnda aynyd. Bu, Mslmanlar Srplatrma ynnde, kararl bir giriimdi. Ben ilkokulun drdnc snfndayken, 1934'te
Marsilya'da bir suikaste kurban giden Kral Alexander' dan haberdar olduk. Kral ldrldnde, kentteki her ev siyah bir
bayrak takmak zorunda braklmt. Siyah bayrak evimizde
Ekimden Nisana dek kald: alt ay boYunca kentler siyah bosAlija :uethegovif Tarihe Tanklm

.-ll tan korkuluklar gibi grnd.

Dahas, baz "okullarda Srp azizi Sava ile ilgili arklar sylendi -farkl inanlardan ocuklar
bunlar renmeye zorlandlar. Bu adet daha sonra kaldrld
ama bundan sonra dahi, Ocakn 27'si halkn aydnlatcs olan
Aziz Sava'nn bayram olarak kutlanmaya devam etti.
Hemen tm kent belediye bakanlar ve nahiye reisIeri Srp
t. Bu, II. Dnya Savandan hemen nce Bosna'y taksim eden
ve lkenin baz ksmlarn szde Hrvat "anorlnas iine dahil
eden Cvetkovic-Macek Anlamasna dek bylece srd. Bunu,
Polonya'nn igali ve savan Yugoslavya'ya yaylmas izledi,
bylece taksimin hibir anlam kalmad.
Srp hegemonyas komnist rejim altnda da devam etti.
Balangta, komnist (bir anlamda ulus-d) zihin kurulumunun bastrd bu hegemonya tekrar canland, Srplar tedricen
ve bizzat KP'ye katlmann da aralarnda bulunduu baka
aralar kullanarak iktidar ele geirdiler. Yugoslavya'daki ulusal dengesizlik, daha dorusu devletin btn kurumlarndaki
Srp h,akimiyeti Slovaklar ile Hrvatlarn ayaklanmasna ve
Yugoslavya'nn dalmasna yol at. Bosnah Mslmanlar
kendi aralarnda blndler, nk onlar Mslm;n ya da
Bonak deildiler; "Gayret" adndaki kltr derneinin yesi
Mslman Srplar ve "Narodna Uzdanica"ya bah Mslman
. Hrvatlar idiler. Bu da yine, Bosna'y Srplar ve Hrvatlar arasnda

blme ynnde bir giriimd. Bu giriim ileride kanl bir

boyut kazanacakt.
Gen Mslmanlar olarak bilinen grupla ilk kez Yugoslavbirka ay nce temasa getim. Bunlarn ou Zagrep ve Belgrad niversitelerinde okuyan rencilerdi;
onlarla birlikte Saraybosna'daki Birinci ve kinci Liselerden
baz renciler de vard. Ormanclk rencisi Tarik Muftic,
1945'te komnistlerce ldrlen tbbiye rencisi Esad Karadozovic, mhendislik okuyan Emin Granov ve 19S1'de Yugoslavya'y bir daha geri dnmernek zere terk edecek olan inaat
mhendislii rencisi Husref Basagic tarafndan bir grup olu
turulmutu. Aralarnda, 1944 sonunda yine komnistler tarafndan ldrlen gen bir fenni ziraati olan Asaf Serdarevic de
bulunuyordu. Onlar, dinimle ilgili duymak istedilderimle ayn
paralelde olan baz yeni fkirlerin anahatlarn oluturdular.

ya'nn dmesinden

Genlik ve ilk Mahkumiyet

-.l8. Bunlar bizim mekteblerde

rendiklerimizden, okulda alm ol-

duumuz dini eitimden, katldmz konferanslardan ya da o


gnn dergilerinde okuduumuz makalelerden ok farklydlar.
Bunu z ile biim arasndaki ilikiye dair bir mesele olarak gryorum -bizim nazarmzda hocalar, yani slam dinini reten
retmenler, slam'n ritellerini ya da dsal formlarn yorumlamaya ve z gz ard etmeye daha fazla eilimliydiler.
Mart 1941'de, bir Gen Mslmanlar dernei kurmay ve o
tarihte yrrlkte olan dzenlemeler temelinde tescil ettirmeyi
denedik. Kendisine bir nevi ynetim kurulu atadmz bir kurucu meclis topladk. Ancak Nisanda Almanlar Yugoslavya'y
igal ettiler ve dernek asla tescil ettirilemedi.
Gen Mslmanlar hareketinin genel odan belirleyen, s
lam ile ona muhalif mahiyetteki iki referans noktas -anti-faizm
ve anti-komnizm- idi. Hitler ve Stalin'in ahsnda cisimleen
iki sistem, faizm ve komnizm, o gnn dnya dzenini karakterize ediyorlard. Bat da grnte sahnenin bir parasyd,
fakat bunlar eski dnyay tahrip etmeyi ya da deitirmeyi arzulayan yeni eilimlerdi. Defedildiinde ise, bir yanlsamadan
baka bir eyolmad grld. Szde eski dnya varolmaya
devam etti ve kendisini deitirdi.
1940'larn balarnda, Gen Mslmanlar hareketi ortaya
ktnda, Mslman dnya ok kt bir durumdayd. Bam
sz olan sadece birka Mslman lke vard. Biz bunu kabul
edilemez bir durum ve slam' da, zn muhafaza ederek kendisini gncele tayabilmesi gereken canl bir fikir olarak gryorduk. Mslman dnyada olanlardan, yabanclarn askerleri
ya da sermayeleri yoluyla kurduu hakimiyetten rahatszdk.

rgt, genlik arasnda, zellikle de lise ve niversite


rencileri arasnda hzla yayld. Bosna-Hersek'teki hemen her
ehirde yzlerce sempatizanmz vard. 1941-1945 Sava sra
snda, dnemin yetkilileri ile aramzda dillendirilmemi bir eit
saldrmazlk anlamas vard: Muhalefeti oluturduumuz ak
olmasna ramen, dorudan kar karya gelmekten kanyor
duk. 1944'te rgtn, hocalarn (imamlarn) birlii El-Hidaje ile
bir anlama yapm olmasndan honutsuz olduum iin giderek pasifletim. Aralarnda sayg duyduum birok kii olmas
na ramen hocalarla hibir zaman tam olarak mutabk kalmadm. Hocalk ya da eyhlik gibi ayr bir toplumsal snf ya da
Alija aet6egovi Tarihe Tanklm

rtbe olmamas gerektii ve onlarn savnucusu olduklar slam


anlaynn slam'n hem i hem de d geliimini engelledii grndeydim.

Bu grlerimi kamu nnde de mmkn olduifade ettim ve sonu olarak da belli lde dlandm.
Sava bittiinde, komnist yetkililerin yaratt dehet nedeniyle aktif olmay srdrdk. nce bizi caydrmay denediler;
bunu baaramaynca da 1946'nn bandan itibaren tutuklama-

unca

ya baladlar.
ocukken bile hukuku olmay isterdim. Bu benim genlik ihtirasm, okul gnlerinden beri hayalimdi.
36 ay sonra 1949'da hapisten ktmdaHukuk Fakltesi' ne kaydolmak istedim fakat kendisi de bir hukuku olan en~
tem Sukrija, beni bundan vazgeirdi. Babam da, komnistler
asla unutmad ve affetmedii iin eski bir mahkum olarak hukuk mesleinde ilerlerneme imkan olmadn dnyordu.
Bunun zerine ylm geirip 13 snavn verdiim Fenni Ziraat Mektebi'ne kaydoldum. Mkemmel bir fenni ziraat ren
cisiydim fakat yllar ve smestrler getike ilgimi yitirdim ve sonunda Hukuk Fakltesi'ne transfer oldum. Btn bunlar nedeniyle, bu yl bir zaman kayb olarak grmyorum. Matematik, jeodezi, toprak slah snavlarn ve hatta inorganik, organik, analitik ve zirai kimya olmak zere drt tane de kimya 8
navn verdim.
Kimya ile ilgili ilgin bir deneyimin benim iin ayr bir yeri
var. Ben okuldayken, madde ve enerjinin sabit olduu teorisi
-Einstein aksini ispatlam olmasna ramen- hala geerli say
lyordu. Einstein ok uzun sre nce, daha 1905'te, nl E=mc 2
forml iinde ifadesini bulmu olan, atomun paralanmasyla
birlikte byk apta enerjinin ortaya kaca ve ktlenin de yitirilecei ynndeki teorisini yaynlamt; fakat bizler 35 yl
sonra hala Newton fizii reniyor ve Newtonyen bir dnyada
yayorduk: mantksaL, sabit, tek-istikametli ve hatlar dz bir
dnyada. Einstein btn bu varsaymlar deitirdi. Evren eik,
zaman ve mekan greliydi, madde ve enerji de sabit deildi.
Atom bombas, ileride, bu inanlmaz nosyonlarn doruluunu
kantlayacak ve bizleri grelilik ana sokacakt. Ben bunun
da, zamann ruhu zerinde gl bir etkisi olduuna inanyo
rum. Yaygn kabul gren baz deerler de grelilemiti. Daima
Genlik ve lk Mahkumyet

-.--.2.Q iki farkl tarihsel ada yaam olduuma dair hisler beslemi
olmamn nedeni de budur: genliimi bir tarihsel ada, olgunluk yllarnla yallk dnemimi de ncekinden ok farkl baka
bir ada.
1945 Nisannda Komnistler Saraybosna'ya girdi. Onlarn 45
yl srecek olan dnemi de bylece balam oldu.
O yln sonbaharnda, biz Gen Mslmanlar, komnistlerin denetimleri altna almak istedikleri, Mslman dernei Preporod'un tekilatlanmas vesilesiyle bir gsteri dzenledik. Hararetle anti-komnist konumalar yaptk. Dinleyicilerin ou
heyecanla alkladlar ve bize cesaret verdiler. Ben ve birka arkadam, konuma alanndan ayrlmadan tutuklandk.

Bu isyanmzn ardndan, OZNA (Yugoslav Devlet Gvengzn hareketin zerinden ayrmamas gerektiine hkmetmi olduu aikardve ertesi gn bizi salverdiler.
Gen ve saf olmamzn etkisiyle (o tarihte 20 yandaydm) mitingleri srdrdk ve onlar da her eyi izlediler; bu sayede birka ay sonra tutuklandk ve mahkemeye kartldk. Mart
1946'da, benim gibi dnen 14 kiiyle birlikte tutuklandm ve
yl hapse mahkum edildim. Bu nahkumiyet, ileride olacak
olanlarla kyaslandnda fazla ar saylmazd. Biz, Gen Mslmanlar'n bu ekilde sulanan ve mahkum edilen ilk grubu
lik

Polisi)'nn,

idik.
Basklara ramen rgtn yaylmakta olduuna kanaat ge'tiren komnistler, Gen Mslmanlar hareketine ynelik tutum ve davranlarn deitireceklerdi. Btn belirtiler, Gen
Mslmanlar fkriyatnn halkta, zellikle de genler arasnda
yank bulduunu gsteriyordu. 1947'de bir grup daha tutukland ve mahkum edildi, sonrakiyl bir grup daha ve 1949'a gelindiinde gsterili bir son iin karar verilmiti. Bosna-Hersek'te yaklak 1.000 kii tutukland. Yugoslavya Stalin'le arptnda dnem, Kominform dnemiydi. Yetkililer, Stalin'in,
gevek olduklar ve anti-komnist unsurlarn lkeyi ele geirmesine izin verdikleri ynndeki sulamalarnn basks altnda
ve bunlarn dorl' olmadn kantlama tela iindeydiler. Ayn anda hem Komnformistleri (Stalin'in destekilerini) hem de
bizi bask altna aldlar, fakat Kominformistlerin bu atmadan
bizden daha kt bir durumda ktklar sylenebilir. Bizim inAja zzethegovi Tarihe Tankln

---..2.l sanlarmzdan bazlarnn, 1949 yaznda yaplan duru~ann


sonunda lm cezas aldklar dorudur, fakat insani bak a
sndan, Stalin'in destekileri ok daha sert bir muameleye maruz braklmlardr. Bizim insanlarmz ok zor baz deneyimlere katlanmlard, ama bunlar Kominformistlerin rneindeki
gibi aalayc deneyimler deillerdi. leceimizi ya da pes
edeceimizi dnerek bizi zindanlara attlar, Kominformistlerin ise, ideolojik olarak kertmek amacyla, beyinlerini yka
maya altlar.
dama mahkum edilen drt yoldamzdan en yals 27 yandaki Hasan Biber; en genci ise, o zamanlar daha 20'sinde bile olmayan Nusret idi. Ailesi Nusret'lerinin hala bir ocuk olduunu yazarak, af talebinde bulundu. Ancak bu, yetkililerin
kalpleriniyumuatamad. Af talebini reddeden belgenin zerinde, komnistlerce "hmanist" diye damgalanan bir adamn imzas vard. Bu kii o tarihte Prezidyum'un bakan olan Mosa
Pijade idi. 1914'te, bir Srp milliyetisi olan Gavrilo Princip,
Avust,ya Aridk Franz Ferdinand' Saraybosna'da bir suikast sonucu ldrmt. Hem tahtn varisini hem de onun hamile ei Sophia'y ldrm olmasna ramen, henz 21 yana
girmemi olduu gerekesiyle idama mahkum edilmemiti.
"Hmanist" Mosa Pijade, 16-18 ya arasndaki kklerin idamn yasaklayan Yugoslav Ceza Yasasnn da yazaryd. Bu yasamann ve pratiin kurbanlar, farkl dncelere sahip olmaktan baka sular olmayan gen insanlard. Sulamalar, kesinlikle ilememi olduklar terrizm suunu da ieriyordu. Mslmanlarn etkinliklerinin yazmaya, birbirleriyle iletiimi srdrmeye ve toplant dzenlemeye mnhasr olduu bugn bilinen
bir gerektir: komnist rejime szel ve psikolojik bir direni.
Hapiste Mart 1946'dan Mart 1949'a kadar yl geirdim.
Bu zamann yarsn olduka a geirmi olduum bir kenara
braklrsa, herhangi bir ikenceye maruz brakldm syleyemem.
Cezaevinden nceki sorgulama srasnda, Saraybosna'daki
Mareal Tito Klas'ndaki askeri hapishanede, askeri mahkemenin de iinde yer ald Mhendislik Okulu'nun yanndaki
binada tutuldum. indeki insanlarn yarsnn lm cezas ald ve bavurularnn sonularn bekledii bir odadaydm.
ou, etnik eteciler ya da sava zamanndan kalma sulularGenlik ve lk Mahkumiyet

-.22.

d. Ben yla mahkum edildiimde hepsi bunun bir ey olmadn dndler

ve dierleriyle karlatrldnda gerekten


de bir ey deildi. Her eye ramen, 60 veya 70 yllk bir mr
iinde yl, bin gn ve bin geceden daha fazla bir eydir. Cezam ekmek zere Zenica'ya gnderildim. Fakat orada fazla
uzun kalmadm. ki ay sonra, yedi ay tutulduum Stolac Hapishanesi'ne nakledildin ve ondan sonra da, haff ceza mahkumu olarak bir inaat sahasna gnderildim. Burada, Borako
Gl'ndeki inaat sahalarnda, uba.1hilerimin, yani sorgulamalar srasnda tanmak zorunda kaldm Tito Yugoslavya'snn
Gizli Servis yelerinin ileride tatillerini geirmek zere gidecekleri UDB (Devlet Gvenlik Servisi ya da gizli polis) merkezinin inaatnda altm. Daha sonra bir sre de Saraybosna'da, gelecekte Komnist ttifak Merkez Komitesi'nin karargah olacak yerde altm. Bu binada kullanlm olan svala
rn, tula ve betonlarn ou tarafmdan bizzat benim ellerimle
tanmtr. Hapisteki nc ylmda, Macaristan snrndaki,
Beli Manastir yaknlanndaki Belje arazisi zerindeki bir kampa nakledildim.
Kimse hayatta kalmak iin neyin iyi neyin kt olduunu bilemez. Eer 1946'da tutuklanmam olsaydm -ki ben ve etrafmdakiler bunu byk bir talihsizlik olarak kabul etmitik-,
1949'da, ben tutuklandktan sonra rgt iinde benim yerimi
alan Halid Kajtaz gibi ldrlm olacam hemen hemen kesindi. Halid lme mahkum edilmiti ve 1949 Ekimindekuru
na dizilerek ldrld. Hapse girmek bylece hayatm kurtard. Ardndan, Macaristan snrndaki srgn geldi. Beni ailemden 400 km. uzaa gndererek cezalandrmak istediler. Ama
bunun benim iin iyi olacan bilmiyorIard. Buras gdann
bolca bulunduu geni bir iftlikti. Her yanda biz mahkumlarn
piirmeye alt dev patates ynlan vard.
Orada aa kesme iinde .altm. Bu ite ok yetenekli bir
hale geldim ve daha sonralan da ne zaman hayatm kazanmak
iin fziksel bir i yapmam gerekse bu yeteneklerimi kullandm,
nitekim ileride bir orman iisi olacaktrn. Yaptm btn bedensel iler iinde -ki pek ounu yaptm- beni en fazla cezbedeni buydu. 1948-1949 knn tamamn aga ktklerini kesip
sata gtrerek geirdim. Aalan yakt iin kesiyorduk. El ile,
bir metre uzunluunda kesilmeleri, yarlmalan ve istiflenmeleri
Alija zzetbegovi Tarihe

Tankln

~ .gerekiyordu. Doldurmamz gereken gnlk bir kota vard. Her

tarafta odun bulunduundan, ate yakp patates piirebiliyor


duk.. Bu sayede mahkumiyetimin son alt ayn, uahMbtlerin hedeflediinin aksine, ok rahat geirdim. Mahkumiyetim tamamlandnda 24 yamdaydm ve saluna tekrar btnyle kavumutum. Ne kadar iyi grndm grdklerinde ailem
sevinten gzyalarna bouldu. nsanlar baka bir eye niyet
etnilerdi fakat Allah tmyle farkl bir ey ihsan etmiti.
Mahkumiyetimi tamamadktan ksa bir sre sonra, 18 yamdan beri tandm bir kzla evlendim. Halida ok gzeldi,
ki ayn ey benim iin sylenemezdi. Sava srasnda tanm
tk ve hava saldrsn haber veren sirenler ne zaman alsa biraraya gelirdik. Ve bu giderek daha sk oluyordu nk tal
ya'daki stlerinden ncekinden daha ksa aralklarla -bazen
gn iinde birka kez- havalanan ngiliz hava kuvvetlerine
bal uaklar Macaristan'daki hedefleri bombalamaya giderken Saraybosna zerinden uuyorlard. Baz zamanlar ldrc yklerini kentin zerinde dryorlard. nsanlar panik
halinde mahzenlere ve hava saldrs snaklarna doru ka
rken Halida ile ben, bize hibir eyolmayacandan emin, bir
tan ya da en yakndaki bir bankn zerinde otururduk. Ku
kusuz ikirniz, kentte hava saldrs sirenlerini duyduunda mutlu olan yegane kiilerdik.
Ben yllk mahkumiyetimi geirmekte iken, birbirimize,
iinde dergiden sonra en sk .foMILZLule -insanlar bunu nemsemeksizin ve sorumsuzca kullanr- kelimesinin getii tutku dolu mektuplar yazmay srdrdk. Dnyorum da, hapishanedeki sansrclerim, kulaa ho gelen szcklerle dolu mektuplarmz okurken olduka elenmi olmallar. Ama bu bizi
rahatsz etmedi. Ayrlk ve straplarn ancak daha da glendirdii duygularmzn dizginlerini brakmtk.
Bir kadnn gzelliini ilk farkettiimde 7 ya da 8 yanday
dm. Tek bana dnmek durumunda kalmasn diye, bir erkek
ocuk olarak ziyaretlerinde annerne elik etmeyi alkanlk haline getirmitim. Bir keresinde beni, yal bir hulann (kadn hoca) evindeki, evlenme merasiminin bir ksmn oluturan nilcaInn kylaca bir dne gtrd. Gelin ok gzeldi ve dahas,
bann zerindeki beibiryerdeler ile sslenmiti. Bana ok bGenlik ve lk Mahkumiyet

24 yleyici grnd ve gzlerimi ondan alamadm. Bu saf bir hayranlk myd? Daha sonra bunu yeniden hatrladmda rahatsz
edici bir sululuk duygusuna kapldm.
Evliliimden sonra ailenin kadn yeleri tarafndan daha nce hi olmad kadar evrelenmitim. Eim Halida'dan baka,
kzlarm Lejla ve Sabna ve onlarn ardndan da be kz torunum geldi: Yakn aile evremde o latif cinsin tam sekiz yesi bulunuyordu. Kadnlarn yaama tarzlarn ve karlatklar sorunlar anlamaya baladm. Erkek olduum in Tanr'ya k
ran borluydum ve kadnlara, yani nsanln daha az ansl
olan ksmna kar bir dayanma borcum varm gibi geliyordu.
lk torunum Selma 24 yl nce dodu. En dern hisleri bu
ocua kar duymuumdur; bu kk varla kar, daha nce ve daha sonra hi kimseye kar duymadm hislere sahiptim. Onunla ilgili muhabbetli ve komik bir anm var. Libya'ya
seyahat etmem ve orada iki hafta kalmam gerekmiti. Kzm,
damadm ve henz iki yanda bile olmayan kk Selma deniz kysna gitmilerdi ve onlar iki hafta boyunca grmemi
tim. imdi yurt dna gitmek zorundaydm ve Selma'y bir iki
hafta daha gremeyecektim. Bu tmyle kabul edilemez bir
durumdu. Eimi, Libya'ya gitmeden nce, gnbirliine Selma'y grmek in sahile gitmemiz ve Saraybosna'ya geri dnmemiz gerektiine ikna etmeye altm. O zaman Halida'nn
-ve de hakl bir nedenle- nasl fkelendiini hatrlyorum: nce bir trene binmemiz, sonra kaldklar adaya gemiyle gememiz ve oradan da otobs olmad iin yola atla devam etmemiz
gerekiyordu ve o gn ok scak bir yaz gnyd. Kendilerine
deliliin bulat insanlar, mutludurlar. Ben de onlardan biri
olduumu dnyorum.

1949'da serbest braklmam zerine, nde gelen mensuplarn


dan biri olan rahmetli Hasan Biber kanalyla yeniden Gen
Mslmanlar rgt'ne katldm. Hasan nceleri bana nemli
iler vernedi. Benden, daha sonralar gizlice datlan MUdzahiJ
(Mcahit) dergisine yazlar yazmam istedi. Hasan' 40 gnden
daha az bir sre grebildim nk II Nisanda tutukland. Sonralar, sorgu srasnda Hasan'n benim rgtle yeniden balant
kurduumu itiraf etmesi iin ar basklara maruz braklm olduunu anladm. Eer bunu yapm olsayd, yeniden ve bu seA/ija =tbegovl Tarihe Tanklm

fer daha uzun sreyle ar i cezasna arptrlacaktm. Ancak o


salam durdu ve onlara bu konuda hibir ey bilmediini syle'di. Dierleri de bir ey bilmediklerini sylediler ki, onlarn durumunda bu doruydu. Hasan Biber Haziran 1949'dayarglan
d, lme mahkum edildi ve Ekimde kuruna dizilerek ldrld. Bu yarglama, Ocak 1949'da Mostar'da rgte yaplan bir
saldr ile balayan Bosna apndaki kitlesel tutuklamalarn elik
ettii byk kampanyann bir parasyd. Gizli dosyalar ve zabtlar ele geirildi. Bunu Zagrep'teki rencilerimizin byk bir
ksmnn tutuklanmas izledi ve Haziran-Austos 1949'da yap
lan en geni kapsamls ve en trajii Saraybosna Davas olan bir
dizi yarglamaya yol at. Ksa bir sre sonra, bugn hala hayatta olan bir retmen, iyi dostum ve dava arkadam Esref Campara Saraybosna'da tutukland ve drt yl ar ie mahkum edildi. Bu onun ikinci hapis cezasyd, nk 1946 yarglamasnda
da benimle birlikte mahkum edilmiti. Bu yllar boyunca yap
lan yarglamalardan kan mahkumiyetleri topladmda, Gen
Mslnanlar'n birka bin yl hapse mahkum edilmi olduunu
dnyorum. 1949-1951 yarglamalaryla birlikte rgt tamamiyle tahrip edildi; btn nderleri hapisteydi, kalanlar da ya
kamlar ya da gizleniyorlard, sonu olarak rgtn artk
mevcut olmad bir vakayd. Geride, yalnzca dnceyi birey
olarak kendi ilerinde besleyip bytmeye devam eden yeler
kalmt. Dostlar yine buluacaklard ama ok dikkatli ve sakn
gan bir biimde; rgtl faaliyetlerin ise sonu gelmiti.
Komnistler, halkn gndelikyaayn olduu kadar ynetimi rgtlernek konusunda da zor gnler geiriyorlard. Zihinleri siyasal muhalifleriyle her zamankinden fazla meguld. Sistemin doas in'den Yugoslavya'ya kadar buydu. 1949 baharn
da hapis cezasn tamamlandmda -savan bitiinden drt yl
sonra- Saraybosna'y ok yoksullam buldum. lkenin her
yannda durum aynyd. ehri ilk grm ve nasl dehete
dtm ok net hatrlyorum.
Ben Macaristan snrndaki kamptan ayrlrken, benim gibi
siyasi tutuklu olan tramvay kondktr bir dier mahkum, ei
ne bir mektup gtrmemi istemiti. Einin ar Kprs.ile Bascarsija [Baar] arasndaki bir sokakta bulunan bir manav
dkkannda altn syledi. Ertesi gn eve dndmde,

Genlik ve lk Mahkumiyet

26 onu aramak zere evden ktm. Onu dkkanda buldum ve o


mektubu okurken etrafa bakndm. Be ya da alt kfe beyaz
algamdan baka bir ey yoktu. Hava souktu ve kadn ile dkkanc battaniyelere sarnmlard; dkkanda snmaya dair en
kk bir iaret yoktu. "Burada ne satyorsunuz?" diye sordum. "Ne gryorsunuz?" diye cevapladlar; bazen birka patates olduunu ve byle zamanlarda aniden bir kuyruk biriktiini eklediler. Ancak "bazlar dierlerinden daha eit"ti. Nfusun byk bir ounluunu oluturan sradan insanlar iin kuponlarla alnabilecek pek az un, eker, ya ve tekstil rn vard. Ayrcalkl aznlk iinse, szde bakanlk maazalar. Bunlarn kategorisi vard. Baldzm, bunlardan "3 Numara" adyla
ayrcalkllarn nc kategorisine tahsis edilmi olan birinde
alyordu. "1 Numara" dkkanlar askeri ve siyasi tabakann
en st kademesi iin ayrlmt. Bu dkkanlarda pastrize Amerikan stnden ikolatalarn tm eitlerine kadar her ey vard. Yugoslavlar, ynetici kasta ynelik bu zel ilgiyi Ruslardan
kopya etmilerdi. Szde "reel-sosyalizmin" uyguland lkelerde (SSCB ve onun uydu devletleri), szde nomenklatura sistemi araclyla muhafaza edilen bir parti personeli tekeli mevcuttu. Bu, siyaset, ekonomi ve kltr alanndaki, yalnzca Parti
Komitesinin onayyla kazanlabilen (Ya da kaybedilebilen) en
nemli pozisyonlar ieren bir listeydi. Gerekte nomenklatura
iki listeden oluuyordu: sadece ilgili parti organlarnn onayyla
elde edilebilecek olan pozisyonlarn listesi ve bu pozisyonlara
atanabilecek bireylerin listesi. Her iki liste de, hizmete zeldi.
Kast benzeri ayrcalklar, nomenklatura ile ilikilendirilmi
(yksek maalar, oadhalar, trenlerde zel kompartmanlar; ayr
okullar, bakalarna kapal olan tbbi kurumlara eriim mkan,
zel maazalar vd.) ve giderek daha dk kalte, eit ve miktara doru inecek biimde kademeye gre datlmt. Eva Berkovic, SociiaLne Nejeonalwdti u Jugodlaviii (Yugodlavya 'Oa TopLunuaL
Etdddik) balkl bir kitapta, bizim lkemizde de federal dzeyden cumhuriyet dzeyine oradan da belediyeler dzeyine do
ruyaylan benzeri bir ayrcalklar sistemi (cret, villalar, apartmanlar, arabalar, tahsisli yazlklar ve dierleri) betimlemitir.
"Ayrcalklar hakkndaki tm kamusal ve hatta parti-ii tart
malar, anti-sosyalist ve devlet-kart olduu gerekesiyle yasaklanmt" diye yazar Berkovic. Zamanla, nomenklaturann
Alija zzetbegopi Tarihe Tanklm

bizzat mevcudiyetinin ve ileyi tarznn maskarala dnt


birarada tutmaktan ok anlamszlatrdn ayrca
iaret etmeye pek ihtiya olmasa gerektir.
Saraybosna'nn dkkanlar bo ama hapishaneleri doluydu;
zellikle de Kominformistler, Gen Mslmanlar ve dili uzam
insanlarla. Komnistler, eski Yugoslavya'dan ve Ustaa rejiminden kalma btn hapishaneleri doldurduktan sonra CengicVila'da birka bin kiiyi barndrabilen ve "Kamp 505" olarak
bilinenyeni bir kamp ina ettiler. 1952ye kadar gidiatta bir deiiklik olmad. Solun -sosyal ve politik- adaleti buydu. 1966'ya
kadar -yani 21 yl boyunca- Yugoslavya, Polis efi Aleksandar
Rankovic tarafndan ynetildi. Ancak 1975-1978 arasnda, 30
yldan fazla sren komnist idareden sonra durumda kk bir
iyileme gerekleti ve insanlar ok snrl da olsa zgrlk duygusunu hissedebilir hale geldiler. Ancak bu 20 milyar Amerikan
dolarna denk bir d bor pahasna gerekleti ve ortada hala
konuma zgrl diye bir ey yoktu.
n, saflar

Genlik ve lk Mahkumiyet

KNC

BLM

Saraybosna
Davas

Jlam DeklarlMyonu. AltmL1 Sekiz. Dou ve Bal ArlMlnda


Jlam. Kayplar zerine di4!ncefer. Tutuklama, 23 Mart

1983. Sulamalar ve Javunma. ahitfer 1ehadetferini geri ekiyor. 14 yl hapJe mahkumiyet. "Di4!nce Suu': Be/grad
Entefektelferinin Arzuhali. Foa HapidhaneJi. Kati1lerfe
dolu bir hcre. Foa HapidhaneJi'ndekiArnavutlar.

1954'te nihayet Hukuk Fakltesi'ne kaydoldum, Kasm


1956'da da mezun oldum; bylece genlik arzumu gerekletir
mi oluyordum.
Ancak kazanlarmn ounu inaat sektrnde yaptm
almalarmdan elde ettim. Yaklak 10 yil, Karada'da yedi
ubesi bulunan ve benim de Niksic yaknndaki Perucica hidroelektrik santral inaatnn banda bulunduum bir naat firmas iin altm. Benim irketim, yaklak drt kilometre
uzunluundaki geni bir basn tnelini, santraln girdi-sistemini, Glava Zete'deki hidroelektrik g istasyonundaki trbinlere
giden boru hattn, Niksic platosundaki devasa kanyonlarn arz
kanallar ile kapaklarn ina etti; bylece Zeta Nehri'nin sular
tnele ve trbinlere ynlendirilebilecekri.
Bu srada slam hakknda baz makaleler yazmay denedim.
Bunlarn ou hi yaynlanmad. 1969'da, dzeltilmi son versiyonunu 1970'te yaynladm ii/am Dekfaradyonu'nun msveddelerini yazdm. Yaklak 40 sayfa olan bu ksa metin, ancak

1983'teki Saraybosna Davas'ndan sonra dikkat ekti. Ona ynelik savunmalar da saldrlar da ayn derecede heyecanlyd.
Saraybosna'da yazlm olmasna ramen Delelanuyon, dikkatini Yugoslavyaya deil slam Dnyasna yneltmiti. Gerekten de, metinde Yugoslavya'nn ad bile gemiyordu. DelelartMyon'un ana fikri, Mslman kitlelerin imgelemini ancak s
lam'n yeniden canlandrabilecei ve onlar bir kez daha kendi
tarihlerinin aktif katlmclar olmaya muktedir klabilecei idi.
Batl fikirler bunu yapmaya muktedir deiller. Bu mesaj fundamentalist olmakla suland ki, bir bakma da yleydi: kaynaklara dn talep etmesi anlamnda. Otoriter rejimIeri lanetliyor, eitime daha fazla yatrm yaplmasn talep ediyor ve
kadnlar iin yeni bir pozisyonu, iddetten kanmay ve aznlk
haklarn savunuyordu. DelelartMyon Bat'da hatr saylr bir itiraz kaydyla karland. Benim grme gre onlar, DelelartMyon'un slam' sorunun kalbine yerletirmi olmas gereini affedernediler.
Benim DelelartMyon 'u yazmak zere olduum srada, u 68" bir
yangn

gibi btn dnyay sard; 68, sosyalist fikirlerle dolmu


olan ve kurulu dzene bakaldran gen entelektellerin hareketiydi. Tarihin bu noktasnda ulalmas imkansz olan bireyi
istiyordu: gemiteki ideal hayata geri dnmek. Daha sonraki
olaylar -Bat'daki muhafazakar hareket ve dnya apndaki
dinsel canlanma- 1968'in ideallerinin gerek o dnemle gerekse

tarihin daha kapsaml ak ile uyum iinde olmadn gsterdi.


Daha da nemlisi, onlar artk 20. yzyl balarnn masum idealleri olmaktan kmlard, nk uygulamalarndaki ciddi hatalarn arl

oktan omuzlarna kmt.


Bu yllarda Idlam zmedu idtolea i Zapada (Dou re Bat ArtMuzda dlam) adl kitabm zerinde almaya baladm. Aslnda onu
ok daha nce, 1946'da hapsedilmemden hemen nce yazm
olduumu

syleyebilirim. El yazmas 20 yldan fazla bir sre


sakl kald. 1946'da tutuklandmda, kzkardeim Azra
(1997'de ld) onu evimizin at katndaki kirilerin altna saklad. Daha sonra onu bulduumda yar yarya rm bir kat tomarndan ibaretti. Baz yeni veriler ekledim, metni yeniden yazdm ve Kanada'daki bir arkadama yolladm; nihayet
1984'te, ben 14 yllk ar i mahkumiyetimden dolay ikinci hapis cezam ekmekte iken Amerikal bir yaync onu bast.
Alija =tbegori Tarihe Tanklm

.-ll

Bu kitapla, bugnn dnce ve olgu dnyasnda slam'n


yerini deerlendirmeyi amalamtm. Bana yle geliyordu ki,
tpk Mslman dnyann corafi pozisyonunun yeyznde
Dou ve Bat arasndaki mekan kaplamas gibi, slam da Dou
ve Bat dncesi arasnda bir yerlerde bulunuyordu. Baz genel fikirlerin ve baz deerlerin tm insanlk iin ortak olduu
nu gstermeye altm. Ksaca zetlemek gerekirse, kitabn
muhtevas bundan ibaretti. Sadece dnya gr vardr ve
daha fazlas olamaz: dini, materyalist ve slami. Her ey ift yaratlmtr (Kur'an), insan ikili bir varlktr: beden ve ruh. Beden ruhun "taycs"ndan baka bir ey deildir. Bu tayc evrimlemitir, ki bu, onun bir tarihi olduu anlamna gelir, fakat
ruh evrimlememitir; o Tanr'nn dokunuuyla esinlenmitir.
nsanln birinci vehesi bilimin konusudur; ikincisi ise dinin,
sanat ve etiin. nsan tr hakknda iki aklamann ve iki hakikatin bulunmasnn nedeni budur. Bat dnyasnda bunlar,
Darwin ve Michelangelo ile sembolize edilmilerdir. Darwin'in,
Michel;tngelo'nun insan hakknda syleyebilecei hibir ey
yoktur ve tersi de dorudur. Onlarn hakikatleri farkldr ama
karlkl olarak birbirlerini dlayc deildir. Zaman iinde onlar, kendilerini medeniyet ve kltrn muhalefeti olarak da
vurmulardr. Bilim ve teknoloji medeniyetin alanna dahildirler, din ve sanat ise kltrn. Birincisi beeri ihtiyalarn bir ifadesidir (Nasl yaarm?); ikincisi ise beeri itiyaklarn (Neden
yayorum ). Bu, topya ile dram arasndaki elikidir. topya
bireyi fark etmez; dram ise ahlak. Tecesss ve tefekkr zt
odaklara sahip iki farkl spiritel etkinliktir. Birincisi darya,
tabiata ynelimlidir; ikincisi ruha ve Benlie doru, ie ynelimlidir. Her bilimsel yntem Tanr'nn ve insann inkarna do
ru gtrrken, btnsanatlar dini haber verir. Eer bir Tanr
yoksa, nsanlk da yoktr. Ve nsanlk olmakszn hmanizm,
insan onuru ve insan haklar bo laflardr. Medeniyet grev
nosyonundan habersizdir ve her kltr kurbann tasdikidir.
Medeniyerin amac topyac eitlik ile beraber bir"dnya imparatorluu"dur; dinin amac ise "gksel krallk"tr. Bu, St. Augustine'in CiritM Dei'sinin karsndaki Campanella'nn CiritM
SoLilidir. Tanrsz bir ahlaki dzen olamaz. Ahlak, dinin "bir dier fiziksel koulu"ndan ibarettir. Medeniyet evrim demek
iken, tarihin, dinin ve sanatn gerek bir geliimi yoktur. Her

Saraybosna Davas

din balangta saft (Ya da tektanrcyd). Sanatta ve ahlakta


olduu gibi, o da tarihsel seyri iinde bozuldu. sa ile Kilise arasndaki kartlk da bunun bir rneidir. Her gerek yasa ikilidir ve tp asla saf bir bilim olmamtr. Maara resimleri ya da
Polinezya Aborijinlerine ait masklar, esas itibariyle, en az modern rnler kadar heyecanlandrc olan sanat eserleridir. n
san hayatnn tm, bu birincil dalizmin izlerini tar ve bunun
"iaretleri" insan adyla balantl olan her olguda bulunabilir.
Eski ve Yeni Ahit arasndaki, Musa ile sa arasndaki ruh farkllklar da buradadr. Biri halkn nderiydi, dieri bir ahlakn
vaizi. Onlarn adaletleri ve amalar arasndaki fark da burada
yatar: Vaad edilmi Toprak ve Tanrnn Krall. Bu ztlklar insanlkta ve slam'da uzlatrlmlardr. slam bir sentezdir; beeri olan hereyi ifade eden bu iki kutup arasndaki "nc
yol "dur.
tiraf etmeliyim ki, uzmanlardan ve onlarn kitab "satr satr" okumalarndan korkmutum. Kitapta kabaca ortaya konmu
veya hatta gizlenmi olan vizyonu takip eden bir okuyucunun,
onda bilgi, analitik bir zihne nazaran daha fazla ey bulacana
emindim. Kendi vizyonumu ifade etne giriimimin, yetersiz, sadece tahmini ve yer yer tutarsz kaldnn farkndaydm. Aina
olduumuz bir dizi kavrama, bilinen anlamlarnn yerine metaf!zik anlamlar atfettim. Yahudilik, Hristiyanlk, slam ve benzerleri, zelolmaktan ok genel anlamlara sahip metaforlardan ibarettir. rnein slam, "nc yol" iin ya da beeri ahsiyeti
tatmin edebilecek bir formle sahip olan btn hayat biimleri
iin kUllanlan balca metafordur. Gerekte bu kitap, bir dnya

vizyonu lehine bir ahitlikten fazla bir ey deildi.


Yeni paralellikler kurmaktan, tez ve anti-tezler, kesim ve
smetriler tehis etmekten holanyordum, ama beni en fazla ilgilendiren konu bu deildi. Beni her zaman dierlerinden daha
fazla megul etmi olan bir mesele vard: ziyanda olan nller
meselesi. Bugn olduu gibi o zaman da, bunu en derin dini sorun olarak kabul ediyordum. Bu sorun bir dizi yolla ortaya konulabilir. Darwinci-klidci dnyann trajedisi ve strab nereden gelmektedir? Kaybeden bykinsanlar neye benzerler ve
eer bu mr sahip olduumuz yegane hayat ise, onlara neden
budenli hayranlk duyarz? Antigone, Sokrates ve sa gerekten kaybedenlerden miydi? Ve eer byleyse, neden gnmzAlija zzetbegovi Tarihe Tankhun

de bu kadar bymlerdir? Tarih ncesi Lyada'dan ve GdgaDeAam'ndan bu yana bize elik etmi olan bu dm kahramanlara duyduumuz hayranln kkeni nedir? Ucuz Westemler gibi fmler bile kurbana yani kaybedenlere ve hesaplanm olana ya da zkarlara ynelik direnie duyduumuz isel
sempatiyi istismar etmiyorlar m? Kurbana duyulan sempati,
dnme yetisinde bulunabilecek bir ey degildir; o ancak ruhta yani, "bu dnyaya ait olmayan" bir ilke de bulunabilir. Burada 'anlama' deil 'sempati' szcn kullanyorum nk bu
I1U1

bir anlama sorunu deildir, olamaz da. Ne denli youn olursa


olsun hibir akl yrtme, dnme ve basiret, adalet ve hakikat uruna feda edilmi bir hayata ilikin tek bir rnei bile
aklamaya, merulatrmaya yetmez. Her beeri ruha yakn ve
onun iin ok anlalabilir olan bir ey, btn bilimlerimiz ve
felsefelerimiz tarafndan yaplan aklamalardan syrlp kamaktadr. Onaylanm edim ile beeni arasnda hibir dnsel
arac, nedenlere ilikin hibir ncelik-sonralk ayrm yoktur.
Hatta~ aralarnda zamansal bir mesafe bile olmad sylenebilir. Bu, ruhun iyi ve adil olana, kendisine zde olan bireye
tepkidir. Ateistlerin tek ve yegane kabul ettikleri dnyada, trajik ve trajedi olanakszdr. Byle bir dnyada
sadece tesadfler ve ansszlklar vardr.
Bu zihin kurulumunda, trajedi kendisini bize dinsel bir ks
sa olarak gsterir. Trajedide, alaklar drt ayak stne der
ken, byk ve halis ruhlar ac ekerler. Ve bu eb edi kaybedenlerin deli ve meczup ilan edilmelerini salayacak "entelektel"
bir ilem de bulunmadndan, tm hikaye, zellikle de onun
trajik sonu bize ancak Tann tarafndan tasarlanabilecek daha
byk bir dramn birinci sahnesinden ibaret grnr. Anlama
yetisi asndan her eyin sonu demek olan ac ve lm, burada,
sregiden bir dramn iki sahnesi arasndaki bir fasladan ibarettir. Dm kahramana duyduumuz hayranlk ve sempati, entelektel bak asndan tmyle anlamszdr; fakat tam da bu
nedenle -farknda olsak da olnasak da- derinden derine dinseldir. nk bu tr deneyimlerde -ve sadece burada- lm ve baanszln, dier bir deyile kaybn tmyle farkl bir anlam
gsterdii anlk

vardr.
eitliyollarla

zme

kavuturma

gayreti iinde

Dou ve

Bat ArtMtnda dlam'n byk hir ksmn bu soruna ayrdm faSaraybosna Davas

34

kat bulduum cevaplardan asla tam olarak tatmin olmadm. Bu


sorun beni bugne kadar megul etmeye devam etmitir.

Balkanlar'n

sorunu bir demokrasi sorunuydu ve bugn de


yledir. Daba nceki zamanlann tarihini bir kenara brakacak
ve dikkatimizi henz sonlanm olan yzyla evirecek olursak;
dnyann bu ksmndaki tm lkelerinyzyln ilkyans boyunca ou otoriter olan monarik ynetimler altnda, ikinci yansnda ise -Yunanistan istisna olmak kaydyla- komnist ynetimler altnda olduu grlecektir. Ksacas, Balkanlar'n demokrasi konusunda ya da demokrasinin Balkanlar konusunda
fazla ans olmamtr.
Kendilerine sosyalist adn veren bu lkeler, daha sonra
farkl yollar iinde gelimilerdir. lk bakta insann dikkatini
eken ey, liderlerinin bu lkeler zerindeki gl etkisidir.
Hepsi ayn temel ideolojik matrisi paylam olmalanna ra
men, sradan halkn fili hayat artlan, liderlerine bal olarak
lkeden lkeye farkllk gstermitir: Jivkov, Enver, avues
ku, Tito; drt farkl adam ve drt farkl rejim. Ancak bu, sistemin zndeki otoriter karakteri deitirmemitir.
Tito, 1979'un sonlannda Bugojno'daki ok sevdii av sahalarna yapt son ziyarette, Bosna'nn nde gelen komnist liderteri Branko Mikulic ve Raif Dizdarevic'i kabul etti. Bu iki
adamn gndeme getirdii konularn neler olduunu, o geceki
haberlerden karmak zor deildi. Saraybosna televizyonunun
ana haber blteni, Josip Broz Tito'nun tehdit edici mesajna
zel bir nem verdi. Bu iki adam, Bosna-Hersek'te "ruhbanulusalcln ve pan-slamizmi canlandrmaya ynelik giriim
lerle" mmkn olan en sert biimde ilgilenmeleri iin yazl olarak yetkilendirmiti. 1970'lerin bandan bu yana kendini hissettiren grece msamahak&r atmosfer deimeye balad ve o
can skc denetim bir kez daha arz endam etti.
Medyann vaizleri, tannan bir slam aLimi olan Husein Dozo'ya ynelik bir saldryla balad. O polis tarafndan ieriye
alndnda, resmi slami cemaat kamu nnde kendisiyle Dozo
arasna mesafe koydu. Bu tarihten sonra Dozo, sessizlii savunma klarak tam bir inzivaya ekildi ve ksa sre sonra da bir
kalp krizi sonucu ld.
Dozo benim dostumdu. Onunla birlikte alm ve onun
yardmyla Takvim isimli Mslman takviminin bir cildinde maAtija zzetbegovi Tarihe Tanklm

kaleler yaynlam!m. Bu makaleleri L.S.B harfleriyle (ocuklarm Lejla, Sabina ve Bakir'in adlarnn ba harfleri) imzalamtm. Bunlar "slam Rnesansnn Sorunlar" balkl bir makaleler dizisiydi. Dozo ve ben bu meseleler hakknda benzer e
kilde dnyorduk.
Tito'nun 1980'de lmnden sonra iler daha da ktye gitti. Arnavutlarn neredeyse gnlk olarakyarglanmaya balad
dnemde Kosova Krizi balad. Bat' dan gelen eletirel sesler,
dikkate alnmayacak denli azd: Bat komnistlerden bu yana
bu tr politikalara almt. nemli olan Yugoslavya'y Rusya 'dan ayr tutmakt. Btn gstergeler, Bosna'da siyasi tutuklamalarn yeniden balayabilecei ynndeydi.

23 Mart 1983 sabahnn ilk saatlerinde, Hasana Kikica soka

14 numarann nc katndaki dairemin kapsnn vurulmaon kadar UDB (Yugoslav


Gizli Polisi) grevlisi ieriye dald. lerinden biri "Biz Devlet
Gvenlik'teniz" dedi. Ayakkablarn kartmakszn daireye

syla uyandrldm. Kapy atmda,

girdiler ve arama izinlerini bana gsterdiler. Dairerne gizlenmi


gibi eyalarm kartrdlar,
hereyin arkasna baktlar, perdeleri pencerelerden aa ektiler, odalarn her kesini inceden inceye aradlar. Ama en ok,
hepsini toplayp stste ydklar kitaplarm ve yazlarmla ilgilendiler.
Arama akamst ge saatlere kadar srd. Daha sonra onlarla birlikte Devlet Gvenlik Karargah'na gitmemi emrettiler.
Buraya vardmzda, gn nezarette tutulacam sylendi.
Daha sonra bu sre otuz gne karld ve nihayet durumaya
dek geecek belirsiz bir sreye dnt. Yz yl nce Avusturyallar tarafndan ina edilmi olan Blge Hapishanesine nakledildim.
Sorgulamalar 100 gnden fazla srd. Aslnda "100 geceden" de diyebilirdim, nk gece sorgular daha yaygnd. Bu
100 gn, hapishane binasnn karanlk ana duvarna bakan,
demir parmaklklarla kapatlm kk pencereleri olan 4X2
metre byklnde bir hcrede geirdim.
Bosna'nn drt bir yanndan yzlerce kii daha tutukland
ve sorguland. Sorgucularn gereklerle pek ilgilenmedii ai
kard. Onlarn grevi bizi sulamak ve zerimize atlan sular
patlayclar olduundan eminmi

Saraybosna Davas

kantlamakt.

Bunu baarmak iin kullandklar balca ara,


hapsetme tehdidiyle aldklar yalanc ahitliklerdi. ahitlik yapmak istemeyenler, sulanmakla tehdit ediliyordu. thamlar nihayet nmze konulduunda yani yaklak olarak Temmuz
balarnda, benimle birlikte sulananlarn ve ahitlerin kimler
olduunu ilk kez anladm. Sulamalar, Yugoslavya Sosyalist
Federal Cumhuriyeti Ceza Yasasnn 114 ve 133. maddelerine
istinad ediyordu. Bunlardan birincisi devlete kar fesat tertibi
ile, ikincisi ise mehur "dnce sular"yla ilgiliydi. Sulamalar, grup liderlii rolnn bana tahsis edilmi olduunu gsterdi; bu dzmece bir senaryo idi nk ortada grup falan yoktu.
Sank sandalyesindekilerden bazlarn tanmyordum bile.
IS Temmuz sabah bizi almaya geldiler. Ve bylece Saraybosna Davas balam oldu. Bizi hcrelerimizden kardlar ve
koridorda sraya dizdiler. Bu, tutuklanmamzdan bu yana birbirimizi birarada ilk 'grmzd. Hepimiz solgunduk ve kt
beslenmitik. Rusid zorlukla nefes alabiliyordu. Kendimi, her
iki mahkum arasnda bir polisin bulunduu srann banda buldum. Arka kapdan yar yarya bo olan bir mahkeme salonuna
girdik. Mahkeme salonundaki insanlar defamladm ve elimi kaldrdm. Bazlar karlk verdi.
Mahkemeye bakanlk eden yarg beni, halka hitap etmemem konusunda yksek sesle uyard. Mahkeme salonunda
oturmakta olan ocuklarm selamlamaya hakkm olduunu
syleyerek cevapladm onu.
Arkamzda bir polis kordonu olduu halde, arka arkaya tahtalara oturtularak iki sra oluturmaya zorlandk. Sada oturmakta olan on hukuku vard. Onlarn karsnda, sorgulamalardan hatrladm kadn savc. Yargctanmyordum. Arkasnda Josip Broz'un byk bir portresi vard.
Duruma, benimle bayarg arasndaki bir tartma ile ba
lad. Halkn durumaya katlmnn yasaklanmasn protesto ettim. Mahkemede bizimle birlikte bulunanlar sadece yarglar,
savc, polisler, yaknlarmz ve seilmi birka gazeteci idi. Bu
durumda, savunmamda susma hakkm kullanacam belirttim.
Duruma, yargcn birilerine muhtemelen de Merkez Komite'ye
danmas iin baka bir gne ertelendi. Belirli sayda insann
(dier bir deyile polis tarafndan seilmi olan insanlarn) kendi adlarn tayan gei kartlarn gstererek salona girmesine
izin verilmesi konusunda bir uzlamaya varld.

ALija =thegovi Tarihe Tanklm

Yarg Hadzic bir ay srecek olan durumalan balatt. Ve

ilk duruma;
lk olarak, tm sanklarn mevcut olup olmadn tesbit etmeliyiz: zzetbegovi Aliya, Behmen mer, Cengic Hasan, Kasumagic Ismet, Bicakcic Edhem, Zivalj Husein, Prguda Rusid, Behmen Salih, Spahic Mustafa, Latic Cemal, Salihbegovic Melika, Durdevic Dervis, Bicakcic Cula, Bayarg ola-

rak ben Hadzic Rizah, yarglar heyeti yesi Yarg Kanlic


Asm ve farkl milliyetlerden yani bir Mslman, bir Srp ve
bir Hrvattan oluan jrinin yesi. Savcnn sulamalar
aklamas iin gerekli hazrlklar yaptk.
!

szleriyle ald. Ve sonra da, savc Edina Residovic'i konuma


sn yapmak zere davet etti.

Savc: 1974'n banda, slam Rnesans'n ve Mslmanla-

rn slamilemesini sabit fkir haline getiren zzetbegovi Ali-

ya ve Behmen mer, geni bir evrede ilgi uyandracak metinler vastasyla bu konuyu aydnlatmann asli ncelii zerlnde gr birliine vardlar. Bunun zerine zzetbegovi
bu tr muhtelif metinler yazd ve yaynlad. Bunlar, Viyana' daki dman gmen topluluunun yeleri olan mer
Behmen ile Teufk Velagic'e verdii ve onlardan ald deer
lendirme ve nerilerini de dahil ettii .J!am Deklartuyonu'nun
birinci versiyonu izledi. (. .. ) slami hareketin ve rnesansn
ilkeleri olarak unlar vurgulad: "Tarihte, ayn zamanda siyasi olmayan tek bir gerek slami hareket yoktur. Bu, s
lam'n hem bir din, hem de bir felsefe, bir ahlak, bir atmosfer, ksacas btnsel bir hayat tarz olmasndan dolay byledir. ok fazla yasann ve karmak bir yasama sisteminin
mevcudiyeti, kuralolarak, o toplumda bireylerin rm
olduunun yeterli bir gstergesidir ve bu toplumun yasa
karmaya bir son verip, insanlarn nasl davranmalar gerektii hususunda eitmeye balamaya ihtiyac vardr. ( ... ) slami hareket din ve siyasetin ahenkli bir btndr ( ... ) Mslmanlar kardetirler. ( ... ) slami hareket, maneviye saysal
bakmdan yeterince glendiinde, sadece mevcut gayri- sla
mi ynetimleri yerinden etmek iin deil, fakat ayn zamanda
yeni bir slami ynetim yaratmak iin, iktidar ele geirme abasna giriebilir ve girimelidir de." 1974 ile 1983 arasnda
bu DeklartLJyon metni, Yugoslavya Sosyalist Fedaral Cumhuriyeti'nin toplumsal dzenine ynelik, kar-devrimci bir tehSaraybosna Davas

dit yaratmak amacyla Arapaya, Trkeye, ngilizceye ve


Almancaya evrilmi ve bir n szle birlikte bu dillerde yayn
lanmtr. Ad geen metin, yine Deklanuyon 'da ortaya konulmu

gayelerle ve onun belirledii tarzda, lkede toplumsal

dzene ynelik kar-devrimci bir tehdit olarak benzer dnceleri paylaan

bir insan grubu olutrma maksadyla

1976-1983 arasnda okumalar iin ok sayda aydna verilmitir:

Dozo Husein, Kupusovic Muhamed, Zivalj Huso,

Cengic Hasan, Mahmutcehaic Rusmir, Hadzic Mehmedalija,


Salihbegovic Melika ve Bicakcic Edhem. ( ... ) Bunun zerine
Cengic Hasan, Kasumagic Smet, Zivalj Huso ve Bicakcic
Edhem gruba katlmlardr. ( ... ) vb.
Bu, toplamda birka dzine sk yazlm daktilo sayfas tutan sulamalarn girii ve ana temas idi.

lk sulanan bendim. ne srlen sulamalara cevap vermek iin arldmda unlar syledim:
Savunmam

yapmadan nce, usule ilikin itirazda bulun-

mak istiyorum:
1. Sulamalarda 13 kiinin ad geiyor ki bunlardanyedisinin,
iddialarn

ana konusu ile (DeklarlUyon temelinde bir grup


oluturma) kesinlikle hibir balants yoktr; sulananlardan beini tanmyorum bile ...
2. Mahkeme
kartlar

tarafndan

bu dava iin,

sme karlm gei

dzenlendi; bu, mahkeme salonuna halk yerine

yalnzca seilmi
u anlamna

fndan

bir izleyici grubunun davet edilmi oldugeliyor. Yasa uyarnca tarafma, kamu tara-

izlenme hakk verilmesini talep ediyorum. Benim

gizleyecek hibir eyimyok, ama belki mahkemenin olabilir. Kendimi mmkn olduunca geni bir kamu nnde
savunmak istiyorum nk masumum ve savunmam sadece Yarg Hadzic'e deil Yugoslavya'da ve tesinde bulunan her drst kadn ve erkee vereceim; ve bir eyle
ri gizleyen herkes aka yanltadr. ..
3. nc itirazm basnn tavrlarna ilikindir. Basnn bir
ksm,

bu yarglamann balamasndan nce bile beni bir

ulusalc, kar-devrimci,

devlet dman ilan etti ve pratik-

te yargsz infaza tabi tttu. Bu, mahkemenize yaplm bir


saygszlktr.

azndan

Ancak mahkemenin,

sana

olmasa bile, en

kendi btnln ve yasay korumak iin baz


admlar atm olup olmadndan emin deilim.
Alija zzetbegori{; Tarihe Tanklm

ddianarnede saylan hususlarn hibirinde sulu olmadm

belirttikten sonra savunmam takdim ettim ve savcnn, yarg


larn ve avukatlann sorularn cevapladm. Bunlar durumann
birnci

gnnn tamamn ald.

Savc

Edina Residovic'in sorduu sorulann ve benim bunla-

ra verdiim cevaplarn bazlan unlard:


Residovc: .1fam DekfartMyonu'nun

deral Cumhuriyeti ile


beyan ettiniz mi?

Yugoslavya Sosyalist Fetek bir cmlede olsun

ilikili olmadn

zzetbegov: Hayr. nk buna gerekyoktu. Metnin bala


mndan

bu gayet

ak

bir biimde

kyor.

Residovc:

Dnyadaki yedi yz milyon Mslman arasnda


kimleri sayyorsunuz? Beni de bu slam Dnyasna dahil ediyor musunuz?
zzetbegov: Fas'tan Endonezya'ya kadar Mslmanlarn
nfusun ounluunu oluturduu lkelerde yaayan insanlan dahil ediyorum.

:Residovc: Savunmanzda, .1fam DekfartMyonu'nun slam ze-

rine temellenmi modern ve insani bir dzeni savunduunu


belirttiniz. Bu nasl bir modern ve beeri sistemdir ki, hi bir
yerde yabanclamann nlenmesinden ve zynetimden sz
etmez. Vs. vs.
Gen bir adamken 10

yl

hapis yatan

yakn

dostum Rusid

Prguda, srann zerinde glkle oturabiliyordu. ok hastayd. leride, tutukland srada da hasta olduu ve sorgulamalar
srasnda kt muamele grd renilecekti. Avukat Nikola

Sukno bir doktordan rapor alnmasn talep etti: Yarg engellemeye altysa da rapor sonunda alnd. Doktor, Rusid'in sorgudayken iki kalp krizi geirmi olmas nedeniyle kesinlikle durumaya dayanacak durumda olnadm teyit etti. Durumu-

nun, her an trajik bir sona varabilecek kadar kt olduunu


syledi. Bu tbbi rapor dorultusunda Rusid aleyhindeki ilem
ler bir kenara brakld. Sal bozuk iken kez mahkemeye
arlp

durumay izlemek zorunda braklmasndan ve du-

~umadan vareste tu,tulmasndan bir yl sonra Rusid ld.

Daha sonra Rusid'in avukatndan, merhumun sorgular sra


snda kaleme ald ve durumada ortaya karmaya niyetlendii yazl
Saraybosna

Davas

bir ifade aldk. Rusid unlan yazmt:

40

Bana gre bu dava olduka phelidir. Bunun tezgahlanm


fakat bunun nedenini tam olarak bilmiyorum.
Daha nce de byle dzmece bir yarglama sonucu 20 yl ar
ite almaya mahkum edilmi ve bunun 10 yln yatmtm.
Fakat bu Stalinist dnemdeydi, onun iin durum ok daha ktyd -bu dnemde Yugoslavya komnist olduunu kantla
mak durumundayd ve bunun en kolay yolunu Mslmanlar
kurban haline getirmekte buldu-o Bosna'ya saldrnak, kendisinin sadk bir uydu ve Sovyet yntemlerinin rnek bir akirdi
ve uygulaycs olduunu Moskova'ya kantlamann yollarn
dan biriydi. Bugnlerin bir daha dnmernek zere geip gittiini ummutum, ama onlar ilk unutanlar olmas gerekenler
mdi bize onlar hatrlatyorlar. Devlet dmanlar icat etmek,
kimsenin ilemedii crmler uydurmak neden gereklidir?
Yeni kurbanlar ve yeni ehitler yaratmak, vicdanyla hareket
ederek kendi iine gcne bakan bar ve masum vatanda
lar terrize etmek kimin iine yaryor? nananlar bu lkede
ikinci snf vatanda mdrlar? Ayn ey bir kez daha Mslmanlarn bana geliyor. Bu devlet gerekten kendisini niversite profesrleri, hukukular, ekonomistler, airler ve imamlardan oluan ve dahas birbirini tanmayan 12 Mslman aydn
tarafndan tehdit altnda braklm m hissediyor? Yoksa ama
Mslmanlar yldrmak mdr? Onlar yalnzca daha da sertletirmi olacaksnz. Size ok ak sylyorum ki, sertlernek
iin bu davann dnda da birok meru neden var.
olduu ak,

Gen bir adamken II

yln hapishanede geirmi olan mer

Behmen psikolojik bakmdan ok kt durumdayd. Hasta deildi ama aka apati halinde, tkenmi ve solgundu. itme ka-

biliyetini iki gn muhafaza edebildi. lk gn bir biimde atlatmay baard ancak ikinci gn ok daha zayft. yle bir an gel-

di ki, dengesini kaybetmeye balad. Durumann kapal ks


myd ve mahkeme salonunda sadece kii vard: olum Ba-

kir, kzm Sabina ve mer'in kars Saliha. Aniden mer bilincini yitirdi ve yere dt; her ne kadar doktor olan karsn yardma armadlar, hatta daha da kts kimsenin ona yakla
mamasn emrettilerse de, Saliha kendi iradesiyle ne kt, su

arparak onun yzn ykad ve tokatlad. Gzleri kapal, ba


geriye dm olan mer kustu. Yz ve dudaklar morarm
t. Bilinci yerine geldikten sonra yarg bir sedye istedi, mer
reddetti ve gardiyanlar onu alp gtrdler.
Aly'a zutbegovi Tarihe Tanklm

Salih Behmen'in savunmas (daha nce sekiz yllk hapis cezasn ekmiti) sadece yarm saat srd. iddialar hakknda
unlar syledi: "Braknz usulne uygun bir biimde yrtlen bir yarglamaya temeloluturmay, bunlar, haklarnda bir
deerlendirme yapmaya hatta zerlerinde dnmeye bile de
mezler. Bunlar bir yalan ynndan ibarettirler. Braknz delillerin gvenilirliini salama konusundaki bir endieyi, sulamalarda azck bir gvenilirlik salamak iin birka yer ve zaman bile zikredilm:emektedir. Btn hayatm boyunca Allah'a
bana cenneti bahetmesi iin dua ettim, fakat o bana 1949'un
dzmece sulamalarnn bir tekraryla bir kez daha tarihte bir
yer bahetti. Fakat ne yapabilirim ki? Bunun benim kaderim
olduuna kuku yok: nsanlar nazarnda beni ilemediim sulardan dolay cezalandrmak; Tanr nazarnda ise, beni onlarn
elleriyle imtihan etmek iin." Arkadalarmdan biri bana Salih
hakknda "O tandka, sevmeden edemeyecein insanlardan
biridir" demiti.
Y ~rglama, dier sanklarn dinlenmesinin ardndan, 59 a
hidin ehadetlerinin dinlenmesiyle 15 gn daha devam etti. a
hitlerin neredeyse yars, mahkeme ncesindeki tahkikat muameleleri srasnda polise vermi olduklar ifadeleri, bask ve i
kence altnda verdiklerini syleyerek deitirdiler.
Dramatik anlar yaand. ahitlerden biri, Sead Seljubac,
tahkikat yapan yetkililere vermi olduu ifadeyi geri alyla ilgili olarak unlar syledi: "Burada ve imdi sylemeliyim ki,
ifadem polise vermi olduumdan tamamiyle farkl olacaktr."
Daha sonra da, tahkikat srasnda Cengic, Spahic ve Latic aleyhinde vermi olduu tm ifadeleri reddetti.
Savc Residovic fkeliydi. Yalan ifade vermekten dolay Seljubac aleyhine cezai muamalelerin balatlacan ilan etti. Elbette bununla onun mahkemedeki ifadelerini kastediyordu. Bu
tehdit, sann bu tr bir su nedeniyle 5 yl hapse mahkum edilebilecei ayrntsyla birlikte ayn gece Saraybosna televizyonunda, ertesi gn ise OJlo6odenje (Hrriyet) adl gnlk gazetede
yaynland. Ama, ahitlikleri henz dinlenmemi olan ahitleri
sindirmekti. Seljubac ertesi gn ve gece boyunca polisin zel
muamelesine maruz brakld.
iki gn sonra Bayarg Hadzic, Seljubac'n mahkemeye gelerek yeniden ifade vermek istediini duyurdu, elbette mahke-

Saraybosna Davas

me bunu kabul etti. Bu kez Seljubac, tahkikat safhasnda verdii sulayc yeminli ifadede geen beyanlarn doruluunu tasdik etti. Bayarg kendisine yeniden ahitlik yapmasnn nedenlerini sorduunda Seljubac, ahit olarak ilk geliinden iki
gn nce sank Latic'in kardei Nedzad Latic ve Nusret Cancar
tarafndan bask altna alndn syleyerek cevap verdi. Cancar ona iddial bir biimde, Nedzad'n, kardei aleyhine yalan
beyanda bulunan her ahidi ldrmeye hazr bir ruh hali iinde
olduunu anlatnt. Bunun ardndan Seljubac, Nedzad ile bir
araya gelmi ve ona ehadetini deitireceine dair sz vermi
ti. "lk yeminli ifademi verdikten sonra, yanl yapm olduu
mu farkettm. leri yoluna koymaya karar verdim ve yeni bir
ifade vermeye karar verdikten sonra o akam ileri Bakan'na
gittim. Yalan yere yeminle sulandma ilikin basnda kan
haberlerden etkilenmedim." Kimse bu hikayeye inanmad.
Ancak gerek frtna henz kopmamt. Savcln kilit -ya
da yle olduu dnlen- ahidi Nennina Jasarevic mahkemeye kacakt. Seljubac'n ikinci, Nermina Jasarevic'in ise ilk
kez ahitlik yaptklar o gn, yarglamann btn asndan bir
dnm noktas idi. Duruma ncesi muameleler srasnda verilmi olan yeminli ifadelerin inkaryla, yarglama bir maskarala
dnmeye balad. Mahkeme, Seljubac ile Nermina'ya olas
btn basklar uygulayarak ileri tersine evirmeye abalad.
Seljubac rneinde ancak ksmi bir baar salanabildiinden,
Nermina'nn orijinal ifadesini tekrarlamas ve sulamalar kuvvetlendirmesi asli bir nem tayordu.
Seljubac ile Nermina'nn mahkemeye kacaklar gn iin
zel hazrlklar yapld. ounlukla yar yarya bo olan mahkeme salonlar yabanclarla zenli bir biimde dolduruldu. Ba
yarg ahitlerin beklemekte olduu odaya gitti, yabanc gazetecilerin hazr bulunduuna dikkatlerini ekti ve nceki gnlerde ahitlerin bask altna alndklar, dvldkleri vs. gibi" da
rya kar Yugoslavya'nn adn kara "karan" beyanlarn dinlemek durumunda kalm olmalarnn ok naho olduuna ia
ret etti. Gvenlii salamakla grevli polisler, mahkemenin bulunduu soka yaya ve ara trafine kapattlar, park etmi
arabalardan "temizlediler". Savc ve yarglar kurulunun yeleri ahitlere ve sanklara allm olandan ok daha nazik bir b~
imde hitap ettiler.

A4ja zzet6egovi Tarihe Tanklm

43

Nermina ahitlik etmeye balamadan nce, bayarg onu,


yalan yere yemin cezai bir su olduu iin sadece ve sadece gerei sylemesi gerektii konusunda uyard. Ona bunun cezas
nn ne kadar olduunu da -be yla kadar hapis- anlatt. Nermina bir soruyla cevaplad: "Gerei sylersem mahkeme beni koruyacak m?"Onaylayc bir cevap almas zerine savcy,
mahkeme heyetini ve orada hazr bulunan herkesi dehete dren u szleri syledi: "Tahkikat srecinde yeminli ifadem
olarak imzaladm her ey yanlt."
Nermina daha sonra ifadesini verirken bask altna alnm
olduunu aklad. Tahkikat subaylar, direnecek gc kalmayncaya deiri ondan devaml olarak belirli ibareleri tekrarlamasn istemilerdi. Defalarca sorgulanm ve nihayet bir tutanak
hazrlanmt. Polis merkezinde, geirdii alt gn boyunca zorla aldklar ifadeyi mahkemede de tekrarlamas iin baskya maruz kaldn syledi. ki gn nce polis tarafndan iki kez a
rlm ve sorgu srasnda syledii her eyi mahkemede tekrar
etmesi gerektii konusunda uyarlmt. Son olarak unlar syledi: "Size gerei anlattm. Bu insanlar hapse gnderecek yalanlar sylemekten sorumlu olduumu bilerek tek bir gn yaa
maktansa, hapiste be yl geirmeyi tercih ederim. Dilerseniz,
beni derhalonlarla birlikte mahkum edebilirsiniz!" Mahkemede
tam bir sessizlik vard. Bir an iin yarg da sessiz kald ve sonra ahide yerine oturabileceini syledi.
ahitlerin ehadetleri srasnda baz komik sahneler de yaanyordu. ahitlerden biri, daha ok Hoca Paso olarak bilinen
ve akll bir adam olan Enver Pasalic mahkemede hem sar
hem de aptal gibi davrand. Yargla, tam iki saat boyunca sorularla hi ilgisi olmayan cevaplar vermek suretiyle dalga geti. Yargcn onu konuya geri dndrmeye abalamas bounay
d; o, tamamiyle anlamsz konularda en nce ayrntlara girmek
suretiyle ylece konuup duracakt. Bylece zaman geti; mahkeme salonundaki insanlar olduka elendi, yarg ise giderek
daha fazla rahatsz oluyordu.
Yarg onun mahkeme salonunda polise sylediklerinin aynsn sylemediini gzlemlediinde, Pasalic ayn eyleri sylemekte olduu, fakat birka kez sorgulanm olduundan muhtemelen tutanan farkl okunduu biiminde karlk verdi ve
yle dedi: "u an sylemekte olduum eylere uymayan eyler
sylemi olduumu sylemem".

Saraybosna Davas

44

Bu ahitten elde edilecek yararl hibir eyolmadn ve


onunla devam etmenin zaman. kaybndan ibaret olduunu gren yarg, ne yapacan arm halde gzlerini yardm ararmasna mahkeme salonunda gezdirdi ve sonra da ona u szlerle yerine oturabileceini syledi: "Hadi birader seni bir daha
burada grmeyeyim." Bu szler zerine Paso Hoca mahkemeye dnd, zr diledi ve daha sonra tekrar bize dnerek, eski
Bosna tarznda elini havaya kaldrarak "ALlahimanet [Allah'a
emanet olunuz]" szleriyle selamlad.
Kukusuz yarg ve savc hari, mahkeme salonundaki herkes kahkaya bouldu.

59 ahitten 56's davac taraf adna, de savunma adna


sorgulanmt. Bunlardan 23 tanesi hem sulama hem de savunma bakmndan konu dyd ve nitekim bunlar kararda zikredilmediler bile. Kalan 36'sndan lS'i mahkeme ncesi tahkikatlar
srasnda verdikleri ve iddia makanun destekleyen ifadelerine
sadk kaldlar, 21'i ise daha nce sorgu srasnda verdikleri ifa-

deleri az ya da ok deitirdiler ya da tmyle geri aldlar.


Sanklarn ifadelerini deitirmeleri anlalr ve gerekte de
olduka sk rastlanan bir durumdur. Gerekten de, btn medeni lkelerde kanunlar, bir sann bunu yapma hakkn, (szde "yalan syleme hakk"n) tanrlar. Ancak ahitlerin durumu
tamamen farkldr. Bir ahidin hem tahkikat safhasnda sorgulanrken hem de mahkemede doruyu sylemesi gerekir ve eer
yalan yere yemin suu ilerse hapis cezasyla karlar. O halde 21 ahit neden ifadesini deitirdi ve cezai takibata urama
riskini gze ald?
ahitler,

mahkemeden ve savunmadan gelen bu soruya eitli cevaplar verdiler. ou bunu, saatler sren szl sorgulamadan sonra tahkikat subaynn, kendi ifadeleri olup olmad
n bilmedikleri bir tutanak suretini kaleme ald ve imzalamalar iin kendilerine uzatt biiminde aklad. Verilen kopyay o haliyle imzalamay reddetmelerinin ardndan, tketici bir
ikna, bask ve tehdit sreci balayacakt. Btn bunlar, ahit
lerden birinin mahkemede betimledii gibi, metal kaplarn ara
sra alp kapanmasndan ve muhafzlarn koridorlardaki ayak
seslerinden baka hibir sesin duyulmad Saraybosna Hapishanesi nezarethanelerinin hayaletlere zg sessizliinde yaplAlija =tbegovi Tarihe Tarnklm

45

d. ahitlerden biri, Enes Karic, ortalkta cereyan eden olaylar-

la ilgili ifadelerinin tahkikat subay tarafndan "bomba gibi bir


yeminli ifadeye" dntrldn nakletti. Ne kastettiini
aklanmas istendiinde, bir rnek verdi. "'Cengic sinemann
dnda buluacamz syledi' biimindeki szlerim tahkikat
subay tarafndan 'Cengic benimle sinemann dnda bir gr
me ayarlad' biiminde not edilecekti. Doalolarak bu ifadenin
ima ettii, bunun yasad bir siyasi toplant olduuydu. Ya da
rnein 'Ona Trkiye'de olduumu syledim' biimindeki szlerim, tahkikat ~ubaynn versiyonunda 'Ona, Trkiye yolculuum hakknda bir rapor sundum' biimine dnmt." Karic'in aklad gibi: "Tahkikat subay srarla beni yazdklar
nn sylediklerimin ayns olduuna ve tutanak suretini imzalarnam gerektiine ikna etmeye alt. Dokuz saatlik ikna ve baskdan sonra; yeminli ifadeyi hangi koullarda imzaladm ve
ifadede nelerin gerekten doru olduunu mahkemede ifade etme niyetiyle tutanak suretini imzaladm, nk baka seeneimy~ktu."

Bir baka ahit, Hilmija Aerimovic, tahkikat subaynn sorbir sayfa ifadeyi dzenlemek iin verilen ksa aralar dnda 4 Osaat srdn syledi. Bir dieri, Vahid Kozaric,
eve dnmesine izin verilmeksizin (aslnda bu suretle zgrlnden yoksun braklm oluyordu) gn boyunca sorguda
alkonulmutu. nc gn bir kalp krizi geirmi ve 20 gn
kald hastaneye gtrlmt. Hastaneden taburcu ohuasnn
ardndan, yeniden, gnlk grme srasnda tahkikat subaynn zerinde srar ettii yeminli ifadeyi imzalad polis merkezine gtrlmt. Mahkeme ncesindeki tahkikatn seyri iinde kendileriyle grlm olan iki ahit, Mehmed Arapcic ile
Hamzalija Hujdur mahkemeye kmadlar. Her ikisi de sinirsel
kntden muzdaripti ve yarglama srasnda psikiyatrik tedavi gryorlard. Bu nedenle savc vekili, ahitlerin dinlenmesi s
rasnda onlar sorgulama hakkndan feragat etti. Resid Hafizovic kantlarn sunarken, tahkikat subaynn kendisine silah ektiini syledi. Kendisiyle yaplan grmeye ilikin ifadeyi imzalamay reddetmesi zerine, subayona ne kadar uzun srerse
srsn ifadeyi imzalayana kadar binay terk edemeyeceini syledi. Hafizovic, kendisinin bir mahkum deil zgr bir vatanda
olduunu syleyerek cevap verdi ve kapya yneldi. te bunun
gulamasnn,

Saraybosna Davas

46

zerine subay tabancasn ekip ona dorulttu ve bir an nce


durmasn syledi; aksi takdirde adm atmaya bile frsat bulamayacakt. Bir dier ahit, Rasid Brcic, her gn dokuzar saat olmak zere be gn boyunca sorgulandn ve sorgu srasnda
ar derecede aalayc- muameleye maruz brakldn syledi. Sanklardan (ve hkm giyenlerden) biri olan Mustafa Spahic, Yksek Mahkeme'nin 14 Mart 1984'teki bir oturumunda,
tahkikat subaylarnn kendisine bir teklifte bulunduklarn nakletti: lk sulanan kiiden biri (hangisi olacan kendisi seebilirdi) aleyhine sulayc bir yeminli ifadeyi imzalamak ve evine.
dnmek ya da sank yerine konmak. ki tahkikat subaynn ad
n ve bu olayn tarihini verdi. mzalamay reddetmesi zerine
suland ve be yl hapse mahkum edildi.
Yarg, duruma srasnda anlatlanlarn hibirini kale almad. Dahas mahkemenin kararnda, yeminli ifadelerden farklla
an her ahitlik istisnaszolarak gzard edildi ve yeminli ifadelerdeki beyanlar benimsendi. Yasa tarafndan bir istisna olarak
mahkemeye, duruma srasnda deil de n tahkikat srasnda
verilen ifadeleri kabul etme imkan tannmt, fakat mahkeme
bunu bir kural haline getirdi. Bu, hukuki muameleler srasnda
yasal istisnalarn uygulanmasnn tek rnei deildi. Mahkeme
ncesi tahkikatlarda kuraL, bunlarn bir tahkik yargc nezaretinde yaplmas, istisna ise polise tevdi edilmesi idi. stisna olan
uyguland. KuraL, sanklann ve ahitlerin sorgusu srasnda savunma vekilinin de hazr bulunmas ynndeydi; savunma vekili ancak istisna olarak bu hakkndan mahrum braklabilirdi.
Burada da yine istisnai olan uyguland. Hkmet yetkilileri ve
mahkeme, istisnay bylece arka arkaya kural haline getirmek suretiyle ve yasann hem lafzn hem de ruhunu alaya alarak tm bu yasal muameleleri birer karikatre dntrdler.
Mahkemelerin, ahitler tarafndan n tahkikat srasnda verilmi olan yeminli ifadeleri olduu gibi kabul etmi olmalannn
gerekelerini aklama tarz da karakteristikti. Sulh Mahkemesi'nin bu konudaki aklamas yleydi~ "Mahkeme, ad geen
ahitlerin mahkeme ncesi tahkikattaki beyanlann esas alm
tr; nk durumalar srasnda ifadelerindeki deiikliklere
dair aklamalan kabul edilemez ve mantk dyd. ( ... ) Bu a
hitler, ifadelerini kimsenin etkisi altnda kalmadan vermiler ve
her ne syledilerse, okuduktan sonra imzalam olduklan, ye"

Ali/a :uetbegovi Tarihe Tanklm

47

minli ifadelerine aka yazlmtr (Saraybosna Vilayet Mahkemesi kararnn 153. sahifesi). Mahkeme, ahitlerin hemen
hepsi aksini iddia ettii halde, neden ifadelerin "kimsenin etkisi ve hatta basks olmakszn" verilmi olduuna inandn
aklamad.
Ardndan

Bosna-Hersek Yksek Mahkemesi'nin u akla


geldi: "ahiderin ifadelerindeki deiikliklere dair akla
malar, beyanlarn zel bir psikolojik durumda, bask altnda
verildii ya da tahkikatla grevli olanlarn sylenenleri ifadeye
yanl biimde geirdii iddiasna varmaktadr. ( .. :) Buna binaen, ahitler tarafndan ifadelerini deitirmeleri konusunda yaplan aklamalarn, tahkikatla yetkili olanlarn ileri hakknda
aslsz kukularayol at konusundaki hkm dorudur. (. .. )"
(Kararn 38. ve 39. maddeleri). Ve Federal Mahkeme: "ahitle
rin ifadelerinin bask ve zor altnda alnd yani Ceza Usul
hakkndaki yasann 228. maddesine aykr olduu iddiasna gelince; ne kaytlarda bunu destekleyen bir kant vardr ne de talep zerine yeni bir kant gsterilebilmitir" (s. 26).
mas

nc sank Hasan Cengic hakkndaki sulamalar arasn


da, onun "Bir Mslman bir gayrimslimden kan alamaz ve
ona kan veremez" dedii iddias vard. Cengic hibir zaman
byle bir ey sylemediini srarla belirtti. Ancak tmyle ans
eseri olarak, Cengic'in gnll kan vericisi olduu ve bir verici
kartna sahip bulunduu durumalar srasnda tesbit edilecekti.
Savclk makamnn ahidi olan Enver Pasalic, 6 Austosta
mahkemede ahitlik yaparken Odlobodenje' de Cengic aleyhindeki bu sulamay okuduunda ardn, nk Hasan Cengic'in medre.1edeyken sk sk kan verdiini bildiini syledi. Bu
ahitlik mahkemede ok etkisi yapt ve hepimiz sulamann
bundan daha iyi bir tekzibinin olamayacana inandk. Ama
mahkeme bu kanaati paylamad ve her mahkeme de, bu gnll donrleri Mslmanlardan bakasna kan verilmesine
kar ktklar iddiasyla lanetleyen bir gr bildirdi (kural
olarak, kan veren herkes iin -Hasan Cengic dahil- kan alann
kimliinin

gizli olduu gerei bilindii halde).


Saraybosna Vilayet Mahkemesi karar okurken "Bu mahkemenin grne gre, sanklar lehne herhangi bir hafifletc sebep bulunmamaktadr" diyecekti (kararn 178. sayfas). Mahkemeler sava sulularn, katilleri, otoyol soyguncularn ve her
Saraybosna Davas

trden iddet sulusunu yarglarlar ve hemen daima sank lehine baz hafifletici sebepler bulurlar. Dnya apnda en nde gelen hukuk otoriteleri, kendisi iin en az bir hafifletici sebep bulunamayacak hibir sulu olmad ve eer mahkeme bunu bulmaz ise, bu baanszlktan yarglanan kiinin deil mahkemenin
sorumlu olduu grn bile savunmulardr. Bu mahkemede
yarglananlar arasnda szlerinden dolay sulanan iki air vard; sanklann hemen hepsi aile babas ve evli kadnlard; bazla
n 60 yan stnde, bei ise 30 yan altndayd. Sekizi ilk kez
yarglanyordu; biri alt kururnda pofesyonel katks nedeniyle hatn saylr bir kabul grmt; doktorlar sanklardan
ikisinin salk durumlarnn iyi olmadn tespit etilerdi vb.
Her hukuka gre ve her mahkeme iin hafifletici sebep olutu
racak olan tm bu gerekler, szkonusu davada Saraybosna Vilayet Mahkemesi tarafndan yumuatc sebep olarak kabul
edilmedi. Objektiflii ile tannmayan Bosna-Hersek Yksek
Mahkemesi bile, sanklarn bavurusunu duyduunda Vilayet
Mahkemesi'nin fazla ileri gittiine kanaat getirecekti (BosnaHersek Yksek Mahkemesi karannn 71. sayfas).
Fakat, hukuk stajna "Adalet ynetici snflarn yasaya dnm iradesidir" biimindeki Marksist tanmla, adalet nosyonuna kinike kart olan byle bir formlle balayan yarglar
dan, savclardan ve tahkikat subaylanndan baka ne beklenebilir ki?
Bu, komnist dnyann her tarafnda byleydi. Tengiz Abduladze'nin ynettii mehur anti-Stalinist flm Pi1manlk, Grcistan'da Tiflis'te gsterildii zaman kentte bir kanaat yoklamas yaplmt. Halkn byk bir ksm flmden holanmt fakat
istisnalar vard. Peki kimdi bunlar? Abduladze kendisiyle yap
lan bir mlakatta bu soruya yle cevap verecekti. "Bunlarn
ounluu 60-70 ya arasndaki hukuku ve yarglard. Ve
bunlar da zorba ve ikencecilerin ta kendileri deil miydi?"
Btn toplumlarda iddet ve adaletsizlik vardr. Komnist
zulmn kendine zg doas ise, yasa ve biim klf altna gizlenmi olan hukuksuzluudur. Bu ikiyzllk yaygn bir kafa
kanklnayol amtr. Baz insanlar, bu tr sistemler altnda
neyin doru neyin yanl olduunu hi bilmeden yaar ve lrler. Basna, yetkililere, resmi aklamalara safa inanarak, yanll ve adaletsizlii istemeden ve bilinsizce destekleyerek s-

Alija =thegovi Tarihe Tanklm

rekli hayal aleminde yaarlar. Bu tr insanlarn, insan dehete


dren u safa aklamay yapt ska duyulur: "Tamam

ama gazetelerin syledii bu." Diktatrler ile cahil, aptallatrlm kitleler birbirlerini besleyerek el ele giderler.

Yaklak bir ay sren yarglama sona ermek zereydi. Bir "taeron" gibi davranan yargtan farkl olarak savc, kendisini tut-

ku ve heyecanla iine vermiti. Kapan konumasnda ahitle


rin mahkemede ifadelerini deitirdiklerini kabul etti, fakat
onun grne gre bu nemli deildi nk polise ifadelerini
verirken doruyu sylemele-ri gerektii konusunda uyanlm
lard.

"Bu nedenle" dedi savc Residovic, tipik Stalinist mantk

la, "onlarn mahkeme ncesi tahkikat muameleleri srasnda


vermi

olduklan ifadeler doru kabul edilmitir".

Kapan konumasn bitiren savc, ilk alt sann durumun-

da iki cezai edimin iie getii sonucuna vard: toplumsal dzeni tehlikeye koymak amacyla teekkl oluturmak ve kar
devrimi etkinlikler. Dier alts ise, Ceza Yasasnn 133. maddesinde tanmland zere "dnce suu" ilemilerdi. Mahkemeden, tm sanklan sulu bulmasn ve yasann ngrd
cezalan vermesini talep etti.
Aklamas yleydi:
.J!am Delc!arMyonu

toplumsal dzenimizin deerlerine ynelik


bir saldrdr. inde mutlak bir tehlike, yazl ve szl su, kar-devrimci etkinliklere ilikin bir bilin yatnaktadr. Bu son
zikredilen eylemlerin, dman propagandas ile baz benzerlikleri vardr. Ancak bu, kar-devrimci etkinliklere daha yakn
olan bir kesintisiz eylem ve youn propaganda vak'asdr.

Bir anlam olmadnn farknda olmama ramen savc ile


tarttm. oktan hkm giymitik. Son sz olarak unlan sy-

ledim:
Yugoslavya'y

seviyorum ama onunynetimini deil. ( ...) Btn sevgimi zgrle veriyorum ve geriye yetkililer iin bir
ey kalmyor. Ben, bu lkenin yasalarn inemi olmaktan
yarglanmyorum. nk byle bir ey yapmadm. Ben aramzdaki tekil iktidar sahiplerinin, izin verilmi ve yasaklanm
olana ilikin kendi standartlarn, Anayasay ve yasalar dikkate almakszn empoze etmelerine yarayan yazl-olmayan kurallar ihlal etmi olmaktan dolay yarglanyorum. N ereden
Saraybosna Davas

rJ.

baklrsa baklsn, yazl-olmayan bu kurallar vahim bir biimde ihlal ettim.


Bu itibarla beyan ederim ki: Ben bir Mslmamm ve yle kalacam. Kendimi dnyadaki slam davasnn bir neferi olarak
telakki ediyorum ve son gnme kadar da byle hissedeceim.
nk slam, benim in gzel ve asil olan her eyin dier ad:
dnyadaki Mslman halklar iin daha iyi bir gelecek vaadinin ya da umudunun, onlar iin onurlu ve zgr bir hayatn,
ksacas benim inancma gre urunda yaamaya deer olan
hereyin addr.

mer Behmen'in

azndan yalnzca iki cmle dkld:

"Bu

ite rol alm olan herkese -tahkikat subaylarna da ahitlere de-

he/ai OUUll diyorum" ve

ardndan Savc

Residovic'e dnerek de-

vam etti "ve ortada gerekten baz belden aa vurular vard".


Dierleri de kendi toparlama konumalarnyaptlar. Neyumu-

ama dilediler ne de pimanl;k ifade ettiler.


Kararn aklanaca

20 Austos gn geldi att. Bu ana zi-

hinsel olarak hazrlanmtm. Yarg ayaa kalkmamz syledi.


Btn kameralarn klar yzme evrildi. Ver ardndan u
geldi: "( ... ) ve bundan dolay aadaki cezalara mahkum olmu
lardr: sank zzetbegovi, Aliya: 14 yl hapse ( ... )". Kalbim arpyordu

ama bam dik tuttum ve aldrmaz bir tavr takndm.

Kamera uradm oku kaydetmek iin oradayd ama kaydedebildii tek ey benim tavana bakm oldu. Yarg verilen dier

hkmleri okudu: 15, 10,8: toplam 90 yl hapis. Ve konumas


n yle tamamlad:

"Bu toplum, lkenin pozitif yasalarna uy-

gun olarak kardelik ve birlie ve bu toplumun dier btn kazanmlarna ynelik

her trl saldrya uzlamaz bir biimde di-

renecektir." Arkamda, oraya bu mnasebetle zelolarak getirilmi

olan izleyicilerin alklar patlad.


Frida Vidgorova'nn 1987 Nobel Edebiyat dl'nn sahi-

bi air Josif Brodski'nin davasndan (SSCB 1964) ald notlar okuduumda kendi kendime hep yle diyordum: "Tanrm,

Berlin ve Saraybosna'dan, Moskova'ya ve Vladivostok'a kadar


hereyayn -kt niyetli ve duygusuz yarglar, ilgisiz ve zih-

nen iptalolmu bir jri, smarlama bir izleyici kitlesi." Kitaptaki tasvirlerden bir alnt: "Saveljeva, 40 yalarnda, adalet da
tan birinden ok ayyalarn gece vakti kardklar skandaHarla
ALija zzethego"u; Tarihe

Tanklm

ileden km bir kahyay andran skc bir kadn. Olup bitenleri g bela kavrayabilen ve gzlerini, ardnda gen insanlarn
tezahrat yapmakta olduu kapya pheyle dikmi bulunan: jri yeleri onun her iki yannda gevek gevek oturuyorlard.
Polis, mahkeme salonunda yeterli yer bulunmad gerekesiyle merdivenlerde bir kordon oluturmutu. ( ... )" Tpk 1983'te
Saraybosna'da olduu gibi.
Hkmlerin aklanmasndan bir gn sonra, Odlobodonje'nin
maneti yleydi: "Dmanlara 90 yl hapis". Tutuklanmamdan,
bir hokus pokusla dnyadan kopartlmamdan bu yana nihayet
bir gazete ele geirebilmitim. D dnya ile tek balantm ocuklarmn mektuplaryd. Bunlardan birinde Bakir, yarglama
srasnda kk Jasmina'nn doduunu bildiriyordu. Onu ilk
grdmde be yandayd.

Rejimin bu denli sert davranmasnn hibir rasyonel akla


mas yok. Bu, oktan ke gemi olan bir ynetimin umutsuz bir hamlesi miydi? Gl rejimler insanlar syledikleri sz- \
ler nedeniyle mahkum etmezler; zayf olanlar korkarlar ve va-

\1"

rolu srelerini uzatabilme abas iinde iddete bavururlar.

Halka gelince, onlar siyasi mahkumlar ounlukla kendi


bencil nedenlerinden dolay sulu kabul ederler. Bu, bir tr savunma mekanizmasdr. Halk, yasa ve dzenin korumasna sahip olmad bir toplum iinde yaad gerei ile baramaz.
nk bunu yaptklar takdirde, nasl sessiz kalabildikleri sorusu ile yzlemek durumunda kalrlar. Yoksa bu, mahkum edilen insann sulu olduuna, her halkarda yasalar ihlal etmi
olmas gerektiine (aksi takdirde neden tutuklansn ve mahkum
edilsindi ki) inanmann onlar iin daha kolayolmasndan m
dr? nk eer masum bir insan, yasalar gzard edilerek
mahkum edilmise, bu konu zerinde tefekkr eden kii, artk
kendisini gvende hissedemez ve halk, bir zsavunma abas
iinde igdsel olarak bunu inkar eder. Hkm ne kadar ar
sa, bu sonuca ulalmas ve bunun kabullenilmesi de o kadar kolayolur. Kant yokluunda, ar cezann kendisi suun kant
haline gelir. nk sokaktaki insan yle akl yrtr: "Eer
sulu olmasayd, 15 yl deil, iki bilemedin yl yerdi." Ak ve
kati su kantlarnn yokluunda, hafif bir cezann kendisi p
he dourur ve yetkililerin bile kendilerinden emin olmadklar
n gsterir. Sert bir cezann verilmesi durumunda, bu tr pSaraybosna Davas

heler izale edilmi olur. Bunun iin masum adam cezann iki katn alr. Bu, ceza sresinin uzunluu itibariyle olmasa da topla-

ma kamplarndaki cezalandrmann zalim sertlii bakmndan


Nazilerin de kullanmaya alk olduu eski bir numarayd.
"Eer hain olmasalard phesiz bu kadar sert bir muamele gr-

mezlerdi." Muhtemelen ortalama bir Almann lup biteni me


rulatrma

biimi buydu.
Fakat dnyann bu ksmnda iler kendi seyrini takip edi-

yordu; Sovyetler Birlii'nde, Romanya'da, ekoslovakya'da,


Polonya'da ve Yugoslavya'da, komnist rejimler aktan aa
ayn biimde zayflyor ve tkeniyorlard. Bu, bizim hapis cezalarmza paralel giden bir sreti.

Cezalar aklandktan sonra, daha dorusu hapiste

olduumuz

sre boyunca, lkenin iinden ve dndan yarglamay protesto


eden ve serbest braklmamz isteyen dilekeler gelmeye devam
etti. Belgrad'in en ok tannan 20 entelekteli (bunlardan 12'si
akademisyendi) Yugoslavya Cumhurbakanl'na yolladklar 6
Haziran 1986 tarihli dilekelerinde unlar yazmlard:
18 Temmuz-19 Austos 1983 tarihleri arasnda, 12 Mslman entelektel Saraybosna'da yarglandlar. Bu dava, modern Yugoslavya adli tarihinde ibret alnacak bir vaka olarak, ifade ve dnceye verilen cezann arketipi olarak hatr
lanmaya devam edecektir. Sulh Mahkemesi, dnce suuna
kar, bizim. koullarmzda bile nadir grlen trden gaddar
hkmler vermitir: Sanklardan , beer yllk hapis cezalar alm; ikisi 6 yla; biri alt yl alt aya; biri yedi, ikisi 10'ar
yla; bir dieri 14 yla ve nihayet biri de 15 yla mahkum edilmilerdir. Bosna-Hersek Yksek Mahkemesi, yl alt aydan balayp 12 yla kadar uzanan grece daha yumuak hkmler vermi, Federal Mahkeme ise hkmlerin kapsamn
da daha fazla indirime giderek iki yl sekiz ay ile dokuz yl
arasnda deien hapis cezalar aklamtr.
Belgradl entelektellerden oluan bu grup, drt ay sonraki

(4 Ekim 1986) bir baka dilekelerinde yarglamann hukuksuz


ve dzmece olduunu iddia ettiler ve hemen serbest braklma
mz

istediler:
Saraybosna Sulh Mahkemesi'nin temel sulamas, esas itibariyle ok ciddi bir ceza edim olan dmanca maksatlarla r-

A/ija zzet6egovi Tarihe Tanklm

gt oluturmaya (Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti


Ceza Yasasnn 114. ve buna bal 136. maddeleri), szde dnce suuna (Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti
Ceza Yasasnn 133. maddesinin . fkrasnda tanmland
haliyle dman propagandas) ilikindir. Bu ciddi sulamalarn kantlanm olduunu kabul eden Saraybosna Vilayet
Mahkemesi, vakalardan birine en yksek ceza olan 15 yl hapis, dier vakalara ise be yldan 14 yla kadar deien grece daha haff cezalar vermitir.
Federal Mahkeme, 31 Ekim 1985 tarihli kararnda,
rmci

kar-dev

faaliyetlerde bulunarak toplumsal dzeni tehlikeye sok-

ma maksadyla dman bir grup oluturma temel sulamasn


temelsiz ve kantlanmam bularak men-i muhakeme karar
vermi ve grece daha haff bir cezai edim olan dmanca
propaganda erevesinde yorumlad baz metinlere ve szel
ifadelere ynelik dier cezalarda da indirime gitmitir. Btn
bunlara ramen, cezalar yine de gaddarca olma zelliini korumutur. Bu tr edimlere ilikin cezalar genellikle bir ya da
/iki ylllk hapis cezasn amaz iken; Federal Mahkeme btn

indirimlerden sonra bile Aliya zzetbegovi'e dokuz, mer


Behmen'e sekiz, smet Kasumagic'e yedi, Hasan Cengic'e alt

ve Salih Behmen'e drt yl hapis cezas vermitir.

Bizler, tm muamelelerin yasadlna ve hkmlerin keyf


lik ve adaletsizliine dikkatinizi ekme frsatn bir kez daha
kullanyoruz. Her eyden nce, kararn ifadelerini dayanak
yapt

36 ahitten 21'inin durumalarda tahkikat srasnda


verdikleri ifadeleri az ya da ok deitirdii ya da tmyle inkar ettii gerei, phe ve tereddtlere yol amtr. ahitler
asndan alldk olmayan bu davrann nedenleri duruma
srasnda anlatlmtr: Savunmann herhangi bir yazl karar

ya da aklama olmakszn dland tahkikat muameleleri s


rasnda vermi olduklar ifadeler, uzun sreli ve tketici kt
muameleye, ciddi tehditlere ve hatta zaman zaman kaba muameleye maruz braklmannyaratt bask altnda alnmtr.
Devlet Gvenlik Servisi'nin sorgulad kiilerden hibiri,
yaklamakta

olan durumada ahit mi yoksa sank m olaca


bilmiyordu ve ou, zerlerinde daha fazla bask ve tehdit
yaratmak amacyla seyahat evraklarndan mahrum brakl
n

mlard.

Bunun erciyi kant, balangta bu davada ahitlik


amalanan Mustafa Spahic'in durumudur. BosnaHersek Yksek Mahkemesi'nin 14 Mart 1984 tarihli otru-

yapmas

Saraybosna Davas

54

munda, tahkikat subaynn kendisine bir seim yapma imkan


sunduunu anlatt: lk sulanan kiiden, kendi seecei bi-

ri aleyhine sulayc bir ifade mzalayp evine gitmek ya da sank

durumuna dmek. Kendisine yaklamakta olan duru

mada en haff cezann be yl olaca anlatld. Spahic, YksekM.ahkeme'nin oturumunda, ilgili iki tahkikat subaynn
adn

ve olayn cereyan ettii tarihi verdi. Aleyhte ahitlik

yapmay

reddetmesinin ardndan Spahic suland ve be yl

hapse mahkum edildi.


Btn bunlar, tahkikat muamelelerinden edinilmi bu tr e
hadetlere dayandrlan sulamalarn tmyle uydurma olduu

ve mahkemenin durumalar srasnda verilmi olan ifade-

leri gvenilir kantlar olarak almas gerektii ynndeki kanaatimizi desteklemektedir. Ancak mahkeme, dorudan do
ruya iittii ve grd eylere gvenmeyi istememi; tahkikat muameleleri srasnda ve savunma vekilinin yokluunda
bask altnda verilmi

olan ifadelere inanmay tercih etmitir.

Ve bunu, maddi kantlarn, bu tr ifadelere dayanan bireysel


sulamalarn yanlln kantlad

durumlarda bile utan

verici bir srarlayapmtr. rnein Hasan Cengic, "Bir Mslman inansz birinden kan alamaz ve byle birine kan veremez" demi olmakla sulanmt. Ancak durumada, Cengic'in gnll bir donr olduu ve bunu kantlayacak bir donr kartna sahip olduu ortaya kt. Dahas, medruede bir
kan verme etkinlii dzenlemiti.
Bu ve benzeri gerekler, bizi hknlerin geerli nedenlere
dayandrlmad

ve tm yarglamann dzmece olduu sonu-

cuna gtryor.
Bu heyet, birinci ~ank A. zzetbegovi'in Federal Mahkeme'nin kararna kar kanuniliin korunmas iin bir dava ama ynndeki nerisinden de haberdardr ve onun, Mslman entelektellerin bu davasnn, otokrasinin irrasyonel politikalarnn

adalet, iz'an ve gerek zerindeki zaferi olduu

ynndeki grlerini paylamaktadr. Ancak, u anda ayaklar altna alnm olan sadece adalet deildir. Korkun ve ounlukla

tahamml edilmez olan koullar altnda hapishane-

de geirdikleri buuk yln ardndan, Aliya zzetbegovi,


mer Behmen, Hasan Cengic, smet Kasumagic ve Salih
Behmen'in sadece salklar deil hayatlar da tehdit altnda
dr.

Bu itibarla biz, bir kez daha ve bu en ar ve trajik sonu-

A/ija =tbegovi Tarihe Tanklm

lan nleyebilmek adna onlann serbest braklmasn salama


konusunda srar ediyoruz.

nz

Btn bavurular ve temyiz abalan cevapsz kald.

Kasm 1983'te, 14 yllna alkonulmak zere Foa'ya nakledildirn ve S-20 Blmne konuldum. Buras, katiller blm
olarak bilinen ve cinayet suundan hkmllerin bulunduu
bir blmd.
Gerekte, bina mtemilatnda oturma odas gibi kullanlan
geni bir merkezi alana alan muhtelif odalar ve shhi tesisatlaryla birlikte ikisi sada ikisi de solda olmak zere drt kou
yer alyordu. Bu, bir hapishane ksmn oluturuyordu. Burada
80-100 kii kadardk. Bunlarn arasnda taammden cinayet
ilemi, idama mahkum edilmi ve bu cezas daha sonra 20 yl
hapse evrilmi bir adam vard. Size paradoksal gelebilir ama,
bu ksma gnderilmi olmam benim iin bir anst. Davadaki
yoldalanmdan bazlan, adi hrszlar ve ksa sreli cezalara
arptrlm sulularla birlikte -ki bu hapishanede byk bir
ansszlktr- ok daha kt bir durumdalard. Bunlar karaktersiz insanlard, oysa katiller tmyle farkl bir tip olutururlar.
Ar i kendi bana hem fiziksel hem de zihinsel bir eziyet
olmasna ramen, hapiste kt muameleye maruz kaldm
syleyemem. Bir olay durumumu zorlahrd: Siyasi mahkumlar
dier hkmllerle birlikte tutuluyorlard. Bu halk tarafndan
genellikle pek bilinmez di nk eski Yugoslavya' da siyasi mahkum olarak tutulan komnistler dier tutuklulardan ayrlr ve
iyi muamele grrlerdi. Ancak komnistler iktidara geldiklerinde, kendi siyasi muhaliflerine ayn ayrcalklan tanmadlar. Dahas, komnist Yugoslavya'da siyasi mahkumlarn durumu ok
daha ktyd. Siyasi mahkumlar dndaki hemen btn hkmllerin hapishane dna ziyaretlerde bulunma, k izni alma ve her yl ailesinin yanna gitme hakk vard. Yaklak 6 yl
boyunca, hrszlktan, ticari sulardan, otoyol soygunculuun
dan ve buna benzer sulardan hkm giymi kader ortaklanma
izinli olarak ya da tatil zamanlarnda mteaddit defalar evlerine
gitme izni verilmiken, benim hapishane duvarlarnn dna
kmama izin verilmedi.
Bosna-Hersek Yksek Mahkemesi'nin kararna dek umutlarmn bir ksmn muhafaza ettim. Balangta, yazm olduum
Saraybosna Davas

-.5Q

bir ey yznden -ne sylemi olursam olaym- hapiste lebileceime inanamadm. Fakat bir yl sonra, Yksek Mahkeme fiilen cezam onadnda, son glenin eytan olduunu ve karm
dakilerin gerekten ciddi olduunu farkettim. Ne yapabilirdim?
Derin derin i ektim ve sonu grnmeyen o uzun yola ktun.
Kendimi mebbet hapse mahkum edilmi gibi hissettim. Ancak
umutsuzlua kaplmadm, hatta baz zamanlar neelendiim bile oldu. Ben kahraman deilim, bu sadece belirli bir tutarllk
meselesiydi. Hayatmz boyunca belirli eyler sylersiniz, onu
dnr ve ona inanrsnz ve sonra snavan gelir atar. s
lam'n retilerinden biri (ki biroklar bunu en nemlisi kabul
ederler), kiinin bana gelen her eyi Tanr'nn iradesi olarak
kabul etmesi gerektiidir. Gerei sylemek gerekirse, nceleri
bunun hakknda fazla dnmemitim fakat mrumn geri kalann hapiste geirme ve mcrimler arasnda lme ihtimaliyle
yz yze gelince kendime alt snr hatrlattm: bir nebze tutarl
lk. Salim bir ruh halini muhafaza ettim ve doktorlar fiziksel olarak da salam olduumu sylediler. Bunu, genelolarak itikad
ma ve ocuklarmn sadakatne ve moral desteine borluyum.
ounlukla, zellikle de karardan sonraki birka gn boyunca, beni bekleyen eylere kar koyma cesaretine sahip olup
olamayacaun merak ettim. Yllar geip gitti ve ben yaama arzumda bir azalma hissetmedim ama sk sk, olduka yaland
m ve lmn fazla uzakta olamayacan dnmeye balam
tm. Bu dnce bana teselli verdi. Onu, byk bir sr gibi kendime sakladm.
Bu byk talihsizliin, beni hergn yava yava ama kesin
olarak tketecek yzlerce baka talihsizlikten koruyor olabileceini de dndm. Belki de yleydi.
Dier zamanlarda baz byk srlara nfuz etmeye ala
caktm. Baz meseleler zerinde yorulmakszn tefekkr edecektim; elimden kap kurtulan baz gerekIere ulamaya yakn
olduum kesindi, onlar orada, eriilebilir bir yerdeydiler. Eminim ki eer bir ressam olsaydm, byle zamanlarda szlerin ne
kadar yetersiz kaldn hissederek, akn ama sorularla dopdolu olarak karsna geip seyredeceim 0 anlalmaz imgelerden birini izerdim. Byle zamanlarda, modern sanat, ancak
onu ortaya koyan sanatnn anlayabilecei bir biimde anlad
m dnyorum.

Alija :=tbegovi Tarihe Tankhm

Tahkikat muamelelerinin ve durumalarn bitmesinden ve


yeni hayat tarzma bir miktar almamdan sonra notlar alnaya
balamtm: hayat ve kader, din ve siyaset, okuduum kitaplar
ve yazarlar hakkndaki ve iki binden fazla uzun gn ve gece
boyunca bir mahkumun aklna gelebilecek dier btn eyler
hakkndaki dnceler. Bu notlar, piyasada AS olarak bilinen
byklkteki kada kk kk ve kastl olarak okunaksz
bir el yazsyla yazlm 13 cilde dnt. Arkadam olan mahkUnUardan biri, bu ciltleri hapishaneden dar bir satran kutusu iinde kard. Bunlar, 1999'da Saraybosna'daki Svjetlost
Yaynevi tarafndan Moj Bijeg u Slo6odu (zgrle Kafl1m) ba
lkl

bir kitap olarak yaynlanncaya dein on yldan fazla bir s-

re bekledi.
Gnler getike, gereklikle yzleme konusundaki cesaretim azald. En kt zaman, melankolinin ortaya kna kar
mcadele etmek durumunda kaldm, gecenin ilk saatleriydi.
Bunu, kzm Sabina'ya denetimsiz bir biimde yazm olmalym
ki, gnn birinde ondan aadaki mektubu aldm:
Sen bunu daha nce hissettin mi bilmiyorum, ama bu duygu
bende kendisini karanlk ker kmez hissettirir. Onu biraz
olsun bastrabilmem iin kendimi bir eylere fazlasyla vermem gerekir. znt bazen bir korku duygusuyla ve fiziksel
zayflkla karr. Byle zamanlarda dar kmak zorunda 01duumda, hazrlanmann bana hep zor geldiini biliyorum.
Fakat dar kar kmaz ve karanlk kaybolur kaybohnaz bu
duygu geecektir. Bana yle geliyor ki, benim btn korkularm, belirsizliklerim ve kederlerim bu duyguda bir araya gelirler ve insanlarn stesinden gelebilmek iin ikiye ya da
uyuturucuya bavurmaya karar verdikleri zihin halinin tam
da bu olduunu dnrm. Bunlar sana yazyorum nk
benim de -ksmen de olsa- bu duyguyu tandm ve senin
neler hissetliini kestirebildiimi bilmeni istiyorum. Kendi
durumumda bu evdeki zgrlk hissinin gnn bu ksmn
atlatabilmemi kolaylatrmasndan hareketle, cezaevinin senin durumunu daha da zorlatrdn tahmin edebiliyorum.
Belki bu hal zerine geldiinde senin iin en iyisi, elendirici
bir eyler yapmaya almak olacaktr; yapabiliyorsan hafif
bir eyler oku, bulmaca z ya da televizyon seyret. Byle anlarda bu duygular zerine dnmenin ya da kendini onlara
vermenin iyi bir eyolmadn kesin olarak biliyorum. Bu,
her eyi daha da zorlatrmaktan baka bir ie yaramaz.
Saraybosna Davas

--.58.

Grdn gibi yine nasihatlerde bulunuyorum; ama bunu senin iin bir ekilde kolaylatrmak istedim. Aslna bakarsan,
byle zamanlarda en ok evimde seninle oturup kahve imekten holanrdm. Fakat en azndan hep seni dndm bilmelisin, zellikle gecenin ilk saatlerinde.

Hapishanede, bir profesr yahut nl bir flozof olmann


bir yan yoktur. Mahkumlar arasnda bir
hukuku olmak ok daha nemlidir. Nitekim bulunduum k
smdaki tek hukuku bendim. Birlikte ac ektiim insanlar,
benden kendileri iin eitli talepler, dilekeler ve temyiz ba
vurular kaleme almarn istemeye almlard. Bana kendi durumlarn anlatyorlar, aslnda itirafta bulunuyorlard. Bu ilgin
bir deneyimdi. Tek tek her vakay biliyor ve onlar hakknda
bolca dnyordum. Baz katillerin iyi insanlar olduu sylenebilir mi? Mcrimlerin ou, merulatnlamasa bile anlala
bilecek olan insani nedenlerle cinayet ilemilerdi. Foa'daki
mahkum arkadalarmdan biri, babasn savunmaya alrken
birisini ldrm olan gen bir adamd. Babasnn yerel bir 10kantada dvldn kendisine sylediklerinde, o evinde al
yordu. Dar frlad ve yal babasn bir ky ekiyas tarafn
dan dvlm olarak masann altnda buldu; ba ekip adam ldrd. Sanrm ben de ayn eyi yapardm. Yaklak yl
boyunca ayn hapishane hcresini paylatm bir dier kii,
sessiz, mutsuz bir adam olan ve hakknda, Abdullah Sidran'n
KtWta flminin senaryosunu yazd Junuz Keco idi.
Mahkumlardan biri, sadakatsiz kars ile onu koruyan annesini ldrmekten dolay 20 yllk hapis mddetini dolduruyordu.
lme mahkum edilmiti ve mahkemeler birbiri ardna lm cezasn onadklar iin neredeyse bir yl boyunca ok kt gnler
geirmiti. Kurtulmu olmasn son dakikada gelen bir ceza tahfiline borluydu. Hayatnri balanm olduu kendisine sylendiinde bir bebek gibi aladn anlatmt.
19. Yzyl sonu edebiyat, sulular ve gnahkarlar hakknda
belirli bir anlay sergiler. "Ne olmak istiyorsan ol, arna sonuna
kadar ol" der Ibsen'in Brand'i. Belirli olaand durumlarda,
doru adam kurallarn klesi iken, saldrgan, kendi kurallarna
gre davranan zgr bir adam gibi grnr. Kaynan ruhtan
almayan kodlara uygun davranlar bize irkin grnr. Seenekler bu olduunda, sempatimiz kendiliinden zgr adama
ynelir.
hayat kolaylatnc

Alija zzethegovi Tarihe Tanklm

.---m

ou insan kendi karlar iin yanl yapar (g, servet,


hret, ak

ya da her neyse). Fakat bir de ktlk iin ktlk


vardr, burada ktln amac yine ktlktr. te cehennemlik olanlar asl bunlardr. Maalesef, bu tr ktl ve onu
ileyen insanlar da tanuna imkan buldum.
Mahkumlardan biri, bir adam srf haset yznden ldrmt. Bu karara gemiti. 20 yla hkm giydi; idamdan bir
psikiyatristin geri zekal olduuna dair raporu sayesinde kurtuldu. Akl hastas deildi nk tamamen normaldi, ama zihni handikaplar vard. Zaman zaman birlikte felsefe yaptmz
mahkum arkadalarmdan birine ait olan bir kitab, ortada hibir neden yokken, gizlice pencereden dar, yasak blgeye att; kitab oradan almak imkanszd. Adam kitab pencere kn
tsnn stnde brakarak tuvalete gitti. Geri dndnde kitap
yerinde yoktu. Neler olup bittiini daha sonra baka bir mahkumdan rendi. Bu tr alaklarla karlatrldnda, hrsz
lar tamamen normal ve kabul edilebilir insanlar olarak grnrler:/alarlar nk sizin sahip olduunuz eye ihtiyalar
vardr. nsani olarak anlalabilir bir saikle hareket ederler. Kitabn kaybetmi

olan dostum bana yle demiti: "Biliyorum ki


sen Tanr'ya inanyorsun. Ben, Tanr'nn varolup olmadn
dan emin deilim ama eytan'n varolduunu kesin olarak biliyorum."

F oa Hapishanesi'nde, Kosova'nn zerkliini ilga etmi olan,


Srp rejimine kar giriilen direni hareketine katlmakla sulanan ok sayda Arnavut vard. Onlarla dosta ilikiler iindeydik ama fazla kaynamazdk. Onlar hapishane meydannn merkezindeki sahada idman yaparlard, bizse uzaktaki ayr bir
alanda. Hapishane rejiminin bu yazsz kuralna herkes sayg
gsterirdi, mahkumlar da, IDuhafzlar da. Arnavutlar, az konuan, gizli ittifaklar kurmaya meyilli ve ok ciddi insanlard. Zaman zaman ok ileri gider ve grev yaparlard. Hapishane yneticisi gibi dier Marksistlerin okumalarna izin vermedii
Marksist literatr okumak istediler. Hapishane kurulu, grevleri arasnda, irredentistlere sansr uygulamak da bulunan Arnavut bir polisi ie ald.
Bizlerse ceza srelerimizi daha farkl tamamladk: dareyle
dorudan kar karya gelmekten kanarak ama onurlu davSaraybosna Davas

\,

ranarak. Dnyordum da, Foa ve Zenica'da tutulan en drst ve nezih mahkumlar biz olmalydk. Mahkumlar bize gvendiler. Arnavutlarn bir gn bize, kendi tabirIeriyle "ulusal
ve toplumsal kurtulu" hareketleri hakknda politik tartmalar
nermekten ekinmemi olmalarnn nedeni de buydu. Hatta
bu konuda bir delegasyon oluturulmasn da nerdiler; konu
malar, almann olmad bir Cumartesi gn hapishane meydanlarnn mahkumlarla dolu olduu idmanlar srasnda yapla
cakt ve bizler yry srasnda dikkat ekmeksizin birbirimize karabilecektik. Bu tartmay gerekletirmek zere anla
tk, tabii, "tartan taraflar"n birine yaptklar akalar da buna
dahildi
Bizim tarafta ben ve iki yoldam, Cemal ve Edhem vard.
Arnavutlar bize hareketleri hakknda ne dndmz sordular. "Arnavutlar Mslman bir halktr ve bu, bizim zgrlk
mcadelenizi desteklernemizin temel nedenidir" diye cevap
verdim. Bu cevap zerine biraz ardlar. Onlarn "delegasyonunun" bakan, benim cevabmda "baz hatal grler" bulunduunu syleyerek karlk verdi, nk onun grne gre din, Arnavut halknn tarihinde olumsuz bir roloynam ve
igal kuvvetlerinin hizmetinde olmutu. "Yolda, biz dini atk,
halkmz zgrlk mcadelesinde ona ihtiya duymad" diye
tamamlad. "O halde siz, dnyada din olmadan yaayabilen yegane halk olmalsnz" diye cevapladm, "fakat bizim izlenimimize gre, Arnavut halknn byk ounluu sizin grn
z paylamyor". Kendinden emin bir biimde, "Halkmza ilerleme getirmi olan sadece Marksizm-Leninizm'dir" dedi. "Pekala siz yolunuzda gidin, bu sizin meseleniz; bize gelince, bizler Arnavut halknn eitlik ve zgrlk ynndeki meru taleplerini desteklemeye devam edeceiz." Ve konumalar bylece sonuland, fakat bizler bundan sonra hep iyi dostlar olarak
kaldk.

Bosna-Hersek Yksek Mahkemesi'nin taleplerimizi byk


oranda reddetmesinin ardndan (cezam sembolik bir jest olarak
14 yldan 12 yla indirilmiti), hala Belgrad'daki Federal Mahkeme'ye bir tashih-i karar bavururusunda bulunma hakkmz
vard. Ben de bu frsattan istifade ettim.
30 sayfalk bu bavuruda, sulamalarn hatal olduunu ve
bunun da mahkemeyi usul bakmndan ciddi hukuk ihlallerine
A/ija =t6egovi Tarihe Tanklm

sevk ettiini gsterebilmek iin kantlar ortaya koydum. yle


yazdm:

Mahkemelerin hukuksuz kararlar, genelolarak karara gtren ilemlerdeki hatalarn ya da yasadln sonucudur. Bu
vakada ise, tersi dorudur. Aam DeklartUyonu'nun mahiyetine ve maksatlarna dair sulamalarn aslszl -ki bu aslsz
lk tahkikat muamelelerinin daha ilk gnnden itibaren bariz
bir biimde ortadayd- ( ...) tahkikat yetkililerini ve mahkemeyi ar hukuk ihlallerine ve ak tahrifatlara sevketmitir.
Bu paradoksal grnebilir ama ben, eer gerekten sulu olsaydm-adil bir ekilde yarglanacak olduumu iddia ediyorum. Adil yarglanmadm nk masumdum. Eer gerekten
sulu olsaydm, tahkikat polis tarafndan deil bir tahkikat
yargc tarafndan yrtlrd; savunma vekilinin, yasann
gerektirdii gibi ahitlerin dinlenmeye balanmasndan itibaren sana ulamasna izin verilirdi (oysa sulamalar fiilen
dosyaya geirilinceye dek bu tr bir eriime izin verilmedi);
yine yasann gerektirdii gibi, sank ve ahitlerle yaplan grmelerde savunma vekilinin hazr bulunmas gerekirdi; a
hitlere yasad yntemlerin uygulanmam ve ifadelerinin
arptlarak takdim edilnemi olmas gerekirdi; basnn, ei
benzeri grlmemi bir kampanya vastasyla bir psikoz duygusu yaratmak ve tahkikatn hala devam ettii bir srada kamuoyunu sann sululuuna ikna etmek zorunda kalmamas gerekirdi; ve elbette bizlerin gizlilik iinde yarglanmam
olmamz gerekirdi. Ama gereken -bunlarn hibiri deil- ortada olmayan bir su bulmak ve bu vakaya ilikin gerei kamudan saklamakt.
Dnya basn, uluslararas insan haklar rgtleri ve Yugoslav basnnn bamsz ksm, yarglamann dzmece olduu
gerei hakknda bolca yazmlard. Bu, kararn deitirilmesi

iin gerekli ortam yaratmt ama gereklemesi yaklak yl


ald. Federal Mahkeme'nin karar cezam nemli lde indirmedi ama Ceza Yasasnn 133. maddesinde tanmland biimiyle "dnce suu"na indirgemek suretiyle suun mahiyetini
deitirdi. zn mealen alntlamak gerekirse bu, "devletin

dzenine szle, yazl olarak ya da imgeler yoluyla saldran ya


da tahkir edenler 1 Oyla kadar hapis cezasna arptrlrlar" diyen o mehur maddedir. Hakkmda verilmi olan son karar, dokuz yl ar ie mahkumiyet idi. Fiiliyatta ise baz yazlar, szler
Saraybosna Davas

--..62. ve ifadeler nedeniyle


yl

-ksaca inanlanm nedeniyle- bunun be

sekiz ayn yattm.


Okulda, insanlk tarihinin, insann yazmay renerek "ta-

rihsel bir hayvan" haline gelmesiyle baladn renmitik.


Yani insan ancak konumay, dndklerini sylemeyi ren
diinde

insan trne dnmtr. Ve sonra, ona konumay

yasaklayan, utan verici "dnce suu"nu ve ifade sularn tasarlayan ve insan tarih sahnesine ilk kh zamanlarn karanlna

dndren birileri kmtr.

Tarihsel bir perspektiften bakldnda, terimin modern anlamnda "dnce suu" kurumuna itibar kazandrlmas eref,

dnyadaki ilk sosyalist devlet olan SSCB'ye aittir. Lenin, Mays 1922'de Rusya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyeti Ceza
Yasasnda deiiklik yaplmasyla

ilgili bir nergesinde, d

manca propaganday, hakknda lm cezas verilebilecek alt


yeni cezai edirnden biri olarak zikretmiti. Lenin'in bu nergeye ilikin aklamas yleydi: "Temel anlamn net olduunu
umuyorumj

(maddeye) olas engeni kapsaml tanm verilmeli-

dir zira pratikte, uygulamann daha dar kapsaml m yoksa daha geni kapsaml m olacan belirleyecek olan sadece devrim- .
ci bilintir" (Adalet Komiseri Dmitri Kurski'ye yazlm bir
mektuptan).
1994'te Saraybosna'daki bir konferansta, halktan biri bana
sansr sormutu: "Sayn Cumhurbakanm neler yazldn'
biliyor musunuz, sonuta sava zamanndayz. Buna neden izin
veriyorsunuz? Neden sansr devreye sokmuyorsunuz?" Yaadm onca eyden sonra asla bu tr yasaklara taraftar olma-

yacam syleyerek karlk verdim. Bu yalnzca bir ilke soru-

nu deildir, ayn zamanda bir verimlilik sorunudur. Yasaklarn


ve basknn insanlan ikna etmek konusundayapabilecek bir e
yi olmadna inanyorum. Kur'an'n da, en gzel ve en veciz
ayetlerinden birinde bu noktaya iaret ettiini hatrlattm: La ik-

rahe jid-dtn (Dinde zorlama yoktur) [Kur'an- Kerim, Al-i m


ran: 256]. Eer bu- biraz daha geni yorumlanacak olursa,
"inanlarda, dncelerde herhangi bir basknn szkonusu olamayaca" sonucu kar. Eer tehditlerle, dayaklarla, polis ve
hapishanelerle dncelere set ekmek mmkn olsayd, bu en
ok komnistlere uyard, nk bunlar herkesten ok onlarn
kulland yntemlerdi. Komnist sistem deneyimi ve onun yeAlija =et6egovi Tarihe Tankhm

nilgisi, bunun mmkn olmadn -bir tr tarihsel deney iinde- gayet gzel gstermitir.

ocuklarmdan

gelen

mektuplarn bazlarndan,

evdeki s-

rekli deien korku ve umut atmosferini hissedebiliyordum.


Sabina, 30 Haziran 1985:
Zamann

her eyi saaltt doru deil. Duyduum fke ve


gn getike artyor ve mahkemeden bu yana zaman getike onun hakknda daha fazla dnyorum ve bugn, ona
dnk gibi tahamml edemeyeceimi hissediyorum. Sana s
radan, gnlk eyler hakknda yazyorum. Bunun nedeni hereyden ok, bugne dek katlandmz, halen katlanmakta olduumuz ve bylece srp gitmek zorunda olduunu kabullenemeyeceim eyler hakkndaki gnlk, sradan dnce ve
duygularm yazamamam. Sana srlarm veriyorum, onun
iin her eyi biliyorsun. Ayn zamanda, btn bunlarn kendisi adna yapld beeri adaletin kck bir parasnn bile
v:arolduunu asla, bir an bile dnmediimi, buna inanmad
m sylemeliyim; Federal Mahkeme'nin kararnda biraz olac

sun

bulunacan

umuyorum.

Sabina, 3 Eyll 1985:


Bu sabah pasaportumu geri isternek iin ileri Bakanl'na
gittim. Aslnda oraya bunun iin defalarca gitmitim; ama deniz kenarna gitmeden nce orada bana verdikleri baz formlar doldurmutum, onun iin de bu sefer bir eylerumuyor
dum. Fakat bir kez daha tm bunlar zaman kaybndan ibaret
kalmaya mahkumdu; nk bana, bavururnun geri evrildiini ve yaknda yazl bir kararn elime geeceini -pasaportuma el konulmasnn nedenleri hakknda hibir eyden bahsetmeyen bir aklama- sylediler. Bunca"insan arasndan neden ben bir pasaport alamyorum, bunu bilmiyorum ve bu karar verdiklerinde kafalarnda hangi nedenlerin olduunu bilebilmeyi gerekten ok isterdim. Sadece sebepleri renmek
iin, pasaportsuz kalmaya bile raz olabilirdim. Ama yle grnyor ki, hem pasaporttan hem de 'nedenlerden' mahrum
kalmaya devam edeceim.
Sabina, 30 Eyll 1985:
Federal

Mahkeme'nn karar hakknda

ve umutla onu beklemek gnlk


Saraybosna Davas

speklasyon yapmak

hayatmzn

bir paras hali-

64

ne geldi ve bugnlerde her an telefonun almasn endie iinde bekliyoruz. Fakat henz yeni bir eyolmad. Avukat Orhan, Belgrad'dan kararn henz aklanmadn sylemek
iin arad. Bu daha ne kadar srecek? Amayine de, bir eyle
rin yolda olduunu ve yaknda baz haberler alacaunz hissediyorum. Yne de holanmadm ey, u ana kadar duyduum iyimserliin azalm olmas,

ve umuttan ok korku duyu-

yorum. Ama umut bizm iin mmkn olan tek yaama tarz,
onun iin umudumu yitirnemeliyim.
Sabina, 16 Ekim 1985:
Her zaman seni dnyorum: Federal Mahkeme'nin karar
hakknda
Keke

sana yazdm mektubu bugn alacak olmalsn.

o an seninle birlikte olabilseydik, be dakika iin bile

olsa. Her ne kadar bize her eye hazrlkl olduunu defalarca sylemi olsan da, bununsenin iin kolayolmayacan biliyorum. Ancak bu nihai karar ve tahminler artk son buldu.
Ne lde hayal krklna urayacan bilmiyorum. Bizm
iin byk bir hayal krkl idi.

Bakir, 14

Aralk 1985:

Sevgili babacm, Sabina'nn cezann dokuz yla indirildiini


bildiren mektubunu alm olduunu tahmin ediyorum. Bu
umduumuzdan kt ama byle ite. zlme.
Fazlasyla hayal krklna uradk. rendiinde (belki de
u

anda), senin iin nasl olacan Tanr bilir. Seni sakinle

tirmek iin baz szler tasarladm ve bunu yaptunda kendimi de biraz sakinletirmi oldum. Sen ve ben kadere inanyo
ruz ve bu, senin hapisten kacan tarihin oktan 'yazlm'
olduu anlamna geliyor. 14, 12, 9 gibi saylar sadece birer say,

ve onlar iin endielenmeye demez. Sen bunu kitabnn

sonunda ok gzel sylemitin: Bir adamn bykl, 'kendisine zamana kar deer bien bir ruh'ta yatar. Bu adan
bakldnda,

belki senin doru bir hayat yaama ansn var-

dr, belki bizler kenarlarda braklmken veya en iyi tahmin-

le sadece seyircilerden iken, sen doru yerdesindir.


Sinirlerini bozma ve pheye dme.
Federal Mahkeme'nin karar seni 133. madde erevesinde
sulu buluyor (Karar Saraybosna'da alnd iin, muhtemelen ortalkta yine yanltc haberler olmayacak). HaliL, bu
maddenin gzden geirilmesi, senin iin bir af karlmas ya
Alijtl zzetbegoel Tarihe Tanklm

da siyasi mahkumlarn koullarnda bir iyiletirmeye gidilmesi umudu var (bunun iin basky artrmalyz, her eyden nce bizim tarafmzda, yani ailemizde).
Lejla, 24 Nisan 1988:
Sevgili babacm, bu ziyaretler gz ap kapayncaya kadar
geiyor ve yle grnyor ki bizler sylemek istediklerimizi
sylemeye balayamyoruz bile. Bunlar, Pekic'in sylediigi
bi 'bu ekirgelerinyedii' uzunyllar. Fakat ben, sen ayrlma
dan nce kk marketin dnda biraraya geliimizin ve yaptmz son konumann inat hatrasnmuhafaza ediyorum.
Hatrlyor musun bilmem? O an ile ardindan gelen uzun bekleyii bir biimde birletirmeye alacam. Ama biliyorum ki
bizler, hayat nceki hayat ve sonraki hayat olmak zere hep
ikiye bleceiz. u ana gelince, bizlerin onu 'istemeyerek de
olsa getireceimizi' dnyorum.
Yemin szleri hari, hapishanede en

sk duyulan iki kelime bi-

reysel Ye genel af idi. Aile ziyaretlerinden sonra mahkumlar daima, ilan edilmek zere olan fakat asla gereklemeyen bir genel af konusunda "gvenilir" kantlar getirirlerdi. Ben de, bir
eit

bireysel veya genel af iin gizlice umut besledim. Dokuz

yllk ar i cezasn fiilen ekmeyecektim kukusuz ...

1 ubat 1987 sabah beklenmedik bir biimde zel bir ziyarete davet edildim. Endieli bir halde grmenin yaplaca binann yolunu tuttum. Korkun bir eyoldu, diye dnmeye

devam ediyordum. Ziyareti blmnde iki kzm Lejla ve Sabina'y

buldum. Aklmdan geenleri okuyormu gibiydiler. Be-

ni, bir an nce kt haberler getiriyor olmadklarn anlamain


salamak arzusuyla ve glcklerle selamladlar. Daha sonra

bana, "st makamlarn" birinden, bir af dilekesi yazmam gerektiini ve serbest braklacam syleyen bir mesaj getirdik-

lerini sylediler. Mesaj onlara Lejla'nn okuldan snf arkada


olan ve aHarla ilgilenen Devlet komisyonunun sekreteri Zdravko Curicic tarafndan iletilmi ve aikar olarak st dzey bir
parti grevlisi ve komisyonun da bakan olan Nikola Stojanovic' den gelmiti. Onlara dilekemin baz pimanlk ifadeleri ve
rejim hakknda ho bireyler iermesi gerektii tavsiyesinde bulunan iyiniyetli ve drst biri olan Zdravko Curicic'le yllar
sonra karlaacaktm. Kzlarm bana bu ruh haliyle yazlm bir
Saraybosna Davas

af dilekesi bile getirmilerdi. Onu okudum ama imzalamadm.


Hapis cezam devam etti: nmde yatmam gereken bir be yl
daha vard.
Doum gnmde, 8 Austos 1988'de notlarmn arasna
unlar yazdm (1999'da zgrle Ka'1l1n - Hapidhae Notlar
balyla yaynland): "Bugn 8 Austos 1988. 63 yl yaadm.
imdiden be buuk yldr hapisteyim. Cezamn yarsndan az
hala duruyor - buuk yl. Darda alkantl olaylar cereyan
ederken, ben sadece seyrediyorum. Bu bile bireydir. Manzara
ok heyecan verici ve rahatsz edici." (s. 345).
Ancak olaylar hzla ivme kazanacak ve ben yalnzca bir seyirci olarak kalmayacaktm. Hapiste drt aydan daha az kalacaktm. 25 Kasm 1988'de, leden sonra saat ile drt arasnda Hapishane Kuruluna arldn. Orada, resmi niforma
giymi ve resmi bir slup taknm olan muhafz Malko Koroman bana, Yugoslavya Cumhurbakan'nn hapis cezamn kalann ekmekten affedildiimi bildiren kararn okudu. TutukluIuurnun 2075. gn idi. "ekirgelerin yedii yllar" ardmda
kalmt.

zgrlme kavumam zerine, dava hakknda konutu


um

birok mlakat verdim. 1990'da seinlerden muzaffer k


en sk sorulan sorulardan biri, komnistlere kar, bana ve arkadalarma yaptklarndan dolay herhangi bir misillernede bulunulup bulunulmayaca idi. Herhangi bir misilleme
olmayaca biiminde karlk verdim: Ve olmad da. Davada
yer alanlarn hepsi -tahkikat subaylar, savc ve yarglar- hayatlarn normal biimde yaamaya ve grevlerini yapmaya devam ettiler, hatta bazlar nceden sahip olduklar mevkileri bile muhafaza ettiler. Bir politikac olarak onlar affettim. Ana bir
insan olarak deiL.
tmda,

Alija zzetbegovi Tarihe Tankhm

NC BLM

Parti'nin Kurulmas ve
Yugoslavya'nn Yeniden
Yaplandrlmas Giriimi

Zihinde dleunet, Lleede huzurddule. Krlelar Alclanuul.


Kurucu MecLid ve SDA 'nm Manifedtodu: Denwleratilc Eylem
PaHidi. Amerilca 'ya deyahat. Srp ve Hrvat gmenlerle
biraraya geLme. Foa mitingi. VeLilca Kladwa mitingi.'
Y ugodlavya 'dan ayrlma ve ordun durumu ile ilgili tartl1malar. Zuljilearpadic ve b'!izme. TUdman ile iLle
learr!~ma. Seimlerde zafer. BOdna-He/wle Cumhurbaf
leanLll. Befgra()'da toplantlar. GLigorov-=etbegovl PlanI.
Avwturya, ran, Trleiye, ABD ve taLya ziyaretleri. Papa ve
Srp Ortodoled Patrii ile buLl/117Ul. Mifodevic ile iLle lea/ijlarf
ma. YugodLavya fUll paraLaIZ17ladl. S!ovenya ve HrvatiJ
tan 'da daVaf. Zuljilearpadic ve FiLipovic'in d'zIJe "TarihdeL
Uz/arf17Ul 'd. Alan Cooperman cevaplar. Son girlfim: Lahey
ToplantMl. f!c SDA Kongredi. Saraybodna Barl1 Alzlarf17lad
ve Savaflil BOdla-Hevele 'e leaylad.

1983'te tutuklanmamla birlikte hayatmm yeni bir dnemi


Bu dnemin alt yl hapiste, bir yl dinlenerek ve
sonraki yaklak 10 yl Bosna-Hersek Cumhurbakan olarak
geti. Hapisle cumhurbakanln birbirinden ayran yl, grece bir huzur ve skun ylyd. Hapishanede alt yl geirdiniz
mi, ondan sonra banza gelen her ey size harika grnr. Benim iin de yleydi. Okudum, seyahat ettim, yrdm ve obalamt.

cuklarmn zeni ve dikkati e sarlp sarmalandm. Bunlar yannda

nemli olan bir baka husus da, tam bir zihinsel skunet

hisset~emdi.

te yandan Bosna-Hersek Cumhuriyeti'mizdeki ban giderek daha istikrarsz hale geliyordu. nceki birka yl iinde lke iki skandaHa alkalanmt. Bunlardan ki, Bosna'nn Bosanska Krajina olarak binen kuzey-bat snr blgesindeydi:
Bosna-Hersek'in byk bir Mslman nfus ounluuna sahip olan bir blgesinde kurulup gelimi olan dev irketten dolay Agrokomerc Vakas olarak anlmaya balamt. irket iindeki kriz hzla geliti, bunun politik amal bir plann paras olduu aikard. Arkadan olaydaki barol oyuncularndan bazla
nnn "intiharlan" gelmekte gecikmedi, olay ortaya karan gazeteci de ldrld veya aniden ld. Sulu olduu iddia eden
taraflarn tahkikat prosedrleri ve yarglanmalan da olduka
kank ve sorgulanmaya akt.
Bunun zerinden fazla gemeden, Bosna-Hersek'te yeni bir
skandal patlak verdi -bunun tehiri de Belgrad'dan geldi. Bu
seferki, Neum'daki Bosnal komnist liderlere ait Ylalarla giliydi. Neum, Adriyatik sahinin Bosna-Hersek'e ait olan kk, fakat ok irin bii- kesimidir. Halk, Cumhuriyet'in liderlerinin iinde yaamakta olduklan lksten akna dnmt.
Yugoslav siyaset sahnesinde, daha sonra demokratik diye
acilandracamz yeni gler beliriyordu. O sralarda Belgrad,
Zagrep'ten daha ak bir ehirdi; Saraybosna'dan ise ok daha
akt. Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin baken
tinde, kamusal platformlarda ve belirli gazetelerin editr ke
lerinde rejime aktan aa saldnld ve oulcu bir siyasi ortama gemesi ynnde talepler eri srld. Belgrad'da, bu talepler bazen Srp kralcl grnts altnda gizlenen, bazen de
aktan aa etnik I olan ulusalc tonlarla bezenmiti. Komnist sistemde deiiklik talep eden sesler, Slovenya'da, Belgrad'da olduundan daha da yksek kyordu. Slovenya'nn
bakenti Lj ublj ana' da iki yeni yayn kmaya balad: O dnemin en demokratlann be oke eden M!a()ina mecmuas e en
ok tannan Yugoslav demokratlarnn ve muhaliflerinin ciddi
eletirel makalelerini yaynlayan bir blten, Defo. Slovenya Sos etnikler: II. Dnya Sava srasnda Bosna ve Sancak'ta Mslmanlara kar soykrm uygulam olan Byk Srbistan rgt'nn
askeri kanad.

Alija :=thegovi Tarihe Tankhn

yalist Birlii, Komnist Parti'nin iktidarda olduu bir devletin


rejimiyle kesinlikle hi ii olmayacak yeni liberal fikirler ortaya
ati. Hem Ljubljana'da hem de Belgrad'da, Yugoslav komnistlerince kendi insanlarna kar ilenmi crmler hakknda saysz makale ve kitap yaynland. Her iki ehirdeki basn, bizim
1983'teki davamz hakknda yazlar yazd ve gerek Belgrad'da
gerekse Ljubljana'da bu tr bir makale her ortaya ktnda,
gazeteler birka dakika iinde tkendi.
Yugoslav Mslmanlarnn ulusal kurumlar sorunu, o tarihlerde herkesin dindeydi. Cereyan eden bir polemik, bu ince
mevzuun ne denli "iyi ifade edmemi" bir biimde tartld
n gsterdi. Belgrad'da kan Interflju mecmuas iki farkl gr
yaynlad: Profesr Hamdija Cemerlic'in gr (Interflj~ 4 ve
18 Aralk 1987) e Dr. Sulejman Grozdanic'in gr (Interflju,
31 Aralk 1987). Cemerlic'in gr yleydi: "Her ulus, kendi
kinliinin geliimi iin baz kurunlara sahiptir. Mslmanlarnsa byle kurumlar yoktur. Durumlar bundan ibaret. Siyaset, bunlara ihtiya olmad grn benimsemitir ve iler bu
noktada kalmtr. ( ... ) Yalnzca Mslman topluluk iindeki
ulusal meselelerle ilgenen kapsaml bir ulusal kurum olutu
rulmas bu nedenle gereklidir. (... ) Maalesef slami Dini Cemaat, zellikle de onun Yksek Konseyi, lkemizdeki Mslmanlarn yegane kurumsal temsilcisidir." Dr. Grozdanic'in gr
ise yleydi: "Bu kesinlikle yeni bir mesele deildir. 1960'larda
zellikle gndemdeydi. Daha sonra, bizim onlara ihtiyacmz olmad grn, 'siyaset'ten bamsz olarak naizane bizzat
kendirnin ifade ettiini hatrlyorum. Tam tersine ... Ulusal kurumlar savunusunun, sklkla, ilerin reel ve aktel durumunu
gzard ederken onlara mutlak deer atfeden bir ulusal kimlik
tanmnn kuramsal nclleri zerine temellenmi olduklarn
kastediyorum. ( ... ) Her eyin heryerde ayn olmas zorunludur,
hem de her zaman mutlaklatrlm baz kurarnlar temelinde.
( ... ) Her ulus, her yerde ve her zaman kendi dlayc kurumlarna sahip olmal mdr?" Dr. Grozdanic kendi sorusuna bunun
gerekmedii biimde cevap vermekte ve aklamasna yle devam etmektedir: "Bosna-Hersek 'teki toplumsal ve tarihsel gereklik, burada ulalm olan ve birlikte yaama olarak binen,
o sonucu empoze etmitir. Benim grme gre, Mslmanlarn ayr olarak ulusal kurumlara ihtiyac yoktur. Onlar, yeni,

Parti 'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandnlmas Girim

konvansiyonel ve belki tarihsel de olmayan, ama kesinlikle kuram-d bir anlamda, bunlara zaten oktandr sahiptiler ve
bunlarn, ister istemez muhtemel bir dargrll, snrlama
y, ayrm ve ahenksizlii ngerektiren veya en azndan taahht
eden tarihsel modele nazaran yeni, daha modern, daha devrimci ve daha insani bir ulusal kimlik anlay modelini temsil ettiklerine kuku yoktur. ( ... ) Demek ki, Mslmanlarn kendi ulusal kurumlar vardr, fakat bunlar ortak kurumlardr, BosnaHersek'teki her halka ve tm dierlerine eit olarak ait olan
ulusal kurumlardr. ( ... ) Bundan dolay, Mslmanlarn kendilerine ait bayraklar, armalar, kendi toplumsal ve siyasaL, bilimseL, kltreL, eitsel ve sanatsal kurumlar vardr fakat bunlar
sadece onlara ait deildir, sadece onlar arasnda ortak deildir,
Srplar ve Hrvatlar ve Bosna-Hersek'teki dier halk ve uluslarn tm dier mensuplar iin ortaktr." Dr. Grozdanic'in ak
lamas byleydi.
Bosna-Hersek, Yugoslavtotaliterliinin en uursuz ekirdeini temsil ediyordu ama Bosna bile kendisini evreleyen olaylardan bamsz kalamazd. Daha sonra, Bosna'nn Yugoslav
Federasyonu'ndaki dier entitelerle eitliini savunan Bosnal
bir Hrvat olah Branko Mikulic'in mutlak ynetimi altna girdi. Maalesef onun siyasi eilimi demokratik deildi. Mikulic bir
yandan Bosna-Hersek'te gc elinde tutarken, bir yandan da
Federal Babakan konumuna ykseldi. Saraybosna'daki genlik basn, Bosna izgisini destekledi ve o gnk Bosna-Hersek,
yava yava Komnist Parti'nin demokratik olmayan idaresine
ynelik eletirel bir tavr almaya balad.
Belgrad'da, Sancak, Karada ve Hersek'te etnik arklar
nn ve simgelerinin ortalkta gzkmeye baladna ilikin haberler, basnn daha liberal bir kesimi araclyla bize ulama
ya balad. Drazo Mihailovic'in 2 posterleri Belgrad'n ana caddesi Terazije'ye aslmt ve Srp askeri beresini takm uzun sakall genler etnik arklar sylyordu. zellikle endie verici olan ise, bu manzaralarayetkililerden kesinlikle hibir anlaml tepkinin gelmedii gereiydi. Belgrad'daki Knjizevne Novine
(Edebiyat Haberler) gazetesi, Jasenovac ve "Hrvatlarn soyk
rmc bir ulus olduu" tezi hakknda bir tartma balatt. Hr
vat basn buna fkeli bir biimde tepki gsterdi. Zagrep'te

2 kinci Dnya Sava srasnda faaliyet gstermi bir etnik lider.


Aliia zutbegovi Tarihe Tankhm

Krleze ruhuyla yaynlanan ar sklet haftalk gazete DalUU,


eletirel bir cret gsterdi ama dengeli grlerini de korudu.
Slovenler en amatac olma zelliklerini srdrdler. Belgrad,
Sloven genliinin baz ifadelerine dayanarak Slovenyallar
Yugoslav kart etkinlikler iinde olmakla sulad. Saraybosna
siyasi liderlerinin ve rejim yanls basnn Srbistan ve Slovenya'daki bu olaylara tepkisi, Sloven ayrlklara ve "kar-dev
rimci etkinliklere" kar da, etnik ruhunun Francuska 7'den
(Srbistan Federal Cumhuriyeti ,Yazarlar Birlii' nin Merkezi)
yeniden domasna kar da, ayn derece de sertti.
Kosova'da szde Jrredenta 3 patlak verdi. Burada, Yugoslav
Federasyonu'nun eskiden zerk olan bu blgesinde, Arnavutlarn ayaklanmasndan dolay daha 1988'de bir olaanst hal
ilan edilmiti. Asl Srbistan'dan olan Srp ulusalc gleri, Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin hem Kosova hem
de Voyvodina blgerine yksek oranda zerklik salayan 1974
Anayasasnda deiiklik yaplmas arsnda bulunuyorlard.

Arka a~kaya her hafta, ar hapis cezalarna arptrlan Kosoval gen "irredentist"lerin durumalar oluyordu. Bunlardan bazlaryla Foa Hapishanesi'nde tanacaktm.
Komnizmin bu tr kat bir biiminin uzun sre ayakta kalabileceine asla inanmadun fakat onun 1989-1990'daki zln ngremediimi de itiraf etmeliyim. Ben daha ziyade,
farkl siyasal grlerin ortaya kmasna imkan salayacak bir
eit i geveme, komnist ynetim altnda bir eit rekabet g~
receimize inandm. Olaylar yanldm kantlad. Ya hep ya
hi olmak komnist sistemin doasndand -mutlu bir orta yol
yoktu. Komnizm ve zgrlk, karlkl olarak uzlatrlamaz
d -ya komnizm zgrl tahrip ederdi ya da zgrlk komnizmi. 20. Yzyln ortasnda komnizm zgrl tahrip etti.
Yzyln sonunda ise flmin geriye sarldn gryorduk.
Berlin Duvar'nn Kasm 1989'da yklmas, komnist dnyada domino etkisi yapt. Komnist ynetimlerin hepsi fel olmu, hibir ey yapmaya muktedir deilmi gibi davrandlar.
Yugoslavya'da bu yaygn durum, aslnda hep varolan fakat bu
zamanda zel bir ivme kazanan etnikgerilimlerin eklenmesiyle
daha da arlat.
;) Kosova'daki Arnavut
Parti'nin

Kurulmas

ve

bamszlk

Yugoslavya'nn

hareketine verilen

Yeniden

Srpa

isim.

Yaplandrrlmas Giriimi

72

Yugoslavya her halkarda kn nedeni olabilecek iki


hastalkla

maluld: Gelimi kapitalist dnyann daima gerisin-

de kalmasna yol aacak biimde ileyen yetersiz sosyalist ekonomi ve en batan itibaren sistemin iine ina edilmi olan Srp
hegemonyas. Srplar, dier

Karadahlar,
m

halklar; yani

Hrvatlar,

SlovenIer,

Makedonlar ve Mslmanlar, kendilerini bastrl

olarak duyumsarken, btn nemli pozisyonlar ele geiren

baat

ulustular.

Srp egemenlii,

kendini zellikle en hassas alanlarda gste-

riyordu. rnein Bosna-Hersek Ulusal Savunma Bakanl


'nda savatan

Srp,

nce %63.2'si

Mslman, %5.3'

Karadal

%10.5'i Yugoslav, %7.9'u

vb. olmak zere 28 aktif subay

vard. ilerinin Federal Sekreterlii'ndeki Bosna-Hersek'ten

olan dokuz st-dzey sivil grevlinin, dokuzu da Srpt (M. Bojic, HiJtori:ia BOdne i Bo,mjaka (Bodna'nn ve BOdnaLdarm Tari/n), s.
301 'den

alntlanmtr).

Bu durum beni memnun etmiyordu. Yugoslavya'ya duygusalolarak balydm ve bir Mslman olarak, belki de igdsel bir biimde,
mayacan
lunduu

Yugoslavya'nn

zlmesinin bizim lehimize ol-

hissediyordum. Mslmanlarn en youn olarak bu-

yer Bosna olmasna ramen,Srbistan, Karada, Ma-

kedonya, Kosova ve
davasndaki

Hrvatistan'da da Mslmanlar vard.

1983

toparlama konumamda, Yugoslavya'y sevdiimi

fakat onun ynetiminden holanmadm sylemitim. Piyasa


ekonomisinin devreye sokulmas ve Srp hegemonyasnn snr
lanmas yoluyla Yugoslavya'y

demokratik bir devlet olarak ye-

niden ina ~tmenin mmkn olacana inanmay srdrdm.


Bunlardan ikincisi, Yugoslavya'y oluturan alt cumhuriyetin
zerkliklerinin tedricen arttrlmas yoluyla baarlacakt.
40 yl

aan

Yugoslav komnist ynetimi boyunca, Msl-

man halkn dini duygular sistematik olarak bastrld ve boul


du. Bu bakmdan, Yugoslavya'daki durum dier komnist lkelerle mukayese edilemeyecek kadar iyi olpasna ramen, dini bir zgrlkten yararlandmz sylenemezdi. Bu bir nevi
snrl

dozdu, denetinli bir zgrlkt. Arkadan gelen olaylar,

bu dini duygularn ortadan kaldrlamam olduunu gsterdi.


Kaln

bir kl tabakasnn altnda, kzler hala yanyordu ve iler-

de bir alev halinde patlayacakt.


Alija =tbegovl Tarihe Tanklm

~Eer lke demokratik bir yeniden ina srecine girecek idiy-

se, demokratik partilerin kurulmas gerekiyordu. Siyasi partiler


hatalardan masun deillerdi ama, dnya henz daha iyisini bulamamt.

Novi Pazar'dan Cazin'e kadar geni bir toprak eridinde


Srplar ve Hrvatlarla kark olarak yaayan insanlarmz bir
araya getirecek, Bonak ve Mslman yanls bir ~iyasal rgte
ihtiyacmz vard. Eer

zim iin

Srplar

ve

Yugoslavya paralanacak idiyse, bu biiin olduundan daha zor placakt

Hrvatlar

ama, kaderimizi tayin edecek olan bu meselelere bizim dmz


da karar verilmesi halinde her ey ok daha zor olacakt.
Balangta,

iki dnya sava arasnda Bosna ve Hersek


hakim olmu, fakat 1941'de Yugos-

Mslmanlarnn hayatna
lavya'nn dyle

ortadan kalkm olan Yugoslav Mslman-

lar rgt (YM)'n yeniden canlandrmay dndm. 0,

Mslman halkn nder rgtyd ve banda da byk bir.


adam, Mehmed Spaho vard. Spaho, II. Dnya Savann patlak vermesinden ksa bir sre nce ld -baz iddialara gre de
ldrld- ve onun lmnden sonra, Bosna'nn paralanmas
na ynelik o utan verici Cvetkovic-Macek anlamas imzaland. Ancak bu byk insan byk bir rgt yaratmad. Spaho 'nun YM's 1941'de Yugoslavya'nn zerinde esen ilk sava rzgarlarn

hisseder hissetmez paraland.


Bu partiyi kurmaya karar verdiimde, onu YM'den farkl

tasarladm;

ca

bu sayede o, zaman iinde yzlernek zorunda kala-

imtihanlarla baa kmaya muktedir olabilecekti.

Hapisteki arkadalarma niyetlerimden bahsetmitim. Onu


bir Mslman partisi olarak dndm. Partinin Yugoslavya' daki Mslman halk biraraya getirmekte glk ekmeyeceine

ve onlara yaplacak ak bir davetin bunun iin yeterli


olacana emindim. Bu vizyonun bir ksm, ileride neredeyse tamamen tahayyl ettiim biimde gerekleecekti. Halk sanki
yllardr

bunun iin bekliyormu gibiydi. Bir siyasi parti -ileride Demokratik Eylem Partisi olarak adlandrlacakt (S DA:
Stranka Demokratske Akcije)- kurma ii, salverilmemden tam
bir yl sonra, Kasm 1989'da balad ve parti, kurulmas iin ilk .

admlarn atlmasndan

tam bir yl sonra da Kasm 1990'da se-

imlerden zaferle kt.


Parti'llin Kuruhnas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

74

Nedenini asla renememi olsam da, batan beri partinin


"lider"i bendim. Kendi kendime "Eer en iyeri bensem, acaba
gerisi neye benziyor?" diye dnmmdr. Fakat belki de
nderlerin, 'en iyi'si olmas gerekmiyordur. nder olabilmeleri
iin, baz temel zaaflarnn da olmas gerekir ki, bende bunlardan bolca vard.
Siyasi bir parti kurmay her dndmde, daima, ie o
dnemin en nde gelen Mslman entelekteli olan Profesr
Muhamed Filipovic'le balarnam gerektiini tahayyl etmiim
dir. Kendi kendime yle dedim: "Filipovic'e ve 100 kadar entelektde ihtiyacn var; bunu baarrsan iin yars hallolmu
demektir." Her zaman olduu gibi olaylar farkl bir seyir izledi.
Daha sonra Bosnal Mslmanlarn Ulusal ve Dini Haklarn
Koruma Komitesi'ni kuran -ki bu, Ocak 1990'da olmutu- Filipovic'le konutum ve o, "bunun iin henz zamann gelmemi
olduunu" gereke gstererek beni nazike geri evirdi. Ve gerekten de henz zaman gelmemiti. Komnist Birlik'in himayesi altnda gerekletirilenler hari btn siyasal etkinlikleri yasaklayan yasa hala yrrlkteydi. Dier tm siyasal etkinlikler,
her an "devlete ynelik bir etkinlik" ya da en azndan "dnce
suu" olarak tefsir edilebilir ve bu da on yllk bir hapis cezas
na neden olabilirdi.
Bu riski gze aldm. Gerek cesaret bu mu bilmiyorum ama,
bir miktar riske girmeyi hep sevmiimdir. Yasaklanm olan
Gen Mslmanlar rgt'ne katldm ve sre iinde yl
lk hapis cezasna arptrldun 1946'da da durum aynyd.
Ahbaplarm arasnda dncelerime ynelik bir ilgi uyand
rabilmek amacyla Zagrep'e gittim. Burada, Zagrep slam Kltr Merkezi'nde toplanm olan ve balarnda Salim Sabic ile
Dr. Semso Tankovic'in bulunduu nde gelen Mslmanlardan oluan geni bir grup vard. Her ikisini de nceden tanyor
dum. Sabic, komnist Yugoslavya'da ina edilmi olan emsallerinin en byklerinden ve en gzellerinden biri olan abidevi
Zagrep Camii'nin ina edilmesine en fazla katkda bulunanlardan biriydi. Semsudin Tankovic ise ktisat Fakltesi'nin nde
gelen profesrlerindendi.
Sabic tarafndan cami mtemilatnda dzenlenmi olan
toplantya yaklak IS davetli katld. Ksa srede, "Mslman
kltr evrelerinden" -ileride SDA adn alacak olan- bir parti

Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

kurulmas konusunda prensipte anlamaya vardk. Parti, Bosna

ve Hersek'teki Mslman halk biraraya getirmeyi ve siyasi


olarak egdmlemeyi hedeflemesinin yannda, tm Yugoslavya Mslmanlarnn, yani ayn zamanda Srbistan' daki, Karada 'daki,

Kosova ve Makedonya'daki Mslmanlarn da parti-

si olmaya talipti. Parti ilk olarak Yugoslavya apnda Mslman nfusun bulunduu her yerde, daha sonra da yurtdnda
kuruldu: Avrupa'da, Amerika'da ve Avustralya'da. Bir anlamda, dnya zerindeki tm Bonak Mslmanlarn hareketi haline geldi.
Yugoslavya'daki durum, sosyalist sistemin genel krizinn etkisi altnda, zellikle de Berlin Duvar'nn yklmasndan sonra
birdenbire deiti. Rejimin zayflamas ve ona elik eden genel
siyasi zlme hz kazand. nceleri yllar alan eyler imdi birka hafta iinde gerekleiyordu.
Baharn

ilk gnleriyle birlikte -daha kesin sylemek gere-

kirse 27 Mart 1990'da- siyasi partinin kuruluunu duyurmak


zereSaraybosna'daki Holiday Inn Oteli'nin konferans salonlarndan birinde bir basn toplants dzenledim. nsanlarn re-

jimin tepkisinden tedirgin olduklar hissedilebiliyordu. Masaya


oturdum, hazr bulunan ok saydaki gazeteciyi selamladm ve
heyecanm ele veren bir sesle Demokratik Eylem Partisi'nin

. kurucusu 40 kii tarafndan mzalanm olan ve daha ok Krk

lar AklanZM olarak bilinen


konumamda,

Basn Aklamas'n

okudum. A

bu ilann bir program biiminde yazlm olmas

na ramen, Parti'nin resmi manifestosu olmadn vurguladm.


Onun birincil amac kamuoyunu bilgilendirmekti.
Okunan aklama yleydi:
Yugoslavya'da yaanan ve sadece ekonomik deil ayn zamanda politik ve ahlaki de olan toplumsal kriz karsnda, bu
lkeyi bir halklar ve uluslar topluluu olarak muhafaza etmek
isteyen, zgrlkle ve hukukun egemenlii ile vasflanan modern bir devletin yaratlmasn hedefleyen, demokratik srelerin kesintisiz olarak srdrldn grmek isteyen; bu gelimeleri desteklemek ve bu tr bir toplulukta, sadece tm vatandalarnn ortak karlarn deil, fakat ayn zamanda ve
zellikle de kltrel ve tarihsel Mslman topluluuna mensup vatandalar olarak bizlerin sahip olduu karlar da gzetrnek arzusunda olan, aada imzas bulunan bizler,
Parti'nn Kurulmas

ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

Demokratik Eylem Partisi'ni kurmak zere bir inisiyatifb8.latmaya karar verdik ve b.u amala siyasi etkinliklerimizin 16
ilkeden oluan programn ilan ediyoruz:
i.
Demokratik Eylem Partisi, Yugoslavya'nn kltrel ve tarih-

sel Mslman topluluuna mensup vatandalar ile Parti 'nin


programn

ve amalarn destekleyen dier vatand8.larnn

siyasi bir ittifakdr.

II.
Demokratik Eylem Partisi (SDA), programn ve amalarn,
demokratik mcadele erevesi iinde, semenle-

savunduu

ri cezbetmek, seimlere katlmak ve serbest seimlerde elde


ettii

sonular orannda temsili heyetlere ve hkmet organ-

larna katlmak

suretiyle gerekletirmeye alacaktr.

III.
Demokrasi, Parti'mizin temel belirleyicilerinden biridir. Bu
terim birbirinden farkl ve sklkla da eliik anlay ve yorumlara konu olduu iin bizler, demokrasi ile sadece yasalarn egemenlii

ile dzenlenen halk idaresini kastettiimizi

vurguluyoruz. Bunlar, zgr bir bireyolarak insan merkeze


alan; din, ulus, rk, dil, cinsiyet ya da toplumsal stat ve siyasi kanaat fark gzetmeksizin halkn ve vatand8.larn eitlii
ni, zgrln ve haklarn kaytsz ve artsz olarak tanyan
yasalardr.

nsan haklar ile -hem uzanm hem de ierik itibariyle- Birle


mi

Milletler'in ilgili dokmanlarnda ortaya konulmu ve ta-

nmlanm olanlar kastediyoruz. Bu dkmalllar, Evrensel

nsan Haklar Beyannamesi, Sivil ve Siyasi Haklar Uluslararas Szlemesi

ve Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar

Uluslararas Szlemesi'dir. lkemiz bu enstrmanlar kabu.l


etmi

ve onaylam olduu iin, SDA, onlarn bu lkenin ya-

samasnda

ve

pratiinde

kendi btnlkleri iinde daimi ola-

rak uygulanmalarndan yana olacaktr.


LV.

Bizler demokratik ynetim iin arda bulunuyoruz ve bunun gereklemesi, ynetimlerin azlinin mmkn olabilmesine baldr. Bu da, tek-parti tekelinin ve onun sonucu olan
Ali/ zzetbegovi Tarihe Tanklm

parti devletinin ortadan kaldrlmasn gerektirmektedir. Ancak bu sre henz balamtr ve lkenin byk ksmnda
resmi beya~lardan teye gitmemitir.
lke, halkn tm tabaka ve sektrlerinden, genel, serbest seimlerde, gizli oyla, dorudan seilmi ve temsili heyetler iinde toplanm temsilcileri tarafndan ynetilmelidir. Federal
Parlamento'nun (meclis) eit haklara sahip iki meclisten olu
mas gerektiine inanyoruz:
zrdaki federal

bir vatandalar konseyi (haliha-

konseyinyerine) ve bir halk konseyi. Kararlar,

ilke. olarak, birincisinde oyokluuyla ikincisinde ise oybirliiyle ahnacaktr.

Ynetim, yarg bamszln anayasa, yasalar ve tekilatlar


araclyla

gvence altna almaldr. Yarglar, Cumhuriyet

seviyesinden daha aa olmamak kaydyla temsili heyetler tarafndan

seilmelidir ve halen yrrlkte olan yarglarn g-

rev srelerinin gzden geirilmesi uygulamasnn yerine, anayasal olarak medeni lkelerin ounda mevcut olan, kalc adli memuriyet sistemi ikame edilmelidir.

V.
Demokrasiyi ncelikle ounluun ynetimi olarak deil de
yasann

hakimiyeti olarak tanmlayan bizler, kk byk

btn halklarn yasa nnde tam anlamyla eit olduu ilkesine ve dini ve ulusal aznlklarn haklarna ballmz vurgulamak istiyor ve bu hedefe ulaabilmek iin oy hakkndan
mahrum brakmann her trn reddediyoruz.
Yasann

denetiminde olmayan ounluk ynetimi kendisini

kanlmaz

olarak ounluun tiranlna dntrr ve o-

unluun tiranl

da en az dierlerininki kadar tiranlktr.

VI.
Yugoslavya'nn, bamsz

bir uluslar topluluu olarak, mev-

cut federal snrlar iinde federal bir devlet olarak muhafazasn

savunuyoruz. Bu

gann

adan

"Yugoslavya iin Relsinki" slo-

destekliyoruz. Bizim deerlendirmelerimize gre, lke-

nin i snrlarnn yeniden gzden geirilmesine ynelik her


talep, halklar arasndaki ilikilerin dramatik biimde ktle
mesine ve sonularn nceden kestirmenin imkansz olduu
potansiyel atmalara yol aacaktr. Bu adan, anayurtlar
olmayan bir federal entitede yaayan uluslarn mensuplar,
Parti'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi '

anayurtlarnda istifade ettikleri tm haklara sahiptirler ve

bizler, bu haklara ilikin her trl snrlamay gayrimeru telakki ediyoruz.

VII.
Bosna ve Hersek'teki Mslmanlarn, ayr ulusal kimlik olarak varolu haklarnn yok sayldnn farknda olan ve bu
durumu, sadece tarihsel gerekere deilfakat bu halkn ak
a ifade edilmi iradesine de zt dt iin reddeden bizler,
Bosna-Hersek Mslmanlarnn -hem Bosna-Hersek'te, hem
de onun snrlar dnda yaayanlarn- Bosnann yerli unsurlar olduklarn ve bu itibarla da kendi tarihsel isimleri, kendi
topraklar,

kendi tarihleri, kendi kltrleri, kendi dinleri,

kendi air ve yazarlar, ksacas kendi gemileri ve gelecekleri ile Yugoslavya'nn alt tarihsel halkndan birini oluturduk
larn

beyan ederiz. Bu itibarla SDA, Bosna-Hersek Msl-

manlarnn ulusal bilincini canlandracak ve onlarn ulusal

kimliklerine, tm yasal ve siyasal sonularyla birlikte, sayg


gsterilmesi konusunda srarl olacaktr.
Bizler, Bosna-Hersek Mslmanlarnn, bu topraklarda ulusal bir isim altnda ve yerli bir halk olarak yaama hakkn
vurgularken, bu hakk eit olarak ve herhangi bir yasaklama
ya da snrlama szkonusu olmakszn Srplara ve Hrvatlara
ve Bosna-Hersek'in tm dier halklarna ve uluslarna da tanyoruz.

Bu adan, Bosna-Hersek'in, Mslmanlarn, Srplarn ve


Hrvatlarn

ortak devleti olarak muhafazasna ynelik hususi

ilgimzi beyan ederiz. Bunun iin SDA, kayna ne olursa ol-

sun Bosna-Hersek'i istikrarszlatrma, blme ya da ona el


uzatma ynndeki tm giriimlere kararllkla direnecektir.

VIII.
Bu trden hassasiyetlerimizden bir dieri de, Kosova Blgesi
ile ilgilidir. Biz bunu, baskyoluyla zlemeyecek olan, halklar arasndaki bir atma olarak telakki ediyoruz. Diyalou
yegane zm yolu olarak gryoruz, fakat diyalog ancak halkn

gerek temsilcilerince srdrldnde baarl olabilir.

Bu itibarla bizler, 'ArnaVut halk iin demokrasi istiyoruz. Kosova'daki krizin zm konusunda Yugoslav seeneini destekliyor ve bun~ inanyoruz. Bu gr paylaim nfuz sahibi
Arnavutlarn

hala varolduuna ilikin bilgiler de, bizi bu konu-

Alija zzet6egoei Tarihe T,mklm

dayreklendirmektedir. Bu ruhla, Ocak 1990'da, nsan Haklarn ve zgrlkleri Koruma Blgesel Komitesi, Kosoval

Felsefeciler ve Sosyologlar Dernei ve Yugoslav Demokratik


nisiyatifi in Birlik (UJDI)'in Kosova ubesi tarafndan ortaklaa kaleme alnarak yaynlanan "Demokrasi in - iddete
Kar"

deklarasyonunu bir zm temeli olarak destekliyoruz.

iX.
SDA, Yugoslavya'daki Mslman evrelerin, bir dizi elveri
siz tarihsel durumun sonucu olarak kalknma ve eitimde geri
kalmaya balam olduunu gz nnde bulundurarak; bu durumun nedenlerini aratrmay ve ortadan kaldrmay ve her
dzeyde eitimin ve okullamann gelitirilmesini amalayan
tm tedbirleri almay ve devam ettirmeyi kendi birincil grevi
telakki eder. Bu zellikle, zorunlu,' parasz ve olabildiince
kapsaml olmas

gereken ilkokul eitimi ile ilgilidir. Buna bi-

naen SDA, siyasal ve zihinsel tekel dneminde ortaya km


olan tm ideolojik dogmalardan ve nyarglardan arndrmak
amacyla eitim

sisteminde asli reformlarn yaplmasn ve

mfredatn yeniden gzden geirilmesini talep edecektir.

X.
Din zgrln temel bir insan hakk kabul eden ve dini
retilerin gl bir ahlaki potansiyeli olduu kanaatini tayan
bizler, aadaki hususlar savunuyoruz:
- Yugoslavya'daki tm dinlere tam hareket zgrl, dini
cemaatlerine tam zerklik ve bu zerklie tam bir sayg.
- nananlarn ve onlarn oluturduu topluluklarn talep ve ihtiyalar dorultusunda

dini yaplar ina ~tme zgrl.

Bu hedefe ulaabilmek iin, konsept olarak tamamiyle "dinkart"

olan kent planlamas programlarnn yeniden gz-

den geirilmesini talep edeceiz, nk, yakn zamanlarda


ina edilmi

olan konut alanlarnda ve yerleimlerde kural

olarak dini yaplara izin verilmemitir.


- Dini topluluklar ve

onlarn ballar

iin

iletiim aralarna

(TV, radyo vd.) eriim hakk. Bu talebin, hem ilkesel (vatandalarn eitlii

ilkesi) hem de pratik (inananlarn med-

yay finanse etme hakk) nedenleri vardr.

- Temel dini bayramlarn o dine inananlar iin tatil gn olarak kabul edilmesi ve tek bir dinin ounlukta olduu yerparti 'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandrlmas Grm

lerde, bugnlerin ayn zamanda resmi tatil ilan edilmesi.


Bosna rneinde bunlar Ramazan ve Kurban bayramlar ile
Ortodoks ve Katolik Noelleri olacaktr.
- Orduda, hastanelerde ve hapishanelerde yemeklerin, dini
nedenlerle bu ynde talepte bulunan vatandalar iin, dini
llere uygun olacak ekilde hazrlanmas.

Xi.
SDA,

Aralk

programn

1989'da

benimsenmi

olan ekonomik

reforn

destekler, ancak burm, ulusal ekonominin yeni-

den inasnn yalnzca ilk basama telakki eder. Bizler en az


iki radikal deiimin daha kanlmaz olduuna inanyoruz:
Bunlardan birincisi, ticari irketlerin kklerden balayp
daha byklere doru gidecek ekilde yaygn olarak zelle
tirilmesidir. Yalnzca ortak toplumsal kar konusu olan
(PTT, demiryollar," madenler, hava tamacl vd.) etkinlikler ile doas gerei piyasa etkinlii olmayanlar, kamu (devlet) mlkiyetinde kalmaldr. Bizler, zel mlkiyeti yalnzca
bir ekonomik etkinlik faktr olarak deil; fakat ayn zamanda vatandalarn temel zgrlnn bir garantisi olarak da
grdmzn altn

iziyoruz.

kincisi ise, tarma, bizimki gibi bir lkede zaten kendisine ait

olan onur ve anlam; yeniden kazandrmaktr ki bu, lke a


sndan

da byk bir frsattr. Halihazrda acmasz bir tahri-

bata maruz brakldklar iin, ekilebilir topraklarn yasa ile


koruma altna alnmas; toprak mlkiyeti zerindeki azami s
nrlarn kaldrlmas;

vergilerin azaltlmas -zellikle satlarn

garanti altna alnmas- suretiyle modern pazar retimi iin


krsal tevikler salanmas

gereklidir. Bu konuda belirli Bat

lkelerini: deneyimlerinden yararlanlmaldr.


Yukarda

zikredilen tedbirlerin, yurtdndaki iilerimizin

byk bir ounluunu, sadece sermayelerini deil fakat


edindikleri alma ~lkanlklarn da beraberlerinde getirerek kesin dn ya,Pmaya cesaretlendireceine inanyoruz ki
bu, uzun vadede, !tu anda isiz olan kiilerden byk bir ounluunun

istihdam edilmesini mmkn klacaktr.

XII.
Ekonomideki ve mlkiyet hakkndaki yapsal deiimlerin,
kazanlm haklar

Alija zzethegovi Tarihe

Tankhffi

ve refah devletinin korunmas ve tevik

edilmesi gereken olumlu ilevlerini tehlikeye sokmasna izin


verilmemelidir. Bu, zelde, asgari dzeyde cretsiz salk hizmeti, isizlere, yallara ve hastalara asgari hayat standard,
parasz

ilk ve orta retim imkan salanmasna, anne ve oiin gereken tedbirlerin alnmasna ve
benzerlerine baldr. u artla ki, bu hizmetlerin kendileri
cuklarn korunmas

araclyla sunulaca kurumlar, etkin bir biimde organize


edilmeli ve ar mdahalenin ve brokrasinin yknden kurtarlmaldr; nk bunlarn muhafazas, szkonusu temel

amalar iin tahsis edilmi olan kaynaklarn byk bir ksm


n yutmaktadr.
alan e ve anneler iin zel koruma talep edeceiz. Olas
zmlerden birinin, aile koullarna ve alan kadnn sahip
olduu

ocuk saysna bal olarak, alma saatlerinde dei


iklikler yaplmas (bir haftada daha az alma gn, bir gnde daha az alma saati ve bu gibi eyler) olabileceine inanyoruz.

)GII.
SDA, bireyin yetitirilmesinde ve topluluklar iindeki sosyal
ahengin yaratlmasnda en nemli faktr olarak grd ailenin, manevi ve etik deerlerinin muhafazasna zel bir nem
atfetmektedir. Sonu olarak, szde-kltrn,. sabun kp
edebiyat, pornograf vs. biiminde kan btn biimlerinin
karsnda duracaz. Halka, sahte zgrlk yerine gerek zgrlk ve szde-kltr yerine gerek kltr sunulacaktr.
Bamllk hastalklar

denilen (alkolizm, nikotin bamll,


uyuturucu bamll vb.) rahatszlklarn nlenmesine ynelik ilgimiz, yukarda sylenenlerle ilintilidir. Bu, dnyann
dier y~rlerinde edinilmi deneyimler zerine temellenmi
olan eitsel faaliyetler ve yasaklayc tedbirler (vergiler, reklam yasaklar, kullanmn belirli blgeler ve dnemler iin ks
mi olarak yasaklanmas vs.) araclyla gerekletirilecektir.

XlV.
Ceza yasalarnda (maddi ve usule ilikin) deiiklikler yapl
ve bunlarn, insan haklar ile ve Yugoslavya tarafndan

mas

kabul ve tasdik edilmi olan uluslararas szlemelerdeki art


lar ile uyumlu hale getirilmesi gerektiini savunuyoruz. Ceza
Yasasnn 114, 133 ve 157. maddeleri tamamen kaldrlmal ve
vatandalarn

siyasal etkinlikleri, sadece iddeti savunduklar

Parti'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandrlmas Grim

takdirde su kabul edilmelidir. Ayn koullar altnda (iddet


unsurunun yokluu), BM Evrensel nsan Haklar Szleme
si'nin 13. maddesinde art koulduu zere, tm siyasi sulularn salverilmesini

ve siyasi srgnlere lkeye serbeste

dnme imkan tannmasn talep ediyoruz.

xv.
Bir evre kltrnn

gelitirilmesini

ve evrenin korunmasn

amalayan tm evresel tedbir ve etkinlikleri destekliyoruz.


SDA mensuplar, kendi blgelerindeki evreci hareketin aktif
yeleri olmal ve onun etkinlik ve abalarn desteklemelidir.

XVi.
Ortak ve evrensel bir nemi haiz olan ve bu Aklama'da ortaya konulan hedeflere, lkedeki dier demokratik glerle
egdm iinde ulalacaktr. Bu adan SDA, kendisini, Yugoslavya'daki eitli insan haklar komiteleri ile, muhtelif demokratik partiler, hareketler, dernek ve gruplar tarafndan
olutrulmu olan demokratik cephenin ayrlmaz bir paras
olarak kabul eder. SDA, Yugoslavya'nn paralanmas ya da
yeniden paylalmas iin alan veya venizmi ve hogr
szl savunan partilerle ibirlii yapmayacaktr.
Kendimizi, Otoeec demokratik hareketinin temsilcilerinin 8
Ekim 1989 tarihli aklamalar ile balyor ve bu Aklama'y
kendimizinmi

gibi kabul ediyoruz.

lkede toplumsaL, siyasal ve ekonomik anlamdayapsal dei


iklikleri,

nefret ve intikamclk olmakszn gerekletirebil

menin yolunun demokrasi olduuna inanyoruz.


Bu aklamay "Krklar"n imzalar izliyordu:
Aliya zzetbegovi, hukuku, Saraybosna;
Muhamed Cengic, makine mhendisi, Saraybosna;
Dr. Maid Hadziomeragic, di hekimi, Saraybosna;
Dr. Muhamed Hukovic, retmen, Saraybosna;
Edah Becirbegovic, avukat, Saraybosna;
Dr. Sacir Cerimovic, tp doktoru, Saraybosna;
Salim Sabic, iadam, Zagrep;
Prof. Dr. Sulejman Masovic, zel Eitim Fakltesi, Zagrep;
Prof. Dr. Fehim Nametak, aratrma grevlisi, Saraybosna;
Salih Karavdic, avukat, Saraybosna;
Alija zzetbego,'1 Tarihe

Tanklm

Fahira Fejzic, gazeteci, Saraybosna;


Dr. Sacr Cengic, doktor, Saraybosna;
Edhem Traljic, hukuku, Saraybosna;
Cemaludin Latic, yazar, Saraybosna;
mer Pobric, mzisyen, Saraybosna;
Dr. Sead Sestic, aratrma grevlisi, Saraybosna;
Dr. Tarik Muftic, doktoru, Mostar;
Safet lsovic, sahne sanats, Saraybosna;
Dr. Semso Tankovic, Zagrep ktisat Fakltesi'nde asistan
retim grevlisi;
Mirsad Veladzic, teknisyen, Velika Kladusa,
Dr. Kemal Bicakcic, doktor, Saraybosna;
Abdullah Skaka, esnaf, Saraybosna;
mer Behmen, naat mhendisi, Saraybosna;
Sefko merbasic, mft, Zagrep;
Dr. Mustafa Cerc, retim grevlisi, lahiyat Fakltesi, Saraybosna;
Dr. Sulejman Camdzic, aratrma grevlisi, Zagrep;
Prof. Dr. Lamija Hadziosmanovic, Felsefe Fakltesi, Saraybosna;
Dr. Halid Causevic, hukuku, Saraybosna;
Kemal Nanic, inaat mhendisi, Zagrep;
Bakir Sadovic, renci, Saraybosna;
Faris Nanic, renci, Zagrep;
Nordin Smajlovic, renci, Zagrep;
Rusein Ruskic, mhendis, Maribor;
Mirsad Srebrenikovic, hukuku, Zagrep;
Nedzad Dzumhur, teknisyen, Banya Luka;
Fehim Nuhbegovic, iadam, Zagrep;
Dulko Zunic, iadam, Zagrep;
Prof. Dr. Almasa Sacirbegovic, Veterinerlik Fakltesi, Saraybosna;
Prof. Dr. Ahmed Brackovic, ktisat Fakltesi, Saraybosna.

Aklama'y okuduktan sonra, Belgrad'da kan Borun gazetesinden bir muhabir bana "Sayn zzetbegovi, eer iktidar ele
geirirseniz, sizi hapse yollam olanlardan intikam alacak m
snz?" diye sordu. ntikam almayacam ve henz okumu olduum Aklama'da da bunun byle yazlm olduunu syle-

yerek cevap verdim. Ksa bir duraklamadan sonra, "lgilenil


mesi gereken ok daha nemli birok varolusal mesele olacak"
Parti'nn Kurulmas ve Yugoslavya'mn Yenden Yaplandrlmas Grm

84

diye ekledim. Bunun zerine, dinleyiciler arasnda bulunan ve


birka aydr davamzn yeniden gzden geirilmesi iin byk
bir basn kampanyas yrten Cemaludin Latic ayaa kalkt ve
yle dedi: "Sayn zzetbegovi, bu sadece sizin kanaatiniz ve
ayn davada hkm giymi olanlarn hepsi sizinle mutabk olamaz. Mesela ben; ben, davamzn yeniden gzden geirilmesini
talep edeceim. Bunu dzenleyenIerin adalet nne karlma
sn isteyeceim ki bu, zorunlu olarak onlarn hapse girecei
anlamna gelmez."
Aklama halk arasnda hayli ses getirdi. Bu, Bosna-Hersek'te komnist sistem varolduundan beri komnist dnce
okuluna mensup olmayan bir siyasi gcn kamu nne ilk
kyd.

Yetkililerin, bizi bunlar yapmaktan alkoyup koymamak


konusunda tereddtl olduklarn, daha sonra merkezinize ulaan haberlerden rendik. Aklama'y imzalayan 40 kiinin tamamn tutuklamak zere hazrlklarn yapld ynnde haberler bile geldi. Yetkililerin bunu yapabilecek kadar gl olmad aikard. Komnistler, belki de tarihlerinde ilk kez, harekete geme cesareti gsteremiyorlard. Honutsuzluklarn
kendilerine bal medyada dile getirdiler ve bizi eletirdiler ama
hepsi o kadar.
OJlobo()enje, Nisanda, kamuoyunu benim "kt bir gemiim"
olduuna ikna edebilecei inancyla 1983'teki yarglanmam
hakknda bir yaz dizisi yaynlamaya balad. Bu i iin seilen
bayan gazeteci, yedi yl nce durumalar haber yaparken sahip
olduu slup ve tarz hala muhafaza ediyordu; o uydurma sulamalarn tarzn. Komnistler seimlerden zaferle kacaklarn
dan ve "alanlarn ve vatandalarn", "dnk sanklarn ve iflah olmaz fanatikterin gerici planlar" hakknda uyarldklarn
da, onlara ait olduklar yeri -siyasetin arkakoltuu- gstereceklerinden emindiler.
Yaz dizisine karlk olarak, ben de kendi grlerimi ortaya koyma frsatn kullanmaya karar verdim. 1983 davasnda,
kararn aklanmasndan nce yaptm toparlama konumasn
dan bir alnty da buna ekledim: "Yugoslavya'y seviyorum ama
onun ynetimini deil ... "

Iki ay sonra, 26 Mays 1990'da SDA'nn Kurucular Kurulu, yine Holiday Inn'de topland. Salon doluydu. Korku, yerini meyAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

dan kumaya ve kararlla brakmt. Orada, Bsna-Hersek'in


drt bir yanndan ve bir btn larak Yugslavya'dan gelen insanlar tandm. Adil Zulfikarpasic bile svire' den gelmiti.
Zulfikarpasic, Bsnal gmenlerin en tannmyd. Bnak
Enstits'n kurduu Zrih'te yayordu. Viyana'da yaayan,
_ kendisi de bir siyasi mlteci ve Parti'nin nde gelen yelerinden
biri lan Teufik Velagic'le birlikte, Demkratik Alternatif Beyanname larak bilinen ve nde gelen birka Srp ve Hrvat demkrat mlteci tarafndan da imzalanan 1976 Londra Deklarasynu'na imza kyanlar arasndayd.
Zulfikarpasic'i 1989 yaznda tanma frsat buldum. lk knumalarmzda farkl grlere sahip lduumuz rtaya kt.
Mslmanlar elimine etmeyi ve Parti'nin sadece ulusaL, B
nak dasn vurgulamay arzu etti. Bsna'ya gelmesini ve bu
knu zerinde almamz nerdim fakat, henz bunu yapmaya hazr deildi. Saraybsna'ya ancak Kurucular Kurulu tplantsnn arifesinde gelebildi. Cuma gnyd. Medya ve halk
nu muhteem bir trenle karlad.
Zulfikarpasic'in itirazlar temelszdi ama yine de, onun
"Bnaklk" knusundaki nerilerine byk lde sayg gsterdim. Deklarasyn metnine, stratejimizi gayet ak bir ekilde
rtaya kyan bir cmle ekledim. Bizlerin, "Bsna'nn kendi diline, kltrne ve geleneine sahip halklarndan biri ( ... )" lduumuzu yazdm. Bir ulus iin Mslman adnn yetersiz lduu
aikard fakat nu muhafaza etmemiz gerekiyrdu. Eer bunu
yapmam lsaydk, bu, o. yln snunda yaplmas planlanan nfus saymnda halk arasnda kafa karklnn dmasna neden lacakt. 4 Knumac, parti program slubunda kaleme
alnm lan Deklarasynu kurken Zulfikarpasic kalarn att, fakat tepki gstermedi.
Kurucular Kurulu/ndaki knumama 6iJmillab diyerek bala
dm. Bunu iki nedenle yaptm: ncelikle, k samimi bir biimde Hereye Kadir Olan'a, bize yardm etmesi iin dua ediyrdum; ikinci larak da 0., dini zgrln bir simgesi ve rejime
itaatsizliin ak bir iaretiydi. O tarihe kadar, herhangi bir dini ibareyi kamusal bir platfrmda telaffuz etmek tahayyl bile

4 1991 nfus saymnda Yugoslavya'nn tamamnda 2.289.722 kii


kendisini ulus itibariyle "Mslman" olarak deklare etti ki, bunlarn
1.90S.869'u Bosna'dayd.

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandrlmas Grm

86

edilemezdi. Konumama bir zgrlk yksyle devam ettim.


nceki yl, Berlin Duvar'nn yklmasndan ve komnist sistemin knden sonra, yerkrenn devasa bir kesiminde yaa
yan milyonlarca insan iin zgrlk ann afann skt
n syledim. Bu oluumlarn nemini, Bizans'n k, Amerika'nn kefi ya da iki yzyl nceki Fransz Devrimi gibi b-

yk tarihselolaylarla karlatrdun:
Mslman halk adna konuma hakkm olduunu iddia etmiyorum nk bunu yapma yetkisi verilmedi, ama, Bosna'nn
paralanmasna izin vermeyeceklerini sylediimde onlarn .
en derin hislerine, doru biimde tercman olduuma eminim. Bu lkenin paralanmasn amalayan utan verici Cvetkovic-Macek Anlamas hkmszdr. Bunun garantisi, bugn bu salonda ibanda olan gtr ...
Bugn topyekn k iinde olan komnist dzeni yeniden gzden geirerek u sonuca vardm:
Tanr ve insan olmakszn, hatta Tanr'ya ve insana ramen
"yeryz cenneti yaratma" ynndeki dev giriim; topyekn
bir baarszlkla son bulmutur.

Dinleyiciler szm alklarla kestiler. Baz insanlar gzya


larna boulmutu. Tarihimizin yeni bir sayfasnn evrilmi olduu aikard.

eref konuklarunz ilk birka srada oturuyorlard; aralarnda


Slovenya DEMOS'unun bakan Joze Pucnik, Hrvat HDZ'yi
temsil eden Dalibor Brozovic, Zagrep'ten HSLS (Hrvatistan
,Sosyal Liberal Partis)'nin bakan Drazen Budisa, Saraybosna'daki komnist sekinlerin en belagatli ideologu Dr. Fuad
Muhic, talihsz bir air ve kurban olan merhum Vladimr Srebrov, Sosyalist Genlik'in bakan Rasim Kadic vd. vard. Salonda bir yerlerde, Foa'da benimle birlikte hapis yatan ve Duvno 'lu (Tomislavgrad) iyi bir adam olan Rahip Ferdo Vlasic dikkatimi ekti. Hepsi, partinin kuruluunu desteklediklerini ifad~
eden ve baarl olmasn dileyen konumalaryaptlar.
Dr. Brozovic'in "Drina'ya kadar uzanan bir Hrvatistan' savunmalyz"
d

,diyerek

sahneyi ald ana kadar toplant planlan-

zere sryordu. Dank alklar patlad. Daha sonra Bro-

zovic'in sylediklerini eletirmek zere Srebrov sahneye kt


Aliia zzethegoP Tarihe

Tanklm

fakat o da, Bosna dili iin yaplan arya meydan okumaya


Salon her iki beyana cevap ver-

balad. Tutarsz konuuyordu.

mekten de akllca kand.


Saraybosna televizyonunun ana haber blteninde, Kurul'la
ilgili ksa bir haber vard. Bizler, eski mahkumlar, baarsz niversite profesrleri ve siyasal honutsuzlar olarak tasvir edildik.
Dnemin yetkililerinin bize verebildikleri yegane zarar buydu.
Saraybosna televizyonu a konumam alntlad:
nmzde, Bosna ve Hersek halklar ile Yugoslavya arasn
da, ne tr bir Bosna-Hersek ve ne tr bir Yugoslavya istediimiz konusunda varlacak yeni bir mutabakat uzanyor. Bu
tr anlamalar, sadece 'halklarn gerek temsilcileri tarafn
dan ihdas edilebilir ve bu gerek temsilcilerin kimler olduu
da, sadece halkn kendisi tarafndan serbest seimlerde belirlenebilir. Bu itibarla, hangi yolu izlersek izleyelim, yolumuz
daima o sihirli szce, "zgrlkHe kyor. Yugoslavya iin
verilen sava, tam burada, Bosna'da kazanlacak ya da kaybedilecektir.
Kurul, Parti Programn oylayarak geirdi ve parti ynetimini seti. Ben bakan seildim, Adil Zulfikarpasic de bakan
yardmcsndan

Halk

biri oldu.

arasnda iten ie bir yangn hkm sryordu.

Parti,

a dnen bir kartopu gibi kimsenin ngremedii bir hzla

byd. SDA'nn blgesel ve yerel rgtleri lkenin drt bir


yannda filizlendi. lki Haziran balarnda Banya Luka'da kurulmu olacakt

ama bu, polis tarafndan engellendi ve sonun-

da 8 Temmuzda BOdlca maazasnn dndaki byk meydanda 20.000 kiilik bir miting yapld. Banya Luka' dan Dr. Hamza Mujagic bu ubenin bakanlna seildi. Bu miting, Demokratik Parti'nin Belgrad'dan gelen bir temsilcisi tarafndan
selamland; Banya Luka' da domu olan akademisyen Muha-

med Filipovic iin de hususi selamlar vard. Onun, siyasi konformizm dneminin kapand ynndeki gzlemine husus en
iaret

edildi.

i\g.ustos sonunda, ben, oradaki SDA tekilatnn daveti zerine air Cemaludin Latic eliinde Amerika'ya gittiimde seim
kampanyas doruundayd.
Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriim

Orada, Niagara elalelerinin yaknnda, on yllar sonra lise


gnlerinden snf arkadam olan ve soyad Amerika' da Karachi diye telaffuz edilen Hasan Karacic'le karlatm. O, hibir
zaman iyi bir renci olmamt ama iyi ve ho bir adamd, durdurak bilmez bir ruhu vard. Komnist rejimden nefret ettii
iin, bir boya ve vernik fabrikasnda ie balad, Niagara e
lalelerinden fazla uzak olmayan gzel bir ev yapp, kendisinden
iki kz ve bir erkek ocuk sahibi olduu bir Trk kzyla evlendii, Kanada'ya g etniti. Fakat Hasan atlatt bir kazadan
sonra imdi tam anlamyla yataa mahkum olmutu. Bir baston
tayor, glkle konuuyor ve gzya dkp duruyordu. Beni
grnce bir ocuk gibi sevindi. Amerikal Mslmanlardan is"
tisnai bir kabul grm ve sevilmiti.
Ksa sre sonra, Hasan'n yerinde, bu on gnlk seyahatin
hedefinde olan Dr. Nedzib Sacirbegovic ile bir araya geldik.
Onunla birlikte, Toronto, Washington, Chicago ve ilerde me
hur olacak olan Dayton'da -bu kasaba: ilerde ok farkl nedenlerle hatrlanacak ve bu kitapta da sk sk ismi geecek- yaayan
Bosnallar ziyaret ettik.
Amerika' daki toplantlarmzn seyri boyunca, insanlarmz
daki ikilem ve arzularn anayurttakilerle hemen hemen ayn olduunu kefettik. Kendilerini ulusal anlamda Mslman hissediyorlar (Bo1nalc terimi sahnede henz belirmemiti), resmi ve
dini tatil ve bayramlar sadakatle kutluyorlar, Ustaa ve etnik
gmenlerden uzak duruyorlar, ounlukla dk dzeyli iler
de ii olarak alyorlar, az okuyor fakat yeni bestelenmi ar
klardan oluan bir sr konser organize ediyorlard. Ancak
birka kii, Amerikan toplumunda hret kazanmay baarm
t. Nedzib, Washington Klinii'nde uzman doktor olarak al
yordu. Krajina blgesinden olan Ilijas Zenkic nemli bir siyasi
kariyer yapmt; Bileca yaknndaki Plana'dan gen bir Mslman olan Safet Catovic uzun sre hapis yattktan ve Amerika'ya g ettikten sonra nde gelen pedagoglardan biri olmu
tu; Dr. Edib Korkut Nobel dl kazanan bir ekibin yesi olmutu. Aralarnda en tannm olan, Chicago'daki slam Merkezi'ni kurmu ve Bosna kltr tarihi hakknda baz nemli yazlar yazm olan Camil Avdic idi.
Nedzib, Washington'da bizim iin baz nemli toplantlar
ayarlad; bunlardan birincisi Yugoslav Bykelilii'ndeydi,
sonraki ise Srp ve Hrvat gmen topluluklaryla.

Alija :aethegovi Tarihe Tanklm

Washington'daki Yugoslav Bykelilii, o srada Bosnal


bir Mslman olan Dzevad Mujezinovic tarafndan ynetiliyordu. Bizm iin Bykelilikte bir basn toplants dzenledi.
Belgradl bir gazetecinin bizi Kosova hakknda sktrmaya
balamasna dek toplant sakin bir ekilde devam etti. Beni, her
ne pahasna olursa olsun ya Kosoval gstericilerin adlandrma
syla "Arnavut lrredentas"n destekleyecek ekilde ortaya k
maya ya da onlar eletirmeye zorlamak istedi. Bykeli Mujezinovic onun szn kesti. Gazeteciye aka "Eer gerekten
bir cevap istiyorsanz Bosna hakknda soru sorun, kimse bir
halka kar iddet kullanlmasn desteklemez" dedi.
Mujezinovic'den, Bonaklarn os~ralarda Yugoslav diplomatik temsilciliklerinde aa pozisyonlarda bulunduuna ili
kin baz bilgiler edindim. Yugoslav Dileri Bakanl'ndaki
1770 grevliden sadece 23' ya da %1.5'ten az Bonakt. O tarihte Bonaklar Yugoslavya nfusunun %8'den fazlasn olutu
ruyorlard.

Mujezinovic Cazin kkenliydi. Hayatn bir sava yetimi


olarak Belgrad'da geirmi fakat daima Bosna'ya ve kendi blgesi olan Krajina'ya bal kalmt. O gerek bir Bosnal vatanseverdi. Ante Markovic'in ilk Federal Hkmeti'ne bakan olarak atanm fakat ksa sre sonra Washington'a yollanmt,
bylece Markovic'in hkmetinde tek bir Mslman bile kalmamt.

Ertesi gn Srp gmen topluluu ile grmeler yaptk;


bunlar iinde en aktifkii, komnistlerin o utan verici "dn
ce suu" nedeniyle uzun sreli hapis cezasna arptrdklar Zadar1 tannm bir muhalif olan Mihajlo Mihajlov idi. Banya
Lukal baz Srplarn evine misafir olduk. Doalolarak Milosevic hakknda, onun Kosovo Polje'deki mitingi ve Kosova'da s
kynetim ilan edilmesi hakknda konutuk. Hayrettir ki, orada
bulunanlar Milosevic'i desteklemiyorlard. Ve Srp demokratlar, o en zor yllar boyunca bile grlerini deitirmediler. Mihajlov daha sonra, kuatma srasnda bizi Saraybosna'da ziyaret etti.
Grmelerimizin sonunda "imdi Hrvatlar grmeye mi
gidiyorsunuz" diye sordular. Hep bir azdan "Gidin. Onlar
hibir konuda ikna edemeyeceksiniz; onlara gre Bosna eski
Hrvat topradr ve yle kalmaya devam eder Ye siz Mslmanlar onlarn 'ieklerisiniz'" dediler ve gldler.
Parti'nin

Kurulmas

ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas

Giriimi

Hrvatlar ziyaret ettiimiz otel insanlarla ve dumanla doluydu. Cemal ve ben, Bosnal Mslmanlar ayr bir halk olarak
her zikrediimizde ya da Bosna dilinden her sz ediimizde Hr
vatlar bizi sorguya ekmeye balyor ve szmz kesiyorlard:
Bosna'dan, bamsz Hrvatistan'n ayrlmaz bir paras olarak
sz ediyor, bizlerin "slam inancna sahip" Hrvatlar olduumu
zu sylyor, Srplardan ve onlarn hedeflerinden ise etnikler
diye bahsediyorlard. Elimizden geldiince, bizim halkmzla
Hrvat halk arasndaki yaknl, birbirimize aina olduumuz
gereini ve aramzda herhangi bir tarihsel travma bulunmad
n vurgulamaya altk ama onlar bizler ve Bosna hakknda
ki dncelerinden vazgeirmeyi baaramadk.
Bir noktada, uzun boylu yalca bir adam masama geldi, elimi skt ve yksek sesle yle dedi: "Sayn zzetbegovi, size
olan derin sayglarm ifade etmeme ve grlerinizi desteklediimi sylememe izin verin. zlenmesi gereken yol budur." Bunlar syleyen, Yugodlarya in DenwlcratilcALternatife imza koyanlardan biri olan, Hrvatistan Kyl Partisi'nin srgndeki antifaist ve anti-komnist lideri merhum Dr. Branko Peselj idi.
Daha sonra bir baka gmen, kendisini tantt biimiyle "s
lam inancna sahip bir Hrvat olan" Nijaz Baltak Daidza konu
tu. Dinleyicilere dnd ve yle dedi: "Bu insanlara neden saldryorsunuz. Onlar ulusalolandan ok dinsel olana eilimli entelekteller. Brakn istedikleri gibi olsunlar, doru cevaplara
ulaacaklardr. Ve Sayn zzetbegovi size sormak isterim: etnikIere kar koymak iin askeri hazrlk yaptnz m? Yapmadnz 1 O halde, Bogomiller ve msamaha hakknda ne kadar
konumu olursanz olun, siz Drina'da bir kez daha boazlaya
caklarn sylememe izin verin. Onlar burada nasl adlandrr
sak adlandralm, halkmz kesecekler 1"
Hrvatistan'da sava patlak verdiinde, Nijaz Baltak, Mate
Sarlija ya da basite Daidza, Hrvatistan ordusunda general oldu, Bosna'da etniklere kar savat ve gman' da yaraland.
Cemal bana, Bosna'ya geldiinde kendisini aradn ve Washington'daki o otelde yapt uyar konumasndaki szlerini
hatrlatarak istihza ile Bogomilleri s0rduunu anlatt.
Ertesi gn, Birleik Devletler Dileri Bakanl GneyDou Avrupa Masas ve Dnya Demokratik Gelime Merkezi
tarafndan kabul edildik. Dileri Bakanl'na girdiimizde

ALija =tb~IJovi Tarihe Tanklm

.-Jli

Cemal "Alija, bmilLah de" diye steledi. Sonrakiyllar, Birleik


Devletler ynetiminin kalbinde yaptmz konumalarn, o tarihte tahayyl edebileceimizden ok daha byk bir neme sahip olduunu gsterdi.
Amerika'daki son gnmz, Bosna-Hersek tarihinin bir
_paras haline gelecek bir kasaba olan Dayton'da geirilik. Ku~
zey Amerika Mslmanlarnn yllk toplantsna konuk olarak
davet edildik. Ben hapisteyken ngilizce'ye evrilmi olan Dou
ve Bat ArMlda dLam adl kitabm, Amerika' daki Mslman
evrelerde iyi tannyordu.
Biz girdiimizde salon oktan dolmutu. Btn aileler gelmiti; ortalkta grltyle kouan ocuklar vard. "Mslmanlarn bu canllyla" bylenmi olan Cemal, "Mslmanlar
arasnda olduumuzu hemen anlayabilirsin" dedi. Burann d
ndaki her yerde her eyin nasl nceden planlanm, disipline
edilmi, dakik ve bir dereceye kadar da skc olduunu grmekten hayrete dmt.

Topla;tlarn

tmn hatrlayamyorum ama Novi Pazar,


Foa ve Velika Kladusa'dakiler, en geni halk katlm ile en etkileyici olanlard. Foa'dannce Zagrep, Biha, Zvornik, Gorazde, Tuzla ve Tetovo'ya gittim.
Foa'da 25 Austos 1990'da dzenlenen mitingin odanda
ki olay, II. Dnya Sava srasnda ldrlen Mslmanlarn
ansyd. Oransalolarak bakldnda, bu savata btn dier
halklardan daha fazla Mslman ldrlm olmasna ramen,
ldrldkleri alanlar iaretlenmemiti. Foa bu tr devasa
katliam-alanlarndan biriydi. Ateist rejim, bu masum kurbanlar
iin dini bir ant dikilmesine asla izin vermedi. Miting, "Foa
Asla Tekrarlanmamal!" slogan altnda toplanmt. Orada bar ve affetme adna toplanm bulunan 100.000 kadar Mslmana seslendim. O gn Mslmanlarn tarihsel bir snavdan
gemekte olduklarn syledim. etniklerin Mslmanlara kar iledikleri crmlerden Srplarn kolektif olarak sorumlu tutulmas anlayn reddettim. Her tr ulusal taknl bastrma
ya alarak, "Foa perspektifinden bakldnda bize gre sadece iki millet vardr -caniler ve masum kurbanlar" dedim.
Gen kz ve erkekler, yaklak 50 yl nce Mslmanlarn ldrld kprden iekler attlar. Masum Srp kurbanlarn
Parti'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nm Yeniden Yaplandrlmas Giriim

-..2.2. mezarlanna iek

brakmay da teklif ettim. nsanlar bu fkre

katldlar.

Maalesef bu beyhude idealizmdi. 1992'de, Foa'daki dehet,


hatta daha da kt biimde yeniden tekrarland. Halk ldrld ve kamaya zorland. Aralarnda 16. yzylda ina edilmi
olan dnyaca nl Aladza'nn da bulunduu btn camiler tahrip edildi.
Peki uzlatrma ynndeki bu giriimlerin az da olsa bir anlam var myd? Bugn bile olduunu dnyorum. Bu tr giriimler asla anlamsz deildi.

Yaklak 2.000 kiinin topland Velika Kladusa'da bir adm


daha ileri gittim:
Sivil bir cumhuriyet olarak Bosna-Hersek. Mslman halkn
kat'i tercihi budur: Ne slami ne de sosyalist, fakat sivil; ama
bunun gerekletirilebilmesi iin Srplann ve Hrvatlann da
bunu benimsemesine ihtiyacmz var.
Eer

Slovenya ve Hrvatistan, Yugoslavya'dan ayrlma ynndeki tehditlerini gerekletirecek olurlarsa, Bosna, Yugoslavya'nn bakiyesi iinde kalmayacaktr. Bosna, Byk
Srbistan iinde kalmaya ve onun bir paras olmaya nza gstermeyecektir (. ..), Mslmanlar Bosna'y savunmak iin gerekirse silaha da sarlacaklardr.
Bu benim kamu nnde Yugoslavya' dan ayrlmaktan ve silaha sanlmaktan ilk sz ediimdi. Tarih 15 Eyll 1990'd.

Bu suretle Mslman ulusu, ksmen de olsa, arkadan gelecek


olan olaylara hazrlanmt. Yeterli silaha sahip deildi ama rgtlyd.
Savan patlamasndan hemen nce -sanyorum Mart
1992'de idi- KOS'un S bakan General Vasiljevic'le konumala
nm oldu. Bizim silahlanmakta olduumuzu syledi, kuk.isuz
bunu inkar ettim. Kantlan olduunu iddia etti ve onlar bana
gstermeyi teklif etti. SDA iin alan birinin, ona da alt
anlalyordu. Mays 1992'de Mareal Tito Klas'na girdii
mizde, bize ait evraklardan bazlann orada bulduk. Ancak Vasiljevic bana unu syledi: "Bay zzetbegovi, bizler silahlardan
hibir zaman korkmayz. Ama bizi, rgtlenmi, ayn fkri pay5 KOS, Yugoslav Kar stihbarat Servisi.
Alija zzet6egovi Tarihe Tanklm

laan 20 insan endielendirir, kesinlikle silahlarla dolu depolar


deil." Biz bu 20 kiiyi bir araya getirdik -sadece 20 de deil,
Bosna-Hersek'in her kesinde 20'nin bin kat kadar insan. Ve
gerekte lkenin mdafaasn gvence altna alan da buydu.

1990'daki kampanya srasnda ok sayda konuma yaptm,


bazen bir gnde iki tane. Onlan ben kendirn yazdm. Sadece bir
kez -Temmuzda Bijeli Brijeg'in aasndaki stadyumda yap
lan Mostar mitinginde- konumam yazmasn bir arkadatan
istemitim. yi bir konumayd ama onlar benim szlerim deil
di. Kesinlikle ikna edici deildirn ve alklar da yan-gnll idi.
Konumann ortalarna doru katlan katladun ve konumama
doalama olarak devam ettim. Konumann bundan sonraki
etkisi belirgin biimde daha iyiydi.
Mitinglerin says belli iken, konumalanrnda ne syleyeceimi daha fazla dnemezdirn. Sahneye kmak zere arln
caya kadar ne syleyeceimi bilmernek benim iin gayet all
dk bir durumdu; ve daha sonra krsye doru yrken zihnimde yi-dnlm birka cmle formle etmeye alrdm.
Admlanm arlatnr ve kendime birka saniye daha kazandrmak iin krsye giden en uzun yolu seerdirn. Konumama
yolda hazrlandun da oluyordu ama ben, konukan insanlarla
dolu byk bir arabada oradan oraya gtrlrken bunun bir
baan olduu sylenemezdi. Byle durumlarda, ii igdlerime brakrdm.

SDA bayrann desenini, eski bir albmdeki, Endls Mssylenen bir fotoraftan aldk. Avrupal Mslmanlar olarak bizim iin hibir ey bu bayra benimsemekten daha mantkl olamazd. nsanlar bunu hararetle
benimsediler ve sonralan ehit den askerlerin tabutlanna rttler. Devletin bamszln ilan ettiimizde, yeni bir Bosna
bayra tasarland: Beyaz bir zemin zerinde zambak ekli.
Kimliimizin hilal ve ieklerden daha masum bir simgesini bulabilir miydik bilemiyorum.
Ancak Zulfkarpasic bayraktan ve izleyicilerin syledii baz marardan dolay fkelendi. Xladusa mitinginde, zerinde
kl ve Arapa yaznn olduu Suudi Arabistan bayra, szmona arz endam etti. Dekorun, siyasi bir miting iin kesinlikle
fazla dini olduu doruydu. Fakat bunun olanlarn gerek nelmanlarnn bayra olduu

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Girim

--.!M deni

olduunu dnmyorum. SDA gerekte bir hareket idi

ve iinde farkl kanatlar geliiyordu. Temel problem Zulfkar


pasic etrafnda toplanan grup ile kt. deolojik ve siyasi bakmdan btnlemi bir grup olmadmz daha birinci gnden
belliydi. Zulfkarpasic rneinde, kiilii ve kendisi hakkndaki
kanaati de sorun oluturuyordu. Kendisini slam ulusunun nderi telakki ediyordu. Kasm seimleri, onun kendi kendisini
kandrdn tam olarak gsterecekti. Zaman getike, benim
poplaritemin kendisininki pahasna bymekte olduu zehabna kapld. Bu konuda bir dizi sert tartmamz oldu. Velika
Kladusa'daki bir tartmamzda, parti iinde bir hizip yaratmaya hazrland sonucuna vardm. Onu fkrinden vazgeirmeye
altm nk insanlar bizimle birlikte bir tr bamszlamay
tecrbe ediyorlard.
18 Eyllde, devasa Kladusa mitinginden gn sonra, bir
grup insan kapy almadan ieri dalp beni Zulfkarpasic ile Filipovic'in az nce bir basn toplants dzenlemi olduklarndan
haberdar ettiinde, parti merkezinde oturmu, o akam Ilidza' da dzenlenecek olan miting iin hazrlk yapyordum. Partinin kontroln ele almakta olduklarn ilan etmilerdi. u argmanlar ne sryorlard: Parti saclayordu; onlar halk Avrupa'ya doru gtrmeyi isterlerken, ben partiyi fundamentalizme doru srklyordum, vesaire. Bu klasik bir siyasi darbeydi, nk ikisi SDA'da iktidar ele almaya, partinin resmi
kurullarna danmakszn karar vermilerdi. nsanlar bu haberle derin bir kedere bouldular. Gazetelerde "Bosna'nn A
lad Gn" baln tayan yazlar kt.
Darbenin baarsz olduu pek ksa bir srede aa ka
cakt. Ayn gece Ilidza'daki spor salonunda dzenlenen byk
SDA mitingine Filipovic'in girmesine izin verilmedi ve ben
omuzlar zerinde tandm. nsanlar bizi destekliyordu. Bu durum, gerek bizim gerekse onlarn dzenledii sonraki bir dizi
mitingle de doruland. Nihayet Kasm seimleri ilerin nasl
gittiini kesin bir ekilde gsterdi. Cumhurbakanl seimlerinde Zulfkarpasic'i ona bir yendim.
Temposu giderek artmakta olan Yugoslav Krizinde, bir adamn ad her zamankinden daha sk anlmaya balanmt. Bu
adam o tarihte HDZ'nin bakan ve gelecein Hrvatistan
Cumhurbakan Dr. Franjo Tudman'd.
Alija z:utbegoel Tarihe Tanklm

Ben Franjo Tudman'n adn henz hapiste olduum sralar


duymutum ama, daha geni kamuoyunun onudaha fazla tan
mas 1989'da, zellikle adnn Hrvata'daki baharfleri olan
HDZ ile tannan Hrvatistan Demokratik Cemaati adl partiyi
kurmasyla mmkn oldu.
Franjo Tudman Bosna'da kark duygular iinde anlyor
du. Onu daha iyi tanmaya karar verdim. 1983'teki yarglama
da savunma vekilim ve iyi dostum olan Zagrepli avukat Nikola
Muslim beni, HDZ'nin kurucularndan ve ben Tudman'a gtrecek kii olan Stipe Mesic 'le tantrinay nerdi.
Zagrep'e sanrm ubat 1990'da sabah treniyle vardm. Zagrep tren istasyonunda beni karlamaya gelmi olan avukat
Muslim tarafndan, nc katna bir tasarm irketinin yerle
mi olduu, ehrin merkezindeki bir binaya gtrldm. irke
tin yneticisi Stipe Mesic idi. Bugne dek srm olan bir dostluk byle balad. Mesic daha sonra Yugoslavya Cumhurba
kanl'mn bir yesi oldu ve 1991 yl boyunca orada sk sk bir
araya geldik. Ben bunlar yazdm srada o, be yllk Hrvatis
tan Cumhuryeti Cumhurbakanl grevini srdryordu.
Tudman'la grmeye gitmek zere tramvaya bindik ve bir
sigara iimlik mesafede indik. Tramvay durandan HDZ'nn
merkezi olan o tarifi gayrikabil tahta kulbe grlebilyordu.
i, youn bir faaliyetin uultusu ile dolu olan binaya girdik. K
sa bir bekleyiten sonra Tudman tarafndan kabul ~dildim. Yl
lar boyu srecek olan ihtilaflarn ve anlamazlklarm balamas
da ite byle oldu.
Tudman ben Zagrep'te bir restorana le yemeine davet
etti. Bizi oraya kendi arabasyla gtrd. Konumamz srasn
da, -kendisini ok ak bir biimde ortaya koymak istedii ai
ka-rd- bana unlar syledi: "Sayn zzetbegovi, bir Mslman
partisi kurmayn, bu ok yanl, nk Bosna-Hersek'teki Hr
vatlarla Mslmanlar tek halktr. Mslmanlar Hrvattrlar ve
kendilerini byle hissederler." Ona kendisini kandrdn,
Mslma;larn kendilerini Mslman olarak hissettiklerini,
Hrvatlardan ok holandklarn ve onlara ok sayg duyduklarn ama Hrvat olmadklarn vs. syledim. Bunun zerine kendi grn destekleyen baz tarihsel argmanlar ileri srd;
ben de, taril alannda doktoras olduuna gre, tarihi benden
daha iyi bildiini teslim ettiimi ancak benim de gnmz Bos-

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'mn Yeniden Yaplandrlmas Giriim

na'sn ondan daha iyi bildiimi syledim. HDZ'nin Bosna-

Hersek'te tm Hrvat ve Mslman oylar alacan ve bunun


da oylarn %70'i demek olacan syledi. HDZ oylarn %70'ini
deil %17'sini alacak diye karlk verdim. Gerekten de HDZ,
1990 Kasm seimlerinde oylarn % 17'sini ald ki, bunu nceden
kestirmek pek zor deildi. in dorusu seimler bir nfus say
mndan ibaretti.
Seimler 18 Kasm 1990'da yapld. SDA, Bosna-Hersek
Cumhuriyeti Parlamentosu'ndaki 240 sandalyeden 86'sn ald
ve Meclis Bakanl'nn yedi yesinden SDA adayyd.
Bakanlk seimlerinde en ok oyalan aday Fikret Abdic idi
-bir milyondan fazla oy ald. Ben 870.000 oy aldm. Abdic'in
baarsnda, 1986-87'deki Agrokomerc "Tahvil Vakas" adyla
anlan yarglamann bir kurban olarak sahip olduu nn rol
vard. Bu poplariteyi, ykselite olan bir siyasi partiye katl
makla glendirdi -partiye seimlerden iki ay nce, Eyllde katld. Baz zmlemelerin gsterdii gibi, belirli sayda Hrvat
ve Srp arasnda da bir n vard ve onlarn oylarn da ald.
Abdic'in ad, daha sonra, Bosna-Hersek'e ve Mslman halka byk zararlar veren Eyll 1993 Bat Bosna ayaklanmas ile
ilikilendirilecekti. Karadzic'in Srplar, Abdic vastasyla, Bosna'nn bnyesine atma tohumlar ekmek eklindeki stratejik
hedeflerinden birini gerekletirmeye muktedir oldular. Abdic'i,
kendisi iin mutsuz sonIa bitni olan bu maceraya girimeye
iten nedenlerin tamam hakknda y<;rgda bulunmak iin henz
erken. Bu olayn, onun bir anlamda hep onlarn adam olduu
gereinden yola kan muhtelif yorumlar var. Savan daha ilk
gnlerinde bile, burada phe douran baz eyler gzlenebilmi
olmasna ramen, buna ilikin bir kantm yok. General Mladie 'le temas kurmakta, ehir bombaland srada onunla telefonda grmekte hi zorlannamt. Sava srasnda JNA ile
pazarlk yapt biliniyor. Agrokomerc araclyla muazzam g
da ve yakt tedariki yapld.
ktidarn, artk gidici olan komnist ekipten devralnmas
sreci dzgn bir biimde hatta bir tren ruhu eliinde gerekletirildi.

Bosna-Hersek Cumhurbakanl'nn ilkyasama oturumunda, seimden galip kan partiler arasnda daha nce ulalm
olan mutabakat temelinde Cumhurbakan seildim.
Alicia =etbegoPi Tarihe Tanklm

Bunu hkmetin atanmas izledi. Bu, iinde gelecekteki ihtilaf ve atmalarn ipularn barndran zor bir iti. SDS'nin
Srplarn, HDZ'nin Hrvatlarn, SDA'nn da Bonaklarn oyunu alm olduu aikard, onun iin onlarla ortak bir hkmet
kurmamz gerekiyor gibiydi. Bu ortak hkmetin, ulusal ahenk
ve uzlama iin bir ereve olmas gerektiine inanyordum.
Gelecek benim hatal olduumu gsterecekti ama hala inanyo
rum ki bunu denemek zorundaydk. Eer baka bir yol izlemi
olsaydk, sava daha 1991'de patlak vermi olacakt ve eletir
menler de, daha sonra ortaya kan atmay, kendi karlarna
hizmet eden partaerin, arkalarndaki koalisyonun yardmyla
bir nc partiyi tahrip etmesi olarak yorumlayacaklard. Tam
tersine ben, Bosna-Hersek iin ulusal bir mutabakata ulamay
denedim.
ki ay sonra kurulan hkmet ilevini tam olarak yerine getiremedi. Partaerin, Bosna-Hersek'in ne olduu ve ne olmas
gerektii konusunda farkl, hatta baz rneklerde muhalif grlere sahip olduklar akt. SDS ve HDZ'nin, komu Srbis
tan ve Hrvatistan' daki karde partaerinin uzantlarndan ba
ka bir eyolmad ortaya kmt. Bosna-Hersek'in iilerine
dardan ciddi mdahaleler olmaya balad. Bosna-Hersek'teki
hizipaiin asl sulusununSDS olduu kukusuzdu.
yi bir ey vaadetmeyen byle bir durumda S DA, kendi
yelerinin tmne, Mslman halka ve Bosna-Hersek vatandalarna ynelik bir beyanname yaynlad.
Beyannamenin yaynlanmasndan birka gn sonra, Belgrad'dayaynlanan Bor/Ja gazetesi benden daha ayrntl bir ak
lama istedi. Gazeteyle yaptm mlakatta unlar syledim:
"Beyannamenin kait noktas, Mslmanlara blnmeye doru
ekamemeleri ve bir ad durumun ortaya kmas halinde Srp,
Hrvat ve dier uluslardan olan komularn korumalar gerektiiynnde

bir ardr. Srp halkna sayg duyuyor ve Hrvat


larla olduu gibi onlarla da ahenk iinde yayoruz; fakat Srp
larn burada Hrvatlardan daha kalabalk olmas gibi basit bir
nedenle Bosna'nn kaderi Srp-Hrvat aikaerinden ziyade
Srp-Mslman ilikileri tarafndan belirlenmitir. ( ... ) Gerek
u ki, bir acil durumun ortaya kp kmamas bizim elimizde
deil, Bosna'nn dndan bunu tahrik etmekle megulolanlar
bakalardr" (Borha, Belgrad, 9-10 ubat 1991).
Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nm Yeniden Yaplandnlmas Giriimi

1991

Ocaknn ilk gnlerinden itibaren, Yugoslavya'nn Belg-

rad'da yaplan geniletilmi bakanlk oturumlarna gitmeye


baladm. Bunlar, YugoslavyaY paralanmaya gtrme tehdi-

di ieren krizi zme giriimlerinin olduu toplantlard.


Ocak 1991'de, Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin ilk Bakanlk oturumuna katlmak zere hareket ederken
gazetecilere unlar syledim:
Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin son

Bakanlk

oturumunda,
asli grmz olu
turduk. Yugoslavya'ya at olduumuz konusunda mutabk
kaldk fakat bizler ayn zamanda, Yugoslavya iindeki bamsz bir devlet olarak Bosna-Hersek'e de aitiz; kukusuz
bu egemenlik gelecekteki btnlemenin olanak verdii s
nrlar iinde olacaktr. Yugoslavya, Cumhuriyetlerin, halklarn ve uluslarn eit statde olaca demokratik bir lke olmaldr. Biz ayn zamanda kendimizi serbest bir pazara, mallarn, insanlarn, sermayenin ve emek gcnn serbest hareketine de adam bulunuyoruz. Federasyonu ya da konfederasyonu seme ikilemi temelsiz bir ikilemdir; aslolan demokrasidir. Gelecekte yaplacak pazarlklarda bizim asli pozisyonumuz bu olacaktr.
Yugoslavya'nn gelecei hakkndaki

Bunlar ilk bakta sradan fkirler gibi grnseler de, o gnn Yugoslavya's iin "devrimci" fkirlerdi.
Bu ilk Yugoslav Bakanlk oturumunun, zerimde belirli bir
izlenim braktn syleyemem. Siyasi kriz mzakere edilirken
tartmalar byk bir dikkatle izledim fakat sra rutin karakter
arzeden meselelerle ilgilenmeye geldiinde ok sklm olduu
mu hatrlyorum. Hatta yle bir an geldi ki, uyukladm bile. Geri dndmde bunu ocuklarma anlattm. Beni iki yl nce
hapishaneden salvermi olan Yugoslavya Cumhurbakanl
'nn bir oturumuna bu ilk katlmn nasl gittiini merak ediyorlard.
Yugoslavya'nn geniletilmi Bakanlk Konseyi daimi sekiz

yeden oluuyor ve Cumhuriyet Cumhurbakanlarnn katlm


ile geniliyordu. Federal Babakan Ante Markovic ile Milli Savunma Bakan General Veljko Kadijevic de kurulun doal yeleri idiler.
Bu, buradaki insanlarn ounluu ile ilk karlamam deil
di. Babakan Ante Markovic'i zaten iyi tanyordum. YugoslavAlija zutbegovi Tarihe Tanklm

ya'y yeniden ina etmeye alan ve bu bakmdan yolda olan


Hrvatlarn biroundan ayrlan ho

ve zeki bir adamd. Slobodan Milosevic, Franjo Tudman ve Kiro Gligorov e de daha nce muhtelif vesilelerle karlamtm. Halbuki General Kadijevic'le ilk kez karlayordum. Bir Srp oveni~ti olduu her trl kukunun tesinde olan vekili A~ic'den farkl olarak, Yugoslavya'ya inanm, ileri derecede eitim grm bir subayd. Kadijevic Yugoslavya'y muhafazaetmeye alt. Bu ilk grme
nizde, onu Genel Karargahta da ziyaret etmem konusunda anlatk. Onun hakknda bende kalan olumsuz bir izlenim olmad.
Yugoslavya davasn savundu ve bu konuda mutabktk ancak
ben devletin yeniden ina edilmesi gerektiini iddia ediyordum
ve bu konuda anlaamyorduk. Kadijevic'in ok krlgan olan
mevcut yapya dokunmaktan ekindii aikard.
Srp hegemonyas, en batan beri Yugoslavya'nn kurumlarnayerletirilmiti. Eer btn halklar eit statde deilse Yugoslavya ayakta kalamazd fakat eit statnn zikredilmesi bile
Srplarvazarnda bir hakaret gibiydi. Yugoslavya'y kendilerinin yarattna ve onun yalnz kendilerine ait olduuna inan
yorlard.
Yugoslavya'nn zlnn

bu temel nedenine, bir de, aslnda "maliki olmayan mlkiyet" demek olan, -szde toplumsal
mlkiyet zerine temellenmi- kifayetsiz ekonomik sistem eklenmelidir. lke ekonomik bakmdan geriydi ve muazzam bir
d borla malld. Enflasyon kontrolden knca kaos patlak
verdi.
Sonraki birka ay boyunca muhtelif lkeleri ziyaret ettim ve
baz nemli insanlarla biraraya geldim. Ancak, iler balang
takinden daha iyiye doru gitmiyordu.
25 Mart 1991'de, Viyana'da Tuna Nehri zerindekiMozart
gemisinde dzenlenen Aznlklar Konferans'na davet edildim.
Bu benim yabanc bir lkeye ilk resmi ziyaretimdi. Avusturya'nn o dnemki Cumhurbakan Kurt Waldheim tarafndan
kabul edildim.
Waldheim kantlanm Nazi gemiinin neden olduu ciddi
bir kriz atlatt. Onunla grmem politik bakmdan riskliydi
ancak protokol byle buyurmutu. Buna ramen, bu ziyaret,
bebeklik an yaamakta olan Bosna diplomasisi asndan
Parti'nin Kurukas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

nemli bir admd. Sonraki yllarda Avusturya ile yksek dzeyde bir dostluk ve karlkl anlay meydana getirdik. O tarihte lkenn Dileri Bakan olan Alois Mock, Bosna davas
nn dnya apndaki ba savunucularmdan biriydi. Sava bittiinde ona, Bosna-Hersek'in sava dnemi Bakanl'nn kendisine ihsan ettii erefli Zmaj Od BOdne (Bosna Ejderi) rtbesini
takdim ettim.
Bunlan, Bat ile ilikileri tamamen zt olan iki lkeye, ran
ve Trkiye'ye yaptm ziyaretler izledi.
Yapt askeri yardmlar,. Bosna' nn saldrganla kar verdii savunma savanda nemli bir roloynam olan ran' da benim in istisnai bir karlama hazrlanmt. 1991'in o Mays
gn, ran'n askeri servisinin -kara, donanma ve hava kuvvetlerinin- geni birimleri orada, le gneinn scaklnda
ayakta duran 50' den fazla diplomatik temsilcinin ve dier grevlilerin oluturduu uzun hat eliinde Tahran havaalanna
dalmlard. Hazrlksz yakalanmtm ve elimden gelenin en
iyisiyle karlk verip veremediimden emin deilim.
Daha sonra, ran'n kuzey kesimindeki bir otelin iki katn
kaplayan sper lks bir site gtrldm. Oturma odas yaklak 20 metre uzunluundayd. Bat duvan tmyle camd ve gne odaya acmaszca vuruyordu. Tm klimalar ho olmayan
bir homurtuyla alyor ama pek ie yaramyorlard. Odann
iinde s 28 derece idi. Az tede yksek duvarlarla evrili Evin
Hapishanesi grlebiliyordu. 17. kattaki avantajl konumumuzdan, hapishanenin zaman zaman bir insan figrnn getii
muazzam avlu su aka grlebiliyordu. Kendi kendime o gn
birinin aslm olabileceini dndm. ranllann cinayet ve
uyuturucu ile ilgili kanunlan ok sert: Aldmda bu dnceler
olduu halde, o scak odada uyumaya altm. Ancak afaktan
az nce, oda biraz serinlediinde bunu baarabildim.
Ertesi sabah, o gn iin planlanm olan ziyaretlerde bana
elik etmek zere Bakan Velayeti geldi. Allm olduu zere
bana nasl olduumu, iyi uyuyup uyuyamadm sordu. Uyuyamadm syleyerek drste cevapladm ve ona hikayenin
bir ksmn anlattm.
O akamst ge saatte otele dndmzde, korumalardan biri bir saat iinde beni baka bir otele gtrmek zere geleceini syledi. Hilton'a, hereyin beeri bir lekte olduu
daha kk bir odaya nakledildim.

Alija =tbegovi Tarihe Tanklm

Trkiye'de Bosna'nn byk dostu Turgut zal'la bulutum. zal, Trkiye'nin ekonomik reformlaryla tannan popler Cumhurbakanyd. in srrnn ne olduunu sorduumda
yle cevap verdi: "Bakan zzetbegovi tek kelime hatrlayn:

banka. Bankalar devreye sokmakla ie balamalsnz." O yl,


. Trkiye'nin slam Konferans rgt'nn (K) bakanln
elde ettii yld ve bu rgtle daha yakn ilikiler kurmak Bosna'nn karlar arasnda

bulunuyordu.

Cumhurbakan zal'n uzak bir Bonak kkene sahip olduuna, dedelerinin Jajce'de yaam olduuna ilikin kantlar
bulunduu

sylendi. Bunu ona sormadm, ama ben Trk kan

tadm sylediimde

o armt.

Temmuz sonunda Birleik Devletler'i ziyaret ettim. Orada,


en dikkate ayan kukusuz Bob Dole olan, drt Birleik Devletler senatr ile grmelerim oldu. Amerikan Dileri Bakanl adna Dileri Bakan vekili Lawrence Eagleburger tarafndan

kabul edildim. Bush ynetiminin Yugoslav Krizini an-

lamakta~ uzak olduuna dikkat ettim ve toplantdan ayrlrken


bunlar basna da syledim. Daha sonra, CIA'in daha 1990'da
Yugoslavya'nn

ayakta kalamayaca hkmn vermi olduu

nu okudum. Roy Gutman, Birleik Devletler'in Yugoslavya'ya


"el srmeme" politikasnn nedenlerini Soylcrunm ahiJi adl kitabnda tahlil eder. yle yazar:
ahsiyetler
ileri

de bir fark yaratmt. Bush ynetimi

altnda D

Bakan vekili olarak devlet hizmetine dnen Eaglebur-

ger'a ilave olarak, eski bir dier Yugoslav taraft:ar olan Brent
Scowcroft da ulusal gvelik danman olmutu. Scowcroft
1960'larn banda Belgrad'da hava ataesiydi; daha sonra
Columbia niversitesi'nde Yugoslavya'ya d yardm konulu
doktora tezini yazd. Reagan ynetiminde hkmet

kal-

dklar srada,

ikisi de Srp ve Yugoslav liderlerle olan ilikile


rini srdrdler. Eagleburger, Srbistan kkenli bir araba
imalatsnn Birleik

Devletler ubesi olan Yugo America'nn

ynetim kuruluna katld ve Yugo Ame~ica ile ve dier Yugoslav devlet

teekklleriyle szlemeleri

ger and Assocciates'in

bakan

olan Henry Kissin-

olarak grev yapt. Scowcroft

bakan yardmcsyd. Gerektiinde

birbirleriyle

Srpa-Hr

vata konutuklar rivayet ediliyordu ve resmi kaynaklara gParti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

re, her ikisi de Bush ynetimindeki

tarhmalarda Dileri

Bakanl' nn tarafnda yeralmlard. 6

28 Austosta Roma'da, Yugoslavya hakknda bir bildiri yaynlayan

Avrupa Topluluu Bakanlar Kurulu'nun olaanst


oturumuna katldm. Daha sonra Papa'y ve ondan birka gn
nce de Belgrad'da Srp Ortodoks Kilisesi'nin lideri Patrik
Pavle'yi ziyaret ettim. Kendisi hakknda derin ve samimi bir
sayg beslediim

Papa, beklediimden daha yal grnyordu;


ok yal ve zayf bir adam olan Patrik Pavle ise, Ortaa Ortodoks kilise ve manashrlarnn duvarlarn ssleyen fresklerin
birinden henz inmi gibiydi. Patrikle olan grmem vesilesiyle, Mslmanlarn Srplara asla el kaldrmayacaklarn syledim. Backa'nn Bapiskoposu Irinej'in buna ilikinyorumu y
le oldu: "Radovan Karadzic'den Srplarn asla Mslmanlara
saldrmayacaklar ynnde benzer bir cmle bekledim. Ama asla duymadm."
Roma' dan dnmde gazetecilerden biri bana unu sordu:
bir zaman diliminde hem Patrik Pavle ile hem de Papa ile

"Ksa

konumu olduunuza

gre, Srp-Hrvat ilikileri hakkndaki


nedir?" Dini liderlerin kendilerini bara adam olduklarndan emin olduum, fakat maalesef onlarn, dnyann
bizim yaadmz kesimindeki olaylarn seyri zerinde pek az

grnz

etkisi bulunduu biiminde cevap verdim.


Devlet

bakannn

siyasi krizi zmeye muktedir

olmad

ak hale gelince, alt cumhuriyetin bakanlarnn biraraya gelerek k yolu bulmay denemesi nerildi. Birka gnlk aralk

larla toplantlar dzenlendi. 1991 gzne, Lj ublj ana, Zagrep,


Saraybosna ve dier ehirlerde dnml olarak yaplan bu
toplantlar damgasn vurdu. Fakat Milosevic ile Tudman'n bulunduu yerde, hibir ey yaplamaz d. Trajik bir and. Yugoslavya'daki olaylarn bu ekilde cereyan etmesinde zneL, beeri
faktrlerin nemli bir rol olduu kukusuzdur. Nesnelolarak
baka bir yol izlemek ve Hrvatlarn, Mslmanlarn, Srplarn
ve eski Yugoslavya'daki tm dier halklarn asli hedeflerine
ulamak hala mmkn olabilirdi. O tarihte Yugoslavya'nn ve

6 Gutman, Roy, A Witness to Genocide, ss. =v-xxv, Macmillan


Publshing Co., New York 1993.
Alijtl zzetl,egovi Tarihe Tankhffi

_103

cumhuriyetlerin banda olan ya da dier kilit pozisyonlar elinde bulunduran baz ahsiyetIerin kiilik zellikleri, her giriimin
daha bandan itibaren baarszla mahkum edildii anlamna
geliyordu.
Byk glerin Bosna ve eski Yugoslavya ile ilgili tavrlar
da, aslen hibir eyin nceden takdir edilmediini, oluturulan
ya da uygulanan pek ok siyasetin aslnda ins~n unsuruna ba
l olduunu gstermitir. Bush ynetimindeki Amerika, Clinton
ynetimindeki Amerika'nn ayn deildi. Major ynetimindeki
Byk Britanya, Blair ynetimindeki Byk Britanya'nn ayn
deildi. Ayn ey, Mitterand ve Chirac ynetimleri altndaki
Fransa iin de geerliydi. Bizler, siyasetin kar temelli ve halklar temsil eden ekipler tarafndan tanmlanm, rasyonel ve kestirilebilir olduu ve kiiliklere ok az bal bulunduu ynndeki yanl teoriyi renmitik. Bunun pek doru olmad ortaya
kacaktl. Yugoslavya'nn kaderi ve zl bir zorunluluk ya
da kendiliinden bir zlme deildi; olaylar ok farkl geliebi
lirdi. OJanlar Milosevic ile Tudman'n kiiliklerince belirlenmiti, fakat bunlar hibir ekilde tarihsel bir zorunluluk deildi.
Biz Bosnallarn talihsizlii, kritik bir zamanda, anssz bir
kiilikler bileiminin kilit pozisyonlar ellerinde tutuyor oluuy
du: Bush, Major, Mitterand, Milosevic, Tudman, Gali, Akashi,
Janvier ve dierleri. Biz Bosnallar iin, btn bu insanlar ve
siyasetleri, zerlerinde pek az etkimiz olan nesnel bir gerek,
"verili bir nicelik" idiler. Bizim iin onlar, yzlemek zorunda
kaldmz gereklerin bir parasydlar.
Bosna-Hersek ve Hrvatistan devlet delegasyonlarnn ilk
toplants, Saraybosna'da 22 Ocak 1991'de yapld. Bu, Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti Cumhurbakanl'nn
Yugoslavya'daki yasa-d ve paramiliter birimlerin silahszlan
drlmas konusunda bir karar yaynlanmasndan hemen sonraydl. Dr. Tudman'n basn toplants tmyle bu konuya hasredilmiti. Grlerimiz, Yugoslavya'y ilgilendiren dier konularda olduu gibi; bu konuda da Hrvatlarnkinden ok daha
lmlydl. Delegasyonlarda benim ve Tudman'n dnda, bizim
tarafta Fikret Abdic, Franjo Boras, Ejup Ganic, Stjepan Kljuic,
Nikola Koljevic, Biljana Plavsic, Bogic Bogicevic, Momcilo
Krajisnik ve Jure Pelivan; onlarn tarafnda ise, Stipe Mesic,

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nm Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

104

Zarko Domljan ve Hrvoje Sarinic yer alyordu. JNA'nn Hr


vatistan ve Bosna-Hersek'e saldrs srasnda, btn bu isimler
uzun bir sre u ya da bu ekilde zikredileceklerdi.
Ertesi gn bizim delegasyonumuz Belgrad'a gitti. Milosevic'in delagasyonu, bugn pek azn hatrladm hi tannma
yan kiilerden oluuyordu. Ana balk yine JNA idi. Tek bir
Yugoslav Ordusu fikrini kabul ettik ama, personel bakmndan
dengelenmi ve depolitize edilmi bir ordu olmas kaydyla.
Bunlardan ikincisi souk karland. Toplant srasnda, Slobodan Milosevic, her mevzuda Srp tarafnn tek szcs durumundayd ..

Birka gn sonra Karada delegasyonu ile yaplan mzakereler zor deildi. Kk cumhuriyetler olarak bizlerin, gelecekteki Yugoslavya'da aa bir statde olmamamz gerektii konusunda hemfkirdik. Momir Bulatovic ile Svetozar Marovic,
Krajisnik, Bogicevic ve benim karmda oturuyorlard. Bulatovic lider olmasna karn, Marovic'in ok daha belagatli ve dirayetli olduu dikkatimi ekti. Bulatovic konutuu gibi dn
yor, yalnzca daha nce ezberledii grleri tekrarlyor izlenimi brakyordu. Bunlar komnist politikaclarn tipik stiliyle,
uzun, monoton cmleler iinde ortaya koyuyordu. Basn toplantsnda da ayn tarzda konutu.
Konumamda, Yugoslavya'da insan haklarna ve ulusal
haklara sayg gsterilmediini syledim. Karadallarn bu sert
deerlendirmeye katlnadklar akt.

Ertesi gn, 26 Ocakta Saraybosna'da Slovenya Cumhurba


kan Milan Kucan ile biraraya geldik. Kucan, olumlu kiiliiyle
tanmyordu. Skunetle ve akllca konuuyordu. Onu tanyor

olmasam, komnist partide olduunu asla syleyemezdim. Taryrektendi. Kucan bize yardmc olmak ve bizimle, Hrvatistan ve Srbistan tarafndan taknlan uzlamaz tavr
larn arasn buhnak istedi.
Slovenya delegasyonu ile yaplan oturumdan sonra, BosnaHersek'in, Yugoslavya hakkndaki mzakerelere ilikinyeni bir
konsept nermeye en fazla hakk olan ve bunun iin de yeterli
gerekelere sahip lke olduunu syledim.
Fakat bunun akabinde General Martin Spegelj hadisesi
meydana geldi. Hrvat Hkmeti yasad yollardan silah tedarik etmekle suland. Karadzic, cokulu bir ekilde, Yugoslavya
tmalarmz

A/ija zzethegori Tarihe Tankhm

105

Sosyalist Federal Cumhuriyeti Cumhurbakanl'na, "l olbulundu. Silahl eylem istedi.


Makedon delegasyonu ile 29 Ocaktaki grmeler ite bu
atmosfer iinde yapld. Makedon grne herkesten ok biz
yakndk. Gligorov ve ben, basna neredeyse ayn aklamalar
_yapmtk. Tamamen farkl biinde yaplandrlm bir Yugoslavya'nn muhafazasn savunuyorduk.
Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin 31 Ocakta
yaplan bir sonraki Bakanlk oturumu sekiz saat srd. Masann stnde, Ante Markovic' den gelen 100 sayfay akn kat
beni bekliyordu. Zamann ou bu mateyali mzakere etmekle harcand. Bir sonraki frtnal oturumda, JNA siyasi ynetiminin, tm birimlerine yollam olduu mektup zerine bir tartma oldu. Belgrad'dan Saraybosna'ya her dnmde, Saraybosna havaalannda bir aklama yapmam iin beni bekleyen
gazeteciler olurdu. Bunlardan bir tanesi, gayet yerinde bir deerlendirmeyle, Belgrad'dan her dnmde daha az iyinser
madn" kantlamas arsnda

olduuma iaret etmiti.

Bu grmelerin doruunda, Bosna-Hersek Vatanperverler


Birlii tarafndan organize edilmi olan bir toplantda konuma
yapmak zere Bila'a gitmeye karar verdim. Bu toplantda bana yneltilen sorular, politik olmaktan ok askeri mahiyetteydi.
Bunlardan biri yleydi: JNA Yugoslavya'da askeri bir darbe
yapacak m? Bu ihtimali reddettim ama -itiraf etmeliyin ki- tmyle samini deildim. Jovic, Adzic ve Kostic gzlerimin
nndeydiler. ten ie onlardan her trl ktln beklenebileceini biliyordum. Ve nitekim fazla uzun olmayan bir zaman nce, Jovic'in, Bosna-Hersek temsilcisi Bogicevic'i, fiiliyatta skynetim anlamna gelen olaanst hal ilan lehinde oy
kullanmaya ikna etmeye alt bir Belgrad oturumunun kaytlarn grdm. Gayet iyi bilindii gibi, Bogic salam durdu
ve ordunun talepleri tek bir oyla pskrtld.

22 ubat 1991'de Saraybosna'dayaplan ve tm cumhuriyetlerin bakanlarnn katld oturum, medya tarafndan Yu-Zirvesi olarak adlandrlmt. Oturumda asinetrik bir federasyon
nerisinde bulundum. Bazlar buna kademelendirilmi federasyon olarak atfta bulundular. Benin nerim, Srbistan ve Karada 'n klasik bir federasyon iinde, Slovenya ve Hrvatistan'n
Parti'nn Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlnas Girini

106

bu ikisiyle bir konfederasyon iinde, Bosna-Hersek ve Makedonya' nn ise hepsine eit yaknlkta ya da uzaklkta olmas ynndeydi.
Yllar sonra, 1999 yaznda Saraybosna'dayaplan Gneydou Avrupa in stikrar Pakt Zirvesi'nde, gazetecilerden biri,
her iki plann da, Gneydou Avrupa devletleri arasndaki ili
kilerin nasl belirlenecei ile ilgili, ortak bir referans noktasn
paylatklar grnden hareketle, bu plan, paktn nosyonu ile
karlatrmt. "Eer kademelendirilmi bir federasyon fkri,
Avrupa'dan NATO'nun desteini de arkasna alm biri tarafn
dan, rnein stikrar Pakt'nn arkasndaki beyinlerden biri olarak Joschka Fischer tarafndan nerilmi olsayd, baarl olacak myd?" diye sordu.
Mart 1991'de, birincisi Split'te, ikincisi Kranj'da, sonuncusu
ise Ohrid'deki Villa Biljana'da olmak zere o mehur Yu-Zirvelerinden daha yapld. Bunlarn hibiri yeni veya daha iyi
bir ey retemedi. Kranj toplantsndan sonra azmdan ka
cak herhangi bir beyann yangn krkleyebilecei endiesiyle
gazetecileri uzak tutium. Ortamdaki msamahaszlk artk dorua kmt. Milosevic'in kendi pozisyonunu Slovenya Meclisi'ne, Kucan'n da kendininkini Srp Meclisi'ne anlatmasn
nerdim. Ben bu neriyi yaptm srada, 25 Martta Tanjug u
haberi verdi: "ki Cumhuriyetin cumhurbakanlar Slobodan
Milosevic ve Dr. Franjo Tudman iki lkeyi ayran snrda bulutular". Grmelerin ana balnn Bosna-Hersek'in taksim
edilmesi olduunu daha sonra rendim. Karadordevo' daki bu
gizli grmeler tarihe geecekti.
Bylece Yugoslavya'y kurtarma abas iinde yaplan mzakerelerin ilk raundu baarszlkla sonuland.
Alt liderin ya da gazetecilerin gsterili bir biimde adlandrd zere Altlar Zirvesi'nin, Yugoslav Hkmeti'nin Ba
bakan Ante Markovic'i azletme ve Stipe Mesic'in Yugoslavya
Cumhurbakanl grevini stlenmesini engelleme giriimiyle
ilgili bir sonraki toplantsn hatrlyorum. Kiro Gligorov ile benim bir zm bulmak zere son bir giriimde bulunmamz da
bundan sonrayd.
6 Haziranda Saraybosna yaknndaki Stojcevac'da yaplan
"Altlar" -yani alt Cumhurbakan- toplantsnda Makedonya

A/ija zzet6egovi Tarihe Tanklm

Cumhurbakan Kiro Gligorov ile ben, eski Yugoslavya'nn yapsyla

ilgili Platform Beyannamemizi akladk. Federal bir


devlet yerine, devletler federasyonuna dntrlm bir Yugoslavya nerdik. Slovenya temsilcisi Janez Drnovsek nerimizi desteklediini kamu nnde ifade eden ilk kii oldu ve Milo_sevic'in danman, Reuters' e bunun "ileri bir adm" olduunu
belirten bir beyanat verdi. neri, genelde krizden bir k yolu bulmak iin son ans olarak grld. Avrupa Topluluu iki
gn sonraki oturumunda neriyi dikkate ald. (8 Haziran 1991
tarihli Yugoslavya Hakknda Deklarasyon).
Stojcevac toplantsnda alnan kararlardan biri, mmkn
olan en ksa srede Cumhurbakan, Tudman, Milosevic ve
zzetbegvi'i biraraya getirecek bir toplant dzenlemekti. Bu,
"Hususen her bir cumhuriyeti tek tek paralamakta olan ve giderek ktleen toplumlar aras ilikiler, krizin temelidir" ifadesiyle merulatrlmt: Bu toplant 12 Haziranda Split'te yapl
d. Mzakereler saatlerce srd. Milosevic ve Tudman'n hazr
lkl geldikleri aikard. Mzakereleri Bosna' nn e taksim
edilmesine doru ynlendirmeye alyorlard. Yugoslavya'nn
Gligorov-zzetbegovi Platformu temelinde yeniden yapland
rlmas ynndeki nerilerle karlk verdim. Bu, benim ikisine
kar ve bir ta eksiiyle oynadm bir satran oyununu and
ran uzun bir sarlar diyalouydu. Oyunu berabere bitirmeye
muvaffak oldum.
Saraybosna havaalanna dnmden sonra, Odlobodenje'nin
Bosna-Hersek'in taksim edilmesine dair speklasyonlar hakkndaki sorularna, "Bana gre bu, pazarlk yaplamayacak bir
konudur" karln verdim.
Split mzakereleri Yugoslavya'nn yeni siyasi gerekliini
gsterdi. Yalnzca iki tarafn yani Srplarla Hrvatlarn muhatap kabul edildii eski Yugoslavya'dan farkl olarak, imdi Boc
naklar, kendileri olmakszn karar alnamayan bir faktr olarak
ortaya kmlard. Ve bu mzakerelerde benim ahsi misyonum, Tudman ve Milosevic arasndaki temas noktalarn tehis
etmeye almakt. 19 Haziranda Belgrad'da, bir kez daha iki~
siyle pazarlk yapmak durumundaydm. Bu mzakerelerin temeli, Gligorov'un ve benim Yugoslavya'daki krizin zm iin
ortaya koyduumuz siyasi programd. Milosevic'in bunu kabule daha yakn olduunu sylemeliyim. Tudman, yaplan refeParti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

108

randumda Hrvatlarn bamszlk ynnde oy kullandklarna


gnderme yaparak, neredeyse dorudan doruya bunu reddetti. 23 Haziranda Ante l\larkovic Hkmeti'ni kurtarma girii
minde bulunmak zere Belgrad'a gelen Birleik Devletler D
ileri Bakan James Baker da bu siyasi program destekledi.
Bakan'layaplan bir toplantda, Yugoslavya'nn savan eiin

de olduunu ve Amerika'nn mdahalesinin bunu engelleyebileceini syledim. Amerika kenarda kald. Bu, Yugoslavya m-

zakerelerinin sonuydu. Milosevic, Austosun sonunda sadece


Bulatovic'i, Gligorov'u ve beni davet etmek suretiyle snrl bir
biimde mzakereleri canlandrmay deneyecekti. Slovenya ve
Hrvatistan'n yer almad mzakerelere gitmeyi reddettim.
Yllar sonra, Podgorica gazatesi

Vije.Jti'ye verdiim bir mla-

katta (2 Ocak 1998) gazeteci Ljubisa Mitrovic bana u soruyu


sordu:
Mitrovic: Sayn zzetbegovi, "Yugoslavya Sosyalist Federal
Cumhuriyeti sava"ndan sonra birok insan, bireylerin nemini mkemmelen anlad. zlmenin bedeli dehet verecek
kadar ard. Siz ve Makedonya Cumhurbakan sorunu kan
dklmeksizin zmenin yoluna dair bir gr tam zamannda ileri srmtnz. Grnzn baarya ulama ans
gerekten hi yok muydu ve bunu bir gn yeni bir biimde
canlandrma umudu var m?
zzetbegovi: Bu tr inkarlar muhtemelen anlamsz ama yine

de atfta bulunduunuz giriimin baarszla uradn kabul etniyorum. ( ... ) O kritik gnlerde Balkanlar'da olaylarn
seyrini belirlemi olan tm nicelikler, tm gler birer veri idiler: Tereddtler iindeki dnya, ulusalclklarn alevlenmesi,
buradaki ve yabanc lkelerdeki politikaclarn kifayetsizlii,
Milosevic, Tudman ve onlarn hedefleri, ve elbette eer sayarsanz benimkiler: bunlarn hepsi oradayd ve sonu da kanl
mazd. Sorunuzun ikinci ksmna gelince: her trl ibirliini
memnuniyet verici kabul ediyorum, fakat bylesi bir projenin
bugn tamamen konu d olduu aktr.

17 Haziran 19<]1'de Slovenya'da sava patlak verdi ve bunu


Slovenya'nn

Yugoslavya'dan ayrlmas izledi. Bundan ksa bir

sre sonra, Vukovar kuatmas ve Dubrovnik'in bombalanmas ile doruk noktasna varan JNA ile Hrvatistan arasndaki saAlija =etbegovi Tarihe Tanklm

o9

va patlak verdi. Slovenya ve Hrvatistan'n iinde yer almad

bir Yugoslavya' da kalmayacamz nk onun artk Yugoslavya deil, Byk Srbistan olduunu ilan ettik. 1991 Ekim sonunda Karadzic o mehur tehdit konumasn yapt: "BosnaHersek'i cehenneme evirmekten ve eer gerekirse Mslman
. halk da imha etmekten ekineceimizi sanmayn." Bu konu
ma, devlet parlamentosunun bir oturumunda ve televizyon kameralarnn nnde yapld. Bu tehdide u szlerle karlk verdim: "Karadzic'in beyanat ve mesaj, bizim Yugoslavya'nn
iinde kalmama ihtimalimizin, olabilecek en iyi aklamasdr.
Bay Karadzic'in istedii trde bir Yugoslavya, bakalar tarafndan istenmeyen bir Yugoslavya'dr; Srplar dnda kalan
herkes tarafndan" (Saraybosna RTV ile yaplan syleiden).
Pratikte ise Bosna-Hersek'in paralanma sreci neredeyse
hibir engelle karlamadan ilerliyordu. 1991 gznde SDS,
dorudan doruya cumhuriyetin ykm anlamna gelen Srp
zerk Blgelerini, o rezil SB'leri oktan oluturmutu bile.
JNA onlar silahlandryordu. 20 Mart 1992 tarihinde kinci
Askeri Daireden gelen bir rapordan, ordunun Bosna'daki Srp
lara 51.900 adet haff silah datm olduu anlalmaktadr.
Buna SDS'nin kendi kanallar araclyla datn olduu
17.300 tane ateli silah da eklemek gerekir.
lke olarak bu yeni durumun yaratlmasna, g kullanarak
direnip direnmerne ikilemiyle kar karyaydk, ancak bizm
tahminimiz bunu yapamayacamz ynndeydi. atma ay be
ay ertelendi. Nesnelolarak 1991 yaznda, Hrvat-Srp Sava
zamannda balayabilirdi ama biz, bunu engelleyebilmek iin
yapabileceimiz hereyi yaptk. O tarihte bile Saraybosna'da
farkl byklkte olmak zere sekiz JNA klas vard. Saraybosna askerle doluydu, Yugoslav Ordusunun dzenli bir taburu vard ve herhangi bir ey denemek imkanszd.
Buna ramen, 1991 yaznda iki cesur hamle yaptk. lk olarak SDA, Ulusal Savunma Konseyi'ni kurdu, daha sonra bu
Konsey' den Vatanperverler Birlii zuhur etti ve o da kendisini
Bosna-Hersek Ordusuna dntrd. Bu, 10 Haziran 1991'de,
Bosna-Hersek'in drt bir yanndan, yaklak 400 temsilcinin
katlmyla polis merkezinde yaplan bir toplantdan sonra gerekleti. Yugoslav Ordusu toplantdan haberdard ama, tepki
gstermeyi gerektirecek kadar gl grmedii iin ses karParti'nin

Kurulmas

ve

Yugoslavya'nn

Yeniden Yaplandnlmas

Giriimi

mad. Onlarn bunu bildiini, daha sonra, Mart 1992'de

KOS'un bakan ile yaptm konumalar srasnda kefettim.


kinci hamle ise, Bosna-Hersek'ten JNA'ya asker vermeme
kararmzd.

Banya Luka' daki Kolordunun komutan General

Nikola Uzelac'n gen erke~erimizi askere yazdrp cepheye


yollamakta olduuna ilikin rahatsz edici haberleri iittiimde
yl

1991 'di ve Hrvatistan'daki sava doruuna varmt. Bosna-

Hersek Cumhuriyeti Bakanl'na, gen erkeklerimizin celbe


cevap vermemesi gerektiini deklare eden bir karar geirmesi
arsnda
n Srp

bulundum. Karar ounluk oyuyla alnd~ (Bakanl

yeleri aleyhte oy kullandlar).

Hrvatistan'daki kanl atmalara ilikin

haberler gelmeye

devam etti. Vukovar sava meydanndan gelen bu tr dehet


verici grntlerden birini izledikten sonra, fazla dnmeksi
zin Saraybosna RTV'den canl yaynda bana konuma imkan
tanmalarn

istedim. U radm tahrikten kurtulamam bir

halde televizyonun merkezine doru giderken, zihnimde birka


tutarl cmle kurmaya altm. 6 Ekim 1991 akamna doruy

du. Esasen Bosna-Hersek'teki genel kamuoyuna hitap ederek


unlar

syledim:

Herkes-n,

Bosna-Hersek'in bu anlamsz n paras olmay


stemediini bilmesini arzu ederim. Bosna-Hersek vatanda
lar olarak, gerek askeri celplere gerekse i savaa katlma ynndeki herhangi bir arya karlk vermemek bizim hakk
mzdr. Dnn, birbirinize el kaldrmanz, birbirinize ate
etmenizi gerektiren hibir ey yok, buna mecbur deilsiniz.
( ... ) Bunun belli bir cesaret gerektirdiini biliyorum. Sizi bara armakla kiiselolarak kar karya kaldm risklerin
farkndaym. Bugn, maalesefbar korumak iin, savaayu
varlanmak iin gerekenden daha fazla cesarete ihtiya duyduumuz bir zaman gelmitir. Bunun sizin savanz olmadn
hatrlayn. Brakn savamak isteyenler savasn. Biz bu sava istemiyoruz. Bosna'da bar korumak iin sizinle birlikte
ahmamz konusunda bize yardmc olun.
Hrvat medyas benim bu szlerimi bir cesaret hareketi ola-

rak karlad. Kukusuz beni harekete geiren ey, ncelikle


gen erkeklerimizin savaa gitmemesi ve en haffnden meru
iyeti pheli bir dava urunda lmelerinin engellenmesi gerektiine olan nancm idi. Nesnel konumak gerekirse, yapmakta
Alija =ethegori Tarihe Tanklm

olduklarmla Hrvatistan'a yardm etmi olduumu dnyo

rum nk baka trl davranlmas, sava alannda JNA'nn


yannda savaan en az 20.000 ilave asker anlamna gelecekti.

Ancak ne zaman ki bu Hrvat rejimine uygun geldi, o zaman


"zzetbegovi'e gre bizim zgrlk mcadelemiz onun sava
-deilmi"

demek suretiyle benim sylemek istediklerimi arpt~

tlar. 1991 gz ve kndiki Bakanlk oturumlarnda, gen erkeklerimizin askerlik celplerine karlk vermemesiyle ilgili em-

rin kapsamn genilettik ve nitekim onlar da buna uydular.


Bosna'da

bar korumak iin mmkn olan her ey yapld;

kimileri bunlarn umutsuz giriimler olduunu sylese de ...


Adil Zfkarpasic ve Muhamed Filipovic, 1990 Ekimindeki
koputan
larnda,

bu yana ilk kez benimle grme talebinde bulundukben Amerika'ya gitmek zere hazrlanyordum. Ayrl

mdan

hemen nce, 27 Temmuz 1991'de Bakanlk binasnda

ki ofisimde biraraya geldik. Srplarla, Bosna' nn, Hrvatistan' da


oktan patlak vermi olan savaa srklenmemesini salayabi
leceini dndkleri bir mutabakat plan ortaya koydular. Bar

koruma ynndeki her teebbsn memnuniyet verici oldu-

u inancyla, onlarn

inisiyatifini destekledim.

Zulfikarpasic ve Filipovic, Temmuz ortasnda Saraybosna' da Karadzic, Koljevic ve Krajisnik ile mzakereler yaptlar;
ardndan da Milosevic ile geniletilmi mzakereler yapmak
zere Belgrad'a gittiler. Orada Yuk Draskovic ile de grtler;

gazeteler Milovan Dilas ile yaplan grmeden de sz etti.


Ancak, savunucularnnhemen ve gsterili bir biimde "tarihi" diye adlandrdklar mutabakat tasla masaya konduun
da, bunun sonuta paralanm bir Yugoslavya'ya hizmet edecei akt.

Zulfikarpasic ve Filipovic, Bosna'daki bar ne pa-

hasna olursa olsun koruma arzusu iinde Karadzic ve Milosevic'in tehditlerine boyun ediler. Ancak barn ve Bosna'nn

btnlnn bu yolla korunabilecei pheliydi: nk Hr


vatlar ve Hrvatistan ve onlarn planlar ve gr ayrlklar ha-

la yerinde duruyordu.
Her ne kadar Zulfikarpasic ve Filipovic mutabakatn, arzu
ettikleri takdirde Hrvat halkna da ak olduunu vurguladlar
sa da, Hrvatlar onu doru biimde okudular ve fkeyle kar
ladlar.
Parti'nn Kurulmas

ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandnlmas Giriimi

--.ll.2.

srada HDZ'nin banda olan Stjepan Kljuic, szkonusu

mutabakatn

iki

halkn, ncnn arkasndan evirdikleri bir

i olduu ve barn buyollakorunamayaca mealinde bir ak


lamayapt. O tarihte SDP'nin bakanyardmcs olan vo Komsic mutabakat ihanet olarak niteledi ve bunun Bosna'y Byk
Srbistan'a teslim etmek anlamna geldiini syledi

(O,flnboenje,

4 Austos 1991). Ayn gn bir basn toplantsyaptm ve unla


r syledim:

Her halkn rzas olmakszn bar olamayaca, istikrarl


bir Bosna-Hersek olamayaca gibi, gryoruz ki Srbistan ve
Hrvatistan'sz bir Yugoslavya da olamaz. Ancak, bu "tarihi
mutabakat"ta nerilen anayasal ereve, ekirdeini Srbistan
ve. Karada'n ve -mutabakatn destekilerine gre- BosnaHersek'in oluturduu eski ilirde bir federasyon sunmaktadr.
Belgrad gazetesi Borba ile yaplan bir mlakatta yle syledim:
Biz salam bir seyir takip ediyoruz; Bosna-Hersek ne bir yana ne de teki yana dmektedir. ( ... ) Bu matematik kadar
kesin bir sabitedir. ( ... ) nk (aksi takdirde) otomatik olarak
kendi temel karlarmz, yani Bosna-Hersek'i tartma konusu yapm oluruz. Mutabakatn yaratclarnn bunu grmemi olmas gariptir. Muhtemelen Milosevic'in kazanacana
ve bizim de ona ynelmemiz gerektiine hkmetmilerdir. Kiisel olarak ben, meseleyi byle grnyorum. (... ) (Borila,
Belgrad, 16 Austos 1991).
nde gelen gazetecilerden biri olan Stojan Cerovic mutabakat hakknda unlar yazd:
Zulfikarpasic, korku ile gurur arasnda, korkuyu azaltan ancak gururu inciten bir mutabakat nerdi. 'Milosevic'e gveniyorum' szleri Hrvatlar oke etti, Bosna'y utandrd ve Sr
bistan'dakilerin ounu gldrd. Srp milliyetisi adna layk olan tek bir kii bile bunu ciddiye almayacaktr. Bu onlara, kesinlikle Zulfikarpasic'in Bosna y bir tabakta kendilerine sunmas gibi grnecektir. Milosevic'in kendisi bile byk
bir zafer olarak grd eyi gerekletirmeyi bekleyemedi
ve Bosnallar ile Karadallar davet etti. Ama yanl yapt.
Mslmanlarn bir teki bile gelmedi ve zzetbegovi paralanm bir Yugoslavya'y kararl bir biimde reddetti. Gururu
ve korkuyu seti. ( ... ) (Vrenu, Belgrad 22 Austos 1991).
Alija zzetbegovl Tarihe Tanklm

Bu olaylardan tam dokuzyl sonra, benden 1991-92 olaylanyla ilgili bir mlakat isteyen, eitli Amerikan gazeteleri ad
na muhabirlik yapan ve Bosna Sava hakkndaki bir kitabn
yazan olan Amerikal gazeteci Alan Cooperman'a 19 Temmuz
2000'de unlan syledim:
Cooperman:

Sayn Bakan, aratrmamn oda,

1991-92 d-

neminde, Bosna'daki savan patlak vermesinden nceki


SDA stratejisidir. Bu, savaa engelolmak iin yaplan pazarlk ve teebbsler ile pazarlklarn baanszla uramas halinde yaplacak askeri hazrlklan kapsamaktadr. Spesifik
olarak, Belgrad Mutabakatn ve Cutileiro Plann soruyo-

rum. Zulfikarpasic ve Filipovic'e, Belgrad'da sizin adnza pazarlk yapma yetkisi vermi

miydiniz?

zzetbegovi: Onlar esas itibariyle kendileri adna, yani o za-

manki partileri MBO

adna pazarlk yapyorlard.

Belgrad'a

gitneden

nce ofisime geldiler ve beni, Srplarla mzakereye


oturma ynndeki fkirlerinden haberdar ettiler. Bu fikri
m~mnuniyetle karladm

ve onlara benim adma da pazarlk

yapabileceklerini syledim.
Cooperman: Belgrad'dan
bakat

dnlerinden

hemen sonra muta-

desteklediniz mi?

zzethegovi: lk basn aklamalar temelinde evet, ancak


mutabakat okuduumda,

grdm.

Zulfkarpasic

onun kabul edilemez olduunu


ve Filipovic'in Belgrad'dan dnd

gece, hepimiz Saraybosna televizyonuna beyanat verdik. Ben


gayet ak bir biimde plam reddettim.
Cooperman: Mutabakatn belirli ayrntlar m yoksa Bosna'mn Yugoslavya'mn iinde kalmasynndeki genel ilke mi
sizi tatmin

etmemiti?

zzethegovi: Ben daima Bosna'nn Yugoslavya'mn iinde


kalmasndan yanaydm

ama paralanm bir Yugoslavya'mn


Belgrad Mutabakatm daha yakndan inceleyince, onun
Yugoslavya'y deil fakat Slovenya ve Hrvatistan hari Sr
deiL.

bistan, Karada, Bosna-Hersek ve muhtemelen Makedonya'dan oluan Yugoslavya'nn bakiyesini gerektirdiini ak


a grebildim. Mutabakatn dierlerine de ak olduu ynnde bir art ierdii doruydu ama Hrvatlar, bunu, iki taraf arasnda bir ncye kar yaplm bir mutabakat kabul
ederek, tereddtsz

kar ktlar.

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yenden Yaplandrlmas Girim

Cooperman: Kiiselolarak siz mutabakatn lehindeydiniz fakat SDA iindeki arlar aleyhindeydi, yle mi?
zzetbegovi: Bu soruya daha imdi cevap vermi olduumu
dnyorum.
bistan'

SDA, stratejisini zaten belirlemiti: Hem Sr

hem de Hrvatistan' iine alan her tr Yugoslavya

forml kabul edilebilirdi. Bunlardan herhangi birini dla


yan bir Yugoslavya ise kabul edilemezdi. Bu stratejiye paralel olarak plan reddetmek durumundaydm.
Cooperman: Niin Cutileiro Plann ubat ve Mart 1992'de,
iki kez, her iki durumda da daha sonra reddetmek zere kabul ettiiniz eklinde bir grnt kt?
zzetbegovi: ki gerei aklnzda ttmalsnz: lk olarak,

her zaman saldr tehdidi altnda pazarlkyapyorduk ve ikinci olarak da, pazarlklarda eit statde deildik. Srplar gl
bir pozisyonda pazarlk yapyorlard, nk arkalarnda, hem
insangc hem de ekipman bakmndan Avrupa'nn drdn~
c byk askeri gc olan bir ordu, yani JNA vard. Byle
bir durumda, biz salam ve azimli bir tavr taknamazdk; bir
tr zm bulmak, atmay nlemek ve zaman kazanmak
iin taktiksel davranmak zorundaydk. Ne Lizbon (21 ve 22
ubat

1992) ne de Brksel (7 ve 8 Mart 1992) mzakerele-

rinde bir ey imzaland. Ortada sadece, benim pazarlk srecini desteklediim ve olumlu bir sonu elde edilmesini umduum ynndeki beyanm vard. Cutileiro Plann reddeden

ben deildim, Srplard. Bunu, Brksel mzakerelerinden hemen sonra yaptlar ve ulusal meclislerinin bir sonraki otru
munda, II Mart 1992'de de, bunu onaylattrdlar. Bu zaman
zarfnda, Lizbon ve Brksel mzakereleri arasnda, biz bamszlk konusunda bir referandum yaptk (29 ubat ve

Mart 1992).
Cooperman: Bosna bamszln ilan ettii takdirde ne olmasn

umuyordunuz?

zzetbegovi: Referandumdan sonra uluslararas topluluun


Bosna'nn bamszln tanyacan ve tand bu devletin
savunmasna koacan

umdum.

Cooperman: Karadzic'in,

Bosna'nn,

etnik hatlar boyunca si-

yasi olarak ve toprak bakmndan yeniden rgtlenmesi konusunda bir mutabakata varlmadan nce bamszln ilan
etmesi halinde, imhaya kadar varan kanl bir sava tehdidine
inandnz m?

Alija =tbegovi Tarihe Tanklm

zzethegovi: Bunun soykrnc bir savaa dneceine


inanmadm. ki olaslk olduunu dndm: (1) Ya Srplar
Bosna'nn bamszln

bir o[)u bitti olarak kabul edecekler-

di, ya da (2) Bosna'da bir darbe giriilninde bulunacaklard


(beni ve SDA nderliini tutuklayacaklard). Bosna'nm bamszln kabul etmeyi istemedikleri takdirde, bunlardan
ikincisi mantki ve anlalabilir bir adm olacakt. Fakat bu-

nun yerine saldrganl setiler.


Cooperman: Savan patlak vermesi ihtimaline kar hangi
hazrlklan yaptnz?

zzethegovi: Baz hafif silahlar topland ve ayn zamanda polis gcne de gvendik. Bu gler kasabalan ve ehirleri savunabilirlerdi ve saldrlar baladnda da bunu yaptlar.

Cooperman: Plan, Bat'nm diplomatik ve askeri mdahalesinin Srp saldrganln nleyecei varsaym, zerine mi reddettiniz?
zzethegovi: Az nce de sylediim gibi, plan, kendilerini

bir g konumunda hisseden Srplar reddetti. Bana gelince,


Bat'nn, Bosna'nn bamszln tandnda lkeyi hem siyasi hem de askeri bakmdan savunacan dnyordum.
Cooperman: Bykeli Zimmerman dahil, herhangi bir kimse size bu trden bir teklifte bulundu mu?
zzethegovi: Sayn Zimmerman da dahil, hibir batl diplomat bana bu trden bir ey ne nerdi ne de vaad etti.

Cooperman: Btn olup bitenleri bilerek. meseleyi bu perspektiften grebilmi olsaydnz, siyasi ya da askeri bakmdan
farkl herhangi bir ey yapar mydnz?
zzethegovi: Bugne kada'r baka bir seenein olmadna
inandm.

Geriye dnp bakldnda, yle grnyor ki, savanlemenin tek yolu, Bosna'nn paralanm bir Yugoslavya'nn daha dorusu Byk Srbistan'n paras olmay kabul
etmesi olacakt. O takdirde, Bosna bugn Milosevic ve Karadzic tarafndan ynetiliyor olacakt. O takdirde neler olabileceini kimse syleyemez. Dn Kosova'da, bugn de Karada'da grdklerimiz temelinde ancak tahminde bulunabiliriz. Baka seenek olmadna ve Bosna'nn bamszlnn
tek onurlu k yolu olduuna inanmamm nedeni budur.

Cooperman: Yine bugnden geriye bakarsak, hem Srplan


memnun edecek ve sava nleyecek hem de sizin iin kabul
edilebilir olacak herhangi bir zm var myd?
Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandrlmas Giriimi

zzetbegovi: 1991 yaznda Makedonya Cumhurbakan Gligorov ile benim tarafndan hazrlanm olan Yugoslavya'y
yeniden ina plan vard (Gligorov-zzetbegovi Plan). Plan,
Yugoslavya'nn desentralizasyonunu ve cumhuriyetlere daha
fazla zerklik tannmasn teklif ediyordu. Bu bize uyuyordu
nk bu takdirde Bosna, o tarihteki snrlar iinde el srlmemi olarak kalabilecekti. Srplara da uymas gerekiyordu
nk onlarn, Yugoslavya'nn ayakta kalmas ynndeki en
nde gelen karn gvenceye alyordu. Milosevic plana art
l bir onay verdi (ordunun pozisyonu konusunda baz itirazlar vard) ancak Tudman onu reddetti. Bu plan, bir yandan
zamann Yugoslavya'sndaki tm halklarn temel haklarn
gvence altna alrken, sava da nleyebilirdi. Maalesef plan
kabul etmek iin yeterli siyasi akl ve cesaret yoktu. Sava geldi ve herkes bedel dedi.

Ancak. Alan Cooperman'ayaptm deerlendirme bir bak


ma sadece ksmen doruydu. Daha sonra bunun zerinde ok
dndm. Eer kararszlk nedeniyle ya da Karadzic'in tehditlerinden duyulan korku nedeniyle Referandumu dzenlememi
ve bamszlk ilan etmemi olsaydk. Bosna biri dierinden da- .

ha beter olan iki ihtimalle kar karya kalm olacakt: Srbis


tan ve Karada ile birlikte paralanm bir Yugoslavya'da el srlmemi olarak kalmak ya da Srbistan ve Hrvatistan arasn
da taksim edilmek. Bugn hala inanyorum ki, bu ikinci ve da-

ha trajik alternatif, gereklemesi daha muhtemelolan, belki de


yegane gereki alternatiili. Ne Tudman Bosna pastasndaki
payndan mahrum braklmaya rza gsterecekti ne de Bosnal
Hrvatlar Srp idaresi altna girmeye. Ve blm, bar yol-

larla gerekletirilemezdi. Hrva1j.stan ve Srbistan arasnda s'ava kacakt ve Bosna, bu savan zerinde yaplaca sava
alan olacakt. Savaa, sivillerin katledilmesi, topraklarn etnik
temizlii,

muhacir dalgalar ve ykm elik edecekti. Bonaklar,

savaan komularnn her ikisi tarafndan da bir Truva at olarak istismar edileceklerdi. Kesin olan tek bir ey vard: Byle
bir savata Bosna yok olacak ve bir halk olarak Bonaklar da
imha edilecekti.

Barn son yl bitiyordu. Gzel ve verimli bir sonbahar ard


mzda kalmt. Kar erken dt -Eyllde- ve onu, uzun, gne

li bir pastrma yaz, ya da bizim buradaki tabirle Michaelmas


A/ija zzethegovi Tarihe Tarnklm

.-z:

yaz izledi. Bu Bosna'da yln en gzel zamandr. Sonbahar,


sklkla

halk

arklarna

olmu

konu

tn ihtiamn aa karr.

olan Bosna

ormanlarnn

Fakat o sonbaharda, bu gzel or-

manlar bir korku ve huzursuzluk kaynayd. Bir sredir Hr


vatistan' da savamakta olan Srp paramiliter birimleri -kendile-ine eski ve mitik bir adlandrmayla etnik diyorlard- buralarda her zamankinden daha s"k ortaya kyorlard. Uzun, taranmam sakallar

ve

balarndaki,

zerinde bir

kafatasnn

ve

aprazlama kemiklerin bulunduu siyah ya da krk bereleri ile


ve hemen daima sarho halde, Mslmanlara ve Hrvatlara ynelik bir nefretle dolu arklar sylyorlard. O tarihte Vukovar' kuatma altna alyor

ve Dubrovnik'i bombalyorlard.

Bu zaman zarfnda dnya, blgeye bar geri getirmek ya


da en

azndan savan

giriimde

Kasm banda

na,

alt

patlak vermesini nlemek zere son bir

bulundu ama bu, ar ileyen, kararsz bir giriindi.


Lahey' de yaplan Yugoslavya Konferans ba-

cumhuriyetin

cumhurbakanlarnn ayn yln bandaki

verimsiz toplantlarn hatrlatt. Avrupa Topluluu'nun Bosna'ya bir iyi niyet heyeti gndermesini nerdim ve Mavi Berelilerden

oluan

bir

bar-gc

ri'nin elisi Cyrus Vance


snda

talep ettim. BM Genel Sekrete-

Kasmda Saraybosna'y

ziyareti

sra

bu fikri ilke olarak kabul etti.

Bazlar

Demokratik Eylem Partisi'ne, JNA'ya, SDS'ye ve

uluslararas toplulua ynelik

daha kararl hatta inat bir siya-

set benimsenmesi arsnda bulundu.

Bosna'nnyokulu

rajl yollarnda hz yapmann imkansz olduunu

karlk

ve vi-

syleyerek

verdim. JNA ile bir arpmay provoke edebileceimiz

korkusuyla, radikal

unsurlar

denetim

altnda

tuttum.

Baz

manlar, tam olarak kanaat getirememekle birlikte yine de,


le derdim: "Bosna'da bar sadece olanakl deildir;
da aslidir. Bu konuda baka trl
SDA'nn

Kongre

ayn

za-

zaman-

dnemern."

Birinci Kongresi bu tr koullar altndayapld.

Aralkta topland

ve gn srd. 600

delege ve bir o kadar da davetli


na'nn "cehennemin

civarnda

katld. Konumalardan,

Bos-

kaplarnda" olduu aka anlalyordu.

Kongrenin, btn yelerin

hazr bulunduu

birinci oturumun-

daki konumamda bunu konu edindim. Kanmca konuma iinde

bulunduumuz

durumu gstermektedir:

Parti'nin Kurulmas ve Yugoslavya'nn Yeniden Yaplandnlmas Giriimi

SDA'NIN BRNc KONGRESNDE


YAPTCIM KONUMA
Bunlar gerekten olaand koullar ve zamann olaand
bir an -"olaand" ifadesini maalesef olumsuz anlamda kullanyorum.

Bosna-Hersek ve onun vatandalar ve bu suretle

de Mslman halk, lke tarihindeki son yzyln en dramatik


anlarn geirmektedir. Bu, bir sava ve bar meselesidir.

Bosna gemite bar da grd sava da. Mevcut durumu istisnai klan ey, tehdit edildiimiz savan nizarni bir sava olmayaca gereidir.

Bu topyekn bir sava olacaktr ve cere-

yan etmekte olan olaylarn ba aktrlerinden ou, ya bunun


farknda deildir ya

da deilmi gibi davranmaktadr. Ordu,

her ey yolundaymcasna Bosna'nn bir ucundan br ucuna gezinmekte ve bir barut fsnn zerinde oturmakta olduklarndan

tmyle bihaber olan baz sorumsuz kartograflar

yeni haritalar izmekte ve Bosna}r taksim etmektedirler.


Sanki Bosna'nn, uzun ve alkantl bir tarih boyunca tektonik glerin siyasi yer deitirmesiyle yaratlm olan 300 yl
lk

-hatta daha da eski- snrlar onlarn zevkine uygun d

myornu,

sanki onlar sadece idari, geici snrlarm ve san-

ki onlarn imdi sigara dumanyla kapl parti brolarnda izmekle har neir olduklar snrlar gerek, tarihsel snrlarm
gibi. Fakat eer barut fs patlayacak olursa, herey bir toz
ve utan bulutu iinde yitip gidecektir: kartograflar ve generaller, tm partiler ve nderleri, tm yasalar ve kurumlar ve
blgede, dzinelerce kuan zenli almalaryla ina edilmi

olan eylerin byk bir ksm. Onlar yok edilemez olma

talihsizliine uram olduklarndan,


lanm

geriye yalnzca kana bu-

ve yenilmi, yar yarya ldrm ve barbarlk snrlar

na gerilemi halk kalacaktr. Partimiz bu karanlk tablo ile


yzyze geldiinde, seimini bartan ve her trl atma riskinden kanmaktan yana yapmtr. Ve tehlike bydke
bizler, bar giderek daha kararl bir biimde seececeiz.
(. .. ) atmay nlemek iin elimizden gelen hereyi yapmak
zorundayz

nk eer iler bu noktaya gelirse, -bu nizami ve

snrl bir atma olmayacandan- hereyanlamszlaacaktr.

Bizler bunu tam olarak anlam bulunmaktayz. Dierleri de


anlamaldrlar.

Bu itibarla bizim bar sememiz, sradan bir

barseverlikten te bir eydir. Bu, kelimenin en saf anlamy

la bir sorumluluk duygusudur.


A/ija zzethegovi Tarihe Tanklm

Parti'nin Kurulmas ve

SDA kendi spesifik hedeflerini ve karlarn takip etme hakkma sahiptir. Fakat o, Bosna-Hersek'te bar salamak iin
gayret ederken, Cumhuriyet'in btn vatandalarn ve halklarn eit

olarak temsil etmektedir, zira barn korunmas ve

atmann

nlenmesi bu lkedeki her bir bireyin en yksek

karlar arasndadr. lk gnlerde Yugoslavya'nn ayakta kalmasn savunmamz

gdleyen de bu kar olmutr: Yani

bugn ve gelecekte belirli bir devletler topluluu formunun


ayakta ttulabilmesi. Bu bize, krizden siyasi yollarla kma
nn

bir yolunu bulabilmenin ve hepimiz istediimiz hereyi el-

de edemesek bile, yine de herkesin bir eyler elde edebilmesinin yegane yolu gibi grnmt. inde ayrlmannve paralanm bir Yugoslavya'nn birbirleriyle karlkl olarak iliki
lendii

ve birbirine banl hale geldii dier btn yollarn

iddete

ve atmaya gtrdne inandk. Maalesef kendimizi kandrmyorduk. Her ne kadar bu imdi topik hale gelmi

bulunmaktaysa da,

lar (cumhuriyetler)
hem de mmkn

Yugoslavya'y olutrmu

topluluunun

olduuna

olan ulus-

bir biiminin hem istenen

inanmaya devam ediyoruz. Bu tr

bir ihtimali mzakereye aan Lahey belgesini, kaytsz artsz


kabul etmi olmamzn nedeni budur. ( ... ) u ya da bu trden
bir Yugoslavya'y ne bugn ne de gelecekte, ne eski ne de yeni Avrupal temellerde canlandrmak isteyenler "Lahey ka
dn"

reddettiler. Bunlar Slovenler ve

Srplard. Allmn

aksine SlovenIer, bu sefer bunu gayet ak bir biimde, Srp


lar ise kapal olarak yaptlar. SlovenIer, u ya da bu trde yeni bir Yugoslavya fkrini bamszlk lehine reddettiler. Srp
lar teklif edilmi olan Yugoslavya'y "Yugoslavya" lehine reddettiler. Kukusuz onlarn Yugoslavya'snn Yugoslavya ile
bir alakas yokt ve onun, bizler iin kabul edilemez olmas
nn temel nedeni de buydu. kinci ve daha nemli neden ise,
gelecee ilikin

olarak bize nerilen yapnn (szde Belgrad

inisiyatifi iinde formle edilmi) demokratik olmayyd. Biz


herkesle, demokratik olmas kouluyla topluluun herhangi
bir eidi iinde birlikte yaayabilirdik fakat bu blgede btn tezahrleriyle birlikte demokrasiye ancak uzun bir sre
iinde ve olduka uzak bir gelecekte ulalabilecektir.
Byle bir durumda, serbest bir birlik iinde yer alan egemen
bir Bosna-Hersek bize gre onurlu ve

zgryaamamznye

gane garantisiydi. Bu sadece Mslman ulusu iin deil fakat


ayn

zamanda Srplar ve Hrvatlar iin de doruydu. Nfus

Yugoslavya'nn

Yeniden

Yaplandrlmas Giriimi

yaps

veri kabul edildiinde, bu tr bir Bosna-Hersek'in, bu

iki cumhuriyetin (devletin) herhangi bir karlkl balant


iinde olup olmadklarndan bamsz olarak, bir yanda Sr
bistan ile te yanda da Hrvatistan ile belirli bir ilikiye sahip
olmas

gerekiyordu. Biz bunun zlebilecek olduuna inan

yoruz. Srplar, devlet snrlar ile Srbistan'dan kopartlm olduklar

duygusuna kaplmamaldrlar, Hrvatlar da Hrvatis


tan'dan. Bu, Srplarn Drina'da, Hrvatlar'n da Una'da pasaporta ihtiya duymayacaklar anlamna gelecekti.
Srbistan

ve Hrvatistan ulus-devletlerdir. Bosna-Hersek

ulus-devlet deildir ve bu itibarla ancak sivil bir cumhuriyet


olabilir. nk Bosna-Hersek'te yaayanlar, Srplar, Hrvat
lar ve Mslmanlar deil fakat bu halklarn ve elbette daha az
sayda

olmak zere dierlerinin ulusal bir harmandr. Etnik

anlamda bir ulusal self-determinasyondan bahseden herkes,


kendi iinde herhangi bir tartma konusu olmayan bu ilkenin, bizim rnein burada Saraybosna'da fakat ayn zamanda
Bosna-Hersek'in tamamnda sahip olduumuz trden kark
bir nfusa, nasl uygulanabileceini aklamak zorundadr.
Bosna-Hersek'te gerek soru, ulusal self-determinasyonun
nasl gerekletirilebilecei deil, kark

milliyetlerden mey-

dana gelen bir nfusun self-determinasyonunun nasl gerekletirilebileceidir.

Bunun bir cevab vardr -ok-dinli, okuluslu, ok-kltrl bir topluluk olarak Bosna'nn tarihsel

forml. Tarihsel koullarn kesimesinden domu ve gayet


iyi ilemi olan, stelik insani, demokratik ve -eer dilersenizAvrupal

bir zm temsil eden bir eyi nedenykmal? Bu-

nu yapmak mmkn bile olsa, onu neden deitirmeli?


Ve zellikle de, eer bunu iddetsiz ve kan dkmeden gerekletirmek imkansz

ise ve eer teklif edilen alternatif geri bir

ulusal otokrasi telakkisi ise ...


Bu itibarla ben, Srp ve Hrvat vatandalarmz ve Srp ve
Hrvat komularmz
kmann eitlik

ve onlarn nderlerini, bu durumdan

ve adalet zerine temellenmi uygun bir yo-

lunu aramaya aryorum; belki bu sayede halklarmz bugnlerde ahit olduumuz aclardan uzak kalabilirler.
Bizi boyun edirmeye alanlara izin vermeyin, nk biz
kimsenin karsnda boyun emeyiz; bizleri haklarmzdan
mahrum brakmaya alanlara da izin vermeyin, zira birgn
bu haklar yeniden kazanacaz. Ne hayat bakalarnn sevdiinden daha fazla seviyoruz ne de lmden, bakalarndan
Ali;"a zuthegoPi Tarihe Tanklm

daha fazla korkuyoruz; ve yaralarmz bizim canmz da ayn


derecede yakyor.
Bu savata tarafszhmz ilan ettik; nk bu, bizim iinde
ellerimizi kirletemeyeceimiz ve buna ihtiyacmzn da olmad kirli bir karde kavgasdr. Gen erkeklerimizi askere
gndermeyi reddettik nk bu bir zgrlk sava deil.
Byle davranmakla insanlarmzdan birounun hayatlarn
ve ruhlarn kurtardk: hayatlarn kurtardk diyorum nk
ldrlmediler, ve ruhlarn diyorum nk ldrmediler. Ne
cellat ne de kurban olacak biimde davrandk. Bizim bu duruumuz, iyi niyetli btn insanlarn onayn ve desteini kazanmtr. Bosna'nn dnyadaki itibarn llemeyecek denli
artrmtir. Blgede cereyan etmekte olan olaylarn bazlarn
dan hakl olarak utandnz byle bir zamanda, eer yabanc
bir lkede iseniz, Bosnal olduunuzu gururla syleyebilirsiniz. Orada bu, sizin bartan, demokrasiden ve insan haklarndan yana olduunuz anlamna gelir.
Bu ksa konumay Mslman halka seslenerek bitireceim.
Bir zamanlar kk bir ulus, kendisini ayn dramatik seimre yzyze bulmutu, tpk bizim bugn olduumuz gibi: ban emek ya da onu gururla dik tutmak; kle olmak ya da
zgr bir halk olarak kalmak. O ulusun bir airi, benim de
konumam kendisiyle bitireceim u mehur szlerle karlk
vermiti: "Hereye kadir olan Allah'a yemin ederim ki, kle
olmayacaz! "
Konumann lke iinde ve bir dereceye kadar da lke d
nda nemli yansmalar oldu. Sava srasnda uyarlarm sk
sk alntland;

zellikle de, eer sava karsa "hereyin bir toz

ve utan bulutu iinde yitip gidecei" ve geriye "kana bulanm


ve yenilmi halktan" baka bir ey kalmayaca ynndeki
uyarlarm. 1993'n sonundaki Cenevre Mzakerelerinde bir
diplomat, kahince diye niteledii bu szlere atfta bulundu. Maalesef buna sevinmek iin hi bir nedenim yoktu.
Kongrenin ardndan yaplan basn toplantsnda, lkede barn nasl korunabileceine ilikin daha fazla soru bekledim.
Ancak sorular daha ziyade personel meselelerine ve SDA iindeki iki kanat -sivil ve dini kanatlar- arasnda kaca iddia
edilen atmaya ilikindi. Partinin Ynetim Kurulu'ndaki
100'den fazla yeden sadece ikisinin ilahiyat olduunu syleyerek cevap verdim. Gazetecilerin ounluunun, rencilerin
komnist fkirlere olan sadakatIeri temelinde seildii ve bilhasParti'nin

Kurulmas ve Yugoslavya'nn

Yeniden Yaplandrlmas

Giriimi

122

sa gazeteci olarak istihdam edildii "komnist gazetecilik okulu "ndan geldiklerini aklda tutmak gerekir. Onlar dinselolan
hereye kar dmanlk gsterdiler. Medya, ilk SDA Kongresinden yapt haberlerde de, bar kampanyasna odaklanmak
yerine yine Fikret Abdic'le olan atmaya daha fazla dikkat
sarfetti.
Abdic, Bosna-Hersek riyas etinin bir yesi idi. Daha nce
Agrokomerc'in genel mdryd ve dzmece bir davann kurban olmann salad karizmaya sahipti. Siyasette benden daha deneyimliydi. Devlet teebbslerininin birounun yneticilerini ve gnn nde gelen siyasetilerini tanyordu. Ben onunla kiiselolarak kar karya gelmemitim ama kongrenin dier
delegeleri onu eletirmilerdi. Kongreyi bitirirken yle dedim:
Bu vesileyle, byk dahr ve sebat gstermekte olan Mslman
ulusunu da hatrlamaya mecburuz. Bu ulus, bizler iin ve ayn ekilde dnya iin yeni bir keiftir. Sizleri bu ulusu alkla
maya davet ediyorum.
Fikret Abdic dnda herkes ayaa kalkt ve alklad. Ertesi
gn btn gazetelerin birinci sayfasnda, Abdic'in, onun dn
da herkes ayakta alkla tezahrat yaparken yerinde oturmakta
olduu bir fotoraf vard. Serlevha "Ayaa kalk, Babo 7 1" biimindeydi.
"Babo" ayaa kalkt ama ancak iki yl sonra, yasal Bosna
Hkmeti'ne kar bir ihtilali sahneye koyup Bosna'nn kuzeybatsndaki Krajina blgesinin zerkliini ilan ettiinde. O Milosevic, Karadzic ve Tudman tarafndan desteklendii halde,
plan hem askeri hem de siyasi bakmdan baarszla urad.
Bu srada Hrvatistan'daki sava srmekte, daha dorusu
trmanmaktayd. 12 atekes imzalanm ve ardndan ihlal edilmiti. Baar nihayet 2 Ocak 1992'de, Saraybosna'da Cyrus
Vance ve Hrvat temsilciler tarafndan imzalanan 13. atekesten
sonra saland. Mavi Berelilerden oluan bir g Hrvatistan'a
geldi ve UNPA Kuan oluturdu. Etkisi, savan ve ona elik
eden btn talihsizliklerin ynn Bosna-Hersek'e evirmek
olmu olan bu mtarekenin Saraybosna'da, Bosna-Hersek Ba
kanlk Saray'nda imzalanm olduu gereinde hafif bir ironi
vard. Yeni yla, 1992'ye, Bosna-Hersek'in uzun tarihindeki en
trajik yla ite bu haber krntlaryla girdik.

7 Babo: Farsa baba

szcnn

Alija zutbegovi Tarhe Tanklm

hitap hali.

DRDNC BLM

Sava Gnl

~
SDS ve HDZ BOdlZa-Herdek 'i paralyor. BOdla-Herdek iin barejerandUmu. CutileiroulZ aractlt. BOdlZa-Herdek'e
karrt da/Jrnn bartlanzad. SaraybOdna kl11atma altllda. Cutileiro urar ediyor. LizbolZ ve BrkdeL'Jeki toplantlar. KOdtic ve
Acic ile dkp'te griljme. 2 Mayu: Saraybodna bavaalalZnda
rebilZ aLnma. SavartUl durumu. BOdlZa-Herdek CumburbartkanIt'lUlZ Mubtradl. Silab ambargodu ve BOdna-Herdek Ordudunun dilablalZlnad. BOdlZa-Herdek'teki toplama kamplar. 1992
HeuilZkiAGT Zirvedideki kOI1lir/mam. Birlertik Devletler Bartkau George BUdb ilegribjme. Sarayboda kl11atlnadllUll ka/J
rtitrud girirtimi. LolZdra Konferld. BOdaJldki Brod'un diljilj.
CiJde'Jeki KonferaJld. HVO ile ilk ibtilaflar. Babar-YtLZ 1995:
gmalZ OperadYolZu. etnikleri IZadl dir/ar attde. Sarayboda
bavaalalUlUlZ altllldaki tnel. BartkalZ ClintolZ a mektup. GvelZlik KOJldeyi'ne mektup. Abmici'Jeki mezalin. BM GelZeL KuruLu IUIZ 48. oturumundaki kolZl11lJ1a. Saraybodna 'Ja ihtilal ve
plalZlarn ortaya karttlJ1uL1. GeneraL Divjak'lIl mektubu. Silajzic'in ilk hkmeti. Vitez zerindeki badk ve HVO ile barir/.
Wadhington Barir/l ve Bo,ma-Herdek Federadyonu. BOdna-Herdek Cumburbartkanlt'nda ni/ak. Saraybodna lm evredindeki
ArUldrlmir/ Blge. "Bahar 94" Operadyonu. Goraz'Je Krizi. BM
Genef KuruLunun 49. oturumunda yaptm kOlZl11ma. Krajina'Ja kriz. BuJapertte'Jeki AGT Zirvedi'nde yaplan kOI1lir/nu.
Krajina halkUla lnedai Bartkan CLitona mektup. Mafman
LkelerilZ roL. KazablalZka 'Jaki K Zirvedi'lZde yapttm koIZl11ma. Drt aylde mtareke. Vlaaic'in kurtartitrud. Mtareke
uzatlmyor. Bakan IgUbi/ankic'in lm. Saraybodna kl11atJ1UL1Ull ka/Jrmada bartaruzLk. SpLit An1artJ1U1dl ve Krajina abLukadmUl dOIZU. SaraybOdna pazaryerinde vahrtet. NATO bava
nldzlde

da/Jrlar.

Dnyann

bu ksmnda tarihin ak hzlanmt. "Saatlerin


. dakikalara, gnlerin saatlere, aylann ve yllarn gnlere skt
rld bir zamand ve kendilerinden kanamayacamz bu
denli ok sorunun ve iinde yaadmz dnyaya ilikin bu kadar ok teredddn, yakn tarihte hibir zaman burada, Bosna'da olduu gibi younlamam olduu muhakkaktr."8 Dramatik olaylar birbirini bir aksiyon filmi hzyla izledi.
Srp Demokratik Partisi (SDS), Saraybosna'daki hkmetin otoritesini hie sayan szde Srp zerk Blgeleri (SB)
oluturmak suretiyle Bosna':Hersek'i paralamaya balad.
Bunlardan ilki, 16 Eyll 1991'de oluturulan ve merkezi Banya
Luka'da bulunan Krajina SB'siydi; onu, merkezleri Saraybosna'da olan Hersek ve Romanija SB'leri izledi. 9 Ocak
1992'de, szde Srp Ulusal Meclisi, szde Bosna-Hersek Srp
Ulusu Cumhuriyeti'ni ilan etti.
26 Ekim 1991'de SDS, Bosna-Hersek'in Srp nfusunu silahlandrmay ngren bir karar almt ve Kasm 199 1'de Bosnal vatanseverler Saraybosna'daki Srplara ulatrlmaya al
lan 400 adet silah tayan bir konvoyu durdurdular. Bu konvoy
"Muz Konvoyu" olarak n sald nk, ykleme belgelerinde
yk muz olarak belirtilmiti.
12 Kasm 1991'de, HDZ sekiz belediyesi olan Bosna Posavina's Hrvat Topluluu'nu ve hemen ardndan IS Kasmda da
"Bosna-Hersek'teki Hrvatlarn siyasi, ekonomik ve kltrel
cemaati" olduu iddiasyla 30 belediyelik Hersek-Bosna Hrvat
Topluluu'nu oluturdu.
Hrvat arlar,

1993 Austosunda Hersek-Bosna'nn Hrvat


Cumhuriyeti'ni (CRHB) ilan etmelerinin ardndan, szde Srp
Ulusal Meclisi'nin Bosna-Hersek'teki szde Srp Ulusal Cumhuriyeti'ni (RS) ilan ederek 9 Ocak 1992'de atm olduu adm-
lan izleyeceklerdi.
Bu iki proje, RS ve CRHB, Bosna-Hersek'i paralama ihtiraslan bakmndan zdeti.
2 Ocak 1992'de, BM Genel Sekreteri'nin elisi Cyrus Vance tarafndan Hrvatistan ile JNA arasnda salanm olan ate
kesin mza treninde hazr bulundum. Toplantdan sonra Vance, atmann Bosna-Hersek'e yaylmayacana inandn be8 Kasm Begic, Bosna i Hercegovina od Vanceove Misije do Dejtonskog Sporazuma (Vance Misyonu'ndan Dayton Anlamas'na
Bosna-Hersek).
A/ija :uethegovi Tarihe Tanklm

125 lirttii bir beyanat verdi. Bosna-Hersek'e gzlemciler -ama


Mavi Bereliler deil- gnderilecekti.
Hrvatistan'da UNPA olarak adlandrlan kuaklar (BM
korumas altndaki blgeler) yaratma plan, JNA birlikleriyle,
JNA'nn idaresi altndaki tm dier birliklerin Hrvatistan'dan
. ekilmesini ngryordu. Peki nereye gideceklerdi? Elbette
Bosna-Hersek' e.
Bosna-Hersek Hkmeti bamszlk iin gerekli hazrlklan
yaparken, 8 Ocak 1992'de, BM art'n, Helsinki Nihai Senedi'ni, Paris art 'n, Evrensel nsan Haklan Beyannamesi'ni, Kiisel ve Siyasal Haklara likin Uluslararas Szleme'yi ve insan haklann ve zgrlkleri garanti altna alan tm dier uluslararas senetleri olduu gibi, eski Yugoslavya Sosyalist Federal
Cumhuriyeti tarafndan silahlarn denetlenmesi alannda deruhte edilmi olan tm taahhtleri de kabul ettiini deklare etti.
15 Ocak 1992'de, "Onikiler" Slovenya ve Hrvati~tan'n bamszln tandlar fakat Bosna-Hersek'in ve Makedonya'nn
bamszln bir referanduma tabi kldlar.
I:ransa, spanya, Almanya, talya ve Belika anayasa mahkernelerinin bayarglarndan oluan Badinter Tahkim Komisyonunun bulgusu, Yugoslavya'nn zlme sreci iinde olduuydu.

Bosna-Hersek Parlamenterler Meclisi 14 Ocak 1992'deki


oturumunda, Bosna-Hersek'in egemenlii hakknda bir karar
ald. Kararn geerliliine Bosna-Hersek'teki Srp cemaati tarafndan itiraz edildi.
Bosna-Hersek Cumhuriyeti Parlamenterler Meclisi, BosnaHersek Cumhurbakanl'nn nerisi zerine 25 Ocak
1992'de, Bosna-Hersek'in bamszl ile ilgili bir Referandum
yapma karan ald. SDS ve SPO milletvekilleri oylamadan nce
oturumu terk ettiler. Referandum sorusu yleydi: "Egemen ve
bamsz bir Bosna-Hersek'ten, Bosna-Hersek halklannn ve"
vatandalarnn -Mslmanlarn, Srplarn, Hrvatlarn ve lkede yaayan tm dier uluslarn mensuplannn- eit haklara
sahip olaca bir devletten yana msnz?"
Bir referandum ilan etme kararnn oylanmasndan sonra
Odlobo{}en/e'ye bir beyanat verdim:
[SDS] Anayasa Taslak Komisyonunca oya sunulmu olan yeni anayasann kabuln engelledi ve liberal ve bamsz enteSava Gnl

lekteller tarafndan sunulmu olan sivil anayasa nerisini


reddetti, yine de srekli olarak bizi "Mslman bir Cumhuriyet" istemekle suluyor. Halbuki gerekte bunu neren ve
hatta bizi buna zorlayan -Bosna-Hersek 'i Srp, Hrvat ve
Mslman olmak zere e taksim etme ynndeki nerileriyle- kendileridir. Bizim duruumuz ise bilinmektedir: Bunu
kabul etmiyoruz.
Referandum sreci ilerken, Livno'da dzenlenen bir toplantda Hrvatlarn (daha kesin sylendikte, nde gelen Hrvat
Partisi HDZ'nin), referandumu, referandum sorusunda bir deiiklik yaplmas artna baladklar haberi geldi. "Vatanda

lar" szcnn karlmasn ve muhtelif halk ve uluslar ounluk oluturduklar blgelerde egemen olmaya terfi ettiren
dier deiikliklerin yaplmasn talep ettiler. Kukusuz bu, sadece referandumun belirlenen tarihte yaplmasn deiL, ayn zamanda referandumun anlamn da sorgulanmaya ak hale getirdi. Herkesi salam durmaya ve herhangi bir deiiklik yapl
masna izin vernemeye ardm.
"Livno Teklifi"nin provoke ettii bu karmak durum, referanduma kadar geen sonraki 20 gn boyunca da devam etti.
ubatn sonu giderek yaklayordu ve HDZ taleplerine inatla
yapmt. Referandumun ilk gnnde (29 ubat), Hrvat nfusun ounlukta olduu blgelerdeki seim merkezlerinin yar
yarya bo olduu haberi geldi. Allah'tan bu iki gnlk bir refarandumdu. kinci gn, 1 Martta, zellikle de akamst Hrvat
lar seim merkezlerine akn ettiler. Tudman'n onlara referanduma gitmelerini emrettiini fakat nceki gecikmenin arkasnda
da yine onun olduunu sonradan rendik. kinci gn, bu inadnn gney ve dou snrlarnn birka yz kilometresi boyunca Byk Srbistan'n kurulmasna yol aabilecei sonucuna
varm ve bu nedenle de son dakikada teslim olmutu.
Oylar sayldnda, toplam says 3.253.847 olan semenlerin %63.4'nn referanduma katlm olduu ve katlanlarn
%99'dan fazlasnn da "evet" cevabn iaretlemi olduu grld. Bosna-Hersek'in kaderinin ne olacana karar verilmiti fakat yalnzca resmi, hukuki anlamda. Bosna'nn gerek kaderi,
sava alannda belirlenecekti fakat hi bir askeri zafer, bu referandumla elde edilmi olan deitiremezdi.

6 Nisan 1992'de Avrupa Topluluu Bosna-Hersek'i tand;


ertesi gn Amerika Birleik Devletleri de ayn eyi yapt.
Aliia z:utbegovi Tarihe Tanklm

127

Tannma bavurumuz aadaki gibiydi:


.

Bosna-Hersek Sosyalist Cumhuriyeti Cumhurbakanl


ve Hkmeti, ad geen Bosna-Hersek Sosyalist CumhuBosna-Hersek'in bamsz bir devlet olarak
tannmas arzusunu ifade eder ve Avrupa Topluluu ile
onun ye devletlerinden, lkeyi, Yugoslavya Hakkndaki
. Brksel Deklarasyonu'nda ortaya konulan terimler iinde
riyeti

adna,

ve prosedrler araclyla tanmasn talep eder.


2. Bosna-Hersek, Brksel'de 16 Aralk 1991'de Dileri Bakanlar Konseyi'nce benimsenmi olan "Dou Avrupa'daki ve Sovyetler Birlii'ndeki Yeni Devletlern Tannmas
na likin Direktifler"de ihata edilmi olan tm taahhtleri kabul ettiini deklare eder.
3. Bosna-Hersek, Yugoslavya Konferans balamnda tartl
m olan insan haklar ile ulusal ve etnik gruplarn haklar ile ilgili olan ikinci blm de dahil Lahey Konvansiyon
Taslan

kabul eder. Bu itibarla, Bosna-Hersek, tm ye-

lerine zenginlikten istifade etme olana salayacak yeni


bir topluluun oluturimasn savunmaya devam edecektir.
4. Yugoslav Cumhuriyetleri arasndaki ilikilerbar vasta
larla zme kavuturulmaldr. Birlemi Milletler Genel
Sekreteri'nin ve Avrupa Topluluu'nun abalarn takdir
ediyor ve destekliyor ve Yugoslavya Konferans'nn srdrlmesini desteklediimizi ifade ediyoruz.
Hususen, Bosna-Hersek'in komu devletlerden herhangi birine ynelik toprak talebi olmadn ve bamsz bir devlet olarak da byle bir talebi olmayacan ve
hine, bu tr toprak taleplerini

komu

devletler aley-

artracak nvanar

kullan-

mak da dahiL, hibir dmanca propaganda faaliyetine giri


meyeceini vurgularz.

Bu itibarla bizler, Avrupa Topluluu'nun ve onun ye devletlerinin Bosna-Hersek'in


masn

egemenliini

ve

bamszln tan

teklif ediyoruz.

Ancak btn bu olaylardan nce, Cutileiro'nun

baarsz ara-

clk abalar szkonusu oldu.

1992'nin banda, Yugoslavya Konferans'nn Bakan Lord


Carrington, Bosna-Hersek iin bir AT araclk misyonu ilan etti. lk mzakereler, o tarihte parlamentoda tems edilen t~ siSava Gnl

128 yasi partilerin katlmyla 13 ve 14 ubatta yapld. Bizim delegasyonumuz, Dr. Rusmir Mahmutcehaic, Dr. Naim Kadic ve
benden oluuyordu.
lk mzakereler, Bosna-Hersek'in gelecei hakknda
farkl gr olduunu gsterdi. Prof. Kasm Begic bunlan u e
kilde zetler: "(... ) SDS asndan mzakereler, Srp plebisitini
(halk oylamas) ve Bosna-Hersek'in taksim edilmesini merula
trma giriimiydi; HDZ asndan mesele, Livno Teklifi'nin referanduma resmi biimde uyarlanmasnn nasl salanabileceiydi;
SDA iinse, Bosna-Hersek'in egemenliiyle ilgili referandum
ncesinde, zel yasal ve kurumsal koruma ve ulusal eitlik garantileri yoluyla siyasi gerilimlerin nasl giderilebileceiydi."
SDS lideri, Srplann ve Hrvatlarn Byk Bosna-Hersek'i
kabul etmeyeceklerini ilan etti. Ona gre Byk Bosna-Hersek,
mevcut snrlan iinde Bosna-Hersek'in tamamyd. Bu onun
Bosna-Hersek'in paralanmas ansnda bulunduu anlamna
geliyordu. HDZ'nin bakan Boban, yalnzca "uluslarn egemen
olabileceini" syledi. Ben, Badinter Komisyonunun grleri
ne atfta bulunarak, "Ulus egemendir fakat kavramn etnik anlamnda deil, daha ziyade Avrupai anlamnda, yani tek bir
devletin vatandalan anlamndaki ulus egemendir" diye akla
mayaptm. Bu Byk Bosna-Hersek'in ne olduunu bilmedii
mizi de syledim. "Bosna bu ayn snrlar iinde 300 yldan daha uzun bir sre varolmutur, ne daha byk ne de daha kk
fakat tam bu byklkte ve bizler bir sabah taksim edilni bir
Bosna'da uyanmak istemiyoruz. nk taksim edilmi bir Bosna, atma iinde olan bir Bosna, savataki bir Bosna anlamna
gelir. "9
. Pazarlklar, Dr. Haris Silajdzic'in bu vesileyle delegasyonumuza katlmyla 21 ve 22 ubatta Lizbon'da devam etti. Lizbon
mzakerelerinin iyi taraf, Bosna-Hersek'in mevcut snrlan
iinde ayakta kalmasn onaylam olmasyd. Kt taraf ise,
olas muhtelif entitelerden sz etmesiydi.
Lizbon'da ne nihai bir mutabakata varlabilmi ne de herhangi bir imza atlm olsa da, SDS neyin zerinde anlalm
olduuna ilikin kendi yorumunu retmekte gecikmedi. llegal
Srp meclisinin, kendi "entite"sinin st gvdesi olduunu ilan
etti ve Karadzic, "Lizbon mutabakatndan sonra Srp, Hrvat ve
.9

Kasm

Begic, a.g.e., s. 85.

ALijazzet6egovi

Tarihe Tanklm

129

Mslman olmak zere Bosna-Hersek olacann ak olduunu" duyurdu.


Lizbon Mzakereleri, Bosna-Hersek zerinde dolaan ve
iki aydan daha ksa bir sre iinde patlak verecek olan savan
tehditkar glgesi altnda yapld. Onlar 28 ubatta Saraybos_na' da, 7 ve 8 Martta Brksel'de ve 18 Martta yine Saraybosna'da yaplan dier mzakereler izledi. Hem Bosna'y hem de
bar korumak iin azami gayreti sarfettim ancak bu artk

mmkn myd? u ya da bu seimin yaplmak zorunda olduu gn, gittike yaklayordu.

Brksel Senedi bir Avrupa nerisiydi ve herkesin bireyler


kazanaca ve bireyler kaybedecei biimde planlanmt.

Brksel'den dnte, nerinin, ulusal (Ya da "etnik'') blgeler


ngrd iin Mslmanlar; bamsz ve btnsel bir BosnaHersek ngrd iin Srplar; ulusal kantonlar ngrd

iin vatandalar ve bir dereceye kadar sivil ilkeyi tasdik ettii


iin de ulusalclar tatmin etmeyeceini belirten bir beyanat ver-

dim. Bu "Avrupa nerisi" beni de tatmin

etmemiti,

ancak ben,

tehditkar iaretleri artk her yerde grlebilen savan patlamasn

nleyebilmek iin bir uzlamaya varmaya ahyordum.

Brksel ve Saraybosna'da ulalan mutabakatlar, gerilimleri


aniden hafifletti fakat geici olarak. Saraybosna toplantsnn
ardndan Saraybosna gazetesi

OJ!iJbodenje aadaki deerlendir

meleri ieren bir makale yaynlad:


Duygularm hzla trmand, gerilimlerle, karlkl gvensizlikle ve Bosna-Hersek'in gelecei konusundaki tmyle muhalif grlerle dolu byle bir ortamda, bu son mutabakatlarm, hepimizin kendimizi iinde bulduumuz ekimeye bir
son vermesi muhtemeldir. Bunun ksa vadeli olup olmadn
ve ne kadar sreceini yakmda greceiz (O.Jlobodenje, 19
Mart 1992).
Fakat bar iin zaman hzla geiyordu ve sava yalnzca bir
ay uzamzdayd.
Martta, Srp halknn szde meclisi, Brksel Mutabakatn

reddetti. Bu meclise gre kabul edilebilir olan sadece iki se-

enek vard; Yugoslavya iinde kalmak ya da Bosna-Hersek'i


ulusal cumhuriyetten oluan bir konfederasyon halinde yeniden yaplandrmak. Avrupa, tahmin edilebilecei zere buna
tepki gstermedi. Srp tehditlerine gzlerini kapatt; bu, onun
Sava Gnl

1.30

utan verici sessizlii olarak adlandrlabilecek olan eyin ba


langcyd. Srp arlar ok daha fazla tevik edilmi oldular.

Bu ATnin Bosna'da iddetin oktan patlak vermi olduu


na ilikin beyanatndan da anlalabilir. Bu beyanat yleydi:
Parlamentoda temsil edilen ana partinin liderleri, BosnaHersek'teki iddetin dzeyini drmek ve etnik kkeni ya da
siyasi durumu ne olursa olsun Bosna-Hersek'te yaayan herkese, iddetten ve iddeti ve tarafn varm olduu mutabakat in bir tehdit tekil edebilecek ya da mzakarelerin baa
rl sonular zerinde tereddt yaratabilecek olan tm dier
askeri ve siyasi eylemleri tahrikten kanmalar konusunda
acilen arda bulunmak zere kendi iktidarlar dahilinde
olan hereyiyapmay biimselolarak taahht etmilerdir. Onlar, bar bir ortamn bir mutabakata varmalarn kolaylat
racana, pazarlklara ivme kazandracana ve mmkn olan
en ksa zamanda herkes iin kabul edilebilir olan yeni bir anayasa taslann hazrlanmasn mmkn klacana kesinlikle
kanidirler.
Savan patlak vermesine sadece gnler kalmt ve yaknda

bu sre saatlerle ifade edilecekti.


Bosna-Hersek'e ynelik ilk saldr,I Nisanda Srbistan'dan
gelen paramiliter birimlerin Bijeljinaya lcumu ile balad.
Oysa ou insan Bosna'daki savan, Srbistan ve Karada'dan
gelen ve biimselolarak Titograd ve Uzice'deki JNA kolordularnn paras

olan yedekler ve gnll birliklerin -nceden

herhangi bir uyarda bulunmakszn- bir sava kkrtcl, bir


yamaclk mant

iinde Bosna'y igal ettikleri zaman bala

dn dnr. Savan balangc olarak alnabilecek bir dier

tarih ise, Ravno adl bir Hrvat kynn tahrip edildii 1991
Ekiminin ilk gnleridir. Halbuki ilk zayiat ok daha nceden
gelmiti.

Eyll 1991'de, genellikle savan balangc olarak ka-

bul edilen tarihten yaklak yedi ay nce, Kravica-Bratunac yolunun kenarndaki aalklardan gelen silah atlar Nedzad
Hodzic ile Dzemo Jusic'i lmcl olarakyaralad. Bu iki silahsz

sivilin ldrlmesi, Podrinje'de bizi nelerin beklemekte ol-

duuna ilikin meum

bir uyaryd.

Mehmedalija Bojic, HiJtorija BMlle i Bo,1I1jaka (Bosna'nn ve


Bonaklarn Tarihi) adl kitabnda bu dnem hakknda unlar

yazar: "1991

yaznda

Alija =etbegovi Tarihe. Tanklm

JNA'mn Bosna'daki

silahl

gleri

hzla

r~

artt. lk olarak Srbistan ve Karada' dan gelen yedeklerden ve


gnlllerden oluan iki kolordu (Uzice ve Podgorica Kolordular) Bosna topran igal etti. Sonra iki kolordu daha (14. Slovenya ve 10. Zagreb) Bosna-Hersek'te konulandrld. Slovenya ve Hrvatistan'dan nemli hava ku~etleri de (5. Hava Gc ve uaksavar savunma) nakledildi. Btn bu askeri gler,
halihazrda kolordunun bulunduu blgelerde topland. Hr
vatistan'da savan trmanmas ve drt bir yandan ekonomik
blokaja alnmas nedeniyle, Bosna-Hersek Cumhuriyeti topyekn tahrip edilme tehlikesiyle yzyze geldi." (Bojic, s. 318).
Cutileiro, imkansz umarak misyonunu bir sre daha uzatt. 10 Nisanda Saraybosna'da, 20 gn sonra da Lizbon'da birer
toplant yaplmas kararlatrld. Sava

oktan yola kmt,


ve ar bombardmana maruz braklmt.. Bu srada, Karadzic ile Boban'n, atekes ve Bosna'nn taksimi konularnda ikili bir mutabakat hakknda mzakere etmek zere 5 ve 6 Nisanda biraraya
gelmi olduklar haberi geldi. Bu haber II Nisan tarihli WadSaraybosna'nn daryla

hingto

olan

balants kesilmi

POdt'da, bu ikisinin Milosevic ve Tudman adna biraraya

geldiklerini, toplantnn 1939'da Polonya'nn igalinden hemen


nceki Stalin-Hitler Paktn hatrlattn ve Yugoslavya ile
Hrvatistan'n "haydut devletler" olduunu syleyen bir yorum
yazsnda yaynland. 29 Nisanda, Cutileiro'nun araclk ettii
daha bir sr verimsiz mzakerede bulunmak iin Lizbon'a seyahat ediim, ite bu atmosferde gerekleti.
oktan Bosna'daki Srp Ordusunun denetimine gemi olan
Saraybosna havaalanndan, AB 'nin Arabulucu Heyetini tayan
bir uakla havalandm. Kentten yaklak on kilometre uzaklk
taki hava alanna, UNPROFOR'un ar silahl gvenlik eskortu eliinde ulatm.
Lizbon' da gzel bir yaz gn yaanyordu ama ben lmcl
bir ruh halinin penesndeydim. Pazarlklar, imdiye kadar olduu gibi sonusuz kald ve 2 Maysta yurda geri dnmek zere yola ktk. Saraybosna'da neler olup bittiinden habersiz olmann huzuru iinde, talya'nn ve Adriyatik Denizi'nin zerinden utuk. Oysa ayn gn, Saraybosna sokaklarnda, Karadzic'in ban ektii Srp ulusalc nderliinin nfuzu altna giderek daha fazla girmekte olan Yugoslav Ordusunun artklarSava Gnl

132

na kar gerek bir sava verilmekteydi. Pilot, yakt ikmali yapmak zere Roma'ya urad. Saraybosna'daki s ile bir eit telefon balants gerekletirdi ve lkeye giri izni ald.
Adriyatik Denizi'nin stnde yolu yarlamken, yardmc
pilotun koltuunu igal etmekte olan hostes bana doru geldi ve
Saraybosna havaalanna inemediimizi ancak Belgrad ile Zagrep arasnda bir tercih yapmak durumunda olduumuzu syledi. Doalolarak tercihimi Zagrep'ten yana kullandm.
Uan kuzeye dndn hissedince hepimiz endieli bir
sessizlik iinde oturduk. ngilizce konumakta olan birinin anlalmaz sesleri kokpitten bize ulat ve hostes yeniden yanm
za gelerek bize, Saraybosna'ya inebileceimizi fakat bunun sorumluluunu almamz gerektiini syledi. Tereddtsz kabul
ettim.
Bosna'nn zeri bulutluydu fakat gr akt. Gecenin ilk
saatlerinde ini yaptk. Uan penceresinden ilk bakta dikkatimi eken, UNPROFOR eskortumun ortalkta grnmediiy
di. Baz niformal figrler seilebiliyordu ama bunlar "Mavi
Bereliler" deillerdi. Gerekte bunlar JNA birlikleriydi; fakat
ksa srede ortaya kaca zere, tmyle Karadzic'in Srpla
rnn denetimi altndaydlar.
Bize havaalan yneticisinin ofisine gitmemiz gerektii sylendi. Askerlerin davranlar, bana bir anda tutuklu olduumu
zu anlatmaya yetti.
Delegasyonun bir yesi olarak Zlatko Lagumdzija ve eskortluk yapan Nurudin Imamovic benimle birlikteydiler. Benim kiisel durumum, kzm Sabina'nn tercman olarak bizimle birlikte seyahat ediyor oluu nedeniyle byk lde zorla
mt.

Bize, mzakereler iin Lukavica'ya gitmekte olduumuz


sylendi. Reddettim, bunun zerine zor kullanma tehdidinde
bulundular. leri nasl idare edeceklerini tam olarak bilmiyor
gibi grnyorlard. Ofise girip kyorlard, bunu istiare iin
yaptklar aikard.
Grmelerin

belli bir noktasnda masann stndeki telefon ald. O srada ofiste bizden baka yalnzca tek bir asker
vard. Sabina tereddt etmeksizin ahizeyi kaldrd ve onun,
hattn dier ucundaki kiiye -uular hakknda bilgi edinmek
isteyen bir kadnd- Cumhurbakan zzetbegovi ile delegasAlija z:utbegovi Tarihe Tanklm

1.3.3 yonunun havaalan binasnda hapis tutulduklarn sylemeyi


baardn iittim. Asker, ya bunu yapmak istemedii ya da cesaret edemedii iin ya da sadece ne yapacan bilmediinden
tepki gstermedi; en sonunda birileri durumumuzdan haberdar
olmutu.

Telefon az sonra yeniden ald. Bu kez telefona bizzat ben


cevap verdim. Hattn dier ucunda, Saraybosna televizyonundan Senad Hadzifeyzovic'in bana neler olduunu soran sesini
tandm. Esir ahndmz ve Lukavica'ya nakledileceimizi syledim. leride aklk kazanaca zere, bu telefon konumas ve
dier belirli artlar hayatlarmz kurtard. Ksa srede btn
dnya, bamsz bir lkenin cumhurbakannn paramiliter birimler tarafndan esir tutulmakta olduunu ve tm bunlarn,
BM birliklerinin bar ve dzeni salamakla grevlendirilmi
olduu bir lkede cereyan ettiini rendi. ok fazla grlt ve
toz karmakta olan iki tankn elik ettii araba iinde, havaalanndan birka kilometre uzakta olan Lukavica'ya doru yola
ktk. Herkes bize tutukluymuuz gibi davranyordu. Geceyi
klada geirdik. Benim iin garnizon komutannn ofisinde bir
eit yatak odas tahsis edilmiti. Dierleri baka bir odaya aln
dlar. Kendisini doktor olarak tantan niformah bir kadn Sabina in geldi.
Hayatmda hi uyumam olduum sadece birka gece hatrlayabiliyorum. Bunlardan biri de Lukavica'daki o geceydi.
Bu, ksmen Sabina in duyduum endieden, ksmen de k lann avlusundan Saraybosna'ya neredeyse aralksz olarak ate
eden top ve roketatarlarn kard grltlerden kaynaklan
yordu. Yatamn karsndaki duvarda eski bir askeri saat vard. Akreple yelkovann geceyarsn, saat biri, ikiyi, gster
ini izledim. Ve sonra afak skmeye balad fakat ben hala bir
an olsun uykuya dalamamtm.
Saraybosna televizyonunun bize ne olduunu haber vermesinin ardndan mdahaleler geldi. Btn bir sabah telefon konumalar ve ziyaretlerle geti. Duvardaki saat, uzun saatler
boyunca tkrdayp durdu. leden sonra .haa bir sonu elde
edilememiti.

Btn hadiseyi temelden etkilemi olan olay uydu: Bir gn


nce, 2 Maysta, biz Lizbon' da ve yurda dn yolunda iken
Saraybosna'da silahlanm siviller ile Yugoslav Ordusu arasnSav" Gnl

134 da iddetli bir atma yaanmt. Skenderija'daki Askeri Hastahane'nin yaknna ve JNA merkezine konulandrlm bulunan JNA birlikleri, o sabah, Bakanlk binasn ele geirmek
amacylaegdml olarak saldr balatmlard. Ancak drt
bir yandan beklenmedik bir direnile kar karya kalm ve
gecenin ilk saatlerinde klalarna geti ekilmilerdi. Adamlar
mzdan bir grup, Bistrik'te kinci Ordunun askerlerini ve komutanlar General Kukanjac', btn kurmay heyetini, birka
yz subayn ve adamlarn tehizatlar ile birlikte kuatma alt
na almlard.
Olum Bakir, 2 Maysta esir alnm olduumu renir
renmez harekete geti. Ulaabildii btn subaylara az ok baarsz olan ziyaretler yapt. Nihayet Cumhurbakanl'nda alan birine, kendisi de Bistrik'teki karargahnda tutuklu bulunan General Kukanjac ile konumay nerdi. Bir takas yaplma
s konusunda anlamaya varld. Lagumdzija, Sabina, ben ve dierleri Lukavica'y 3 Maysta saat yaklak bete, bir UNPROFOR zrhl personel taycs (APC) iinde terk ettik. Tayc
nn kk pencerelerinden nceki gnk muharebenin sonucu
olan tahrip edilmi aralar ve tanklar grebiliyordum. Nehrin
uzak yakasndaki Skenderija Kprs zerinde yaklm bir
tramvay duruyordu. ehrin, Miljacka'nn batyakasndaki, tmyle terk edilmi bir kesiminde ilerledik. Daha sonra Bistriklteki klann dnda durduk. Bir kaleyi andran binann geni giriini neredeyse tamamen kapatan ok byk bir tank vard. Taycdan dar ktm. Bu gzel Mays akamst her yana tam bir sessizlik hakimdi. Etrafta insana, tezgahlanm olan
karlamay hatrlatan hibir ey, ama kesinlikle hibir ey
yoktu. Komu evlerin atlarna klay kuatma altnda tutan
keskin nianclarmzn yerletirilmi olduunu daha sonra
rendim.
Klann avlusunda, subaylardan ve adamlarndan oluan,
hareket etmeye hazr kalabalk bir grupla karlatk. Yola k
tlar; fakat Yugoslav Ordusunun bu konvoyu, on dakika sonra
Dobrovoljacka Soka'nda saldrya urad. Be subay ldrld, drd yaraland ve 160 tanesi de esir alnd (tutuklular 126
asker, 30 subay ve drt sivilden oluuyordu). Ertes gn UNPROFOR'un araya girmesiyle hepsi serbest brakld ve Pale komutasndaki birliklerine katldlar. Bir ksm evine dnd.
Alija zzet6egovi Tarihe

Tanklm

Ben ve beraberimdekiler zrhh arac Skenderija Kprs'nde, Saraybosna'y blen hat zerinde terkettik ve Bakanlk
binasna gittik. Orada, lmden dnmm gibi karlandn.

Yedi yl sonra bir AI'a:z okuru, bana 2 Mays olaylarnn nemini sordu:
Saraybosnal

bir okur: Bu benim iki hafta nce sormu oldubir soru. Cevap alamadm, onun iin tekrar soruyorum.
Soru, Saraybosna'da JNA'ya kar btn kartlarn ald ve
sizin Lukavica'da tutuklu olduunuz 2 Mays 1992 ile ilgili.
Bazlar o gn, Saraybosna'nn fakat ayn zamanda sizin ve
Bosna'nn hayatlarnn da kurtarldn sylyorlar. Sizin bu
konudaki grnz nedir?
um

zzetbegovi: O gnn, etniklerden duyduumuz korkuyu


yendiimiz

gn olduunu syleyeceim. Artk bu korkuyu tamyoruz, artk onlardan korkmuyoruz fakat onyllar boyunca bu lmcl kompleksten muzdariptik. Bundan sonra ba
mz yukar kaldrdk ve direndik. Eer ayaa kalkarsak bui)u baarabileceimizi farkettik ve doru olan yaptk. Bu,
muhtemelen sadece moral ve psikolojik bir faktrdr ama gelecek asndan hayati bir neme sahiptir. 2 Mays 1992'de
Saraybosna'da (ve daha sonra 15 Mays 1992'de Tuzla'da)
baz psikolojik zincirlerin krlabilecei aklk kazanmtr.
Kanmca, bana hakknda soru sorduunuz gn ile ilgili en
nemli faktr budur.

Lzbon'dan gn nce, 26 Nisan 1992'de, o tarihlerde st


komuta olarak kabul edilen siyasi heyetin bir yesi olan Branko Kostic ve JNA genelkurmaynn bakan vekili olan General
Blagoje Adzic ile mzakerelerde bulunmak zere skp'e utum.
Bakanlk binasndan Saraybosna havaalanna UNPROFOR korumas altnda yolculuk yaptun fakat, savan kuatt
Saraybosna ile bar iindeki skp'n arasndaki mesafe yalnzca 40 dakika tutmasna ramen, yolun zaman zaman kesilmesinden dolay yolculuk bir saatten fazla srd.

skp'te gneli bir Nisan sonu gn yaanyordu ve biz


bir bahede oturduk fakat atnosfer gergin ve kasvetliydi. Kostic ve Adzic'i Yugoslavya geniletilmi bakanlk toplantlarn
dan tanyordum. Karlkh husumetlerimizi pek gizlemezdik.
mzden daha namsait konumaclar bulmak zor olurdu
Sava Gnl

136

dorusu. Burada ev sahibi rolndeki ho bir nsan ve iyi bir


dost olan Makedonya Cumhurbakan Kiro Gligorov araclk
yapmaya alt ancak mzn pozisyonlar birbirinden o
denli uzak ve kiisel ilikilerimiz o denli zayft ki btn bir giriim baarsz ohnaya mahkumdu.

saatten fazla sren mzakerelerden sonra, toplanm


olan gazetecilere unlar syledim:
Nihai olarak ya JNA'nn Bosna'y terketnesiyle ya da onun
Bosna Ordusunun bir paras, yani Bosna-Hersek'in silahl
kuvvetleri haline gelmesiyle sonulanacak olan radikal dnm sreci balamtr. Bizm orduyla herhangi bir biimde
kar karya gelmeye ihtiyacmz yoktr .. Kabul edilmi olan
bir atekes arsnda bulunduk. Ancak maalesef bu kat
zerinde kald. skp mzakereleri srasnda ordu komutanlarnca verilmi olan beyanatlarda ifade edilmi olan iyi niyet,
daha ziyade yollardaki barikatlarn kaldrlmas ve Saraybosna havaalannn almas gibi zerinde mutabakata varlm
konularda gsterilecek somut davranlarn testine tabi ttl
maldr. Gelecekteki Bosna Ordusuna gelince, biz onu saysal
olarak kltlm, ulusal bakmdan dengelenmi ve u anda
JNA'nn elinde bulunan ekipmanlarn bir ksmyla donanm
bir ordu olarak dnyoruz.
Bu vesileyle Acic'in en nemli beyan hakknda hibir ey
sylemedim. Bosna-Hersek'te, belirli sayda Mslman generalin emir verme yetkisine sahip subaylar olarak atanmasn nerdiimde Acic, bir an iin herhangi bir cevap vermekten kana

rak dnceli dnceli bakt. "Eer lkeyi kurtarmak istiyorsanz bunu yapn" dedim. Acc cevaplad: "Sayn zzetbegovi,

ordunun arlkl olarak Srplardan olutuunu biliyorsunuz.


Emir-komuta yetkisinin bir ksmnn Mslman generallere verilmesi gereki olmayacaktr." Politikacy oynamaya alan
Kostic'ten farkl olarak Acic asker olarak ak szl ve samimi
idi. Kostic, JNA ve paramiliter Srp birimleri ile ordu tarafn
dan Hrvatistan ve Bosna' da lenen zulmler arasndaki iliki
yi rtbas etmeye urat. Bir gazetecinin sorusuna yle cevap
verdi:
Sonradan anlalan o ki, bizler Bosna'daki ordunun sevk ve
idaresi ile ilgili farkl malumatlara sahibiz. Bizdeki bilgilere
gre ordu, Bosna'da olduka tarafsz davranmtr ...
Alila z:utbegovi Tarihe Tankhm

Uaa bindiimde, Saraybosna'ya sa salim dnp dneme-

137

yeceimi merak ettiimi itiraf etmeliyim -nk o anda arhk

ak bir sava szkonusuydu. skp toplantsndan karabildi


im yegane

sonu buydu.
Yine de, bunun bir sava olduunu, bundan geriyedn

_ imkan olmadn ve bunun bir sre byle devam edeceini kabul etmek 70 gnmz ald. Bosna-Hersek Cumhurbakanl
ancak 20 Haziran 1992'de bir sava hali ilan etti. O zamana
dek bizler, bu anlamsz kan dkmne son verecek bir mucize
olaca gibi lgnca bir umudun penesindeydik.

Ilandan alt gn sonra, Cumhurbakanl mehur siyasi programn kabul etti. Bu ksa ama youn metin, kendisini "Bosna. Hersek'in tm vatandalarna ve tm halklarna saldrya kar
duran vatanperver cephenin aktif yeleri olmalar ynnde bir
ar" olarak tanmlad. Metin, Cumhurbakanl'nn sava koullarnda kendileriyle i grecei ilkeleri sralyordu: parlamenter bir sivil demokrasi, piyasa ekonomisi, parti oulculu
u, insan hak ve zgrlkleri, Bosna-Hersek'in uluslararas lekte tannm snrlar, halklarn eitlik ve mutabakat ilkeleri
zerinde duran kurucu stats ve Avrupa ynelimli siyaset.
Siyasi program, savatan kn yolunu, adil bir bara gtrecek olan pazarlklarda gryordu:
Tarih boyunca her sava barla neticelenmitir. Bar savan
yerini ne denli abuk alrsa, ykm ve insan kayb da o denli az
olacaktr. Bu nedenle Cumhurbakanl bara gtrecek
mzakerelerden yanadr.
Fakat ayn zamanda:
Bosna-Hersek, etnik bakmdan artlm topraklar yaratlma
da Bosna-Hersek'in blgeselolarak dlayc etnik alanlara taksim edilmesi temeline dayal pazarlklara mutabakat
gstermeyecektir. Ayn ekilde Bosna-Hersek, sava ve zor
kullanm yoluyla elde edilmi topraksal ve demografik dei
ikliklerin ve ayrcalklarn herhangi bir biimine de asla rza
gstermeyecektir.
s ya

Bu marur deklarasyonun idealleri, arazideki gaddar g


kullanm ile ve bunun lehine olmaktan ziyade buna kar kayt
sz kalan bir dnya ile eliecekti. Zorbalk muzaffer olmad;
ama idealler de galip gelmedi.
Sava Gnl

Bu

siyasi programn hedeflerini gerekletirme niyetimiz samimiydi. Daha on gn nce (15 Haziran 1992'de) atanm olan hkmetin bileimi buna delil tekil eder. Bu tipik bir "ulusal birlik
hkmeti"ydi zira Bosna-Hersek'teki her ulus ve o srada varolan her politik eilim bu hkmette temsil ediliyordu. Bu hkmetin nasl bir grnm arz ettiine bakacak olursak:
Babakan:

Jure Pelivan
Vekili: Hakija Turajlic (Ekonomiden sorumlu)
Babakan Vekili: Dr. Miodrag Simovic (Aileden Sorumlu)
Babakan Vekili: Dr. Zlatko Lagumdzija (Sosyal lerden
Sorumlu)

Babakan

Bakanlar
Dileri:

Dr. Haris Silajdzic


ileri: J usuf Pusna
Milli Savunma: J erko Doko
Adalet ve Devlet daresi: Ranko Nikolic
Maliye: Zarko Primorac
Enerji ve Endstri: Dr. Rusmr Mahmutcehaic
Tahsisler ve Ticaret: Alija Delimustafc
Tarm: Radovan Mirkovic
Ormanelk ve Kereste Endstrisi: Dr. Hasan Muratovic
Trafik ve letiim: Tomislav Krsticevic
Yeniden na: Ugljesa Uzelac
Kent Planlamas, naat ve evre: Dr. Munir Jahic
Salk: Dr. Mustafa Beganovic
Eitim, Bilim ve Kltr: Dr. Nikola Kovac
stihdam ve Toplumsal Politika: Martin Raguz
Din: Dr. Milenko Brkic
Hkmetin grevi, olduka basit bir biimde yle tammlanabilirdi: Saldrya maruz kalm~ bir lkenin varolusal meselelerini zmek
Bir ulus savan penesinde inlerken bir soru kanlmazdr:
nlenebilir miydi? Bu rnekte cevap: Slovenya ve Hrvatistan
ayrlncaya dek nlenebilirdi; sonrasndaysa nlenemezdi.

Bu ikinci cevap sadece ksmen dorudur. Bu iki cumhuriyetin nceki ortak devletten ayrlmalarndan sonra bile ban koAli/a zzet6egorl Tarihe Tanklm

.--LJ!t

runabilirdi fakat yalnzca kapitlasyon kouluyla. Bosna ve


Bonaklar asndan bu, Byk Srbistan'n paras haline gelmek ve Karadzic ve Milosevic'in mutlak ve deitirilemez otoritesini kabul etmek anlamna gelecekti. Ve klelik btn sonularn en ktsdr, savatan bile daha ktdr.
Gvenilir verilere gre, Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu 43 aylk sava srasnda 1.200 kilometrelik bir cephe boyunca 3.000'den fazla savunma ve saldr operasyonu gerekle tir
mitir.

Bunlardan bazlar parlak zaferler bazlarysa trajik yenilgilerdi. Byk lde eitsiz olan bu muharebelerin nihai dengesi belirsizdi. Bosna'da Bosna iinyaplan sava galipler ve ma
luplar olmakszn sonuland. Bu korkun sava bitiren bar,
"berabere bitmi bu msabakann" bir yansmasyd.
inde doduu ve gelitii koullar veri kabul edildiinde,
Bosna Ordusunun yaratlmas ve donatlmas kk bir mucize
saylr. Hangi normal askeri mantk asndan baklrsa baklsn,
onun, savan daha ilk aylarnda bastrlmas ve Bosna-Hersek'in igal edilmesi gerekirdi.
Ordu, balangta ou askeri blkler dzeyinde olan, birbiriyle balants zayf fakat cesur bir dizi gruptan oluuyordu.
Fakat savan sonuna gelindiinde alt kolordu iinde toplanm
96 tugaya sahip bir ordu olmutu.
statistikler gvenilir deilfakat askeri karargahlar tarafn
dan toplanan verilere gre, Austos 1992'de, Bosna savunmasnda kaytl 186.000 civarnda asker vard ki bunlarn yaklak
yars Bosna-Hersek Ordusundaki askerler olarak kayda geirilmiti. Dier yars, Vatanperver ttifak, Yeil Bereliler ve,
benzeri rgtlerin gzetimi altnda, silahl ya da silahsz olarak
kendi sokaklarnn ve kylerinin savunmasna katlan dzenli
ve yedek polis kuvvetleri ile gnlllerden oluuyordu.
O tarihte, her be askerden sadece birinin tfei vard. Y
ln sonuna gelindiinde ordu, eitli tiplerde yaklak 40.000
ateli silaha (yaklak l8.000'ine sahip olan polis kuvvetlerininki de dahil), 231 roketatara, bir adet 130 mm'lik, 10 adet .76
mm'lik topa ve 2 adet de havan topuna sahipti. Bununla karlatrldnda, Srp Cumhuriyeti Ordusunun ve JNA'nm, o
tarihte Bosna'da 1.062 adet havan topuna sahip olduu sylenebilir.
Sava Gnl

140

1993'n ikinci yansnda, ordunun resmi hesaplanna gre


yaklak 207.000 asker vard ancak bunlarn hepsi rgtl ya da

muharebelere dzenli olarak katlm deillerdi. O yl bizde 33


top, 36 havan topu, 1.000 roketatar ve 66 adet de zrhl aralara kar kullanlan silah vard. Yaklak 60.000 askerin tfei ve
haff makineli silahlan vard ki, bu ordunun yaklak te birine tekabl ediyordu.
Silahlanmz yolla edindik: dman kuvvetlerinden ele
geirmek, kendi fabrikalanmzda ve hatta kk atlyelerde
imal etmek ve halk deyiinde ifade edildii biimiyle bazen "yedi da ve yedi deniz ararak" dandan ithal etmek suretiyle.
Bosna Ordusunun silahlanmas, Bosna'nn kurtuluu iin verilen savan grnmeyen cephesindeki beeri cesaretin, kararl
lk ve becerikliliin dokunakl bir ifadesidir.
Sava srasnda 65 askeri fabrika Bosna Ordusu iin al
maktayd ve daha 1992'de Saraybosna'daki her bir kk zanaat atlyesi de ayn eyiyapyordu. 1993'te btnyle kuatlm
olan Breza'ya gittiimde, bana duvarda asl duran ve kendi i
ileri ve zanaatkarlan tarafndan retilmi olan bir tfei gururla gsterdiler. Zenica elik letmeleri ile Tesanj'daki fabrikalarn birou, o tarihte askeri fabrikalar olarak alyorlard.
Novi Travnik, Bugojno ve Gorazde'dekiler ise en batan beri
byleydiler. Bar zamannda giysi ve ayakkab reten fabrikalarn tamam, ordu iin niforma ve bot retiyordu. retim
mallarnn ban zamanndaki ihtiyalar iin kullanlmas d
nlen rezerv stoklan sonuna kadar tketildi. Ambargoya ve saysz engellemeye ramen silahlarn "yedi da ve yedi deniz zerinden" tedarikine gelince, sadece bu konu zerine ayn bir kitap yazlabilir.
Silah ve ekipman durumu tedricen iyilemi olmasna ra
men, Bosna Ordusu, daha byk lekte sava operasyonlan
gerekletirmeye muktedir olmasn salayacak bir mhimmat
dzeyine ancak savan bitiminden hemen nce ulaabilmiti.
Fakat o zaman bile yeterli topa, tanka ve zrl personel tayc
sna sahip deildi.
Alman gazetesi Stern 'in ynelttii bir soruya cevap verirken
durumu yle tarif ettim (5 Kasm 1994):
Savan bandan itibaren e zamanl olarak seyreden iki sre vardi: her geen gn biz daha fazla gleniyorduk, onlar-

Alijtl zzetbegovl Tarihe Tanklm

sa zayflyorlard. Bu srelerin hz tam olarak birbirine uymuyordu ama genel eilim tam tarif ettiim gibiydi. Uzun zamandr bizim piyadelerimiz onlarnkine nazaran stnd.
Baka trl ifade edecek olursak, bizim handikabmz ar silahlardan -ya da daha ak sylemek gerekirse- toplardan
mahrum oluumuzda, onlarnki ise piyadelerinde yahyordu.
Gerek bizim iin gerekse onlar iin ho olmayan daha birok
srpriz kapda bekliyordu ama, resmin btn bir g dengesi tesis ettiimizi ve inisiyatifi ele geirdiimizi gsteriyordu.
Denge stratejikti, inisiyatiflerde buraya kadar tamamen taktikti. Biha'ta, Kupres'te ya da Saraybosna'da kazandmz
baarlar nasl aklanabilir? Pek ok faktr vard ama en
nemlisi olan moral faktr analize fazla ak deildir. Bizler
bile bazen hayrete dtk ve arhldk. Bizim kendisiyle i
grdmz ey, halkmzn, imhaya" mahkum edilmi olan o
halkn, varlm idame ettirme ynndeki ortak kararldr.
Gerekte

Bosna'nn savunmasn

mmkn

klan, "arki"

ve

"garbi"/ faktrlerin ilgin bir bileimidir. Bat, uua yasak bir


blge oluturdu -askeri uaklar tarafndan Bosna zerinde yaplacak uulara konan ok nemli bir yasakh- ve bizi UNP-

ROFOR'un korumasnda UNHCR araclyla besledi. slam


lkeleri bize silah salad. Bu olgularn bileimi, direniimiz a
sndan

ok nemli bir destekri. Fakat bunlarn yannda, kendi-

mizi savunma irademiz, halkmzn cesaret ve kararll savunmada kilit bir roloynad.

BM Gvenlik Konseyi,

1991 Eyllnde, eski Yugoslav-

ya'nn tamam zerine silah ambargosu konulmas ynnde bir

karar ald. Ambargonun, Bosna Ordusunun silahlanmasm engellemekten baka etkisi olmad. Srplarn elinde ne yapacaklarn bildiklerinden daha fazla silah vard-40 yldan beri bunlar stokluyorlard

ve Yugoslav Ordusu o tarihte Avrupa'daki en

iyi donatlm drdnc ordu olarak kabul ediliyordu. Bu, Sovyet nfuzunu dengeleme amacyla desteklenen d yardmlarn
sonucuydu. Lord Owen anlarnda una iaret etmitir: "Bat
yardm

ve kredileri, Sovyet igaline ilikin herhangi bir uzak

tehdidin ortadan kalkmasndan ok sonra bile acayip byklkteki Yugoslav Ordusunu finanse etti."l
1O David Owen, Balkan Odyssey, s. 36.
Sava Gnl

12 Mays 1994'te, Birleik Devletler Senatosu'nun BosnaHersek zerindeki silah ambargosunu tek tarafl olarak kaldr
dm aklad ve bunu 9 Haziranda Temsilciler Meclisi'nin
izledii dorudur ama bakan Clinton, Avrupal mttefiklerinden, zellikle de Byk Britanya ile onun Dileri Bakan Douglas Hurd'den gelen basklar altnda bu karan veto etti. Ruslar, ambargonun kaldrld aklanr aklanmaz Srplarn
annda Bosna-Hersek Ordusuna ve HVO'ya ll ait mevzilere
saldracaklanm ve Podrinje iskan blgelerini 12 igale yelteneceklerni ne srdler.
Silah ambargosuna ramen, 1993'n ortasna kadar lkeye
30.000 tfek ve makinal silah, 20.000.000 mermi, 37.000 elbombas, tanklara kar kullanlan 46.000 mermi, 20.000 niforma ve 120.000 ift bot getirmeyi baardk (Austos 1993'te
RTVBiH'te aklam olduum veriler).
Silahlara duyulan ihtiya bizi her eit macerann iine srkledi. Brksel'e tarihini unuttuum bir ziyaret srasnda, bana, baz kiilerin bizi, SaraybosnaJr kuatma altnda tutan Karadzic birliklerini etkin bir biimde hedefhaline getirmeye muktedir klacak silahlar salamay nerdikleri sylendi. Bize zel
silahlarla donatlm iki helikopter ve ona uygun mermiler temin
edeceklerdi. Be yz gnden fazla bir sredir bir tuzaa yakalanm ve daimi olarak raketatarlar ve .1nq,erlarla yaplan rastgele atlara maruz braklm olan bizler iin bu neri ok cazipti.
Skntlanmza son vermenin baka bir yolunu gremiyorduk.
Kendilerini kabul ettiimde, bana yabanc olan bu insanlar
helikopterleri kararlatracamz bir gecede prezisyon fzeleriyle birlikte gman zerine ve Zenica Stadyumuna indirmeyi
teklif ettiler. Kendilerini tamtmamakla birlikte, yalnzca Gney
Mrika kkenli olduklarn ve dnyann her tarafnda i yaptk
larn sylemekle yetinen zararsz grnl adamlard.
ki art ne srdler: lk olarak, demenin -bizimkiler helikopterlerin kararlatrlan yerlere indiini teyit ettii anda teslim edilmek zere- nakit olarakyaplmasn istediler. Ve ikinci
olarak da, bizimkilerden biri, kendilerini aldatmaya almaya
camza dair bir gvence olarak onlar tarafndan alnacak ve
demeye kadar gizli bir yerde rehin olarak tutulacakt.
II

"Hrvat

Savunma Konseyi", Bosnah

Hrvatlarn

askeri gc.

12 Srebrenica, Zep~ ve Gorazde, BM'nin szde "gvenli alanlar".


Alila z:uthegovi Tarihe Tanklm

Btn iin bizim Avrupa'daki bykeliliklerimizden birinden sevk ve idare edileceini ve rehinenin de bu eliliin maslahatgzar olacan sylediler. Uzun bir sre pazarlk ettikten
sonra birinci teklifi kabuL, ikinciyi de reddettik. Bunun zerine,
parann getirilmesini ve emanetin yerine ulat bizimkiler tarafndan teyit edildii anda elden teslimini talep ettiler. Uyutu
rucu mal}ras gibi silah tacirleri de, en ilkesiz ve ayn zamanda
da en tehlikeli insanlar arasnda yer alrlar. Haram ilerden para kazanrlar ve her eyi yapmaya hazrdrlar. Ama eer silaha
ihtiyacnz varsa, onlar ancak bu tr insanlardan satn alabilirsiniz. stanbul'daki balantlarmza, tacirlerin istedii paray
tedarik etmeleri ve onu szkonusu Avrupa kentindeki elilii
mize ulatrmalar iin bir mesaj yolladk.
Tacirler kararlatrlan zamanda geldiler. Operasyonun hazr ve helikopterlerin talya'daki bir sten havalanmak zere olduunu ve gece yarsna doru Bosna'daki hedeflerinin zerinde bulunabileceklerini sylediler.
Bizi
n maslahatgzar ve kurye para ile birlikte odann bir
kesinde, tacirler de br kesinde oturuyorlard. O anda kimin kimden daha fazla korktuu nu bilmiyorum: Biz mi onlardan, onlar m bizdm? Bizimkiler, doalolarak tacirlerin klasik
bir gangster soygunu sahneleyerek paray almalarndan korkuyorlard; elleri tetikte hazr bekliyorlard. Bu ihtimale karlk
tacirler, koridorlarda ve elilik giriinde gvenlik grevlileri bulunduuna dair uyarlmlard. Mobil bir telefon araclyla srekli temasta olduklar biri vard.
Bizim tarafmzdan bu eyleme katlanlardan biri daha sonra
bana unlar syledi: "Saat 23' vurdu, daha sonra gece yars
n, daha sonra biri, ikiyi, . Gzmz dikmi sabit biimde
birbirimize bakyor, karlkl olarak her hareketi gzyorduk.
afaa doru, bir eyleri kontrol etmek zere yanmzdan ayrl
mak iin izin istediler. 'Bir eylerin ters gittiini' sylediler. Gittiler ve bir daha da geri dnmediler."
Onlarn, gerekten nceden kestirilememi baz koullarn
sonucu olarak operasyonlar baarszla uram silah tacirleri mi yoksa kolay paraya konmaya alan dolandrclar m olduu hala bilinmemektedir. O srada, General Delic Zenca'da,
bir grup subay da gman'da gklerden gelecek bir mucizeyi
bekleyerek ateler yakp etrafta dolamaya devam ediyorlard.
Sava Gnl

144

Mucize olmad. Ben de uykusuz bir gece geirdim nk btn


bu zaman zarfnda telefonla grev banda kaldm.

Eer klasik sava iki ordu arasndaki bir atma anlamna geliyorsa, Bosna'daki sava ilk evrelerinde klasik bir sava deil
di. Gl bir sava makinesinin silahsz bir halka saldrsyd.
Hedef, Byk Srbistan' yaratmakt.
Byk Srbistan idealini gerekletirme hazrlklar, 19. yzylda Ilija Garasanin'in Nacertaniie' si ile balad ve 20. yzyl sonunda, Srp Bilimler ve Sanatlar Akademisi (SANU)'nin Eyll
1986'daki Muhttra's ile doruk noktasna vard. Bu ideali; Bosna-Hersek, Srbistan ve Karada'da "Srplatrlm" JNA'nn
ve Srp paramiliter birimlerinin yardmyla gerekletirecek
olan kii Slobodan Milosevic idi.
Hrvatistan' da milliyetilerin iktidara gelmesinden sonra,
Milosevic Bosna-Hersek'in tamamn alamayacan grd.
Bosna'nn Srbistan ile Hrvatistan arasnda taksimi konusunda
bir mutabakata varmaya hazrd.
Tudman ve Milosevic bu konudaki ilk mzakerelerini 25
Mart 1991'de, Karadordevo'da gerekletirdiler ve Bosna-Hersek'teki savan sonuna dek bunu yapmay srdrdler.
Karadordevo Mutabakat, Bosna'nn Hrvatistan ve Yugoslavya arasnda tampon blge olarak i grecek bir ksmnn
Mslmanlara braklmasn ngryordu. Bu blge, Saraybosna'nn ve merkezi Bosna'nn bir ksmn iine alacak fakat Bo
naklarn mutlak bir ounluk oluturduklar Podrinje blgesini
darda brakacakh. Doalolarak Mslman Bosna'nn ne denize, ne de Sava, Drina veya Una nehirlerine alan bir kaps
olacakt.

Saraybosna'yaynelik saldr, 4 Nisan 1992'de ok sayda barikahn kurulmas ve 5 Nisanda ilk kayplarmz vermemize neden olan Vraca'daki Polis Akademisi'ne silahl bir saldr dzenlenmesi ile balad. O gn, bayramn ikinci gnyd.
Bu zaman zarfnda, JNA ve paramiliter birimler, 1991'in
sonu ve 1992'nin banda askeri tatbikatlar yapma bahanesiyle
Saraybosna'y oktan kuatmlard bile.
Zvornik, 8 Nisanda Srbistan, Karada ve Bosna-Hersek'ten gelen JNA birliklerinin ve paramiliter birimlerinin salA/ija zzetbegovi Tarihe Tanklm

_145

drsna urad.

Zvornik'in stndeki Kula-Grad'daki savunmamz ile ykselen direni, ancak 28 Nisan 1992'de krlabildi.
Bunlar, Kuzey Bosna'daki Brko'nun igali ve Bat Bosna'daki Prijedor ile Kozarac'a saldrlmas izledi. Bu iki kent, 29
Nisan 1992'de JNA'nn 5. Kolordusu tarafndan igal edildi. O
gn, 800'den fazla kiinin ldrld ve 1.200 sivilin tutuklanp kamplara nakledildii tahmin edilmektedir.
15 Mays 1992'de, Bosnal vatanseverler Brckanska Malta'da bir JNA konvoyunu durdurdular. Bu olayla, genelolarak
Tuzla blgesindeki olaylarn seyri deiti. Ele geirilen silahlarn, birliklerimiz arasnda moralin ykselmesine ve blgeyi savunma kararllklarnn glenmesine nemli katklar oldu.
JNA birlikleri, 1992 Haziran balarnda Hrvat SaVunma
Konseyi (HVO), Blge Savunma ve Bosna Polis Birlikleri tarafndan ortaklaa gerekletirilen egdml bir harekat sonucu
Mostar dna ekilmeye zorland. evresini saran geni alan da
dahil Mostar kenti kurtarld ve Prenj, Velez ve Nevesinje'ye
doru d"aha salam bir savunma iin gerekli -ve sava boyunca
nemli herhangi bir deiiklie uramam olan- sabit hatlar
oluturuldu.

Mays

ve Haziran 1992'de, Bosna'nn her yannda zehirli


mantarlar gibi toplama kamplar boy vermeye balad. Kurbanlar esas olarak kadn ve erkek Mslman sivillerdi. UNPROFOR'un bu kamplar hakknda bilgisi vard. Onlar grememi
olmalar iin kr olmalar lazmd.
Grntlerini btn dnyann izledii Keraterm ve Omarsko' daki kamplar, uursuz bir biimde yarm yzyl nceki Nazi
kamplarn andryordu. Dnya, bu tr eylerin hibir yerde bir
daha asla tekrarlanmayacana yemin etmiti. Ama onlar tekrarland hem de Avrupa'nn tam kalbinde. Sanatlar, gazeteciler ve sradan insanlar tepki gsterdiler. B Politikaclarn byk
ounluu hibir ey sylemediler. Politikaclarn bir ulusun
vicdan olmadklar -elbetteilk kez olarak deil- gsterilmeliydi
(kukusuz bunun istisnalar vardr: Byk Britanya'nn eski
babakan Margaret Thatcher, Hrvatistan'n Bosna'daki sava13 Hatta gen bir adam, 29 Nisan 1993'te Bosna'daki iddete kar bir
protesto simgesi olarak Londra'nm Parlamento )'Aeydan'nda kendini
yakarak ldrd.
Sava Gnl

146

a katlmasn protesto etmek amacyla, kendisine bir niann

verilecek olduu Zagrep'e yapaca ziyareti iptal etmiti).


13 Temmuz 1992'de Tutuklularn Mbadelesi in Devlet
Komisyonu, UNPROFOR komutan General Lewis Mackenzie'ye Bosna-Hersek'te bulunan ve o andan itibaren de kayda
gemi olan 42 kampn listesini verdi. Mackenzie kamplarn
varln

kamu nnde reddetti ve kamplar hakknda ayrntl


bilgiler veren mektubu BM'ye gndermek yerine onun dola
mn engelledi.
8 Austos 1992'de Saraybosna'da kan gnlk gazete O.JlohOdenje, Bosna-Hersek'teki 94 toplama kampnn listesini ve
Omarska Kampnda ekilen ve CNN tarafndan yaynlanan o
mehur fotoraf yaynland. Ancak bundan sonra dnya, -is-

teksizce de olsa- dehet verici gerei grmeye balad.


Bosna-Hersek tanndktan sonra, onun snrlar devlet snr
lar haline gelmiti. Varolan devlet snrlarnn zor kullanlarak
deitirilemezlii hakkndaki Birinci Helsinki art, bu bakm
dan lehimizdeydi.
9 Temmuz 1992'de Helsinki'deki AGT Zirvesi'ne katldm.
Avrupa lkelerinin devlet ve hkmet bakanlar, Birleik Devletler bakan ve Kanada babakan da bu toplantda hazr bulunuyorlard. Dnyay Bosna-Hersek'te olup bitenlerden haberdar etmek iin bu frsat kullandm.
AGT TOPLANTSNDAKi
KONUMAM

(He1sinki, 9 Temmuz 1992)


Bu tarihi toplantya Bosna-Hersek vatandalar ve halklar
adna hitap edebilmek benim iin byk bir onurdur. BosnaHersek bu byk halklar ve lkeler topluluuna katlmakta,
bu itibarla da temelleri burada, Helsinki'de atlm olan yeni
bir Avrupa ve yeni bir dnya dzeni ina etme srecinin paras haline gelmektedir.
Bu frsat, Bosna-Hersek'in demokratik ilkelere ve AGT belgelerinde ve hepsinden nemlisi Helsinki Nihai Szleme
si'nde ve Paris art'nda ortaya konulmu olan insan haklarna
balln bir kez daha teyit etmek iin kullanmak istiyorum.
Bosna-Hersek, bu alandaki

dier

senetlerle birlikte, Nkleer


da dahil, karlkl

Silahlarn Snrlandrlmas Mutabakat

ALija zzetbegovi Tarihe Tanklm

Sav" Gnl

gvenlik siyaseti gzetmeyi taahht eder. Birgn ordudan


arndrlm bir lke haline gelmek bizim daini arzumuzdur.

Ayn zamanda kendimizi, Yugoslav Krizine AGT'in mandas altnda,


lyla

Avrupa Topluluu'nun Yugoslav Konferans arac

siyasi bir zm bulunmas abalarna aktif olarak ka-

tlmaya adam
lar,

bulunuyoruz. Bu konferanstan kacak karar-

Bosna-Hersek'teki krizle ilgili olduklar lde saygyla

karlarz. Bosna-Hersek, BM art'nda ve AGT'in temel

belgelerinde ortaya konulduu zere, kendisine komu olan


tm devletlerin bamszlna, toprak btnlne ve snr
larna sayg gsterecektir. Bosna-Hersek, demokratik kurumlar ina

etmeye ve Avrupa gvenlik ve ibirlii srecine kat-

kda bulunmaya devam

edecektir. Maalesef, halihazrda bunu

yapma iktidar sert bir biimde snrlanmtr.


Bosna, Avrupa Topluluu tarafndan bamsz bir devlet olarak tannd andan itibaren, Srbistan, Karada ve Yugoslav
Ordusu tarafndan giriilen saldrganln kurban olmutur.
Bu saldrganlk, Bosna-Hersek AGT'in bir yesi olduunda
iddetlenmi,

BM yeliine kabul edildiinde ise ok daha

sert ve gaddar bir hal almtr.


Bosna-Hersek kendi vatandalarn zgrln, bamszl
n ve uluslararas tannmann avantajlarndan yararlandr

maktan aciz braklmtr.


Bosna Yugoslavya'nn dalmasndan sonra ortaya km deildir.
krall

O, bundan alt yzyl nce de bamsz bir Avrupa


idi. Birbirinden farkl manevi ynelimlere sahip olan

Yunan ve Latin Kiliseleri arasndaki snrda tarafsz kald ve


bunun zerine, aralarnda Papalk Ynetiminin ve onun nderinin de bulunduu komu devletler tarafndan tannd.
Bunu, sonucunda Bosna-Hersek'in ok-uluslu, ok-dinli ve
ok-kltrl bir entite olarak ortaya kt, frtnal bir tarihin yzyllar izledi. Bizler Bosna-Hersek'in bu vehesini gururla ne karyor ve yabanclara, Avrupa'nn Balkanlar'daki ke ba olduumuzu syleme hakkn kendimizde gryoruz. Fakat u anda bunlarn hepsi sorgulanmaya olduka
ak hale getirildi.

Bosna soykrmn sava alan haline geldi. O imdi toplama


kamplarnn olduu

bir lke. Okullar ve spor sahalar, iken

cehanelere ve kitle katliamlarnn gerekletirildii alanlara


dnt. Televizyonlarnzn ekranlarnda

Saraybosna'daki

katliamn

grntlerini izlediniz. Ama birka gn nce, Sa-

raybosna'nn varolarnda

kiraz toplarken bir bombardman

da ldrlen yedi ocuu grmediniz. Bosna-Hersek'in dier


ksmlarndaki

toplu mezarlar grmediniz. Bizler bile orada

ne olduunu tam olarak bilmiyoruz nk tm blgelerin yollar

kesik ve Saraybosna ile tm iletiim alar ve televizyon

balantlar kesilmi

durumda.

Hibir uluslararas insan haklar rgtne ya da gazeteciye,


hayatta kalmay baaran muhacirlerin aktard, yaadklar
ac ve elem verici kitlesel srgn ve cinayetlerin ilenmekte
olduu igal edilmi

blgeleri ziyaret izni verilmiyor. Yalnz

ca, toplu mezarlara gmlmek zere 13 kamyon dolusu cesedin karld Prijedor kentini zikretmeme izin verin.
Emin olduumuz bir ey varsa, o da, Srbistan ve Karada'n
Bosna~Hersek'e

haince saldrd ve saldrgan glerin BM

Gvenlik Konseyi tarafndan alnm btn kararlara, Avrupa Topluluu'nun btn taleplerine ve Belgrad'n tm vaatlerine

ramen

Bosna'dan

ekilmemi olduklardr. Ei

benzeri

grlmemi bir el abukluu gerekleti: Ordu sadece ismini


deitirdi,

o artk Yugoslav Ordusu deil Srp Ordusu.

80.000 civarnda asker, 600'den fazla tank, devasa miktarda


ar

silah ve mhimmat ve 50 sava Ua ile birlikte Bosna-

Hersek'te kald. O, hala Avrupa'nn en ar biimde silahlandrlm

glerinden biri.

Bosna'nn

etnik temizlie tabi tutulmas plannn realize edil-

mesi iin masum Bosna-Herseklilerin zerine salnan da bu


g idi. Bize gelince, bizler kendimizi sava iin deil bar
iin hazrlantk. Sonu, kasabalarnzn ve kentlerimizin i
gal edilmesi, kuatlmas ve tahrip edilmesi, kylerimizin yaklmas,

nfusumuzun yerlerinden edilmesi oldu. Bosna-Her-

sek'te yaayan her kiiden biri, evini barkn terk edip binbir glk iindeki mlteci karlelerine katlmaya zorland.
Sayn bakanlar, babakanlar ve dostlar, Bosna'da savunul-

makta olan yalnzca

Bosna'nn

kendisi

deildir.

Bosna'da sa-

vunulmakta olan Avrupa'dr. Bosna'da, Helsinki Nihai Senedi, Paris art ve Avrupa'nn ayakta tutmak iin ant itii dier

senetler savunulmaktadr. Eer Bosna kurtarlmazsa, o

zaman bu artlarn, szlemelerin ve senetlerin bir anlam


kalmaz.
Alija zzetbegovi Tarihe

Tanklm

Bizler, delice bir umutla sivil ve kozmopolit bir Bosna-Hersek


vizyonunu korumaya alyoruz. Fakat uluslararas destek
olmakszn bu mmkn olmayacaktr. Bize yollamakta olduunuz insani yardmlar iin size sonsuz teekkr borluyuz.
Fakat bu Bosna'y saldrdan kurtaramaz. Saldrganlk ve
onun sonular, cmert sadakalarla ortadan kaldrlamaz. Lkemin vatandalarndan size getirdiim mesaj budur.
Zirve srasnda delegasyonumuz Birleik Devletler Bakan
George Bush tarafndan kabul edildi. Onu Bosna'daki durumun ciddiyeti hakknda bilgilendirdik. Saldry durdurmak
iin nemli herhangi bir ey yapmaya istekli olduu izlenimi
edinmedim. Amerika, gerek o tarihte gerekse ondan sonraki
uzun bir zaman boyunca, Bosna'y bir Avrupa sorunu olarak
kabul etti ve kendimizi Avrupa hkmetlerine uygun biimde
anlatmamz gerektiini savundu.

Sava

aileleri bld; baba bir yanda, oul br yanda, koca


tarafta kars saldran tarafta kald, ya da tam tersi. Ku-

savuna:

atma altndaki Saraybosna'da hayatn nasl olduuna ilikin


dokunakl

hikayeler anlatlmtr. Gazeteci Sefko Hodzic'in anen zc rneklerindendir. Hikaye, 29 Temmuz 1992'de Saraybosna'nin gnlk gazetesi Odlo6ondenje'de
"Grbavica Yolundaki Dram" balyla yaynlanmt. Saldr
baladnda, koca, blnm kentin bize ait tarafnda kars ise
kar tarafta bulunuyordu; bu srada yalnzca bir buuk aylk
olan bebekleri babayla, sekiz ve on yalarndaki iki kzlar ise
anneleriyle birlikteydiler. ocuklarn mbadele edilmesine karar verildi. UNPROFOR araclyla geici bir atekes yapla
cak, bu sayede mbadele gerekletirilebilecekti. Mbadelenin
yaplaca yer, kentin bat kesiminde bulunan Trg Heroja yani
Kahramanlar Meydan idi. Hodzic bu dokunakl aile dramn
yle tasvir etmektedir:
lattklar, bunlarn

Alldk olmayan bu mbadeleyi izledik. Peko 14, bebek kollarnn arasnda olduu halde mbadelenin gerekletirilecei
yer olarak belirlenen binann kesine vard ve bekledi. Saa
sola baknd ancak bizim ve etniklerin mevzileri arasndaki
o ak alanda, kendisinden ve bebekten baka hi kimse yok-

14 Peko Stanic Ocak 1994'te Bosna Ordusunun bir askeri olarak saldrld. Kars ve ocuklar bugn Amerika'dayayorlar.

vata

Sav"- Gnl

tu. o srada, yannda Peko'nun LO yandaki kz olduu halde bir adam belirdi. Peko bebei adama verdi ve tam o srada
garip bir eyoldu. O ve kk kz geriye dnmek iin herhangi bir harekette bulunmakszn ylece durdular. Ne olduunu farketmitik. Kz fikrini deitirmiti ve baba ile birlikte gitmek istemiyordu. Geldii yere geri dnmek istiyordu.
Babasnn onu ikna etmeye muktedir olamad aikard. Denemek iin de fazla zaman yoktu.
Sonra, Peko iin bir yabanc olan o adam, bebei oktan birilerine teslim etmi olarak yeniden belirdi ve Peko'nun kzn
kollanmn arasna ald. Peko, kz uzaklarken tam orada, o
ak, korunaksz alanda, ne yapacan bilerneden o noktaya
kk salmasna kalakald ...
yeni bir sahnesi izledi. Peko'nun kans dier
ile birlikte Zeljo futbol stad ynnden belirdi. imdi
hepsi birbirlerine doru kouyorlard; Peko bir ynden, kans ve kzlan dier bir ynden ve "anne "yle kalmak istemi olan
kzlan bir nc ynden. Nihayet, evler arasnda, bizim
mevzilerimizin sanda etniklerinkinin de solunda kald
bir imenlikte karlatlar ve ac verici bir kucaklama iinde
tek beden oldular. ki aydan fazla bir zamandr ilk kez btn
aile birlikteydi.
Bunu

dramn

kzlan

Fakat onlann bu mutluluk

an yalnzca

birka dakika srd.


birbirlerini kucakladlar ve
sonra drd birden yeniden sarldlar birbirlerine. Ama sonunda ayrlmak durumundaydlar.
Konutular, alatlar, gltler,

Peko kk kzlardan biriyle bizim mevzilerimize doru koanne dier kz Grbavica'ya doru gtrd. Baba kz
koarlarken meydandaki snr hattnda tam alarm durumu yaamyordu; birlikler elleri tetikte bekliyorlard. Babay ve
onunla birlikte gitmeye raz olan kz koruyorlard. (Sefko
Hodzic, Vilem"i i Huni [valyelcr ve Barbarfar}, s. 54.)
arken,

Nisandan bu yana tamamen

evrelenmi ve dnyayla balan

ts kesilmi olan Saraybosna'daki kuatmay kaldrmak zere


baansz giriimde bulunuldu. Bunlardan birincisi, 3 Maysta
Visoko ynnden yapld. Harekat, temel kaynak ve personel
eksikliinden

ve ayn zamanda kuatmann yarlmas dnlen

hat boyunda yer alan saldrgan gler hakkndaki istihbaratn


yetersizliinden dolay baansz oldu.
Alijo =t6egovi T<ITihe Tarukhm

Jug-92 ad verilen ve 6.000

civarnda askerin katld ikinci giriim, kentin hem iinden


hem de dndan gerekletirildi. Ancak ok czi sonular verdi.
abalarn ncsne, yl sonunda Korerat kod adyla giriildi.
Ve bu, istediklerimizle baarlmas mmkn olan arasnda derin
bir uurum olduunu bir kere daha gsterdi. Dier giriimler
de, Saraybosna kuatmasnn kaldrlmasnn ok zor bir i olduunu gsterecekti ki, bunlar arasnda, Bosna Ordusu birleik
kuvvetlerinin Haziran 1995'te gerekletirdii bir operasyon da
yer alyordu. Kuatma, ancak 1995 gznde, NATO kuvvetlerinin hava saldrlarndan sonra kaldrlabildi.
O zamana dek, Saraybosna cehennem gibiydi. Ne su, ne
elektrik, ne gaz ne de yiyecek vard; ancak, muhtemelen kendisini yalnzca ac ekilen zamanlarda gsteren ve daha sonra, i
ler normale dndnde nostalji ile hatrlanan, ei benzeri grlmemi bir insanlararas dayanma szkonusuydu. 42 aydan
fazla sren kuatma srasnda, L.300' ocuk olmak zere
lO.OOO'den fazla insann bomba ya da sniper mermileriyle ldrld ve 70.000'den fazla insann yaraland tahmin edil-

mektedir.
Bakanlk binas, hususi bir hedefti. Top ve havan mermilerinden, gdml mermilere dek etniklerin ellerine geirebildikleri her tr mermi atelendi ona doru. Kuatma srasnda
binann iinde ve evresinde 57 kii ldrld. ki kz -Emira
Huseinovic ve Svjetlana Gavric- ofislerinde almakta olduklan srada sniper mermileriyle ldrldler. Onlardan biri ban
dan vurulmutu; bir an ayakta durup i arkadalarna "Ne oluyor?" diye sorduktan sonra dp ld. Savan sonuna doru
bizi, zerine reaktr motorlar yerletirdikleri modifiye edilmi
uan bombalarn hedefi haline getirmeye altlar. Komu binalar olan Demiryolu daresini ve Kent Dispanserini vurdular.
Kente ynelik en iddetli saldrlardan biri, 1992'de 28 Mays 29 Maysa balayan gecede oldu. Uzun saatler sren ve
Parlamento ile Bakanlk binasn ve Velesici konut alann hedef alan bombardman Ratko Mladic ahsen idare etti. Hem
bizlerin hem de UNPROFOR'un kulak inisafiri olduu zere,
"Velesici'ye ate an oradayaayan fazla Srpyok" diye emretti serte. Velesici'nin adn bile doru drst bilmiyordu ama
orada fazla Srp yaamadn biliyordu. Bunun iin de, eer bu
ok sayda Mslmann da lecei anlamna geliyorsa, 'SrplaSava Gnl

152

rn bir ksmn gzden karmaya hazrd. O gece, Bakir'i ziyaret etmek zere, Kent Meclisi'nin yerlemi olduu komu binaya doru gittim nk Bakir orada alyordu. Biz ieri girer
girmez bir mermi binay vurdu. Muhtemelen bir havan mermisiydi nk bina temellerine kadar sarsld ve baz kiiler odalarda kilitli kaldlar. Aceleyle kent savunma karargahlarndan
bir ksmnn yerlemi olduu bodruma doru yneldik. Sonraki birka saati ar ate altnda geirdik. Kurunlar beklenmedik biimde yaarlar ama ok namlulu roketatarlardan atlan
mermilerin sesini onlar yaklatka iitebilirsiniz. En yakn isabet, bizden yaklak on metre uzaktaki bir bodrum duvarnay
d. Toz ve yanm patlayclarn keskin kokusu bizi bomaya
balad. Kurun yamuru afaktan hemen nce kesildi. Dar
ktk. Bodrum duvarndaki bir delikten, Skenderija'daki, hala
almakta olan trafk klar grlebiliyordu. Her tarafta ate
ler yanyordu. Krlm kiremitler, svalar ve camlar sokaklara
dalmt. Pencereler duvarlardan bir btn olarak frlamt
ve parkta ve Bakanlk binasnn dndaki sokakta aalardan
kopmu dev dallar uzanyordu. Bu dallardan biri, binann d
na park edilmi olan arabama arpmt. Sabah olduunda, sava patlak verene dek iinde yaam olduum evin gece boyunca defalarca vurulmu olduunu; dairenin stndeki atnn
yandn ve her iki kzmn dairelerinin de isabet alm olduu
nu rendim. ans eseri kimse, yaralanmamt nk o srada
hepsi bodruma snmlard.
2 Haziranda ehirde bulunan bir CNN muhabiri izleyicilerine unlar bildiriyordu: "Saraybosna'da hep ilerin daha da

ktye gidemeyeceini dnrsnz. Ama gidebilir. ehir, u


tepelere trmanmay arzulamt ama u an sarslyor, atrdyor
ve strapla inliyor." Bir yl sonra spanyol yazar J uan Goytisolo da ayn manzarayla karlaacakt. Goytisolo Saray60dna De/terleri adl kitabnda yle yazmaktadr: "'Scak' gecelerde ve
gnlerde hastanelerde yeterli yer yok, morglarda yeterli yer yok
-cesetlerin kiremitlerin stne yatrlmas gerekiyor- ve mezarlklarda yeterli yer yok. Cenaze trenleri sniperlar iin elverili
bir hedef oluturduundan, akln en az olduu alanlarda
(Kovaci yokuundaki park gibi) gerekletirilmeleri gerekiyor
ya da kurbanlar gizlice gmmek iin alacakaranln avantajlarndan yararlanlyor." Goytisolo szlerini yle bitiriyor:
Alija zzet6egovi Tarihe Tankhm

_153

"Uaktan Saraybosna cehennemine indikten sonra mteessir


olmamak imkansz."

Saldrgan gler, SDS'nin paramiliter birliklerininyardmyla


daha: savan banda Gorazde'yi ksmen igal etmi olmalarna
ramen, kent, Bosna-Hersek Yerel Savunma Glerinin iyi rgtlenmi olmas

ve kararhh sayesinde, 15-28 Austos 1992

arasnda gerekleen

muharebelerle kurtarld:

Londra Konferans, aralarnda BM Genel Sekreteri Butros


Gali ile Byk Britanya Dileri Bakan John Major'n da bulunduuyaklak 40 katlmc ile Yugoslav Krizini zmek ze-

re 26 Austos 1992'de toplandnda, Gorazde iin yaplan sava sryordu. Konferansta bir konuma yaptm.

LONDRA KONFERANS'NDAK
KONUMAMDANBLMLER

(26 Austos 1992)


Ben, BM'nin en yeni yesi olan Bosna-Hersek'ten, gaddarca
bir saldrganln kurban olmu bir lkeden geliyorum. Size,
o lkenin vatandalarndan selam getirdim, lkemiz iin yaptklarnzdan dolay kranlar ve yapamadklarnz iin sitemler getirdim.
Ve Bosna-Hersek iinyapmakta baarsz olduunuz ey, sizin kendiniz iin yaBmakta baarsz olduunuz eydir. nk bizler Bosna'da, adaletsiz bir dv iinde, hayata, insanlar arasndaki ve toplumsal ve ulusal gruplar arasndaki iliki
lere dair ziyadesiyle Avrupal olan bir ilkeyi savunmaya al
yoruz. Bu ilke, Bosna-Hersek'in iinden getii tm tarihsel
tecrbelere ve musibetlere ramen daima bir rneini tekil
ettii ve halen de topik bir kararllkla bal kalmaya alt
farkllk ve karlkl hogr ilkesidir.
Belgrad'daki iktidar sahiplerinin grne gre -kionlarn
temsilcileri bugn bu salonda bulunuyorlar- Yugoslavya'nn
dalmasndan sonra Bosna-Hersek, Srbistan ve Karada ile
birlikte klm bir Yugoslavya'nn (Ya da dnyann ona
atfta bulunurken genellikle kulland adla Byk Srbis
tan 'n) iinde kalmalyd. Yaptmz referandvmda halk bunu ezici bir ounlukla reddetti. Halkn iradesi, Avrupa tarafndan ve daha sonra da medeni dnyann ounluu tarafnSava Gnl

dan tannd. Ancak bu irade, Belgrad rejimi tarafndan ne tannd

ne de kabul edildi.

Bunu, misillerneler ve kendi tercih ettikleri zm zorla dayatma giriimleri izledi. Yeni domu bir devlete ve onun silahsz halkna kar, Avrupa'nn
dularndan

en ar silahlandrlm or-

birinin btn vastalar harekete geirildi.

2.400'den fazla zrhl sava arac, muhtelif kalibrelerde


1.800'den fazla top bataryas, JNA'nn hava gc ve fze sistemleri ve IOO.OOO'den fazla JNA askeri, SDS'nin ayn say
daki gayrnizami parti savalarnn da katlmyla, gen, savunmasz, korumasz devletin zerine kt. lkenin yar
sndan fazlas hzla igal

edildi. Halk, alelacele edinilmi bir-

ka hafif silahla bir direni rgtledi ve Saraybosna'da, Gorazde'de, Srebrenica'da, Bosanski Brod'da, Brko'da, Jajce'de, Hersek'in ve merkezi

Bosna'nn baz ksmlarnda,

Ca-

zin snr blgesinde ve Bosna ve Neretva nehirlerinin vadilerindeki grece geni blgelerde direnmeye devam etti. Buras Bosna'nn, arlkl

olarak kentsel ve endstriyelolan

nemli bir kesimidir.


Baylar, ne bu nizami bir savatr ne de Srbistan tarafndan
balatlan

bu istila ve igal nizami bir askeri igaldir. Bu, sivil

bir halka ve onlarn dini, milli ve kltrel deerlerine kar giriilmi

bir soykrm savadr. Kentler harabeye evrildi, is-

tenmeyen nfus katledildi ve srld. inde erkeklerin ve


kadnlarn katledildii ya da alk ve ikenceden yava yava
ld

toplama kamplar, zehirli mantarlar gibi Bosna-Her-

sek'in drt bir yannda boy vermekte. Hibir medeni lkenin


dilinde, ilenmekte olan mezalimi adlandrmak ve tasvr etmek iin yeterli irkinlikte bir szck yok ...
imdi sanki hibir eyolmam gibi bizden pazarla oturmamz

isteniyor. Hibir kent harabeye evrilmemi, kimse ld-

rlmemi

ya da srlmemi, nefret ve dmanlk tohumlar

hi ekilmemi gibi.
Pazarlklar

yrtlebilir ancak ilk mzakereler saldrganla

bir son verilmesi ve onun sonularnn ortadan kaldrlmas


zerine yaplmaldr; Bosna-Hersek'in gelecekteki yaps ancak ondan sonra tartlabilir:
Saldrganla

bir son verilmesi ve sonularnn ortadan kald

rlmas unlar

iine alr:

- Derhal bir atekes ilan edilmesi;


ALija :uetbegovi Tarihe Tamklm

- BM Gvenlik Konseyi'nin 752 sayl karar uyarnca


JNA'nn

ve onunla balantl paramiliter gruplarn Bosna-

Hersek topraklarndan ekilmesi;


- Ge zorlanm olanlarn evlerine ve kylerine dnlerinin
salanmas;

- El konulmu mlklerin iadesi ve sava ykmlar in tazminat denmesi;


- lenen sava sular in sorumluluun nerede yattnn belirlenmesi...
Hkmetimiz, Bosna-Hersek'in gelecekteki anayasal dzeni
hakknda bir alma hazrlamtr. Burada bunun ayrntlar

na girmeyeceim. Yalnzca lkenin gelecekteki anayasasnn


zerine temellenecei iki temel ilkeyi zikretmekle yetineceim:
.

Bosna-Hersek vatandalarnn egemenlii ve uluslarnn


yasa nnde eitlii temeline dayanan demokratik, laik bir
devlet olacaktr.

2. 0,

geni

blgesel ve yerel zynetimle birlikte adem-i mer-

keziyeti bir devlet olacaktr ...


Bosna-Hersek'in taksimi plann reddedin ve bu trden ihtiraslar bastrn. Eer

bunu yapmazsanz, saldrgan, cezaland

rlmak yerine dllendirilmi olacaktr

ve iki milyonluk Ms-

lman halk vatansz kalacaktr. Bu durumda, onun daha kt kesimi sua, daha iyi kesimi ise intikama ynelecektir. Bu
ikinciler, aclarn vahi saldrgandan ve dnyann kaytszh
ndan karma arayna gireceklerdir. Ve bu yllar srebilir.

Son olarak, Bosna-Hersek bir Avrupa lkesidir ve onun halk

da Avrupaldr. Fakat zerimize km olan ktlk As-

ya 'dan gelmemitir; o da Avrupa kkenlidir. Saldrganda iki


ktlk bir araya gelmitir: faizm (rklk ve ar ulusuluk) ve Bolevizm (adalet ve yasa duygusundan tmyle
mahrumiyet). Her ikisi de Avrupa kaynakldr ..
Bosna-Hersek'in bu iki
mesne

ktln

izmeleri

altnda

can ver-

izin veremezsiniz, ancak o zaman toplantlarmza gi-

dip yeni dnya dzeninden ve yeni Avrupa dzeninden sz


edebilirsiniz. Avrupa, Bosna'da ya savunulacak ve yeniden
ina

edilecek ya da gmlm olacaktr.

Konferans, Bosna-Hersek'te tm atmalara son verilmesi


arsnda bulunan, Bosna-Hersek'in btnln teyit eden
Sava Gnl

156 ve mltecilerin evlerine dnmesini, insan haklarna sayg gsterilmesini ve Bosna-Hersek ile Srbistan arasndaki snrlara
uluslararas gzlemci gruplarnn yerletirilmesini art koan
Deklarasyonun kabulyle sona erdi.
Deklarasyon kat zerinde kald ve saldr devam etti.

1992 Ekim banda, Bosanski Brod'un dmek zere olduu


haberi bana ulatnda Zagrep'teydim. Etrafta, Hrvat Ordusunun kentten ekilmekte olduu ve hibir direnite bulunmad mealinde dedikodular dolayordu. Bu anlatlanlara, Posavina'y teslim etmek zere Tudman ile Milosevic arasndayapl
d sylenen gizli bir anlamaya dair ayialar elik ediyordu.
Bu hikayelere inanmak istemedim ve onlar tahkik etmeye karar verdim.
5 Ekimde Zagrep'ten Brod'a doru dolamhal bir yol izledim. Beni oraya iki ya da saatte gtrecek olan karayolu,
arpmalar neticesinde uzun zamandan beri ulama kapatl
mt. Slavonski Brod'a akam karanlnda ulatm. Slavonski
Brod ile Bosanski Brod'un siyasi liderleri beni orada bekliyorlard. Herey kasvediydi: hava, insanlar ve atmosfer. Ayn gece
Zagrep'e dnmeye ve Bakan Tudman'dan takviye kuvvetler
gndermesini istemeye karar vermitim. Telefonla, sabah saat
sekizde bir grme ayarladm.
Gece boyunca yolculuk yaptm ve afaktan nce Zagrep'e
vardm. Tudman'n benim buruuk, kravatsz elbiseme bakn
hatrlyorum. Bosanski Brod'un dmeyeceini syledi ve der. hal 1.000 kiilik bir yedek kuvvet gndermeye raz oldu. mitlerim artm bir halde oradan ayrldm ve Bosnal Hrvatlarn o
tarihteki nderi Mate Boban ile grmek zere Split'e gittim.
Akam st ge saatlerde oraya vardm anda, Boban bana,
Bosanski Brod'un o sabah dm olduu haberini verdi. Bu
haber karsnda dtm dehete tepkisi u oldu: "Eseflenmenize gerek yok, buna demezler, elbet bir gn Bosanski Brod'u
geri alacaz."
Bu "demezler" ifadesi, bu blgedeki, Boban'n HDZ partisine bal olmayan ve Boban'dan farkl olarak Bosna-Hersek'i
vatanlar kabul eden Hrvatlar ile ilgiliydi.
Yaklak sekiz yl sonra, blgenin Hrvat komutan General
Petar Stipetic, Mart 2000'de Nacwnaf gazetesine u beyanat
verdi:
A/ija zutbegovi Tarihe Tanklm

6 Ekim 1992'de Bosanski Brod'u kaybettiimizde ok ar


mtlL Oray, gl bir dman saldrsya da bask nedeniyle kaybetmedik -ki bunu kabullenebilirdik-, tersine benim
iin tmyle mulak olan nedenler yznden kaybettik. Bosanski Brod'un evresindeki alanlan korumas gereken birlikler, benim bilgim dnda geri ekildiler ve Srp birlikleri de
ylece ellerini kollann sallayarak geldiler. Bugne dek, bunun arkasnda kimin olduunu bulmaya muktedir olamadm
ama bunun arkaplannda Mate Boban ile Radovan Karadzic
arasnda, 1992 yaznda Graz'da bir araya geldiklerinde vanlm olan bir mutabakatn bulunduuna eminim ...
Srplar, Bosanski Brod evresindeki durumu kendi lehleri-

ne dengeledikten sonra Gradacac zerine yrdler, ancak 22


Ekimden 25 Ekime dek srdrlen muharebelerde geriye pskrtldler. Bize bal glerin JNA'nn bir zrhl trenini tuzaa drp tahrip ederek nemli miktarda silah ve mhim-

mat ele geirdii o mehur hadise de bu sava srasnda cereyan

etmjti.

Bosanski Brod'un

dn evreleyen olaylar, Bosna Ordu-

su ile Hrvat Savunma Konseyi (HVO) arasndaki ilikilerde


ciddi atlaklar bulunduunu gsterdi. Bosna-Hersek'in gelecei hakknda farkl grlere sahip olduklarndan; daha net bir

ifadeyle Bosna'da kendilerine ait btnsel bir toprak yaratmaya ve sonra da bunu Hrvatistan'a dahil etmeye giritiklerinden
dolay gr ayrlklar giderek daha sk ortaya kmaya ve ak
atmaya dnmeye balad.

lk arpmalar, Lasvanska Vadisinde daha 1992 Hazirann

da, Prozor'da ise, HVO birliklerinin 23-25 Ekimde kente saldrmalar ve sivilleri katletmeleri zerine Ekim 1992'de balad.

Tudman'a hitaben bir mektup yazdrdm:


Sayn Bakan, Bosna-Hersek'teki son olaylar beni, size bu
mektubu yazmaya zorluyor.

HVO birlikleri, Novi Travnik, Vitez ve Prozor'daki arp


malan kastl olarak provoke etmilerdir. Bu arpmalar s
rasnda kayplar -hem l hem de yaral- olmutur. Bat Hersek boyunca btn yollar, insani yardmlara bile kapatlm
tr. Ayn zamanda, Hrvat hedyasnda Bosna-Hersek'e ve
onun meru ynetimine kar bir propaganda sava balatlSava Gnl

mtr. Bosna-Hersek'te bir askeri darbe gerekletirildii

sylentilerine ilikin haberler kartlmakta ve durmadan tekrarlanmaktadr; hkmetteki deiikliklere ve savaa dair

speklasyonlar mevcuttur ve Bosna-Hersek Ordusunun etniklere kar son derece eitsiz koullarda vermekte olduu
sava inatla gzard edilmitir. yle grnyor ki, etnikle-

rin iddetli fziksel saldnlarna maruz kalan halkmzn, im


di de morallerinin bozulmas ve umutsuz braklmas istenmektedir. Hrvat medyasnn bu ikinci grevi, kendi stne
alm olduu

da anlalmaktadr.

Sizin de gayet iyi bildiiniz gibi, gerek, Saraybosna'da u ya


da bu trden bir askeri darbenin olmaddr.
Bosna-Hersek Ordusunun Gorazde, Saraybosna, Konjic,
>

Jajce, Gradacac, Zepa, Maglaj, Visegrad, Brko ve dier


yerlerde kahramanca savamakta olduu da -Hrvat televizyonu hari btn dnyann bildii gibi- ayr bir gerektir.
Neden bu gzard ediliyor ve yerine bir umutsuzluk duygusu
yaylyor?
Tanklarn Prozor'a ate at ve kente girdii ve bunlarn

Bosna-Hersek Ordusunun tanklar olmad da bir gerektir.


Bosna-Hersek'in etnikler tarafndan igaline direnmek bakmndan

hayati neme sahip olan askeri tehizata Zagrep ve

Grude'de el konulmutur. Sonular sizin de grebileceiniz


kadar aktr.
Cenevre'de Bosna-Hersek'in gelecektekiyapsna dair mzakereler yapld. Bununla ezamanl olarak, zor kullanma yoluyla Londra ve Cenevre mzakerelerini anlamsz klan politik bir emrivaki yaratld.
HVO, etniklere kar meru mdafaa snrlarnn ok tesine gemi, meru sivil otoritelerin sistematik olarak tahribine
ve devlet iinde devlet olma zellii gsteren kurumlarn tesisine ynelmitir.
nsan kanlmaz olarak, vatandalarnn ounluunun ira-

desine ters

den

bir sonucu dayatabilmek zere, Bosna-Her-

sek'in kendisini iinde bulduu bu zor durumu -belki de tm


tarihi boyunca kar karya kald bu en zor durumu- istismar etme arzusunun varolduu izlenimine kaplyor.
Hangi makul insan, bizim etniklere kar bu sert

sava

sr-

drrken HVO'ya kar da bir cephe am olduumuza inaAlija =tbegoe/ Tarihe Tanklm

nabilir? Bu, daha ziyade, bizim Saraybosna'da kendi kendimizi bombardmana tabi tuttuumuz yolundaki etnik iddialarna benzemiyor mu?
Bosna-Hersek tmyle etnik temellere da:yal bir taksime asla raz olmayacak ve zorla dayatlm herhangi bir zm kabul etmeyecektir. lkenin yeterli gc ve darda kendisini
savunmak iin yeterli sayda dostu vardr.
Bosna-Hersek'in bu dostlan arasnda en nde geleni Hrva
tistan ve Hrvat halkdr. Benim lkem hereye ramen bu
dostlua inanmaya ve onun gereklerini yerine getirmeye devam edecektir.
Sayn Bakan,

ltfen yolumuz zerindeki engelleri kaldrmak


iin nfuzunuzu kullann; kullann ki, likilerimiz lkelerimiz arasndaki Dostane likiler ve birlii Mutabakatyla
uyumlu olarak geliebilsin.
Cevap yoktu, ya da daha kesin bir biimde sylemek gerekirse aylar boyunca hi cevap gelmedi.
Ocak 1993'n sonunda, Tudman ile. aramda ok sert yazl
m ak-mektup alverii yaand. Bunlardan, pratik ilikilerin

ve iki lke arasndaki ilikilerin bu zaman zarfnda ne denli ktlemi olduunu anlamak zor deildi. Tudman 27 Ocak 1993

tarihli ak mektubunda unlar yazd:

Sava Gnl

Bugnlerde cereyan etnekte olan, merkezi Bosna'daki Mslman arlarn Hrvat yerleim alanlarna ynelik rgtl ve
ldrmeye ynelik vahi saldrlar dzenlemesi, sivillerle savunmaclar arasnda fark gzetneksizin ate etmesi gibi messif olaylar, beni size bu mektbu yazmaya zorlad.
Sizin de gayet iyi bildiinizden emin olduum zere, dn gece 35 HVO askeri, Busovaca blgesinde bulunan kylerini
Mslman birliklerin igaline kar savunmaya alrken ldrldler. Dahas, bu birlikler muhtelif Hrvat kylerini de
yaktlar. Bu olay, yardm iin yzn Hrvatistan'a ve dahi
dnyann btnne evirmi olan Bosna-Hersek'teki Hrvat
halknn nderliini derinden rahatsz etnitir.
Bu nedenle ve derin bir endieyle sizden, getiimiz aylar boyunca lkenizin byk ksmnda ortak dmanlara kar omuz
omuza direnmekte olan Bosna-Hersekli Mslman ve Hrvat
lar arasndaki ilikilerin ok ciddi bir biimde ktlemesine
yol aabilecek olan bu gaddar saldnya bir son vermenizi rica

ediyorum. Eer bu saldr durdurulmaz ise, bu devletlerimiz


arasndaki ilikileri

daha da ktletirecek ve Bosna-Her-

sek'teki pek ok kiinin hayatn sayesinde srdrmekte olduu

insani yardunlarn akn tmyle akamete uratacaktr.

Hrvatistan vatandalar,

kendi kendilerine, Bosna-Her-

sek'teki Hrvatlara ynelik saldrganln, Hrvatistan'nsizin


vatandalarnza yardm
karl

etmek iin yapageldii onca eyn

olup olmadn sormaktadrlar:

- Yarun milyon mlteciyi korumak ve onlara bakmak;


~

Devasa miktarlarda insani yardm organize ve tedarik etmek ve

datmak;

- Devletinizin sivil hizmet sektrlerinden ouna Hrvat kentlerinde i grme imkan tanunak;
- Srp saldrganIara kar yaplan savunma iin mull destek salamak;
- Bosna-Hersek'in nihai yaps iin muhtemel en adil zmn aranmasna ve Cenevre mzakereleri erevesinde barn

mmkn olduunca abuk tesis edilmesine katkda

bulunmak.
Bosna-Hersek'teki Hrvat ve Mslman halklara bu doru
dan hitap etme frsatn kullanyorum; onlar, karlkl d
manlklar sona erdirmeye ve ortak dmanlarna kar sa-

vunmada ve kendilerini Bosna-Hersek'te tamamen eit statdeki kurucu halklar olarak ahenk iinde yaamaya muktedir
klacak bir zm araynda tam bir ibirliine aryorum.

Sizin, Mslman birliklere, Bosna-Hersek'teki Hrvatlaray


nelik saldrlarn durdurmalar iin vereceiniz acil ve kararl

emrin, Bosna-Hersek'teki Mslmanlar ile Hrvatlar Srp

Karadallara ve Yugo-komnist saldrganlara kar bir sa-

vunma gc haline gelmeye muktedir klacan umuyorum.


Ayn zamanda bu, Hrvat kamuoyunda mevcut olan, gmen-

lere baklmas ve Bosna-Hersek'e mull yardm sunulmas


konusunda byk fedakarlklarda bulunmaya devam etme
arzusunun muhafaza edilmesi iin asgari bir ngerekliliktir.
Ertes gn yle cevap verdim:

Merkezi Bosna'da, Bosna-Hersek Ordu birlikleri ile HVO


arasndaki son arpmalarla ilgili 27 Ocak tarihli mektubu-

nuza cevap olarak yazyorum.


Alija zzet6egovi Tarihe Taruklm

Sava Gnl

Gcm yettiince, iddetle knanmasgereken bu son arp


malarn

sebepleri hakkndaki gerei renmeye altm.

Korkarm ki siz, yalnzca tek bir bilgi kaynana gvendiniz

ve onuyeterli addettiniz. Ben kaynakla daimi temas halindeydim: Bosna-Hersek Ordusunun, HVO'nun ve UNPROFOR'un yetkili subaylar (yani AT denetileri) ile. Sizin de
tahmin edebileceiniz gibi; Bosna-Hersek Ordusundan ve
HVO'dan gelen raporlar birbiriyle eliiyordu. Ancak UNPROFOR ve AT temsilcilerinden renmi olduu~ gerekler,
Gornji Vakuf ve Busovaca'daki son arpmalarn, Savunma
Bakan

Bozo Raic'in, Hersek'te ve merkezi Bosna'da, Bosna-

Hersek Ordusunun birimlerini HVO'nun komutas altna


sokma ynndeki emirlerini yerine getirne teebbs iindeki HVO birlikleri tarafndan provoke edilmi olduunu, net
bir biimde teyit etmi bulunmaktadr. Bosna-Hersek Ordusuna bal askerler buna kar direndiler ve kayplar oldu.
Hrvat
baz

sivil halka kar, braknz Hrvat televizyonunun ve

Zagrep gazetelerinin Hrvat kamuoyunu gerekletiine

ikna etmeye abalad trden olanlar, herhangi bir iddet trnn uygulandn teyit eden tek bir bilgi krnts yoktur.
Ancak merkezi Bosna'daki atmann daha derinde yatan bir
nedeni

vardr

ki; o da, HVO'dan

baz kiilerin

Bosna-Her-

sek'te bir tr devlet iinde devlet tesis edilmesinde srar etme


giriimidir. ki halk arasndaki gerilimlerin ve artan gvensizliin gerek nedeni budur ve biz bu gerekle yzlemek durumundayz.

Bay Boban, Cenevre' de, btn kusurlarna ramen yine de en


azndan Bosna-Hersek'in bamsz bir devlet olduunu ve bu

devlet iinde eyaletler bulunacan ama bunlarn sadece bir


tek halka ait olan devletler ya da ulusalolarak tanmlanm
blgeler olmayacaklarn aka ortaya koyan dokuz ilkelik
bir belgeyi imzalad. nceki gn sayn Boban'a, merkezi Bosna'daki atmaya bir son verilmesi arsnda bulunduumuz
bir ortak beyanat metni sundum. Baka eyler yannda, metin
ileride kurulmas dnlen Mostar ve Travnik eyaletlerinde,
halklarn eit statde olmas konusunda 'zel bir madde ieri-

yordu ve Cenevre' de ortaya konulmu olan senetlerle tam bir


uyum iindeydi.
Bu, belirli anlamazlklar ortadan kaldrabilecek ve durumun
normallemesine katkda bulunaca

kesin olan bir beyanatt

fakat Bay Boban onu imzalamay reddetti ve onu, dmanlk


lara son verilmesi ynndeki bir ricayla snrlandrd. Bunun
iin bulabildiim yegane aklama, Bay Boban'n, merkezi
Bosna'da dlayc bir Hrvat ulusal blgesi yaratma hrsndan
vazgeememi olmasdr; oysa sizin de gayet iyi bildiiniz gibi, merkezi Bosna'da Mslman ve Hrvat nfus say olarak
hemen hemen eittir, bu nedenle de bu blgeninyalnzca Hr
vat olmasna imkan yoktur. mzalanmam olan beyanatn bir
kopyasn, bu mektupla birlikte gnderiyorum ki kendiniz hkm verebilesiniz.
Sayn Bakan, mektubunuzda yer alan iddialardan bazlan
nedeniyle, size imdi zikredeceim hususlardan haberdar
olup olmadnz sorma cretini gsteriyorum:

- Bosna-Hersek Devleti'nin alametlerinin uzun zamandan beri HVO denetimi altndaki topraklardan "silinmi" olduunu;

- Bu alanlardaki televizyon vericilerinin, TVBiH'in programlarn alamayacaklan tarzda yeniden ayarlanm olduunu;
- Hersek'te ve merkezi Bosna'daki bir dizi belediyede yasal
otoritelerin, HVO'nun tek tarafl giriimleriyle ihlal edilmi
olduunu;

- Bosna-Hersek'e ulamakta olan insaniyardnlara sistematik


olarak el konulmakta ve bunlarn adaletsiz biimde datl
makta olduunu biliyor musunuz? 4.600 ton gda maddesi
getiren bir Trk gemisi daha ok yakn bir zamanda HVO
tarafndan tamamiyle tasfiye edildi; yine HVO Trk halk
nn gnll balan ile salanm olan benzinle ykl bir
Trk petrol-tankerinden, yetkisi dnda, kendisine koyduumuz kotaya ilave olarak ve Bosna Ordusunun Mostar' daki kolordulannn kendi paylann alamamalarna yol
aacak ekilde 1.000 ton benzini fazladan almtr; IGASSA'nn iki yneticisi Galip es-Sufi ve Ebu Hasan Ali 1992
Aralk sonunda Busovaca'da kanldlar ve bir aydan fazla
bir sre Mostar'da hapis tutuldular. Kendilerinden, deeri
yarm milyon Alman markndan fazla olan para ve mal aln
d. Slobodna DaImaeya 'nn son saysnda, Zrih'teki nsani
Yardm Dernei' nin Sekreteri olan Bayan Marija WernleMatic'in, Hersek'ten geen yollar zerinde insani yardmla
ra yaygn bir biimde el konulduundan szeden bir ak
mektubu yaynland. Ltfen bu makaleyi okumaya zaman
ayrn. Bu, pek ok eyi daha net grmenizi salayacaktr.
A/iia lzutbegovl Tarihe Tamkhn

- etnik saldrganiara kar direnebilmek bakmndan hayati


olan tehizatn tesliminin durdurulmu olduunu biliyor
musunuz? Bildiiniz gibi, Kasm 1992'de, teslim edilmi
olan bu tehizatn yarsn -ki deeri en az on milyon Amerikan dolaryd- Hrvat Ordusuna hibe ettik, buna ramen
tehizatn dier yars Bosna'daki hedeflerine el srl~emi

biimde ulamad. Hatr saylr bir miktar Grude'de durduruldu ve gasp edildi. Eer bu yaplmam olsayd, Saraybosna ve Bosna'daki dier pek ok yer kurtarlm ve muhacirlerimiz de evlerine dnebilmi olacakt;
- 1992 Aralk balarnda, HVO birlikleri tarafndan Prozor'a
bir saldr gerekletirildiini biliyor musunuz? Kent iki
gn boyunca bombardmana tabi tutuldu, 22 asker ve sivil
ld ve Bosna-Hersek Ordusu ve evredeki Mslman
kyler silahszlandrld.
Silahszlandrlmalarnn ardndan

74 Mslman evi havaya

uuruldu. Bu mektupla birlikte size, bu evlerin sahiplerinin


-ad ve soyadlaryla birlikte- bir listesini de gnderiyorum. Size; bu kente birlikte gitmeyi ve orada gerekten neler olduu
nu kendi gzlerimizle grmeyi teklif etme cretinde bulunuyorum.
Anlamazlklar,
duu

Ocak ortalarnda Hrvatlarn ounlukta ol-

henz tannmam bir eyalette Bosna-Hersek Ordusu-

nun HVO'nun

komutas altna sokulmas

emri

verildiinde

dorua ulat. Bunu, gnlerce ar top ateiyle dvlm olan

Gornji Vakuftayaanan bir dizi iddetli arpma izledi; Bosna-Hersek 'in sivil
dmlarn

halk

iin

gnderilmi

olan tm insani yar-

n kesildi, atma trmandrld srada Hersek

yollarnda olmas

gereken Mslmanlara ait yzlerce araca el

konuldu ve benzeri. Esefle ifade ediyorum ki, Hrvat medyasnda

Bosna-Hersek aleyhine

ei

benzeri

grlmemi

bir

kampanya yrtlmektedir. Nitelik sahibi bu samimi insanlar


byle bir kampanyay hak etmiyorlar.
Bosna-Hersek, daha gl olan tarafa katlmann ve Yugoslavya iinde kalmann ok daha strapsz olaca bir zamanda Hrvatistan ile ittifakyapmay semiti. Bu, hesapl bir tercih deildi, daha ziyade bir ilke ve tutarllk meselesiydi. Hr
vatistan'

tahrip etmekte olduu srada gen erkeklerimizi

JNAya yollamay reddetmi olduumuzu ve gerekten de


ok sayda gnllnn Hrvat egemenlik ve zgrlk mcaSava Gnl

delesine katlm ve bu yolda ldrlm olduunu size hatr


latrm. Bu tercihten dolay Yugoslav Ordusundan misleme
bekliyorduk ve olan da buydu. Bosna-Hersek'ten gelen muhacirlerin Hrvatistan'da istenmeyen adam ve pek az saha
sahip olan Bosna-Hersek Ordusunun kendi lkesinde saldr
gan an edilmesini beklemiyorduk.
Sonu olarak. sizin Hrvat ve Mslman halklara karlkl
bir kenara brakmalar ve ortak dmanlarna
kar savunmada ve iki halkn Bosna-Hersek'te eitlik temelinde ahenk iinde yaamasn ~lanakl klacak bir zm araynda gerek bir ibirlii ihdas etmeleri ynndeki arnZ!
dmanlklar

paylayorum.

Bu mektupla birlikte, HVO birliklerinin, Prozor kentinde


ve Memici ve Blace kylerinde yakp yktklar evlerin sahiplerinin listesi (ad ve soyadlaryla birlikte) de zarfa konuldu.
Tudman'ayazdm cevapta atfta bulunduum Bayan

Ma-

rija Wernle-Matic'den gelmi olan ak mektup, isyanc Hrvat


larn

nderi Mate Boban'a yolland. 28 Ocak 1993'te Swbodna

Dalnucija'da (s. 33) yaynlanan bu mektupta unlar yazyordu:

Ben Marija Matic, evlilik adm We~nle, 2 ubat 1942'de Vares belediyesine bal Vijaka'da dodum. Katoliim. 1964'ten
beri svire'de yayorum ve 1967'den beri de bir svire vatandaym. u anda Bosna-Hersek iin nsani Yardm Dernei'nin sekreterliini yapyorum.

Beni bu mektubu yazmaya zorlayan byk bir acma duygusu oldu. 18 Ekim 1992'de balayan ve Bosna snrlarnn kapatlmas nedeniyle zor kullanlarak engellenen -ki bu nedenle 4 Kasm 1992'ye kadar Split'te kaldm ve ancak 4 Kasm
1992'de Bosna'ya girebildim- Bosna seyahatim sonucunda,
Hersek ve Bosnal Katolik Hrvatlarn, Bosna-Hersek halk
na ulatrlmak istenen insani yardmlarla gelen her ne varsa
hepsine el koymakta ve el koyduklar bu mallarn byk ks
mn yabanc paralar karlnda dkkanlarda satmakta olduklarna kanaat getirdim. Geni lekli msaderelerin gereklemekte olduu yerlerden sadece n zikredeceim:
Tomislavgrad, Grude ve Kiseljak.
Zepce'de, Branko Merkovic benim kiiselolarak elik ettiim
fakat kamyonlarn, az nce zikrettiim gibi, snrlarn kapal
oluu nedeniyle Split'ten itibaren ancak teker teker erleyebAlija zzetbegov Tarihe Tanklm

dii

bir konvoyda, benim gzetimim altnda olan bir kamyon

dolusu giyecei elimizden ald; bu nedenle Zepce'ye vardktan


sonra bir hafta boyunca HDZ yetkilileriyle konuarak o brodan bu broya gidip gelmek zorunda kaldm. Ancak maalesef
bu kiiler, benim, elimden alnm olan mallarn -ki toplarnn
te birine tekabl ediyordu- iadesi ynndeki taleplerimi yerine getirmeye istekli deillerdi. Ayn yerde, elimden alnm
olan ynn (100 kg) satlmakta olduu dkkan grdm. Caritas Eczanesi insani yardmlar satyor: Bebek mamalar, kii
sel hijyen malzemeleri veya rnein di fralar drder Alman
markna satld.

1992 Kasmnda Bernli kadnlar yeni ocuk

giysileri, gda ve kiisel hijyen malzemelerinderi oluan drt


kamyonluk bir konvoy (100 tondan fazla) gnderdiler. Szkonusu sevkiyat, Split ile Travnik arasnda bir yerlerde kaypla
ra kart; bu da demek oluyor ki asla hedefine ulaamad. Hedeflerine ulaabilen sevkiyatlar ise, ounlukla zerinden vahi

hayvanlar gemi gibi bir manzara arzediyorlar ve elbetteki

her defasnda mallarn bir ksm eksik oluyor.


Kiseljak'taki dkkanlardanelerin satldn grdmde [o
kadar kt oldum ki] onlar grmemi olsaydm bu benim
salm

iin daha iyi olurdu. HVO birliklerinin Arap ya da

Bosna kkenli Mslmanlar tutklayp, onlar Kiseljak'taki


HVO karargahna gtrdklerine ahitlik edecek grg tanklarm

var. Onlar orada tamakta olduklar her eyden so-

yuluyorlar ve bunu, soygunun u ya da bu ete tarafndan


gerekletirildii
larn

mazereti takip ediyor. Bu etelerin kurban-

HVO karargahna gtrmeleri de pek ilgin bir durum.

Derneimizin,

gerekli refakat belgelerine de sahip olan en

son yardm malzemesi

sevkiyat,

17 Ocak 1993'te Metkovic

ve Mostar arasnda, dzenli Lucerne-Travnik seferini yapmakta olan bir otobsten zorla alnd. Yardm malzemeleri,
tamam svireli sigorta irketi Fortuna tarafndan salanm

olan yedi kut iindeki kn scak tutan 113 adet kadn paltosu, 31 adet kapitone ceket, 65 adet yry elbisesi, 6 takm
elbise, 1 adet sabahlk ve bir yeil ceketten oluuyordu. Szkonusu yardm, Zenica elik leri Klinrindeki rehabilitasyon merkezine ulatrlacakt. Birka svire ila firmasnn
yollad

ve otobs ofrne emanet edilmi olan 5 byk pa-

ket muhtelif ilaca ve iki kut dolusu muhtelif dier mallara da


el konuldu.
Sava Gnl

Ayn

zamanda, kamyonla tanan bir baka sevkiyat da Grude'de durduruldu. Lukavac'daki Salk Merkezine ulatrl
mas istenen ve refakat katlarnda 92113011223 Mediswisa
ve 8005116IV6 Nelihausen referans bulunan bu gnderi, 20
paket bandajdan ve 5 paket muhtelif ilatan oluuyordu.
Zenica'dan hareket eden iki Centrotrans otobsnn Busovaca'dan daha ileriye gitmesi engellendi ve yolcular seyahatlerine yryerek devam etmeye zorlandlar. Bunlar bu tr
pek ok olaydan sadece bir ksmdr.
Sizden, inandmz Tanr adna; bal olduumuz Kilise ad
na; sevdiimiz ve kendisi iin savamakta olduumuz halk
adna; sevdiimiz ve mezalimden kurtarmak istediimiz lke
adna, bu irkin ve kt ilerin bir daha tekrarlanmamas iin
elinizden gelen her eyi yapmanz rica ediyorum. Lanetlenmi ve uzun zamandr ac ekmekte olan halkmz en azndan
bu skntlardan ve musibetlerden kurtarn, zira, sizin benden
daha iyi bildiiniz gibi halk artk sabrnn sonuna varmak
zeredir. Bosna-Hersek'te birilerinin, en fazla risk altnda
olanlar hilafna zenginlemesine izin vermeyiniz.
Marija Wernle-Matic

Saldrgan, Srplar

ve

Hrvatlar,

Yahudileri, Latinleri, Slo-

venIeri ve Arnavutlar da ldrm olmasna ramen, en ok


kurban Mslman nfus arasndayd. Bosnah Mslmanlara
kar bir soykrm sava yaplmakta olduu akh ve bu gerek,

Mslman lkelerdeki kamuoylar araclyla dalga dalga yayld. O vakitler ok sk tekrarlanmakta olan tumturakl "Yeni

Dnya Dzeni" ibaresinin, bir ikiyzllkten ibaret olduu


gn yzne kt; zira yeni dnya dzeninin ifte standartlar
olduu
pa'nn

daha en batan belliydi. Bosnal Mslmanlara, Avru-

yerli halklarndan biri olmalarna ramen, Batllara uy-

gulanandan farkl bir standart uyguland. Sovyet komnist imparatorluunun knn ardndan,

Sovyetler Birlii'ni olu

turan cumhuriyetlerden bazlar kendilerini bamsz devletler


olarak ilan ettiler ancak hibir yerde Bosna'daki gibi bir trajedi
yaanmad. Bat askeri ittifak, Hristiyan bir halkn soykrma

tabi tutulmasna izin veremezdi.


Dnya zerindeki pek ok Mslmann byle dnd
ne inanyorum. Ne yaplmahyd? Cevap, slam Konferans rAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

167 gt'nn Cidde'de, 1992 Aralk banda yaplan olaanst


toplants

oldu.
Saraybosna'dan bir UNHCR ua ile havalandm. Zagrep'te beni, iyi yrekli, yksek eitimli bir insan ve Bosna'nn
byk bir dostu olan erce Sultan eyh Kasm'a ait olan baka
bir uak bekliyordu. erce, Birleik Arap Emirliklerini olufu
ran emirliklerden biriydi.
Cidde'ye giderken Tiran'a uradk; orada zamann Arnavutluk Cumhurbakan Sali Berisha da bize katld. Arnavutluk
zerinden uarken, bu lkenin hem gzellii hem de yoksulluu karsnda akna dndk:

sahil boyunca uzanan yeil ayr


lar ve tepeleri, kabaca yaplm dar yollar kesiyordu. Uak, drt
bir yann Enver Hoca rejimi srasnda ina edilmi gri beton siperlerin (bulZker) -ama yzlercesinin- evreledii yoksul, khnemi bir havaalanna indi.
Amerika' da eitim grm bir tp doktoru olan Bakan Berisha, Enver'in komnizminin gzel lkesini iine srklemi
olduu~k

halinin tam olarak bilincindeydi. Kendisine Arnavutluk'un ekonomik durumunu sorduumda; onun, zerinde
herhangi bir ey yetitirmenin neredeyse imkansz olduu,
ayaklar altnda inenmi bir yola benzediini syledi.
Cidde Uluslararas Havaliman'nda Prens Selman tarafn
dan karlandk. Uzun boylu, kartal gagasna benzeyen tipik bir
semitik burna, geni bir csseye ve bouk bir sese sahip olan,
geleneksel Arap giysileri iindeki Prens, bize alakgnllln ve vakarn en doal bir rneini sergiledi. "Sayn Bakan,
bu olaanst oturumu dzenledik ki, hep birlikte halknz iin
yapabileceklerimizin azamisini yapalm! Mslmanlar ac ekerken, bunu kaytszca izleyerek ylece oturmayacaz!" dedi,
havaalannn VIP salonundaki ksa bekleyiimiz srasnda.
Konferans, ertesi gn, nemli toplantlarn dzenlendii
Kongre Saray'nda, Suudi Arabistan hkmdan, resmi unvanlarndaki ifadeyle Haremeyn'in Koruyucusu ve Hizmetkan
Kral Fahd tarafndan ald. Uluslararas haklara ve senetlere,
her Mslmann ve slam Konferans rgt'nn her yesinin
dini sorumluluklanna atf1a akc ve cretli bir konuma yapt
ve Bosna'daki Mslmanlarn aclarndan sz etti.
Eski diplomatik rf uyarnca, bu konferansn da iki cephesi
vard: resmi olan ve perde arkasndaki. Msr Dileri Bakan
Sava Gnl

168 Amr Musa, Pakistanh bakan Muhammed Settar, ran Dileri


Bakan Ali Ekber Velayeti ve kukusuz Prens Selman, iki gnlk toplantnn rengini belirlediler. Trk Cumhurbakan Turgut zal'n, Ankar~'dan Cidde'deki btn gelimeleri canh olarak izlediini rendim. lk alma gnnn gecesinde, ertesi
gnk oylamadan nce bir karar tasla ortaya kt. Taslak ok
lrnh ve geneldi, hususi bir taahht ve zorlayc bir tarih iermiyordu. Silajdzic ve Sacirbegovic, "bir milyar Mslman" tarafndan hayal knklna uratlm bir halde ve sinirli bir biimde otelodasnda volta atyorlard. Bir anda telefon ald: Arayan Velayeti idi.
Ertesi gn taslak zerinde hatn saylr dzenlemeler yapl
d. Sonutan tatnin olmutuk ve onun kabuln bekliyorduk.
Kararn yeni versiyonundan honut olmad aikar olan Bosna-Hersek mzakerelerindeki uluslararas arabulucu Lord
Owen'n, konferansn sonunu beklemeden fkeli bir biimde
ayrldn rendik.

Kararda, Mslman lkeler Birlemi Milletler'e BosnaHersek zerindeki silah ambargosunun kaldrlmas arsnda
bulundular. Ambargo gelecek yln 1 ubatna kadar kaldrl
mad takdirde, Mslman lkeler onu tanmaktan vazgeeceklerdi. Konferans'tan yayn yapan gazeteciye, Bosna-Hersek
Radyo-Televizyonu iin yapt haberlerde halkmzn umutlarn artrmaktan kanmasn tavsiye ettim. Gerek Bosna iindeki gerekse Bosna dndaki durumu gayet iyi biliyordum.
Dnmzden nce ev sahiplerimiz, umreyi -kk hac- ifa
edebilmemiz iin bize bir Mekke seyahati dzenlediler. hram
larmz

giydik ve Mekke'ye gitmek zere yola ktk.


Harem-i erif ve Kabe hakknda, fotoraflarn ya da kitaplarn ekillendirdii tm tasavvurlar, onu gerekten grd
nz anda siliniyor. Kabe'yi sokaktan, bir stunlar ormannn
arasndan grverdim.
Zemzem kaynann yanndaki kemeraltna gittik. Baz haclar beni tandlar ve "Bosna, Bosna" diye slogan atmaya ba
ladlar. Bir keye oturdum ve etkileyici bir ykseklikte olan
Kabe'ye bakarak iki rekat namaz kldm. imden "Allah'm, ltfen kendi merkezlerinden ok uzakta yaayan halkma, ektikleri aclarda ve yalnzlklarnda yardm et" diye dua ettim ve daha sonra, gruba yolu amak iin nmzdeki akn haclar daAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

169

tan Arap rehberin talimatlarna gre ibadeti icra etmeye ba


ladm. Dnyann

her kesinden buraya gelmi olan Mslmanlar gzyalar iinde "Bosna, Bosna, Allah'm Bosnal kardelerimize yardm et" diye dua ettiler.
Ertesi gn uakla yurda dndk. Hareket etmek zere Cid_ de 'deki havaalannn salonunda beklerken bizi gren Prens Selman bana doru geldi ve neredeyse bir fslt halinde unlar
syledi: "Sayn Bakan, havaalanna doru yola kmak zere
olduumuz srada Al Gore'un Amerika'dan beni aradn ve
Amerika'nn Bosna-Hersek zerindeki silah ambargosuyla ilgili pozisyonunu yeniden deerlendirmekte olduunu sylediini
iletmeme izin verin."
O srada, Arkansas valisi olan Bill Clinton Bakanlk seimlerini henz kazanmt ve dnyann en byk gcnn nderliini stlenmeye hazrlanyordu. Al Gore onun yardmcsyd.
Amerikallarn konferans yakndan gzlemekte olduklar ve
bunun Bosna-Hersek'teki olaylarn seyri zerinde etkili olaca
sonucuna vardm. Bu, en azndan bir dereceye kadar doru
kacakt:

Hazirann ilkyarsnda Srplar, Gorazde'ni~ d dnyayla ili


kisini tamamen kestiler. Kentin igali gerek bir tehlike halini
almt. UNPROFOR kr gibi davranyordu, daha dorusu
tehlikeye hepten gzlerini kapamt.
1993'n ilkbahar ve yaz boyunca . Kolorduya bal askerler, Gorazde'yi savunanlarn pozisyonunu tahkim etmek zere
gman, Treskavica ve Bjelasnica blgelerinde eitli saldr harekatlar gerekletirdiler.

1993 Nisan sonundan 1994 ubatna kadar Srp kuvvetleriyle olan sava, Bosna Ordusunun Hrvat Ordusuna ve
HVOya kar savayla paralel yrtld. Krajina'da szde
Bat Bosna zerk Blgesi'nin ilanyla birlikte Bosna-Hersek
Ordusuna kar nc bir cephenin daha alm olduu hatr
da tutulursa, 1993'n Bosna ve Bonaklar asndan istisnai
glklerle dolu bir yl olduu aka grlr.
Bu zor artlarda baz olaylar belirleyiciydi: Karuse'de 19-22
Mart 1993 tarihleri arasnda yaplan muharebe, Tesanj-Maglaj
yolunda 24-29 Maysta yaplan sava ve Olovo'yu savunmak
iin yaplan ve 1993'n gz aylar boyunca devam eden muharebe.
Sava Gnl

HVO ile atma yaklak bir yl srecekti. HVO tarafndan


gerekletirilen yaygn saldrlar, Bosna-Hersek Ordusu 4. Ko-

lordusunun Bat Mostar'daki Komuta Merkezine hcum edilmesiyle balad. Saldr 9 Mays 1993 Pazar gn sabahn erken
saatlerinde balad ve bu zaman zarfnda Bosna Ordusundan f
rar etmi bulunan Juka Prazina ve Mladen Naletilicic Tuta'nn
ortak kuvvetleri tarafndan gerekletirildi. Ciddi bir direniin
mevcudiyetine ramen, dman kuvvetleri binay akamst
ele geirdiler. Binay savunanlar kuatmay yarp dar kma
y denediler fakat ou tutuklandlar ve kamplara gtrldler,

ve bugne dek, HVO glerine esir dm olan 12 savann


akbeti hakknda

hibir ey renilemedi.

Bu ilk baarszla ramen bu, kentin belediye bakan Safet Orucevic'in nderlik ettii anl Mostar Savunmasnn ba
langcyd.

16 Maysta Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin vatandalarna


Hrvat saldrsyla ilgili bir mesaj gnderdim. Mesajda unlar
yazyordu:

Sevgili vatandalarm, size uzun zamandr ac ekmekte olan


bu lkenin bir vatanda olarak sesleniyorum, sizlerle her ey
den ok halk olarak, ad ve soyad olan bireyler olarak ve s
radan, normal insanlarn bir vasf olan adalet duygusuna inanarak konuuyorum.
gn nce, Hersek ve merkezi Bosna'da bulunan BosnaHersek Ordusu ile Hrvat Savunma Konseyi birlikleri arasn
daki dmanlklarn ortadan kaldrlmas hakknda bir mutabakat imzaland. arpmalar durmal, ordular klalarna geri ekilmeli ve sivil mahkumlar evlerine dnmeliydi. Fakat sizin de bildiiniz gibi, btn bunlar ok arve acl bir biimde gerekleiyor. Size seslenmemin nedeni de bu. Bizler, savan yangnlarn ac iinde sndrmeye alr ve ayn zamanda kendi kendimize -fke ve umut dolu olarak- gelecekte bizleri neyin beklediini sorarken -gerilimlerde en azndan
bir yumuama m yoksa bir devre daha ktlk m- baz temel ve kanlmaz sorular da sorulmaldr:
Bu atmalar neden patlak verdi, onlar bu denli srarla ~
krtan kim ve bunu neden yapyor?
ki dost halk arasndaki ilikileri zehirlerneyi baarm olan
beyin kim?
Alija z:uthegovi{ Tarihe Tanklm

Birileri bu durumu bizim ortak


ye

teebbs

aclarmz

zerine bina etme-

etmiyor mu?

Hrvat halknn,
mite

birlikte yaadmz uzun tarihimizde, geya da bugn kar karya kald tek bir problemin bi-

le Mslmanlar tarafndan yaratlmam ya da provoke edilmemi olduu mutlak manada ak iken, bunca dehetin maksad

nedir?

Mslmanlar

Hrvat topran

memi; Hrvatlar

asla msadere ya da gaspetiin kutsalolan eyleri silme araynda ol-

mam

ve Hrvatlara ynelik nefret duygular beslememiler


dir. Ayn ey Hrvatlar iin de geerlidir. Peki o zaman, bunca ktlk nereden fkrmtr? Bu sorular, drste ve hakkaniyetle cevaplandrmaya alz.
Sizin nyargsz duruunuz, en azndan bu talihsizlie bir son
verilmesine katkda bulunabilir. nderlerinizden, baka birilerinin hesaplar zerine sahneye konulduu ortada olan bu
atmay sorgulamalarn ve bunu, medeni insanlar gibi bar
iinde yapmalarn isteyiniz. Onlar, zerinde mutabk kaln
m olana uymaya, doruyu sylemeye ve ktl lanetle-

meye

arnz.

Tarih asla kimseye bir ey balamaz. Kimseyi sularndan


dolay affetmez. Bu crmleri ileyenleri ve hepsinden nemlisi bunlar tasarlam ve emretmi olanlar halk cezalandra
cak, tarih de adlarn alaklar arasna yazacaktr.
24-30 Haziran tarihleri 1993 arasnda HVO birlikleri, hem
askeri hem de sivilyetkilileri Zepce'yi terke zorladlar. Aralarn
da hem sivillerin hem de Bosna-Hersek Yerel Savunma yelerinin bulunduu ok sayda insan tutukland.
Zepce'de bunlar olup biterken, 25 Haziranda Tudman'n
Bosna Ordusunu, sava kkrtmak ve merkezi Bosna'daki
Hrvatlar srmekle itham ettii mektubunu aldm. Gerein ne

olduuna karar vermeyi bamsz gzlemcilere brakmamz ve


olaylar saptamas iin Avrupa Topluluu gzlemcileri ile

UNPROFOR'u davet etmemizi nerdim:


Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurbakan sizin 25 Haziran
1993 tarihli mektubunuzu alm ve deerlendirmitir.
Merkezi Bosna'daki trajik durum hakkndaki endielerinizi
ve kim ilemi olursa olsun sivil halka ynelik tm
crmleri lanetliyoruz.

paylayor

Sava Gnl

Ancak, knanmas gereken bu olaylarn, tehlikelerine aylardan beri dikkat ekmekte olduumuz, Bosna-Hersek'i tahrip
etmeye alma politikasnn sonucu olduuna iaret etmeden
geemeyz.

HVO denetimindeki blgelerde a halka gda tayan konvoylann durdurulmas, savunma aralarnn lkeye aknn
engellenmesi ve ayr devletleme giriimlerinin srmesi, Hr
vatlar ve Mslmanlar arasnda dargnlklara neden olmu ve
atmann uzamas

tehdidini yaratmtr.

Terr yaymann birer vastas olan ve ayakta kalabilmi son


caminin de (Balinovac, Pijesak ve Podhum'daki) kastl
olarak tahrip edilmesiyle sonulanan Prozor'daki etnik temizlik, Ahmici'deki gaddarlklar ve Mostar'a yaplan saldr,
HVO tarafmdan planlanm, balatlm ve icra edilmitir.
Bosna-Hersek Ordusu Mostar, Capljina ve Stolac'daki etnik
temizlie ayn

trden bir karlk vermedii iin, HVO, hare-

kat Hrvat nfusun merkezi Bosna'dan kitle h~linde hareket

etmesine neden olacak ekilde planlamtr. Biraradayaama


nn imkansz

ve Bosna'nn etnik taksiminin bir zorunluluk ol-

duu kantlanmak istenmitir.

Bosna-Hersek Ordu birimleri tarafnda da iddet ve yasad


hareket rnekleri bulunduunu inkar etmiyoruz, fakat bizler
bu vakalan lanetliyor ve bunlar hakknda yasal takibatta bulunuyoruz. Politikamz Hrvat ya da herhangi bir dier nfusun evlerinden g ettirilmesi deildir. Bu blgenin halklar
nn

birarada yaamasna inanmaya devam ediyoruz. Benzer

ekilde,

szde "insani yeniden iskan" da bize gre son derece

gayrinsani

bir uygulamadr.

atmann

nedenleri ve icraclan hakkndaki mektubunuzun

da gsterdii anlamazlklar ve eliik bilgiler muvacehesinde, AT denetileri ile UNPROFOR temsilcilerinden blgede
elde ettikleri bulgulan bize rapor etnelerini istedik. Sizin de
bu tr raporlar talep ettiinizi tahmin ediyoruz. lkelerimizdeki ve yurtdndaki kamuoylarnn bu tarafsz raportrlerin
bulgularmdan haberdar edilmesi gerektiinde hemfkiriz.
Ayn

zamanda, lkelerimiz hkmet temsilcilerinin

atmay

sona erdire~ek, onun nedenlerini ortadan kaldracak ve tm


mnazaal meseleleri zme kavuturacak bir yol aramak

zere acilolarak biraraya gelmelerini neriyoruz:


Ali/a zatbegori Tarihe Tanklun

Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurbakanl, Bosna-Hersek Cumhuriyeti ile Hrvatistan Cumhuriyeti arasnda eitlik
temelinde ve bugne dek lkelerimiz arasnda imzalanm
olan anlamalarn ruhuna uygun dostane ilikileri ve ibirlii
ni gelitirmeye hazr olduunu bir kez daha ifade eder.
Tudman bu mektuba cevap vermedi.
1993

Hazirannn ilk yarsnda Travnik saldrya urad fakat

baaryla savunuldu ve savan sonuna dek bamsz kald. Bu,

merkezi Bosna'nn savunmas bakmndan byk nem arzediyordu.


Bosna-Hersek Ordusu, HVO ile 17-28 Temmuz 1993 arasndaki karlamalarnda, isyanc Hrvatlar Bosna-Hersek'te

bir Hrvat devleti yaratma emellerini geree dntrmekten


alkoymak bakmndan hayati bir nemi olan Bugojno'yu m-

dafaa etti.
1993 Temmuz sonunda Srplar, Saraybosna'nn tamamn
kuatmak amacyla gl bir saldr balattlar. Harekat daha

geni bir plann parasyd. 27 Maysta Grebak' alarak Goraz-

de'nin dnyayla olan balantsn tamamen kesmilerdi; 12 Temmuzda ise Rogoj'u alm ve gman'a doru jmrye gemiler
di. Zamana kar yar devam etti; zira biz de onlarla ezamanl
olarak, kentten dar bir yololuturmak amacyla Saraybosna
havaalannn altnda

tnel kazma iini tamamlamaktaydk.

Gerekte, uaklarn havaland meydann altndan geen


ve yaklak 700 metre uzunluunda dolambal bir yeralt geidi olan Saraybosna tneli, 1993'n ilk yarsnda be aylk bir
dnem zarfnda kazld. naat tarihinde, bir kentin yaamnda
bu denli nemli bir roloynam olan bu tnelden daha acnas
bir ey bulunamaz. Savan otuz ay boyunca, kuatma altnda
ki Saraybosna'ya bu tnelden 100.000 tondan fazla silah, mhimmat, gda ve ila girmi olduu tahmin edilmektedir.
1994'n sonundan itibaren, tnel ayn zamanda Neretva zerindeki elektrik santralinde retilen ve Saraybosna'nn en asli
ihtiyalarn karlayan o-1S megavatlk elektriin de aktarm

kanalyd. gman Da'n aan nakil hatlar dendi ve tnel bo-

yunca devam eden kablolar, kod ad S-35 olan projenin bir paras olarak, savan hrpalad 1994'n son aynda ok zor
koullar altnda yerletirildi.
Sava Gnl

174

TneL, gney-batda, sava boyunca General Fikret Prevlkomuta ettii 4. Motorize Tugay tarafndan savunulmu
ve baaryla elde tutulmu olan dar bir toprak parasna al
yordu. Blge, daha sonra gman Da ve Konjic istikametinde
daha da geniletildi; ve nihayet Hersek'e ve d dnyaya kadar
jak'n

uzand.

gman-Bjelasnica sahas, o tarihlerde 8. ve 82. Da Alaylave 8. Motorize Tugayn paralar tarafndan savunuluyordu.
Savunma ekibi gerekten rengarenkti nk aralarnda Zulfikar
ve Gm Tilki Birimleri de bulunuyordu. nderlik ve komuta
sorunlar yaanyordu nk baz birimler, bu geni blgedeki
tm askeri faaliyetleri tek komuta altnda toplamas beklenen
-ki bu Saraybosna savunmas asndan byk stratejik neme
haizdi- gman Operasyon Grubunun otoritesini tanmyorlard.
Saldrdan nceki ay zarfnda, ilerin daha da sarpa sarmas
na neden olacak ekilde, gman Operasyon Grubunun komur

tan deitirildi.

Dman zayf noktamz

buldu ve saldrsn balatt. 13/14


Temmuzda Tmovo dt ve dman askerleri 1 Austosta direnii krarak gman platosuna doru ilerlediler. Bizim askerlerimiz bozguna uram bir halde geri ekildiler. Tmovo, Dejcic,
Rogoj ve dier yerlerdeki dalardan aa doru, ormanarda
dank halde yatp kalkmak durumunda kalan 4.000 ila 5.000
mlteci akt. Saraybosna'nn dnyayla ilikisinin tamamen kesilmesi gerek bir tehlike haline gelmiti. Tam da bu koullarda,
Avrupa Birlii adna Lord Owen tarafndan ynetilen mzakerelere katlmak zere Cenevre'ye gitmek durumundaydm.
BH Ajans adna alan Kemal Muftic beni grr grmez
unu sordu: "Bosna n adalet aramak zere yurt dna seyahat ediyorsunuz. Beklentilerniz nelerdr?" Kendimi, lde su
aramak zere yola km susuz br adam gibi hssettim cevabn verdim.
gman saldrlar srasnda Ratko Mladic, Juan Goytisolo'ya
"Benim ordum son tahlilde Allah'n yolunun yolundadr" diyerek kurumlanmt. Srp propagandasna gre bizler, Trkiye'nin de yardmyla, "Balkan Hilafeti"ni tesis etmek isteyen s
lamc militanlardk ve etnikler de Avrupa'y slam tehdidinden koruyan savalard. Kukusuz bu mehur bir samalkt
fakat Mladic'in yanld bir husus daha vard: "Allah'n yolunda" olanlar aslnda bizlerdik.
Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

gman' geerken, askeri mantk asndan olduka allma-

175

dk bir ey yaptm: Kendilerini bu nemli da srtnda neredeyse tam bir kmazda bulan gman'daki askerlerin yardmna
komalar iin 7. Mslman ve 17. Krajina Tugaylarna seslenmek iin radyoyu kullandm. Askeri komutanlar bu ak talep_ le oke oldular ama gerekli emirleri verdiler. 7. Mslman ve
17. Krajina Tugaylarna bal askerlerden bir ksm, mmkn
olduunca hzl bir ekilde gman'a ulatlar ve Srp aknn
durdurmak zere orada bulunan askerlere yardm ettiler. g man zerindeki stratejik bakmdan nemli orman yolunu savunmada baarl olduk ve her ne kadar belliyerlerde etnik siperleriyle aramzdaki mesafe 200-300 metreye kadar dse de,
onu sava boyunca elimizde tuttuk. Yolun kendisi ve yol boyunca seyahat eden her ara saldrnn sabit hedefiydi. Holbrooke, gman yolunu "yoldan km ya da Srp nianclar tarafndan vurulmu olan aralarn enkaznn derin uurumlara ve
derelere serilmi olduu" bir yer olarak tasvir eder. UNPROFOR'un yardmyla kullandmz ve kriz durumlarnda oun
lukla kapatlan havaalan dnda, Saraybosna'nn tm iletiimi
bu yol zerinden salanyordu.
gman'da tutunmamzda roloynam olan ve aadaki paragraflarda anlatacam dier bir durum daha vard.
Dikkatlice dnlm diplomatik ve askeri bir hileyle Karadzic'i atlatmay baardk. Fikir gayet basitti ve zamann da
gsterecei gibi ok baarlyd. Lord Owen'n huzurunda, mzakerelere devam etmeye ve hatta onun bar plann kabule hazrm gibi davrandk. Ancak, gman zerindeki etnik saldr
s devam ettii mddete bunu yapamayacamz ve yapmayacamz syledik. Doru olmayan hibir ey sylemedik, yalnzca Lord Owen'n inanmak istedii eye inanmasna izin verdik. Gerekte onun -Stoltenberg ile birlikte hazrlad- plan
bizim iin tmyle kabul edilemezdi. 1976-77 ve 1977-79 i
Partisi hkmetlerinde Dileri Bakanlyapm, iinin ehli ve
kararl bir ngiliz diplomat olan Lord Owen, bize saldrnn anlama imzalanr imzalanmaz duracan syledi. Bizim istedii
miz kesinlikle bu deildi. Mzakerelerin balamasndan nce
saldrya son verilmesini ve dman askerlerinin kendi mevzilerine ekilmesini talep ettik. Her gn, saldrnn hala srmekte
olduunu ve bu koullar altnda pazarlk yapmayacamz bildirmek zere, bu akllara durgunluk veren sonusuz konumaSava Gnl

176 larn yapld BM binasna gittik. Daha sonra da, ayn eyi ertesi gn bir daha tekrarlamak zere otelimize dnyorduk. Bu,
birka gn bylece srd. Barn anahtarn ve onunla birlikte
belki bir Nobel dln de elinde tuttuuna inanan Lord
Owen, umutsuzca Karadzic'i saldry durdurmas gerektiine
ikna etmeye giriti. Onun, una benzer bir eyler sylediini tahayyl ediyorum: "Bu saldrya ihtiyacnz yok. Bara ve tam
istediiniz gibi bir Bosna haritasna sahipsiniz. Mslmanlar,
saldry durdurduunuz ve askerlerinizi ilk mevzilerine ektii
niz takdirde imzaya hazrlar."
Owen'n plan, bizim tercihlerimize ne kadar kart idiyse,
Karadzic'inkilere de o denli uygundu. Norve'in nceki Dile
ri Bakan Thorvald Stoltenberg'in dahli nedeniyle Owen-Stoltenberg Plan olarak bilinen bu plan, Bosna-Hersek iin, biri
Srp, biri Hrvat, biri de Bonak olmak zere cumhuriyetten
oluan ve ayrlma hakknn bulunduu bir birlik ngryordu.
Owen'n ikna abalar, gman'daki Srp birliklerine hava
saldrlarnda bulunulacana dair duyurularn da desteiyle nihayet baarya ulat. Karadzic de dnerek General Mladic'i
saldry durdurmaya ve dahas askerlerini mzakerelerin bala
d zamanki mevzilerine geri ekmeye ikna etmeyi baard.
Mladic yle kolayca teslim olmad: Geri ekilmeye, ancak askerlerinin boaltaca alana bizlerin deil BM askerlerinin yerlemesi kouluyla raz oldu. Savan sonuna dek muhafaza edilecek olan mehur Askerden Anndrlm gman Blgesinin
CDZ) douu da bylece gerekleti. Mladic, bunun yan sra,
geri ekilme srasnda bu olimpik dada bulunan tm otellerin
ve turistik tesislerin tahrip edilmesi emrini de vermiti.
UNPROFOR'un gnlsz araclyla ulalm olan Mladic'in askerlerinin ele geirmi olduklar topraklardan ekilmesi ynndeki mutabakat ziyadesiyle mulakt ancak mutlak anlamda ak olan bir ey vard: Mladic gman'da igal etmi olduu topraklardan vazgernek zorundayd. Bu, o tarihte Vecernje Noineye vermi olduum bir mlakattan aka anlalabilir:
Vecernje Novine: 93 Austos ortasnda imzalanm olan askerden arndrma ve bataki mevzilere geri ekilmeye dair
anlama, ok ksa ve ziyadesiyle belirsiz. u anda bile bizim
kendi birliklerimizden bazlar Saraybosna evresindeki
mevzilerinden geri ekilmekteler ve Pale'de General Rose,
Alija zzet6egovi Tarihe Tankhm

yakn

zaman nce Karadzic' e, anlamann imzalanmasndan


sonra kazlm btn siperlerimizi "dolduraca" szn verdi. Bu anlama, ordumuzun Saraybosna kuatmasnn kald
rlmasn salayabilecek olan harekatlarna hangi oranda mani tekil eder?
zzetbegovi: Evet anlama ok ksa ve tam anlamyla kesin

bir model deil. Hazrland koullar muvacehesinde sylenmeden kalm olanlarn, maksatl ya da kanlmaz bir biimde
darda braklm olduu aikardr. Btn bunlara ramen,
ortaya koyduu yknllkler olduka aktr. Anlama,
Mladic'in ordusunun gman'dan 30 Temmuz 1993'te konumland izgiye geri ekilmesini gerektiriyor. Bizim ordumuza
gelince, sylenmi olan yegane ey, onun halihazrdaki mevzilerinde kalaca ve Mladic'in birlikleri tarafndan terkedilmi
olan topraklar igal etmek zere hareket etmeyeceidir. Bu
artlar aktr. Bu, General Rose'un aka tayin edilmi topraklar dnda kalan siperlerimizin hibirini "dolduramayaca" anlamna gelir. Anlamaya, 30 Temmuz-l4 Austos 1993
arasndaki arpma hatlarn gsteren bir harita eklenmitir.

Bu, bunun gerekli olmad ve onlarn gman'daki varlklar


nn byk bir askeri nem tamad iddiasyla Mladic'in bir-

liklerinin geri ekilmesini nlemeye gayret eden General Rose 'un ve dier belirli ngiliz ve Fransz subaylarnn bir davran karakteristiiydi. Ancak bizim pazarl reddetmekteki kararllmz

galip gelmiti.

Mladic birliklerinin geri ekilmesi tamamlandnda, Lord


Owen mzakerelerin bir sonuca ulatrlacan ve plann kabul
edileceini

umdu fakat onun dehet dolu baklar altnda biz-

ler, istiarede bulunmak zere Saraybosna'ya dnmemiz ve bar plan

iin Bosna-Hersek Parlamenterler Meclisi'nin onayn

almamz gerektiini

beyan ettik.

Parlamentonun oturumundan hemen nce, Bosna halknn


dnyann

drt bir yanndan gelen temsilcilerinin katld II.

Bosna Meclisi topland. UNPROFOR korumas altnda lkenin igal altndaki kesimlerinden, Bosanska Krajina ve Podrinjeldeki Srebrenica, Zepa ve Gorazde gibiyabanc toprakla kuatlm

blgelerden bile delegeler geldi.

Hem Bosna Meclisi hemen ardndan da Parlamento, OwenStoltenberg Plann "kabul ediyoruz ama... " ynnde oylad.
Sava Gnl

178

Gerekte bu "ama" plann reddi anlamna geliyordu zira plana


ilikin kabulmz, 1991 nfus saymna gre bir Mslman
ounlua

sahip olan tm belediyelerin Bosna Cumhuriyeti'ne

dahil edilmesi kouluna balamtk. O dnemin askeri durumu


ve morali, ileri srdmz bu tamamen makul ve meru koul
larn -gayet iyi bildiimiz gibi- Srplar asndan tamamyla ka-

bul edilemez olduu gereinden net bir biimde karsanabilir.


Mladic ve Karadzic arasndaki, ikincinin gman'dan ekilmeye raz olmasndan kaynaklanan ihtilaf ok sonra rendim.
Mladic, Karadzic'i asla affetmedi ve hatta onu, Saraybosna'nn
topyekn boulmasna ve bizim nihai yenilgimize gtrecek kesin bir askeri zaferi teslim etmekle sulad. Bu rnekte Mladic
byk lde haklyd. ansmz varm ki, Karadzic yanl olan yapt.

Temmuz-Austos

1993'teki

gman saldrs srasnda, Srplar

yabanc toprakla ihata edilmi olan blgeler zerindeki basky,

her gn bombalamak ve gda konvoylarnn giriini engellemek


suretiyle artrdlar. Btn bunlar, Cenevre'de bar mzakereleri yrtld esnada olup bitiyordu. 9 Austosta, Birleik
Devletler Bakan'na Karadzic'in kuvvetlerine kar hava sald
rlar dzenlenmesi arsnda bulunan bir mektup gnderdim.

Talebimi, BM art'nn 51. maddesine, kendini savunma hakk


na ve ABD'nin de imza koymu olduu 1948 Konvansiyonu'nun Soykrm Suunun nlenmesi ve Cezalandrlmas hakkn
daki i. fkrasna dayandrdm.
Bakan'n 13 Austos tarihli cevab mulakt. Bakan Clin-

ton 'n, Saraybosna kuatmasna (iki yl sonra gerekleecek


olan) bir son vermek konusundaki kararlln ifade ettii ve
NATO'daki mttefklerinin, cephedeki taraflar, halen srmekte olan bar mzakereleri srasnda belirlenmi olan koullar
yerine getirmedikleri takdirde hava saldrlarna bavurmak konusundaki karar ile (ki bu da ancak iki yl sonra gerekleebi
lecekti) cesaret buhnu olduunu syledii doruydu.
Bakan'n

mektubu u szlerle bitiyordu:

NATO'nun Genel Sekreteri ve aralarnda Birleik Devletler'in de bulunduu yeleri, hava saldrlarnn ne zaman ba
layacan ya da buna gerek olup olmadn belirlemek zere
durumu yakndan gzlemektedirler. Caydrc hava saldrs
Aliia zzetbegovi Tarihe

Tankhm

tehditlerinin ya da -eer ihtiya olursa- fili saldrlarn Cenevre srecine nemli lde katkda bulunaca konusunda
sizinle hemfkiriz. zerinde pazarlk edilmi bir anlama, etkinliklerimizin nihai hedef olmaya devam etmektedir zira biz,
bu tr bir anlamann Bosna trajedisinin yegane zm olduuna kaniyiz. Birleik Devletler, bu hedefe ulamak iin sizinle birlikte almaya devam edecektir.
te yandan HVO saldrlar durmad hatta daha da ktle
ti ve muhtelif kamplarda zayf dmekte olan sivillerin serbest
braklmasn salama ynndeki her teebbs sonusuz kald.

BM Gvenlik Konseyi'ni bu durumdan haberdar etmeye karar


verdim.

Sava Gnl

BM GVENLK KONSEY'NE
YAZLAN MEKTUP
(19 Austos 1993)
Sayn Bayar,

Sizi, Bosnal Mslmanlarn insani ve ulusal haklarnn Hersek'teki Hrvat Savunma Konseyi (HVO) tarafndan ihlalinin
gerek bir beeri felaket raddesine ulamakta olduundan haberdar etmek maksadyla yazyorum.
Etnik bakmdan arndrlm Hrvat blgeleri yaratma maksaonbinlerce insan evlerinden ve lkelerinden zor kullan
larak srldler.
dyla

15-70 ya

aras

erkekler

tutukland,

kt muamaleye maruz

brakld ve

seilerek tasfye edildi. Hersek'teki SDA'nn Ba


Zijad Demirovic Haziran balarnda Mostar' da tm ailesiyle birlikte tutukland veo zamandan beri izine rastlanamad. SDA'nn Capljina'daki bakan mhendis Boskailo
kendi evinin nnde, ailesinin ve komularnn gz nnde
kan

soukkanllkla

ldrld.

Erkekler, aada belirtilen ve birdenbire ortaya


toplama kamplarnda esir tutulmaktadrlar:

Kent

Hapubanenin KolUllUU

Mostar
Capljina

Heliodrom, niversite binas.


Dretelj, Grabovina Klas,
Gabela'daki askeri depo,
Celjevo'daki eski sr

iftlii.

km

olan

Askeri

Stolac

Kla,

ttn deposu,

Cmici'deki okul, elik leri.


Vitine

Eski devlet iftlii

Ljubuski
Prozor

Otoka Hapishanesi
Nkleer snak, UNIS,
Yksek Okul merkezi, itfaiye binas.

Gubavica, Bivolje Brdo, Hasica Glavica,

Stanojevic,

Sevas-Polje, Skaljevina, Lokve kylerindeki ve


banliylerindeki her Mslman evi

Pijesci,

Mostar'n

yaklp yklmtr. Bat

Mostar'daki camiler, Visici ky ve Dubrave havaya uurulmutur.

HVO, UNPROFOR'u, UNHCR'yi,

Kzl Ha'

ve

gazetecileri -ikencenin ve ge zorlamann tanklarn- Mostar

dna karntr. Mslmanlarn

Hersek'i

terketnesine,

tm mlklerinden gnll olarak vazgetiklerini deklare eden


bir

beyan imzalamalar kouluyla

izin

verilmitir. Yalnzca

Mostar'da, verilen bu tr izinler 8.000'den

fazladr.

Stolac, Tasovcici, Capljina, Ljubuski, Visici, Celjevo ve Mostar 'n

yerleim alanlar

olan Balinovac ve Dikovina, Mostar

Katedrali'nin ve Polis ve ileri Bakanl binalarnn evresindeki alanlarla birlikte, etnik


tan

arndrlmtr.

Terke

likle de kadn ve" ocuklar,


bir halde terkedildikleri
ko Polje'ye

bakmdan

zorlanm
gda,

Dou

Mslman nfus-

olanlardan

bazlar,

zel-

su, ila ve elektrikten yoksun

Mostar'a, Blagay ve Pociteljs-

doru srlmlerdir.

Gvenlik Konseyi' nden:


.

UNHCR ve UNPROFOR temsilcilerini, gerekleri yerinde tespit edebilmeleri ve Konsey' e ve dnya kamuoyuna rapor edebilmeleri iin acilen Mostar'a ve risk altndaki
blgelere gndermesini,

dier

2. UNHCR
bir

araclyla, Dou

tarafndaki

edilmi

toplama

insanlara insani

Mostar'da ve Hersek'in drt

kamplarnda
yardmlarn

bulunan yerinden
acilen

datlmasn

salamasn,

3. HVO'ya, tm sivilleri salvermesini ve askeri sava esirlerine uluslararas konvansiyonlara uygun ekilde muamele
etmesini

emretnesini

talep ediyoruz.

Mostar kentinin korunmu blge ilan edilmesi ynndeki talebimizi de tekrarlyoruz.


Alija z:utbegori Tarihe

Tanklm

Maalesef Bosna'daki Mslmanlarn trajedisinden, iki milliyeti orduya ilaveten, bu halka, elini kolunu balam ve onu
BM art'nn garanti altna ald kendini savunma hakkn
dan mahrum brakm olan bir silah ambargo su empoze etni
olan uluslararas topluluun da sorumlu olduu gereini
vurgulamak durumundaym.
Baylar,
Bu defa sizden, kendilerini savunmalarna izin verilmeyen bu
halka en azndan hayatta kalabilme hakkn bahetnenizi rica
ediyorum.
Szde kalan lanetlernelerden baka hibir gerek tepki yoktu. Btn objektif gzlemcilerde, Bosna'nn kendi kaderine terkedilmi olduu izlenimi hakimdi. Tam o srada, BOJna: Bir Kua

Tarih adl kitabn tamamlamakta olan Noel Maleolm yle yazyordu:

1992 ve 1993 yllar, bir Avrupa lkesinin tahrip edildiiyllar


O, Avrupa'daki dier herhangi bir l-

~larak hatrlanacaktr.

keden

farkl

olarak siyasi ve kltrel bir tarihe sahip olan bir


Byk dinler ve Avrupa tarihinin byk gleri orada st ste gelmi ve mezcolmulard: Roma, arlman, Osmanl ve Avusturya-Macaristan mparatorluklar ve Bat Hristiyanl, Dou Hristiyanl, Yahudilik ve slam inanlar.
toprakt.

16 Nisan 1993'n ilk saatlerinde, HVO askerleri Vitez yak


nndaki Ahmici kyne girdiler ve dnyay allak bullak eden
hunharlklar gerekletirdiler. ou kadn ve ocuklardan oluan

IOO'den fazla sivil ldiirld ve boazland. Bu zulm icra

edenler bugn Lahey Uluslararas Mahkemesi nnde yarg


lanmaktadrlar .

Ancak, temiz sava ya da kabahatsiz ordu diye de bir ey


yoktur. Tm savalar az ya da ok kirlidirler. Her ne kadar biz
elimizden geldiince askerlerimize sava yasalanna uyma ve
kendi davranlarn kontrol etme vazifeleriri hatrlatmak iin
her frsat deerlendirdiysek de, zaman zaman ilerin bizim tarafmzda da olmas gerektii gibi gitmedii ynnde haberler

geliyordu.
Austos banda,' Cenevre Konferans ebakanlan Owen

ve Stoltenberg'den, Bosna Ordusunun Doljani kynde gerekletirdii iddia edilen zulmlerle ilgili bir mektup aldm.
Sava Gnl

182

Sulamalar Hrvat tarafndan geldi. General Delic'i telefonla


aradm

ve kendisinden olup bitenlerle ilgili bilgi istedim ve 8

Austosta ona aadaki mektubu yolladm:

Birka gn nce telefonla, HVO'nun, bizim ordu birimlerimizden birinin Jablanica yaknndaki Doljani kynde Hr
vat milliyetine mensup baz sivilleri katlettikleri ynndeki
sulamalarnn aratrlmasn istedim.
Henz bu konuda herhangi bir rapor almadm ve sizden, beni tahkikatn sonularndan haberdar etmenizi ve bunlar kamuoyuna aklamanz isternek durumundaym.
Ltfen, askerlerimize sava kanunlarna uyma mkellefyetle
rini hatrlatma konusundaki her frsat kullannz. Ne saldr
ganlar sert bir biimde cezalandrmakta ne de kamuoyunu
bundanhaberdar etmekte tereddt gsteriniz. Bu yolla kaybedeceimiz hibir ey yoktur.
Birka gn sonra, Delic bana Bosna Ordusunun Doljani'de
zulm ilediiynnde herhangi bir kant bulunmadn bildirdi. Delic'in cevabnn bir kopyasn, uluslararas bir soruturma
nererek Owen ve Stoltenberg'e yolladm:
Sayn

baylar, HVO'nun Jablanica yaknndaki Doljani kynde Hrvat milliyetine mensup baz sivillerin katledilmi olduu ynndeki sulamalarna atfta bulunarak, Bosna-Hersek Ordusu Genelkurmay Bakan'ndan bu sulamalar soruturmasn ve beni acil olarak sonulardan haberdar etmesini istedim. Mektbumun ve General Rasim Delic'den gelen
cevabn bir kopyasn (hem Bonaka hem de ngilizce olarak) size gnderiyorum.
Onun temin

ettii

malumat HVO'nun

sulamalaryla eliti

inden, bu olaylara ilikin gerein tespiti konusunda sizin


yardmlarnz

istiyorum. Uluslararas Kzl Ha'n ve UNPROFOR'un bu konudaki bulgularna gvenim tamdr. Bu


konuda anlay ve ibirliinizi esirgemeyeceinizden eminim.

Owen ve Stoltenberg konu zerinde daha baka hibir ey


sylemediler.
Ancak, Doljani'de yapld ileri srlen zulmlere ilikin
sulamalar Hrvat propagandasnn bir rn idiyse de, Grabovica' da Hrvat sivillere yaplan zulm acmasz bir gerekti. 8
Eyll 1993'te, "Neretva 93" operasyonu devam ederken bir
Aja zzet6egoYi Tarihe Tanklm

~ grup askerimiz Neretva rma zerindeki bu kyde 27 Hrvat

sivili katletti. Bu zulmn renilmesi zerine, General Delic


"Neretva 93" harekatn ynetmekte olan Sefer Halilovic'den
bir rapor vermesini istedi ancak yle grnyor ki bu raporu
asla alamad. Ancak bu trajedinin birok keyfiyeti, iki ay sonra,
26 Ocakta Saraybosna'da dzenlenen "Trebevic I" askeri Ve
adli da~as balamnda renilecekti. Adalet Bakanl bnyesinde yer alan Askeri Savclk Ofisi Saraybosna'daki syana ve
Sulara likin Tahkikat srasnda, Grabovica'daki zulm hakknda hatr saylr miktarda malumat elde etti, ancak sulamalar ve yarglama yalnzca Saraybosna vakas iin tesis edilmiti.
1997 gznde, Askeri Gvenlik Blm, Grabovica'daki zulm hakknda Saraybosna'daki Kanton Savcl'na ceza davalar havale etti. Savclk vakay ele ald ve Roma "Yol Kurallar" uyarnca Lahey Uluslararas Mahkemesi'nden pheliler
aleyhine adli tahkikat balatmak konusunda mutabakat istedi.

Bunun zerine Lahey Mahkemesi vakay ve onunla ilgili tm


bir btn olarak teslim ald.

dokmanlar

ikret Abdic tarafndan 27 Eyll 1993'te Bat Bosna zerk


Blgesi'nin ilan, Bosna-Hersek Ordusunun, zellikle de 5. Ko-

lordunun zaten ok mkl olan mevkiini daha da ktletirdi.


nc bir cephenin almas ve Fikret Abdic'in Srp ve Hrvat
saldrganlarla ibirlii yapmas, Bosna-Hersek'teki mull as-

keri ve siyasi durumu olabilecei en zor hale soktu.


4 Ekimde, BM Genel Meclisi'ne hitap etmek zere New
York'a gittim.
BRLEM MLLETLER

GENEL KURULU'NDAK
KONUMAMDANBLMLER

(New York, 7 Ekim 1993)


Uluslararas toplumun, 50 yl boyunca iktidarda olan komnist yaplardan zgrlk ve demokrasi zerine temellenmi
kavramlara geii kolaylatrmak iin ne tanmlanm bir politikas ne de ak bir siyasi eylem plan mevcuttur. ( ... )

Bu problemin olumsuz veheleri, benimlkernde btn boKomnist saldrganln hayatta


kalmay baarm glerinin basks altnda bulunduumuz ve

yutlaryla resmedilmitir.

Sava Gnl

demokratik geliim iin her ansn Avrupa'nn, Amerika'nn


ve bir btn olarak dnyann gzleri nnde yok edildii gayet akhr. Bu, sivillerin kitleselolarak katledilmesini de iekullanm;

ren zor

medeniyet ve kltrn btn izlerinin or-

tadan kaldrlmas ve lkemizi barbarca taktiklerle yakp yk


mak suretiyle
Ayn

gerekletirilmitir.

zamanda, bu

ei

benzeri

grlmemi iddet, lkemizn

siyasi bir ameliyat iin canl canl masaya yatrld bir deI}ey
olarak kullanlmhr. Bu, Bosna-Hersek'i muhtelif post1komnist devlet modellerinin test sahas olarak kulland ak
olan uluslararas topluluka yrtlmektedir. ( ...)
lk deneme, Londra Konferans'nnkiydi. Saldrganl dur-

-durma araynda olan bu tez, gerekletirmek iin tek bir giriimde bile bulunulmakszn terk edildi. Olan tek ey, bizim
,lkemiz

zerinde yrtlen savan daha da iddetlenmesiy

di. Bunu giderek derinleen bir krize, anayasal, yasal ve siyasal bir reform iinde zm bulma giriimi izledi. Van ceOwen Plan olarak bilinen bu zm uygulamay da kimse
denemedi. O da, Bosna-Hersek'te olup bitenlerin halk arasndaki

bir i sava olduu ve bu nedenle de yegane zmn

topraklarn
lenmi

taksim edilmesi olduu gibi sakat bir teze temel-

olan bir baka zme yerini brakmak zere terk edil-

di. ( ... ) Bunun bir sonucu olarak, olaylarn kontrolden km


seyri, halk iin yeni aclar dourarak ylece devam etti.
Sayn Bakan,

Bosna-Hersek halk bugn bir seimle kar

karyadr: ya adil bir savunma sava, ya da adaletsiz bir bar. Savan devam

halinde, halkn daha da fazla ac ekmesi

ve hatta ulusumuzun tahribi riski artacaktr. Bu binlerce insann lm anlamna gelebilir. Adaletsiz bir bar kabul edi-

lemez zira o, tarihin baarsz olduunu kantlad bir etnik


taksim ve apartheiJ kavram zerine temellenmitir. ( ... )
Ne var ki, bize empoze edilmi olan szde bar planndaki bu
kabul edilemez unsurlar, felsefi meselelerden ibaret deildir
ler. ncelikle, soykrm merulatran ve etnik taksimi tevik
eden her plann, daha fazla saldrganlk tohumlar ekmesi ve
intikam yangnlarn atelernesi ok daha muhtemeldir. kinci
olarak, savan nedenlerine dikkat erneyen her bar, en iyimser tahminle u anda kalc olan gerek bir zm deil ancak
geici bir kesinti ne srer. ( ...)
Alija :=:tbegoel Tarihe Tanklm

BM Gvenlik Konseyi, otorite ve

sorumluluuna

uygun ola-

rak Lord Owen ve Bay Stoltenberg tarafndan hazrlanan


plan,

BM artyla ve Gvenlik Konseyi tarafndan daha n-

ce benimsenmi ok saydaki dier kararla, ne derece tutarl


olduunu belirlemek zere deerlendirmelidir.

Konsey, ska tekrarlanan u mazeretin ardna snarak kendi sorumluluundan kanamaz: " tarafn zerinde mutabk kald her eyi kabul edeceiz." zellikle de, taraflardan

biri yani kurbann taraf, gerek bir kitlesel alk ve soykrm


tehdidinin basks altndayken. ( ... )

Bir yllk kuatmann ardndan, Saraybosna'da anari iaretle


ri kendini gstermeye balad. Kenti savunmakta olan birimlerden bazlar, askeri disipline ve o zamanlar iinin ehli bir subay
ama kiisel cesareti az bir adam olan Sefer Halovic'in bakan
lk ettii st komuta karargahnn otoritesine giderek daha az
itibar eder olmulard. 1992 Aralknda ordu ile Juka Prazina'nn komuta ettii ve zelOperasyonlar Birimi olarak adlan-

drlan

tanlar

birim arasnda ak sahl atma patlak verdi. Komuarasnda,

kentin

savunmasnn gzard

edmesi tehdidi

yaratan kskanlklar ba gsterdi ve ta en batan beri polis birimleriyle ordu arasnda iten ie sren gizli bir atma yaan
yordu. Srplara ynelik kt muamelelere ve sivillerin cephede
siper kazma gibi tehlikeli iler iin askere alnd legal baskn
lara dair haberler geldi. Her ey, Sefer Halovic'in askerler arasndaki otoritesinin duruma hakim olabmek iin yeterli olmadn gsteriyordu. 30 Mays 1993'te, Trebevic'de bir felaket
yaadk.

Kahramanca fakat kt tasarlanm bir harekatta .


29 askeri ldrld. Bu, barda taran son
damlayd. Halilovic'in ordudaki en st mevkiden azledilmesini
Da Tugaynn

nermeye karar verdim. Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurbakanl'nn 8 Haziran 1993 tarihli bir oturumunda Ordu Komutanl makam ihdas eddi ve bu makama ciddi bir adam ve
ok iyi eitimli bir subayolan Rasim Delic atand. Bundan nce szkonusu makam eski Yugoslav Ordusunun nde gelen generallerinden biri olan Dzema Sarac'a teklif edami fakat o bu .
teklifi, makarnn daha gen ve daha salkl birini gerektirdii
gerekesiyle. reddetmiti. Ordudaki tm operasyonelotorite komutana devredadi. Halovic st Komuta GenelKurmay BaSava Gnl

186

kanl mevkiini muhafaza etti ancak btn hususlardayeni or-

du komutanna tabi oldu.


Bu karar etkilemi olan bir baka durum daha vard.
Birka gn nce (kesin sylemek gerekirse 27 Mays
1993'te), o tarihte st Komuta'nn Kurmay Bakan Yardmcs
olan General Divjak'tan drt sayfalk bir mektup aldm. Divjak
mektubunda kendisine ynelik tutumdan ve silahl insanlarn
Saraybosna vatandalarna ynelik davranlarndan yaknyor
ve rnek olarak da unlar gsteriyordu:
- Konjic-Jablanica cephesini ziyareti srasnda, yerel tugaydan askerlerin kendisini tutuklam ve 27 gn boyunca nezarette tutmu olmalar;
- Sahadaki askeri birimlerin komutanlarnn sivillere kar
ok zalince davranyor olmalar;
- Hrasnica ve Dobrinja' da hususi hapishaneler bulunmas;
- Hasta insanlarn siper kazmak zere asker yazlmas ve
gnde 12 saat altrlmas;
- Tm bu vakalarda, o. Da Tugaynn komutan Musan
Topalovic Caco'nun vahi tavrlarnn zellikle ne kt.
Divjak bu kadar ak sylemiyordu ama, mektubundan kendisine ynelik tutumlarn Srp oluundan kaynakland ve kt muamele kurbanlarnn, tamamen olmasa da byk oranda,
Srplar olduu (her ikisi de Mslman olan Hajro adndaki bir
terzi ile Mehmedovic Meho ve dierleri de zikredilmiti)15
karsimabilirdi.
Merkez Komuta Karargahndan Divjak'n ikayetlerinin bir
aklamasn elde etmeye altm. Divjak'n gvensizlik ve p
heyle evrelenmi ve sulamalarndan ounun iyi temellenmi
olduu rapordan aka anlalyordu.

Kentte Srplara kt muamele edildiine dair kantlanma


m fakat srarl hikayeler her halkarda giderek sklayordu.

Sulamalar, daha dk oranda olmakla birlikte, Ramiz Delalic Celo'nun fiili komutan olduu (nceden komutan yardm
csyd) 9. Tugayn askerleriyle de ilgiliydi.

9. ve o. Tugaylar, kuatlm Saraybosna'nn savunmasnn


kuzey ve gney hatlarnn geni bir ksmn tutuyorlard (9.
Da Tugay Slatina-Grdonj-Pasino Tepeleri hattn tutuyordu,
o. Tugay ise Miljacka Nehri zerindeki meclis binasndan De15 Divjak'n mektubunun tam metni Ekler blmnde bulunacaktr.
Alija =ethegovi Tarihe Tanklm

lS7

belo Tepesi ve Colina'ya kadar olan hatt tutuyordu). Bu tugaylara bal askerler kendi ateli silahlarn savan banda getirmilerdi

ve kendi komutanlarna kuvvetli bir sadakatIeri vard.

Bu isyankar insanlar ehliletirmek ve onlara askeri disiplini


empoze etmek vahi atlara eyer vurmaya almak gibi bir ey
di. Komutanlaryla giriilecek en ufak bir restleme, tugayn tmyle bir atmaya ve onlarn hatlar terk etmesine yol aabilirdi. Azami dikkatle ilerlemek elzemdi.
2 Temmuz 1993'te, 9. ve o. Tugaylardan baz adamlar Vijecnica (Belediye Binas)' dan Skenderija'ya kadar Miljacka
zerindeki btn kprleri ve kentin dou kesimi boyunca tm
polis merkezlerini bloke ettiler.
Delta Biriminin komutan Dino Aljic'in sadk adamlar araclyla gece boyunca pazarlk yaptm ve isyanc subaylarn
klalarna
dm.

ve kendi hatlarna geri ekilmesini salamay baar

Ancak, bu durumun tekrarlanmamasn garantilernek ze-

re gereken her eyi yapmaya ve nihai olarak da kenti savunan


birimler~ arasnda nizami bir dzen tesis etmeye karar verdim.
Ertes

gn, Ordu Komutan Delic'i ve Polis birimlerinin ba-

nda olan ileri Bakan Alispahic'i ofisime ardm. Onlara,

ihanet iindeki bu iki tugayn keyfi davranlarna son vemek


zere bir plan hazrlamalarn syledim.
Bu ok nazik ve riskli operasyonun hazrlklar bekledii
mizden ok daha uzun srd. ok daha gl bir dman tarafndan sarlm

olan bir kentte, kendi birimlerimize kar silahl

bir harekat yapmamz gerekiyordu.


Bata Eyllde yaplmas planlanan harekat Ekime kadar er-

telendi ve ondan sonra da neredeyse ayn sonuna kadar gn be


gn yeniden ertelendi. Bu zaman zarfnda, plann entegre bir
paras

olarak, emi Labudovi'nin ya da Kakanj'daki Kara Ku-

ular'n

yeleri harekatta yer almak zere havaalanndaki uu

pistinin altndaki tnelden birer birer kente nakledildiler.


SDNnn cra Kurulu, 23 Ekim 1993'teki oturumu srasnda

ordudaki kanunsuzluklar hakknda bir beyanat yaynlad. Beyanatta unlar syleniyordu:


SDA cra Kurulu, Demokratik Eylem Partisi'nin BosnaHersek
ve

halklarnn

savunma kapasitesini glendirme grev

sorumluluuna dayal

olarak ve Saraybosna'da halihazr

daki askeri ve gvenlik durumun


Sava Gnl

nda,

Bosna-Hersek

Ordusu

Kolordusuna

bal

muayyen birimlerde nderlik

ve komuta sisteminin bir sredir ciddi tehdit


duu

bilgisine

ulamtr.

Bu durum,

yonlarnn icrasndaki etkinlii

ve Bosna-Hersek Ordusu ile

bulun-

dorudan sava

mis-

sorguya ak hale getirmekte

halkn saldrgana kar

leri bu zorlu mcadeledeki gayretlerinin


Silahl

altnda

verdik-

altn oymaktadr.

kuvvetler mensuplan arasndaki su ve keyfi davran

vakalan da giderek daha fazla belirginlik kazanmaktadr. Saraybosna'daki muayyen birimlerde yer alan bireyler, hukuksuz

davranlanyla

bu birimlerin kentin kahramanca savu-

nulmas srasnda edindikleri

iyi ne de zarar vermektedirler.

Bu itibarla, SDA cra Kurulu, yetkililere, en ok da BosnaHersek Cumhurbakanl ile Bosna-Hersek Ordusu> st
Komuta Merkezine durumu yeniden gzden geirmeleri ve
kanun ve dzeni tesis edecek admlan atmalan ve bu suretle
ordularndaki

ve devletlerindeki

gvenini yeniden kazanmalan


organize ve senkronize bir
ve

sava

hali,

bana

insanlarn sarslmakta

ansnda

bulunur.

sava baanya ulaabilir

olan

Yalnzca

ve

sava

buyrukluk ve hukuksuzluk iin bir ma-

zeret olamaz.
Cumhurbakanl'nn operasyon kararnn alnaca oturu-

mu, operasyonun gizliliini korumak amacyla 25 Ekimde gece


yarsndan

hemen nce topland. Harekatn 26 Ekimin ilk saat-

lerinde balamas planland.


Bu oturumda, Musan Topalovic ve Ramiz Delalic'in 9. ve
O. Tugaylardaki komuta mevkilerinden azlinin emredilmesine

ve tutuklanmalarna karar verildi. "Bu kararn uygulanmas


in, gerektii takdirde, zor kullanlmasna izin verilmitir" de-

niliyordu Bakanln emrinde.


Saraybosna, 26 Ekimde gzlerini tam bir sessizlie at.
ans eseri bombardman dayoktu. Kosevo'daki Katolik mezarlnn karsndaki binalara konulanm olan 9. Tugayn bir
ksm sabah saat yedide kolaylkla teslim oldu. Romanijska Sokanda kalan dier ksm ise, akamst ge saatlere kadar di-

rendi. Dr. Haris Silajdzic ve Bakir Alispahic, drt bir yandan


kuatlm

olan sse gittiler ve Ramiz Delalie'i daha fazla diren-

menin anlamszlna ikna ettiler. Musan Topalovie Caeo, rehin


ald ok saydaki siville birlikte Bistrik'teki geee ssnde barikatlarn ardna

ekildi. Uzandyerde dikkatsiz polisleri bek-

Alija z:atbegorl Tarihe Taruklm

189

liyor ve onlar birer birer ldryordu -bunlardan toplam dokuz tanesini ldrd. Ne yapacamz bilmiyorduk. Binay havaya uursak, bu, ou kadn ve ocuklardan oluan, evredeki
evlerden aceleyletoplanm 40-50 kadar rehinenin lm anlamna gelecekti.
Gecenin erken saatlerinde, Cumhurbakanl danmanla
rndan biri olan J usuf PusinaY, Caco yu teslim olmaya ikna
edip edemeyeceini grmek zere yolladm. Caco reddetti ve
Pusina bize, onun ldrd ve cesetleri avluda sralanm olan
polislere dair haberleri getirdi.
Rehinelerin strab srd. Caco'ju telefonla aradm ve ona,
saat 1 L.30'da kendisinin de gayet iyi tand Jusuf Pusina ile
benim korumalarm Haris Lukav ve Osman Mehmedagic'in
kendisi iin geleceklerini syledim. Ayn zamanda, ate amamasn, Komuta Merkezine gtrleceini ve kendisine yasalara gre muamele edileceini de syledim.
Gece yarsna doru Caco ve emrindeki adamlardan bir ks
m direnJIleksizin teslim oldular. i. Kolordunun Cure Cakovica
Sokandaki (mdi Ali-pasina Soka) komuta merkezine gldrd polislerin arkadalarnn fziksel salLin edilmesi ynnde ciddi bir tehlike vard.
En ktsn nlemek iin, Blge Hapishanesine nakledilmesi
niyetiyle bir arabaya tkld. Yolda, araba Kosevo Soka boyunca yol almaktayken, Caco aniden kendini kurtard, arabann kapsn at ve kamaya alt. Muhafzlar ate at. Resmi

trld. Orada,
drsna urad.

rapor buydu.
Sabahn ilk haber yaynnda, TVBiH'in spikeri Caco'nun
nceki gece tutuklanm ve kamaya alrken ldrlm olduunu bildirdi.
Soruturma yaplrken, 9. ve 10. Tugaylardan 150 kii nezarette tutuldu. ou ksa srede salverildi ve Trebevic ve
Grdonj'daki cephe hatlarna gnderildi. IS tanesi cinayet ve silahl ayaklanma ile suland ve yargland. Kentte kanun ve nizam yeniden hakim oldu. Artk tehdit yalnzca tepelerden geliyordu.

Bu olaylardan hemen nce, Ekimde, Dileri Bakan Haris


Silajdzic, Bosna-Hersek'in bamsz ve egemen bir devlet olarak tannmas ve tasdiki ile ilgili meselelerle ok baarl bir eSav" Gnl

190 kilde ilgilendii bir dnemin ardndan, nihayet yurtdndan eve


dnmt.

Yeni bir hkmet oluturmamz gerekiyordu. Yeni baba


Haris Silajdzic olaca dnlyordu. Ekim sonunda
Silajdzic fazla zorlanmakszn bir hkmet tekil etti ve onu
Cumhurbakanna sundu (Edib Bukvic, Hamdija Hadzihasanovic, Bakir Alispahic, rfan Ljubijankic, Sead Kreso, Kasm
Trnka, Rusmir M.ahmutcehaic, Faruk Smailbegovic, Munever
Imamovic, Dragoljub Stojanov, Arif Smajkic, Mustafa Beganovic, Enes Durakovic ve Ivo Knezevic). Muhacirlerle ilgilenme grevini kimin stlenmesi gerektii hakknda bir miktar
tartma oldu. SDA'nn aday Amila Omersaftic idi; Haris Dr.
Arif Smajkic'i tercih etti ve bu kabul edildi ama asl ekime
Rusmir Mahmutcehaic'in evresinde ortaya kt. Silajdzic,
Mahmutcehaic'in uhdesindeki grevlerin, Enerji ve Ekonomi
Bakanl'nnyetki alanna girecek ekilde blnmesini nerdi.
M.ahmutcehaic'in, enerji kaynaklar zerindeki kontroln (o
tarihte balcas petrold), ordu zerinde ve hatta dier bakanlklarn grevalanlar zerinde denetim elde etmek iin kullanmakta olduuna dikkat ekildi. Bir gn General Delic'i ararken, onu orduya bir miktar yakt verilmesi iin Bakann kiisel
iznini almak zere Enerji ve Askeri Endstri Bakannn (Mahmutcehaic'e bal bakanln ad buydu) ofisi nnde kuyrukta
beklerken buldum. M.ahmutcehaic Enerji'nin kendi Bakanh'ndan ayrrn"asna itiraz etti ve bunun olmas durumunda istifa edecei ynnde bir ltimatom verdi. Sorun birka gn boyunca zlmemi olarak kald. Bir gece, Zenica elik lerine
yaplan bir ziyaret srasnda M.ahmutcehaic yanma geldi ve
Enerji leri'nin kendi bakanlnn uhdesinde kalmas konuc
sunda desteimi istedi. Reddettiimde de istifa etti. Bundan
sonra da, bir bakandan Bosna'da "varolan her eyi eletiren bir
adam"a dnt.
kann

1993 Kasmnn ikinciyarsnda, Vares'in igalden kurtarlma


snn

hemen ardndan, bu zgr toprakta 12 gn geirdim (6


17 Kasma kadar). 17 kenti ziyaret ettim ve 32 belediyenin sava nderlii ile konutum. Dnmde, RTVBiH'e
uzun bir mlakat verdim. Mlakat RTVBiH'in Genel Mdr
Mufid Memija tarafndan yaplmt. Bu mlakattan soru ve
cevap setim.
Kasmdan

Alija =t6egovi Tarihe Tanklm

RTVBiH LE MLAKAT
-zet Versiyonu-

(18

Kasm

1993)

Memija: Gda sorunu birincil mesele haline geldi ve korkarm


ki, bu talihsizlik etniklerden ve Ustaa'dan bile daha tehlikeli bir hale gelebilir.
zzetbegovi: Bu, zgr topraklardadolatm esnada bana

hep shrap vermi olan bir meseledir. Ancak insanlar, bu


problemle yz yze gelmi olmalarna ve durumun ne olduu
nu gayet iyi bilmelerine ramen morallerini kaybetmi deil
u

ler. Fakat

anda, daha nce de ifade

ettiimiz

gibi, Cenev-

re'de Silajdzic bakanlndaki delegasyonumuzun da hazr


bulunduu

bir konferans devam etmektedir ve bu blokaj kal-

drmak, dier bir deyile gdann geirilecei bir yol bulmak

iin ne gerekiyorsa yapmak onun elinde. Bizim grmz,


Srbistan
inin

zerinden mi yoksa Hrvatistan zerinden mi geldi-

fazla nemli

olmad

ynnde. Biz, Bar-Saraybosna

Koridoruna bile razyz. Kukusuz Makedonya'dan gelmesi


muhtemel bir miktar gda da mevcuttur. Bu sevkiyat, dn ticari bir konvoyla skp'ten ayrld ve biz gei yapp yapamayacan

grmek zere gergin bir bekleyi iindeyiz. Gda,

tek kelimeyle yzlemek zorunda olduumuz ve zmek iin


byle nemli bir iin hak ettii azami kararllkla elimizden
geleni yapmaya devam edeceimiz bir mesele olmaya devam
etmektedir.
Memija: zgr topraklara yaptnz gezinin muayyen basamaklarnn

hassaten aydnlatlmas gerek. Hepsinden ok da

Vares. Siz, 2. ve 3. Kolordulara bal birimlerce kurtarlmas


nn

hemen

ardndan

Vares'teydiniz. O

srada, kalmay

rek dar gitmemi olan ve geriye dnmek zere

see-

imdiden yo-

la km bulunan Hrvatlara hitaben, gerek uluslararas kamuoyunda ve kukusuz zellikle bizim kendi kamuoyumuzda
ok iyi karlanm olan bir ar yaynladnz.
zzetbegovi: Evet ve her ne kadar bu insanlarla temas kur-

mak zor ise de, bu ar hala neminden bir ey kaybetmemitir.

Oraya gidecek bir delegasyon iin hazrlk yapmtk

fakat Kobiljaca' da durduruldu. Delegasyona Monsenyr


Vinko Puljic ve rahip Petar Andelovic de dahildi. Evlerini
terketmi
Sava Gnl

olan insanlar, bir anlamda kendilerini Vares'e dn-

memeye ikna etmeye alan HVO militanlar ile eve dnmeleri ars yapan bizlerin arasnda kalmlard. Hrvat nfusun bu gnn, tam burada aada, Bosna-Hersekli tm
Hrvatlarn iinde biraraya getirilecei bir nevi Hrvat devletii yaratmay

hedefleyen ve Boban Plan olarak adlandrlan

bir plann entegre bir paras olduu akt. Benim de okumu olduum

birmateryalde, Boban, Neum'dan gneye Sa-

va Nehri'ne ve kuzeye dek uzanan blgeye dalm olan


700.000 Hrvat bulunduunu ve bunlarn tek bir toprak paras

zerinde yekpare bir birim oluturacak ekilde biraraya

getirilmesi gerektiini vs. sylyordu. Bosna'nn eitlilii bize sknt vermez, tam tersine bizim iin bu bir zenginliktir.
Drste sylemeliyim ki, insanlarmz bana, Boban bizleri
Hersek'i terk etmeye zorlarken bizim Hrvatlar neden geri
istediimizi

sordular.

Cevabm, Boban'n

yntemlerinin bi-

zim yntemlerimiz olmad, nk bizim bir devlet onlarn


sa devlet iinde devlet olduuydu. Biz bir orduyuz onlarsa
paramiliter gler, daha dorusu sadece birer ete. Mostar ve
Stolac'daki etnik temizlii gerekletirenlerin ya da yakn zamanda Mostar'daki eski kpry tahrip edenlerin, bu etelere mensup olduu kesin olarak sylenebilir. Fakat meselenin
daha pratik bir yan daha vardr. Bu insanlardan biri Hersek'tendi ve ona sordum: "Stolac'a dnmemizi istiyor musun?" Doal olarak istediini syledi. Bunun zerine ona, bizim Stolac'a dnmemizin tek yolunun Hrvatlarn Vares'te
kalmas olduunu anlattm.
plannn

Gryorsunuz, Boban'n irkin

iki aamas vard: Birincisi blgeyi temizlemekti;

Mostar', Stolac', Capljina'y,

Ljubuski'yi, Livno'yu ve dier

yerleri Mslmanlardan arndrmakt ve daha sonra da kendi halkn, kuzeyden, Bosna'dan, gneyden, sr gder gibi
bu Bobanistan'a (bizim deyiimizle) doru srmekti. Fakat
eer plann uygulanmasn
mz

istemiyorsak, Hrvat vatandalar

evlerinde kalmaya ikna etmeliyiz, Hrvatlar Vares'ten

dar kararak

Boban'a yardm etmemeliyiz. Tamamen ah-

laki, ilkesel boyutunu bir kenarda braksak bile, problemin


pratik yan byleydi. Bosna-Hersek kanun hakimiyetiyle ynetilen gerek bir devlet olmalyd. Halk, HVO militanlarnn
Vares'i terk etmeden hemen nce, halka gitmeleri arsnda
bulunmak iin megafon kullandn, Bosna Ordusunun yaklamakta olduunu
ALij =t6egovi Tarihe Tanklm

ve yollarna kan her eyi yakp ldr-

dklerini iddia ederek, kenti terk etmek iin yalnzca bir saatleri
olup

olduunu

bittiini

sylediklerini bilmeli. Halk gerekte neler

bilmiyordu ve riske giremezlerdi. Her halkar-

da, biz asla halk srenlerden

olamazdk.

Tarihin ne denli ga-

rip bir ekilde kendisini tekrarladn gryorsunuz. (. .. ) Biz


imdi burada Bosna'da, II. Dnya Savannkilere benzer imgeler gryoruz. Ben o
nda

ler ve

sava gayet iyi hatrlyorum. Balad

16, bittiindeyse 20 yandaydm. O zaman da etnikUstaa vard. Yine buradalar. u farkla ki, bu etnik-

ler o zamann etniklerinden, bu Ustaa o zamanki Ustaa' dan kt. Bunu tam bir rahatlkla syleyebilirim nk o
zamanki

Ustaa

Eski Kpr'y tahrip

etmemiti,

Mostar Ca-

mii'ni de, ama bunlar yaptlar. ( ...)


Memija:

Tudman'n

knda deerlendirme

Bosna-Hersek'le ilgili son

beyanat

hak-

yapmak ister misiniz?

zzetbegovi: Evet, bu ok esef verici ve ok naho bir beya-

nat.

Eer

onu

doru anlyorsam, Bosna'nn

bir nevi

igalin

den bahsediyor. Maalesef biz kitlesel lekte olmasa bile zaten bir
sinde

igal yayoruz;

Hrvat

zira,

halihazrda

Gornji Vakuf evre-

Ordusuna bal askerlerin savamakta olduunu

biliyoruz. Dn

ayrntlarn

kesin olarak tespitini emrettim.

Daha sonra BM Gvenlik Konseyi'nin

toplanmasn

talep

edec~ ve koruma isteyeceiz. yle grnyor ki, Bay Tud-

man Bosna'nn bir ksmn igal etmek iin HV0Yt kullanmak istedi ve HVO'nun burada yenilmesi nedeniyle
-HVO'nun

isyanc

la uraynca

kesimini kastediyorum- bu plan baarsz

da, HVO'nun baarsz olduu yerleri igal et-

mek iin srece

dorudan

mdahil olmaya karar verdi. Fakat

Tudman baka beyanatlar da verdi. Burada bir slam Cumhuriyeti yaratlmas olarak adlandrd eye kar bir nevi
Hal Sava istedi. Halkmz burada bir slam Cumhuriyetinin yaratlm olup olmadn bilmektedir. Doalolarak s
lam'n burada mevcut olmasn ve Mslmanlarn zgr olmasn istiyoruz ancak kesinlikle bir slam Cumhuriyeti ya-

ratma niyetimiz yoktur: Birka yl gecikmeli olmas dnda,


Tudman, Milosevic izgisini izlemektedir.

9 Aralkta, Bosna-Hersek Ordusu Genelkurmay'nn Moral


Departman tarafndan Saraybosna Ordu Kulb'nde dzenlenmi olan bir semineri tamamlayanlara ders vermek zere daSav" Gnl

194

vet edildim. Bu frsat, askerlerin davranlar hakknda konuarak deerlendirmek istedim:

Buradan ayrldnzda, askerlere kesin eyler sylemek durumunda olacaksnz. Onlara zayf1ara eziyet etmemeleri gerektiini

syleyin. Halkn bu ordudan korkmamasn temin

edin. Halihazrda bunun ne dereceye kadar geerli olduunu


bilmiyorum. Belki bir dereceye kadar. htiraslar trmanyor,
her yanda korkun crnler ileniyor ve halk ounlukla bir
eyi dierinden ayramyor.

Bu yaknlarda Fojnica'da iki ra-

hip ldrld. Bu vaka hali soruturuluyor. Fakat katilin


bizlerden biri olduunu -ister sivil isterse asker olsun- farzedersek, yle bir tutum iinde olduunu tahmin edebiliriz:
'Onlar bizim Eski Kpr'mz (Mostar Kprs, Y.h.n.)
tahrip ettiler, hadi bunu onlara detelim.' Fakat 'onlar' kim?
Fransiskenler ile Ustaa ayn deil. Bu dnme tarz bizi bir
yere gtrmez. Tekrar ediyorum biz, insanlarn kendilerine
ait hissettikleri bir ordu olmalyz, ancak o takdirde yenilmez
olabiliriz. Bu dnyann en eytani gleri biraraya gelseler bile, halk bizimle olduu takdirde karmzda gsz kalacaklardr.

Bu benim ilk mesajmdr. Bunu halka iletin ve bunu

basit bir dille yapn ki, sokaktaki insan sizi anlayabilsin.


Gryorsunuz Allah karmza ac verici bir imtihan kar
mtr. Boazlandk, kadn

ve

ocuklarmz

ldrld, camile-

rimiz ykld, ama biz kadn ve ocuklar ldrmeyeceiz, kiliseleri ykmayacaz. Bunu yapmayacaz nk baz tekil
vakalarda bunlar olmu olsa bile, bu bizimyolumuz deiL. Burada savalar da var ve ben bu frsat onlara unu syleyerek deerlendirmek istiyorum -ve bu, buradaki ve baka yerlerdeki herkese iletilmesi gereken bir mesajdr: Biz muzaffer
olacaz

nk biz bakalarnn dinine, milliyetine ve farkl si-

yasi kanaatlere sayg gsteriyoruz ve nk bu zor durumumuzda bile temiz insanlar olmaya abalyoruz. Ve, bakalar
nn

ibadethanelerini ykmak bize her halkarda yasaklanm

tr.

Bu yasak sayesindedir ki, kesinlikle dnyann en yumuak

insanlar

olmayan Trklerin 400 yl boyunca hkm srd

Srbistan'da,

Decani, Gracanica, Sopocani manastrlar bug-

ne dek hili ayakta kalabilmitir. Onlar dokunulmadan kalmlardr


dr.

nk sayg duyduumuz Kitap'ta yle yazmakta-

Bu tr crnler ilenmemesi gerektii yazlmtr ve in-

sanlar bunu gzetmilerdir. Buna riayet ettiimizde ve kilise- .


Alija zzetbegovi Tarihe

Tanklm

lere ve bakalarnn inancna sayg gs~ermek istediimizi


sylediimizde, yalnzca dnyann asrlar

myla yava yava gelitirdii

boyunca el yorda-

Avrupa demokrasisinin, o en in-

ce geleneklerine iltizam etmi olmuyor; fakat ayn zamanda


dorudan

ve lafzi olarak Kutsal

Kitab'mzn

emirlerine de

sayg gstermi oluyoruz. 16


Ayn konu zerine Almanya'dayaynlanan

Stem'le (5

Kasm

1994) yapJan konuma da yleydi:


Stern: Sayn Bakan, siz Avrupa geleneine ve hogrsne
bal,

btn dnyaya ak bir Mslman olarak tannyorsu

nuz ancak bugnlerde

Bat basnnda

Bosna-Hersek'in szde

slamilemesine ilikin haberler kmaya balad. Bunlar yalnzca ayialardan m

ibaret?

zzetbegovi: Gayet ak szl olmalym: Bunlar yalnzca a

yialardan ibaret
ni gaddarca

deiL.

ezdii

Komnizmin 50 ila 70 yl boyunca, di-

her yerde, dine

dn

neredeyse evrensel

bir olgu halini almtr. Bosna'da sizin deyiminizle slamile


me szkonusudur ancak'
Bosnal

Hristiyanlama

ile

ayn

derecede;

Katolikler ve Ortodoks Hristiyanlar arasnda grlen

dine ynelik ilginin yenilenmesi biiminde szkonusudur. Ancak Hristiyanlama, Hristiyan Avrupa iin hassasiyet konusu
olmuyor; bu, benim
ey.

anladm

ve

karsnda durmadm

Ancak bir noktada sizi dzehrnem gerek: Benim

bir

hog

rm, Avrupa deil slam kkenlidir. Eer hogrlysem, ncelikle ve en ok Mslman olduum iin, ancak ondan sonra

Avrupal olduum

ramen

iindir. Avrupa,

parldayan

kendisini kurtarmaya kesinlikle muktedir

gereklere
olamad

kuruntulara sahiptir. rnein Bosna'daki bu sava srasnda,


yzlerce kilise ve cami

ykld.

Bunlardan bir teki bile

Bo

naklar

tarafndan yklmad,

ykld.

Trk idaresi dnyann en yumuak yneticileri deil

hepsi

lerdi, ama tm Hristiyan halklar ve


ma en nemli

antlarnn

"Avrupallar" tarafndan

onlarn Ortaadan

kal-

hepsi 500 yllk Trk idaresi boyun-

ca ayakta kalabildi. Bu bir gerek. Belgrad'dan fazla uzak olmayan Fruska Gora Tepelerinin mehur manastrlar Trk
ynetiminin 300 yl boyunca ayakta kald ama, yllk "Avrupal" ynetimine dayanamad. kinci Dnya Sava srasn-

16 A. Izetbegovic, Cudo Bosanskog Otpoel (-Bosna


si), 1994, ss. 27-28.

Sava Gnl

Direnii

Mucize-

dayaklp ykldlar. Faizm

ve komnizm Asya'nn deil, Avrupa'nn rnleridir. Ve imdi bile Avrupa, Balkanlar'da faizmin ortaya kna kar fazla bir hassasiyet gstermemi
tir. Avrupa'ya deer veriyor ve takdir ediyorum ama kanm
ca, kendisini olduundan ok daha byk gryor.
1993- 1994

k boyunca HVO ae kar karya geldiimiz hat-

lardaki, zellikle de Mostar ve Gornji Vakuf civarndaki durum


istisnai bir glk arz ediyordu. atmann anlamszl aikar
d yine de aynen devam etti. Kuatlm kentlerde yiyecek gide-

rek azalyordu. Saraybosna ve Zagrep'teki dini nderler, en fazla risk altnda olan blgelere yiyecek konvoylar gnderamesi
giriimlerinin arkasndalard. lk iki konvoy, HVO denetimi altndaki

Bila'ya ve ordunun denetimindeki Maglaj'a gnderami

ti. Bila konvoyu gidecei yere ulat ama Gornji Vakuf civarn
da apraz atee tutuldu. Maglaj konvoyu Zenica'da durduruldu
nk HVO onun Zepce zerinden geiine izin vermeyi reddetti. Bundan hemen sonra, 23 Aralk 1993'te, Tudman'dan,
Gornji Vakuf yaknndaki saldrdan dolay orduyu sulayan bir
mektup aldm. iddialarn kontrol ettim ve 13 Ocak 1994'te bir
mektupla cevapladm. Onu, Gvenlik Konseyi'ne mracaat
edip dolayl olarak mzakere nerdiimizden haberdar ettim
ama Bosna halknn cellatlaryla pazarlk etmemizin beklenemeyecei uyarsnda bulunmay da ihmal etmedim; bunlar syler-

ken kukusuz Boban' dnyordum.


23 Arahk 1993 tarilli mektubunuza cevap olarak yazyorum.
Bosna-Hersek'teki insani durumun ok vahim
tlyorum

ka-

ancak yle grnyor ki bu, ikimizin bu aralar tam

anlamyla mutabk olabileceimiz

rumla

olduuna

ilikili

yegane konudur. Bu dufarkl alardan

muayyen gerekleri tamamen

grdmz aikar. ncelikle, Nova Bila'ya giden konvoy

yerine

ulam,

Maglaj'a giden konvoy ise

Maglaj konvoyu hala Zenica'da parka

ekilmi

beklemekte-

sava

biz balatma

Gornji Vakuf yaknndaki hadiseyi de biz

balatmadk.

dir. (...) Kurbanlar iin zgnz ama bu


dk;

ulaamamtr.

Bosna-Hersek Ordusu bu kenti, onu ele geirmeye alan ve


onun yklmasndan ve yzlerce sakininin lmnden sorumlu olan HVO paramiliter birimlerine
vunmaktadr.

3. Kolordu komutan

Alija z:utbegovi Tarihe Tanklm

kar

yasalolarak sa-

yardmcs

Dzemo Mer-

dan'dan geldii iddia edilen mesaj, batan sona tam anlamy

la uydurmadr. Ordumuz

kadn

ve ocuklar ldrmemekte-

dir. Bosna-Hersek Ordusu aleyhine bu vahim iftirada bulunmak iin sahip olduunuz delil nedir Sayn Bakan? Kant
lanmam

ve bana gre uydurulmu olan bir beyann bizm

muhaberatmza sokulmasn

tamamen uygunsuz buluyorum.

Bosna-Hersek Ordusuna gelince, kendimi tam bir aklkla


ifade etmeliyim. Bosna-Hersek Cumhurbakanl'nn st komutasn tanmayan dier

paramiliter birimlerin mevcudiyeti

ne denli illegal ve kabul edilemez ise, Bosna-Hersek Ordusunun, Bosna-Hersek toprann her karindaki mevcudiyeti
de o kadar legal ve merudur. Bosna-Hersek Ordusu, kendi
lkesinde saldrgan taraf olamaz. Ancak. Bosna-Hersek
Cumhurbakanl'nn onay olmakszn baka

merkezlerden

gnderilen bir ordu byle olabilir. ( ... ) HVO denetimindeki


yetkililer kamplar

oluturmular

ve on binlerce masum sivili

bunlara hapsetmilerdir. Siz bu iddiay, iftira olduu gereke/siyle

srarla reddetmitiniz.

nnz

BM Gvenlik Konseyi' ne yazd bir mektupta Hrvat

Hkmeti'nin

Birka gn nce

-alntlyorum-

brakm olmasyla"

Dileri

Baka-

"5.600 Mslman esiri serbest

vnyordu. Mevcut olmayan kamplar-

dan tutuklu salmak nasl mmkn olabilir? Mslman halkn


Mostar'dan, Stolac'dan, Capljina, Livno ve
etnik bakmdan temizlenmesi srecinin

dier

elik ettii

yerlerden
ve barbar-

ca edimlerinin Eski Kpr'nn yklmasyla doruk


vard

noktasna

Hersek'teki atmann arka planna burada bilhassa

girmiyorum. Hrvat Silahl Kuvvetlerinin Bosna-Hersek topra

zerindeki, Hrvatistan'n Bosna-Hersek'in iilerine

ak

mdahalesine iaret eden mevcudiyeti ile ilgili rahatsz

edici gerekleri de alntlamyorum zira bu bizim BM Gvenlik Konseyi'ne

yazdmz

Fakat btn bunlara

mektubun konusuna girmektedir.

ramen,

ilikilerin iyiletirilmesi

yine de lkelerimiz

arasndaki

ve ibirliinin tm biimlerinin geli

tirilmesi ynndeki samimi arzumuzu size ifade etmek isterim, ancak bunlarn olabilmesi iin, sizin Bosna-Hersek'e ynelik politikanzda sahici deiikliklere ihtiya vardr. Dahas,

size defaatle

lar

gibi, Bosna halknn cellat-

olarak bilinen kiilerle ilikileri gelitirme konusunda pa-

zarlk
Sava Gnl

sylemi olduum

etmemizi bizden bekleyemezsiniz.

Tudman, bu buz gibi cevab yollamamn zerinden fazla zaman gemeden, atmaya son verilmesi konusunda mzakere
nermek iin, o tarihte kendisinin Dileri Bakan ve Hrvat
Hkmeti iindeki daha makul insanlardan biri olan Dr. Mate
Granic'in arabuluculuundan yararland. Mesaj bana Dr. Haris Silajdzic tarafndan iletiIdi ve ben de hemen kabul ettim. Bunu Washington'daki mzakereler ve Bosna-Hersek Federasyonu'nun kurulmas izledi. Aldmz kesin istihbarata gre, Federasyonu yaratma fikrinin arkasndaki beyin, o tarihte BosnaHersek Cumhurbakanl'nn bir yesi olan saygn ve bam
sz Hrvat politikac vo

Komsic idi.

Yine de, askeri ve siyasi baskmzn bileiminin Tudman'n


aniden bizimle pazarlk masasna oturmaya karar vermesinde
etkili olduuna inanyorum. Askeri bask, kuvvetlerimizin Vitez zerindeki 15 Ocak 1995'te balayan ve ubat banda dorua ulaan basksyd. Siyasi bask daha nemliydi ve Gven-

lik Konseyi'ni, Hrvatistan'n Bosna-Hersek'teki savaa bariz


bir biimde mdahalesinden haberdar etme tehdidimizle iliki
liydi. Bu ikinci husus, zellikle de Ahmici ve Stupni Do'daki
mezalimden sonra Tudman' zellikle zor durumda brakan bir
durumdu.
iknann, ya da siyasi iradenin deil gcn sonucu olan Was-

hington Mutabakatlaryla tesis edilmi olan Federasyon, uzun


sre bitkisel hayatta kald. Hareket zgrln ve ksmen
karma bir polis ve idare sistemini tesis edebilmek iin hatr saylr

bir zamana ve ileri geri admlarn atlmasna ihtiya vard,

ancak en nemli husus arpmann neredeyse bir anda durmu


olmasyd. lga edildii varsaylan devlet iindeki devlet Hersek-Bosna'nn kurumlarndan birou

bugne dek ilemeye de-

vam etti. Ancak bunlar g kazanmyor, tedricen ortadan kalkyorlard.

1994
dm.

ylbandan

hemen sonra, bir askerden tebrik

kart

al-

Kartla birlikte zarfa komutannn Tanr'nn adn kt sz-

le andndan yaknan bir mektup da ilitirmiti. Buna, tpk bu


tr ilenmelerin her gn iitildii nceki JNA'da tahamml etmek zorunda kalm olduu gibi imdi neden tahamml etnek
zorunda olduunu soruyordu bana. Bu hususa, SDA Ynetim
Alija zzetbegovi Tarihe Tankhm

Kurulu'nun 12 Ocakta Saraybosna'dayaplan resmi oturumunda yaptm bir konumada deindim:


Drt ya da be gn nce, Konjic yaknnda askeri nderlik ile bir istiare toplants yaptm. Toplanty, askerlerimize bir
tavsiyede bulunarak bitirdim. Tavsiye ok ksayd ve yley
di: "Kendisinden neet ettiiniz millete benzeyin. O cesur, zeki ve gururlu bir millettir ve ona benzernekten ve hatta onun
baz kusurlarm paylamaktan

kerlere bu

mesaj

utanmamza gerek yok." Asverirken, olduka spesifik bir ey dn

yordum. Gayet iyi bildiimiz gibi, bizim milletirniz caminin


eiinden yle pek sk geme se bile inanan insanlardan olu
mutur. Onun kutsal sayd eylere dokunmayn. Tanr'ya
lanet okuyan baz subaylar olmu. Bu tr eyler olmamaldr.
Biz subaylarmza oru tutup tutmadklarn ya da camiye gidip gitmediklerini sormayacaz. Onlardan drste sava
ister ve onlar neye istiyorlarsa inanmalar konusun-

malarn

da serbest brakrz. Ancak onlar Tanr'ya lanet etmeyeceklerdir. Bugnk mesajm budur ve bunun hepinizin mesaj oldu~unu dnyorum. Maalesef byle eyler oluyor ve askerle-

rimizin

ou

bana bundan yaknyorlar.

Bu konumada askerlerimize biraz hakszlk etmi olabilirim


nk dine sayg Bosna-Hersek Ordusunda kurald. Atfta bulunduum olaylar istisnayd.

3 ubat 1994'te, Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurbakan


l'nn olduka frtnal bir oturumu yapld. Nija: Durakovic,
Bakanlk oturumlarnn yeterli sklkta yaplmadndan, mu-

ayyen kararlarn kurumsal sistemden bamsz ve bireysel olarak alndndan ve sorumluluk ve grevlerin Bakanlk yeleri arasnda eit datlmas gerektiinden yaknd. Kljuic ve Peyanovic, daha yumuak bir biimde de olsa onun eletirilerini
paylatlar. tiraz byk lde hakl grld ve ben de bunu

oturumda ifade ettim. stisnai bir zorluk arz eden bu zamanda


Bakanln birliini korumak nemliydi, oturumdan sonra, dier eyler yannda aadakilere de dikkat eken bir beyanat
yaynland:

Kamusal alana tanm bulunan ve ncelikle Bakanln


kendi durumunu ve i ilikilerini ilgilendiren muayyen p
helerin ve tartmal grlerin nda, Bosna-Hersek CumSava Gnl

huriyeti Cumhurbakanl aada zikredilen sonulara


ulamtr:

ncelikle, [Bakanlk'ta] ne kiisel atmalar ne de bir iktidar mcadelesi yrtlmesi szkonusudur. Aksine, uluslararas lekte tannm olan Bosna-Hersek Devleti'nin temel
meseleleri ve onun toprak btnln ve egemenliini ve
demokratik, sivil karakterini koruma mcadelesi hususunda
tam bir siyasi birlik ifade edildi. Adil bir barn tesisine ba
llk ile birlikte, zgrlk mcadelesine ve Bosna-He~sek Ordusuna tam destek de ifade edildi; sonu olarak Bakanlk, bu
konudaki tm speklasyonlar temelsiz ve kt niyetli olduklar gerekesiyle reddeder.
Bakanlk yeleri, bu belirleyici tarihsel anlarda, siyasi ihtilaflara yer olmad grnde birlemektedirler ve yaplan ele
tiriler de, esasen bakanln ve devletin dier legal kurumlarnn mevki ve roln glendirmeye yneliktirler.

etnik "spesiyalite"si, hastanelere, ktphanelere, pazaryerlerine ve ekmek ve su kuyruklarna yaplan saldrlard. Sonuncusu zellikle trajikti. yi hedeflenmi tek bir top mermisi
dzinelerce insan, bazen tm bir aileyi ldrebilirdi. 15 Ocak
1993'te, Saraybosna'daki bir su kuyruuna bir mermi atld. Saat leden sonra ikiydi; aralarnda kadn ve ocuklarn da bulunduu yaklak 300 kii bu dondurucu Ocak gnnde kaplarn doldurmak zere bekliyorlard. Aralarnda evli bir ift olan
Azra ve Asm Lacevic'in de bulunduu sekiz kii ldrld, Lacevic'lerin kz Dalila ile dier 40 kii de ar yaraland (Dalila
imdi New York'tayayor, orada evlendi).
5 ubat 1994'te Mrkovici'deki Srp mevzilerinden atelenen
bir top mermisi, ok kalabalk olan Markale pazaryerine dt
ve 68 sivili ldrd,I 42'sini de yaralad. Yalnzca bir gn nce,
Dobrinje'nin banliysnde dokuz Saraybosnal bombardman
la ldrlmt. lenler arasnda, kardelerimiz Mirza ve Selma Spahic de vard.
5 ve 7 ubatta, dnemin NATO Genel Sekreteri olan Manfred Werner'abirer mektup gnderdim. kinci mektup u szlerle bitiyordu:
Baylar, Saraybosna'daki cehennem 700 gnden fazla bir sredir devam ediyor. nsanlar ldren ve ibadethaneleri, okul
ve hastaneleri ykan Srp lm makinesinin durdurulmasnn
ve ortadan kaldrlmasnn zaman gelmi de gemitir bile.
Alija =t6egovl Tarihe Tanklm

_201

Birbiri ardnca Saraybosna vatandalar~n bana gelen bu


iki trajedi, Bat'nn vicdann bir an iin uyandrd. 9 ubatta
NATO, Srplara, ar silahlarn 10 gn iinde Saraybosna evresinden, ehir merkezinden 20 km. uzaklktaki bir yarapa
("Silahtan Arndrlm Blge") geri ekmeleri ynnde bir ltimatom yollad. Bir anlk bir ertelemeden sonra Srplar ltimatomu kabul ettiler fakat -inanarak ya da inanmayarak- bunu bir
zafer olarak ilan ettiler. Sr evirdiler ve Trebevic'de havaya
ate aarak kutlama yaptlar. 20 ubatta BM Genel Sekreteri'nin Bosna-Hersek'teki temsilcisi Japon Yasushi Akashi, Ka. radzic'in Srplarna kar hava saldrs talep etmek iin hibir
sebep bulunmadn nk onlarn talepleri yerine getirdikleri
kanaatinde olduunu beyan etti.
Srplar ar silahlarn gerekten Saraybosna evresinden
geri ektiler mi yoksa yalnzca Akashi mi bunu byle grmek istedi; kendi kendini mi kandryordu, eer byleyse bunu bilerek
mi yapyordu asla tam olarak bilinmeyecek. Ancak baharda,
Srp tOJ?ularnn kentin evresini sarm olduu haberleri bize
ulamaya balad. Temmuz itibariyle bu, hibir pheye meydan brakmayacak ekilde onaylanmt. 31 Temmuzda NATO
Genel Sekreteri'ne ve Zagrep'teki UNPROFOR karargahna,
tm "gvenli sahalar" zellikle de Saraybosna ve Gorazde evresindeki silahtan arndrlm blgeleri korumak iin etkin eylem talep eden bir mektup yolladm. Hibir ey yaplmad. Hem
BM hem de NATO, 9 ubat tarihli ltimatomlarnn ihlaline
sessizce gz yumdular. Austosta kentin orasna burasna bir
kez daha mermiler dmeye balad; Eylle gelindiinde ise, bir
yl nceki cehennem aynyla yaanmaya balamt. Bu tam bir
yl srecekti; pratikte, NATO'nun 30 Austos 1995'te balayan
kitlesel hava saldrlarna dek. Bu dnemi katederken yar yolda, daha kesin sylemek gerekirse 7 Mays 1995'te, Dr. Haris
Silajdzic Saraybosna'da grevli olan bir dizi bykelinin huzurunda ve 9 kiinin ldrld, 40'dan fazlasnn dayaraland Butmir bombardman vesilesiyle TV kameralarnn kar
sna kt ve Saraybosna zerindeki daimi bombardmann kurban olanlarn saysn zkretti. Bu rakamlar gsterdi ki, nceki
sekiz ayda, dier bir deyile silahtan arndrlm blgenin tesisinden bu yana, top ve sniper merrnileri Saraybosna'da 240 sivili ldrmt ki, bunlardan sadece Nisanda ldrlenlerin

Sava Gnl

202

says 26 idi. 1 Maysta, tek bir gnde 14 sivil ldrlmt. Si-

lajdzic'in aklamalar orada hazr bulunanlar zerinde belirli


bir etki yapt ama bombardman devam etti.
Kendi kendimizi bombaladmza ilikin olarak yapJan srar
da hususi bir kinizm vard. Ne zaman zellikle ldrc bir
merminin hangi mevziden atelenmi olduuna ilikin bir kanaat bildirmeleri istense, asla ad konulmayan, daima anonim kalan UNPROFOR uzmanlar neredeyse istisnasz olarak mu
lak bir karJk verirlerdi: Mermi Srp mevzilerinden de Mslman mevzilerinden de atelenmi olabilirdi. NATO Komutan
General Joulwan yJlar sonra, 8 Temmuz 2000'de Saraybosna'nn gnlk gazetesi Avaz'a verdii bir mlakatta UNPROFOR subaylarnn "olan biteni asla aka adlandrmadklarn
dan" yaknacakt. "Onlardan olaylar olduklar gibi yorumlamalarn istedim, fakat bu gereklemedi" dedi Joulwan. lk bata
harekete gemek iin gerekli siyasi iradenin bulunduu durumlarda bile, bu kasten verilmi mulak cevaplar, tm eylemi daha balangta felce uratyordu. Kaytsz dnya, vicdan azab
duymakszn yaamaya devam edebilirdi ve sivillerin ldrl-_
mesine devam edildi.
25 Mart 1994'teki SDA Kongresi'nde, Saraybosna'daki durum hakknda konuurken unlar syledim:
Saraybosna tm dnyada ac ekmenin sembol olarak hatr
lanacaktr, ama ayn zamanda bir direni sembol olarak da.
Bize 700.000 merminin atelendii sylendi. Bu cihetle o, beeri direniin bir nevi snavyd. Tanrya krler olsun ki, bu
snav baaryla verdik. Birilerinin bir darbe vurmak iin ne
denli gl olduklarnn o kadar nemli olmad, asl nemli
olann direnme gc olduu gsterilmitir.
Birliklerimiz, 12 Nisan 1994'te kod-ad "Bahar-94" olan bir
harekat erevesinde Tuzla yaknndaki Vijenac mstahkem
mevkiine saldrdJar ve onu ele geirdiler. Bu saldrda, 2. Kolorduya bal 1.200 asker 400 civarnda dman askerini mevzilerinden geriye pskrttler; 53 dman askeri ldrld ve
56's esir alnd. Bizim kayplarmz l ve 25 yaralyd.
Yine 1994 baharnda (27 Marttan 25 Nisana kadar) Srp
kuvvetleri, BM gvenli blgesi ilan edilmi olan Gorazde'yi ele
geirmek ve kenti savunan kuvvetleri ve sivil halk tasfiye etALija :uetbegovl Tarihe Tanklm

203

rnek ya da srmek amacyla bir saldr operasyonu hazrladlar


ve gerekletirdiler. Kriz Nisan balarnda dorua ulat. 10 Nisan Pazar gn NATO kentin etrafndaki Srp mevzilerine s
nrl hava saldrlar dzenledi. Bu tarihte stanbul'da ve dier
belirli Trk ehirlerinde Gorazde'yi savnanlara destek gsterileri yapld ve 12 Nisanda, ok sayda renci bu "gvenli saha"ya yaplan Srp saldrlarn protesto etmek zere Paris'te
Fransz Ulusal Meclisi nnde gsteri yapt.

Kentin tm halk tarafndan desteklenen ve saylar 6.000 ciolan Gorazde mdafleri, arada ok byk saysal oran-

yarnda

tszlk bulunmasna ramen, saldrgan kuvvetlere kar yaklak bir ay boyunca dayanmay baardlar. Hem bizim hem de
dmann kayplar ok fazlayd.

10 Ekim 1994'te, OG-7 Gney'e bal askerler Husar yerleim

birimine bir saldr gerekletirdiler ve 20 dakikalk bir sal-

dryla

onu dmandan kurtardlar. Bu, Teslic'e doru yapla


cak olan operasyonlar iin nemliydi.
1-3 Ekim ve 28-31 Ekim tarihleri, arasnda i. Kolorduya
bal askerler Treskavica blgesinde iki saldr operasyonu gerekletirdiler ve 60 km 2lik bir sahay kurtardlar ki bu, Srp

kuvvetlerini byk oranda Saraybosna'nn "kapsndan" geriye


itti.
Bosna, savan korkun etkisi altnda deimekteydi. Btn
bunlardan sonra ondan geriye ne kaldn merak ediyordum;
bunca darbeyi yaadktan sonra hala canl myd? 25 Mart
1994'teki SDA Kongresi'nde bu soruya cevap vermeye altm:
Olup biten onca eyden sonra "Bosna nedir?" diye sk sk dBugn Bosna nedir? Ne olmadn kesin olarak
syleyebilirim. Bosna deiti. 200.000 kii ldrld, en iyimser tahminler 600.000 kiinin evlerini terk etmeye zorlanm
olduunu gsteriyor. 800 cami tahrip edildi, yzlerce ky ve
kasaba yaklp ykld. (... ) ve btn bunlann kanlmaz sonucu, insanlarn hissetme biimlerinin deimesi oldu. Bosna
daha iyi ya da daha kt olabilir ama uras kesin ki ncekinden farkl olacak. Bosna'nn mevcut snrlarn muhafaza etmek iin savayoruz. (... ) Bunu yapma hakkna sahibiz. (... )
fakat btn hesaplanmzda ve zmlemelerimizde gereklemi olan o korkun deimeleri aklmzda tutmalyz. Vanrm.

Sava Gnl

karl nsanlar

olarak bunu aklmzda tutmalyz. (... ) Zira on-

lar Bosna'y ldrmediler, onu glendirdiler. ( ... )


Bosna-Hersek'imizin bir anlamda nsanlk iin bir ahlak sna
v

haline geldini syledim: ve hazr bu konuya denmiken

syleyeyim: biliyorsunuz biroklan bu snav verememiler


dir. Ancak bizi rahatlatan husus, insanln daha iyi olan ks
mnn

bizimle oluuydu. u yaknlarda Anerika'da bulundu-

um srada, ada Anerikan sanatlarnn

bir sergisine git-

memi teklif ettiler. Dediklerni yaptm ve grdm ki tm sergi Saraybosna'ya ithaf edilmi. Neredeyse sergiye gitmemek
gibi affedilmez bir hata yapmak zereydim. Fakat bunu dzenleyen insanlar, 50'den fazla sanat, bunu ehrimiz hakknda

ne hissettiklerini bize gstermek ve kendilerine zg

bir biimde bize yardm etmek iin yapmlard. Bu itibarla


Bosna bir ahlak meselesidir ve ahlaki meseleler daima evrenseldirler ve her kadn ve erkei ilgilendirirler.
5 Austos 1994'te, Bosna-Hersek Cumhuriyeti Cumhurba
kanl'nn inisiyatifiyle, Karadzic'in ordusu tarafndan igal
edilmi blgelerdeki vatandalarmza hitap ettim:

Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin, geici igal altndaki blgelerinde bulunan vatandalar, size Bosna-Hersek Cumhurba
kanl adna

sesleniyorum.

Bulunduunuz

yerde kalmanzn nedenleri ne olursa olsun,

sizlerden bara ballk istiyorum.


"Byk Srbistan" Projesi, geri dn olmayan bir baansz
la uramtr.

0, uluslararas lekte tannm bir devlet olarak Bosna-Her-

sek'in tahribi zerine temellendii iin, fakat daha da kts


soykrm

ve etnik temizlik zerine temellendii iin baansz


olmutur. Ne olursa olsun yaama kabiliyeti olan bir devlet, si-

vil halkn ldrlnesi ve srlmesi zerine, ibadethanelern,


ktphane ve hastanelernyklmas zerne ina edilebilir mi?
imdiye

dek aralannda dnyadaki istisnasz tm nemli lke-

lerin de bulunduu 83 devletin Bosna-Hersek'i tanm olduundan sizi haberdar ettiler mi, .bunu biliyor musunuz? Aranzdan

elleri

masumlarn kannda ykanmam

olan herkes

memnuniyetle karlanacaktr. Sizleri, ortak devletimizin tm


haklara sahip vatandalan olarak kabul ediyoruz: bunun yegane koulu bana adanm ve savaa kar olmanzdr.
Alija zutbegopl Tarihe Tankhn

inde hem Srplarn hem de Hrvatlann hizmet ettii ordumuz, alc bir ordu deildir. Srp kart bir ordu da deil
dir. Bayranda kuru kafa deil, srrnal bir zambak dalgalanrnaktadr.

Ortak anayurdumuz Bosna-Hersek, nihayet, herkesin haklave korunaca bir devlet olmann tm ko-

rnn sayg grecei

ullarn karlamaktadr.

Bu zaman zarfnda, insan olmanz hasebiyle sizi balayan


her eyi yapnz; Banya Luka' da, Prijedor, Sanski Most, Bosanski Brod, Brko, Bijeljina, Trebinje'de ve lkemizin geici igal altndaki dier kasabalarnda kalan az saydaki Bo
nan, Hrvatn ve dier komulanmzn, srlme riski altn
daki insanlarn savunmasna kounuz. Sizden sava ve ac
lan srdrmenizi isteyenlerin emirlerine uymaynz. Tm
medeni dnyann muhalefet ettii bir ey iin baan szkonusu olamaz.
Velika

Kladusa'nn

1994

Austosunda kurtanlmasndan son-

ra, kasaba halknn byk ounluu Abdic'in paramiliter gleriyle birlikte geri ekildiler. Onlara geri dnmeleri iin bou
na yalvardk. Bir genel af teklifi bile ie yaramad. Abdic, zehirleyici propagandasyla elinden gelenin en ktsn yapmt.
Bu, medyann insan zihni zerindeki eytani gcnn ders kitaplarna girecek bir rneiydi. Buna ilave olarak, Knin Srpla

n da gmenlerin dnn engelliyorlard. Hem Abdic'in nazike ellerine teslim ettii Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusunun 5.000 potansiyel yedeinin gitmesine neden izin versinIerdi ki?

SliJbona Dafmacija (2 Eyll 1994) ile yaplan bir mlakatta


Fikret Abdic'in kaderi sorulduunda yle cevap verdim:
Fikret Abdic'in siyaseten lm olduunu dnyorum. O
Bosna-Hersek davasna ve halkmzn adil mcadelesine ok
byk zararlar vermitir. Ortada, olup bitenlerin baz talihsiz sembolleri bulunmaktadr. Hikayenin sonunda Abdic
kendisini, Prijedor ve Kozarac' da Krajina halkn ldrenlerle ve Banya Luka' da ve Bosna'nn drt .bir tarafnda kutsal
saydmz hereyi tahrip edenlerle birlikte bulur. Bu, onun
gibi insanlar iin mantki sondur. Esef edilecek yegane husus, Abdic'in bu talihsizlie kendisiyle birlikte masum insanlan da srklemi olmasdr. Onlan, iine dtkleri beladan
Sava Gnl

kurtarmak iin her eyi yapyoruz ve yapmaya da devam


edeceiz.

Byk gler, her anlama gelebilecek elikili aklamalarla


kamuoyunu oyalamaya: devam ettiler. O,J/.obodenje'den bir gazeteci (30 Austos 1994) bana sordu: "Bizleri nasl bir gelecek
bekliyor?" yle cevapladm:
Geen

k yaklarken,

o an iin lkemizin

yakn geleceini

etkilemekte olan tm faktrleri kada dkmeyi denedim.


Onlar tek tek listeledim ve yaklak 30 maddelik bir liste elde ettim. Daha sonra bu faktrlerin her birinin hususi nemi-

ni ya da etkisini belirlemeye altm. unu kefettim ki, bu


faktrlerden ounun davran tamamen kestirilemez mahiyetteydi. Bu kestirilemez faktrler arasnda rnein kn
-uzun mu olacak, yumuak m yoksa sert mi geecek- bulunmas

hayret uyandracak bir ey deil;

asl

garip olan,

ayn

so-

ru iaretlerinin dnyann nfuzlu lkelerinin davran tarzlar

iin de geerli olmas. Onlarn siyasetleri bana deiken ve

en az yaklaan k kadar kestirilemez grlyor. unu hatr


layn:

Bu savatan nce, szde Yeni Avrupa onca debdebe ve


merasimle yaratlmakta iken, ayn Avrupa'nn bu denli kor-

kaka davranacana ve kendisinin daha yeni tanm olduu


bir lkeye

kar giriilen

ine, soykrma,

bir

saldrganlk savan hogrece

toplama kamplarna ve benzerlerine gzleri-

ni kapatacana kim inanabilirdi? Fakat olmu olan budur ve


hala olmaktadr; hepimiz bundan dolay aknz.

27 Eyll 1994'te, BM Genel Kurulu'nun 49. oturumuna katlmak zere bir kez daha New York'taydm. eride durum ok

vahimdi. Bilmem kanc kez dnyann dikkatini bu duruma


ekmeye altm:
Bosna-Hersek'ten, bugnlerde

hakknda

oka

konuulan

uzak bir lkeden geliyorum.


Maalesef konumama, ounuzca zaten malum olan ya da olmas

gereken baz gerekleri tekrarlayarak balamak duru-

mundaym.

yldan biraz fazla bir zaman nce, Yugoslavya amanszca


paralanmakta iken bizler, zlmenin bar bir tarzda, id
det olmakszn gerekleebilmesini salamak iin yapabileceimiz

her eyi yaptk.

Aja =etbegovi Tarihe Tanklm

Slovenya ve Hrvatistan ayrldnda ve Yugoslavya'nn dalmas kanlmaz


geleceini

bir hal aldnda bizler, Bosna-Hersek'in

demokratik biimde belirleyebilmek iin bir refe-

randum organize ettik. Bosna-Hersek vatandalar 1 Mart


1992'de sandk bana gittiler ve tm lkede semenlerinyaklak

te ikisine tekabl eden bir ounlukla lkenin bam

szl

ynnde oy kullandlar. Bunu yalnzca Bosna-Her-

sek'in uluslararas lekte tannmas deil, saldrganlk da izledi. Tannma karar 5 Nisanda ele alnmt ve ertesi gn, 6
Nisan 1992'de yaynlanmt. Srbistan ve Karada'n Bosna 'ya ynelik saldrs 5 Nisanda, tam tamna devletin tamnma kararnn alnd gn balad.
Bi saldrganlk.

o tarihten bu yana iddeti artarak ya da aza-

larak ama yaknda biteceine ilikin bir mit olmakszn srp gidiyor. 31. ayna giren ve :Bosna-Hersek ve halkna dayatlm

olan bu sava, insanlk tarihinin en kanl savalarn

dan biridir.
Bu eitsiz mcadelenin sonular unlardr: lke topraklar
nn %10'i savan daha ilk aylarnda igal edilmi, 200.000'den

fazla sivil ldrlm, lke sakinlerinin l.OOO.OOO'dan fazlas


(yani nfusun drtte biri) evlerini terk etmeye zorlanm, yzlerce kasaba ve ky harabe haline
Dolaysyla' bu,

gelmitir.

iki ordu arasndaki klasik bir sava olmam

tr.

Bu, bir ordunun sviIlere kar sava olmutur. Soykr

mn

ve kltrel ve dini yaplarn ei benzer grlmemi yk

mnn elik ettii

bir sava.

Dnya bu barbarla gereken cevab vermemitir. Dnya ya


saldrnn gaddarlndan dehete kapldndan, ya ahIiken

ve psikolojik olarak hazrlksz olduunda ya da yalnzca


kendi atan menfaatlerine dalm olduundan, sadece kafas kark

ve kararsz gzkmtr, Avrupa'nn kalbindekiye-

ni toplama kamplarna ilikin grnt ve haberler ortaya k


tnda

bile, kamuoyu oke olmu fakat sorumluluk mevkile-

rindeki insanlar byk lde sessiz kalmlardr. Onbinlerce


insan bu toplama kamplarnda ldrlmtr; daha binlercesi de

kaybedilmitir,

Saldrlar zalimletike,

dnya daha da fazla tereddt gster-

mitir.

zgr dnya zgrl savunmam ve korumamtr.


Sava Gnl

Yok edilme tehdidi ile kar karya kalan halkmz, arey


kendini savunmakta buldu. Fakat bunun zerine bir
samalkla kar karya geldi.

baka

Elini, kolunu bal buldu. n-

k sava balamadan nce, BM eski Yugoslavya topraklar


nn tamamna

silah ithalini yasaklayan o mehur kararn ald.

Sonra her ey deiti. Sava balad. Saldrganlar ve kurbanlar sahnede belirdi ama silah ambargosu bu zaman zarfnda
hibir

ey deimemi

gibi, aynen devam etti. Adalet kr bir

adaletsizlie dnt. Saldran


r

glerin silahlar vard -onla-

40 yldan beri stokluyorlard- kurbanlarsa silahszd, elleri

arkalarna balanm halde terkedilmilerdi.

Silah ambargosu hakkndaki karar tam bir felakete dnt.


Silah dengesizliini muhafaza etmek suretiyle sava uzatt ve
bar

mzakereleri, daha iyi silahlanm olan tarafn

diktasna

dnt.

Dnyaya bir mesaj yolladk: Bizim savunmamza katlmak zorunda deilsiniz. Ancak gelin ve ellerimizi zn veya en azn
dan kendimizi savunmamza izin verin. ocuklarmz ldrlr, kadnlarmza tecavz edilir, kutsal saydmz her ey harabeye evrilirken, kendimizi savunma hakkmz tanyn.
Ancak silah ambargosu bugnhaayrrlktedir.Pratikte bu,
askerlerimizin toplara ve tanklara kar tadklar tfeklerle
savamakta olduklar anlamna geliyor. ok asker kaybettik.

Gvenilir istatistikler onlarn 0/090'nn tank ve top mermileriyle ldrlm olduunu gsteriyor. Kentlerimiz, kasabalar
mz

ve kylerimiz, canilerin ellerindeki bu acmaszca gl sa-

va

makinesinin merhametine terkedilmi durumda.

Yalnzca

Saraybosna kentinde, 10.000'den fazla insan ld-

rld, 50.000'den fazla insan da yaraland. l ya da yaral


olarak zayiat olmayan bir aile bulmak neredeyse imkansz.
Ve btn bunlarn stne dnyadan aldmz yegane mesaj
u: Pazarlk

edin!

Yegane meru yolun lkemizi savunmaya devam etmek olduuna ve zgrl seven dnyann bu meru mcadelede yardmmza koacana
y

inanarak uzun bir sre pazarlk yapma-

reddettik.

Nihayet, halkn tahamml edilmez aclaryla ve dnyann kaytszlyla

yz yze gelince, pazarla rza gstermekten

baka seeneimiz kalmad.


Alija zut6egovi Tarihe Tanklm

Ksa

srede, saldrganlarn pazarlklar sadece bir zaman ka-

zanma yolu ve saldry srdrmenin klf olarak kullanmakta olduklar anlald.

Mart 1993'te, uzun ve zahmetli pazarlklardan sonra ve kendimizden birok taviz vererek Vance-Owen Plann imzaladk. Saldrganlar imzalamay
er kanl

reddettiler. Bunu savan bir di-

raundu izledi ve onu da bir diermzakere raundu.

Sonu, be lkenin (ABD, Byk Britanya, Fransa, Almanya ve Rusya) Temas Gruplarnn bu yln Temmuz aynda ortaya attklar bar plan oldu.
Biz bir kere daha seimimizi bartanyanayaptk. Saldrgan
lar da bir kez daha savan srmesinden yana seim yaptlar.
Biz adil olmad aikar bir bar nerisini, sava sona erdirebilmek iin kabul ettik. Bunu yaptk nk adil olmayan bir
bar plannn, barla geen yllar zarfnda dzeltilebileceine
inandk. Bosna'nn

ruhunu bilen bizler, Bosna dediimiz eyi

barn kurtaracana, savansa

tahrip edeceine inandk ve

hala da inanyoruz.
Ve bizim Bosna dediimiz ey, Balkanlar'daki bir toprak parasndan
farkl
larn

ibaret deildir. oumuz iin Bosna bir fikirdir. O

dinlere, uluslara ve kltrel geleneklere mensup insan-

birarada yaayabileceine dair inantr. Bu fikir sonsuza

dek gmlm olsayd ya da bu blgedeki insanlar arasnda


ki bu hogr ryas geri dnmernek zere yitip gitmi olsayd,

bunun suu yalnzca Bosna'y 30 aydr toplaryla ldr-

mekte olanlarn deil fakat en az onlar kadar, yardm edebilecekken bunu yapmay reddeden birok dnya gcnn de
omuzlarnda kalacakt.

Saraybosna'dan iki gn nce ayrldm. Havayolu ile ayrlma


dm

nk havaalan kapatld. Daimi ate altnda olan ve

zerinde her gn insanlarn ldrld da ve orman yollarn kullandm.

Gnlerden beri kentte elektrik, su ve gaz

yok. .. Daryla ilikisi tamamen kesildi, ve kelimenin tam anlamyla

lyar.

Hibir ey yaplmad.
Dn, bu binaya geldiimde, Drina zerindeki bir kasaba olan
ve savan bandan beri kuatlm durumda bulunan Srebrenica'dan bir mektup aldm. Bunun bir rapor olmas gerekiyordu oysa o, daha ziyade gerek bir canl cehennemden geSava Gnl

len l andryordu. Mektubu bir kez daha okuma gcn


kendimde bulamadm.
aydr yeni bir etnik temizlik dalgas srmekte. Banya Luka'da, Bijeljina'da, Yanya'da ve Karadzic'in ordusunun denetimindeki dier kasabalarda, tek sular Srp olmamak olan
binlerce sivil evlerini terke zorlanm durumdadr.
Ve, yine hibir ey yaplmad. Dnya, uluslararas hukukun
en temel nornlarnn ihlal edilmesine msaade etmeye tedricen

almakta

gibi. Bu

hastalkl

bir haldir ve Bosna'ya ne

denli yakn ya da uzak olduklarna bakmakszn dnyadaki


her erkei ve kadn ilgilendirmektedir.
Uzunca bir zaman komplo teorilerine, yani Bosna'da tm bu
olup bitenlerin Mslman nfusun ounlukta olmasndan
kaynakland ve baz karanlk glerin Bosnal Mslmanlar yok etmek iin Srplar kastl olarak kkrtt ynndeki
aklamalara inanmay

reddettim, hala da ediyorum.

Bu iddiay ortaya atanlarn kendilerine has argmanlar var.


Bunlar iitmi olduunuza inanyorum.

krmn,

Zira,

Bosna'nn,

soy-

toplama kamplarnn ve faizmin dier en korkun

biimlerinin elik ettii ak bir saldrganln penesinde olduu aikardr. Dnyann bunlar
olmas

grmemesi iin kr olmu

gerekirdi. Ya kr ya da bu ktl bilinli olarak ka-

bul ediyor. nk eer kr deilse, geriye sadece ikinci ihtimal kalyor. Onlarn argmanlar bunlar ve her geen gn daha fazla insan buna inanmaya balyor. Dnya zerindeki bir
milyar Mslmann tamamnn bu argman kabul etmesi iyi
olmayacaktr.

Temas Grubu'r:un bar plan ile ilikili son olaylar, komplo


teorisi taraftarlarnn argmanlarnn salamlamasna katk
da bulunmutur.
Zira Bosna-Hersek iin teklif
kasnda be

unluu anlamna
laca,
miti.

olan

bar plannn

ar-

geliyor. Plan reddeden tarafn cezalandr

kabul eden tarafn ise korunaca ak ak ifade edil-

Halbuki tam tersi oldu:

trmlarn kaldrlmasyla

tik ve

edilmi

byk g var ki bu, uluslararas topluluun o-

dnya ile olan

cezalandrldk.

olarak balad.
Aliia zzetbegori Tarihe Tanklm

reddettiler ve yapplan

kabul et-

ilikisinin

tamamen

ezamanl

ve paralel

dllendirildiler. Biz

Saraybosna'nn d

kesilmesi ile

Srplar plan

Bu sreler

Birlemi Milletler'deki en st mevkilerden aldmz mesaJ


u: Eer

silah ambargosunun kaldrlmasn talep eder ve bu-

nu alrsanz, BM askerleri Bosna-Hersek'ten ekilecektir.


Kukusuz,

Bosna'dan Anerikaya bu uzun ve yorucu yolcu-

luu, sizi, byk ounuzca zaten malum olan- gereklerden

haberdar etmek iin yapmadm. Bizler, Bosna'da, iyiliin ve


adaletin, engeller ve glkler ne olursa olsun yenilgiye u
ratlamayacana inanrz. Dnyann

daha iyi olabileceine

ve bunun iin daima taze bir gayret sarfetmemiz gerektiine


olan inancmz henz yitirmedik. Yaadmz tm hayal k
rklklarna

ve aksiliklere ramen, size hitap etmek ve neri-

lerimizi takdim etmek zere buraya geliim de, buna olan


inancmzdandr.

Bu Meclis'ten ve Gvenlik Konseyi'nden taleplerimiz

unlar

dr:

BM Gvenlik Konseyi'nin Bosna-Hersek hakknda alm


~lduu tm kararlar yerine getirmeleri;

2. Srbistan'n bir taraftan Karada ile olan dier taraftan da


Bosna-Hersek ile olan snrlarm~n denetimi in etkn tedbirler

almalar

tehizatn snr

ve zamanla askerlerin,

silahlarn

ve askeri

tesine naklini engellemeleri ya da aa

karmalar;

3. Bu tr bir nakil olduunun aa karlmas halinde, Sr


bistan'a kar muayyen yaptrmlarn askya alnmas kara-

rn derhal ilga etmeleri (Gvenlik Konseyi'nin 943 ;ayl


karar)

ve Temas Grubu'nun Temmuz 1994 tarihli

plann

da ortaya konulmu olan daha sert yaptrmlar devreye


sokmalar;

4.

Srbistan

ve

Karada,

Bosna-Hersek'i ve

Hrvatistan' tan

yana dek bu lkelere ynelik yaptrmlarda hibir koulda


daha fazla hafifletmeye gitmemeleri;
5. Gvenlik Konseyi'nin 824 ve 836 sayl

kararlar

ile

olutu

rulan Gvenli Sahalarn, Temas Grubu Plannn 6. maddesinde ortaya konulan taahhtlerle uyumlu olarak korunmasn

ve geniletilmesini takviye edecek bir karar derhal

almalar;

6. Saraybosna'nn boaznn sklmasn nlemek iin bir karar almalar. Bu tedbirler, kentin, yol iletiiminin kuzey
hatlar
Sava Gnl

boyunca alabitmesi iin -bu yollarn her iki tara-

fnda

da 2.6'ar kilometrelik askerden anndrlm blgeler


yaratlmas suretiyle- hazrlk yaplmasn da iermelidir.
Askerden arndrlm blgede yalnzca BM askerleri ve
polis kalmaldr. Saraybosna'nn boulmasn nlemek
zere g kullanlmas ihtimali, NATO'nun 9 ubat 1994
tarihli kararnn 4. paragrafnda ngrlmtr.
Bosna-Hersek Hkmeti bu koullarla ve UNPROFOR'un
misyonunu ifa etmeye devam etmesi kouluyla, silah ambargosu meselesinde yeni ve biraz daha dzeltilmi bir forml kabule istekli olacaktr.
Bu rnekte, silah ambargosunun kaldrlmasyla ilgili talebimizi, resmi bir kararn alnmasyla -kararn uygulanmasnn
alt ay sonrasna ertelenmesi de dahil- snrlandracaz.
Hal byle olursa, BM askerleri Bosna-Hersek'te kalabilirler,
Temas Grubu vaadiniyerine getirmi ve Karadzic'in Srplar
na da ak bir mesaj gnderilmi olur.
Son olarak iki temel taahhdmz ifade
niyet duyacam:

etnekten

memnu-

. Bizm

her trl pazarln tesinde olan hedeflmiz, uluslararas lekte tannm snrlar iinde ve tm vatandalar
na tannm ulusaL, dini ve siyasi haklarla birlikte demokratik bir Bosna-Hersek'tir. Byle bir Bosna-Hersek'te,
Srplar en yksek derecede zerklik hakkna sahip olabilirler fakat devlet iinde devlet olamazlar.

2. Tm dier uluslar gibi biz de, vazgeilemez olan z savunma hakkna sahip olduumuza inanyoruz. Bu nedenle,
eer silah ambargosu konusundaki uzlamac teklifimiz
herhangi bir nedenle kabul edilmeyecek olursa, dostlar
mzdan silah ambargosunu derhal kaldrmalarn isteyeceiz; bunu tek tarafl olarak yapmalar gerekse bile.
Son olarak, bu frsattan istifadeyle Bosna-Hersek'in ayakta
kalma ve zgrlk mcadelesinde kendisini destekleyen tm
dostlarna teekkr etnek isterim.
Daha sonra, hi seeneim kalmadndan saah ambargosunun kaldrlmas ynndeki talebimizi bir kenara braktm. Bu
konudaki duygularmn neler olduu, o tarihte (18 Kasm 1994)
Londra' daki The Tlinu' a verdiim bir mlakattan karsanabair:
The Times:
nelerdir?

Alija zietbegovl Tarihe T ankhm

anda, askeri ve siyasi

bakmdan

istekleriniz

zzetbegovi: Hedefm, Bosna'y muhafaza etmek ve Msl-

orada kendi yerine sahip olmasn gvence altna


birlikte gelip halkmza lkesini ve
zgrln vermenizi istediimi dnyorsanz yanlyor
sunuz. Halkmz gnein altndaki kendi yerini kendisi sa
lanlatrmaldr. Kimseden zgrl bize bir tabakta sunmasn beklemiyoruz. Bu itibarla da dorudan yardmnz istiyor deiliz, ayakta kalma mcadelemizde bize engel olmamanz istiyoruz; oysa siz ounlukla bizi engelliyor ve zaten
yeterince zor olan mcadelemizi daha da zorlatryorsunuz.
Bunun yakn bir rnei UNPROFOR'un antajdr: Eer silah ve zgrlk istiyorsanz, ekmekten ve ilatan mahrum b
raklrsnz. Bu bana, sa aleyhisselam'n lde eytan tarafn
dan batan karlmaya allmasn hatrlatyor. Taktik hareket etmeye mecbur brakldk fakat ruhumuzu eytana satmayacamzdan eminim.
man

halkn

almaktr. Eer, .ordunuzla

Ancak taktikler, askeri harekatla kombine edilmiti. Tbe Ti17ed ile yaptm bu mlakattan az nce, Kupres Operasyonunu
gerekletirdik. 1992'den beri ilk kez, HVO aka bizim tarafmzda

ve Karadzic'in birliklerinin karsnda yer ald.

Operasyon, Bosna-Hersek Ordusundan 5.500 civarnda askerin katlmyla 19 Ekim-3 Kasm 1994 tarihleri arasnda planland ve gerekletirildi. Bu operasyonda, Kupreska Vrata ya
da Bosna Kaplar ile evresindeki geni bir alanla birlikte Kupres kasabas kurtarld.

F akat sava saa sola zikzaklar izerek seyretmeye deval)l etti. Askeri baarlarla kriz haberleri birbirini takip etti. Kuvvetlerimizin Kupres'i kurtarmasnn yaratt holuk henz yat
madan, Krajina'dan kt haberler gelmeye balad. 1994 Kas
mnn ilk on gnnde, Biha blgesinde Karadzic'in ordusunun

Fikret Abdic'e bal askerlerle birlikte gerekletirdii geni


kapsaml bir saldr balad. Birka gn sonra bu birliklere,
Martic tarafndan ynetilen Knin Srp paramiliterleri de katl
d. Dman drt bir yandan ilerliyor, hatta Biha'n kendisini
almakla tehdit ediyordu. 22 Kasmda, NATO Genel Sekreteri

Willy Cleas'ten, nceki gnyani 21 Kasunda NATO hava kuvvetlerinin Knin snr blgesindeki Udbina havaalann bombalam olduklarn bildiren bir mektup aldun. Mektupta bildirildiine gre, bu saldrnn maksad, BM Gvenlik Konseyi karar
Sav" Gnl

214

ile "gvenli blge" ilan edilmi olan Biha'a kar giriilen sald
rlar durdurmakt. Saldrya urayan havaalan Hrvatistan

Cumhuriyeti'nde bulunduundan (drt yldan beri Martic'in isyankar Srplarnn denetiminde olmasna ramen) NATO,
bombalamadan nce Hrvatistan Cumhurbakan Tudman'n
onayn istemi ve almt. Ancak Udbina'ya yaplan saldrnn

fazla bir yardm olmad. 45 gnlk ar bir savatan sonra Velika K1adusa'y terketmek zorunda kaldk. Yenilgi kanlmaz
grnyordu ve bu, ABD Savunma Sekreteri Wlliam Perry'yi
"Bosna'daki savan Srplarn zaferiyle bittii ve dnyann bunu kabul etmesi gerektii"ni syleyen aceleci ve sorumsuz~bir
beyanat vermeye sevk etti. Bu beyanatla oke oldum. Ona Budapete'deki AGT Zirvesi'nde cevap verirken farknda olma-

dan baka birok kiiye de cevap vermi oldum.


AGT ZRVES'NDEK KONUMAM
(Budapete,

Aralk

1994)

lkemizdeki son olaylar yreimi acyla doldurdu, onun iin


az ve z konuacam. 20 yl nce gvenlik ve ibirlii amacyla kurulmu olan ve bu iki gzel szc adnda tayan
bir rgtn bu nemli toplantsnda ve fakat buna tamamen
zt bir ey; gvensizlik ve ibirlii yokluu hakknda konu
mak zorunda oluumda, hakikaten ironik olan bir ey var.
nk Bosna'da olup bitenler, en yumuak ifadesiyle Bat'nn bir aybdr. Maalesef, bu ayn zamanda ok daha ciddi
bir eydir de.
Bir ay nce, Bosna-Hersek'e ynelik saldr yeni bir istikamet
szde UNPA Blgesindeki asi Srplar,
5. Kolordumuza arkadan saldrarak Biha Krizi denilen krize
yol atlar. Bir lkedeki korunmu blgeden bir dier lkenin
gvenli sahasna kar gerekletirilen bir saldr organize
edilmiti. Hibir ey yaplmad, daha dorusu hibir ey yap
lamayaca iddia edildi. Birlemi Milletler'de cisimlemi
olan kresel toplluun tamam ve gl NATO, risk altnda
olan tek bir kasabay kurtaramad. Bu doru muydu, doru
olabilir miydi? te baz gerekler:
ald. Hrvatistan'daki

Saldrdan

nceki alt ay boyunca, insani yardm konvoylar


nn geiine izin verilmedii iin (143 konvoydan sadece
12'sinin geiine izin verildi; 131'i ise geriye dndrld) aAlija zzethegovi Tarihe Tanklm

lk

ekilmekteydi ve saldrnn gerekletirilmesinden hemen

nce Fransz taburu Biha blgesini terk etti. Onun yerine,


sayca

ve silah bakmndan daha yetersiz olan Bangladeli as-

kerler yerletirildi. Topyekn bir medya karartmas uyguland; nk tm blgede tek bir yabanc gazeteci yoktu ve

UNPROFOR verdii haberlerde saldrnn nemini ve ap


n

kk gsterdi. Bunlarn hepsi bir tesadf olabilir mi?

st mevki sahiplerinden biri, kinik bir kaytszlkla tm dnyaya ve boazlanma ve yok edilme tehdidi altndaki halka,
Srplarn kazandn duyurdu -sanki bu bir futbol mayn

ve kendisi de zamann dolduunu ilan etmek iin dd alyormu

gibi. Fakat bu bir "olmak ya da olmamak" vakas ol-

duundan,

henz sona gelinmemiti, sava devam etti, sonu-

ta Biha ve Kladusa, Cazin ve Krupa bir aylk bir saldrdan


sonra hala dayanmaktalar. Az nce atfta bulunduum beyefendi iin, gzide meslektalarnca yaplm, ok ama ok yanl

kehanetlerin saysz rneklerini alntlayabilirim. Onlarn

ngrp kestirdiklerinin tam tersi gereklemitir.


Paris ve Londra batan itibaren Srplarn patronlar ve koruyucular

gibi konumular, Gvenlik Konseyi' ni ve NATO'yu

bloke etmiler ve bu suretle de Srp saldrlarn ve bir btn


olarak sava durdurmak zere atlabilecek her adm engellemilerdir.

Bu tez bana ait deil -Gttingen'deki Tehlikede

Olan Halklar Dernei'nin yakn tarihli bir beyanatnda ifade


ediliyor.
Peki ya Rusya' nn rol hakknda ne syleyebilirim? Gvenlik
Konseyi kararlarna kar veto hakkn kullanyor ve Hrva
tistanl Srplar, gda
alk

ve ila yardmlarnn Biha blgesinde

ekmekte olan halka ulamasn engelledikleri bir srada

bu ayn Srplara akaryakt tedarik edilmesi lehinde oy veriyor. Ve kukusuz bu noktada karmza o kanlamayacak
sorulardan biri daha kyor: Karadzic'in Srplar Bosna'nn
drt bir tarafna ISO' den fazla fze sistemiyerletirdiler. Bunlar

nereden aldlar?

Bat'nn sergiledii
aka

bu ehliyetsizlik, yan izme ve bazen de

kt niyetten oluan harman nedeniyle bu ekilde s-

rklenip duran Bosna Savann sonucu ne

olacaktr?

Sonu,

BM'nin itibar kaybetmesi, NATO'nun zayflamas, Souk


Sava'tan sonra karlarna kan ilk meyda~ okumaya kar
lk
Sava Gnl

vermedeki yeteneksizliklerini hisseden Avrupallarn mo-

rallerinin bozulmas

olacaktr. Karmzda,

Avrupa ve Ameri-

ka, Bat ve Rusya, Bat ve slam Dnyas arasndaki ilikile


rin bir daha asla ayn olmayaca bir baka, ama kesinlikle daha kt bir dnya olacaktr. "Bosna'dan utan verici bir biimde el ektikleri iin bu yzyln sonunda Bat dnyasn
utan ve aalanmann karakterize edeceini" (bu bir alnty
d) ngrm olanlarn grlerine katlyorum.
oklar,

Bosna'da olup bitenleri aka haffe almlardr.


o blgesel bir krizdi, daha sonra Avrupa'nn kri-

Balangta

zi haline geldi, bugnse onun bir dnya krizi olduu her trl phenin tesinde. Bu itibarla Biha'n savunulmasnn ya
da dmesinin kresel sonular vardr ve bu, bugn bu salonda bulunan herkesi ilgilendiren bir meseledir.
Bat,

gaddar

saldrganla, ei

bir soykrma,

benzeri grlmemi lekteki


toplama kamplarna, szde insancl bir cevapla

karlk

verdi. Ciddi bir hastal tedavi etmek iin sakinleti


ricileri kulland ve hastalk, beklendii ya da hatta planland
zere giderek arlamakta. Ve artk bu "insancl cevap"
halkmza kar
dnm
Yardm

bir antaja hatta son zamanlarda ifte antaja


durumda.

edilmeyi hak etmitik, nk sadece arkamza yaslan-

madk

ve kollarmz kavuturup beklemedik. Beklemedik ve


oklar iin izah edilemez olan bir direni ortaya koyduk. Savan bandaki

15 ila 150 kiiden oluan, yalnzca ok haff


silahlarla silahlanm 100 kadar gruptan, on binlerce dman .

askerini hareketsiz brakm ve onlara ait .OOO'den fazla tanve zrhl arac tahrip etni olan 150.000 kiilik bir ordu
kurduk.
k

Savunmamzn glenmesi orannda,


isteiniz

de

azald.

bize yardm etmeye olan


Neden? Bunun bir cevab var m?

Sayn Bakan,

Bosna'da olup bitenler gerekte demokrasi ile


ve rkln en iren biimleri arasndaki bir

ulusuluun
arpma idi

ulus

ve hala da yledir. Dmanlarmz sadece tek bir


kendilerininkini; sadece tek bir din tanrlar,

tanrlar,

kendilerininkini ve sadece tek bir siyasi parti tanrlar; yine


kendilerininkini. Kendilerinin olmayan her ey yok edilmeye
mahkumdur. Mezarlklar bile kazlp almtr. Birlemi
Milletler zel Raportr Bay Mazowiecki'nin dman kuvvetlerin denetimindeki blgelerde neler olup bittii ile ilgili
son raporunu okuyun.
Alijo. zuthegoei Tarihe Tarukhm

Kendisine "Republika Srpska", Srp Cumhuriyeti adn veren


canavarlktan

bir devlet yaratmak iin canla bala almakta

olan beyefendilerden bazlanna -ki onlardan bazlan u anda


bu salonda oturmaktalar- sormak isterim:

Yaknda

bu "cum-

huriyet"in tannmas ve kurucularnn da gelecek sefere burada bizimle yan yana oturmas iin mi gayret sarf etmeye ba
layacaklar? Bu beyefendilere, iddet ve soykrm zerine kurulu olan bu yaratn medeni lkeler ailesine katlmaya davet
edilmesi iin hazrlk yapmakta olup olmadklarn soracam.
Yann Cenevre'ye, slam lkeleri bakanlan toplantsna gidiyorum. Bugn burada size yaptm gibi, onlara da Bosna'da
gerekten neler olduu ve neden olduu ile ilgili gerei anlatacam. Bunu liderlere syleyecek ve Mslman lkelerin

halklanna bir mesaj gndereceim.


Bamszlk savalannda,

tahlil yapmay engelleyen baz elle

tutulamaz nitelikler vardr. Bat'daki baz askeri ve siyasi analistlerin tahminlerinin srekli yanllanmas da bundandr.
Halkmz zgrl

iin ve belki bundan da ok hayatta kal-

mak iin savamaktadr. Bu tr mcadeleler genellikle zordur, ama nadiren kaybedilir. Son 50 ylda tek bir bamszlk
sava

bile kaybedilmemitir. Bizimkinin farkl olmas iin bir

neden gremiyorum. Kinse bizim 150.000 askerimizi, hangi


aralarla olursa olsun, silahlann brakmaya zorlayamaz. Her
birinizin hem bizim iyiliimiz iin hem de kendinizinki iin bu
faktr hesaba katmasn tavsiye edeceim.
Bosna'nn dostlarnn
caklarn

bu szlerden dolay beni ayplamaya

umanm; dierlerine gelince, bunca eyden sonra on-

larn ne dnecekleri artk beni ilgilendirmiyor. Teekkr

ederim.
Yurda dndmde BH

ruyu

cevaplandrdm

(7

Ajans'nn banaynelttii birka so-

Aralk

1994).

Konumann ak y

leydi:

BH Ajans:
nzden
banla

Sayn Bakan, Budapete ve Ceneyre'den dn-

sonra, kamuoyumuza Bosna-Hersek'teki sava ve

ilgili olarak anlatacanz yeni bir eyler var m?

zzetbegovi: Son zamanlarda bu konu hakknda yeterince


konumu olduumu dnyorum. Belki unu ekleyebilirim;

zaman zaman ncekinden daha sert konuuyor olmamz, bize


empoze edilmi olan savaa ban bir zm bulunmasyla
Sava Gnl

daha az ilgilendiimiz anlarnna gelmez. Aksine, bugne kadar olduu gibi bundan sonra da, onurlu bir bar mmkn
olduunca

erken salamak zere abalamaya devam edece-

iz, nk halkmzn ihtiya duyduu ey bartr. Fakat za-

man zaman dnyaya burada neler yaplm olduunu ve bu


dnyann kendisinin ne yapmakta olduunu anlatmamz ge-

reklidir. Dnyann, sava ne pahasna olursa olsun bitirmeye


hevesli olduu aktr ve bunu yapmann en kolay yolu da,
gl olan taraf ttmaktr. Bunun gerekte sava uzatmakta
olduunun anlatlmas lazmdr.

Bu bar araynda bizler,

hem askeri hem de siyasi aralar kullanacaz. Kullanmak


zorunda kaldmz her yerde askeri aralar ve becerebildii
miz her yerde de siyasi olanlar.

BH Ajans: Fakat dn, AGT Zirvesi'nde bir atekesi reddettiimiz

iin bizi knyorlar.

zzetbegovi: Bu doru deil. Biz, Ruslarn saldrganlarla bi-

zi eitleme giriimini reddettik. Gda konvoylarnn geiini


engellememeleri ynnde "iki tarafa" da ar yapmaya kalk
yorlar. Yine "iki taraftan"
larn

dmanlklar

bir kenara brakma

istiyorlar vs. Bu, bizim de konvoylarn geiini engelle-

mi olduumuzu

ima ediyor ki bu kesinlikle doru deiL. Biz

asla bir konvoyu durdurmadk. Meseleleri bu ekilde savu


trmaya daha fazla devam edemezler. Biz diyoruz ki: Srp tarafna konvoylarn geiine
cei, akaryakt,
nanlarn adn
durmu

izin vermesi iin ar yapn; yiye-

suyu ve ilalar bir sava arac olarak kulla-

koyun artk. Daha imdiden nc yln dol-

olan ve

srarla uzatlmakta

olan btn bu

ackl

hadi-

seler, yalanlar ve yar-gereklerle hibir eyin kazanlamaya


can,

bunun strab uzatmaktan baka bir ie yaramadn

kantlamyor

mu?

Bosna'daki bu ktl kimin yapmakta olduunu syleyin


artk,

bylece bize yardm etmi olacaksnz. Ve bu atekese

gelince, yasaklarna ve koullandrmalar olmad srece bu


atekes,

fiiliyatta igalin kalclatrlmas anlamna gelir. Bos-

na-Hersek nfusunun 0/031.7'sini oluturan Srplar, lkenin


%70'ni igal etmilerdir ve imdi de yerlerinden kprdama
maktadrlar. yle grnyor ki Ruslar, onlarn bu talebine

sempatiyle yaklamakta ve onlar bu konuda desteklemektedirler. Biz aylk bir sre iin askeri faaliyetlerin durdurulmasn nermitik
Alija =ctbegovi Tarihe Tanklm

ve bu neri hala masada duruyor.

BH Ajans: Bizm durumumuzda, NATO'daki krizle ilgili


olarak yaplabilecek bir ey var m; tabi bunu, ortada byle
bir kriz olduu fikrine katldnz varsayarak soruyorum.
zzetbegovi: Atfta bulunduunuz kriz apak. NATO, Bat'nn Sovyet tehdidine cevab olarak ortaya kt. Tabiri cai~

40 yldan fazla sren bir kamplama


bir muhakeme yrtyorlar:
Bu kamplama artk szkonusu deil, tehdit de artk szkonusu deil, Amerika'ya ve onun NATO'suna daha fazla ihtiyac
mz yok. Bu sonulara varmak iin vaktin henz erken olduunu dnyorum, ama greceiz. Buradaki talihsizlik, buse o, iki dnya

arasnda

nn ocuudur. Avrupallar yle

nun lkemizdeki duruma olumsuz yansyor oluudur. Dram


mz, deimekte olan, iindeki her eyin akkan ve tanmlan
mam olduu
rulmaktadr.

bir dnyada oynanmaktadr. Yeni ittifaklar kuBu bazen beklenmedik ve nceden kestirileme-

yen zorluklar yaratr.

BH Ajans: O halde, ne tr bir sonu umabiliriz?


zzetbegovi: Dnyada, bu sorunuza tam u anda gvenilir

bir

cevap verebilecek kimse olmad muhakkaktr. Kesin

olan tek

ey,

kendimizi savunmaya devam

edeceimizdir.

Krajina' daki askeri durum gnden gne ktleiyordu. Martic


birliklerinin Hrvat topraklarndanyapt saldrlar bilhassa endie vericiydi; her ne kadar Hrvat Hkmeti bu saldrlardan

sorumlu deildiyse de -nk onlar Martic'in asi askerlerinin


iiydi. Hrvatistan Cumhurbakan Tudman'a unlaryazdm:
Bildiiniz gibi, son on gndr Biha gvenli bIgesire kar
gl bir askeri saldr gerekletirilmektedir. Bu saldrlarn
ou Hrvatistan'dan, zellikle de lkenizdeki UNPA Blgesinden gelmektedir. Biha ve Velika Kladusa'ya farkl istikameterden, dorudan hcuma geme hazrlnda olan yeni
kuvvetlerin de son zamanlarda UNPA Blgelerinde toplan-

makta olduklarna dair gvenilir istihbarat da mevcuttur.


gn nce blge hava saldrsna da urad. Saldrya kat
lan uaklar Udbina havaalanndan yani yine Hrvatistan toprandan kalkmlard.
Hrvatistan topraklarnn Bosna-Hersek toprak btnlne
ynelik saldrlarda lojistik ve saldr ss olarak kullanlma
snn hususi koullar tarafmzca malum olmakla birlikte,
uluslararas hukukun artlar muvacehesinde sizden, lkeniz
Sava Gnl

topraklarndan Bosna-Hersek'e yaplan saldrlar nlemek


.iin gerekli tm tedbirleri vakit geirmeksizin almanz talep
ediyoruz.
Ayrca sizden, bu tedbirleri, 21 Temmuz 1992 tarihli Dostluk
ve birlii Anlamasnn lkelerimiz arasndaki snr blgele-

rinde askeri ibirliini ngren 8. maddesine ve bu anlama


nn 13 Eyll 1992 tarihli Ek'inin ruhuna uygun bir biimde
almanz

bekliyoruz.

Her ne zaman askeri bakmdan bask altnda kalsak, bu durum, zerimizde ilave siyasi bask kurmak iin istismar edilmi
tir. Bu kez bu bask, Bosnal Srplarla Yugoslavya (Srbis
tan)'nn bir konfederasyonu biimini ald. Bu da, 10 Aralk
1994'te haftalk Igljan'a verdiim bir mlakattaki bir soruyla
ima edildi. Soru uydu:
Ljiljan:

Uluslararas

Temas Grubu'nun Bosna-Hersek iin


son plann, ulusal politikann en dk eii, dip
izgisi olduu sylendi. Biha'a ynelik Srp saldrsnn siyasi hedefi, bu dip izgisini deitirmek ve bylece bir kez daha
onlar antaj c konumundan karp, saldrganln merula
trlmasna imkan tanyacak bir zemin aray deil mi? Srp
saldrganlarn bu saldry gerekletirmekteki niyetleri nelerhazrlad

di ve szde uluslararas topluluun bu tr bir saldrganla rtl muvafakatnn ardndayatan nedir?


zzetbegovi: En basit ifadesiyle bu bizi yumuatna girii

miydi. Cazin snr blgesine ynelik saldr doruk noktasn


dayken, siyasi bir saldrya; mesajlar, sizin de tahmin edebileceiniz gibi Biha'a ynelik saldrlar kontrol etmekle ilgili
olmayp

tamamen siyasi bir zme ynelik olan bir ziyaret


aknna da uram olmamz tesadf deildir. oklar, zamann imdi gelmi olduunu tahmin ettiler. Bildiiniz gibi, hem
5. Kolorduyaynelik askeri saldrya hem de bar plan ile ilgili siyasi saldrya kar baar ile direniyoruz.

Ve 28
dim:

Kasmda

Krajina'nn

Krajina blgesi

sevgili cesur

halkna

bir mesaj gnder-

halk,

Son 25 gndr halkmz, nefeslerini tutmu sizin hayat ve zgrlk adna verdiiniz kahramanca mcadeleyi izlemektedir.

Doudan

Alicia z:utbegovi Tarihe Tanklm

ve

batdan

gelen

dmanlar,

glerini hainle-

rinkiyle birletirdiler. Bu eitsiz mcadelede yalnz olmad


nz

bilmenizi istiyoruz. Size yardm edebilmek iin elimizden

gelen her eyi yapyoruz. Dman yenilgiye uratlacak ve


sulularla hainleri adalet nne kartacaz.
Sizlerin de ayrlmaz bir paras olduunuz ordumuz, durumunuzu haffletmek ve size yardm etmek amacyla tm cephelerde aktif durumdadr. Hatr saylr miktarda dman gcn uzun bir cephe hattnda tutmaya ve bu suretle de direniinize

destek vermeye alyorlar. Bu aba da byk l-

de baarya ulamtr.
Dman
tiinde
unda

zehirli propaganda yaymaktadr. Bir sava kaybet-

zaferlerden sz etmekte ve yenilgiden muzdarip oldubizi pazarla davet etnektedir.

Dman

dinlemeyiniz ve onun aramza nifak tohumlar ek-

mek ve direnme irademizi zayflatmak amacyla uydurduu


hikayelere kanmaynz.
Benzer ekilde, d dnyadan da fazla bir ey beklemeyiniz.
En iyi personelimiz bu temaslarla grevlendirilmitir ve grevlerini yorulmakszn, en yksek standartlarda yerine getirmektedirler; fakat kaderimiz Bosna'da yazlmtr ve bu bize
baldr.

Bu itibarla kendimize dnelim ve saflar sklatralm. Cesur


askerleri ve 5. Kolordunun komutasn her yerde destekleyelim. Hcum ederken de hcuma uradmzda da onurumuzu koruyalm. Brakalm her birey kendi grevini mkemmel
biimde yapsn, kendi payna deni yerine getirsin. Allah'n
yardmyla

zafer bizim olacaktr!

Tekrarlyorum: Yalnz olmadnz bilmenizi istiyoruz. Or-

du sizn yannzda savamaktadr ve halkmz mcadelenizi


hayranlkla

ve dualarla izlemektedir.

Bosnal Srplarla Srbistan arasnda bir konfederasyon olutu


rulmas fikri, evrilip evrilmeye devam etti. Belli bal Batl
diplomatlarn verdii beyanatlarda giderek daha sk iitilir oldu.

Bende bu beyanatlarn tamamyla tesadfi olmad izlenimi


uyand.

Bu itibarla 30 Kasmda, Birleik Devletler Bakan Bill


Clinton'a, bu tr bir fikri asla kabul etmeyeceimizin bilinmesini belirten bir mektup gnderdim. Mektupta unlar yazlyd:
Sava Gnl

Bugn burada, Saraybosna'da, be lkenin Bosna-Hersek


iin oluturduu Temas Grubu'nun temsilcilerini kabul etmek
durumundaym.

Temas Grubu'nun Srplara Srbistan ile bir

konfederasyon oluturma hakk verecek bir anayasal dzenleme

nerecei ynnde

istihbarat aldk. Bu tr bir zmn

nihai sonucunun Bosna'nn sonu olaca ve dorudan halk


mzn bekasn

sorgulamaya ak hale getirecei gayet aktr.

Bu nedenle, bu tr bir zm kabul edemeyiz.


Size, Temas Grubu'nun Ban Plann zaten kabul etmi bulunduumuzu,

iki gn nce Bosna-Hersek apnda aylk

bir atekes nerdiimizi ve UNPROFOR'un Biha'ta derhal


atekes yaplmas plann

kabul etmi bulunduumuzu hatr

latnz.

Bosna'daki atmaya ban bir zm bulunmas konusunda nceden yaplm tm neriler Srplar tarafndan reddedilmiti.

Bosna'ya ynelik saldrnn bandan itibaren, yalnzca tek


halk, kendi halk, yalnzca tek inan, kendi inanc, sadece tek
siyasi parti

tanyan

ve kendisininkiler

dnda

kalan her

eyi

yok olmaya mahkum eden saldrgan tarafa, ilkesizce ayrcalk


gsterilmi olduuna

teessf1e

iaret

ederiz.

Bu, halkmzn varoluu ile ilgili bir mesele olduundan, teslim olmayacamz, sonu ne olursa olsun mcadeleye devam
etmekten baka seeneimiz olmadn size bildirmek me cburiyetindeyim.
Sayglanmla

Cevap hzl ve akt. Bakan Clinton, 4 Aralk 1994 tarihini


tayan bir mektupta, baka eyler yannda unu yazd:

Kendimi ak ifade etmek isterim: ABD, Bosna-Hersek'in


kendi snrlan iinde niter bir lke olarak muhafazasndan
yana olmaya devam etmektedir. Sizin mektubunuzda zikrettiiniz

'konfederasyon' meselesine gelince, bizim pozisyonu-

muz deimemitir. Biz, Bosnal Srplarn Srbistan ile konfederasyonunu desteklemiyoruz.


Saraybosna'nn gnlk gazatesi D.clobodenje'den bir gazeteci-

nin ynelttii bir soruya verdiim cevapta (30 Austos),


1994'n ikinci yars itibariyle ordunun durumunu ve g dengesini yle tasvr ettim:
A/ija z:utbe.IJovi Tarihe Tanklm

Bizim lehimize olan her neticenin, nceden 200.000 kiilik


bir ordunun kurulmasn gerektireceini ve bunun da zaman
alacam biliyorduk. u anda bu basamaktayz. Belirli bir
g dengesine eriilmitir. Bu simetrik bir denge deildir. Biz
insan faktr (say ve moral) bakmndan avantajlyz, onlarsa teknik bakmdan. En azndan askeri donanm bakmndan
iki ordu arasndaki uurumu azaltmaya gayret ediyoruz ve
ksmen baarl da oluyoruz. Fakat bu hala yeterli deil. Bugne kadar tanksavar silahlara sahip oluumuzun salad
gvenceyle, onlarn zrhl silahlardaki stnln ntralize
etme ynnde ilerliyoruz. Halen onlarn topularna karlk
verecek yeterli gce sahip deiliz. Havan toplarna gelince,
yaknda onlar bertaraf etmeye muktedir olabileceimizi dnyorum.

Mslman lkeler, Bosna-Hersek'in

saldrganla kar m-

cadelesinde nemli bir roloynadlar. nemli miktarda siyasi,


maddi ve askeriyardm saladlar. "Bosna davasnn Mslman
lkelerde evrensel bir poplarite si vard. ( ... ) Snni ve ii ( ... )
Fas'tai Malezya'ya kadar Arap olan olmayan tm Mslman

toplumlar bu konuda birletiler" diyen Samuel L. Huntington


Mslman dnyann son bir asrda hi Bosna meselesindeki kadar birlik olmadn iddia etmitir. Burada "medeniyetler at
mas"

teorisine daha fazla kant bulan Hunrington, bunu "geni

kapsaml

ve en etkin medeniyerin ( ... ) Bosnah Mslmanlar

iin yeniden toparlanmas" olarak tasvir eder. Huntington'n


"medeniyetler atmas" tezi bana ters gelnesine ramen, bu
rnekte, slam Dnyasnn Bosna vakasndaki birliini teyit etmesi tamamen yerindeydi.
slam Konferans rgt (K), ran'nyapt bir neriye

binaen Birlemi Milletler'de Bosna mcadelesi lehine lobiyapmak iin bir grup oluturdu ve bunun ardndan grubun yelernden Trkiye K adna, BM art'nn 7. Blmne uygun

olarak askeri mdahalede bulunulmasn ngren bir karar teklifi sundu.


Mays 1993'te, slam Konferans rgt, Batl lkeler ve

Rusya tarafndan szde "gvenli sahalar" iin ortaya konmu


olan plan, Bosna'daki Mslmanlar gettolatrmakla sulayarak ok sert bir biimde eletirdi.
Sava Gnl

Bir ay sonra, K, Srp ve Hrvat saldrganln knayan


bir karar ve Bosna Ordusu aleyhindeki silah ambargosunun
kaldrlmas ynndeki bir ary BM nsan Haklar Konferans'ndan geirmeyi baard. Temmuz 1993'te K BM'nin
Bar

Gcne 18.000 asker vermeyi teklif etti. Bat, Trkiye,

Pakistan, Malezya, Endonezya ve Banglade'ten 7.000 asker almaya raz oldu. Bunlar 1994-1995'te BM glerine katldlar.
Aralk 1994'te Fas'n Kazablanka ehrinde toplanacak olan

K Zirvesi'ne davet edildim. Orada toplanm olan 50'den

fazla slam lkesinin .devlet ve hkmet bakanlarna hitap et-

tim:
K ZRVES'NDEK
KONUMAM

-alntlar

(Kazahlanka, 13 Aralk 1994)


Sizleri selamlyor ve Fas Kral'na, hkmetine ve halkna bize gsterdikleri misafrperverlik iin teekkr ediyorum.
Getiimiz

tenlerin

iki buuk yl boyunca Bosna-Hersek'te olup bi-

ounu bildiinizi varsayyorum.

lkernin Mslman halkna


byk Srp soykrmn dehet bakmn
dan aan yegane olayn 13. yzylda Badat'n Moollar tarafndan istilas olduunu syledi. ( ... )
Bir Trk tarihi bu

yaknlarda,

kar gerekletirilen

slam Dnyasnn eitliyerlerinde, Yugoslavya'dan ayrlma


mamz gerektii

ve

Srbistan'la

birlikte Yugoslavya iinde


nleyebilecek olduumuz grnn.
ifade edildiini duyabilirsiniz.
kalm olsaydk, sava

Beyler bu yapay ve hatta kt niyetli bir yorumdur!


Biz, Srbistan ve Hrvatistan'n siyasi liderlerini, bizimle birlikte, Mslman halkn lkedeki dier halklarla ve BosnaHersek'in de Srbistan ve Hrvatistan ile eit konumda bulunaca konfederal bir Yugoslavya kurmaya davet ettik. Bosna-Hersek'e lkernin uluslararas tannma elde ettii gn saldranlar, bunu, bizi iinde hem Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin hem de Bosnal (Mslman) halkn siyasi bir faktr
olarak varolmaktan kaca kendi devlet yaplarnn yani
"Byk Srbistan"n boyunduruu altna sokmak in yapA/ija =thegovl Tarihe Tankhm

mlardr. Dahas
Srbistan'n

bu tr bir devlette Mslmanlar, Byk

Balkanlar'daki kendileri dnda kalan -Msl-

man halklar da dahil- herkese kar savanda Truva at olmu olacaklard.

Biz referandumda, bizler iin yllar ncesinden tasarlanm


olan bu baml ve aa pozisyonu reddettik. Hayatlarmz,
inancmz

ve onurumuzu korumak iin savamaktan baka

seeneimiz
kar

yoktu. Ve Balkanlar'daki soykrmc gelenee

ilk olarak savamaya balar balamaz, dmanlarmzda

ei benzeri grlmemi bir azgnl da -ak ve kapal, bili-

nen ve bilinmeyen- uyandrm olduk.


Bize dayatlm olan bu savata, dnyay iki kez arttk. lk
aknl yaratan direniimizdi.

Gerek dmanlarmz gerek-

se dnyann byk ksm, hzl bir yenilgiye urayacamz


beklentisindeydi. Halbuki ne oldu? Direniimiz her geen
gn daha da glendi ve adeta topraktan biter gibi giderek
daha fazla asker ortaya kt. Saldrgan glerin muazzam
t~knik stnlne ramen, topraklarmzn

%30'unu koru-

may ve dman hemen tm nemli ehirlerden atmay baar


dk.

Adam adama savatmz her yerde, askerlerimiz stn-

lklerini kantladlar ve muzaffer oldular. Bizim sorunumuz


hala, dmann ar silahlardr.
kinci aknlk, mcadelemizin politik yanna ilikindi. Zu-

lmlerin yaratt dehet ve kendi kklemi nyarglar nedeniyle dnya bizden misilleme bekledi. Bu olmad. Tersine bizler dinsel ve ulusal hogr zerine temellenen demokratik
bir toplum olduumuzu ilan ettik. Hibir ekilde, Avrupal
arkiyatlar

ile muayyen Bat medyasnn halkmz ska

damgalad gibi an ya da fanatik olmadmz ortaya kt.

Hem Dou hem de Bat asndan deerli olan her eye ak


kalarak. kendi slami kimliimizi muhafaza ediyoruz.
inde kimsenin inancndan, milliyetinden ya da siyasi kana-

atlerinden dolay takibata uramayaca bir devlet hedeflediimizi

sylemek isteriz. Bu ilkeye kendimizi adamz ve onu

aziz tutmaya devam edeceiz.


Biri mcadelemizin askeri vehesiyle; ikincisi ise siyasi vehesiyle ilgili olan bu iki nitelik sayesinde ve Allah'n yardmyla,
asr nce balam olan Mslman halka ynelik soyknm
lar dizisine nihayet bir son vereceiz.
Sava Gnl

nk bu kez, ilk olarak, hainlere yerel dzlemde deil, fakat


bir btn olarak halk tarafndan, rgtl, silahl direnile karlk verilmitir.

Daha nce byle bir direnite bulunulmam,

onun iin de trajedi kendisini yinelemeye devam etmiti. Dahas,

ncekinden farkl olarak bu kez direni farkl bir tarihsel

balamda gelimektedir. Artk yalnz deiliz, daha fazla gzard

edilemeyecek gl bir politik faktr haline gelmekte olan

Mslman dnyann tamam bizimle birlikte ve dnyann tm


hkmetleri deilse bile tm halklar bizim yanmzdadr.
Nihayet Bosna'y tm dnyada kamuoyunun odana tama
y baardk.

Biri yaknlarda Budapete'de yaplm olan, die

ri de bugn Kazablanka' da yaplmakta olan iki nemli zirvede Bosna konusu ele
Dmann,

alnmtr.

canice grevini sessizlik iinde, hzla yerine getir-

me teebbs baarszla uramtr. Bosna'da olup biten


her ey, spot klarnn altndadr ve artk kimse bunlar bilme diini syleyebilecek durumda deildir. Bu durum, mdafilere yardm etmekte ve saldrganlarn iini giderek zorlatr
maktadr. ( ... )
Batl lkeleri, slam Dnyas ile ibirlii yapmann kendi

menfaatlerine olduuna ve Bosna'ya ynelik politikalarn deitirmeleri gerektiine ikna etmemiz lazmdr. Ayn zamanda

Ortodoks dnyasn da, milliyetiliinden ve zordan bir ey


elde edemeyeceine ve slam Dnyas ile uzun yllar srecek
potansiyel bir atmay nlemenin kendisi iin daha iyi olacana ikna etnemiz lazmdr.
Ve hem Bat'ya hem de Ortodoks dnyasna, slam Dnyas
ile kar karya gelmenin kendileri iin karl olmayacann
ve Bosna'nn farkl bir siyasetin snavalan olduunun gsterilmesi gerekmektedir. Bunu yapn, nfuzunuzu kullann,
imdi

bunun tam

zaman.

Bosna'ya dnmde, Bosna-Hersek Cumhuriyeti Parlamentosu'nun, lkenin halihazrdaki askeri ve siyasi durumu hakkn
da bir rapor iin beni beklediini haber veren toplant davetiyesini buldum. Parlamento'nun 17 Aralk 1994'te gerekleen
oturumunda unlar syledim:
ok uzaklardan, Bosna ile ve onun zgrlk mcadelesiyle
bir dayanma gsterisine ahit olduum Fas'tan henz dndm. Bu mcadelede yalnz deiliz ve yalnz kalmayacaz.
Alija zzetbegoei Tarihe Tanklm

Fakat yine de lkemizin kaderini belirleyecek olan, bizim burada, lkede yaptklarmz olacaktr yani y~lnzca bizm nasl
olacan bildiimiz, istediimiz

ve yapmaya muktedir oldu-

umuz eyler.

Genel duruma gelince, kt deil ama zor diye tasvr edilebilir. Hi olmadmz kadar gl olmamza ramen durum
zordur, nk son gnlerde bizm amzdan olumsuz olan .
koullarn
mutur.

bir zincir gibi birbirine balanmas szkonusu ol-

Biha blgesindeki

zerinde siyasi

bask

mkl

askeri durum, lkemiz

kurmak iin istismar

edilmitir.

5. Ko-

lordumuzaynelik saldry, mevzilerimize kar gze daha az


grnen ama younluu kesinlikle daha az olmayan siyasi bir
saldr izlemitir. Be

lke Temas Grubu'nun bu yln Tem-

muz ayndaki Bar Plann kabul etmekle bizler, politikam


zn,

daha altna inemeyeceimiz alt eiini tanmladk. Ulusla-

raras

siyasi saldryla aka senkronize edilmi olan Srp as-

keri saldrs, bu eii deitirmek maksadn gdyordu. Bu


basklarn

her ikisiyle de

baskya dayanm

baarl

bir biimde baediyoruz. Bu

ve onu atlatm olduumuzun, hem Bi-

ha' taki etnikler hem de byk lde zararmza olan bir


ziyaretler ve muhtelif inisiyatifler akn dzenlemi olan dnyadaki eitli g merkezleri tarafndan, artk gayet iyi anlalm olduunu dnyorum.

Bu tarihte lkenin iinde bulunduu genel askeri ve siyasi durumun zl bir deerlendirmesi yaplacak olursa:
Daha ok siyasi durum askeri duruma bal olduundan ve
tersi pek szkonusu olmadndan; ilk olarak, ksaca ana hatlaryla

cephelerimizdeki durumu nakledeceim.

Savan bandan

beri Bosna-Hersek'teki askeri durumun ge-

nel karakteristii, cephe hattnn ok uzun oluudur. Cephenin uzunluu 1.200 km. ile 1.300 km. arasnda deiiyor ve
eitleniyor

ve II. Dnya Savandaki Dou Cephesinden ve

son ran-Irak savandaki cepheden birazck daha ksa.


Bu ok uzun cephe devasa sorunlara yol at. Bizi rahatlatan
tek husus, onun, kar tarafa da ayn sorunlar dayatm olmas. Dier

askeri sorunlarmz ilke olarak muarzlarmznkin

den farkl: Bizim insanlarmz daha iyi, onlar daha iyi donatl
m durumdalar; bizim moralimiz daha iyi, onlarn tarafnda

ise lojistik daha iyi. Bu koullarn, bizim btn cephe hatt boyunca dmana yzlerce kk darbe vurmaya dayanan dSava Gnl

taktiklerimiz zerinde belirleyici bir etkisi var. Yeterli

ar

silaha, zellikle de topa sahip olmadmzdan, sava sah-

nesinde herhangi bir stratejik pozisyon deiimi henz mmkn deil. Bu noktada hedefuniz, muanzlanmz bana zorlamaktr. Dmann ak

siyasi ve askeri hedefi, bir devlet ola-

rak Bosna'y tahrip etnek ve bu devletin belkemii olarak da


Bonak halknyok

etmek olduundan, bizim hedefimiz onla-

n bu soykrm planndan vazgemeye zorlamaktr. Onlar


bundan vazgetiklerinde, bu, kanlmaz olarak onlanu siyasi
ve askeri yenilgisi anlamna gelir.
Maksadunzn ban olduunu syledim. Bu, hem kendimizin

hem de Bosna'nn iyilii iin gttmz bir hedeftir. Bizim


iyiliimiz iin, nk halkunlZn bana ihtiyac var. Bosna

iin, nk sava, Bosna' nn u an olduu ve bizim olmasn istediimiz eyi

tahrip etmektedir. Ban onu kurtarabilir. Ve biz

ban ne kadar istiyorsak, dman da -hedeflerinin doas ve-

ri kabul edildiinde- sava o kadar istemekte ve onu uzatnak


iin elinden gelen her eyi yapmaktadr. Saldrgan, ban plannn kabul edilmemesinin nedeninin nerilmi haritalar olduunu sylediinde,

gerek kendi halknn gerekse yabanc lke-

lerdeki kamuoyunun gzn am olmaktadr. Gerek u ki o


bar

kabul edemez; nk ban onun soyknm plannn sonu

ve ilenmi zul~lerin sorumluluunun balamas demektir.


Bu itibarla, dmann, her ban inisiyatifinin altn oymak ve
sava

belirsiz bir sreye kadar uzatmak iin yeni sebepler d-

nmeyi

srdrmesini beklemek, gereki bir yaklam ola-

caktr. Kukusuz

hibir ey, saldry ve soykrm harekete ge-

iren malum faktrlerin -saflan ve aldatlmak isteyenleri aldatmak iin- ban misyonu kisvesine brnecei ve bantan sz
edecei gereini deitiremez. Bildiiniz

gibi u anda, tam da

bu trden bir maskaralk tertiplenmektedir.


Biha'aynelik sava tam u anda iddetlenmektedir. Bu, nizami bir sava deildir. Askerler bunu biliyor ve onlarn dn
da kalan biz sradan insanlar ve dnyann byk bir ksm bunu hissediyor. Biha'n iindeki ve evresindeki bu grece kk alanda, tam burada ok ey denendi ve zme kavut
ruldu. Yedinci haftasna girmi olan umutsuz mcadele bu sebeple balad. Allah'a krler olsun ki, hayati nemdeki
mevzilerimizi kaybetmedik.

Kukusuz Hrvatistan'n,

kendi-

sini de ilgilendiren bir eye neden aktif olarak katlmad belirsizliini korumaya devam edecektir. ( ... )
Alija =tbegovi Tarihe Tankhm

Ve imdi de, temel siyasi meseleler zerine baz gzlemlerimi


ve fkirlerimi ifade edeyim. Srp taraf, Temas Grubu'nun Bar Plann

hala kabul etmedi. Bunu kabul ettii zaman ve tak-

dirde, her konuda mzakere etmek mmkn olur. O zamana


kadar, zerinde konuulacak hibir ey yoktur. Burada, siyasi bir zm amal mzakereleri kastediyorum. Kukusuz insani meseleler ya da bir atekes -eer kar taraf bunu yapmakla ilgileniyor ise- hakknda mzakere edebilir, hatta makul koullar altnda anlaabiliriz bile.
Srbistan'a kar konulmu yaptrmlarn kaldrlmas,
alnm
nr,

erken

bir karard. Srbistan ve Bosna-Hersek.arasndaki s

ok aikar bir biimde belirsiz braklmtr. Btn objek-

tif gzlemciler bu konuda mutabktr ve bu, Biha blgesindeki, Srbistan'dan lojistik destek alnmakszn gerekletirile
bilmesi imkansz olan etnik saldrs ile de teyit edilmitir.
Bu itibarla biz, Karadzic'in Srplar bar plann kabul edinceye ve Srbistan hem Bosna-Hersek'i hem de Hrvatistan'
tanyncaya kadar yaptrmlarn kaldrlmas konusunda daha
ileri gidilmesine karyz. Rusya'nn neredeyse aka BosnaHersek' e saldranlarn tarafnda olduunu teessfle belirtiyor
ve ngiliz Hkmeti'ne, ngiliz kamuoyunun Balkanlar'da, en
azndan insan haklar nosyonunu tanmayan, soykrm ve etnik temizlik zerine kurulmu olan ve yegane davran kural olarak kibir ve iddeti tanyan bir yaratn legalletirilme
sine raz olduundan emin olup olmadn soruyoruz. Fransa'nn Bosnaya ilikin duruuna nem veriyor ve memnuniyetle karlyoruz; Amerika ve Almanya'dan da son olarak
Bosna'ya ynelik siyasetlerini tannlamalarn ve ona bal
kalmalarn istiyoruz. slam Dnyasna gelince, ondan Bosna
hakknda dn kabul edilen Deklarasyonda verdii vaatleri
yerine getirmesini bekliyoruz.
Hala UNPROFOR'a ihtiyacmz var. Ona teekkr edip ayrlmasn isteyeceimiz gn geldiinde mutlu olacaz. O za-

mana kadar onun st dzey temsilcilerinin, kendi hkmetlerinin siyasi direktiflerini deil Gvenlik Konseyi kararlarn
uygulamalarn bekliyor ve halkmza byk ounluu grevlerini dzgn biimde yerine getiren Birlemi Milletler

askerlerine kar dosta tutumlar sergilemeleri arsnda bulunuyoruz.


Bonaklarla Hrvatlarn oluturaca bir federasyon hedef

miz ve yolumuzdur. Hedefunizdir nk, Bosna-Hersek'in


Sava Gnl

btnlemesi ryamzn,

onda ksmen gerekletiini gryo-

ruz. Yolumuzdur nk onda bu btnlemeyi srdrmenin


ve tamamlamann bir yolunu gryoruz. Federal anayasay
ikmal etmekteki glklerin, halkmzn en st kar olarak
devletin bekas temel problemi zerindeki gr ayrlklarn
dan kaynakland aktr. Bu projeyi samimiyetle ve sadakatle arkalam olan yurtdndaki ortak dostlarmz, bize glklerin nerede yattn soruyorlar. Cevabmz udur; federasyonun ikmali son tahlilde bir demokrasi sorunudur.

Hrvat

Savunma Konseyi'nin denetimi altndaki blgelerdekiyetkililerin tek-uluslu, tek-dinli, tek-partili karakteri, federasyon
kavramnn kendisine ve onun anayasasna aykrdr. Bu karmak sorunu ancak demokrasi zebilir. O zamana kadar,
sorunlar bulunmadklar yerde

arayarak, fasit bir dairede d-

np duracaz. Atfta bulunduum blgelerdeki bu demokratik evrim, Hrvat halknn ve Hrvat Cumhuriyeti'nin kar
nadr ve onlarn bunu tevik ediyor ve destekliyor olmalar

gerekirdi. Ancak btn glklere karn Washington Anla


mas tarihsel bir roloynamtr. Eer yalnzca Bonaklarla
Hrvatlar arasndaki

lanetli savaa bir son verebiimi olsayd

bile, tm abalara deerdi. Fakat o, avantajlarndan yararlanlamadn

sylemek yanl olmasa bile, henz yitirilmemi

olan birok baka olasla da kap amtr.


Silah ambargosu konusundaki tutumumuz aynen korunmaktadr. Srplar Temas Grubu'nun Bar Plann kabul etmedik-

leri takdirde silah ambargosu, 6 aylk bir erteleme dnemiyle


birlikte, fakat en ge 30 Temmuz 1995'e kadar kaldrlmaldr.
Bizim iin, bu firsat, en kk ayrntsna kadar da olsa baarlarmza

ve baarszlklarmza eilmek iin; bu genel ka-

os ve karklk iinde baz ciddi hatalar yapp yapnadmZl


ve ok daha iyisini yapabilecek olup olmadmz incelemek
iin kullanmann zaman artk gelmitir. Bu soruya gvenilir
bir cevap verilebilmesi iin biraz zaman gemesi
Kukusuz

lazmdr.

burada ve imdi bir hkm verme hakkna da sa-

hipsiniz ve layk olduunuz dikkatle dinleneceksiniz. En azn


dan iki nemli konuda baar gstermi olduumuzu dn
yorum. Sava zamannda 200.000 kiilik bir ordu kurmak suretiyle savunmamz rgtlemekte ve idarenin demokratik karakterini tesis ve muhafaza etmekte
zarfnda dnyann

baarl

olduk. Bu zaman

dikkatinin Bosna ya odaklanmasn ve bu

suretle de saldrganlarn ve mcrimlerim iini zorlatrmay


Alija zzetbegoel Tarihe Tanklm

da baardle ( ... ) te yandan, salk, eitim, yarg, emekli maalar gibi nemli toplumsal ihtiyalar iin az ya da ok sabit
bir finansman salamakta baarsz olduk. ( ...) Mlteciler sorununda da temel bir ilerleme salamay baaramadk.
Birisi ok hakl olarak, Bosna'da grdmz eyin bir dnya sava olduunu sylemiti; bununla, ilgili dnya glerinin her birinin bizm grlebilir olim veya olmayan tm sava
cephelerimize mdahil olduunu kastettii akt. Burada, asgari bir alanda tarih azami lekte cereyan ediyor. Byle bir
durumda, iinde imdiye dein gl mparatorluklarn yitmekte ve kalc uluslararas kurumlarn kemirilmekte olduu
dnya tarihinin son derece alkantl bir dneminden geerken, bir mucize olaca ve frtnann dinecei umuduyla lkemizi gvenli bir limana ulatrmaya alyoruz.
Ve son olarak zgrlk zerine birka sz.
kabul etmez hedefimiz, Bosna'nn -ne olacaolarak- iinde hi kimsenn inancndan, milliyetinden ya da siyasi kanaatinden dolay takibata uramaya
ca bir lke olmasdr. Ben bu ibareyi neredeyse kelimesi kelimesine ska tekrarlarm, ancak samzda solumuzda olup
bitenlere bakldnda bunu yapmak zorundaym. Bu formL,
bizim en yksek seviyeden bir ilkeye adanmlmzn pratik
ifadesidir: zgrlk ilkesine. zgrlk, hayatmza anlam
katan eydir. 0, bu hayat katlanlabilir klmakta ve bizlerin
bu zor ve ac dolu mcadelesine asil bir evk katmaktadr.
Bizim

pazarlk

ndan bamsz

1994 ylnn bitmesine birka saat kala, eski Birleik Devletler


Bakan Jimmy Carter'n araclyla drtaylk bir atekes imzaladk.

28 Aralkta, mzakerelerin kritik bir dneminde Di

leri Bakan Christopher'dan, bizi, dmanlklarn bir kenara b


raklmas konusunda mutabakata varmaya tevik eden bir mek-

tup aldm. Bundan ok ksa bir zaman nce Atekes Anlama


sn imzaladk. Bu anlama yararl oldu. mzay takip eden hafta boyunca, Biha dnda kalan dier cephelerde hi zayiat vermedik; ne l ne de yaral olarak.
Atekesi kabul etmemizdeki birincil saik, Biha'a ynelik
saldry durdurmakt; bunu, eer mmknse halkmz arasn

daki can kayplarn nlemek arzusu izliyordu, elbette bunu temel amacmz sorgulamaya ak hale getirmeksizin gerekle
tirmek istiyorduk: uluslararas lekte tannm snrlar iinde
Sava Gnl

232

bir devlet olarak Bosna-Hersek ve onun zgr ve demokratik


bir lke olarak gelecekteki geliimi.
Atekes Anlamas, Karadzic'in anlamadan lkemizin iga

lini belirsiz bir tarihe kadar uzatmak iin yararlanmasn nlemek zere, sabit bir dnemle snrlandrlmt. Bu zaman zarfnda, atmaya siyasi bir zm bulunmas konusundaki m-

zakerelerin balayaca varsayld. Bu mzakerelerin balamas


iin, Srp tarafna be lke Temas Grubu'nun Bar Plann kabul etmesi arsnda bulunduk. Onlar bunu ak biimde teyit
etmedike, herhangi bir siyasi mzakere olmayacakt.
Bir gn nce, Bosna-Hersek Cumhuriyeti Hkmeti gelecek yla ilikin iki program kabul etti: savunma kapasitemizi
glendirmek ve her vatanda iin hayatn idame ettirebilecei
asgari bir geliri garantilernek. Bunlar, ok sayda olduka spesifik grevler ieren karmak programlard. Bu iki program
birbirleriyle karlkl olarak ilintili ve birbirine baml olmas
na ramen, kendi anayasal yetki ve sorumluluklar erevesinde Bakanlk esasen birincisiyle, Hkmet de ikincisiyle ilgilenecekti. A bir lkede savunma dzgn ileyemez ve retim yaplabilmesi

iin de lkenin savunulmas gerekir. Savunma eko-

nomiye yzlerce ba ile balanmtr. Hem askerlerin hem de i


dnyasnn bunu anlamas ve sayg gstermesi gerekir.

Bosna-Hersek

halkna yen yl mesajm u szleri ieriyordu:

Sava

srmesi gerekenden bir gn fazla uzamamaldr ancak


ne pahasna olursa olsun bar kabul ederiz de denilemez.
Bu nedenle konuabileceimiz yerde konuur, savamak zorunda olduumuz yerde de savarz.
Eer

nmzdeki drt ay boyunca dman makul bir siyasi


zm iin istekli olduunu gstermez ise, atekes uzatlma
yacaktr ve biz de, nmzdeki yl Maystan itibaren silah
ambargosunun fiilen kaldrlmas talebinde bulunacaz. (... )
u

anda, zgrlk mcadelesinde ya da savan kurbanlar


olarak kaybetmi olduklarmz saygyla ve minnetle anyo
ruz. Muhacirlerimizi de hatrlyor ve onlarn yaknda evlerine
dnebileceklerini umuyoruz. Bu souk Aralk gecesinde cephede olan askerlerimizi de dnyoruz. lm olanlarn
ruhlar iin huzur diliyor, hayatta olanlara ise, geen yl do
ru ve dzgn bir biimde geirmi olduklar iin tebriklerimiAlija :uetbegovi Tarihe Tanklm

zi gnderiyoruz. Ve elbette, hepinize gelecekyl iin en iyi dileklerimizi yolluyoruz.


Allah, zgrlk in ahan ve gayret gsteren bir halka yardm edecektir.

Savan nc k, acyla, alkla ve soukla gn be gn devam edip gidiyordu. Tanmlanmam muayyen bir umutla gzlerimizi bahara dikmitik. Ocak ve ubatn ylece geip gitmesine izin verdik. Krajina blges hari silahlar byk lde
susmutu.

Bosna-Hersek'in Bamszlk Gn olan Mart hatrlat


mak iin Ordu Salonu'nda sade bir kutlamayapld. Orada bulunanlara hitap ettim; aada konumann ksaltlm bir versiyonu yer almaktadr:
Bu gn bize, sadece yz yze geldiimiz ikilemleri ve endie
leri deil fakat ayn zamanda aclarmz, mcadelemizi, kahramanl ve kurbanlar da hatrlatyor. ( ... ) O Marttan buyaa uzun yl geti. yln, bir halkn hayatnda fazla uzun
bir sre olmad dorudur. Fakat bu yl boyunca, bu kk lkede iyisiyle ktsyle birok hadise cereyan etti: tarihimizin herhangi bir yzylndakinden ok daha fazla sava, daha fazla zulm, daha fazla ihanet, daha fazla kahramanlk, daha fazla hayat ve lm. ( ... )
Acnn

ve lmn devasa boyutlar, kanlmaz bir soruyu da


gndeme getiriyor: Bu ac, bu zgrlk mcadelesi olas tek
seenek miydi; tarihle bu trajik arpmamzn nlenebilecei baka bir yol var myd?
Bu sorunun cevab, bizi o alkantl 1991 ylna geri gtrr:
Slovenya ve Hrvatistan'daki savaa, onlarn referandunlar
na, Yugoslavya'nn dalmasna, Vukovarve Dubrovnik'e, ve
buna elik eden her eye. Kendimizi tarilsel bir kavakta bulduk: Ya bamz eecek ve Yugoslavya' dan arta kalanlarla
birlikte -daha kesin sylemek gerekirse Byk Srbistan'n
iinde- kalacaktk ya da bamz dik, bu tercihin beraberinde
getirdii tUm risklerle birlikte doruyolu tutacaktk. Biz ikincisini setik. "Setik" diyorum ama bunun doru kelime olduundan emn deilim. nk gerekte hi seeneimiz yoktu.
( ... ) Her ey bir antik Yunan dramasndaki kadar acmaszca
gerekleti. zgrlmz herhangi bir baka yolda kullanamazdk. zgr insanlar, aslnda zgrle kledirler.
Sava Gnl

Dolaysyla Martn

szdr.

Kukusuz,

dorusu

anlam-

bir gvenlik adna bamll semi ol-

bunun ne tr bir gvenlik


Karada'n

vaziyetinde

Ac ektiimiz
grl

iin.

Hrvatistan'a

yk

sormak yakksz ve

kendimiz olmaktan kacaktk.

gundur. Bu,
larnn

pheli

nk

saydk,

1 'i bizim kaderimizdi ve bunun baka tr-

olamayacan

l olup

ve

olduunu

sormak uy-

durumunda, Kosova ve Sancak halk-

aka

grlebilir.

ldrldmz doru

ama

Bosna'nn

z-

Baka

trl olsayd, bir bakasnn hesabna,


alm cephelerde, Sancak'ta, Kosova'da, B-

Srbistan'n erefne ldrhn olacaktk.

Bu itibarla nmzde yalnzca tek bir yol


yl nce bu yola girdi.

Martn,

vard

ve

halkmz

bugnk ulusal tatilimizin

anlam

budur. ( ... ) Hedefimiz zgr ins;mlardan oluan bir


Bosna'dr; insann ve insan haklarnn sayg grd bir Bosna' dr. Tek-uluslu, tek-dinli, tek-partili devlet iinde devletler
-oul kullanyorum- grne,

grmzle kar kyoruz.

grlk ve demokrasiyle

zgr ve demokratik Bosna

Nefret ve hogrszle zBu ibareyi btn

kar kyoruz.

bayraklarmzn

stne yazdmza gre, yolumuzu gn be


gn dzelterek ve her gnk adaletsizlikleri yorulmakszn s
lah ederek, srekli olarak bunun iin gayret etmeliyiz.
Bunu onlar iin yapmyoruz, nk onlara hibir
deiliz. Bunu kendimiz iin yapyoruz.
Her halkn kendi

vaadedilmi topra vardr.

mi topramz Bosna'dr.

kazanmanz

Sizden onun iin

ey

borlu

Bizim vaadedilsavamanz ve

istiyoruz.

Krajina blgesindeki

Srp saldrsna cevabmz, kod-ad "Do-

met-I" olan ve 19-30 Mart 1995 arasnda gerekletirilen Vlasic


Operasyonu idi. Bosna-Hersek Ordusunun 21.000 kadar askeri operasyonda yer ald. Bu, cretkar ve byk zarara yol aan
operasyon 7. Kolordunun komuta heyetince planland ve yrtld; Kolordunun o tarihteki komutan General Mehmed Alagic tarafndan ynetildi; 3. Kolordunun askerlerince -zellikle
de 7. Mslman Tugayndan, 4. Mslman Tugay ile Genel
Karargahn Muhafz Tugaynn belli unsurlarndan gelen as-

kerlerce desteklendi ve btn bunlar, dondurucu tipi ve souk


havann yol at istisnai koullarda gerekleti. erni vrh, SanAlija zzet6egori Tarihe Tanklm

2.35

tic, Paljenik ve Galica'daki tesisler ve Bosna-Hersek Ordusunun iletiim sistemi asndan zel bir nemi haiz olan Vlasic
Da

zerindeki ok gl RTVBiH aktarcs ile birlikte yak-

lak 51 km2 'lik bir toprak paras kurtarld.


Dmann zayiat

200 l, 180 yaral, ok miktarda silah ve

mhimmatla birlikte ele geirilen 12 subay ve erden oluuyor


du. Bizim kayplarmz da olduka fazlayd: 61 savamz ldrlm, 75'i yaralanm, bei de esiralnmt.

995

Mart sonunda SDA Ynetim Kurulu'nun bir oturumu

yapld.

Federasyondaki sorunlar ve HVO tarafndan srdr-

len kuatmalardan bahsettim. Hrvat medyas ok sert bir biimde tepki gsterdi . .30 Martta Odwbo{}enje'ye bir mlakat verdim. Bu tepki sorulduunda cevap olarak unlar syledim:
Bu makalelerden bazlarn okudum. Onlar Hrvat okurlar
na, benim Hrvatlar hakknda, HVO daha dorusu HVO'nun
belli unsurlar hakknda konuurken kullandm terimlerle
bahsetmi olduumu telkin etmeye alyorlar. Bana gre onlar ayn deiller ve bu Hrvatlar iin iyi bir ey. Hrvatlar hakknda gayet iyi kanaatlere sahibim ve ister burada isterse Hr
vatistan' da bulunsun Hrvat halknn ounluunun, ait olduum halka kar dostane duygular beslediini biliyorum. Bunu olduka takdir ediyorum. HVO iin ayn eyi syleyernem.
Size, bir yabanc gazetecinin Hrvatlarn Mostar'daki Eski
Kpr'y tahrip etmi olduuna iaret ettii bir mlakatm
hatrlatrm. Tam olarak alntlayacak olursam cevabm y
leydi: "Bunu yapanlar Hrvatlar deil, bunu HVO'dan birileriyapt."

Odwbo{}enje'nin

onlar faistler

olarak adlandrp adlandrma

dm ynndeki sorusu zerine, u cevab verdim:

Maalesef mnakaa konusu bile olmayan baz gerekleri tekrarlayp durdum. Ve bu gerek, HVO'nun denetimi altndaki
blgelerde ulusaL, dini ve siyasi dlaycln hkm srd
dr; sadece tek ulusun -Hrvat-, tek inancn -Katoliklik- ve
tek partinin -HDZ- tannddr. Dnyann bu tr tek-uluslu, tek-partili savlara ne ad verdiini herkes bilir. Pekala, o
halde brakalm, dilerlerse bu sava baka bir isim versinler.
Kesin olan tek ey bunun demokrasi olmad, demokrasinin
reddi olduudur. Bu messif olgudan bir dman olarak bahSava Gnl

setmiyorum. Durumun slahndan memnuniyet duyardm.


Bonaklarn ve dierlerinin Stolac'da, Prozor'da ve Capljina'da zgrlk iinde yaadklarn,

ezann

ve de eletirel sz-

lerle HDZ dndaki partilerin seslerinin orada iitilebildiini


duyduumda
zm onlar

mutlu olacam. Bu oluncaya dek, "eyler", binasl adlandrdmzdan bamsz olarak her ne

iseler odurlar.
Nisanda iki vesileyle

Bonak

olmayanlara hitap ettim:

SGV'nn, Srp Sivil Konseyi'nin ikinci kongresinde Srplara ve

Pesah vesilesiyle de Yahudilere.


9 Nisanda Srp milliyetinden vatandalarn meclisine kat
lanlara hitabun yleydi:
Sizleri selamlamak ve faaliyetlerinizde
memnuniyet

baarlar

dilemekten

duyarm.

Ayn

zamanda, Srp halknn vicdannn karanlkta kalm ditemsil ettiiniz iin size duyduum saygy da ifade etmek isterim.

er yzn

Saraybosna'ya gelmek ve gerei sylemekle gsterdiiniz cesaret nedeniyle sizleri kutluyorum. Geree ahitlik etmek
her zaman byk bir cesaret gerektirmitir, zellikle de bugn.
Sizler

Srp halknn silahl unsurlarn

sizler onun

silahsz,

eli

bo

var, sizinse szleriniz; ve

temsil etmiyorsunuz,

unsurusunuz.

gerei

Onlarn silahlar

dile getiren szlerin gl

bir silah olduu defalarca kantlanmbr.


Sizinle,

adna konumakta olduum meru

Bosna-Hersek

Hkmeti'nin amac, demokratik bir Bosna-Hersek'tir ya da


sylemekten holandmz gibi iinde kimsenin inancndan,
milliyetinden ya da siyasi kanaatlerinden dolay takibata u
rahlmayaca bir devlettir. Medeniyetin znn bunda yathna inanyoruz.

Farkl

inanlardan ve uluslardan

iinde birlikte

yaayabileceine

insanlarn, hogr

de

ve

bar

inanyoruz. Bazlar

bu

blgede bunun bir topya olduunu sylyor. Cevabmz, bunun, tm inanlardan ve milletlerden ok sayda masum insan etkilemi

olan bu mevcut anlktan kn yegane insani


yolu old!udur ve biz buna inanmaya devam ediyoruz. Ve insanlarn inand bir topya, topya olmaktan kar.
A/ija z:utbegovi Tarihe Taruklm

Ve Yahudilere hitabm:
Bugnk bayram vesilesiyle sizleri kutlamama ve bayramn
elbette bu koullar altnda mmkn olduu lde, huzur
ve nee iinde geirmeniz dileklerimi iletmerne izin verin.
z,

Bu, bana nedenle zel bir memnuniyet veriyor. Birincisi sizinle olan ortak vatandalmz erevesindedir: Sizler benim
komularmsnz ve sizin sevinciniz benim sevircimdir. kin
cisi bir Mslman olmam hasebiyledir: Kur'an'da sizin bugn
kutlamakta olduunuz hadise ile ilgili dokunakl ifadeler bulunmaktadr. Kur'an'da Yahudi halknn Msr'daki klelik
hayah ve zgrle doru yaph yolculuk canl tasvirlerle
anlahlmaktadr. ncs ise bir insan olmam hasebiyledir:
Pesah, geleneksel bir zgrlk lenidir ve zgrlk aziz bir
szck ve hangi ulustan olursa olsun herkesi ilgilendiren evrensel bir deerdir.
Bunu belli bir hassasiyetle ifade ediyorum nk iinde buzaman, halkmzn zgrlnn tehdit edildii
v~ onu kurtarmak ve korumak iin dramatik bir mcadelenin
verilmekte olduu bir zamandr.
lunduumuz

Size sevin dolu bir gn dilediimi syledim, fakat gayet iyi


nedenlerden dolay o kadar da sevinli deil. Ama
yine de geen seneden, hele nceki yldan daha neeli olduunda hemfikirizdir. Demek istediim u ki, iler iyiye gidiyor ve sizin gelecek yln Pesah'n daha iyi koullarda ve hatta, eer Allah dilerse, bar iinde kutlayacanz ummaya
hakkm var.
bildiiniz

Son olarak, sizlerden Bosna'y terk ehnemenizi, sizin de lkeniz olan bu lkede kalmanz rica ediyorum. Bizim Bosna iin
hedefimiz, onun yzyllar boyu olduu gibi hogrl bir
inanlar ve uluslar topluluu olmasdr. Bu, zor bir grevdir.
Sizin aramzda olmanz, bizim bu nemli ve deerli hedefe
ulamamz kolaylatracaktr.

11 Nisan 1995'te, Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi


Komitesinin toplant halinde olduu Paris'ten iyi haberler geldi:
Avrupa nsan Haklar dlnn adayndan biriydim. Komitenin oturumuna Bosna-Hersek adna Bosna-Hersek Parlamenterler Meclisi Bakan Miro Lazovic ile nsan Haklar Komisyonumuzun bakan Prof. Abdullah Konjicija katld.
Sava Gilnl

238

dl kazanamadm ama derler ya, nemli olan yara katlmaktr, kazanmak deil.
Saraybosna'da yaayan herkes, kuatma srasnda daimi bir
tehlike altndayd -ve bu, orada yaayan herkes iin geerliydi.
Bakanlk binas yzlerce kez vuruldu (kesin say bilinmiyor)
ve gneyindeki cephe hattna 500 metreden dahayaknd. Binann daha i ksmlarndaki, espriyle 'korkan ofisi' diye adlandrdm bir ofise tandm. Her bakmdan Saraybosnallarn
ounluu ile ayn durumdaydm -ne daha iyi ne daha kt.
Ama yine de istisnai durumlar vard.
Nisan 1995'te Bosna'nn kuzeyindeki birliklerimizden baz
larn ziyaret ediyordum. Gezimi, 3. Kolordu Karargahna ve 7.
Mslman Tugaynn askerlerine yaptm bir ziyaretle tamamladm. Ziyaret ve bu zaruri toplantlar gecikmeli olarak gerekleiyordu -her ey ya da drt saat gecikiyordu. O gece, saat
bete' Zenica Stadyumundan havalanmak yerine akamn ge
saatlerinde oradan ayrlabildik. Tarcin'e de gitmek niyetindeydik. En kritik nokta, Vranica Da zerindeki uutu. Helikopterdeki herkes, yolculuun mmkn olan en ksa zamanda bitmesini dileyerek sessizlie gmld.
Pilotlardan biri, helikopterde bir sorun olduu anlamna gelen krmz n yandn sylemek zere geldiinde, Vranica
Da'nn zerindeydik. Ben bu ilerden anlarnam ama o bana
baz kontrol gstergelerinin almadn aklad. "Fojnica'dan
fazla uzak deiliz, eer aydnlatlrsa oradaki stadyuma inmeye
alacaz" dedi.
Helikopterlerimiz dzenli teknik bakmdan gemedikleri gibi, gece uuuna uygun donanma da sahip deillerdi. Daha kts olamazd: Zifiri karanlkta bozuk bir helikopterdeydik.
Bunu baarabileceimizden emin deildim. Helikopterin alt
ksmnda bir RTVBiH muhabiri olan Arijana Saracevic ile kameraman Hakija Topic karanlkta oturuyorlard. Bakir Sadovic
yanlarndayd. Daha sonra onlarla konuurken, bir eylerin ters
gittiini anlan: olduklarn rendim.
ans

eseri Fojnica'da elektrik vard. Pilot bize koltuklarm


za sk tutunmamz -ki koltuklarda kemer yoktu- syledi ve helikoptere aa doru manevra yaptrmaya balad. Dakikalar
akp gitti ama nihayet bir miktar arpmayla da olsa yere indik.
Alija zzet6egovi Tarihe Tanklm

Stadyumun yar karanlnda, muhtemelen gklerden gelen


habersiz ziyaretilerinin aknla uratt suretler seilebiliyordu.
Pilot helikopterin kapsn at ve oradakilerden birini ar
d. "Bu hangi Tugay ve burann komutan kim?" diye sordum.
Beni tanyan bir adam ;'Tursriinovic 17, Sayn Bakan; 145. Tugay" diye cevap verdi.
Albay HuseinTu.rsumovic'i Kara Kuular'dan tanyordum.
Ciddi bir adam ve iyi bir muharebeci olarak biliniyordu. Derhal
istedim. Tursumovic bizi arabaya yerletirdi.

aranmasn

Ben, onun byk

Toyota'snn

koltuuna

oturdum ve tepe-

ler zerinden yapacamz uzun gece yolculua baladk. Nisan


olmasna ramen Lopata'nn altndaki ykseltilerde hala kar
vard. Arabalardan nce biri, birka kilometre sonra da dieri
k koullarna

uygun

donanma

sahip

olmadklarndan

tekle-

meye balad. Gece yarsn biraz gee hepimiz, -zaman zaman


iterek yardmc olmak gerekse de- Tarcin yolunu aabilen Turc
sumovi'in Toyota'sna dolutuk.
Bradina'ya doru tepeden aa inerken, klara doru giden yolun zerinde iki ya da asker grdm. Biz yaklatka,
tfekleri dorultulmu halde bizi izleyerek yolun zerinde duruyorlard. Dnebildiim

tek ey, bizden mi yoksa onlardan

m olduklaryd. yi insanlar myoksa kt insanlar m olduklar deil, yalnzca

insann

kimin

tarafnda olduklaryd. Savan

trajedisi

ahlaki standartlarn yitirmesidir.

30 Nisan 1995'te drt aylk atekes sona erdi. Bu zaman zarfnda arpmalar azald

ama tmyle

durmad.

Karadzic Biha

blgesine saldrd ve biz de Vlasic'e ynelik bir saldr ile kar


lk verdik. Fakat bu harekatlar haricinde dier cephelerde bir
skunet hakimdi. Bosna'nn te ikisi Karadzic'in askerlerinin
igali altndayken

bu aldatc mtarekeyi uzatacak mydk? LO


"<cm
Nisanda, Bosna-Hersek Cumhurbakanl'nn bu konunun -

zme kavuturulaca oturumunu topladm:


.

Delegasyonumuz, syleyeceklerini dinlemek ve bizim hala


kendilerinin nermi olduu plann (haritalar) yannda 01-

17 Hseyin Tursumovic u anda 7. Mekanize


(eski adyla 7. Mslman Tugay).
Sava Gnl

Tugayn komutandr

duumuzu

teyit etmek zere Temas Grubu'nun temsilcile-

rini kabul edecekti.


2. Karadzic Temas Grubu'nun plann kabul edinceye kadar,
onunla hibir siyasi pazarla girmeyecektik. Bu itibarla, o
tarihte Bakan Carter'n arabuluculuu bile kabul edilebilir grnmyordu. Tm ban inisiyatiflerini samimiyetle
karladk

fakat objektif konumak gerekirse,

Carter'n

zi-

yareti bana katkda bulunmayacakt. nk Temas Grubu'nun giriimlerine bir alternatif olarakyorumlanabilir ve
belirsizlii

ile

ayn

uzatabilirdi.

teklifi yapm

Eer Bakan

olsayd

Carter, Temas Grubu

o takdirde ziyareti fazladan

olmu olacakt

zira biz onlarn plann zaten kabul etmitik


ve eer farkl bir ey nermi olsayd, ziyareti tahripkar bile olabilirdi.
3.

Eer

Karadzic Temas Grubu

S1:49

orannn karlkl

artyla

Plann

kabul etseydi, bu,

muvafakat ile muhafaza edilmesi

haritalarda muayyen dzeltmelerin

cei dorudan

4. Mzakerelerin

mzakerelere giden yolu


yaplmas

milliyetinden olan

dnlebile

aacakt.

halinde, Bosna-Hersek'in

vatandalannn

Srp

meclisinin nerisini ta-

kiben ve Srp halknn nemli ve Bosna-Hersek'e ynelik


saldrda yer almam

bir kesiminin temsilcileri olarak Srp


Sivil Konseyi (SGV) de mzakerelere dahil edilmelidir.

s.

Bosna-Hersek'teki szde Srp entitesi ile Srbistan arasn


daki bir konfederasyon, Bosna-Hersek'in gelecekteki anayasal

dzen

ilikilerin

snda

iinde kabul edilemez

Bosna-Hersek ile

olacakt. Ayn

trden

Srbistan'daki Bonaklar

ara-

da kurulmas kouluyla hususi ilikiler szkonusu

olabilirdi.
6. Atekesin uzatlmas talepleriyle ilgili olarak Bakanlk
aadaki

pozisyonu

benimsemitir:

a. Karadzic 30 Nisana kadar Temas Grubu Plann kabul etmedii takdirde, atekesi uzatamazdk; zira bu, beraberinde statkonun tedricen yasallamas riskini de tayordu ki
bu, bizim amzdan son derece aleyhte bir durumdu (o tarihte Karadzic'in birlikleri lke topraklarnn %6S'ini elinde tutuyordu).
b. Bu, bizim

saldn harekatlarna girieceimiz anlamna

miyordu.
Alija iz:utbegovl Tarihe Tanklm

gel-

c. Milosevic Bosna-Hersek'i tand takdirde, atmay siyasi bir zme kavuturma ihtimaliri tahkik etmek ~ere
atekesi

iki ya da ay sreyle uzafmaya hazrdk.

d. Karadzic Ban Grubu Plann 30 Nisandan sonra kabul etseydi, atekes, k~bul tarihinde otomatik olarak ve resmen
yrrle girecekti.
e. Atekesir ertelenmesi halinde, 31 Aralk 1994 tarihli D
malklarn Ortadan Kaldrlmas Anlamasndaki her ar
tn, ilk yedi gn iinde yerine getirilmesini talep edecektik
(Biha blgesindeki arpmalara son verilmesi, tm "mavi yollarn" almas, konvoylara serbest gei izni verilmesi -zellikle de Biha'a ve Drina' daki yabanc toprakla ihata edilmi blgelere- ve benzeri). Eer bu yaplmaz ise,
atekes anlamas da artk geerli olmayacakt.
7. Srbistan'a kar yaptnmIarda, Bosna-Hersek'i tanynca
ya kadar -ki bu bir devlet olarak Bosna-Hersek'in toprak
btnlnn uluslararas lekte kabul edilmi snrlan
iinde tannmas anlamna gelir- herhangi bir haffletmeye
/ gidilmemelidir.
8. Srbistan'a kar yaptnmarn askya alnmas halinde, s
nrlann etkin biimde kapatlmasn (denetimini) gvence
altna almaya yetecek sayda BM askerinin Srbistan ve
Karada ile olan snrboylanna yerletirilmesiri talep edecektik.
9 . Yaptrmlarn yalnzca askya alnmasn kabul edecektik.
YaptnmIarn kaldnlmas, Bosna ile ilgili bir bar anla
masnn Srbistan ile ibirlii iinde uygulamaya konulmas halinde mmkn olabilecekti.
o. Bakanlk makam, Saraybosna'daki sivillere ynelik saldrlann yeniden balamasn

ve kent zerindeki ablukatopluluktan, altna girmi olduuykmllkler erevesinde kenti korumasn istedik. Bu itibarla, Karadzic'in kuvvetleri kenti bombalamaya devam ettii ve uluslararas topluluk
onlan bundan alkoymad takdirde, ordumuzun ve Saraybosna vatandalarnn kenti kurtarmaya arlaca
nn bilinmesini saladk.
nn srmesiri

protesto etti.

Uluslararas

lL. Bu duruma ban bir zm olarak, Saraybosna'nn, 20


km'lik bir yarap iinde, tm askerlerin ekilmesini de
ierecek biimde askerden arndrlmasn nerdik. BM
askerlerinden ve polisten dengeli bir biimde oluturulSav" Gnl

mu bir g, kanun ve dzenin ve gvenliin denetimini


zerine alacakt. Bu neriyi, Saraybosna sahasnn iki
yllna BM tarafndan idaresi ynndeki nceki fikirle
ilintilendirdik.

12. BM askerlerinin mandasnda herhangi bir deiiklik arayna girmedik ancak mevcut mandann daha kat bir
biimde uygulanmasn talep edecektik zira uygulanma
srecinde onun tamamen tahrif edildii akt. Bu tahrifn gerekletii belli bal alanlar listeleyen bir alma
hazrlanacakt. Toplanan mateyalin zetlenmi bir versiyonu, bir mektp halinde BM Genel Sekreteri'ne, Temas Grubu lkelerinin devlet bakanlar ile dileri bakanlarna, eski Yugoslavya ile ilgili meselelerde potansiyel ebakanlara ve dier ilgili aktrlere gnderilecekti.
13. Bakanlk makam, Karadzic'in askerlerinin Kasindolska
Soka'ndaki illegal kontrol noktasndaki tehditlerinden
nce, BM askerlerinin geri ekilmesinden duydUU hususi honutsuzluu ve protestosunu ifade etti. Bu kontrol noktas, Saraybosna havaalanna ilikin 3 Temmuz
1992 tarihli anlamaya aykryd ve gerek havaalannda
ki insanlarn ve mallarn gvenlii gerekse havaalannn
kendisi asndan, dorudan bir tehdit oluturuyordu.
Bu kontrol noktasnn kaldrlmasn talep ettik.
14. zzetbegovi, Zubak, Ganic, Silajdzic, Pejanovic, Komsic
ve Ljubijankic'den oluan birleik bir delegasyon, Begic
ve Sabrihafizovic'in danmanlnda Temas Grubu temsilcileriyle bizim admza pazarlk edecekti.

Drt aylk atekesin sona ermesinden hemen nce, BH Ajans 'nn ynettii baz sorulara cevap verdim. Sorulardan birinde

her iki tarafn da anlamay ihlal ettii ne srld. yle cevap


verdim:
Doas gerei bir atekes blnemezdir. Karadzic istedii yerde bara sahip olabileceini, kendisine uygun dt yerde
ise saldrabileceini zannetti. zellikle Tuzla'da ve merkezi
Bosna'da bar muhafaza edebilecek ama Biha'a saIdracak
ve Saraybosna kuatmasn srdrecekti. Bunun olamayaca
konusunda gerek onu gerekse uluslararas aktrleri defalarca
uyardk. Servislerimiz, Karadzic'in atekes klf altnda 5. Kolorduyu yarmak maksadyla Biha'a hatr saylr miktarda
g nakletmekte olduunu kefedince, yanl hesap yaptn

Alija zzet6ego'i Tarihe Tanklm

ona gstermek zere Vlasic harekatn yaptk. Bunu gizlemiyoruz, fakat bizim Vlasic' e ynelik harekatmzn, geen yln
Kasm ayndan beri atekes dnemi boyunca kesintisiz olarak
devam etmekte olan ve imzalanm atekes anlamasnn do
rudan ve srekli ihlali anlamna gelen Biha'a ynelik saldr
lardan ayr deerlendirilemeyecei aikardr.
Bosna-Hersek'teki durum hakknda Alman D Politika Dernei'nde bir konuma yapmaya davet edildiimde, bir anlam
ifade etmeyen atekes hala yrrlkteydi. 17 Martta Dernein
Bonn'daki olduka dolu salonunda Bosna'ya ynelik saldrdan
ve dnyann tutumundan, Saraybosna'daki kuatma altndaki
hayattan, dini rnesanstan, Dou ile Bat'nn Bosna'daki kar
lamasndan ve buna benzer eylerden sz ettim. Konuma, bu
kitabn sonuna ek olarak konulmutur.

Dnyann dier birok yerinde olduu gibi,

Saraybosna'da

da Zafer Gn 9 Maysta kutlanrd. Eski komnistlerin dikkati kendi zerlerine ekmek iin bu gnden yararlanmaya altklarn farkettim -faizme kar mcadele, komnizm iin
yaplan bir mcadeleymi gibi. Yaynladm mesajda unlar

belirttim:
Sevgili vatandalarm, size yarnki Zafer Gn mnasebetiyle sesleniyorum.
Dnya. zerindeki pek ok gvenilir insan, bunun faizme
bir zafer olduunu iddia etmez, zira byle olmad ai
kardr. Faizme kar temel ve nemli bir muharebe kazanl
mtr ama faizme kar sava maalesefkazanlmamtr. Bosna bugn bu gerein canl ve trajik ahididir.
kar

Tarih bizimle balamaz. Bu nedenle iyi olan her eyi hatrla


ama kt olanlarn hibirini de unutmamalydk. 50 yl
nceki zaferden doan dnya, eskisinden ok daha iyi deil
di. Dnyann geni sahalarnda, milyonlarca insann ac ekmesinden ve lmnden sorumlu olan, zgrlkten yoksun
toplumlar varolmaya devam etti ya da yeni kuruldu ve szde
zgr dnya da eskiden olduu gibi; kendi karlar, ikiyzll ve kaytszl iinde devam etti. Eski Sovyetler Birlii'nde Stalinizm ve gufaglar vard, Yugoslavya'da ise Goli
Otok'lu bir tek-parti sistemi, Adriyatik'teki metruk bir adada
siyasi mahkunlar iin kocaman bir komnist hapishane ve dier birok otoklar vard.
mal

Sav"{' Gnl

Vukovar ve Dubrovnik'i

yakp ykm

olan ordu da, bugn


ve sivilleri ldrnek
te olan ordu da, gerek maddi gerekse psikolojik olarak geen
40 yl boyunca hkm srm olan sistemin rnleridir. zgrlk ve eletirme zgrl olmu olsayd, bu ordu byle
olmayacakt ve ilemi olduu crmleri ilemeyecekti.
Bosna'nn kasabalarn yakp yknakta

O halde, gemii idealize etmek ve yanlsamalar yaymak iin


bir nedenimiz yok.
Bu itibarla faizme kar halihazrdaki protestomuz, zgrlklerin olmad bir topluma dnmeyi arzuladmz anlam
na gelmez. Bayram kutlayanlardan bazlar bunu unutuyorlar. Katlandklar onca eyden sonra halkmz, hem bar hem
de zgrl hak etmitir. Maalesef ktlk asla tam olarak
yenilgiye uratlamayacaktr. nsanlk ktle kar daimi
bir mcadele ile kar karyadr. Hayatlarmzn ve insanlk
tarihinin anlamnn burada yattna inanyoruz.
Zafer Gn mnasebetiyle, 50 uzunyl nce faizme kar kaolan zafer mnasebetiyle, bu iyi niyet mesajn gnderirken size bir zafer daha diliyorum; nasl adlandrlrsa adlandrlsn bugnlerin ktlne kar bir zafer.
zanlm

Adna ne denirse densin,

o gnlerin ktl maalesef kanl


bir zafer daha kazand. 25 Mays 1995'te Tuzla Kapija'daki
genlerimizi top ateine tuttu.
Yaklak 20 km. uzaklktaki Ozren'den atelenen bir top
mermis hedefteki ou gen erkek ve kzlardan oluan 70 civarndaki insan ldrd (nihai rakam 71'di). Uzmanlardan oluan bir ekip ( bizden, biri de Avrupal gzlemcilerden) merminin Rus yapm bir M-48 topundan atelenmi ~lduunu saptad. Bizim tm mcadelemiz iyi ile kt arasndaki bir arp
mayd ama bu iki ilke arasndaki kartlk bu rnekte kamil bir
biimde ortaya kmt: Ozren tepelerindeki sakall katiller ile
Tuzla mesiresindeki delikanllarlakzlarm saf yzleri arasmdaki kartlkta.
Tuzla oktayd ama cen~ze treninin tertip edilmesi gerekiyordu. 47 kurbandan arta kalanlar bugn Tuzla ehir merkezindeki parkta birarada yatmaktadr. Cenaze treninin tarihi nce
28 Mays olarak belirlenmiti ama 29 Maysm afamda gerekleti. Cenaze, ok sayda insann biraraya geldii cenaze trenlerini hedef almaktan holanan insan klndaki bu canavarlarm
bombardman tekrarlamas tehlikesinden dolay ertelenmiti.
Alija zzetbegovi Tarihe Tankhm

245

E rken saatte alan telefonlardan holanmam. Sava baladndan

beri bana asla iyi bir haber getirmediler. O sabah, 28


1995'te sabah saat altsularnda, en ktye alarnet olan
bir sesle "Size ok zc haberlerim var" diyen General Delic
tarafndan arandm. Devam etmeden nce ksa bir sre duraklad (bylesi ksa duraklamalar insana ne kadar uzun gelir).
"Dn gece helikopterimiz, iinde Bakan Ljubijankic bulunduu
halde Knin Krajina's zerinde drld."
Sanrm hibir ey syleyernedim nk generalin sesi tekrar duyuldu: "Beni duydunuz mu Sayn Bakan?" Elbette duymutum ama bu korkun haberden afallamtm, dilim tutulmutu. Bu durumu rfan'n karsna ve ocuklarna kim ve nasl syleyecekti?
Dr. rfan Ljubijankic, dnemin Bosna Hkmeti'nde Di
leri Bakan, 1990'da Krajina'daki SONnn kurucularndan, iyi
ve cesur bir adamd,
le civarnda delegasyonumuzun tamamnn Cazin Krajina 'sna yaptklar bir ziyaretten dnerken ldrlm olduklarn rendim. Drt kiilik delegasyonda, Bakan Ljubijankic'in
yansra Adalet Bakan yardmcs Dr. lzet Muhamedagic, Zagrep Bykeliliimizde memur olan Dr. Mensur Sabolic, Binba Fadil Pekic ile Dr. Ljubijankic'in korumas yer alyordu.
Bu ok tehlikeli yolda helikopteri kullanmalar iin yksek
"korku cretleri" denmi olan Rus mrettebat da ldrlmt. Uu, Martic'in asi Srplarnn denetimindeki bir blge
olan Knin Krajina' sndan getii iin istisnai bir risk tayordu.
Birka gn nce helikopter Zagrep'ten, Biha'tan fazla uzak
olmayan bir heliodrome'a herhangi bir sorun olmadan uurulMays

mutu. imdi dn yolundayd.

Cesur yolcular, helikoptere Coralici'den 28 Maysta sabah


saat ikiyi biraz gee bindiler. Drt civarnda helikopterin Zagrep havaalanna ulamamas zerine alarm verildi. Hrvat Ordusunun istihbarat servisleri, uutan haberdar edildii ve ate
amaya hazr halde bekledii aikar olan bir Srp timinin aa
daki konumasn kaydettiler:
.Frekanslar: 235800-Vardar / 245800-Drina
Drna:
Lala burada.
Vardar: Onu grdn m?
Sava Gnl

Drna:
Onu kuzeye doru 25,00 uzaklkta grdm.
Vardar: (sessiz)
Drna:
Gremiyorum, bu kabinden bir bakasna gemem
lazm.

Vardar: (sessiz)
Drna:
Onu hala gremiyorum, grr grmez sizi
arayacam. e baladnz m?

Vardar: Evet baladk, orada bir ey var m?


Drna:
Siz hazr olun, ben sizi arayacam.
Saat:
02,44
Drna:
Merhaba, 1l0,25'te, size doru geliyor.
Saat:
02.49
Drna:
Onu vurdunuz mu?
Vardar: Elbette, ite asl olan da gidiyor.
Drna:
Ate aldn grdk.
Drna:
Bize pozisyonu verin.
Vardar: KPDJA.
Drna:
Pekala tebrikler, inebilirsiniz, erefe!
Askeri servisimiz, helikopterin havalandktan on dakika
sonra ve kalk noktasna 30 km.'lik bir mesafede vurulmu olduu sonucunun karlabileceine hkmediyor. Helikopter,

Slunj'dan be kilometre uzaklkta Kremenyaknnda, 1990'dan


beri Hrvatistanl Srplarn askeri denetiminde bulunan bir toprak parasna dt. Blge, 1995 Austosunun balarndaki
"Frtna" Operasyonunda kurtarld. Be yl sonra, ldkleri ye-

re Bosna Delegasyonu iin mtevazi bir ant dikildi.


Kariyer itibariyle bir tp doktoru olan rfan Ljubijankic, sanat bir ruha sahipti. iir yazar ve ok iyi piyano alard.
yldan

fazla bir sredir kuatma altnda olan Krajina blgesine

akt. Krajina'y grme arzusunu hayatyla dedi. Ardnda bir


e ve iki gen ocuk brakt ve doduu yer olan Biha'a defne-

dildi.
1995 Temmuzunun ikinci

yarsnda,

Saraybosna

kuatmasn

kaldrmak iin umutsuz bir giriimde daha bulunuldu.

Belki bu operasyonu, 1992'nin ikinci yarsndaki benzer giriimlerle karlatrmak

uygun olmayabilir ama askeri pers-

pektiften bakldnda baarszln nedenleri aynyd: yetersiz


ate-gc ve hattn te yanndaki durum hakknda yetersiz bilAlija izzethegovi Tarihe

Tanklm

247 gi. Ak olan tek ey vard: Baan ans olan yegane yntem,
hzla bir gedik amak, yani bir eit yldrm harekatyd. Bu
trden bir harekat iin zaman bizden yana,deildi. Gnler getike dmann teknik stnl her zamankinden daha belirgin hale geldi. Yaklak bir ay sonra, her iki u;.rafn ar kayp
lan ile birlikte operasyon durduruldu.

19 Temmuz 1995'te Hrvatistanl (Knin) Srp Ordusu, Biha


cebinin bat yakasndan saldrya geti. 5.,Kolordu sert bir direni sergiler ve dmann ilerleyiini yavalatrken geriledi. General Dudakovic ile mteaddit telefon grmeleri yaptm. l
kinde Dudakovic iyimser deildi. Endieliydi. yle dn
dm: Bu kez durum ciddi, hatta daha kesin sylemek gerekirse
kritik idi. Ama bir mucize oldu. Kriz doruktayken Tudman
beklenmedik bir biimde beni arad ve "nemli mzakereler"
diye adlandrd ey iin Split'e gitmemi nerdi. Orada yksek
dzeyde bir Hrvat askeri ve siyasi delegasyonu tarafndan karlandle. Bat Slavonya'da (Hrvatistan'da bir blge. Y.h.n.) ve
Biha'tak yabanc toprakla ihata edilmi blgede "Frtna" kod
adl bir ortak askeri harekat dzenlernemizi nerdiler. Silajdzic
ve General Delic benimle birlikteydiler. neriyi derhal kabul
ettik. Harekat, 4 Austos Cuma gn sabahn erken saatlerinde balad ve gnden ksa bir srede baanyla sonulandrl
d. Hrvatlar Knin Krajina'sn kurtardlar ve biz de Biha blgesindeki yllk ambargoyu krdk. Kurtulu, en az beklendi- .
i yerden gelmiti. Bunu Allah'tan gelen bir iaret olarak grdm. Allah, kendisi adna abalamakta olan bir halka yardm
etme vaadini yerine getirmiti.
Nihayet 30 Austos 1995'te, yllk byk bir gecikmeden
sonra, Karadzic'in birliklerinin Bosna'nn drt bir tarafndaki
mevzilerine youn hava saldnlan balad. Su ve ceza ile vasf
lanan bugnler ok daha aynntl bir tasviri hak ediyor.
Fransa Cumhurbakan Chirac'dan, 29 Austos 1995'te
Fransa'y resmi olarak ziyaret etmek zere bir davet aldm. Saraybosna' dan 27 Austosta akamn ge saatlerinde ayrldk ve
geceyi Mostar Belediye Bakan Safet Orucevic'in de bize kat
laca Mostar' da geirdik. Ertesi gn, 28 Austosta, iinde hibir ktlk beklentisinin bulunmad gzel, ak bir ge sonbahar gnne uyandk.
Sava Gnl

Mostar'daki sten saat ll'de ayrlmamz ve bizi Jablanica'da beklemekte olan helikoptere doru gitmemiz bekleniyordu. Olum Bakir de, ayn saatte arabayla Hrvatistan'daki Pula yaknnda bulunan bir askeri havaalanna doru yola ka
cak ve Bosna'ya silah getirmi olan bir nakliye ua ile ran'a
gidecekti.
Gecknekte olduumuzdan, Saraybosna'nn acil olarak beni aramakta olduu sylendiinde aceleyle hazrlanmaya al
yordum. Hattn dier ucundaki ses, bana 10 dakika nce Markale pazarna bir top mermisinin dtn ve gerek l gerekse yaral olarak ok sayda zayiat verildiini bildirdi. 25 Mays
1995'teki Tuzla bombardman ile birlikte bu, bunun dt
yerden yalnzca 100 metre uzaa dm olan ayn trden bir
merminin 67 kadn ve erkei ldrd, 142'sini de yaralad
5 ubat 1994 katliamndan bu yana, bombardmann yol at
en kt trajediydi.
Aka sylemek gerekirse, her yerde -gklerde ve yerdekarmaa hkm sryordu. Ksa bir sre iinde gkyz bulutland ve bir frtna patlad. Fransa seyahatimi iptal etmeye karar verdim. Saraybosna'ya gidip ldrlenIerin cenazesinde hazr bulunmann, Avrupa'nn kalbindeki zulmlere kar kaytsz
kalm olan Avrupa hkmetleri arasnda mekik dokuyarak zamanm israf etmekten daha iyi olacan dndm.
Safet Orucevic tam aksini dnyordu: Avrupa ve Amerika'nn kendilerini deklare etmelerinin tam zamanyd. Nihayet
suu cezalandrmaya ve zaten iki haftadan beri srmekte olan
ban mzakerelerini aktif bir biimde desteklemeye hazr olup
olmadklan kendilerine aka sorulmalyd. Ve bu soru onlara,

hemen yarn Paris'te yneltilmeliydi.


Deliller meydandayd. Bu, gerekten de beklenen and.
Bir helikopterin bizi Split'e aktarmak zere beklemekte olduu Jablanica'ya doru yola ktk. Fakat Mostar'dan ierilere .doru yol aldka hava giderek bozdu. Bulutlann ok alak
ve yamurun da ok youn olduu, bu nedenle de grn sf
ra indii zamanlar oldu. Gkler ve yer ykanyordu.
Jablanica'ya ulatk ama helikopterin kalkmas szkonusu
bile olamazd. Saraybosna zerinden Mostar'n gneyindeki
Polog havaalannda bir baka helikopterin hazrlanmas iin gerekli dzenlemeleri yaptk.
Alija :aetbegoei Tarihe Tanklm

Kalktan nce, bize elik etmekteolan gazeteci araclyla

249

Saraybosna vatandalarna bir mesaj gnderdim:


Bu sabah Saraybosna pazaryerinde i~lenen etnik zulmnn
haberleri bana, Fransa'ya gitmek zere uradm Mostar'da
iken ulat. Bir an seyahatime devam edip etme~ek konusunda tereddt ettim. Dmanlanmz vacama, dnyada ok sayda dostumuz da var. Maalesef insanlarn ounluu kayt
sz. En batan beri, Bosna-Hersek'e ve burada zuhur etmi
krizin tamamna ynelik olan ilkesiz siyasetin temelinde bu
gerek bulunmaktadr. Bugnn trajedisi, televizyonlarn
zn ekranlannda grdmz paralanm insan bedeni
manzaralan, bizi kaderimize terk etmi ve hatta ellerimizi arkamza balam olan bir dnyann ilkesiz tutumunun bir sonucudur.
Orada, iktidar mevkilerinde bulunan insanlara bunun daha
ne kadar sreceini sormak ve onlara bu iddete daha fazla
katlanamayacamz anlatmak zere Avrupa'ya gidiyorum.
Bu korkun beladan kmann bir yolunu bulmak zere elimizdeki tm vastalardan yararlanacaz. Altn iziyorum:
tm vastalardan.
Bugnn canilerine gelince, onlara mesajm, cezasz brakl
Ve cezalan ok yaknda gelecektir. O gn

mayacaklandr.
yakndr.

Paris'te Orly havaalanndaleden sonra saat 4'te karlan


dk. saat gecikmitik. Orada bizi karlamak zere bir eref
ktas ve bir gazeteci ordusu bekliyordu. Saraybosna pazaye

rinde yaanan trajedinin haberleri, dnyann her yerine oktan


ulamt.
Gei sahasnda, Bat'dan Saraybosna'nn

zerindeki tepe-

lerde bulunan lm makinesine kar acil bir silahl tepki beklediimizi

ve bu tr bir harekat olmaksznban mzakerelerinin

akim kalacan syledim. O gece ve ertesi gn bu cmleyi her


vesileyle eitli biimlerde tekrarlayacaktm.
Hava saldrlar dzenleme kararn almann kolayolmad
dorudur.

25 ve 26 Mays 1995'te NATO snrl hava saldrla

r dzenlediinde, Srplar ounluu askeri gzlemci olmak


zere 375 BM personelini esir alm ve onlan Pale'deki kpr-

lerin parmaklklarna ve evredeki dier hedeflere balamlar


d.
Sava Gnl

Bu aalamann anlar hala tazeydi.

Ertesi gn sabah saat lO'da Fransa Cumhurbakan Chirac


kabul edildim. "Biz hazrz, Amerikallar mtereddit" dedi.
Elysee Saray'ndan ayrlrken, Karadzic'in mcrimleri cezasz kald takdirde herhangi bir bar mzakeresinin olamayacan kimbilir kanc kez tekrarladm.
Bugnlerde, Austos ortasnda, bir Amerikan bar giriimi
balatm olan parlak Amerikan diplomat Richard Holbrooke
beni bir glgegibi takip etmekteydi. O srada Paris'te bulunduunu rendiimde armadm. Gn boyunca iki kez benimle
grme ayarlamaya alt ama reddettim. Ona mesajm, ancak
kararl bir NATO harekatnn bar mzakerelerini kurtarabitarafndan

leceiydi.
Basky

nlemek zere, bir grup Fransz entelektelin Fransz Uluslararas likiler Enstits'ndeki bir tartma ve yemek
iin yaptklar daveti kabul ettim. Kresimir Zubak, Miro Lazovic ve Fransa bykelimiz Prof. Dr. Nikola Kovac bana elik
ettiler.
Ev sahibimiz, tannm Fransz entelektel ve Jean Barrio
Enstits yesi Jean Barrio idi. ki saatten fazla sren tart
mada, Jean Barrio'nun "tabular ykanil diye niteledii ve bar
olasl, byk glerin ve zellikle Fransa'nn tutumu -Mitterand ve Chirac dolaymnda-, benim Srplara kar tutumum,
szde slami kktencilik, Bosna'mn gelecei ,:"b. konularda
20'den fazla ilgin soruya kendirnce ak cevaplarla karlk verdim.1 S Toplantdan ayrldmzda gece saat 9'u gemiti. Paris'in zerine gece kmt ve yamur yayordu. Gnlk k
yafetler giymeyi, bamza bir eit kasket geirip Champs-Elysee s boyunca yrmeyi teklif ettim. Tanmadmz bir grup insan bize doru geldiklerinde yolu yarlamtk. Kendilerini
Amerikan eltliinden diye takdim ettiler ve Bykeli Bayan
Harriman'n bizi yemee davet ettiini sylediler. Bunun ne ile
ilgili olduunu hissettim ve kurtulmaya altm. Uygun biimde giyinmemi olduumu ve ertesi sabah erkenden eve dnmek
durumunda olduumu syledim.
Bunun zerine Amerikallardan biri gl bir argmanla ortaya kt: "Madam Bykeli'nin size ok nemli bir mesaj
18 Bu tartmann tam metni bu kitabn sonundaki Ekler blmnde
yer almaktadr.
A1ija j=tbegovl Tarihe Tanklm

var." Bir anda pejmrde kyafetlerimi unuttum (rzgar geirmeyen bir ceket giyiyordum, pantolonum da yamurdan srl
sklam olmutu) ve yola koyuldum.
Paris'teki Amerikan elilii Champs-Elysees'den fazla uzak
olmayan, sa karsnda Zafer Tak'nnyer ald byk baheli gzel bir binadadr. Avluya girdiimizde, sundurmadan bize
glmsemekte olan yalca bir bayan dikkatimi ekti. Bu kii,
Amerika'nn Paris bykelisi, nl "avare" diplomat Averell
Harriman'n dul ei Pamela Harriman'd.
Bayan Harriman bizi scak bir ekilde karlad ve geni bir
bekleme odasna ald. Aniden kede, telefonda -tahmin edin kimi- Richard Holbrook'u farkettim. Onu bamla selamladm bunun zerine beni hayrette brakarak, telefonun ahizesini iaretle
beni ard. Hereyin dikkatle senkronize edildii aikard ve
aran tek kiinin ben olduuma -Amerikallarn hibiri deil
kuku yoktu. Telefona bakan kii Birleik Devletler Dileri
Bakan Warren Christopher'n yardmcs Strobe Talbott idi.
Benimle tam olarak u ifadelerle konutu: "Ltfen Bosna'daki
bar iin gerekli koullar aratrma konusunda Eli Holbrooke
ile ibirliini srdrn. ikilemlerinizin farkndaym ve onlar anlyorum. Dn Saraybosna vatandalarna kar gerekletirilen
mezalimin cezasz kalmayacana sizi temin ederim. Karadzic'in
mevkilerine kar hava saldrlar gerekletireceiz."
ok kararl ve ikna edici konutu ve benden izin istedi; konumay mmkn olduunca abuk bitirmek istedii belliydi.
Btn bunlara ramen ona unlar sylemeye muvaffak oldum:
"Bu iyi haber Bay Talbott fakat bana bunun ne zaman olaca
n sylemediniz". yle cevap verdi: "Size bunu syleyemem
nk ben de tam olarak bilmiyorum. Bildiim tek ey bunun
yaknda olaca, hem de ok yaknda." Bu dramatik mesajn
gerek anlamn kavramaya alarak ahizeyi yerine koydum.
Daha sonra yemee ve gece yarsndan sonraya kadar devam eden tartmalara getik.
Ertesi sabah, 30 Austosun erken saatlerinde oteldeki odamn kapsnn hzla vurulmasyla uyandrldm. Korurnam Osman heyecanla bana etnik mevkilerine saldrldn ve kentin
zerinde gn, evredeki tepelere ynelik saldrlardan dolay kzla aldn anlatt. Daha sonra Bosna'nn eitli yerlerindeki dier hedeflerin de vurulmu olduunu rendim. Byle-

Sava Gnl

ce, Bosna'daki savan 21 Kasmda Dayton'da bar anlamas


nn imzalanmas ile sona erecek olan yeni bir safhas balam
oluyordu.
Hava saldrlar Srp Ordusunun savunma sistemne ok etkisi yapt ve Bat Bosna ile Vozuca' daki nihai operasyonlarn yrtlmesini hatr saylr lde kolaylatrd. Bu ikinci operasyon, LO Eyll 1995'te, her ikisi de imdi Bosna-Hersek Ordusunda general olan Sead Delic ile Sakib Mahmuljin'in komuta
ettii, Bosna-Hersek Ordusu 2. ve 3. Kolordularndan askerlerin ortak harekat ile gerekletirildi. yi planlanm ve yrtlm olan bu operasyondaki temel darbe, Mslman lkelerden
gelen gnlllerden oluan bir mcahit birimi tarafndan gerekletirildi.

Saraybosna havaalan be ay kapal kaldktan sonra 15 Eyllde ald. Hadzici zerinden Saraybosna'ya giden ve sava
boyunca kapal kalm olan yol da yaknda yeniden alacakt.
Ve bylece Saraybosna'nn evresindeki demirden pene 43
ay sonra nihayet krlmt. Bosna-Hersek Ordusu . Kolordusunun uzun srekomutanln yapm olan General Nedzad
Ajnadzic'in yapt bir aratrma, bakentin savunulnas sra
snda 6.104' Bonak (%92.7), 240' Hrvat, 223' Srp ve 18'i
de dier etnik gruplardan olmak zere toplam 6.581 askerin ldrlm olduunu gsterdi. Ayn dnemde 1O.000'den fazla
Saraybosnal sniper ya da top mermileri ile ldrld, kesin say hala bilinmemektedir.
Bosna Ordusu tarafndan gerekletirilen 16.000 civarnda
askerin katld son byk operasyon 13 Eyll ile 12 Ekim
1995 arasnda Bat Bosna'da gerekletirildi. Kulen-Vakuf, Bosanska Krupa, Otoka, Bosanski Petrovac, Kljuc, Nanica ve
Sanski Most kurtarld. Dman zayiatna ilikin tahminler 900
askerin ldrld ve . 000' den fazlasnn da yaraland ynndeydi. Bizim zayiatmz 178 l, 588 yaral ve 41 esirdi.
Ancak ordumuzun bu nemli baarlarndan nce, Srebrenica trajedisi meydana geldi.

ALi/a z:ut6egovi Tarihe Taruklm

BENC BLM

Srebrenca

Gvenlilc Koweyi'nin 819 daytU karar. Srebrenica: Bir


gvenli bb/ge. Srebrenicaoa ktt/Ie. Mayu 1995 -Diljrlen
helileopter. Nader Oric ile ilci toplant. Youn da/Jrnn
bt11lal1uLJ. Bt11kan Clinton'a mektup. GeneraL Rupert Smith
hava da/Jtrlarnt duyuruyor, General Janvier iptaL ediyor.
HtuabaJa ve orduda organi:uuyon bozuklutt. Kadabann
diljilj. Tahliye ve divilterin katledilmedi. Mladic
Zepaya doru ilerLiyor. Sivillerin Zepaoan tahliYedi. John
Majora mektup. BM Gvenlile Koweyi'ne mektup. BM Genel Sekreteri'nin mektubu: U!tulararadt topltltk Srebrenica oaki trajedinin dorumluluunu kabuL ediyor. David
Harland'm dorularna cevaplar.

1992 gznde

saldrya kar savunmamzn durumu,

Bosna-

Hersek'in her yerinde, zellikle de Podrinje blgesinde ok ciddiydi. O tarihte Bosna-Hersek'te dzenli olarak konulanm
JNA birliklerinin yansra, Hrvatistan' dan geri ekilmi olan
mfrezeler de vard. Bosna-Hersek o gnlerde dnyann en byk klasyd. Bijeljina saldrs ile balam olan Bosna'ya ynelik saldrganlk, Zvornik, Vis~grad ve Foa'nn, dier bir deyile

Podrinje'nin boydan boya igali ile devam etti. Foa'da be

gn tutunabilmi ve Srebrenica ile Zepa'y 1995'e kadar elimizde tutabilmi olmamz kk bir mucizedir. lk direni, halkm
zn

cesareti ve SDA'nn Vatanperver Cephe araclyl~ rgtsavunma hazrlklar sayesinde mmkn ola-

lemi olduu baz


Srebrenica

254

bilmiti. Daha sonra savunma Bosna-Hersek Ordusu tarafn

dan stlenilmitir.
Podrinje'yi savunmak iin zel bir 8. Kolordu oluturma
plan vard. Bu plan, o tarihte Gorazde, Zepa ve Srebrenicap
savunmakta olan birimlerin bu kolorduyu oluturmasn ngryordu. Ancak bu zaman zarfnda Srebrenica ve Zepa'nn askerden arndrlmas anlamas imzaland. Bizim taraf adna, o
tarihte Genelkurmay Bakan olan Sefer Halilovic tarafndan
imzalanan bu anlamaya, Srebrenica iin istisnai bir glk arzeden bir zamanda varld ve kasabann bir iki yl daha ayakta
kalmasn mmkn kld. Planlanan kolordunun yerine, karargah Gorazde'de olmak zere 81. Ksm tekil edildi. Bylece
Srebrenica, merkez karargah Tuzla'da bulunan 2. Kolordunun
sorumluluk alan iinde kalm oldu.
1992-93 k boyunca, 2. kolordunun dorudan risk altnda
bulunan Cerska ve Konjevic-Poljeye takviye gnderilmesi gerektiinde bo yere srar edip durdum. O tarihte 2. Kolordunun
komutan olan Zeljko Knez'in Drina pahasna kuzey kesimleri
nceledii sylenmiti ama bunu teyit ettiremedim. Drina zerine bir saldr harekatna giriebilmek iin yeterli askere sahip
olmadmz sylemeyi tercih ederdim. Birliklerimizin Drina'ya ynelik her yarma harekat, etnikler iin kuzey-gney
iletiim hatlarnn kopmas anlamna geleceinden, bu kesimi ellerindeki tm imkanlarla -daha ziyade Posavina Koridorunu savunduklar gibi- savunuyorlard.
BM'nin, her ikisi de Nisan 1993 tarihli ve 819 ve 824 sayl
BM Gvenlik Konseyi kararlar ile gvenli blge ilan edilmi
olan Srebrenica ve Zepa'y koruyacana ilikin salam bir kanaat bulunduunu kabul etmem gerek. Bildiim kadaryla
Srebrenica halk da buna inanyordu. Btn bunlara ramen,
g bela da olsa, Srebrenica'ya asli askeri destei gnderdik
-elbette elimizden geldii kadar, nk bu ii yalnz<;a helikopterle yapabiliyorduk. Tanklara kar savunma yapabilmek iin
yeterli miktarda silah mevcuttu.
Silah ambargosunun kaldrlmas meselesini ne zaman ortaya atsak UNPROFOR askerlerinin geri ekilmesi ile tehdit ediliyorduk. Bu ciddi bir tehditti. UNPROFOR ayrlacak olursa,
Podrinje'deki yabanc toprakla ihata edilmi blge de -Gorazde, Zepa ve Srebrenica- hususen zor hatta umutsuz bir duAlija =tbegori Tarihe Tanklm

255

rumda kalacaklard. 1994 Eyllnn sonundaki genel meclis


oturumuna katldmda ambargonun kaldrlmas talebimizi alt aylna ertelemi olmamn nedeni budur. Baka seeneim
yoktu. BM askerleri yabanc toprakla ihata edilmi bu blgelerin umuduydu ama bu umuda 1995 yaznda ihanet edildi.
Srebrenica kuatmasnn krlmas iin planlar yapld, ama
bunlar onun resmen askerden arndrlm ve korunmu bir BM
blgesi olduu gereinin karsna kt. Tarafmzdan giriile
cek bu tr bir harekat, BM tarafndan geri ekilmek iin bir bahane olarak istismar edilecekti. Karar istisnai bir risk arzediyordu. Harekat baarszla urarsa ne olacakt? Bu durumda,
etnikler kasabay ele geirecek ve bask yapacaklard ve bizler de bu trajediden dorudan sorumlu olacaktk.
Tek ihtimaL, Bosna-Hersek'teki durum, bar mzakereleri
yoluyla bir btn olarak zme kavuturuluncaya dek BM askerlerinin yardm ile statkoyu muhafaza etmekti. Bu gerekletiinde, Srebrenica ve Zepa iin artk ok ge olmutu.
O tarihte 13 lkenin askerlerinden oluan UNPROFOR,
grnte tek bir komuta altndayd. Gerekte temel birimlerin

herbiri, kendi lkelerindeki karargahlarn dorudan komutas


altndayd. rnein Saraybosna havaalan ve Dou Bosna'y da
iine alan Saraybosna evresindeki blgeyi elinde tutan Fransz
birimi, gerekte Fransz general Janvier'in komutas altndayd
ve emirlerini dorudan Paris'ten alyordu. Bu sr olmaktan k
m bir gerekti. 29 Austos 1996'te Cumhurbakan Chirac ile
yaptm grme bunu teyit etti: Chirac bu gerei saklamaya

bile almad. Dnyorum da, benim bu sonuca ulamam isbile olabilir.


Srebrenica'daki insanlardan bazlarnn yerinin deitirilme
si gerekiyordu ama kasaba resmen askerden arndrlm olduu iin yeni subaylar gnderemedik. Sadece elimizdekileri ei
tebilirdik, yle de yaptk. Maystaki bir helikopter kazasndan
dolay, Srebrenica'daki askerlerimizin o tarihteki komutan
olan Naser Oric'in de aralarnda bulunduu bir grup subay
Srebrenica'ya dnemediler. Oric'in vekili Ramiz Becirovic drt
doktorla birlikte helikopterdeydi. Doktorlarn ldrld,
Becirovic'de ciddi bir ekilde yaraland. Tmenin komutan vekilini ve drt askeri doktoru gndermekte olduumuz gerei,
kenti savunma konusundaki kararllmz kantlar. Bir devlet
temi

Srebrenica

256

delegasyonu gndermeyi de dndk ama UNPROFOR ulam imkan salamay reddetti ve delegasyonu bunlar olmaks
zn gnderme imkan yoktu.

Kentin iinde durum her bakmdan ok ciddiydi. Zaman zaman gda tkeniyor ve daimi bir tuz a yaanyordu. Uluslararas bir grup tarafndan hazrlanan bir rapor 1993'te Srebrenica' daki durumun ne denli iler acs olduunu yle tasvir etmektedir:
Hi yiyecek yok ve halk birbirinden alyor ve dileniyor. Zatrre ve kt beslenmeden dolay her gn 20-30 kii lyordu ve 100-200 civarnda ar hasta yannda, 300 civarnda da
o kadar ar olmasa da bakm gerektiren hasta vard. Nfus
kasabann su kayna kapasitesinin ve kanalizasyon kapasitesinin ok tesinde bir ime gstermiti. 60 civarnda verem
vakas vard. (Owen'nBaLkan YoLcufuu adl kitabnn 131. sahifesinde alntlanmtr.)
Durum o denli ciddiydi ki, Srebrenica'y mbadele etmek ve
nfusu baka bir yere tamak fikri sk sk gndeme geliyordu
ama yalnzca reddedilmek zere. Bu, Srebrenica'nn siyasi ve
askeri liderleri ile yaplan istiarelerin sonucuydu. Onlar, kentin savunulabileceine inanyorlard. Bana kitlesel bir dman
saldrs halinde durum dayanlmaz olacak gibi gzkyordu ve
ben tahliyeden yanaydm ama srar etmedim. Hatrlayabildiim
kadaryla birlikler de tahliyeden yana deillerdi.
Daimi tehdit altnda olmann ve bir kasabann d dnya ile
ilikisinin kesilmi olmasnn yaratt o spesifk sendromun bir
sonucu olarak, Srebrenica'da, kendini kavgalar, karlkl sulamalar, dvler ve hatta cinayetlerle gsteren gerginlikler vard. O zaman da imdi olduu gibi elikili deerlendirmeler
mevcut olduu iin, tam olarak ne olup bittiini anlayabilmek
zere Naser Oric'i grevlendirdik. Onlar orada nasl kuatl
mlarsa biz de burada ylece kuatlmtk. Geree ulamak
bizim iin ok zordu. Dzinelerce insan sorgulam~k ve onlarla
kar karya gelmek zorunda kalacaktk. Bunlarn hepsi o koullarda imkanszd.
Srebrenica'nn komutan

Naser Oric'le iki vesileyle karla

tm; birincisi saldrdan nce, ikincisi de Temmuz 1995'te kasa-

baya ynelik saldr srasnda. Her ikisinde de toplant, Kakanj'da Kara Kuular'n klasnda gerekleti. Ondan SrebreAlija =tbegovl Tarihe Tanklm

257 nica'ya dnmesini istedim. Bunu karayolu ile yapmak imkansz


d ve Mays 1995'teki helikopter kazasndan sonra o, sradan
bir helikopterle gitmeyi reddetti. Bunun son derece riskli olduu doruydu. Onunla ikinci kez karlatmda, Srt!prenica'ya
ynelik saldr fiilen devam etmekteydi. Ondan Tuzla'da bir
. grup gnll toplamasn ve Tuzla'ya ulamaya alan sivil
mlteciler grubuyla bulumasn istedim. 2. Kolordudan '~ker
lerin de katld bu harekat sayesinde, ok sayda sivil ve sava
kurtarld.

Daha sonra vakf olunan herey, Srplarn batan beri her


Podrinje blgesini de -yani Srebrenica ile Zepa'nn yansra
Gorazde yi de- tasfiye etmeyi planlam olduklarn aka gsterdi. Soykrun da nceden planlanmt. Bir Fransz siyaset yorumcusu olan Jean-Rene Ruez, "Srebrenica Vakas"n sorutu
ran Fransz Parlamenterler Misyonu nnde tanklk ederken,
"Sivil katliamlar 14, 15 ve 16 Temmu~da yapld ve 17 Temmuzda tm mezarlar kapatlmt" diye ifade vermiti. Srebrenica gvenli blgesindeki Srp saldrlar, UNPROFOR'un be
kontrol noktasn iptal etmesine ve gvenli sahann ilerine do
ru geri ekilmesine yol am olan gnlk hadiselerdi.
Srebrenica'ya ynelik nihai saldr 6 Temmuzda balad fakat ilk bata o da, nceki btn o snrl aptaki saldrlar and
ryordu. Bunun kasabaya ynelik kitlesel bir saldr olduu sonucuna ulalabilmesi ancak 8 ve 9 Temmuzda mmkn olabildi. NATO hava kuvvetleri tarafndan harekatyaplmasn talep
ettik. Uluslararas topluluun, UNPROFOR askerlerinin ve
bir gvenli sahann inenmesine izin vermeyeceine inanyor
duk. te yandan Srebrenica savunmasnn kendisinden de ok
daha fazlasn ummutuk nk elinin altnda, bir tank saldr
sn durdurmaya rahatlkla yetecek yaklak 300 RPG mermisi
ile dzinelerce "Red Arrow"un da bulunduu nemli miktarda
tanksavar silah vard. Bildiim kadaryla, yaanan genel panik
iinde bu silahlar kullanlmad ya da en azndan kullanlmalar
gerektii lde kullanlmad.
Genel kanaat, Srebrenica ve Zepa'ya saIdrma ynndeki
Srp kararna, UNPROFOR'u takviye etmek ve rehine alma
olayndan ve UNPROFOR askerlerinin kazklara kelepelendiklerinin grlmesinden kaynaklanan aalanmadan sonra
iyice sarslm olan gvenilirliini restore etmek zere bir Hzl
Srebrenca

258

Mukabele Gc'nn grevlendirilecei haberleri zerine hz


verildii ynnde. gman zerne serpitirilmi mttefik topular vard; mehur 155 mm havan toplar, hafif ngiliz saldr silahlar

ve ar Fransz havan toplar. Srplar bu harekat yap-

maya herkesten nce karar verdiler.


7 Temmuzda Bosnah Srplar Srebrenica'daki Hollanda askeri gzlemci noktalarndan birine saldrdlar ve 55 Hollandah
askeri rehin aldlar. Uluslararas topluluk, rehineleri kurtarmak
iin hava saldrlar dzenlemeyi reddetti ve aslnda Srebrenica'y fiilen kurban etmi oldu.
9 Temmuzda Birleik Devletler Bakan Clinton'a acil bir
mesaj yolladm, ayn zamanda da, Srebrenica'daki durum hakknda Trk Cumhurbakan Demirel ve ran Cumhurbakan
Rafsancani ile telefon grmesi yaptm.
Bakan Clinton'a mektubumda unlar yazmtm:
Saldrnn balangcndan bu

yana kuatma altnda olan

Srebrenica zerindeki kriz, uzun zamandan beri devam etmekteydi.


Gvenlik Konseyi'nin 824

sayl karar Srebrenica'y

gvenli blgesi ilan etti. O,


yaplan

ayn

bir BM

zamanda UNPROFOR ile

1993'te askerden arndrlmt.


Bu gerekere ramen Srebrenica bombardmana maruz bra

kld.

bir

anlama uyarnca

Ancak dn

Srp saldrgan,

mekanize ve piyade gleri

ile birlikte yrtt genel bir saldr balatt. Bu blgede saylar pek az olan UNPROFOR askerleri, kasabay bu sald
rdan

korumak iin gerekli iradeye de kapasiteye de sahip de-

illerdi.

ounluu kadn,

ocuk ve yallardan oluan


lmcl bir tehlike altnda.

60.000'den fazla sivilin

hayat

Ltfen, bu BM gvenli

sahasna ynelik

taahhtlerini yerine

getirmesi ve Srebrenica'nn sivil halkna ynelik terr ve


soykrm fiillerini nlemesi iin uluslararas topluluk zerindeki nfuzunuzu kullann. Sizden acil eylem karar almanz

rica ediyorum.

9 Temmuz gecesinin ge saatlerinde, UNPROFOR komutan General Rupert Smith beni Split'ten aradnda, Zenica'ya
gitmek iin havaalannn altndaki tnelden Saraybosna'y terk

etmek zere yola kmtm. Ajite olmu bir sesle bana Srp
mevzilerine ynelik NATO hava saldrlarnn emrinin nihayet
gecikme olmakszn balayacan anlatt. General

verildiini ve

Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

259

Smith'in, en batan beri bu tr bir harekatn lehinde bulunmu


ve onu samimiyetle savunmu olduunu biliyorum. Onun stnde olan biri bunu engelledi; General Janvier veya Akashi ve
hatta belki BM Genel Sekreteri Butros GaIi.
1994 Ocaknda, bir zamanlar Bosna'daki UNPROFOR'un
komutanln yapm

de' a

eitli

olan Fransz General Jean Cot, Le Mon-

vesilelerle Butros Gali' den hava saldrlar iin izin

verilmesini istediini fakat Genel Sekreter'in bunu reddettiini


belirten bir beyanat verdi. Uzunyllar sonra NATO'nun Avrupa'dan sorumlu komutan General Joulwan unlar syledi:
"NATO'da yer alan bizler o tarihte, bir gvenli sahann aka
ihlali szkonusu olduu halde, BM'nin bizim askeri gcmzn
kullanlmas

iin arda bulunma konusundaki kararszln

dan endielenmitik" (trajedinin sekizinci yldnm mnasebetiyle 8 Temmuz 2000'de Saraybosna'nn gnlk gazetesi

Avaz'la yaplm olan bir mlakattan). Srebrenica Krizi srasn


da, NATO uaklarnn talya'daki slerden havalandklar fakat yolgn yarsndan geri dndrldkleri artk biliniyor.
General Smith'den harekatn haberini alm ve ferahlam
olarak Zenica yolculuuma devam ettim. Btn gece ve ertesi
gnn, yani 10 Temmuzun tamamn hava saldrlar hakknda
bir rapor bekleyerek teyakkuz halinde geirdik. Fakat hibir rapor gelmedi. II Temmuzda, akamst ge saatlerde Mladic'in
askerlerinin kasabaya girmi olduu, fakat bunu herhangi bir
NATO harekatnn izlemedii ynnde haberler ulamaya ba
lad. Kendimi aldatlm hissettim ve bu, maalesef ilk deildi.

12 Temmuz tarihli aadaki umumi beyanat verdiimde bu


duygular iindeydim:
Taleplerimiz

unlardr:

1. BM ve NA TO' dan Srebrenica gvenli blgesini saldr ncesindeki snrlar iinde, yani Mays 1993'te olduu gibi tesis etmek zere g kullanmaya aryoruz. Eer bunu
yapmaya muktedir deiller ya da bunu istemiyorlarsa, ak
a sylesinler.
2. Gvenli blgenin etrafnda dmandan kamakta olan nfusa adr, gda ve tbbi malzeme salamak zere UNHCR
ile ibirlii iinde, havadan atmak da dahil eldeki mm vas
talarn kullanlmasn istiyoruz. Buna, hastalarn ve yaral
sivillerin bakm da dahildir. Eer bunu yapmaya muktedir
Srebrenca

deiller

aka

ya da bunu istemiyorlarsa

sylesinler.

BM'nin bir yesi olan bir lkeye, en azndanyukardaki taleplerle ilgili ak ve mulak olmayan bir cevap borludurlar. Verilen beyanatlardaki halihazr karmaa zaten ok g
olan durumu daha da gletirmekten baka bir ie yaramamaktadr.

3. Son olarak, onlardan gelecek olumsuz bir cevap, uluslararas ilikilerde

gcn merulatrlmasn aka onayladk

lar

ve soykrm bir oldu bitti olarak kabul ettikleri gibi sava sulularn eit ortaklar olarak kabul ettiklerini de gsterecektir.
ni de, bu

Onlarn ak

ak cevabn

bir cevaptan

kanmalarnn

bizler iin gerekli

olmasnn

nede-

nedeni

de budur.
Tek tepki, Fransa Cumhurbakan Jacques Chirac'dan geldi. Srebrenica'nnyeniden BM askeri denetimine sokulmas ihtimalinin deerlendirilmesi arsnda bulundu. Onun dnda
ki herkesin sessiz kalmasndan, herhangi bir harekat olmayacan anlamtm ama Fransa Cumhurbakan'na bir teekkr

mektubu gnderdim:
Bosna'daki BM askerlerinin rolne

ilikin

son

beyanatnza

ve

Srebrenica trajedisinin ardndan dnyann bu kesiminde bir


sava yangnna

yol ama tehdidi arz eden Bosna'daki durumun, bu olumsuz gidiatna bir son verme ihtiyacna binaenyazyorum.

Beyanatnz

burada tezahratla ve uluslararas topluluun ni-

hayet Bosna ya ynelik taahhtlerini yerine getirmeye bala


yacana ilikin

bir umutla karland.

stediimiz tek ey, zerinde uluslararas mutabakata varlm


kararlarnn srarla

olan Gvenlik Konseyi


oyalarna olmakszn

ve herhangi bir

uygulanmasdr.

Byk glerden biri ve Gvenlik Konseyi'nin daimi bir yesi olarak

Fransa'nn

bu konuda hususi hak ve

sorumluluklar

bulunmaktadr.
Sayn Bakan, Srbistan'n

ve Srplarn, Avrupa politikalarn


ynlendirmelerine bir son verilmesinin gerekten tam zamandr.

Ltfen, Balkanlar'daki
abalarnz

iddete

srdrnz.

Alija z:etbegoe/ Tarihe Tanklm

bir son

verne

konusundaki

261

Temel

handikapmz, dmann

venir istihbarata sahip

gc ve niyetleri hakknda gUNPROFOR'un Mla-

olmamamzd.

dic'in birliklerinin younlamasna ikin istihbarata sahip olduu muhakkakt ama, onlar be, onun niyetleri hakknda yalnz
ca tahminde bulunabiyorlard. Davranlarndan, hazrlksz
yakalanm olduklar

sonucuna varmak g dedi. Hava sald


rlar iin gerekli emri vermedeki kararszlk da bunu ~steriyor
du. Hava kuvvetlerinin bir saat iinde iki farkl emir aldklar

oluyordu. etnikler bu durumu~salad avantajlardan sonuna


kadar yararlandlar.
General Joulwan, yukarda atfta bulunduumuz Temmuz
2000 tarihli Avaz mlakatnda unu da syledi: "Daha kararl
olabseydik, Srebrenica trajedisi nlenebirdi."
Hcuma uram olan kasabadaki duruma ise, panik ve bozgunla

vasflanyordu.

Bu, 7 ve II Temmuz

arasnda yaptm

ok saydaki telefon konumasndan edinmi olduum izlenimdi. Son:adan pek ok kk birimin ve bireylerin kahramanca
ve lmne savam olduklarn rendim, fakat 9 Temmuzdan itibaren artk birleik bir komutann kalmam olduunu
dnyorum.
Kasabann dne ilikin

beri getiren
dorudan

20.000

sanrm

k haberi Zenica'da iittim. HaGeneral Delic idi. Benimle daimi olarak

temas halindeydi.
civarnda kadn ve ocuk Srebrenica'dan otobslerle

tahliye eddi. Askerlerin

elik ettii,

erkeklerden

oluan

uzun

bir kuyruk, Tuzla ve Kladanj'a giden yol boyunca ilerleyebilrnek iin gnlerini harcad.
r

Gerek u ki, Tuzla'ya gitmeye alan Srebrenica savala


bunu, Tuzla'dan Srebrenica'ya yollanm olan askerlerden

daha byk bir evkle yaptlar.


Tamamen insani olan aklamadan
Gvenlie doru yol

kanmak

istemiyorum:

alan askerlerin evki, tehlikeye doru yak-

1amakta olanlarnkinden daha gyd. kinci bir neden et-

nik namertlii olabirdi. etnikler kasabadan dar kmaya


alan sahl ve motivasyonu yksek savalarla kar karya

gelmekten kanyorlard. Orada bulunan sahsz sivillerle yztercih ediyorlard. Kasabay zaptetme hedefine oktan

lemeyi

ulalmt.
Srebrenica

262

Uydu grntleri sayesinde byk glerin karargahlar


esirlere ve siviIlere ynelik bir katliamn srmekte olduundan
haberdar oldular. Bizse yalnzca tahminde bulunabiliyor ve i
ler ktye gittike, haberleri inanmadan dinliyorduk. Srebrenica'nn dnden iki ya da gn sonra iki etnik arasndaki
bir telefon konumasn dinlediimizi hatrlyorum. Biri: "Dn
onlar temizledik." "Ka kiiydiler, 30 kadar var mydlar?" diye sordu ikincisi. "ki sfr ekle" diye cevaplad birincisi.
Bu kaydn Bakanlk arivlerinde bulunduunu sanyorum.
Ancak gerekte olmu olanlar, bizim en ktmser tahminlerimizin bile tesindeydi. Uluslararas Kzl Ha Komitesi yalnzca
katliamn ilk drt gnnde sivil ve asker 7.079 kiinin ldrld sonucuna ulat. Bu nihai rakam deil.
Kimi sulamal?
Bu boyutta bir trajedi gerekletiinde kimse masum deil
dir. inde Srebrenica'nn gerekletirilebilir olduu bir dnyann varolmasndan dolay hepimiz sulanmay hak ediyoruz.
Her birimiz daha fazlasn yapabilecek olduuna inanmak zorunda. Kritik anlarda ordunun gsterdii etkinlikten tam anlamyla honut deilim, bana yle geliyor ki, onlar etnik mevzilerinin etrafnda "dolanp durdular". Askerler o koullarda gleri dahilinde olan hereyi yaptklarna inanyorlar. Srebrenica
iinde de sivil ve asker yetkililer arasnda durmakszn kaynayan bir ihtilaf mevcuttu. Hibir hadisede mutabakat, koullarn
gerektirdii dzeyde deildi. Bu, ksmen, daryla ilikisi kesilmi ve hayat koullar alabildiine zor olan bir kasabadaki psikolojik durumun sonucuydu.
II Temmuz 1997'de, Srebrenica trajedisinin ikinci yldn
mnde Srebrenical kadnlara bir mesaj gnderdim:
Doru ve drst bir cevap verilinceye kadar, "Bu apta bir
trajedi nlenebilir miydi?" sorusu her birimizin ve dnya zerindeki her sorumluluk sahibi insann zihnini megul etmeye
devam edecektir. Onlar, Bosna iin gerekten ok ac ve korkun gnlerdi. Srebrenica'ya ynelik etnik saldrsndan 20
gn nce Saraybosna kuatmasnn kaldrlmas iin yaplan
baarsz giriim, Srbistan'dan dorudanyardm almakta'olan
dmann, g bakmndan sahip olduu muazzam avantaj,
dnyann kaytszl, UNPROFOR askerlerinin o tarihteki
korkaka davranlar, sizin uzun sreli tecridiniz ve bunun
kuatlm olan kasabada yol at i sorunlar -btn bunlar,
o korkun Temmuz gnlerinde bizim aleyhimizdeydi.

Ali/a lz:utbegol'i Tarihe Tanklm

Size yardm etmek iin yapabileceimiz hereyi yapmakta olve yapmaya devam edeceimize inanmanz istiyorum. Bunun asla yeterli olmadn biliyorum, ama bu drt
yllk tahrip edici savan ardndan Bosna, iyiletirilmesi gereken yaralarla doludur: Srebrenica bunlarn kesinlikle en byk ve en derin olandr~
duumuza

T adeusz Mazowiechi, Srebrenica ve Zepa vakalarnda uluslararas topluluun korkaka davrann protesto ettiinin bir

iareti olarak 27 Temmuz 1995'te BM nsan Haklar Hususi


Raportrl

grevinden istifaetti. Bu onurlu adam istifa mek-

tubunda "Uluslararas topluluk ve onun liderleri bu haklar koruma cesaret ve kararllna sahip olmadklar mddete, insan
haklarndan inandrc

bir ekilde sz edilemez" diye yazmt.

1995 Aralknda BM Genel Sekreteri Kofi Annan, Srebrenica trajedisi hakkndaki raporunu aklad. Rapor pimanlk dolu bir dille yazlmt. Uluslararas faktrler trajedideki sorumluluklar:n

kabul ediyorlard. Ancak, General Janvier'in ve

Alushi'nin suu her trl phenin tesinde olmasna ramen,

en byk sorumluluu tayan grevlilerin adlar yalnzca rkek bir biimde ima edilmiti.
Trajedinin tm ahvalini herhangi bir zamanda renebile
cek olup olmadmzdan emin deilim. Belki 30 yl iinde, tm
belgeler kamuya aklandnda.
Bu balamda, 29 ya da 30 Austos 1995'te, yani Srebrenica
faciasnn

zerinden bir aydan fazla bir zaman getikten sonra,

Cumhurbakan Chirac ile yaptm konumann ilgin bir detay

var. Ona, General Janvier'i sorumlulardan biri olarak ka-

bul ettiimi syledim. Gerekten ard ve bu ihtimale itiraz etti. "Hayr o ok drst bir subaydr" dedi. Hava saldrlarn engelleyenin Janvier'in ta kendisi olduuna ve kriz esnasnda
Mladic'le biraraya gelmi olduuna dair gvenilir istihbarata
sahip olduumu syleyerek karlk verdim. Buna inanmadn
tekrarlad fakat meseleyi soruturacakt. Bir ay sonra Janvier

geri arld .
. Dnyann Srebrenica

vakasndaki pasifliinden cesaret alan

Mladic, Zepa zerine yrd. Planlarna Gorazde de dahildi


ama durduruldu.
Srebrenica

17 Temmuz 1995'te UNPROFOR'un Bosna-Hersek komutan

General Rupert Smith ile, sivillerin Zepa'dan UNPRO-

FOR yardmyla tahliye edilmesi ihtimalini aratrmak iin iki


kez konutum. Dman tarafyla bu mesele zerinde askeri dzeyde dorudan mzakere yaplmasn nerdim. Ayn zamanda,
Dileri Bakanmz Muhamed Sacirbegovic'e gvenli tahliye

meselesini BM Gvenlik Konseyi'nde ve dier uluslararas kurumlarda gndeme getirmesi iin talimat verdim. Ondan, uluslararas topluluun, BM Gvenlik Konseyi tarafndan gvenli

saha ilan edilmi olan blgelerdeki nfusun kaderi zerindeki


sorumluluunu hususen vurgulamasn istedim.

20 Temmuzda Byk Britanya Babakan John Major'a, o


tarihte Londra'dayaplmakta olan toplantda Temas Grubu lkelerinin dileri ve savunma bakanlarna iletmesi talebiyle bir
mektup gnderdim. unlar yazdm:
Siz Londra' da toplant halindeyken, szde Zepa gvenli blgesindeki
5.000

halkn dram

kadn,

devam etmektedir.

ocuk ve tkenmi erkek lmcl bir tehlike al-

tndadr.

Srebrenica'dan ve askerden

arndrlm

bu

(yabanc

toprak-

la ihata edilmi) blgede birka bin insann katledilmesinden


sonra, pasif kalmaya ve bu suretle de Srp terristlerin kitlesel bir zulm daha ilemesine imkan vermeye, kimsenin hakk

yoktur.

Bu itibarla sizi,

Zepa'nn

masum halknn boazlanmasn n-

lemek iin, eldeki tm vastalar kullanmaya aryorum.


Sayn Babakan,
r

bu mektubun

ltfen toplant balamadan nce katlmcla

ieriinden

haberdar ediniz.

Ve be gn sonra, saldrlar devam ederken, BM Gvenlik


Konseyi'ne bir mektup gnderdim:
Zepa gvenli blgesi hala acmasz
dadr.

saldrlara

maruz durum-

Kesintisiz bombardmann bir sonucu olarak halk ka-

sabay terketmi
nmtr.

ve kitleler halinde evredeki ormanlara s

Gvenlik Konseyi'nden talebim,

kadnlarn,

o-

cuklarn, hasta ve yarallarn Zepa' dan gvenli bir biimde


tahliyesi emrini vermesidir. Tahliyenin BM askerlerinin tam
korumas altndayrtlmesini

A/ija z:zetbegoel Tarihe Tanklm

ve General Smith'e, sivillerin

bulunduu

konvoylar saldrya urad takdirde g kulladahil tm vastalara bavurma izninin verilm~sini talep
ediyorum.
nm

Srebrenica gvenli blgesinde olanlardan sonra ve yine sizin


bir kararla BM gvenli blgesi ilan ettiiniz Zepay
savunmay reddetmenizden sonra, kadn ve ocuklar kurtarmak, salamakla mkellef olduunuz asgari kouldur. Bunu,
gecikmeksizin ve herhangi bir tereddt ya da kayt olmaks
aldnz

znyapn.

Bu mektubun bugnk otururnun banda okunmasn ve Gvenlik Konseyi'nin tm yelerine iletilmesini talep ediyorum.
Genel kanaat odur ki; Zepa'nn gerek askerleri gerekse sivilleri bu zor durumda Srebrenica'dakilerden daha fazla disipl~n
sergilediler. Bundaki en byk pay iki cesur insana aittir: Zepa'nn komutan

Albay Avdo Palic ve Belediye Bakan Meh-

med Hajric. O trajik gnlerden beri, bu iki gerek kahramann


kaderi hakknda daha fazla bir ey renilemedi. Zepa' nn sivil
halkn/kurtarma abas iinde Mladic ile pazarlkyapmaya git-

tiler ve bir daha geri dnmediler.


Zepa, 25 Temmuz 1995'te dt.
Srebrenica ve Zepa talihsizliklerinin ondan sonraki olaylar
zerinde byk bir etkisi oldu. Grnte baarsz olan bavu
rularmz
Austos

ve eletirilerimiz yine de eletirel kesimlere ulat. 30


1995'te Srebrenica zerinden iki ay gemeden NA-

TO'nun Bosna apndaki Srp mevzilerine ynelik hava mdahalesi balad. Bunun o anki gerekesi, 28 Austosta Saraybosna pazaryeri Markale'ye den bombayd, ama ben gerek nedenin Srebrenica olduunu dnyorum. Srebrenica'mn Karadzic ve Mladic hakkndaki Lahey iddianamesi zerinde de
dorudan bir etkisi olmutur.

Bizler asndan Srebrenica facias hayatmzda yaayabile


ceimiz en byk talihsizlik olarak kalmtr; kk Bosna iin-

se ok ok byk bir talihsizlik.


Zaman getike

dnyann Srebrenica faciasna olan ilgisi azal-

maktan ziyade artmaktadr. 16 Temmuz 1999'da BM'nin Bosna


Misyonunun Sivil lerden Sorumlu Bakan David Harland'
kabul ettim ve onun sorularndan bazlarn cevapladm:
Srebrenica

DAVID HARLAND'A CEVAPLAR

(16 Temmuz 1999)


Harland:
ca'nn

Sayn Bakan,

1995

BM Genel Meclisi'nin Srebreni-

yaznda d artlarn

karar aldndan kukusuz

tahkik etmek zere bir

haberdarsnz.

BM Genel Sekrete-

ri, Bosna-Hersek'teki BM Misyonuna kararn 18. paragraf


uyarnca

bu raporun hazrlanmasna yardmc olmak zere

beni yetkilendiren szl bir not geti. Bunu yapabilmek iin


sizden Srebrenica'nn dn hazrlayan ve sizce malum
olabilecek baz olaylarla ilgili birka soruyu cevaplandrman
z isteyeceim.

lk sorum u: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, MartNisan 1993'te sivillerin Srebrenica'dan tahliyesini destekledi-

ler mi?
zzetbegovi: Evet, fakat kasabann kendi nfusunun deiL,

Cerska ve Konjevic-Polje'ye ynelik Srp saldrsnn ardn


dan Srebrenica'ya ekilmi olan belli saydaki sivilin tahliyesini. Srebrenica zaten ciddi bir nfus fazlal barndryordu.
Kasabada ciddi bir insani kriz vard. O srada kasabay terketmi
Srp

olanlar, arlkl olarak Mart-Nisan 1993 saldrsnda

kuvvetlerinin igal etmi olduu sahalardan gelen hasta

ve yal insanlar,
lard.

re karlm

olanlar,

kadnlar ve

ocuk-

Bu sivilleri tahliye etme karar General MorilIon tara-

fndan alnd.

Biz de buna kar kmadk.

Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Mart-Nisan


1993 saldrlar srasnda Srplarn Srebrenica'ya girebileceklerine

inanyorlar myd?

zzetbegovi: Yetkililer Srp kuvvetlerini Srebrenica'ya gir-

mekten alkoyacak tm olas yollar deerlendirdiler. Kasabann

sakinlerini korumak iin uzun vadeli bir zm arand.

Srplar eer

Mart 1993'te giremeselerdi, bunu daha sonra

yapmaya teebbs edebilirlerdi.


topraklarmzn kalanyla

olan

Srebrenica'nn bamsz
ilikisi kesilmiti.

olan

Daha uzun

vadeli bir savunma iin oraya tehizat, silah ve cephane gndermemiz olanakszd. En ok ilgilenilen konu, kasaba sakinlerini

nasl besleyebileceimizdi.

bul etmemizin nedenleri

Gvenli blgeler fikrini ka-

bunlard.

Srebrenica'daki Bosna-

Hersek Ordusu askerleri silahszlandrlmlard. Tm ar silahlar kasaba dna karlmt. Srp mevzilerinin karsna
Alija :=tbegovi Tarihe Tankhm

savunma hatt oluturulmutu. Gvenli sahalarla ilgili BM ka-

rarlarna ilikin UNPROFOR t~hhtleri ve garantileri ~z


konusuydu. Halk, bu taahhtlerin yerine getirileceine inllnd. Halkn Srebrenica' dan ayrlmaya devam etmi olduu do~
rudur; fakat bu, etnik saldrsndan duyulan korkudan ziyade, insani durumun ciddiyetinden ve ailelerini birletirmek arzusundan kaynaklanyordu.
Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyetiyetkilileri, 9 ubat 1994
tarihli NATO ltimatomunun, Srplarn ar silahlllrn Saraybosna evresinden ekme ya da onlar UNPROFOR tarafn
dan kontrol edilmek zere silah toplama noktalarna yerletir
me kararna katkda bulunmu oldu~ kanaatinde miydiler?
zzetbegovi: NATO ltimatomu sadece ksmen etkindi.
Yksek oranda silah, denetim altna sokulmad gibi, UNPROFOR da karar tam olarak uygulama konusunda isteksiz-

di. Srplar diledikleri zaman silahlar alp gtrdler. Bu konuda iyi bilinen vakalardan biri, ar silahlarn Lukavica'daki
toplama merkezinden baka yerlere nakledilmesidir. Bu,
Mart ya da Nisan 1994'te olmutu. Onlarn o tarihte, bunun
NATO'nun szl bir tehdidinden ibaret olduu sonucuna
vardklar aikard.

Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Srplarn


Nisan 1994'teki saldrlar srasnda Gorazde'ye girebileceklerini dnmler miydi?
zzetbegovi: Ortada ciddi bir tehlike mevcuttu ama biz, Gorazde'nin dayanacana inanyorduk ve o azami abayla bunu
baard

da.

Hartand: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, 22 Nisan


1994 tarihli NATO ltimatomunun, Srplarn Gorazde'yeynelik saldrlarn srdrmeme kararnda belirli bir rol oynami?

m olduunu dndler

zzetbegovi: Kukusuz ki evet. Ancak belirleyici olan, Go-

razde'nin Bosna-Hersek Ordusu tarafndan savunulmasyd.


Saldr, ltimatomdan nce yaklak bir ay srd. Eer Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu askerleri bu ay boyunca Gorazde yi savunma kapasitesine sahip olmam olsalard, lti-

matom ok ge kalm olacakt.


Hartand: Bosna-Hersek Cumhuriyetiyetkililerine gre, Srp
Srebrenica'ya 1995 Temmuzundan nce girmemi olma-

larn

larnn
Srebrenca

nedeni nedir?

zzetbegovi: 1992, 1993 ve 1994 srasndaki olaylarn seyri,


Srplarda uluslararas topluluun azimli ve kararl olmad

izlenimi brakt. Srp liderler arasnda dnyann mdahaleye


hazr

olup olmad k0Il:usunda farkl tahminler mevcutt.

Mladic, Srebrenica'da risk almaya karar verdi. Geriye dnp


bakldnda,

onun uluslararas topluluun harekete gemeye

karar veremeyecei konusundaki yargsnda hakl olduu grlr. Onun bu sonuca, baka eyler yannda, Srp nderlii
nin Akashi ve General Janvier ile yapm olduu mzakereden hareketle vardn tahmin, ediyorum.
Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Srebrenica
ile Zepa'nn Bosnal Srplarla mbadelesini ne dereceye kadar bar bir zmn paras olarak kabul ettiler? Bu konu zerinde ieride ve Srplarla hangi mzakereler yapld?
zzetbegovi: Bu konuda Srp taraf ile mzakere yaplmad,

fakat Dayton'da, dier hereyinyannda, Amerikallar bizden


Bosna-Hersek'teki entitelere ilikin haritann nihai versiyonunu kabul etmemizi istediler. Harita, pazarlklar srasnda dei
iklie urad.

Nihayet Saraybosna'y ve Gorazde'ye doru

bir koridoru almay baardk ama Srebrenica ve Zepa'y alamadk.

Brko'nun Srp Cumhuriyeti iinde kalmasna rza

gstermek istemediimde (20 Kasmda oldu) mzakereler k noktasndayd. Yapabileceimiz

tek ey, Bosna'ya dn-

mek ve son derece elverisiz koullar altnda, uluslararas topluluktan tamamen yaltln halde savaa devam etmekti. O
srada

bize, Dayton Anlamasnn 7 sayl eki ile garanti altna

alnan

mltecilerin ve yerlerinden edilmi kiilerin evlerine

dn karlnda,

Podrinje'deki Bonak ounlua sahip

alanlarn kaybn bir dereceye kadar telafi edebilirmiiz gibi

geldi. Buna hala inanyor ve gereince davranyorum.


Harland: Bar anlamasnda Srebrenica'nn Bosnal Srplara
braklaca dncesinin,

Srebrenica mdaflerinin daha id

detli bir savunma ortaya koyma konusundaki istekliliklerini


etkilemi olmas

mmkn mdr?

zzetbegovi: Dayton'dan nce Srebrenica'nn Srplara bra


klabileceinin deil konuulmasnn,

tahayyl bile edilmesi-

nin kesinlikle imkansz olduunu sylemitim. Bunun kant,


Srebrenica'daki garnizona

gnderdiimiz

savunma

silahlar

dr.

Onlara TF-8 tanksavar silahlar da temin etnitik ve Ma-

ys

1995'te drlm olan son helikopterde drt askeri dok-

Alicia =tbegori Tarihe Tanklm

tor da bulunuyordu. Onlardan helikopter drldn


de ldrld ve komutan vekili Binba Becirevic ciddi ekil
de yaraland. Kimse terketmeye niyetli olduu bir kasabaya
askeri doktorlar ve sofistike silahlar gndermez.

Rarland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti Ordusu, Srebrenica


mdafilerine 13 Nisan 1993'ten nce de askeri tehizat sa
lanmasn emretti mi? Eer ettiyseneden? Etmediyse neden?
zzetbegovi: Evet, ordu Srebrenica mdafilerini elinden ge-

len en iyi biimde desteklemekle grevlendirilmiti. Fakat altn iziyoruin, saldr deil savunma silahlaryla.

Rarland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Nisan


1993'ten sonra Srebrenica gvenli blgesi
gelmi

herhangi bir eit

saldrdan

dnda

haberdar

meydana

myd?

zzetbegovi: Bildiim kadaryla hayr.

Rarland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkililerinin kanaatine


gre, UNPROFOR'un, Srebrenica ve Zepa gvenli blgelerine ynelik saldrlar engellemek iin yetkilerini kullanma
konusunda baarsz olmasnn nedeni nedir? Yetkililer bu
baarszlktan dolay armlar mdr? Planlar bu tr bir
baarszh varsaym myd?

zzetbegovi: UNPROFOR kendisini her zaman g kullane


ma yetkisine sahip olmadn syleyerek savundu. Ancak,

Srebrenica ve Zepa BM gvenli blgesi ilan edildiinde bizler, UNPROFOR'un NATO'nun hava desteini isteme konusundaki yetkisini kullanacana inanmtk. Bu yaplabilir
di ve yaplmahyd. Zira Bosna-Hersek'teki gvenli blgelerle
ilgili Gvenlik Konseyi kararlar BM art'nn 7. Blm temelinde kabul edilmiti ki bu, ilgili kararlarn, gerekli hallerde g kullanlarak uygulamaya konulabileceini ifade eder.
Srp

kuvvetleri tarafndan Srebrenica ve Zepa'ya ynelik daha iddetli saldrlarda bulunulmas halinde, NATO'dan hava
saldrlar biiminde bir cevap geleceine inanmak iin, her
trl nedenimiz vard. Bunu yapma kararnn alnm, sonra
sonra yeniden alnm ve nihayet yeniden geri
biliyorsunuz. Bunun neden ve nasl olduu, sadece Akashi ile General Janvier'in cevaplayabilecei
sorulardr. Onlarn 8,9, 10 ve II Temmuz 1995'te perde arkasnda oynanm olan bu oyun hakknda bilgileri vardr. Gegeri

ekilmi,

ekilmi olduunu

neral Smith, 9 Temmuz gecesi ge saatlerde, NATO hava haiin emrin verilmi olduunu ve sabahn erken saatle-

rekat
Srebrenica

rinde balayacan sylemek zere beni arad. General


Smith'in ok drst bir subayolduunu ve BM askerlerinin
Srp

generallerince

lanmasna

iddete

maruz

braklmasna

ve hatta aa

izin vermi olan BM siyasi liderlerinin kararszl

ndan utan duymu olduunu dnyorum. Maalesef, ne

onun ne de benim beklentilerim karland. BM'de daha st


konumda olan gler, ya da dier bazlar baka trl buyurmulard.

Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Temmuz


1995'teki Srp saldrsn bekliyorlar myd? Srebrenica'nn
debileceini
kanllarn

tahmin ettiler mi? Srplarn esir aldklar deli-

ve erkeklerin ounluunu katledebilecei ngr-

snde bulundular m?

zzetbegovi: Tabiatiyle hibir ihtimal tam olarak dlana


mazd. Tam olarak gvenilebilir olmasa da, baz gstergeler
ve istihbarat raporlar vard. Saraybosna'da bulunan bizler
kuatma altndaydk, daryla temasmz
Srp karargah tarafnn olas

tamamen kesilmiti.

askeri hilelerine ve maksatl de-

zenformasyonuna dair pheler daima mevcuttu. Size, sadece


kendi kiisel kanaatimi syleyebilirim: Srebrenica'ya, kasabay ele geirme maksadyla yaplacak olan bir saldr beklemi-

yordum. Srplarn, olup bitmi onca eyden sonra bir katliama


girieceklerini de beklemiyordum. Uluslararas topluluun,

bu kez bu eit bir eye msamaha gstermeyeceine inan


yordum. Ama insann bekledikleri nadiren olur. zellikle de
en iyiyi umut ediyorsa.

Hadand: Srebrenica ve
sn

Zepa'nn zapt,

nihai bar anlama

daha m kolaylatrd?

zzetbegovi: Bizim baka Srebrenica'lar da olabileceinden


duyduumuz korku dnda, bu hususi anlam dnda byle
bir eyin szkonusu olduunu dnmyorum. Dnyann t
tumu bizi cesaretlendirmedi, tam tersne.

Harland: Dayton
Srebrenca

Bar Anlamasnn, Bosnallar asndan,

ve Zepa'nn Bonak kontrolndeki alanlar iinde

kalmasn ngren nceki bar zm nerilerinden (rnein

Vance-Owen Plan, Temas Grubu Plan, HMS Invincib-

le Plan vb.}daha fazla avantaj var myd?


zzetbegovi: Van<;e-Owen Plannn bizim amzdan Day-

ton 'dan daha elverili .olduunu dnyorum. Tam olarak


Podrinje'deki Bonak ounlua sahip alanlar bakmndan.
Alija zzet6egovi Tarihe Tankhm

Fakat Srplar Vance-Ow~n Plann reddettiler ve sava devam etti. Ancak, Dayton

Anlamasnn

Vance-Owen

Planna

nazaran ok nemli bir dier avantaj var. Uluslararas bir askeri-ikmal gc, Dayton'n ayrlmaz bir parasyd. Srplar
onu resme~ kabul etmi olsalard bile, Vance-Owen Plan kanaatimce,

Srplara u~~yan tm veheleri itibariyle hkm-

sz olarak kalacakt.
Harland: Bosna-HersekCumhuriyeti yetkilileri, Yugoslavya
Federal Cumhuriyeti'ilin Srebrenica ve Zepa'ya ynelik saldrlarda dorudan ya da dolayl
lunduuna ilikin

olarak herhangi bir dahli bu-

bir duyum almlar myd?

zzetbegovi: Bu soruya zaten cevap verdim. Ksacas, belli

bir dereceye kadar evet.


Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkilileri, Bosrial
Srplar tarafndan

esir alnm olan erkeklerin ve delikanlla

rn ounluunun katledilmi olduuna inanmaya ne zaman


baladlar?

Haber kaynaklar nelerdi?

zzetbegovi: lk muhacirler Tuzla ve Kladanj'a ular ula

maz bireysel ldrmelerden haberdar olduk. Fakat gerekte


olmu

olanlar, bizim hayal edebileceimiz en kt durumun

bile tesindeydi. Bu denli korkun bir eyin olacan birilerinin tasavvur edebilmi olduunu bile dnmyorum.
Harland: Bosna-Hersek Cumhuriyeti yetkililerinin grne
gre, UNPROFOR'un nceden bunu yapmam olduu halde, 29 Austos 1995'te NATO'nun byk hava saldrlar iin
arda bulunmu olmasnn nedeni nedir? Bosna~Hersek

Cumhuriyeti yetkililerinin kanaatine gre, bu tr hava

sald

rlarnn, eer Austos 1993'te (gman), ubat 1994'te (Sa-

raybosna), Nisan 1994'te (Gorazde) ya da Temmuz 1995'te


(Srebrenica ve Zepa) bavurulmu olsayd daha byk bir
askeri ve siyasi yarar olacak myd?
zzetbegovi: 1995 Austos sonunda gerekleen saldrlarn

en az yl gecikmi olduunda herkes, gerek Bosna-Hersek'te yaayan bizler, gerekse lke dndaki sorumluluk sahibi kiiler mutabktr. Peki, neden sonunda hava saldrlar
noktasna gelinmitir?

barda taran
kaytszca

Evet yle grnyor ki,

yaananlar

son damla olmutu. Dnya, ne olursa olsun,

izlemeye daha fazla devam edemezdi. Bu, neden-

lerden biridir. Bir dieri ise, bara uzlama temelinde ula


mann
Srebrenca

hala muhtemelolduuna dair deerlendirme olmu

olabilir. Ne galiplerin ne de kaybedenlerin olduu bir bar,


cemaate uyard. Bu trden bir bar 1995 gznde hala olasyd. Ertesi yl, sonuna kadar gitmeye karar vermi olabilirdik. Bu dnyann iine gelmedi. Onun iin de, askeri ve siyasi harekattan yana tercil kullandlar.
uluslararas

Alija =tbegoei Tarihe Tanklm

ALTINCI BLM

Sava

ve

Lafazanlk

Carrington'uz arabuluculuu. Vance-Owen BarL1 Plan.


KaraJzir Plan reddediyor. Atina 'da ilcna. Karadzir imzal
yor, Srp Mec!Mi Plan reddediyor. Szde Ortak Eylem Plan.
Bat, Kradzi'in Bo,ma-Herdek ratandl11larna bilJiri1ine
t&llim oluyor. Vance geri ekiliyor, yerine Stoltenberg gelt"yor.
Owen-Stoltenberg Plan. UNPROFOR'un ikili oyunu.
BaAlar. Britanya uak gemi1i HMS lnrincibleaki
toplant. lk B01nak MecIMi ile ilfc BOdna-Herdek Cumhuriyeti ParlamentOdU toplantdt. Richard Holbrooke re Amerikan barL1 i1iyatifi. gman'daki trajedi. Hava harekat durduruluyor. Bl11kan Clton ile Chirac c mektup. Holbrooke
ile Ankara a grii.;me ve Srp Cumhuriyeti. Cenevre KonferaMl ve temel ilfceler. Sky New/ dorularuza cerap. Tudman 'uz Le Figaro 'yla dylc.;i1i. New York 'ta toplant. Amerikan ltnatomu re atC1ku.

Savatan tiksindim; yine de 50 yl nceki sava btn berrakhyla hatrlyorum.

Bu sava Yugoslavya'y silip sprdn


de 16 yandaydm. Alk, bombalama, mlteciler ve savan
kuralszln hatrlyorum. Bu konuda, II. Dnya Savan yalnzca kitaplardan bilen gen dost ve arkadalarmn biroun
dan farkl bir tecrbem var.
Mmknse mzakere et; zorunluysa sava -bu, tutunduum ya da daha iyi bir ifadeyle, halihazrdaki artlarda tutunmak zorunda olduum ilkeydi.

274

Ama askeri adan hayli zayf olan bir taraf adna mzakere
ediyordum. Zayf olanlar ilkelere bavurmaldr; nk gleri
yoktur. lkelerinden baka kozu olmayan bir mzakerecinin ii
zordur.
Avrupa Topluluu'nun Yugoslavya'dan Sorumlu Temsilcisi
Lord Carrington' 3 Temmuz 1992'de kabul ettiimde aydr
ykc ve kanl bir savan iindeydik.
Her ikimiz de toplant konusunda hayal krklna uraydk.
Ben, saldr kurban olan kk bir Avrupa lkesini koruma konusunda onun ya da gerekte Avrupa'nn isteksizlii dolaysy
la; o ise, -bana gre tamamyla makul olan- grme art olarak
bir haftalk bir atekes ilan edilmesi ve JNA ar silahlarnn
BM kontrolne verilmesi konusundaki taleplerim dolaysyla.
Ben o kadar armadm. 1988'e ait bir AET raporu, Avrupa'nn Yugoslavya'da kmakta olan krize kar bu mtereddit
tavrn ima eder nitelikteydi: "[AET ile Yugoslavya arasnda]
1988'de Belgrad'da imzalanan anlama nev'i ahsna mnhasr
bir anlama olarak tanmlanr; u anlamda ki zellikle lkede
ktleen artlar nedeniyle ve ayn zamanda Yugoslav d ticaretinde SEV blgesinin artan rol ve Bakan Tito'nun lmn mteakip ortaya kan siyasalortam nedeniyle, syasal gdler ekonomik gdleri geersiz klar. Yugoslavya'nn kar
lkl vaatlere ballnda neredeyse btn nemli kusurlar, siyasi karakterli gdlere dayanr." Bu satrlar, Avrupa Parlamentosu Milletvekili Giorgio Rosetti'nin D likiler Komitesi
adna sunduu raporun 17. maddesinin ikinci paragrafndan.
Rapor, Ocak 1988'deki Avrupa Parlamentosu toplantsnda
kabul edildi ve ilkeli yaklamdan ziyade pragmatik bir yaklamn tipik bir rneiydi. Avrupa, idealleri iin gayret gstermeye uzun zaman nce son vermiti. Her ey hesaplanm
karlara dnmt.
Kabul etmeliyim ki Lord Carrington bir meselede bana kar drstt: Dnyann, zellikle de Avrupa'nn saldr altndaki
Bosna'ya yardm edecei gibi bir yanlsamaya kaplmama bir an
bile msaade etmedi. Tam aksine, hayi ak szlyd: "Sakn
byle bir eyi hesaplayarak hareket etme, nk bu gerekle
meyecek. Srplarla mzakere etmeye al; tek yol bu."
Grme bitmeden birka dakika nce ikirniz de sessiz kaldk. Ona ka kadar elik ettim. Merdivenlerde birden durdu

ALija zzet6egovi Tarihe Tanklm

275

ve "Pekala, ne yapmak niyetindesiniz" diye sordu. "Savaaca


z" dedim. "Ne demek istiyorsunuz, neyle uratnz biliyor

musunuz" dedi. "Biliyorum" cevabn verdim, "fakat baka an


smz var m?" Hi bir yorumda bulunmad; ama eminim benim
lgn olduumu dnd.

yi ki hepimiz o zamanlar bir para lgndk. ok sonra,

Bosna Ordusundan subay ve askerlerin bir toplantsnda, onlara, halkn arasna katlmalarn ve halka unu anlatmalarn syledim:
Bosna'nn her blgesini dolamanz sizin iin iyi olacaktr. n
sanlarnz tanmak zorundasnz.

dan temaslarla halk yeniden

Ben bile bugnlerde

kefettim.

doru

Gzel insanlar onlar,

zellikle de cesur insanlar. Tuhaf eyler meydana geliyor bugnlerde. Bana diyorlar ki: "Sayn Bakan, kurunumuz yok,
yiyeceimiz

yok!"

Ardndan unu

demelerini bekliyorum:

"Hadi bir zm bul!" Fakat u beklenmedik cmle dklyor

dudaklarndan:

"Ama ltfen

onlarn

bizi faka

bastrmala

r(na izin vermeyin; kuvvetimiz var ve sonuna kadar savaaca


z."

Bazen onlara ne diyeceimi bilemeden arp kalyorum;

nerdeyse her zaman

bama

geliyor bu. ( ... )

mantkszca

Mantk

yok! Hi bir

da iyi bir

bulabilir.

ey.

Hayat ile

Bazlar

mantk arasndaki ilikiye deinerek

felsefeye girmek istemiyorum; ama tam olarak


mamz

iyi bir

nunda ya da
mant

ey.

nk

kazanacaz.

Mays banda

Aralk

kurmay

teslim olurduk.
imdi

mantkl

Dnyann

maritksz

kurunumuz yok;

olma-

1992 Nisan sobtn

halk var eli-

ama savaacaz ve

Bu halka layk olmak iin ne yapmal? Onlar g-

zel insanlar, cesur


(9

mantkl olsaydk,

o zaman bize karyd.

mizde: yiyeceimiz yok,

bunu

mantk olmamas

nsanlar.

1993'te Saraybosna Bosna-Hersek Ordusu Genel-

Karargah'nda

zunlara yaplan

dzenlenen moral seminerinde me-

konumadan.)

4 Temmuz 1992'de Grude'de bir szde Hersek-Bosna Hr


vat Topluluu ilan edildi ve bu, bir sonraki gn Bosna Devleti'ne kar ilk eylemini gerekletirdi: Saraybosna'nn savunmas iin gizlice tedarik ettiimiz silah ve tehizatla ykl 38 kam-

yon talan edildi (bu hrszlk, 6 Temmuz tarihli New York Timed'da haber yapld).
Sava

ve

Lafazanlk

276

Cutileiro-Carrington Plan zerinde grmelerin srdrlmesinin bir art olarak, Gvenlik Konseyi'nin 752 sayl kararylatemin eden, Saraybosna etrafndaki ar silahlarn geri
ekilmesini istedim. 26 Temmuz tarli bir mektupta Lord Carrington'a, Londra grmelerinden sonra baka kitlesel katliamlarn meydana geldiini ve Bosna-Hersek'in her tarafnda
toplama kamplarnn mantar biter gibi bittiini bildirdin. Mektuba u szlerle son verdim: "Sizi temin ederim ki, eer 17 Temmuzda LOndra' da kabul edildii gibi, ar silahlar yok edilmezse, Bosna-Hersek'e kar saldrganlk devam edecek ve bu art
lar altnda grmeler, sadece saldrganln srdrlmesinin
bir rts ve g kullanm ve etnik temizk yoluyla blgenin
igal edilmesinin merulatrlmas olacaktr."
Hibir tepki gelmedi. Bunu yerine, 26 Austosta 4 O'tan fazla katlmcyla eski Yugoslavya konusunda Londra Konferans
topland ve saysz grmeden sonra, Bosna-Hersek Bildirisi
de dahil, eitli belgeler kabul edildi. Baka eyler yannda, bildiri, Bosna-Hersek snrlarnn btnln teyit ediyordu.
Cutileiro ile Carrington bildiriyi imzalad ve sonraki mzakereler (BM adna) Cyrus Vance ile (Avrupa Topluluu adna)
Lord Owen'a tevdi edildi.
Ekimde Vance ile Owen temelde etnik ilkeye dayal yedi ila
on eyalet arasnda blnen adem-i merkeziyeti bir devlet ngren "Bosna-Hersek'in muhtemel Anayasal Yaps" balkl hazr
lk mahiyetindeki bir belge sundu. Kukusuz belgede Bosna'nn
kanamayaca eitlik ve uzlama ilkeleri de vard. VanceOwen Plan, mutabakatla karar alacak (3+3+3 olarak teekkl
edecek) dokuz ye bir hkmet ngryordu.
Eyaletlerin haritas zerinde almaya balannca sorunlar
ortaya kt. Hrvat temsilciler, Ljubic ile Brkic'in geici olarak
terk ettii Bosna delegasyonu, 13 eyaletli bir harita nerdi. Hr
vat ve Srp temsilciler, ounluu Bonak nfusun oluturduu
yerleri de kendi blgelerine dahil eden Srplarla birlikte kendi
"Hrvat" ve "Srp" eyaletlerinde srar ediyorlard.
1992 Aralk ortasnda Zagrep'teki bir toplantda Owen, bir
ltimatom biiminde, SDR'nin bakan Radovan Karadzic'le
dorudan grmeyi kabul etmemi istedi. Eer bunu kabul etmezsem, uluslararas camia yalnzca mzakerelerden deil,
Bosna-Hersek'le ilgili her trl iliki biiminden de geri ekile-

Alija zzetbegoPi Tarihe Tanklm

277 cek, diye tehdit etti. Buna hibir biimde kar koyarnazdm.
D dnyann bir tr dahli olmakszn, zellikle de yiyecek ve
ila yardm almakszn Bosna, maruz kald saldr karsnda
hayatta kalamazd.
Karadzic'le grmeyi kabul ettim.
Bosna-Hersek iin bir bar plan tasarsyla sonulanan
uzun ve yorucu Cenevre grmeleri bylece balad. neri
drt belgeden oluuyordu: Bosna-Hersek konusunda bir antlama, Bosna-Hersek'te bar konusunda bir antlama, eyaletler
haritas ve geici tedbirler zerine bir antlama.
Yine adem-i merkeziyeti bir devletti bu; ama bu kez on
eyalete sahipti. Devletin yasamas; d ticaret, dileri, vatandalk, devlet btesi iin vergiler, tek bir para birimine sahip
bir merkez bankas, uluslararas ve eyaletler aras iletiim (demiryollar, yollar, PTT) ve enerji tedarik sistemini ieriyordu.
Ek olarak: 1991 nfus saymna dayal olarak ok-etnik yapl
hkmet, lke iinde hareket zgrl, Avrupa standartlarn
da ve uluslararas kontrole sahip insan haklar, aralarndaki atmalar zen bir mekanizmaya sahip demokratik olarak seilmi devlet ve yerel hkmetler.
Eyaletlerin haritas, byk oranda etnik temele dayanyordu
ve ak bir biimde saldrganln ve etnik temizliin sonular
na rza gsteriyordu. yle ki, rnein, 1991 nfus saymna gre nfusun %43.74'n oluturan Bonaklara (Saraybosna hesaba katlmakszn) topraklarn sadece %26.36's ayrlmt. Bu,
zayf feda ederek, ilkesiz bir uzlamayla bar satn alma giriimiydi.

Dnyann bildii gibi bizim pozisyonumuzun z, CarI


Bildt tarafndan, Bosna'yla ilgili eserinde, u'kelimelerle ifade
edildi: "Basit olarak ifadeedilirse, [Mslmanlar] ya Bosna'nn
%100' zerind~ %30 otoriteye sahip olmay ya da Bosna'nn
%30'u zerinde %100 otoriteye sahip olniay seebilirdi. .. Bunun alternatifi olan Bosna topraklarnn %100' zerinde %100
otoriteye sahip olmak mevcut olmad ve olamad." (Carl Bildt,
Peace Journey: The Struggle for Peace in BOdnia.)
Bu elbette "Niye %307" sorusunu gndeme getirir. Niye neredeyse %60'lik Bonak nfus, (onlarn deyimiyle, Mslmanlar) Bosna'nn yalnzca %30'u zerinde hakka sahip olmal?
Bu, Bosna Mslmanlar iin Avrupa adaletiydi.
Sava ve Lafazanlk

278

Bar srecine Amerika'nn dahIini azamiye karmak iin,


grmeler

New York'a tand.

deildik;

srada

neriden memnun
ama bu
HVO ile BosnaHersek Ordusu arasnda ak atma potansiyeli olan blgelerden moral bozucu haberler gelmeye balad. Amerika gibi uzak
bir diyarda, bu atma Bosna'nn sonu gibi gzkyordu; nk bu, Bosna-Hersek Ordusu iin yeni bir cephe aacakt ve
Hrvatistan ile Hersek yoluyla tedariklerimizi salayan tek yol
da kapanm olacakt. Sava sona erdirilmeliydi; nk sava
yalnzca Bosna'y yok etmekle deiL, ayn zamanda bizzat Bos-

na fikrini de sona erdirmekle tehdit ediyordu. Bu artlar altn


da, 25 Martta New York'ta Vance-Owen Plann imzaladm.
mzam aadaki snrlayc artla atlmt:

ncelikle bu belgedeki imzamz, aadaki artlar yerine getirilmezse geersiz olacaktr ve hukuki olarak hkmsz telakki edilecektir:
- Bata saldrgan taraf olmak zere btn ilgili taraflar belgeyi alternatifsiz ve ekince koymadan imzalamazsa;
- Uluslararas camia, uygun bir zaman dilimi iinde imzalanan
anlamann yerine getirilmesi iin etkili tedbirler almazsa;
-

Saldrnn

devam etmesi durumunda.

kinci olarak, imzalanan anlamann hibir blm, bamsz


ve blnmez bir devlet olarak Bosna-Hersek'in btnln
ve egemenliini yok edecek bir biimde yorumlanamaz ya da
anlalamaz.

Bundan nce, 15 Mart 1993'teki oturumunda, Bosna-Hersek


Cumhuriyeti Parlamentosu, New York'taki grmelere kat
lan delegasyonumuzun almalarn desteklemek iin "saldr
ganla son vermek amacyla" bar srecini destekleyen karar
onaylad.

Bu kararlar oy birliiyle alnd.

Hrvat taraf da Vance-Owen Plann kabul etti ki bu bekle-

nen bir eydi; nk plan onlarn btn artlarn karlyordu.


Karadzc Plan reddetti. Ardndan Srp mevzilerinin bombalanmas

ve Srbistan'a uygulanan ambargonun sklatrlmas teh-

didiyle birlikte ikna sreci balad. Nihayet, 2 Mart 1993'te Atina'da btn bir gece sren "hrpalama" sonunda Karadzic belgeye imzasn koydu; ama bu kez imzay tamamyla deersiz kAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

279

lan bir art ileri srd: Szde Srp Meclisi belgeyi onaylayacakt.

Meseleden haberdar olanlar, bu artn ne anlama geldiini

biliyordu.
Hem Yunan Babakan Mitsotakis ve hem de Srbistan
Devlet Bakan Milosevic'in, 6 Mays 1993'te Pale'de toplanan
Srp

Meclis yelerini ikna etme ynndeki abalarnn samimi

olduunu dnyorum.

Milosevic Srplarn gerek amalann

elde ettiklerine inanyordu ve ekonomik yaptnmIar, Srbis


tan'n belini bkecek kadar arlamt. yle grnyor ki me-

sele Krajisnik'in kurnazlyla planlanan bir ekilde uyguland.


Uzun bir tartmadan sonra ve tam oylamaya geilecei bir s
rada, Krajisnik toplantya, topluca yenecek bir akam yemei
iin ara verilmesini nerdi. Bu neri kabul edildi; ama ardndan
lobi faaliyetleri balad ve yemekten sonra tekrar toplanldn
da hava tamamyla deimiti. Ban plan reddedildi ve sava
artan bir younlukla srd.

By~ glerin geri ekilmesi uzun srmedi. 22 Mays

1993

gibi erken bir tarihte ABD, Byk Britanya, Fransa ve span


ya, gerekte Vance-Owen Plannn terk edilmesi demek olan
szde Ortak Eylem Programn devreye soktu. zde Karadzic'in Srplarna bir teslimiyet demekti bu; Noel Maleolm onu
"Bosna iin nihai lm garantisi" olarak adlandrr. 19 Srplar
igal edilmi

blgeleri teslim etmeyecekti. Mslmanlar iin,

gelecekte szde BM Gvenli Blgeleri temin edilecekti. Sert


tepki gsterdim, 23 Maysta Bsna-Hersek halkna yle seslendim:
Bosna-Hersek halk,
Benim gibi sizin de uzak bir lkede, Amerika'da Drt Byklerin ne syleyeceini endieyle dinlediinizden eminim.
Benim gibi siz de kasvetli beyanatn hedefiyle parampara oldunuz.
Eer doru iittiysek, saldrgan tarafn igal edilmi

topraklardan geri ekilmeyeceini iittik ki; bu, evlerini terk etmeye zorlanan halkmzn yurtlarna geri dnmeyecei ve halk
mzn bir ksmna szde g~enli blgeler salanaca anlam
na gelir.
19 Noel Maleolm,
Sav" ve Lafazanlk

BOdIlU: A

Sbort HiJtory, s. 250.

Eer durum buysa, tek diyebileceimiz ey, buyeni plann bizim iin tamamyla kabul edilemez olduudur.
Eer uluslararas

topluluk, temelleri olarak ilan edilen ilkele-

hazr deilse, eer uluslararas ilikilerde

ri savunmaya

kaba

kuvvet kanununu kabul etmeye, gzlerini emsalsiz insan haklar

ve uluslararas hukuk ihlallerine kapatmaya ve

l ve soykrm

saldrgan

dllendirmeye hazrsa, bu, aka halkmza

ve dnya halklarna sylensin. Zorun ilk ve son karar olaca,

yeni bir davran kodu olarak ilan edilsin; BM kuruluu ile

uluslararas

dzenin

artk

olmad

geerli

Bosna-Hersek

ve

sabrla oluturduu kurallarn

bildirilsin.

vatandalar, Tanr

savatan kanmak

ulamak

acyla

iin ve

sava

halkmz ahittir

ki, bu

szkonusu olunca da

bara

ve

iin her eyi yaptk.

Ancak bu bar yalnzca adil bir bar olabilir. Adil b\r bar
da, asgari olarak,

igal edilmi topraklarn

iadesini ve uzun

sredir ac eken nfusun evlerine dnmesini ierir. Bu olmadan

bar

olmaz.

Vance-Owen Plann imzaladmzda, son szmz, gemeyeceimiz

ve

geemeyeceimiz

lafazanlklarla artk

son

hatt

syledik.

Faydasz

vakit geiremeyiz. Aksine, bu lkeyi se-

ven ve Bosna-Hersek'i gnllerinde aziz tutanbtn vatandalarmza

dnmeliyiz ve onlar, birlemi, bamsz ve ege-

men Bosna-Hersek'i, onun

btnln

ve

zgrln

sa-

vunmak iin btn aralar, btn kabul edilebilir aralar


kullanmaya armalyz.
Deerli vatandalar, dnya bize fazla seim brakmad. nan

yorum ki bamz emeyeceimizi ve zgrlk ve onur iin


mcadele riskini kabul edeceimizi sylediimde
z

ve

dncelerinizi

duygularn

dile getiriyorum.

Korkmaynz, phe duymaynz;

nk hayatta kalmak ve

zgrlk iin mcadele eden bir halk,

eer hakl

mcadele

iindeyse, kaybetmez.
Almanya'nn Bosna'ya kar bu komploya karmamas tipik

bir durumdu. Alman Savunma Bakan Folker Ruhe, Ortak Eylem Programn "ahlaki bir felaket" olarak nitelendirdi; Alman

Wuldeuldche Zeilung gazetesi de o zaman "Katiller, insanlar


yurtlarndan karanlar ve tecavzcler kazand" diye yazd.
Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

Lord Owen pes etmedi. Cyrus Vance istifa edince, yeni bir
ikili, bu kez Lord David Owen ile Thorwald Stoltenberg al
may srdrd. Srplar Vance-Owen Plann reddettikten sonra, tek zm yolunun Srp tarafna tavizler vermek olduu ortaya kh ve olan da buydu.
Oneyaletli adem-i merkeziyeti bir devlet yerine, yeni plan
cumhuriyetten oluan bir konfederasyonu ngryordu:
Srp, Hrvat ve Bonak. Gerekte, Srp tarafnn ve daha az bir
oranda da Hrvatlarn balangtan beri srar ettii gibi, zm,
Bosna' nn paralanmasnda arand.
Yeni grmeler, bizim iin hem siyasi ve hem de askeri olarak pek elverisiz olan artlarda, Temmuz 1993'te balad. ki
cephede de savayorduk ve mevzilerimizi zoru zoruna muhafaza ediyorduk.
Grmeler srasnda, uluslararas topluluk temsilcileri bu
Srp saldrs ve bir btn olarak Bosna-Hersek'teki sava hakknda ok edici ve kafa kantrc ifadelerde bulunuyorlarken,
Srp general Mladic, Bjelasnica ile gman' a bir saldr dzenledi. Buradan bakJdnda, Srp ve Hrvat glerinin askeri faaliyetlerinin, bizi taviz vermeye zorlamak iin, ho grld ve
belki de tev.k edildii grnyordu.
Bylece, rnein, 16 Austos 1993'te, UNPROFOR komutan Barry Frewer, Saraybosna'nn kuatma altnda olmadn,
fakat askeri olarak kuatJdn(!?) syledi; ngiliz Albay Hays
da, birka gn nce, sorunun, Srplarn Bjelasnica ile gman'a
saldrmas deil, fakat Bosna Ordusunun Gornji Vakuf ile Prozor'daki saldrJan olduunu syledi.
9 Temmuzda New Yok Timed, Washington muhabirinin bir
makalesini yaynlad. Buna gre, Bayan Ogata, eer BosnaHersek Devlet Bakanl grmeleri reddederse, BM glerinin geri ekilme olaslndan sz etmiti. Bu tehdidin ciddiyeti
Saraybosna havaalan ile konvoylan koruyan BM askerlerinin
mevcudiyeti sayesinde, UNHCR'nin bir haftada 8 bin tonyiyecek ve ila salamasndan anlalabilir (UNHCR verisi). imdi
ayn tehlike Bosna topraklarnda, zellikle de kasabalarda belirmeye balyordu.
Nihayette Saraybosna etrafndaki sk kuatmay tamamlamay amalayan, Bjelasnica ve gman' a ynelik Srp saldrs,
etnikleri akllca davranp alt ettiimiz Cenevre grmelerinSava

ve

Lafazanlk

282

deki sk diplomatik mcadelenin ana konusuydu. Bu ilgin ayrnhy kitabn drdnc blmnde ele almtm.
Bu srada Gvenlik Konseyi iki kere silah ambargosunun
kaldrlmasn tartt. ikinci tarhma, slam lkelerinin ve baz
balanhsz lkelerin verdii bir neriyle ele alnd. Oylamann
sonucu ilginti: alt oyaleyhte (ABD ve be balantsz lke) ve
(Fransa, Byk Britanya ve Rusya'nn da bulunduu) dokuz
oy ekimser. Bosna-Hersek, kendini savunma hakkndan yoksun braklmt. zellikle Byk Britanya olmak zere byk gcn mesaj, Bosna iin anlamaya varmak ve nerilen
her eyi kabul etmek dnda hi bir yolun olmadyd. Bu mesaj antaja edeerdi.
nceki Wance-Owen Plannn grlmesi srasnda, Lord
Owen'n nyargl olduunu ya da onun yalnzca tek taraf tuttuunu syleyemem. Ancak ayn eyi, Owen-Stoltenberg Plan
n uygulama abalarndaki grmeler srasndaki ayn Lord
Owen iin de syleyemem. Bu kez onun davran reeL-poLitilc
konusunda bir rnekti, akas reeL-pofitilcti ve bu davranta
ahlaka hi yer yoktu.
Lord Owen lkenin blnmesini ve hatta Saraybosna'nn
blnmesini kabul etmemiz iin bize gl ve sistematik bask
uygulamaya balad ve srdrdkleri saldrlar nedeniyle Srp
mevzilerinin bombalanmasna kar kt. Srplarn, Bosna-Hersek'in topraklarnn %65'ine sahip olduklarn (Karadzic'in verisi) belirtti; yasal bakanlkyerine, Srp, Hrvat ve Bonak halkndan er yeden oluan, blnmlk ilkesine dayal dokuz
yeli koordinasyon birimi vcuda getirilmesini nererek, Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin mevcut devlet bakanln paralamaya alt.
Onun bu davranna bakarak, bir keresinde, Lord Owen'n
zamanmzn Chamberlain' olduunu syledim; bunu, -inan
yorum ki hi bir art niyet olmadan- WMhingtofl POdt LO Austos
ta haber yapt.
Bu kriz zirve noktasndayken, Bosna-Hersekli mlteciler
bir gsteri dzenledi. Binlerce kiiden oluan fkeli bir kalabalk, Cenevre'deki BM Karargah'nn etrafndaki parmaklklar
talad ve ykmaya alt. Parmaklklarn teki tarafndan yanlarna yaklaarak ouyla tokalatm ve dalmalarn istedim.
Bu dnemde nerdii ve yapt her eyle, Lord Owen, Milosevic ile Tudman'n desteini elde etti.. stelik, 9 Temmuz

Alija =tb~qori Tarihe Tanklm

283

1993'te, Zagrep'te gerekletirilen Bosna-Hersek Devlet Ba


kanl kurulunun bir toplantsnda, bir bar nerisi ve geici

dzenlemeler iin anayasal ilkelerden oluan Srp- Hrvat ortaklnn

-gerekte Milosevic-Tudman ortaklnn- rn olan

bir plan ortaya att. Bu plan, Bosna-Hersek Devleti'nin yok


edilmesi ve devlet olarak yasal statsne son verilmesi anlam
na geliyordu; bu durum, Londra Konferans sonrasndaki her
belgede teyit ediliyordu. Bu plan, devletin anlamaya dayal
bir tr konfederasyonu olan bir Bosna-Hersek ngryordu.
Bu neriyi reddettik. Bunun yerine, 17 ve 18 Temmuz
1993'te gerekletirilen bir toplantda Bosna-Hersek Devlet
Bakanl ile siyasi partiler, kendi planlarn oluturdu; buna

gre, Bosna-Hersek, uluslararas kiilii ve insan haklarna dayal yasal sistemiyle, toprak btnln savunmasyla, dile

riyle, devlet oluuyla ve ekonomik sisteminin temeliyle birlikte


bir federasyondu.
Bu neriyle birlikte, Bosna delegasyonu, 26 Temmuzda gerekletirilen grmeler iin Cenevre'ye gitti. Pek tartlmadan
Srp ve Hrvat temsilciler plan reddetti. Masadaki tek ey

Owen-Stoltenberg Plan ve onun alternatifi olan savan srdrlmesiydi. Bir karara varmak iin Bosna-Hersek Cumhuriyet
Meclisi'ni toplantya davet ettim.
Meclis 27 ve 28 Austos gnlerinde topland. Al konu
mamda unlar syledim:
Bizim durumumuz, yan bamzdaki iki ateli milliyetilik ile
geri kalannn tuhaf ve akl almaz kaytszl ya da
edilgenliiyle belirleniyor. Srekli olarak sava alternatifiyle
kar karya olduumuz byle bir durumda, .artk tek bir
Bosna-Hersek fikrini savunamayz. Gelecekteki, umarm daha makul nesiller adna lkenin btnln savunmaya kararlydk. Ama ortaya kt ki blnmek zorundayz. Bunu, ya
grme masasnda ya da ne yazk ki neredeyse her kanunun
ihlal edildii bir savata, cephede yapabiliriz. Grme masasnda yaplmasnn daha hayrl olduunu dnyorum. Yine de, tarih hatrlarnaldr ki biz blnmeyi istemedik, buna
mecbur brakldk.
dnyann

Byle bir durumda, Londra' da yaynlanan Tbe Time./ dan bir


gazetecinin bir sorusu, olduka kinikti:
Sava

ve Lafazanlk

The Times: slami bir devlet kurmak istediinizi syleyen


eletirilere ne cevap verirsiniz?
zzetbegovi: Onlarn ya yanh bilgi sahibi ya da kt niyetolduklarn

sylemek isterim. Ben, Bosna-Hersek'in btnln savunuyorum; btncl bir Bosna-Hersek de, ok
kltrl olduundan, tanm gerei bir slam devleti olamaz.
Yalnzca blnm bir Bosna byle olabilir ve ateli bir biimde Bosna'nn blnmesi iin alanlar da, belirli Avrupa
devletleri. Bu nedenle Bosna'da slami bir devlet oluturan
bir Avrupa paradoksuyla kar karyayz.
li

Meclisteki grme, ar derecede ciddi bir askeri durumun


neden olduu bir atmosferde ve Bosna-Hersek'in hibir seimi
olmad duygusuyla gerekleti.
Toplantnn ikinci gnnde meclis tarafndan benimsenen

kararlar arasnda u da vard: "Cenevre'deki bar grmeleri,


srekli ve adil bir bar ve Bosna-Hersek'in devlet olma hakk
ile uluslararas kiiliini temin edecek bir zm bulma amac
na matuf olarak devam etmelidir. Bu cumhuriyetler federasyonuna dayal anayasal anlama, iki adan nemlidir: Bu anla
mann, bir devlet olarak Bosna-Hersek'in ortadan kaldrlmas
n iermedii, aksine bir devlet olarak dahili rgtlenmesinin

cumhuriyete dntrld vurgulanmaldr; ve, uluslararas


kiilii ile d ticarete ek olarak, vatandal, snr kontrol ve

ekonomik ve hukuki sistemlerinin temelini ieren bir asgari


artta,

Bosna-Hersek'in devlet dzeyindeki ortak ilevleri ak

a tannmaldr."
"Cumhuriyetler" haritasyla ilgili olarak, Bosna-Hersek
Cumhuriyet Meclisi "Bosna Cumhuriyeti"nin topraklarnn,
1991 nfus saym temel alnarak, mutlak ya da greceli Bonak
ounluun bulunduu btn topraklar iermesi gerektii so-

nucuna vard. Saldrgan tarafn tutumuna bakldnda, bu talep gerekten plann reddi demekti.
Bir btn olarak grmeler iki evrede, birisi Temmuzda ve
Austosta ve dieri de Eyll ve Ekimde gerekleti.

Eyll balarnda, Saraybosna'ya mazot tayan kamyonlarn


Metkovic' de ele geirildii haberleri geldi. Bu, Bosna-Hersek'in dibe vurduu dnemlerdi. Bugnleri hatrlayarak Noel
Malcolm, Bo.mit#: A Shory HiJtory'sinin Bonaka basksnn Giriinde unlar yazar:
Alija =tbegovi Tarihe Tankln

Bu kitab,

Bosna'nn geleceinin

neredeyse boucu bir umut1993 Austos ve Eyllnde yazdm. D


dnya, Bosna y knden kurtaracak her ciddi abadan
vazgemi grnyordu; topraklarn igalini ve nfusun kitlesel ihracn planlayan Srp politikaclar ve komutanlar, amalarn neredeyse gerekletiriyorlard. (s. ix.)
suzlua yakaland

9 Eyllde, Fransz ve Alman dileri bakanlar Juppe ve


Kinkel'den, bar grmelerinin devam etmesi gerektii ve bu
iki lkenin Bonak Cumhuriyeti'nin denize kys olmasn temin etme konusunda srarl olacaklar konusunda beni bilgilendiren bir mektup aldm. Daha nce Tudman, Neum'dan denize
ulam meselesini reddetmiti.
Siyasal zgrlk ve ok-partili sistemin Bosna-Hersek'te temin edilmesi talebiyle ikinci tur grmelere baladk.
Meclis'in kararyla Bonak Hkmeti Delegasyonu, zzet
begovi, Silajdzic, Lazovic, Komsic, Ljubijankic, Filipovic, Abdic ve uzmanlar Trnka ile Cukle'den oluuyordu.
20 Eyllde Adriyatik Denizi'nde seyreden Britanya uak
gemisi HMS Invincible'da bir delegeler toplants oldu. Tudman ile Milosevic toplantya katld. Bizi gemiye davet eden
Lord Owen aka zerimize nfuz kullanmak istedi. Ancak,
gl duygulara alk ve ar derecede dramatik olaylara ahit
olan bizler, kaytsz kaldk. O srada Hrvatistan toplama kamplarnda binlerce kiinin alk ektiini bildiiniz zaman size ba
ka ne etki edebilir ki?
Owen'n isteiyle, Bosna-Hersek Meclisi vekillerini mteakip, imdiye kadar ulalamayan blgelerden Bonak Meclisi'ndeki katlmclar, UNPROFOR'un yardmyla biraraya getirmek iin bir uzlama elde etme avantaj yakaladm.
Meclis'te al konumasnyaptm: Burada, nerilen plann
avantajlarnn ve dezavantajlarnn tahlilini sundum. "Adil bir
sava ile adil olmayan bir bar arasndaki ikilem" dediim bu
durumun zlmesine ynelik bir nerim yoktu. Owen ile Stoltenberg tarafndan nerilen plana kar dokuz lehte ve drt
aleyhte neden sunsam da, kk saynn byk bir arlk ta
d akt. Plan, diplomatik terimlerle, etkin bir biimde reddedildi; nk kabul edilmesi, btnyle makul, ama Srplar iin
kabul edilemez bir arta balyd: 1991 Nfus Saymna gre
Bonaklarn mutlak ya da greceli ounlua sahip olduklar
Sava

ve

Lafazanlk

286

topraklarn geri verilmesi. Durumu en iyi u olgu aklar: Bt-

nyle makul bir art kabul edilemezdi ve bunu, bizler de biliyorduk onlar da.
Avrupa Birlii, bar nerisini kabul etmesi iin, dileri bakanlar araclyla, Bosna Hkmeti'ne basky srdrd. Britanya Dileri Bakan Douglas Hurd, Britanya'nn, nmzdeki yl insani yardm ulatrma operasyonlarna katlmayacan
aklayarak aka kalpsizlik sergiledi. Bundan daha ciddi bir
tehdit olamazd; nk aralarnda Saraybosna, Maglaj, Srebrenica ve Gorazde'nin de bulunduu Bosna'nn kuatma altnda
ki nfusu neredeyse alk snrndayd.
22 Aralkta gerekletirilen bir toplantda AB dileri bakanlar, Owen-Stoltenberg Plann kabul etmemiz iin hileye
bavurarak, Bosna-Hersek topraklarnn aslen %28.3 olan
"Bosna Cumhuriyeti"ne ait blmnn %33.3'e karmay
nerdi; ama biz reddettik. Plana toprak blm meselesi a
sndan itiraz etsek de, hakiki nedenimiz nerilen kabul edilemez
anayasal yapyd.
IS Ocak ile 12 ubat 1994'te devam eden grmelerden
sonra, Owen-Stoltenberg Plannn l olduu anlald. Ardn
dan, Amerika'nn Bosna meselesine dorudan dahli geldi.

Hrvatlar ve Bonaklar atmalara son verme konusunda anlat.

9 ubat 1995'te bir atekes imzaland; bunu, 19 ubatta


Frankfurt'ta krize barl bir zm bulmak iin yaplan grmeler takip etti; 26 ubat ile 1 Mart arasnda Washington'da baka grmeler de gerekleti. Sonu, Bonak ve Hr
vat nfusun ounlukta olduu Bosna-Hersek blgesinde federasyon oluturulmas konusunda bir ereve anlamasyd. Bizm tarafmzdan grmeler, o zaman Bosna-Hersek Dileri
Bakan olan Haris Silajdzic tarafndan yrtld.
Hrvat- Bonak atmas, Bosna pahasna Byk Hrvatis
tan'n yaratlmas iin sahneye konulmutu ve neredeyse bir yl
srd. Biz zellikle Mostar ve merkez Bosna olmak zere beklenmedik bir direni ortaya koyunca, aba sona erdi ya da daha
ziyade ertelendi, veya daha kesin olarak ifade edilirse, askeri
aralar yerine siyasi aralarla srdrld. Bir ey kesindi: Biz
atmay ne istedik ne de balattk. Bizim artlarmzda, Srp
saldrganl zirve noktasndayken, baka bir cephe amay anAli/tl =tbegovi Tarihe Tanklm

287

cak bir lgn hayal edebilirdi. Hrvat liderler baka nedenlere


sahip olabilirlerdi -ve sahiptiler de-: Bonaklar Srp saldrganl
ile urarken durumdan istifade edelim ve Bosna'nn bir par-

asn alalm.

Ortaya kt ki hesaplaryanlt. 1995'in balarn

da merkez Bosna' daki askeri inisiyatifi aka elimizde tutuyorduk. Vitez dmek zereydi; ama buna ramen bar nerisini
ve Washington'daki grmeleri kabul ettik. Generallerimiz harekatn

sona erdirilmesinden honut kalmad; ama karar verme


noktasnda bulunan bizler baka trl dnyorduk: Vitez'i
geri alabilirdik, ama bu durumda orada olabileceklere bakld
nda Bosna fikri tamir edilemez bir yara alabilirdi.

5 Temmuz 1995'te Mostar iki yllk geici bir AB ynetimine devredildi. Mostar' da, Hrvatistan Devlet Bakan Franjo
Tudman ile Alman, Fransz ve Yunan dileri bakanlar KinkeL Juppe ve Papoulias'n da katld kentin AB ynetimine
devredilmesi treninde unlar syledim:
Mostarl Bonak

ve Hrvat topluluklar arasnda, kentin geici olarak AB ynetimine devredilmesi iin yaplan bu anla
ma, btn mdahil taraflar iin byk ve cesur bir admdr.
Mostar, hakiki bir sava cehennemi yaamtr.
Ne yazk ki bir kentin lmnn, Mostar'da olduundan daha canl bir biimde meydana gelmediinden eminm.
Bonak ve Hrvat dillerinde MOdtar, Kprl Kent anlamna
gelir. Kente ismini, gzelliini ve de ruhunu veren kprler
btnyle tahrip edilmitir. Dnya kltr mirasnn bir paras olan Eski Kpr de bu yazgdan kaamamtr.

Tarihiler, 500 yllk hogrden sonra trajik Bonak-Hrvat


ve niye kt sorusuna cevap bulmak iin
muhtemelen ok aba sarf edecekler.
atmasnn nasl

( .... )

Ancak

sanrm

seimimiz yok ve her

eye ramen gelecee

bakmalyz.

Bugn bu anlamay imzalayarak Mostar iin, Bosna-Hersek


iin ve Avrupa iin, yeni bir balangca imza atyoruz.
Eer bir kez daha rmaklarmz zerinde kprler ina edeceksek, kprleri ncelikle halkmzn ruhlarna ina etmeliyiz.

Hrvatistan

Cumhuriyet Ordusunun da katld, Bonaklar

ile Hrvatlar arasndaki atma artk bitmiti; ama geriye gSava

ve Lafazanlk

288

vensizlik ve souk bir bar kald. Bu satrlar yazdm bugn


de durum daha iyi deil.

Dier yandan,

Bosna-Hersek'teki sava sona erdirmek ve


kapsaml bir zm bulmak iin abalar sarfediliyordu. 25 Nisan 1994'te Londra'da Bosna-Hersek'teki sava sona erdirmek
iin koordineli abaya girimek amacyla drt yeli Temas Grubu oluturulduu ilan edildi. Aslen ABD, Byk Britanya,
Fransa ve Almanya'dan oluan gruba, daha sonra Rusya da katld.

~erika, Avrupa'nn basksyla,

Avrupa reeL-poLitiine eilim


gsterdi ve gerekte 51:49 oran temelinde lkenin Federasyon
ile Srp varlna blnmesini kabul etti. Bu, dnyaya dikta edilen mehur ve ihtilafl Temas Grubu Planyd. Sava bir yldan
daha fazla srecekti; ama Bosna-Hersek'in siyasal kaderi bu
planla izildi. Daha sonra meydana gelen her ey, Amerika'dan
Rusya'ya kadar her ilgili dnya gcnn arkasnda yer ald bu
uzlama tarafndan belirlenecekti.
Bu dnya ltimatomuyla kar karya kalnca, Bosna-Hersek Cumhuriyet Parlamentosu ile Bonak Meclisi'nin ayn anda
toplanmasn nermeye karar verdim.
18 Kasm 1994'te toplanan Bosna-Hersek Parlamentosu'nda
Silajdzic vekillere, uluslararas topluluun, ilk kez olarak, NATO ihtimali de dahil, askerlerin yardmyla Temas Grubu Plann uygulamaya koymaya arzulu olduunu ifade ettiini ve bunun hayli nemli bir durum olduunu bildirdi. Meclis, plan iki
aleyhte ve iki ekimser oya kar, oy okluuyla kabul etti.
Bosna-Hersek Meclisi toplantsna, Bosna-Hersek'in zgr
topraklarndan 335 delegenin katlmyla toplanan kinci Bo
nak Meclisi takip etti. Herkes plann adaletsizliine iaret etti.
Malumu ilama gerek olmadn ve bir k yolu bulmaya odaklanmamz gerektiini belirttim. Meclise yaptm ksa konuma
da unlar syledim:
Bize neren ve br karar almamz gereken plan, adaletsz.
Bunu, sz ve kendmi zaman ve aba israfnasokmamak iin
sylyorum. Bugnlerde baz kier bu aikar gerei kantla
maya alarak kendilerini paralyor. Ancak aikar olan kant
lanmaya ltiya duymaz. Bazlar, bunu, yardmc olacaklar
na ocuka inanarak, ikna olmu olarak yapyor ve bazlar da,
A/ija z:::etbegovi Tarihe Tarukhm

gerekten

ounlukla,

bunu, gerek ve daha zor soruya cevap

vermekten kanmak iin yapyor: Byle bir durumda ne yapmalyz? (... ) Btn kusurlarna ramen, nerilen plan, reddedeceiniz bir plan deil. Plan adal;tsiz ve tatmin edici deil;
ama onu reddedersek ortaya kacak her seenek, bu kez ula
mak durumunda olduumuz her seenek, halkmz iin, daha
kt olacaktr. (. .. ) Bosna'nn btnl iin mcadelemiz,
byk oranda bize, ne ve kin olduumuza ve ne yapabilecei
mize bal. Bosna'nn topraklarna sahip olabilirsek ve olacaksak; modern, demokratik ve zgr bir lkeyi kontrol ederiz.
( ... ) Bosna'nn lkenin en uzak kelerini aydmlatnak ve
ovenizmin karanln datnak in
m

yoksa

kendinizi ovenizmin

yeterince parlak olacak.


ve nefretin korkularna hap-

setmeli miyiz? Bosna dlaycla katlanamaz. ok-uluslu ve


ok-dinli olarak, eitlilikten rahatsz olmayanlar arar. Biz bu
kinseleriz. Kilise ve katedrallerden rahatsz olmayz, bizden
farkl dnen

bunu kendi

ve hisseden kimselerle

avantajmz

olarak

yaamay rendik

deerlendiririz.

ve

(. ..)

Plan~ oylanmasna geildiinde 320 delege lehte, 46's


aleyhte oy verdi; alt oy da geersiz sayld.
Bu kararla birlikte, adil fakat umutsuzsava ile adil olmayan bir bar arasnda seim yapld. Meseleler inili-kl bir
seyir izlemeyi srdrd; ama ynelim belirlenmiti. Bununla
Bosna kurtarlmad. Kurtarlan ey, urunda nmzdeki uzun
yllar boyunca sabrla mcadele etmenin gerekli olaca btn-

cl Bosna fkriydi.
1995 Austos balarnda Fransz Dileri Bakan Herve de
Charrette'nin Bosna'ya gelmekte olduunu haber aldmda
Zenica' daydm. De Charrette bana Cumhurbakan Chirac'dan
ahsi bir mesaj getirmiti. Mesaj, resmi olarak Fransa'y ziyaret

etmem iin bir davet ieriyordu ve atmaya, dorudan Belgrad'la temas iinde bir zm getirilmesini neriyordu. Buna 7
Austosta bir mektupla cevap verdim:
Halkmz Srebrenica'y ve ardndan Zepa'y

deki
zk

ahsi abalarnz

sempati ve

kurtarmaynnNe ya-

kranla karlad.

ki uluslararas toplumun kaytszl bir defa daha masum


kitlesel kymn mmkn kld.

nsanlarn

Buna ramen,
meye
. Sava ve

Lafazanlk

atmaya

alyoruz.

son vermeye ynelik heriareti izle-

Bay de Charrette,

emnim

ki, size her nere-

den ilan edilirse edilsin, bara kap ama konusundaki arzumuzu sadk bir biimde aktaracaktr.
Bu adan, Belgrad'dan gelecek nerilere bile az. Ne yazk
ki mektuplar yazsa da ve savaa son verilmesi arlar yapsa
da Milosevic'in ordularn ve ar tehizatlarn Bosna'ya gndermekte olduunu size bildirmeliyiz. Yalnzca Biha'a kar
son saldrya Srbistan ve Karada'dan 6 bin asker katlmtr.
Grevini samimiyetle karladmz Carl Bildt'le srekli temas halindeyiz. nanyoruz ki Bosna ile Srbistan'n birbirlerini karlkl olarak tanmas, baka bir ifadeyle, Yugoslavya'nn knden sonra ortaya kan btn devletlerin birbirlerini tanmas, btn bir krizi adil ve srekli bir zme
kavuturacaktr.

Byk bir g olarak Fransa, dorudan mdahilolmakla ve


AB ile BM Gvenlik Konseyi'ndeki ortaklarna nfuz uygulamakla byle bir sonuca nemli katkda bulunabilir.
Fransa, ok gemeden (.30 Austosta) Bosna-Hersek'teki
savan sona ermesinin balangc olan NATO hava harekatnn
onaylanmas kararnda

nemli bir roloynayacaktr.

Bir sonraki gn, 8 Austosta Zagrep yoluyla, yldan daha


fazla bir sredir kuatma altnda olan ve bizimle ba kesilen
Bosna Krajina'sna gittim. Blge, 4 ile 7 Austos arasnda Bat
Slovenya ile bizim Krajina'mzdaki Bonak ve Hrvat ordular
nn

ortak harekatyla ("Frtna" harekatyla) kurtarlmt. B-

tn gn blgeyi dolatm. Bir gn nce kurtarlan Biha, Cazin,


Bujim ve Velika Kladusa'y gezdim. Krajina kuatmasn kr
mak iin yrtlen savata iki gn nce ehit edilen Bosna Ordusunun en gen generali rahmetli Izet Nanic'in taze kabrini ziyaret ettim.
Krajina'dan dnte RTVBiH editr Belmin Karamehmedovic'in baz sorularn cevaplandrdm (1.3 Austos 1995).
lk soru, Bosna-Hersek Ordusu, HVO ve Hrvat Ordusu
arasndaki

askeri ibirliinin devamna ilikindi. Kendimi yanl

samalara kaptrmamtrm:
zzetbegovi: Bu adan pek fazla iyimserlik beslememeliyiz,

diye

dnyorum.

caktr. Umduumuz

Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

Bosna'ya Hrvatistan yardm snrl olaazami ey, teknik yardm, tehizat yard-

m.

Belki HVO ile biraz fazla ibirlii olacaktr, ama bu da s

nrldr.

Muazzam bir ey bekleyebileceimizi zannetmiyorum.

Karamehrnedovic: Anthony Lake u sralar Avrupa merkezlerini ziyaret ediyor. Londra, Paris ve Madrid'e gitti ve deniliyor ki Amerika, Temas Grubu Planndan desteini ekmeye
hazr.

Daha ok medyadan rendiimiz birok speklasyon

var; nk henz resmi bir plan yok; Saraybosna'nn blgeleri karlnda Gorazde'nin verilmesi, Brko Koridorunun geniletilmesi,

Pale ile Belgrad arasnda konfederal, hatta fede-

ral baz olaslklardan sz ediliyor. Sizin vastanzIa ilk az


dan Amerikan inisiyatifi konusunda bilgi edinmemiz iin bu
grme

bir frsat.

zzethegovi: Zannedersem byle bir plan yok, sadece inisi-

yatif var. Ben de bir biimde yalnzca speklasyonlara kalm


durumdaym.

Belirli haber~ ajanslarnn haberlerini okuyo-

rum; ama bu haberlerin ne kadar gvenilir olduunu bilmiyorum. Bugn ABD


grmesiyaptm

Bakan Yardmcs

Al Gore ile bir telefon

ve bu grmeden bir eyler renmeye a-

ltm. Al Gore, Amerikan delegasyonunun bir sonraki gn


Saraybosnaya geleceini syledi; balarnda da Avrupa'dan
sorumlu dileri bakan yardmcs Richard Holbrooke var.
Bize inisiyatifin zn aklayacaklar. Denebilir ki henz tam
olgunlamam

bir Amerikan plan var. Bizm iin bu bir in-

celeme grevinden fazlasn ieriyor. Olaslklar aratryor


lar. Bunun byle olduunu bilerek bugn ABD Bakan Yardmcsna

Gorazde hakknda speklasyonlar duyduumu ve

15 yl savasak da Gorazde'yi teslim etmeyeceimizi syledim. Grme srasnda bizim iin hayli nemli bir eyi teyit
etti: nisiyatif Bosna-Hers~k'in uluslararas olarak kabul edilmi snrlar iinde egemenliinin

ve toprak btnlnn ka-

bul edilmesine dayanyor. Bu adan herhangi bir uzlamadan


korkmamamz

belirtti. Uzlamalar toprak meseleleri zerin-

de olabilirdi: Buna gre, Temas Grubu Plannda belirli bir geri ekili olduu grlyor. Amerikallar Saraybosna'ya geldiklerinde daha fazlasn reneceiz. Bize Amerika'nn byle bir plann yrrle konulmasna mdahil oluundan ve
Srplara, eer

byle bir plan reddederlerse g kullanm ris-

kini gz nne almalar gerektiine dair yaplan tehditten sz


edildi. Bosna-Hersek'e kar silah ambargosunun o zaman
kaldrlacann
Sava ve Lafazanhk

kesin olduu ve muhtemelen Srp hedeflerine

hava saldrs dzenlenecei teyit edildi. Al Gore plann adil


ve eitliki olacan da syledi.
Karamehmedovic: Btn varyasyonlar Bosna-Hersek'te bir
Srp

entitesinin varlndan sz ediyor. Byle bir oluum

uzun vadede Bosna-Hersek'in geri kalanyla gelecekteki ili


kilerinde nyarg beslemeksizin, sizin

grnze

gre, Bos-

na-Hersek'in btnlemesine mi kne mi yol aar?


zzetbegovi: Haklsnz, bu tr Srp oluumu olacak; ama

bunun nasl rgtleneceini bilmiyorum. Biz, baz dezavantajlar

olsa da, federal bir yap nerdik. O zaman onlarn mer-

kezi hkmet bnyesinde belirli delegeler bulundurma hakk


olacaktr. Eer

onlar etnik yanls olurlarsa, devlet neye

benzer o durumda. Ve ancak bu Bosna-Hersek'i ayakta tutmann

bir bedeli. Bunun Bosna-Hersek'in btnlemesine mi

zlmesine mi yol aaca bize bal. Ne kaybedilmi ne de


kazanlm

bir sava bu. Burada bizim ne olduumuza bal

bu; yasal otoritelerin kontrol altndaki topraklarda BosnaHersek'in ilerlemeci bir unsurunu; ekonomik, siyasal ve toplumsal anlamda dierinden aka stn olacak rekabeti bir
unsuru yaratp yaratamayacamza bal. nsan haklaryla,
mlkiyete saygyla, demokratik sivil toplum kurulacak m burada, dnyann Bosna iin yapmaya hazr olduu her eyi en
iyi ekilde kullanabilecek miyiz ve bylece Bosna,Hersek'in
btnlemesine katkda

bulunacak myz? Zannedersem me-

sele bu olacak.
Karamehmedovic: Biraz nce AB'nin eski Yugoslavya grmelerindeki yeni arabulucusu sveli diplomat Carl

Bildt'ten sz ettiniz. Bu bizim kamuoyumuzda fazla konuul


mad. Hatrlatalm ki Hrvatistan Bildt'i, Bakan Tudman'n
sava

sulusu olarak yarglanmas gerektiini belirtti diye M-

tenmeyen adam ilan etti. Bu konuda fazla bir ey sylenmese

de, bana yle geliyor ki Bosna-Hersek'in yasalotoriteleri a


sndan

Bildt'in grevine ilikin baz ekinceler var. Bunu te-

yit edebilir misiniz?


zzetbegovi: Bizim Bildt'e Hrvatlardan daha az eletirel bir
tavrmz

var; ama yine de eletireL. Bildt'in yaklaun belirli

ekincelere yol ayor. Biraz nce bu plann bir unsurundan


sz ettim: Srplarn Bosna-Hersek'i tanmas yok ya da Milosevic'in gznde yok. Bildt bizi plan kabule zorluyor; bu da
bizde meru kukular douruyor. kinci olarak, biz, bu tannAlijtl =tbego"i Tarihe Tanklm

mann,

Drina boyunca snrlarn etkin bir biimde kapanmasabitlenmesini istiyoruz ki Bildt buna fazla sempati gstermiyor. Bosna-Hersek'in bu trden yarm bir biimde tannmas ve bylece Milosevic'in ambargonun kaldrlmasyla
dllendirilmesi, onun ikili bir oyun oynamasn mmkn k
lacaktr. Hemyaptrmlar kalkacaktr ve hem de bu ak snr
lar vastasyla Byk Srbistan' ina etneye devam edecektir.
Bildt'i bu konuda uyarmalydk; bu durum, daha bandan beri, tecrbeli bir diplomat olarak onun dikkatini ekmeliydi;
ama ekmedi. gmanyolu da var. Bir noktada bize, kente Kiseljak zerinden erzak salanmasn temin edebileceini syledi ki bu Karadzic'in kontrol ettii topraklar zerinden demektir. Bunun zm olmad cevabn verdik. etniklerin
yolu her an kapatabileceklerini bilmek iin zeki olmaya gerek
yok. Bunu anladn syledi; ama K;.radzic ona Kiseljak zerinden yol amay vaat etti diye gman yolunu feda etmeye
hazrd. Karadzic'in vaatlerine inanmaya olduka hazr durumda.
syla

Karamehmedovic: Karadzic ile adamlarnn getiimiz gnlerdeki davran tarz gerekte vaatlerini yalanlyor; nk bu
kabul edilmi rota vastasyla ehre girii engelliyorlar.
zzetbegovi: Tecrbeli bir diplomata dt tuza iaret
etmek zorunda kalmamz thaf. Ancak Bildt bu yanl iledi.

Bykeli Richard Holbrooke'un ynetimindeki Amerikan


ban inisiyatifi, 1995 Austosunun ortasnda greve balad.

Bu, Bat Bosna'da Hrvat ve Bonak ordularnn son gnlerdeki askeri baarlanyla mmkn klnd ve Srebrenica trajedisi
de bireyler yaplmas gerektiine ilikin baka bir uyaryd.
Amerikan delegasyonunun yesi Robert Frasure, Joe
Kruzel ve Nelson Drew'in Saraybosna'ya gelirken gman yolunda ldrld haberleri geldiinde Amerikan mzakerecileri karlamaya hazrlanyorduk. Bir Fransz zrhl aracn geerken aralan sarp yamatan 100 metre aaya yuvarlanm.
Bylece inisiyatif balangta bir ansszla uram oldu.
Silajdzic ve Sacirbegovic ile birlikte ABD Bykelilii'ne ba
sal ziyaretinde bulundum. Trajediyle olduka sarslm olan

Holbrooke iini yapmaya alt ve grmelerde nclk etti.


Bir balang olarak ne tr bir Bosna istediimizi aka
sylememizi istedi. Duvardaki haritay gstererek bana "Ya bSava

ve

Lafazanlk

294

tnlemi, ama adem-i merkeziyeti bir devlete ya da lkenin

bir ksmna mnhasr bir ynetime sahip olabilirsin" dedi.


Duraksamadan "birincisi" dedim.
artlar gz nne alndnda grme ksayd; ama zamann gsterecei gibi belirleyiciydi de. Birok ey bu ksa gr

mede zld.
Birka gn nce, 18

Austosta,

Holbrooke'u ve meseleyle il-

gili herkesi bilgilendirmek ve onlarn muhtemel taleplerine nfuz etmek amacyla, Bosna-Hersek'te Bar iin Oniki Maddelik Plan adyla bir belge yaynlamtm; burada Bosna-Hersek'te bar iin kendi amalarmz ortaya koydum. Aada
bunun ksaltim bir zetini sunuyorum:
.

Herhangi bir

bar

nerisi, Bosna-Hersek'in

ve toprak btnlne
goslavya'nn
karlkl

2.

Be

dayal olmal

zlmesiyle ortaya

olarak

ve

egemenliine

Srbistan,

kan

eski Yu-

btn devletleri

tanmal;

lke Temas Grubu'nun Temmuz 1994 tarihli

mecbur

braklyoruz.

Bunun,

yazarlar

iin de

planna

ayn

oldu-

unu dnyorum ...

3. Saraybosna meselesi,

kapsayc

bar plannn paras

bir

olarak zlmeli: Srebrenica ve Zepa'dan sonra Saraybosna'y

BM ynetimine devretmeyi istemiyoruz;

4. Bosna meselesi demokrasi meselesidir. Bosna'da


eit haklarn tanyoruz,

olsun hi bir
rine kurulu
mal ya
Srp

hakkn tanmyoruz.

olduundan,

soykrm

Bu rejim,

ze-

ya askeri olarak yenilgiye uratl

da btnyle tecrit edilmelidir. Bosna-Hersek'teki

olmayan nfusun temel

medeni

Srplarn

ama Pale rejiminin her ne olursa

haklarna sayg

dnyann normlaryla

gsterecek ve

uyum iinde davranacak bir

Srp liderliiyle grmeye hazrz ...

5. Bu zamanda bir
aralarla

bar anlamas

Bosna-Hersek'i askeri

btnletirmeyi imkansz kldndan,

Hersek'in anayasa! dzeni gelecekte lkenin


den

btnlemesini

birey

engelleyecek hi

Bosna-

barl

yeni-

iermemeli ve

bu btnlemeyi mmkn klabilecek her eyi iermelidir...


6.

Sava sulularnn cezalandrlmasna

devam edilmeli ve sre


ALija zzetbegovi Tarihe

Tanklm

gayretli bir biimde

hzlandrlmaldr ...

7.

Bar Plan uygulamas,

Temas Grubu'nun

be

yesinden

askerlerin mevcudiyetiyle garantiye alnmaldr. ABD yeni bir bar plannn balatcs olduundan, nemli oranda ABD askeri de dahil edilmelidir...
8. Anlamaya imza atan lkeler, Bosna-Hersek iin zel bir
yeniden yaplandnna fonu oluturmaldr ...
9. Anlamaya imza atan lkeler, Federasyon'un siyasal ve
mali olarak glenmesini desteklemelidir ...
10. Srp tarafyla grmelere Srbistan Devlet Bakan Slobodan Milosevic liderlik etmelidir...
1 . Bar anlamasn imzalayanlar, Bosna-Hersek'e gelecekteki savunmas konusunda yardm edecektir. Bosna-Hersek'in IMF, Dnya Bankas ve kresel ve blgesel neme
haiz dier uluslararas rgtlenmelere yelii desteklenmelidir ...
12. Bar anlamas, yalnzca dorudan ilgili lkeler tarafn
dan deil, Temas Grubu yeleri ile slam Konferans rgt'nn bir temsilcisi

tarafndan

da

imzalanacaktr ...

Kasm 1995'te Dayton'da tamamlanan gelecekteki bar an-

lamasnn baz nemli maddeleri, bu planda fark edilecektir.

27 Austosta Uluslararas Soykrm Kongresi, Bonn'da topland. Kongreye katlanlara, u mesaj gnderdim:

Bosna-Hersek, drt yldr Srbistan ile Karada tarafndan:


ou Bonak
rld,

binlerce masum insann zalim bir biimde ld-

bir milyondan fazla

zorland,

insann yurtlarn

terk

etneye

yzlerce kent ve kyn ykld bir saldrya ma-

ruz kalmtr. Bin yl boyunca yerlemi olan farkl uygarlk


lar, kltrler ve dinler tarafndan ilenmi olan yerli manevi
ve kltrel unsur, Bosna ruhu adn verdiimiz unsur, vahi
saldr altnda.

Bosna her zaman medeni dnyann olmay is-

tedii eyolmutur.

Ancak burada resmen ilan edilmi ilkele-

rini savunan uluslararas toplum, onlara ihanet etmitir. Bosna'nn ektii strap,

nadir istisnalar hari, dnyann tuhaf

bir kaytszl ve utan dolu sessizliiyle karlamtr.


Beyler, bu medeniyet kart ke objektif k tutnak sizin
grevinz.

Bunu en merhametsiz drstlkle yapn ki baka

Bosna'lar yaanmasn.
Sava

ve

Lafazanlk

Sonraki gn, 28

Austosta,

Saraybosna'da pazar yerine bir

bomba dt. Kyuna uram sivillerin grntlerini btn


dnya grd ve sorumlu konumundaki kiilerin vicdann rahatsz etti. 30 Austos sabah, daha nce de grdmz gibi,
savan

btn akn deitiren, Srp mevzilerine ynelik NA-

TO hava harekat gerekleti.


lgintir
Srp

ki ayn sabah Mlosevic ile Bulatovic, Belgrad'da

temsilcilerle bulumutu. Mlosevic'in Srp ekibine liderlik

edecei ve Amerika tarafndan yrtlen bar grmelerinde

belirleyici sz syleyecei konusunda anlamaya varld. Patrik Pavle de bu anlamaya ahitti.


Srp

mevzilerinin bombalanmas iki gn ve gece srd ve

ardndan

durdu; ama tek bir askeri ya da siyasi hedef baarla

mad.

Clinton ile Chirac'a, bu zmszl protesto eden u


mektubu yazdm:
Saraybosna'daki sivillere kar kullanlan Srp lm makinesine kar, BM ve NATO tarafndan balatlan harekatn sovar. Eski oyun srdrlyor. Balan
topluluk tarafndan her faaliyeti felce
uratan, sava ve Bosna'nn strabn srdren ve uluslararas kurumlarn gvenilirliinin altn oyan ayn kiiler hala
yerlerindeler.
na

erdiinin iaretleri

gtan

beri

uluslararas

Saraybosna etrafndaki Srp, toplar yok edilmedi; gman yolu hala ate altnda ve imdiye kadar hakim olan ayn rejim,
Kiseljak-Saraybosna yolunu neriyar; bu, kenti 40 aydr terrize edenlerin iradesine bal olarak bir gn ak kalacak, on
gn de

kapatlacak

bir yol demektir.

Eyll tarihli mektubunda, Srp Bakomutan Mladic, artlar


dikte ediyor. yle grnyor ki General Janvier, bunlar kabul etmeye hazr. Bu nedenle, Bosna'nn ve halknn kaderiyle oynanan oyun srdrlyor.
Sizi temin ederim ki Sayn Bakan, balatlm olan bar srecini ilerletmenin yolu bu deil; tam aksi szkonusu. Bu nedenle sizden, verilmi olan btn szleri tam olarak yerine getirmek ve bu emsalsiz zulm ileyenlere, artlar dikte edecek
kiiler ohnadklar mesajn gndermek iin nfuzunuzu kullanmanz rica ediyorum.
Alija :aetbegovi Tarihe Tanklm

.3 Eyllde ABD Bakan Yardmcs Al Gore beni arad ve


teyit etti.
Birka gn sonra harekat yeniden balad ve nihai ve kesin
olarak son verildii 4 Eylle kadar srd.

harekatn srdrleceini

4 Eyllde Holbrooke'un Ankara'da olduu ve beni grmek istedii sylendiinde

resmi bir ziyaret iin Ankara'daydm. Buna ok armamtm, ama daha nceden hazrlanan protokol
nedeniyle, grmemiz ancak gece ll'de gerekleti. Toplant
Ankara' daki ABD Bykelilii konutunda gerekleti.
Holbrooke, Srp, Hrvat ve Bosna-Hersek dileri bakanlar ile bir toplant yapmaya hazrlanyordu, ki bu toplant, 8 Eyllde gerekleti. Ama Bosna iin barn temel ilkelerini belirlemekti.
Holbrooke'un dncesinin temeli uzlamayd: biz Republika Srpska'y [Srp Cumhuriyeti] tanyacaktk ve bunun karl
nda da Srplar Bosna Devleti' ni tanyacakt veya tam kelimelerle ifade edilirse, "Bosna-Hersek, halihazrdaki snrlar ve sregelen uluslararas tannmasyla yasal varln srdrecek" idi.
lk bata fkre kesinlikle kar ktm; nedeni "Republika
Srpska [Srp Cumhuriyeti]" idi. Srasyla Holbrooke ile Robert
Owen'dan ikna edici abalar geldi ve farkl tezler ortaya kondu.
Holbrooke'un ekibinde uluslararas hukukta uzman olan Robert Owen, "Republika Srpska" ismindeki "cumhuriyet"in ok
az anlam tadn belirtti. nemli olan ey, oluumun, BosnaHersek'in gelecekteki anayasasnda nasl tanmlanacayd.
"Texas'a bak" dedi, "ad cumhuriyet; ama ABD'yi oluturan federal devletlerden sadece birisi". Ben de bizim rneimizde eski Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'ni oluturan federal devletleri hatrlattm. Ama bu cumhuriyet Karadzic tarafn
dan soykrm temelinde kurulmutu.
Holbrooke'dan holanabilir ya daholanmayabilirdiniz; ama
ona sayg duymadan yapamazsnz. Tezleri, keskin bir 'zeka, istisnai maharet ve meselelere dair geni bir bilgi sergiliyordu.
Diplomasi ile gcn terazinin iki gz olduunu sylerler.
Ne kadar gcnz varsa o kadar az diplomasiye ihtiya duyarsnz. U bir rnek olarak -eer sper-gseniz- diplomasiye
ihtiya duymazsnz.
Sava

ve Lafazanhk

Ancak Holbrooke, teorisini rtecek eyler de syledi. En


byk sper gc -gerekte dnyadaki tek sper gc- temsil
etse de, bir diplomatt ve ikna etme becerisini en gl silah olarak kullanrd. Amerika'nn gc, burada temin ediliyordu.
Eer

temsil ettii bak asna kar onun benimsemeyecei

bir temelde mantksal ve itiraz kabul etmez bir tez ileri srerseniz, ne tehdit eder ne de kandrrd. Sznz bittiinde, "Sayn
Bakan,

kesinlikle haklsnz, ama ... " derdi. Austos 1995'te

Saraybosna'daki ilk grmemizden sonra yaptmz saysz


grmede, "kesinlikle haklsnz, ama ... " ifadesini ka kere
duyduumu hatrlamyorum.

Ankara'da ona eitli nedenler sunarak bir Srp cumhuriyerini kabul edemeyeceimizi belirttiimde ve tamamyla bildii
tezler ileri srdmde, Holbrooke yine ayn ifadeyi kulland:
"Kesinlikle haklsnz ve sizi tamamyla anlyorum, ama ... " Neredeyse saat sren tartma, gece saat 2 civarnda u szlerle sona erdi: "Srp Cumhuriyeti'ni tasardan karamayz. zgnm, ama yapabileceim baka bir ey yok."
Saraybosna'ya dner dnmez, Cenevre'de bizi neyin bekledii konusunda yeleri bilgilendirmek iin Bakanlk Meclisi'ni

toplamaya karar verdim.

Benim iin Holbrooke zor biriydi;

sanrm

onun iin de ben

zor biriydim. To End a War adl kitabnn 274. sayfasnda, Dayton' daki zorlu grmeler hakknda unlar yazar:
En zor grmeler zzetbegovi'leydi. O gn grmemi
zin sonuncusunda, Bosna lideriyle ahsen konumay denedik. Ona barn getirecei btn faydalar hatrlattk ve srecin Bosna'ya getirdii temel baarlar sraladk: dmanlkla
'rn sona erdirilmesi, Saraybosna kuatmasnn kaldrlmas,
yollarn ksmen almas,

NATO bombardmannn Bosna


zarar, bar anlamasndan sonra lkeyi
bekleyen 50 milyon dolarlk Dnya Bankas paketi, Bosna
Ordusunun donatlmas ve eitilmesi. Christopher'n hi de
tarz olmayan dramatik szleri son noktay koydu: "Bakan
Clinton, Bosna'y kurtarmak iin byk bir miktar ayrd.
Ama Dayton'da bara engel koyarsanz, artk size yardm etmeyecek" dedi. zzetbegovi hi bir ey sylemedi; akas
Christopher'n syledikleri onu hareketsiz hale getirmiti.
Srplarna verdii

Alija z:uthegoel Tarihe Tanklm

Belki de Holbrooke beni tanmad iin benimle uramay


zor bulmutur. Sannm hakkmda baz nyarglara sahipti. Beni yle gryordu (a.g.e., s. 97):
Bu

karkln ortasnda,

dikkate

deer

bir

ahsiyet

olarak

Aliya zzetbegovi vard. Bosna "fkri"ni en zor artlarda


ayakta tuttu. (... )
sekiz yl ve

Yetmi yanda,

Tito'nun hapishanelerinde

Srp saldrlan karsnda

drt yldan sonra, siya-

seti srekli bir mcadele olarak gryordu. (...) Bu kadar ac


dan sonra
uk

bakalarnn aclarna duyarsz

grnyordu. So-

ve uzaklara bakan gzleri vard. Bana bir para Mao Ze-

dong ile

dier

in radikal komnist liderlerini hatrlatt -dev-

rimde iyi, ynetirnde kt.


Holbrooke'un kiiliim hakkndaki grleri, beni bir para
hayrete drd. Gzlerimin gerekten "bakalarnn acsna
duyarszlam" olup olmadn merak ettim. Kendim hakkn

da tamamyla farkl bir d.ncem var. Kendimize dair grle


rimiz pt:;k gvenilmezse de, bu Holbrooke'un hakl olduu anlamna gelmez.

8 Eyll sabah Cenevre grmeleri balamak zereyken, D


ileri Bakan Christopher' dan Cenevre taslan deitirmeden

kabul etmemizde srar eden bir telefon geldi. Taslan "Bosna'nn

statsnn gl bir tannmas" anlamna geldiini ve

Amerika'nn kararl

bir biimde taslan uygulanmasnn pein

de olacan syledi.
Bakanlk

Kurulu tam da toplant halindeydi ve Cenevre

Belgesi grlyordu. Christoph~r'n mesajn yorumda bulunmadan yelere aktardm.


Belge ak bir rahatszlk duygusuyla kabul edildi. Bylece,
Bosna tarihinde tereddt ve belirsizlikle dolu yeni bir evre ba
lad.

Bu nemli belgenin ilk blm yleydi:


.

Bosna-Hersek mevcut snrlan ve sregelen uluslararas tannmasyla yasal varln

2. Bosna-Hersek iki

srdrecek.

oluumdan,

Washington

kurulan Bosna-Hersek Federasyonu ve


ti'nden (SC)
Sava

ve Lafazanhk

oluacak.

Anlamasyla

Srp

Cumhuriye-

2.1. Temas Grubu'nun 51:49

oranndaki

toprak

bl

m, anlamann temelidir. Bu neri, karlkl uzla


mayla ayarlanmaya aktr.
2.2. Her oluum, (bu temel ilkelere gre slah edilerek)
mevcut anayasalar altnda var

olacaktr.

2.3. Her oluum, Bosna-Hersek'in egemenlii ve toprak


btnlyle

zel

uygun olarak, komu lkelerle paralel

ilikiler gelitirme hakkna

sahip

olacaktr.

2.4. Her oluum u karlkl vaatleri yerine getirecektir:


a) Uluslararas gzlem altnda genel seimlere gidilmesi; b) Hareket zgrl ve yerlerinden edilmi
insanlarn evlerine dnmeleri de dahil, normal uluslararas

c)

standart ve ykmllklerin benimsenmesi;


zmek iin balayc

Aralarndaki tartmalar

hakenlik oluturulmas.

Republika Srpska'nn tannmas zerine, bir sonraki gnn

New York

Timea'nda Antony Lewis'in yapt yorum, "Bu, Ba-

t'nn vnebilecei bir sonu deil" oldu.

Cenevre

Konferans' mn yapld gn, Sky New,!' den bir gaze-

tecinin sorularna cevap verdim:


Sky News: Cenevre

Konferans'ndan

ne bekliyorsunuz?

zzetbegovi: Bar; devlet olarak Bosna'nn yaamas ve ge-

lecekte barl yollarla yeniden btnlemesini mmkn k


lacak bir anayasal zm.
Sky News:

Srplara

askeri ve siyasi

bask artt.

Bu

bask

ye-

terli midir?
zzetbegovi: Hayr deiL. Bir hafta nceki hava harekat ve

bu yeni

saldr,

Karadzic'in ordusunun

yalnzca altyapsna

zarar verdi: Bize gelen bilgilere gre, hareketli hedeflere


-tanklara ve toplara- verilen zarar nisbeten daha az. Saraybosna etrafndaki lm
hala risk altnda.

makinas

yok edilmedi. Saraybosna

Sky News: Halen ordunuzun elinde bulunan belirli topraklardan geri ekilmeye

hazr msnz?

zzetbegovi: snrlarn izilmesiyle ilgili olarak be yeli

Temas Grubu'nun Plan bizler iin hala geerli. Baz kk


deiikliklerin yaplmas olasln

A/ija z:utbegovi Tarihe Tanklm

kabul ettik; ama belirtme-

liyim ki ordumuz hibir yerden geri ekilmeyecektir. Biz yalnzca -az ya da ok- toprak kazanabiliriz; ama bir kar topraktan bile geri ekilmemiz szkonusu deil.

iki gn sonra, LO Eyllde, Saraybosna Odlnbedenje gazetesi iin


yazdm bir makalede Cenevre Konferans'nn sonularnn

genel bir deerlendirmesini yaptm:


Cenevre'de getiimiz Cuma gn Bosna-Hersek, Hrvat ve
Srp dileri bakanlar,

Bosna-Hersek'te bir

barn baz

te-

mel ilkeleri konusunda mutabakata vard.


Hi bir ey imzalanmad, ama baz eylerde mutabakata varl
d

ve bu, sonraki grmelerde temelolacak. Bu konuda ah

si grm belirtmeliyim. Temelde, klasik bir mutabakatt


ve her mutabakat gibi ac bir tad var. Cenevre'de hangi konuda mutabakata varld? En nemli meseleler iki noktaya indirgenebilir.
.

Bosna-Hersek, uluslararas olarak kabul edilmi snrlar

/ iinde, BM'nin bir yesi olarak, btncl ve

bamsz

bir

devlet olarak varln srdrecek.


2. Bosna-Hersek, gelecekte, Federasyon lehine 51:49'luk toprak paylamyla, Bosna-Hersek Federasyonu ile Republika Srpska'dan oluacak. Bylece Srplar sava yrttkleri Bosna-Hersek Devleti'ni tanmak ve kabul etmek zorunda kald; ama biz de onlarn saldrganlktan ortaya
kan cumhuriyetlerini kabul etmek zorunda kaldk. Buna
ek olarak, onlar balangta tamamyla reddettikleri
51:49'luk oran kabul etmek zorunda kald; Srbistan ile
federasyon da ohnayacak.
Bu nemli artlar ile Srp Cumhuriyeti'nin Bosna-Hersek'in
bir paras olmas ve Srbistan ile federasyon olmayaca konusu, Karadzic'in basn tarafndan Srp halkndan sakland;
ama hi bir ey kandrmacayla, kendini aldatmayla deitiri
lemez.
Bu uzlamay niye kabul ettik? Cevab basit: Sava sona erdirmek iin. Halkn ektii strap ve ac zaten ok byk; sava

her gn yeni kurbanlar ve sakatlar douruyor; mltecile-

rimiz ve bakalarnn evinde ya da lkesinde yaayan yerlerinden edilmi halkmz sabrlarn ve umutlarn kaybediyor;
mltecilerin says azalmyor, artyor; ykk evlerin ve fabrikaSava

ve

Lafazanlk.

larn says

da. Eer sava devam ederse, sonu mulak; n-

k dnya bize, sava iin deil bar iin destek verdikleri ynnde ak bir mesaj verdi. Eer bar, dnyann makul grd bir bar reddedersek, silah ambargosu kaldrlmaya

cak; evremizdeki lkelerin de, bize salanan erzak engellemek iin bask grmesi mmkn. Sava doas gerei kontrol
edilmesi zor bir sre olduundan, Srbistan, Rusya ve benzerlerinin dahil olmasyla, her an hzlanmas mmkn. Eer
byle bir rotaya girilirse" her eyolabilir ya da hi bir ey olmaz; ve her eyi kaybederiz.
Bat'nn tavr, sklkla belirtildii

gibi, mantkl deil. Tek tek

lkelerin karlaryla tanmlanmakta ve tanmlanmay srdr~ce.~~ Rus atom bomb~lar korkusuyla: Bu ~rk~, Sovyetler
Brlg zamannda oldugundan daha b~ imd. O zaman

kontrol altndayd bu bombalar; ama imdi her trden ho olmayan srpriz mmkn. Batllarn her zaman dndkleri,
ama sylemeye ekindikleri bu durum, bizim analizcilerimizin
de srekli olarak gzden kardklar bir ey. Ancak, Bat'nn
'kavranlmaz' tavrnn arkasnda

bu yatyor. Durum byle ol-

maya da devam edecek; bu nedenle Bosna'da sava ve bar


tan sz ederken, bu nemli ihtimali gzden karmamalyz.
Dnya olduu gibi, ve onu deitiremeyiz. Yapabileceimiz
ey,

ona kendimizi altrmak ve gzlerimizi olgulara kapa-

mamak.
Bu ac bar bize ne getiriyor? Bir liste karmaya alaca
m:

Federasyon, Bosanska Krupa, Sanski Most, Donji Vakuf,


Jajce, Tmovo, Brko, Odjak, Derventa, Doboj, Bosanski
Brod, Samac kasabalar gibi, Bosna-Hersek topraklarnn
%15'ini daha alyor. Gorazde'yle bir balant salyor ki
bu, bylece Gorazde'yle irtibat kesik olmayacak demektir.
Blnmemi bir kent olarak kalacak olan Saraybosna'y

da muhtemelen alyor. Muhtemelen dedim; nk bu daha tam olarak kesin deil; ama yeterince kesin ve bu da
vazgeemeyeceimiz

bir kouL.

2. Btn mltecilerimiz bu geniletilmi Federasyon'a dnebilir ve yerleebilir.


3. nsani yardm yerine lkenin yeniden yaplandrlmas iin
yardm ala!,az. Fabrikalarmzn,

okul ve niversiteleri-

mizin yeniden almasyla ve bylece vatandalarmz iin


Alija =t6e.qov( Tarihe Tankhm

normal bir hayat ngrsyle,


i,

alabilecek insanlarmza

gen insanlarmza okul ve yardma muhtalara da yar-

dm

verme konumunda olacaz. Yarallarn ve felit ailele-

rinin sistematik olarak gzetilmesi de sonunda balayacak.


4. Son olarak, bunlarla birlikte hala etnik kontrol
olan Bosna blgelerinin

barl

yeniden

altnda

btnleme-si

balayabilecek. Bu, nmzdeki iki nesil iin ac verici bir

grevolacak; ama bunun iki temel gereklilii imdiden


oluturulmu
BirinCM~

durumda:

btncl bir Bosna ilkesi dn Cenevre'de, dnyann

ilgili btn lkelerince kabul ve resmen teyit edildi.


kiIlCM~ Bosna'nn bir blgesi baarl bir biimde savunuldu

ve imdi bir Federasyon yapsna kavuturuldu; burada siyasal ve ekonomik gelime byk bir oranda ve hzl bir tempoyla baarlabilir ve baarlmaldr. Bosna'nn gelecekte yeniden btnlemesi iin birincisi biimsel ve ikincisi de maddi temeldir. Bu frsattan tam yararlanp yararlanamayaca
mz,

byk oranda bize, ne olduumuza ve Bosna'nn bu bl-

gesinde, szde Srp Cumhuriyetinin blnm -blgesinde


yatan karanlk zerinde muzaffer olacak demokratik ve ilerlemeci bir devlet modeli oluturup oluturamayacamza
bal.

Bu rotann yalnzca tek alternatifi var: Bosna'nn askeri yollarla, askeri zaferle btnletirilmesi iin savan srdrlmesi. Bunu baarabilir miydik, bize neye, ka cana mal olurdu?
Ka kayba, insan hayatna, ka gnll ya da zorlanm mlteciye? Biz kk bir halkz. Bu halkn tahamml gc nerede yatyor? Bar onu kurtarabilecekken, savan Bosna'nn
zne tahrip etmesine raz olacak mydk? Savan srdrlmesinin Pale'deki sava sulularnn iine geldiini, savan
onlar besleyip byttn, barn bir biimde onlarn sonu
olacan

kabul etmedik mi? Etnik temizlik Bosna'yyok edi-

yor. Getiimiz birka ayda, Srebrenica, Zepa, Banya Luka


katliamlarndan
dnn.

sonra bu adan ilerin ne kadar ktletiini

Ordunun baarlarna ramen, Bosna bir yl nceki

ok-etnik yapl bir toplumdan daha da uzak. Savan srdrlmesi bunu daha da uzaklatrmayacak m?
Eer

zorundaysak, sava srdrmeliyiz; ama o zaman baka

bir seim olmadndan emin olmalyz.


Sava

ve Lafazanlk

10 Eyll 1995'te telefonla Fransa Cumhurbakan Jacques


Chirac ve ABD Saraybosna Bykelisi ile grtm. Gr
meler ayn mesele hakkndayd. Her ikisi de bana, Karadzic'in
Saraybosna etrafndaki ar silahlarn, Bosna-Hersek Ordusunun kentin o zaman kendi kontrollerinde olan blgelerini igal
etmek iin deien koullardan yararlanaca bahanesiyle ekmediini ve bu temelde yurtdndaki Srp hukukularn NA-

TO ve BM harekatnn sona erdirilmesi ars yaptn syledi. Bu uydurma bahaneyi yok etmek iin Amerika ve Fransa'ya
BQsna-Hersek Ordusunun Saraybosna blgesine saldrgan eylemde bulunmayaca ve Srp toplarnn geri ekilmesinden askeri avantaj salamayaca garantisi verdin. Bosna-Hersek Ordusu, Saraybosna konusundaki siyasal grmeler srasnda bu
vaadini tutacakt; tek art, bu grmelerin hemen balamas ve
makul bir sre iinde sona erdirilmesiydi. Herhangi bir zaman
Srplar kente saldrrsa bu vaadin geersiz olacan da ima etar silahlarn sadece grnte geri ektikleri, ama gerekte onlar sakladklar ve yeniden sald

tim. Mladic'in askerlerinin

rya getikleri ubat 1994'te olanlarn tekrar yaanmasndan


kanma ihtiyacna dikkat ektim.

IS Eyllde toplanan Bosna-Hersek Cumhuriyet Meclisi'nde


Republika Srpska'nn tannp tannmamas konusunda ateli bir
tartma yaand. Vekiller arasnda bu konuda neredeyse yaygn bir duygusal ekince vard. Bir anayasa hukuku profesr,

uzun uzadya, modern, notmal bir devletin neye benzemesi gerektii konusunda konutu ve doalolarak bu tr bir devlet olduumuzu ilan etmemiz gerektiini belirtti. Herkesi gerek lie

armak zorundaydun:

Kendisine byk sayg beslediim kymetli niversite prof~s


rnn bize sunduu neriye hemen oy verirdin; ama profesrler genelde daha ok teoriyi bilirler ve pratikteki baz meselelerden habersizdirler. Bu trden bir hastalk beyanatlayok
edilemez. Eer edebilseydik, bir saniye bile durmaz ve derhal
byle bir anayasay kabul edip meseleyi bugn zerdik. Ne
yazk ki bunuyapsaydk bile, etnikler hala Trebevic'de olurdu ve ocuklarmz ldrmeyi, gazmz ve elektriimizi kesmeyi srdrrd. Ulusal deil, ok etnik yapl, iletiime, ekonomik ve dier ltlere dayal bir kantonlar federasyonu olarak gelecekteki devlet iin oy vermi olsaydnz memnun olurAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

dum. Ama bunu

yapsanz

da etnikler geri ekilmeyecek.

Zvornik ve Bijeljina'y igali srdrecekler, halkmz Banya


Luka'dan zorla karmaya devam edecekler ve bir milyon kii
mlteci ya da yerinden
Doru,

edilmi

olarak

yaamay

srdrecek.

byk bir gururla sarlabileceimiz bir anayasaya sa-

hip olabilirdik: ama hi bir

eyolmayacakt

bu durumda, hi

bir ey deimeyecekti. Her ey nceki gibi olacakt.


Siyasette iyi ve arzu edilebilir olanlarn bir listesinin yaplma
s

ve gerekd olan, u ya da bu nedenle gereklemeyecek


olan eylerin listeden derhal karlmas sylenir. Siyasette
harika, ama ulalmaz olan eyler hakknda konumaktan daha beyhude hi bir ey yoktur. airler ve edebiyatlar iin
byle konumak faydal olabilir: ama siyasete farkl koullar
hakimdir. Gereki bir mutabakat
bir avu idealden daha iyidir.

yalnzca katta

&ustos ve Eyll 1995'te askeri baarlarmz ve

kalacak

~ellikle NA-

TO hava harekat, savata bir dnm noktasyd. Askeri durum


lehimize deimiti; ama bar ve askeri baardan ortaya kan
baka trl sorunlarn belirtisi grlyordu. Bu yeni problem-

ler ve korkular, IS Eyll 1995'teki Bosna-Hersek Meclis toplantsndaki konumamda aka grlebilir:
Baz kiiler

bazen,

vndmz

btncl bir

Bosna'y

kim-

se garanti etmiyor, dediimde beni ayplad. Bugnlerde, hi


kimse hi kimseye hi birey garanti etmiyor. yle diyorlar:
abala, sava ve kendin kazan. Bunun iin burada, Srp
Cumhuriyeti'nin solmaya yz tutmaya baladn ve kp
askeri olarak ilerleme konumunda olup 01-

kmeyeceinin,

madmza bal olduunu

sylyorum. Bunu yapmak iin

yeterince gcmz ve cesaretimiz var m: zelde, kontrol ettiimiz Bosna topraklarnda model bir devlet, demokratik ve
ekonomik olarak gelimi bir toplum rnei oluturacak m
bize verdii fonlar fabrikalara ya da arabalara

yz: dnyann

ve sayfiye evlerine mi gidecek; onu yanl m kullanacaz,


yoksa halk iin mi, genel refah iin mi kullanacaz: bunu yapabilecek miyiz? En iyi insanlar alsn diye yolsuzluu yok
edecek miyiz, askerlerimize gazilerimize ve ehit ailelerine
verdiimiz vaatleri yerine getirecek miyiz, yoksa vaatlerimizi
yutacak myz? Gelecein by.k oranda bize, kim ve ne olduumuza dayandn
Sav"{' ve

Lafazanlk

sylerken bunlar kastediyorum.

Bu adan, savaa ilk gidenlerin basit askerler, sonra mfreze


komutanlar, daha sonra subaylar, albaylar ve generaller ve

daha sonra da bakanlar ve nihayette de savatan kar elde


edenler olduunun anlatld bir sava roman hatrlyorum.
Savata iler

byle yrr ve bar geldiinde ve "geriye dn"

denildiinde

ilk sradaki)~r savatan kazan elde edenler, son-

ra amiraller, generaller, bakanlar, sonra dier rtbeler ve en


sonda da elbette, ayaklarn ve kollarn kaybetmi olan talihsiz savalardr. Sava ve bar hakkndaki ac hakikat burada da tekrar edecek mi, etmeyecek mi?
Baka

bir soru, askeri baarmzn etkisiyle, kendimizi unutup

yanl admlar atp atmayacamz

ve dnyann bize srt evir-

mesine yol ap amayacamzdr; ciddi ve sorumlu bir halk


olmay

srdrp srdrmeyeceimizdir. Zafer bir yktr ve

size gerei syleyeyim, kaybetmekten artk korkmuyorum.


Kaybetmek arkamzda kalm bir ey; ama zafer kendi problemlerini getirir. imdiden getirmeye baladna dikkat edin.
imdi,

muzaffer olduumuzda, bombalardan ac ektiimiz

zamanki gibi temiz insanlar olup olmayacamz merak ediyorum. Kazandk ve dnyann sempatisini elde ettik. Dnyann

sempatisi dediimde, hkmetlerin deiL, sradan halkn

sempatisinden bahsediyorum ... Bu yllarda ok gezdim ve s


radan halkn, Cenevre'de bina giriinde bekleyen polisin;
New York'taki gmrk grevlilerinin, sokaktaki insann Bosna hakknda ne dndn, insanlarn bizi nasl karlad
n

grdm. Getiimiz gn Fransa'daydm ve bunu hisset-

tim.

Dnyay, dnyann

yann

en iyi ksmn kastediyorum; ve dn-

en iyi ksm genelde airler, sanatlar, lgn idealistler,

hafif "lgnlar" ya da tuhaf insanlardr; bunlar genelde iyi insanlardr

ve onlar bizim tarafmzdalar. Her eyden nce as-

kerlerimize, kendinizi unutmayn, derim. Zaferler ciddi iva


lardr

ve baz zaferler, muzaffer insanlarnyenilgilerinin tohu-

munu tar. Bu nedenle, eer muzaffer olursak, ilerin bizim


iin kt olduu zaman neysek yle olmak iin gayret gstermeliyiz. Sava kanunlarna uyalm, kurtardmz topraklardaki sivil nfusu koruyalm ve tutsaklara kanunlara gre davranlmasn

temin edelim.

~lln sonunda Hrvatistan Devlet Bakan Franjo Tudman


Paris'teydi ve Le Figaro'yla, halk arasnda byk tepkiye yol
aan bir sylei yapt. Gazeteler onun hakknda yazlarla doluyAlija zzetbegori Tarihe Tanklm

307

du. RTVBiH beniyorumda bulunmak iin davet etti. Orada u


sylei gerekleti:

Karamehmedovic: Hrvatistan Devlet Bakan Tudman'n,


Hrvatistan'a Bonaklar Avrupallatrma

grevi verildii ve

Federasyonun, Avrupa ve dnya, Avrupa'da olumu bir


Mslman devlete izin veremeyecei iin kurulduu eklinde
ifadeleri konusunda ne dersiniz?

zzetbegovi: Her eyden nce Tudman iyi biliyor ki bizi bir


Mslman devlet oluturmaya zorlayan Avrupa'yd. OwenStoltenberg Plan tam olarak bunun iin deil miydi ve biz
onu reddetmedik mi? Bon~klar btncl ve sivil bir Bosna'ya doru srd vagonlarn ve kararl bir biimde bu yolu
izliyor.
Buradaki Mslmanlarn Avrupallatrlmasna gelince, biz
bir Avrupa lkesiyiz ve Avrupa ulusuyuz. Bunu bir tr avantaj olarak deil bir olgu olarak sylyorum. Afrika'ya gitsem
ve Afrikalym desem, beni grdkleri an kimse inanmaz ba-

n~. Dnyann Avrupallar ve dierleri diye blnmesi yanl:


dierlerini

incitir bu. Dnyada birok ulusun ve halkn bu ka-

tegoriletirmeden incindiini

biliyorum. Son olarak Karadzic

ve Mladic de Avrupal, Mostar'da Eski Kpr'yykan general de. O da Avrupal: ama bunun ona hi faydas olmad. n
sanlarn

medeni ve barbar diye ayrlmas gerektiini dn

yorum: bu tek hakiki ayrm. Gerisi incitici samalk.


Karamehmedovic: Hrvat Devlet Bakannn syleisiyle ilgili baka bir soru sormak istiyorum. Baka eyler yannda,
"Bosna liderleri arasnda bir dizi pragmatik kii var" dedi. Bu
ifadesinde "pragmatik"le neyi kastetti?
zzetbegovi: Tam olarak bilmiyorum: ama zannedersem ge-

nel olarak ne demekse o anlama geliyor. Pragmatistler, gren,


ama grmemi gibi davranan, iiten ama iitmemi gibi yapan,
hatrlayan
kmzn

ama unutmu gibi davranan vb. kiiler. Bazen, hal-

ve Bosna-Hersek'in karna, bizler, grdmz ba-

z eyleri grmemi, iittiimiz baz eyleri iitmemi,

tamayacamz baz eyleri unutnu

hi unu-

gibi davrandk. Gelecee

bakmaya gayret ettik. Baz yce amalar uruna, halkmz ve


bu lke uruna, bazen baz eyleri sessizlikle geitirmeye hazrz. Bu gece olduu gibi, temel eyler istisna.
Sava

ve

Lafazanlk

Tudman'n Avrupallann

ona Bonak Mslmanlan "Avruve Avrupa'da Mslman bir lke oluturulmas


n engellemek konusunda gvenmesiyle vnmesine gelince,
zannedersem Tudman'n syledikleri de baz hakikatler ta
yor. Saygdeer istisnalar dnda Avrupa ve Amerika'da birok kii Bosna'da olanlara kukuyla bakt. lkede bir slam
Rnesans olarak deerlendirdikleri her ey yok edilmeliydi.
pallatrma"

Bu amac baarmak iin birok irkin ey yapld. Bunlardan birisi, Bosna-Hersek'te Bonak yetkililerin sulanmasyd

ki bu, savatan sonra younlaacakt ve Austos 1999'da New


York Timed'daki makaleyle doruk noktasna ulaacakt.

Srp mevzilerinin bombalanmasna devam edilmesi konusunda mttefkler arasnda ciddi ihtilaflarn bulunduunu biliyordum. Fransa, spanya, Kanada ve Yunanistan'n ona kar olduu sr deildi. Ruslar bir adm daha ileri gitti ve eer saldrlar

srerse Srplara dorudan yardm etmekle tehdit etti.


Bu tartma srerken Holbrooke'un, Belgrad'da Karadzic
ve Mladic'le bulutuu haberleri geldi. Her ikisi de sava sulusu ilan edilmilerdi; ama siyasette amacn aralan merulatrd

sylenir.
Haberler beni sarst; ama buradan iyi bir sonu ortaya kt;

Karadzic ar silahlarn geri ekmeyi ve Saraybosna kuatma


sna

son vermeyi kabul etmiti.

Esll

ortasnda

Holbrooke, New York'ta Cenevre'den bir

adm daha ileri gidecek bir toplant yaplacan duyurdu: Bu

adm, merkezi kurumlarn belirlenmesi, devletin ve oluumlarn

(entitelerin) sorumluluklarnn tayin edilmesi ve Bakanlar Kurulu'nun grevlerinin ve Bosna-Hersek Devlet Bakanl ile
Meclisi'nin seilme tarznn tanmlanmasyd. Holbrooke'un
ekibi, bizmle srekli temas halinde olan temsilcimiz Sacirbegovic'le alyordu. Her ey iyi gidiyordu ve 22 Eyllde tamanla
nacak olan tasan bizi tatmin ediyordu. Sra Milosevic'in tatnin
edilmesine gelmiti.
Owen, Hill v'." Pardew'den oluan Amerikan ekibi, gr
meler iin 23 Eyliilde Belgrad'a gitti. Milosevic nce onlarn
Karadzic ve ibirlikileriyle boumasna izin verdi; bunlar, hi
bir devlet kurumunu iitmemilerdi. Mzakereciler yorulduAli/ =tbegovi Tarihe Tankhm

309

unda ve zihinleri durduunda Milosevic Bosnal Srplardan


kurtuldu ve Karadzic ile takmnn reddettii birok eyi kabul
ederek "bar" ve "iyi niyetli adam" roln oynad. Milosevic'in benimsedii belgeyi Karadzic'in talepleriyle kyaslarsa
nz, iyi grnecektir. Ama onu Amerika ekibinin Belgrad'a getirdii belgeyle kyaslarsanz, tamamyla kabul edilemez bir
eydi.

Belgrad'da olanlardan haberdar edilmitik; ama Amerikal


lar baka bir gaf yapt. Saraybosna'ya gelip metni bizimle grmek yerine Amerika'ya dndler. Bunun adil olmadn
dnerek New York'a gitmeyeceimizi ilan ettik. Amerikallar
tam da yar yolda, rlanda zerindeydile~; ama Dileri Bakan Christopher, ekibe Bosna'ya dnme emrini verdi. yle grnyordu ki iler przsz gitmeyecekti. Uzun bir ikna sresinden sonra nihayette rotalarn deitirdiler ve rlanda ya inerek
Bosna'ya dndler. Ardndan sk bir grmeler turu balad
ve ksa aralar dnda btn bir gn ve gece srd. Sonunda
yalnzca bir art dnda mutabakat saland; ama o da nemli
bir artt. Biz Parlamento ve Bakanhk iin dorudan seimlerde srar ettik, dier iki taraf dolayh seimlerde. Akt ki bu tavrlarn arkasnda farkl siyaset felsefeleri yatyordu. Srbistan
ile Hrvatistan zayf bir devlet bakan istiyordu, biz ise gl.
25 Eyllde Holbrooke beni gece yarsndan sonra arad. Ona
ksaca dorudan seimlere sahip olmamz gerektiini syledim.
Konferansn yaplaca 26 Eyll sabahnda bu konuda henz
mutabakata varlmamt. Btn delegeler ve yzlerce gazeteci
New York'ta toplanmt. Konferansn balamasndan on be
dakika nce Dileri Bakan Christopher beni arad ve ne paolursa olsun konferans kurtarmarn istedi. Ardndan
Sacirbegovic'e belgeyi, Temas Grubu'nun seimlerden doru
dan seimleri kastettiini belirttii ekincesiyle imzalamasn
syledik; Amerika taraf da aka Bosna-Hersek'in btnl
n savunduunu ve herhangi bir blnmeye kar kacan
belirtti. Temas Grubu istediimiz beyanat yapt ve Amerikal
lar tarafndan da Bakan Clinton "Bosna birleik, uluslararas
olarak tannm bir devlet olarak kalacaktr. Amerika Bosna'nn blnmesine kar kacaktr" szleriyle toplant devam
ederken ahsen ekincemizi teyit etti. Bylece bu dramatik dnem sona erdi.
hasna

Sava

ve

Lafazanlk

310

"R

itibaren Amerikallar, Bat Bosna'daki Hrnce yavalatlmas ve ardndan da tamamen durdurulmasnda srar ediyordu. Holbrooke'un bizi Prijedor ile Bosanski Novi'yi almaya tevik ettii dorudur; ama
operasyonun Banya Luka'ya doru srdrlmesine kesinlikle
-LJyll

ortasndan

vat-Bonak saldrlarnn

karyd.
Tudman'

ikna etmek, zellikle de Tuzla'y Banya Luka'yla


deime fkri Srplarn muhalefetiyle karlanca, zor deildi.
yle grnyor ki bu kark fkir bir dizi Batl grevli tarafn
dan ortaya atlmt. Tudman'n harekat douya doru devam
ettirmede artk bir kar yoktu. eitli Hrvat askerlerin 18 ve
19 Eyllde Una 'y geerken ldrld haberleri de buna yardm etti. Bylece 20 Eyllden itibaren, yenilgilerinden sonra
mevzilerini tahkim etmeye balayan Karadzic'in askerlerine
kar savata yalnz kalmtk.

Her ey bir atekese doru gitmeye balamt. Holbrooke bu


konuda 2 Ekimde bir giriim balatt. Karadzic ve Mladic fazla
iknaya gerek kalmadan neriyi kabul etti. Kljuc yaknlarndan
geri ekilme dnda askeri avantaj bizdeydi. Ancak Hrvat Ordusu tam olarak durmutu. Amerikallar atmalarn srdrlmesine kar kmaya balad ve Hrvatistan zerinden gelen
ran lojistik desteinin tamamen durdurulduunu ilan etti.
Bundan nce baka bir uyar almtk. Aniden Karadzic'in
hava gc etken olmaya balamt. Sava uaklar Banya Luka' dan havalanyor ve hareket halindeki askeri konvoylarmz
ile Hrvat birliklerine hcum ediyordu. NATO hi bir tepki
vermedi! Mesaj akt! Bosna savanda kazanan olmamalyd.
Ya da: Srplar tamamyla yenilgiye uratlmamalyd ki bu da
ayn sonuca varr. Mostar toplantsnda Holbrooke, bombalamanm siyasi grmelere bir ans verilmesi iin durdurulaca
konusunda beni bilgilendirmiti. imdiye kadar 3.400 uu gerekletirilmiti. Tavr, Srp mevzilerinin yeterince gevetildii
ve daha ileri gitmeye gerek olmadyd.
Yeterince gvenilir verilere gre, Bosna'daki savata ortalama insan kayb, asker ve sivil olmak zere gnde 150 idi! Btn bunlar gz nne alarak baka bir seim olmad sonucuna ulatm.
5 Ekimde atekes anlamasn imzaladm; ama savaa, Saraybosna'nn gaz ve elektrik almas ve Gorazde yolunun yiyeAlija zzetbegovi{ Tarihe Tanklm

almas kouluyla son verdim. Dndm ki


bylece birka gn daha kazanacaktk ve bu bizim Prijedor ile
Bosanski Novi'yi almamz mmkn klacakt. Holbrooke koullar kabul etti ve bunlar belgeye ekledi.
Atekes imzalandnda Krajina hari atmalar ayn gn
durdu. Herkes aka savatan yorulmutu. Bunun ne anlama
geldii, sava srasnda gnlk ortalama iki bin askeri hadisenin
meydana gelmesi olgusundan anlaabilir. rnein General Rupert Smith, yalnzca 24 Mays 1995'te n ve arka cephelerde
2.700 kkl bykl atmann gerekletiinin kaydedildiini belirtti. Bosna savanda atmann ne kadar iddetli olduunu gsteren baka bir ey, 16 Mays 1995'e kadar UNPROFOR'un 162 yesinin ldrlmesi ve 1.420'sinin de yaralanmasyd (BM Genel Sekreteri Butros Gali'nin Gvenlik Konseyi'ne sunduu rapordaki veri). Baz kaynaklara gre, savan
sonuna kadar, UNPROFOR 204 askerini, AB alt gzlemcisini
ve ABD de mzakerecisini kaybetti.
Askerler, zellikle Krajina'daki Dudakovic ile Alagic, ate

..3ll cek tedariki iin

kesin imzalanmasndan honut kalmad. Bana yle geliyor ki


gcmz fazla abarttlar ve zellikle de siyasi artlar gremediler; Amerikan tavr ile Hrvatistan'n savan srmesine muhalefetini. Tudman, aka, kendi topraklar zerinden tek bir
kurunun bile Bosna'ya giremeyecei tehdidinde bulundu.
Yine de baka bir hadise bizi dnceye sevketti: Eyll sonunda Kljuc yaknlarnda Srp kar saldrsnda geri ekilmemiz ve kayplarmz. 15 Eyllde kurtarlan Kljuc kasabas, birka saatliine ihmal edilmiti.
Kljuc'la ilgili bu kriz, ordumuzun savata yrtt en byk manevra olarak hatrlanacaktr. 5. ve 7. kolordular kuzeyle ilgilenirken Otoka-Sanica-Kljuc hattndaki ypratc cepheyi
istikrarl klmann tek yolu baka hatlardan, zellikle de merkez
ve kuzey Bosna'dan asker getirmekti. Alt gn iinde, 2 Eyll
ile 7 Eyll arasnda, helikopterler, otobsler ve kamyonlar kullanlarak, ileri Bakanl zel birimi olan "Kara Kuular" adl tugayn bir blm ile Visoko, Kakanj, Tuzla ve Banovici'den
146.,309., 210. ve 225. tugaylar, sekiz bin kiilik bir takviyeyle
Kljuc'a aktarld.
Atekes grmesi srasnda Srplar etnik temizliklerini srdrd. 5 Ekimde Richard Holbrooke'a bir mektup gnderdim:
Sava

ve Lafazanlk

Atekes salanmas

konusundaki gayretli abamza ramen,


Karadzic'in Srplan tarafndan igal altnda tutulan BosnaHersek topraklannda Bonaklann ve Hrvatlann yaygn olarak zorla yerlerinden edilmesi sorunuyla karlatk. nsanla
n ata yadigar evlerinden ayrlmaya zorlayan bu skandal durum, Cenevre Anlamasndan sonra, sona ermek yerine, giderek younlat. Mlteciler Bakanlmzn Mlteciler ve Yerinden Edilen Kiiler Ofisinin verilerine gre, yalnzca getiimiz on gn iinde 5 binden fazla kii Bosanski Novi, Prijedor, Banya Luka, Doboj ve dier yerlerden srlm.
Karadzic Srplarnn bu davran Cenevre Anlamasnn metnine ve ruhuna aykr olduundan, ltfen Milosevic'in Srp
olmayan nfusun srlmesini derhal durdunnasn isteyiniz.
Ayrca ondan, Zeljko Raznjatovic Arkan'n meum askerlerini Bosna-Hersek'ten ekmesini de rica ediniz.

11 Ekimde Saraybosna'ya gaz ve elektrik verildi ve Gorazde'ye nsani yardm konvoyu ulat; bu, atekes koullarnn yerine getirildii anlamna geliyordu. Bakan Boris Yeltsin, Saraybosna'ya gaz tedarik eden hattn tamirat iin ahsi nfuzunu kulland. Saraybosna'daki Rus Bykelilii kanalyla, ondan bir mektup aldm; mektupta, Bosna'daki atekesi tebrik
ediyor ve Bosna-Hersek'in btnlnn ve egemenliinin muhafazasna Rusya'nn balln bildiriyordu.
Duygusalolarak Rusya Srplarn tarafndayd; ama BosnaHersek'in btnl meselesinde ilkeli davrand. Rusya iindeki duruma iaret ederek Rus Dileri Bakan Andrei Koziriev,
"Bunun iin kendi i nedenlerimiz var" dedi. Yeltsin'e bu duruma iaret eden bir mektup yazdm:
4 Ekim tarihli mektubunuz iin teekkr ederim. Sizinle Bosna Krizinin zmnde bir dnm noktasnda bulunduu
muz konusunda hemfikirim.
Umanm bu adan ilk adm, Bosna-Hersek'teki atekesle birka saat iinde atlm olacak.
Rusya'nn, Yugoslavya'nn kmesinden sonra Balkanlar'da
ortaya kan devletler arasndaki sorunlarn zlmesinde
nenli rol oy:rladn dndk ve hala da yle dnyoruz.
Bu adan ilginizi anlyoruz.

imdiye

kadar Bosna-Hersek ban inisiyatiflerinde Rusya

Alija J:::etbegovi Tarihe Tanklm

Federasyonu'nun devlet teekkllerinin desteini takdir ediyoruz. Bosna-Hersek'in btnlnn korunmas ilkesine
ahsi tutumu, burada takdir ve minnettarhkla karland.
Ancak Krajina'daki atmalar srd.
12 Ekimde, gven mektubunu birka gn nce sunmu olan
. yeni Amerikan Bykelisi John Menzies tarafndan ziyaret
edildim. Amerika' dan, atekese uyulmas gerektii konusunda
bir uyar getirdi bana. General Delic gerekli emirleri vermiti;
ama Krajina'daki atmalar durmad. Banya Luka'nn dmek
zere olduuna dair -ou temelsiz- haberler geliyordu. Yzlerce Srp mlteci Posavina Koridorundan Srbistan'a doru akn
etti. Bu mlteci dalgasyla karlaan ve Karadzic ile Mladic'in
eletirileriyle bask altnda kalan Milosevic, atmaya dorudan
mdahil olmakla tehdit etti; kzgn ve hayal krklna uram
mlteci dalgas, kendi rejimi iin yeni bir tehditti. ki ya da
Srp tmeni Karadzic'in askerleri yannda savaa girmekten sz
etti. Buna inanmadm; ama Amerika inand. Bykeli Menzies
bana tekrar geldi; ciddi bir ses tonuyla eer askerlerimiz durmazsa NATO hava glerinin onlar vuraca mesajn iletti.
Bunun ciddi bir tehdit olduunu ve yerine getirileceini belirtti.
Telgraf ya da telefonla emirler makulolmadndan, General Delic'den hemen Kr~jina'ya gitmesini ve atekes kararn
uygulamasn istedim. atmalara nihayette 13 Ekimde son verildi. Bir gn nce Sanski Most'u, bu savata kurtarlan son kasabay ele geirmitik.
Ve bylece sava 1.280 gn sonra sona erdi; beeri ve maddi kayplar korkuntu. nmzde ac verici bar grmeleri
vard.

Sava

ve

Lafazanlk

YEDNC BLM

Dayton Gnlu

*
16 ml{Jde/i lart' p/lIlll. BAl Gme/ Kmlllll//f/ jO. Klirtiil'
Yti, TOp/lIl1t""da KOllll"IIi/. Ba,k C/ito 'I" .',idi'mi'.
Albamed AVlf/e .qlhii "e. BlIr,l' heyaa,. Ulrt:q/7t-Petter,'011 Hal'a {~','ii deki Hal'tlctl,k IIf::edi. iTli/o,'el"'- I'e B/a/o
I'/le .qiiriil"Jle. Gra,- 'e Sldak 'l .'biii 'e. BlIrtl' /lla'ma
JJllllI Genel erel'e",ii ilk hbliimii. Bii(qede "i/ab {!etpe"i.
Alerke:: Banka,', I'e para hirii. IFOR; ok Ulwl" Ban'
Giicii. Seimler mede/e, ,i. Kurular. Saraylo,'a me,'eledi.
Gora::de ](oridortt. Federi/,'yon Illi U.l.qu/aIllJlad'i/lzli/ll!1/ildllll
im::alaa. 1/a)mal 17akklda. /lBD D'',~'/eri BakalI'
Clw,;'/opber'la .'11ir"le. Haritalar, bari/ali/I', 17arita/ar.
Bi!tit I'e ii AB rJ"",;,leri /e"ilc;,i ile .q,ii'ii'mc. Zhak ';'ya
etit:lfor. SI'tfuck 'la .qiirii'me. Seileri timeflmme"i. "/ii/feci/eri I'e yer/eridm edileleri oy I'erme medele,',: AtfWlY
Lake ile .q,idil'lI1e. De/fa' Pmje"ie ekilIceler. Ulilliam
Per/:V:lfle .qiirii'e. Ali/'Mel"'- .qeri ekiliyor - hiitii Bo,'a
Her,'ck /opraklartlda IFOR dmefii. Srko Koridom.
Afi/'Mel'''- SlIraybo,'la :ljl tedli ait:vor, ama Brko :VU de/JiI.
IIlii::lIkere!erde h,i- .qecelik ,'0/1. IT/tI'Mel',,- Brko kOIl'M'lIIda
bakemli/Ji kabili ed(lfor. Ba,;ka Clito bartl'l ila etit:lfor.
Daylo 'da pamf, Pari, 'te ,in::a. ](,IIll/'II1,!ar. Sa i 'a' durumltlll kald,rd,',. Ei Alll/u)o :lfla .'1bi-iil'me. ' ,ll'a,;' hir
kadraca.

Uzun

hayatmda okeitli iler yaptm. Mahkum olarak ta

krdm, l tadm, aa

kestim ve daha sonra zgr biri iken

inaat ~annda altm, avukatlk yaptm,

makaleler yazdm.

316

Yine de en zor iim, mzakerecilikti. Mzakere etmek karar


vermektir ve karar vermek de anssz bir insan iin ok zor bir
itir.

Benim sorunum ne tatmin edici bir bar elde edebilmek ne


de tatmin edici bir sava yrtebilmekti. antaj altnda yaplan
mzakereler Bosna'nn zerinde Demokles'in klc gibi sallan
yordu. Saldrya urayan, yok edilen ve silahsz kiiler, byk
straplar ekmiti ve nerilen bar, yalnzca ilkelerime deil,
adalete de uygun deildi. Byle bir bar kabul edemezdim; savan devam etmesi mesajn tayarak lkeme dnmek de zor-

du. kilemim bykt. Kendimi armha gerilmi gibi hissettim.


Dayton mzakerelerinin balamasndan on gn nce, SDA
Yetkili Kurulu'nun toplantsnda (20 Ekim 1995) amalarmz
belirttim. Bu benim, bu kez ayrntlandrlm, 12 maddelik
Austos programmd:
. Amacmz

Bosna-Hersek'i bamsz ve btn olarak tutBu ama askeri ve siyasiyollarla elde edilebilir. Sava sona erebildiinde son noktaya ulatmz ve egemen
ve btncl Bosna-Hersek amacmza doru siyasal aralarla gidebileceimizi dnyorum. nmzdeki bar
mzakereleri, bu beklentinin doruluk pay asndan bir
maktr.

snavolacak.

2. Devletin ortak kurumlar ve ilevleri Bosna'mn btnl


n garanti eder. Bunlar arasnda, Parlamento, Devlet Ba- ,
kanl, 'Anayasa Mahkemesi ve Merkez Bankas var; i
levler de unlar: d ilikiler, savunma, insan haklarnn korunmas, d snrlarn korunmas, iletiim, para birimi,
gmrk ve d ticaret, devlet dzeyinde bte ve harcamalar. Srp taraf artk ilevlerin saysn azaltmak n her e
yi yapacak. Bizim amacmz, elbette ki tersi.
3. Ortak organlarn muhtemel paral oluumuyla ilgili durum asndan, ana sorun, ortak kurumlarn ilevlerinin
veto ile engellenmesi olasldr. leyebilecek bir devlet
istiyoruz ve veto nedeniyle nemli tek bir karara bile ulalmayan 1991-1992'deki gibi bir durumun tekrarna msaade edemeyiz. Biz a) btncl bir Bosna ve b) ileyebi
lecek bir devlet istiyoruz. yle grnyor ki bu iki talep
elikilidir ve nmzde bu dm zme grevi var.
Bazlar ounlukla karar verilmesini neriyor; ama bu durumda iki gcn ncs aleyhine anlamas gibi gerek
Alija z:uthegovi Tarihe Tankln

Dayton Gnl

bir tehlike var ve ncs de Bonak taraf olabilir. k


yolu, engellenemeyen bir mekanizmann yrrle konulmas

olabilir. Bu, muhtemelen, birka yabanc yargc da

ieren Anayasa Mahkemesi olacaktr. Her halkarda karar verme yoluyla engelleme olasl, anayasal bir devlet
olarak

Bosna'nn kar karya olduu

en ciddi sorun ola-

rak duruyor.
4. Bosna'nn btnletirmesinde en nemli adm, Bosna-Hr
vat Federasyonu. Yine de faal de bu. Kantonlatrma
gereklemiyor

ya da yava geliiyor. Federal Hkmet,

gerekte, Federasyon topraklarnn yalnzcabir blmnn hkmeti ve bu blm, Bosna-Hersek Cumhuriyet


Ordusunun kontrol altnda. HVO kontrol altndaki
Bosna'da szde Hersek-Bosna Hkmeti hala fa;l ve hibir kendini feshetme iareti gstermiyor. Bu balamda, federal polisin oluturulmas ve mltecerin geri dnmesi
bir biimde atl vaziyette ve hareket zgrl birok blgede snrl. Bu nedenle, Federasyon'un balatlmas iin
birka adm atlmal; nk bu bizim iin hayati neme sahip. Bugnk toplantda, gndememizin ikinci maddesi
olarak, Prof. Ganic bizi amacmza ulatrabilecek bir faaliyet program sunacak. Bu faaliyetlerin birbirleriyle i
ki iinde yrtlmesi; plann, ksmen Hrvat tarafyla koordineli olmas amalanyor.
5. Temas Grubu haritas; deiiklikleri kabul etnezsek, geerli. Amerikal mzakerecere eitli kereler belirttiimiz gibi Gorazde e Brko yu gzden karmayacaz.
6. Saraybosna'ya gelince, birka seeneimiz var; ama btn
seenekler tek, blnmemi bir kent kavramna dayanyor.
Bu, ortak ilevler sorunuyla birlikte, mzakerelerdeki en
zor nokta. Bununla iliki olarak, hemen, Saraybosna Kantonu oluturarak kentin yeniden rgtlenmesini hzlandr
mak tavsiye ediliyor; bu, Federasyon Anayasas uyarnca,
kanton oluturma hedefine de uygun. Ar dikkat gstermeliyiz ve otoritenin belediyelerden Kantona aktarlrras
srasnda
yz.

dzey ve dinamikler asndan snrlar amamal

Federasyon Anayasas, bu konuda, ne emirler ve ne de

belediyelerin otomatik olarakyetkerini~ elinden alnmas


n

talep ediyor; esnek zmlere de imkan tanyor. Beledi-

yelerden kantonlara otorite aktarrn, tedrici olacaktr.

7. Eer herhangi bir ey mzalanrsa, bar anlamas, yalnz


ca gl uluslararas byk glerin yardmyla yrrle

konabilir. Bu, UNPROFOR olamaz. Dier dost lke-

lerin askerleriyle takviye edilmi NATO gleri olabilir


ancak.

Eer

Rusya asker nerirse,

onlarn says

Msl-

man lkelerin asker saysyla dengelenmeli.


8. Bar yrrle sokacak askerler, Bosna-Hersek'in her
tarafnda kurulacak karakollar biiminde yerletirilmeli

dir. Yalnzca snrlara asker yerletirilmesi bizm iin kabul edilemez.


9. Mslman lkelerden gelen askerlerin finansman BM tarafndan karlanmaldr.

o. Bar gzlemcsi uluslararas askeri gler Bosna-Hersek

Ordusunun savunmac abalarna mdahil olmayabilir.


lL. Bar gzlemcisi gler, Bosna-Hersek'te bir yl sresince
kalabilir; bu, yalnzca Devlet Bakanl'nn talebiyle
uzatlabilir.

12. Hrvatistan Cumhuriyeti askerleri, bar anlamasnn imzalanmasndan

sonra azami 30 gnlk bir sre daha Bos-

na-Hersek topraklarnda kalabilir; bu yalnzca BosnaHersek Devlet Bakanl'nn talebiyle uzatlabilir.


13. Eski Yugoslavya'da zellikle de Bosna-Hersek'inyeniden
yaplandrlmas

iin uluslararas toplumun ekonomik

desteine hazrz.

Ancak, bu yardmn aadaki artlarda

olmasn aka

talep ederiz: a) Komu lkelerin Bosna-

Hersek'in btnlne saygs, b) nsan haklar ile azn


lk haklarna sayg, c) Mltecilerin ve yerinden edilmi

kimselerin evlerine dnme hakkna sayg. Bu adan, Batl

lkelerin yeni ilkesiz uzlamalar kabul ederek hatalar

yapmasna

izin verilmeyecektir. Ekonomik yardm -ihti-

ya iinde olan btn taraflar iin- ynetimin devreye sokulmasnn


koyulmas

ve kamunun, kanuna sayg gstererek yoluna

iin gl bir aratr.

14. Bosna-Hersek'te demokratik seimler, sulu rejimIerin ve


fanatik milliyetilerin ynetimden uzaklatrlmas iin
byk bir anstr. Geitirilmemesi gereken bir frsattr
bu; ama gerekten demokratik semler temin edilnezse
bu frsat karlr. Frsat karmamak iin; a) Temel asgari zgrln (siyasal partilerin faaliyet zgrlnn,
medya

zgrlnn, vatandalarn ahsi

Alija =tbegovl Tarihe Tanklm

ve mlkiyet

gvenliklerinin vb. temin edilmesi, b) Srlen vatanda


larn

byk blmnn evlerine dnmesi, c) Seimlerin

etkin

uluslararas

uluslararas bar
nn salanmas
l

denetime tabi

tutulmas,

d) Seimlerin

askerlerinin mevcudiyetinde yaplmas

gereklidir. Parlamento ile Devlet Bakan

dorudan olmaldr.

seimleri

15. Lahey Sava Sulular Mahkemesi tarafndan sava sulusu ilan edilen kiiler, seimlere katlamaz.

16. Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nin btn blgelerinde mltecilerin kabul ve yardm edilmesi iin karma komisyonlar
ve brolar oluturulmas faydaldr.

On

gn arayla iki kez Amerika'ya gittim.

lkinde BM Genel

Kurulu'nda konuma frsat buldum; burada, bar hakkndaki


grlerim ile gelecekteki Bosna hakkndaki gr m sun-

dum:

BM GENEL KURULUNDAK KONUMAM


(New York, 24 Ekim 1995)
Bugn ellinci yln kutladmz BM rgt, srekli umut
kaynamzd;
Bazlar

ama srekli hayal


insanlk

rgtn,

kurulu olduunu
s

krkl kaynam'zd

da.

tarihindeki en byk ve en etkisiz

sylyor. Gereklemeyen kararlarn say

bunuteyit ediyor. Bu haliyle rgt muhtemelen dnyann

mkemmel olmayn yanstyor. Srekli olarak dnyay dzeltmek beyhude

deilse,

BM'nin daha da

mkemmellemesi

ne yalnzca ihtiya duyulmaz, bu mmkndr de.


En yksek amacmz bar salamak. BM kresel bir savan
nlenmesine

katkda

bulundu; ama blgesel

atmalar

dur-

durmakta etkisiz olduu ortaya kt. Ancak. yerel savalarda


feci sonularn toplam, B1V\.'nin kuruluundan bugne kadar,
trajiktir.
BM Krfez Krizine son vermekte etkin olarak alt. Ne yazk

ki bu etkinlik, lkeme ynelik saldrganlk karsnda tek-

rarlanmad!. ekincenin bedeli korkutucu oldu.

Halkm

bu

yksek bedeli dedi.


Bu krsden iki gn nce konuan Grcistan Dileri Bakan'nn syledii
adn
Dayton Gnl

szleri tekrar etmek istiyorum: "Saldrganla

vermek ve

soykrm

isimlendirmek iin cesarete ve ira-

deye sahip olmalydk." Bildiiniz gibi; bazen ya cesaret ya da


irade, bazen de her ikisi de eksik olur.
Birka gn sonra Bosna mzakereleri balayacak. Amerika
ile Bakan tarafndan balatlan bu inisiyatife inan ve umut
besliyoruz. Halkmzn bara ihtiyac var ve bar istiyor. Sava

biz balatmadk ve savayor olsak da sava kazanmay

hayal etmedik. Her zaman bar iin altk ve her zaman barta

kazananlar olmak istedik.

Siyasal ve etnik oulculua, insan haklar ile serbest ekonomiye dayal bir toplum kurmak arzusundayz. teki tarafta
her ey bunlarn tersi olduu iin, inanyoruz ki fikirlerimiz
nmzdeki be-on yl iindeki barl oyunda muzaffer olacak. Toplumumuzun ve lkemizin modelinin istisnai stnl

sayesinde, Tanr'nn yardmyla, kazanacaz.

Bosna Hkmeti ve Ordusu, paket neye hizmet ederse etsin,


lkenin blnmesini ve paralanmasn kabul etmeyecek.
Bosna'nn
van

blnmesi, ister hemen olsun ister daha sonra, sa-

devam etmesine yol aacaktr.

Bosna'da gerek demokratik seimler, sava balatan ve halk


ile uluslar arasndaki ilikileri zehirlerneyi srdren sava
sulularnn

ve milliyeti fanatiklerin askeri ve siyasi ilevler

den uzaklatrlmas gibi -tek deilse bile- muazzam gerek


bir

anstr. artlar oluturulmaldr;

yle ki Balkanlar'da de-

mokrasinin bu son ans kaybedilemez. Bu artlar zgrlk


ve seimlerin etkin bir biimde uluslararas denetimidir.
Eer bar grmeleri baarl

bir sona ularsa, bunu, sava-

n tahrip ettii blgenin, zellikle-Bosna' nn yeniden yaplan


drlmas takip etmeli.Uluslararas topluluk yeniden yaplan
drma planna

nemli destek vaat etti. Bununla ilgili olarak,

belki de beklenmedik bir neri yapmak istiyorum: Bu destek


iin artlar oluturun. nsan haklarna ve zgrlklere sayg
gstermeyecek tarafa, yardm alamayacaklar mesaj gnderin. Bu kurallara tam sayg iin karar aln. Yeni uzlamalarla
sulular, tiranlar satn
yn.

almak umuduyla yine hatalar yapma-

Bir adm daha ileri gidelim. Sulular ve tiranlar tecrit

edin. Bu tek yoldur.


nsanlar suaynlendiren kiiler, ortadan kaldrlmaldr. Bu

olmadan, ne Bosna'da ne de blgede, ne bar ne de gvenlik


olacaktr.

ALicia zzetbegm'u: Tarihe Tanklm

Bizler, halkn iradesiyle deil, silahlarn gcyle krlan Bosistiyoruz ve bu hakka sahibiz. Bonak-Hrvat Federasyonu, buyzden nemli bir adundr ve btn Bosna dostlar bu tasarya destek olmal ve yardm etmelidir. Barn yerlemesi -ve yaamas- iin silahlanmada denge ohnaldr. Bu denge st seviyede de alt seviyede
de salanabilir. Biz ikinci seenein faydal olacan dn
dk ve Srp ar silahlarnn azaltlmasn talep ettik. Eer
Srplar bunu kabul etmezse, tek seenek, glendiinde blgede bar ve istikrar unsuru olacak Bosna Ordusunun tehiz
edilmesidir. imdi btn kentlerimiz Srp toplarnn menzilinde. Bu toplar geri ekilmeli ya da tahrip edilmelidir. Srekli tehdit altnda yaayamayz ve yaamak da istemiyoruz.
na'nn btnletirilmesi hakkn

Son olarak: Soniki gn iinde birok konuma yapld. Demokrasi ile zgrlk ve bunlarla ilgili her ey zerine birok
gzel sz iittik. Temel insan haklarn ineyen ve bunu srdrenler de zgrlk ve adalet zerine konutu. Eski bir Kutsal Metinde "Onlar davranlarylayar~la" buyuruluyor. Bu
nedenle, syledikleri eyleri dinleyelim; ama onlar yaptkla
rndan dolay hesaba ekelim. lkelerine dndkleri an, yaptklarna devam edeceklerdir. Elbette, eer izin verirsek bunu
yapabilirler.
BM Genel Kurulu'ndaki konumamdan sonra,

New

York'taki Wa/201f Aftoria otelinde Bakan Clinton tarafndan


kabul edildim. Bu toplant srasnda nemli haberler aldm:
Ruslar, Bosna'ya, NATO komutas altnda -ki bu ksmen Amerikan kontrol altnda demektir- asker konulandrmay kabul
etmiti.

Bu, NATO bnyesinde ilk kez meydana geliyordu.

Anerika'ya
gerekleti:
yannda

yaptm

bu gezide,

arzularmdan

bir,

bakas

Boks efsanesi Muhammed Ali'yle tantm. O gn,

menajeriyle (imdi hatrlayamadm bir kentten) New

York'a gelmiti. Ona ilk sylediim ey, benim de Ali olduum


oldu. Kafasn sallayarak bildiini syledi. Ali hala iyi grnyordu; ama hareket ederken ve konuurken zorluk ekiyordu.
Ona kar kardee bir yaknlk hissettim. Yllarca mmkn
duunca

01-

onun malarn izledim ve onun iin tezahrat yaptm.

Elbette 30 yl nce Frazer'e kar oynad anssz man hi


bir zaman unutmayacam. Saraybosna gece boyunca uyumaDayton Gnl

322

mt ve afaa zntyle girdi. Yznde sevimli bir tebessmle Ali bana bir boks ma teklif etti ve elleriyle yzn kapatarak gardn ald. neriyi kabul ettim. Muhammed Ali byk bir
adam; onun iin boks gibi kaba bir spor "soylu bir beceri" olarak adlandrlabilirdi. Bosna'ya dner dnmez birok kii bana,
Bakan Clinton'la grmemden ziyade Ali'yle karlamam
hakknda sorular sordu.

Yugoslavya' daki kitleler milliyeti propagandayla zehirlendi


ve liderler ounlukla kendi yarattklar bir hapishanenin mahkumlaryd. Milosevic'i tanyan birok kii, onun milliyeti mi olduunu yoksa milliyetilii bir g arac olarak m kullandn
merak etti. Desteklenmi ve seilmi bir kii olarak Srplar byk bir milliyeti olduu konusunda ikna etmeliydi. Bu adan
halkn arzu ettii liderlere sahip olduu sz dorulanmakta.
Genelde resmi yemeklerden ve resmi olmayan siyasal gr
melerden rahatszlk duyardm. Yakn arkadam olmayan kimselerle yemek yemek ve ene almaya almak, doalolmayan
bir eyolarak grnrd bana. Tebessmlerin ve samimi diplomatik selamlamalarn hi bir anlama gelmediini kavramamn
uzun zaman aldn kabul etmeliyim. nk ayni zamanda
lm fermannza imza atabilirlerdi. Genelde siyasetten hola
nan hibir stn zeka yoktur. stn zekalar bilirnde ve sanattadr. Siyasetilere gelince herkes, "byk"ler de "kk"ler de
ortalama kiilerdir. Byklkleri sadece hrs ve nlerindedir.
Elbette nadir istisnalar da var. Resmi yemekler, son kertede
zorlama glckler, n, yapmack davranlar ve bir tr rol
yapmaktan baka bir ey deildir ki bunlarn zerine sevmediiniz yiyecekler de iin tuzu biberi olur.

Kasm.

Anlamas

Byle yemekler Dayton


protokolnn
bir parasyd ve elimden geldiince bunlardan kanmaya altm. Dayton, Ohio'daki Wright-PetterdolZ Hava ssnde bulunan Hope Hotel' deki bir le yemeiyle bar mzakereleri ba
lad. 1 Kasm 1995'teydi bu. Benim dmda delegasyonumuz
Haris Silajdzic, Kresimir Zubak, Jadranko Prlic, Miro Lazovic, Ivo Komsic ve Muhamed Sacirbegovic yannda, hukuk uzmanlar Kasm Trnka, Kasm Begic ve Dzemil Sabrihafizovic' den oluuyordu.
Alijtl zzetbegovi Tarihe Tankhm

Yemekten nce Dileri Bakan Warren Christopher ile

323

Bykeli Richard Holbrooke delegasyonun her biriyle,


Srplarla, Hrvatlarla ve bizimle ayr ayr grt. Bunu mte-

akip herkesin hazr bulunduu blmde Warren Christopher,


Carl Bildt, Tudman, Milosevic ve ben giri sunumlar yaptk.
Christopher ABD'nin Bosna-Hersek'in tek devlet olarak
- muhafazasna, Federasyon'un kurulmasna ve Bosna-Hersek
Cumhuriyeti'nin ok-etnik yapl karakterinin korunmasna hazr oluuna iaret etti. Basna konuulmamasnn zorunluluu

na dikkat ekmek iin Camp David mzakerelerini rnek verdi. Delegasyonlara dantktan sonra Dileri Bakanl szcs basna aklama yapacakt. Christopher Bakan Clinton'n
mzakerelerde olan her eye mdahilolduuna ve ABD'nin,
bizim iin zel nemi haiz olan blnmemi Saraybosna'nn
Cumhuriyet'in bakenti olmasn tercih ettiinden sz ettiine
de iaret etti.
Sra bana gelince u konumay yaptm:

Samimiyetle mzakerelerde _bulunmak zere buradayz ve


adil ve kalc bir bar elde etmek iin elimizden gelen her e
yi yapmaya kararlyz. Ayn duygularla kim gelmise bizden
hogr grecektir.
Birok kereler bar iin artlarmz aka belirttik. Yine de
burada temel bak amz tekrar etmeyi gerekli gryorum.
Her eyden nce:

yaldr

esastr. Bu, demokrave insan haklar ile aznlk haklarna daki yerlerinden edilenlerin evlerine dnme artlar

bunlar

olacaktr.

1. Egemen ve btncl Bosna-Hersek

siye,

oulculua

2. Bu Bosna iki paradan oluacaktr: Federasyon ile Srp


varl. Federasyon, Bosna-Hersek'in iki eit anayasal
ulusu olarak Bonak ve Hrvat halknn iradesi ve karary~
la olutu.
3. Bosna-Hersek, bamsz, egemen ve uluslararas olarak tannm bir lke olarak faalolmas iin gerekli olan ortak
kurumlar oluturacaktr. Bu kurumlar hakkndaki karar,
olas muhasaralarn hzl ve etkili bir biimde ortadan kaldrlmasn mmkn klan bir tarzda alnmaldr.
4. Federasyon konusunda, dahili snrlara dair harita, niteliksel ve niceliksel anlamda, Temas Grubu'nun haritasndan
aa olamaz.
Dayton Gnl

5~ Uluslararas
n

lar

6.

askeri gler,

ile

uluslararas snrlara konulandrlmaldr.

Sava sulularnn cezalandrlmasna


Srbistan

7. Etkili

ile Karada' dan Lahey

ibirlii yapmalarn

mesi'yle

uluslararas

ve

bakanlk

imlere

iin

katlm

Bosna'nn

devam edilmelidir.

Sava Sulular

Mahke-

istiyoruz.

seim gzlemcileri garanti edilmelidir;

seimler zgr ve entite

8.

anlamann yrrle konmas

temin etmelidir. Bu gler, btn Bosna-Hersek toprak-

parlamentolar,

dorudan olmaldr.

ulusal parlamento

Mltecilerimizin se-

temin edilmelidir.

ve blgeninyenidenyaplandrlmas iin ekono-

mik yardm, insan ve

aznlk haklarna sayg artna ba

lanmaldr.

Bu ksa konumay bitirmeden nce, bu topluluun ilgisini,


anda bana her

eyden

nemli gelen bir meseleye sekrneyi ge-

rekli buluyorum. Biz burada mzakerelerde bulunur ve

nee

li ifadeler ve vaatler sarfederken, Mladic'in ordusunun kontrol

altndaki

na' da

Srp

topraklarda, zellikle Banya Luka ve

Bat

Bos-

olmayan sivil halka kar youn bir iddet uygula-

nyor.

Cephede

sava

bitti; ama sivillere

younlayor. Kadn

ve ocuklar

kar sava

sryor, hatta

sokaa atlyor

ve erkek n-

fus da bilinmeyen yerlere gtryor. Kitle katliamlarna dair her gn karanlk haberler geliyor; okuyun bugnk Amerikan gazetelerinden herhangi birini.
Halkmzn bara ihtiyac

var ve bunu elde etmek iin bura-

ya geldik; ama size soruyorum:


rerken

nasl

Bu nedenle,

mzakerede
Bakan

Halkmza kar soykrm

s-

bulunalm?

Milosevic'den, bu felaketi sona erdirmek

iin emir vernesini istiyorum. BM Gvenlik Konseyi'nin ba


kanlndaki uluslararas topluluu,

maya

aryorum.

bu duruma mdahil ol-

Clinton, Chirac, Yeltsin, Kohl ve Ma-

jor'dan, Bosna'da sivillerin ac ekmesine son v~rmek iin nfuzlarn kullanmalarn rica ediyorum.
Toplantnn sonunda Bosna-Hersek'te bar n genel bir
balang anlamasnn bir paras ortaya kt; bu, dmanlk
larn sona erdirilmesi, glerin ayrmas ve seimler konusun-

daki artlar ieriyordu. Basna bilgi vermeme talebi, mzakereAlijtl vxtbegoei Tarihe Tanklm

325

lerin normal aknn selameti iin tekrar edildi; bu, ksmen sayg gsterdiimiz bir eydi.

2 Kasm. Ertesi gn mzakere ekibimiz Bakan Tudman ve


Hrvat

heyetiyle topland. Arabulucu Holbrooke'tu. Federas- yon 'un kurulmas ve bunu takip eden sorunlar konusunda tartmalar yaand. Ancak, Hrvat ve Bonak tarafndan Travnik,
Bugojno, Jajce ve Stolac'a 200 ailenin geri dn konusunda
mutabakata varJd.

3 Kasm. Fransa, Byk Britanya, Almanya ve Rusya dile


ri bakanl temsilcileriyle toplanclar yaptm. Drt lkenin temsilcileri de mzakerelerin nemine iaret etti ve hkmetlerinin
bar srecine yardm tekliflerini sundu.
Gn iinde, insan haklar, mltecilerin geri dn ve kltrel ant-eserler konusunda ilave grlerimizi sunduk. le
den nce, bu mzakereler srasnda ilk kez, Srbistan Devlet
Bakanv Slobodan Milosevic'le grtm. Onunla daha nceden eitli ortamlarda, daha ok Belgrad'daki Yugoslav Devlet
Bakanl' nda grmtm.
Milosevic'i tandmdan pek emin deilim; sanki kendisi ve
politikas iki farkl eymi gibi geliyor bana. Yapt ey ile a
hs olarak bende brakt intibay birletiremiyorum. ren
bir insan deil. Hakikatte her zaman bir para sarho -ya da
yle grnyor- ve konuma havasnda oluyor. Syledii eye
inanyormu gibi grnyor. Cesur olmal; ama iki yzl olduunu syleyemem. izofrenik bir kiilik olabilir; ama bu baka
bir ey. Ancak, kiiliinin teki, kt taraf hakim; bu nedenle
Milosevic kanlmaz olarak ktlk retiyor.
Dayton mzakereleri srasndaki bir ayrnt, Milosevic'in kiiliinde yatan elikili deer hkmn aydnlatabilir. Uzun m-zakereler srasnda, Saraybosna konusundaki tavrn aniden deitirdi ve genelde bizim taleplerimizi kabul etti. Silajdzic ile bana unlar syledi: "Sizin iin kolay, Saraybosna'y aldnz; ben
zrhm giyinmek ve o aptallarn yanna gitmek zorundaym."
teki binada endieli bir biimde sonucu bekleyen Krajisnik ve
Koljevic'i kastediyordu. O srada rol yaptn zannetmiyorum.
Tam tersine, Karadzic'in yandalar konusundaki samimi gr olduuna eminim.
Dayton Gnl

o gece, mzakerelerinyapld lf/rzqht-Petter,1tI11 hava ssn


gezmeye davet edildik. Burada bir havaclk mzesi vard ve
dnyadaki en byk havaclk mzesiydi. Wright Kardelerin
aracndan en son Tomahawk fzelerine kadar gerek bir havac
lk tarihi sunuluyordu burada. 6 Austos 1945'te (Hiroima zerine) ilk atom bombasnn brakld B-52 ua ve bombann
bir modeli de sergileniyordu. Bu etkileyici sergi arasnda, ya da
altnda, bizim iin hazrlanm akam yemei masalaryla hemen
bir restoran kurulmutu. Mzik de dinleyebiliyorduk. Yemek
iin havarnda deildim; bu nedenle evreye bakndm. Tesadf
eseri mi deil mi bilmiyorum ama Radovan Karadzic'in yakn
yardmcs olan Nikola Koljevic'in masas, byk bir Tomahawk
fzesinin tam altndayd; bu, 11-12 Eyll 1995 gecesi Adriyatik
Denizi'ndeki denizaltlardan Banya Luka'ya atlan bir silaht. 20

4 Kasm:

danman

Gn, ekibimiz ile Richard Holbrooke ve


Devlet Bakanl'nn yapsn, seilme tarzn, Karadzic ve dier sava sulularnn devlet ba
kanlna adayolmasnn yasaklanmas talebirnizi, milli hkmetin dorudan seimle mi yoksa atanmayla m kurulaca konusundaki ikilemi ve dier can alc ulusal meseleleri grtk.
Daha sonra, Temas Grubu Alman temsilcisi Michael Steiner'in hazrlad federal sorunlara zm nerileri zerinde
altm. Gece Hrvat heyeti temsilcileri Mate Granic ve Gojko
Susak ile yemek yedik.
larnn toplantsyla balad.

5 Kasm. Mzakerelerin beinci gnnde BM nsan Haklar


zel Raportr Elizabeth Rehn ve Dnya Banka'sndan Christine Wallich ile grtm; grevi, Bosna-Hersek ile ibirliini
yrtmekti. Ardndan delegasyonumuz Bakan Mate Granic
bakanlndaki Hrvat ekibiyle bulutu. Steiner tarafndan
neriler Federasyon meselelerini tarttk. Bunu Silajdzic ve benim Milosevic ve Bulatovic'le yaptmz neredeyse saatlik
grme izledi.

6 Kasm. Amerikal

General Suel ile, Federasyon askeri glerinin ortak komutanlnn rgtlenmesi ve bu konudaki
Amerikan yardm hakknda bir toplant yapld.
20 Koljevic, Banya
A/ii

Lukalyd.

j;:;:eth'iJ<"'i Tarihe Tanklm

i 997'de intihar etti -resmi aklama-.

Bykeli Steiner, delegasyonumuzdan yazl nerilerinden


bir ksmn ieren, Federasyon konusundayeni bir neri sundu.
Ardndan

IMF ile ibirlii, Bosna-Hersek Cumhuriyet Hk-

meti ile Federasyon arasndaki savunma konularnn yaplan


mas,

gmrk vergilerinin nasl toplanaca ve datlaca me-

selesiyle ilgili ilikiler ele alnd. Milosevic ve Bulatovc'le iki saatlik baka bir grme yapld. Gn, Richard Holbrooke ve
mzakere ekiplerinin liderleriyle akam yemeiyle son buldu;
Holbrooke burada, bar anlamasnn uygulanmas iin ABD
ve mttefklerinin Bosna'ya asker gndermeye hazr olduunu
teyit etti.
Btn nceki bar anlamalarnda, yalnzca bir dnce il\

gimi ekmiti; imzalanan belgelerin ieriinden bamsz olarak, zerinde anlalan ey nasl yrrle konulur? nceki
uluslararas mzakerelerin hi bir askeri g nerileri yoktu.

Karadzic gnll bir biimde uygulamaya koysayd, bu bar


anlamas naslolurdu? Bu, yalnzca bizim kapitlasyonlarmz
anlaml1a gelebilirdi. Bu adan, Dayton'da durum farklyd.

G kullanm zorunlu olsa bile anlamann uygulanaca ak


a ve kamuoyu nnde buna ballk belirtilerek aklanmt.
Kusurlar yannda,

Dayton Anlamas btn nceki anlamala

ra nazaran bu avantaja sahipti.


Ancak bu avantajn baka bir yz de vard. Ayn zamanda
hem istediim hem de nefret ettiim bir ey varsa, bu, Bosna'da
yabanc askerlerin varlyd. er ile ehven-i er arasnda kalan

makul kii, ehven-i erri seecektir. Yabanc askerlerin olmas


kt mdr? nk kontrolsz otoriteye sahiptirler ve kontrolsz her otorite kanlmaz olarak kiisel-iradeye dnr. Bu
Bosna'da da olacakt. Dramatik bir seimle kar karyaydk:
ya yabaclar (Amerikallar, ngilizler, Franszlar) ya da yerli a
rlar.

Ya yabanc kibri ya da Srp ve Hrvat arlarnn ve ayr

lklarnn ak iddeti. Bunlarn

hi birisi iyi deildi; ama

nc bir seim de yoktu. Sizden nefret eden yerliler yerine sizi sevmeyen yabanclar olmasnn daha iyi olduunu dndm.

7 Kasm. Gn, Richard Holbrooke'la "yz yze" grmeyle


balad. Blgenin gelecekteki silah dengesi ele alnd. Holbro-

oke, imdiye kadar mzakerelerde Federasyon konusunda belirli bir ilerlemenin salandna, ama Saraybosna meselesinde
Dayton Gnl

328

hi bir ilerlemenin olmadna dikkat ekti. Bir zme ula


mak iin Milosevc'le her gn konumamn iyi olacan belirtti. Yedi gnlk mzakerelerden sonra Amerikan ekibi sonutan
aka tatmin olmamt.
Daha sonra Karada Devlet Bakan Bulatovc ve Srp D
ileri Bakan Milutinovc'in de hazr bulunduu bir ortamda
Milosevc ve Holbrooke'la grtm. Saraybosna konusundaki
bir tartmada Srplar kentin blnmesini istedi. Holbrooke'a
baktm. Kentin blnmesinin mzakere edilemeyeceini belirterek reddetti. Bunun yerine Amerikan taraf Saraybosna iin
"federal bir kanton" zmn nerdi; bu, kentin Federasyon'da, ama etnik olarak dengeli ynetim ve tek bir polis gc
idaresi altnda olaca anlamna geliyordu. Daha nceden zellikle ak gzl davranmtm ki bylelikle Mostar'da yaanan
larn bir kez daha tekrar etmemesi iin Ame,rikallar kararl bir
duru ald. IFOR'un (Uluslararas Bar Uygulama Gc) rolnn, Dayton mzakereleri srasnda belirlenmesi de bizim talebimizdi.
Amerikallar, Milli Meclis ve Bakanlk seimlerinin doru
dan olmas nerimizi de kabul etti; szde karma bir model nerdi: Milli Meclis iin genel seimler ve Devlet Bakanl iin ,
alt ya da dokuz yeyle atama. Devlet Bakanl Konseyi'nin
kiiden daha fazla kii olmasn nerdim. Aksi takdirde onlar seen uluslar temsil ederlerdi. Holbrooke, Hrvatlarn, di
leri bakanln alma nerisi ile kimin kime kar sorumlu olacann (babakann milli meclise, hkmetin babakana vb.) belirlenmesi nerisini de kabul etti. Avrupa'da eitli zmler
vard: Hkmet lke bakanna (bizim durumumuzda, Devlet
Bakanl'na)

ya da milli meclise kar sorumludur.

leden sonra, Federasyon Bakan Zubak ile, akam da


Fransz

delegasyonuyla ve tekrar Milosevic'le

grtm.

Kasn. Toplant sabahn erken saatinde balad. Bu en zor

meselelerin ele alnd bir toplantyd. Toplantya, mzakere


ekibiyle birlikte Holbrooke, Babakan Silajdzic, Federasyon
Devlet Bakan Zubak ile Milosevc ve Bulatovc katld. Grmenin temeli olarak Temas Grubu Plann nerdim; bu, Zepa ile Srebrenica'y geri almamz anlamna geliyordu. Kendi
asndan Milosevc, bar bir zm formlnn iki oluum
ALija =thegovi Tarihe Tanklm

329 gerektirdiinde ve hangi topraklarn kime ait olacann belirlenmesinde srar etti: "Her kesim topraklarn kabul ettii an,
her eyak olacaktr. (. .. ) Mevcut pozisyonlara saplanp kalmayalm" dedi. Bu ifadeyle Milosevic, sava srasndaki ve sonrasndaki stratejisini tanmlyordu.
Dinlenme ve istiare iin eitli aralar verildi. Aralardan birinden sonra Krajisnik toplantya katld. Holbrooke, anayasa,
harita ve her eyden nce Saraybosna'nn tartlmas ihtiyacna
deindi. Devlet Bakanl iin l seim modeli ile yelerden
birinin stn bir konumda olma zorunluluunu tekrar etti. Btn Bosna-Hersek topraklarnda adil seim yaplmas artlar
nn oluturulmasn (konuma, basn ve seyahat zgrl vb.)
istedim. Eer bunlar gereklemezse seimler sadece formalite
olurdu. Bu seimlerin n~l yrtleceinin konuulmasn da
nerdim. Milli kurumlarn nasl olmas gerektiine dair fkrimi
de akladm. Parlamento, lkenin siyasal grnn yanstan
bnyeydi. Hkmet parlamentoya kar sorumluydu ve devlet
bakanlnn veto hakk vard. Hem parlamento hem de devlet
bakanl, dorudan seimlerle seilmeliydi.
Milosevic, devlet bakanl iin bir delegasyon sistem
nerdi. Ona gre, Bosna-Hersek'in zglln ve herhangi
bir engellemeyi imkansz hale getirecek, mmkn olduunca
basit bir model oluturma ihtiyacn aklmzda tutmalydk.
Byle bir delegasyon sisteminin engellemeyi nasl nleyeceini
anlamadm kabul etmeliyim; ama bu onun aklamasyd. Milosevic, mmkn olduunca hzl bir biimde her entitenin (oluumun) seim yapmasndan da yanayd. Federasyonda ve Srp
Cumhuriyeti'nde "Bosna-Hersek Anayasasna uygun olacak bir
ekilde,

mevcut kurumlaryla her iki oluumun hayatnn srdrlmesi" iin dorudan seimler ohnalyd. Milli Meclise, Federasyon'dan 24, Srp Cumhuriyeti'nden de 12 yenin katlma
sn nerdi; Federasyonun bakanlkta iki, Srp Cumhuriyeti'nin bir yesi olacakt. Bykeli Holbrooke, bu neriye, lkenin ba olarak devlet bakanlnn, btn lkeyi temsil ettiini belirterek kar kt. Babakan Silajdzic, dorudan seimleri herkesin kabul ettiini ve ihtiyacmz olan eyin, btnl
salayabilecek belirli bir tutarlla sahip bir lke olduuna ia
ret etti. Ona gre, Milosevic'in nerdii ey, aslnda bir birlikti.
Bosnah Srplar, Bosna-Hersek'in, kendi lkeleri olacan anlaDayton

Gnl

330

mal ve kabul etmeliydi. Zubak, dorudan seimler ile atan mann harmanlanmas taraftaryd ve ulusal yapy yanstacak bir

hkmet ihtiyacna vurgu yapt.


Holbrooke, btn Bosna-Hersek topraklarndaki kontrol
noktalarnn seimler ncesinde kaldrlmas gerektiini d
nyordu. Saraybosna'nn blnmemi bir kent olmas gerektiini bir kez daha vurgulad. Ben de, Srebrenica, Zepa, Goraz-

de ve Saraybosna meselesine birka defa dnerek, Gorazde'nin


Rogatica ya da baka bir yolla Federasyon'a topraksalolarak
balanmas gerektiini belirttim.
Holbrooke, sk sk, Saraybosna'daya da baka bir yerde, bize Berlin'i hatrlatacak duvarl bir kent yapsnn hi ans olmadn belirtti. Buna karn Krajisnik, Novo Sarajevo'nun Re-

publika Srpska'ya ait olmasn istedi. Komsic, kentin ne sava


ta ne de Cenevre'de blndne iaret etti. "Saraybosna, btncl bir bakent olarak varln srdrecektir" dedi ve zel
kanton stats nerisine destek verdi. Kentin gvenlii meselesinin zlmesini istedim ve belediyelerde tek bir polis gcnn
nerdim. Kentten askeri glerin geri ekilmesi nerisini reddettim. Keskin nianelar hala faalken ve Karadzic'in ordusu hala kent etrafnda mevzilenmi halde dururken,
oluturulmasn

bu riski gze alamazdk.


Krajisnik Tuzla ile iletiimin bizim kontrolmzde kalmas
n ve Ilijas'ta Zenica iin bir kestirme yol ina edilmesini nerdi. Yine, Karadzic'in kestirme yollar, tnelleri, geitleri ve kprlerini hatrlatmak zorunda kaldk.
Bykeli Holbrooke, ABD ile Temas Grubu'nun amac
nn, atmaya son vermek ve Saraybosna'ya ayr bir kanton
olarak zm nermek olduunu yeniden teyid etti.
Federasyon konusunda nc bir toplant daha yapld.

Toplantya Steiner, Federasyon konusunda ABD Dileri zel


Koordinatr Daniel Server, Hrvat bakanlar Granic ile Susak
ve Federasyon Bakan Zubak katld. "Bosna-Hersek 'te Fede-

rasyon'un Gerekleme Anlamas" konusunda yeni bir neri


yapld. Zubak iki hkmetin, federal ve merkezi hkmetin i

lerinin ayrlmasnda srar etti. nerilen metinde ufak deiik


likler de yapld.

9 Kasm.

Bugn toplam

alt grme oldu. nce, Bakan Sa-

cirbegovc vt; ben, General Clark'n bakanlk ettii Amerikan


A/ija z::cthego'i Tarihe Tanklm

331

danmanlaryla, Bosna-Hersek'te gelecekteki grevlerini (personelyetitirilmesini ve ordunun tekil ve tehiz edilmesinin or-

ganizasyonu nerisini) ele aldm.


Daha sonra btn delegasyonumuz, Bykeli Holbrooke,
General Clark ve Amerikan harita ekibiyle bulutu. nceliklerimize iaret ettim: Brko Koridoru, Saraybosna ve Gorazde.
Temas Grubu Planyla alakal snrlar zerinde bir tartma da
yaand. Grme, anayasa, seimler ve AGT'in rolyle devam
etti. rnein, AGT seimleri dzenleyecek miydi yoksa onlara gzlemcilik mi edecekti? Ben AGT'in her ikisini de yapmasn nerdim.
le yemeinden sonra Tudman ve G:anic'le bir grme
vard. Grmede Sacirbegovic de bulundu. Gnlk takvimimizin bir paras, anlalan konular gelecee yansmalaryla
gzden geirmekti.
kindiye doru Babakan Silajdzic ve ben, anayasal zmleri tartmak zere Robert Owen'la bulutuk. Owen bize, M
losevic'ip. iki kabineli parlamento fikrinden holanmadn syledi. Ayrca AGT'in seimleri dzenlemesine de karyd.
Onun nerisi AGT'in yalnzca seimlere gzlemcilik etmesiydi. Bosna-Hersek dnda yaayan halkn lkeye gelip oy kullanmasn da teklif etti. Biz de Srp Cumhuriyeti'nin anayasas
nn demokratik ilkelerle ve Bosna-Hersek Cumhuriyeti Anayasas ile uyumlu olmadna iaret ettik ve uyumun salanmas
iin takvim verilmesini istedik. AGT, Srp Cumhuriyeti snr
lar iinde yaayan Srp-olmayan nfusun haklar meselesini
zmeliydi. Owen, Srp taraf adna, ne zaman devlet otoritesinin organlarna katlabileceklerini sordu.
Mzakere ekibimiz, Srp harita nerisini tartmak iin bir
kez daha General Clark ve Pentagon temsilcileriyle bulutu.
neriyi kabul edilemez bulduk ve bundan sonra dzenlemelerin ve nerilerin, kyaslama amacyla, Temas Grubu haritas
zerinden yaplmasn istedik.
Gece, Owen ve Bykeli Menzies ile, anayasa meseleleri
ile seimler ve AGT gzlemcilii konusunda nerilen Amerikan metnini ele almak iin biraraya geldik. "Seimlere gzlemcilik yapmak" ifadesinin nasl yorumlanaca konusu da tart
ld. Biz ulusal meclis seimlerinin lkenin btn topraklarn
kapsamasn istedik. Srp Cumhuriyeti'nde yaayan Srp-olmaDayton Gnl

332 yan nfusun eit oy kullanma hakkna sahip olmas ile Srp
Cumhuriyeti'nde yaamayan Srplarn da devlet bakanllis
tesine girmesinin mmkn klnmasn istedik.
Gnn sonunda, Bosna-Hersek'te Federasyon'un Gereklemesi Anlamasnn nihai metnini aldm.

1OKasm. Sabah erken saatte, Babakan Silajdzic ile birlikte, Bykeli Steiner'i kabul ettik ve Federasyon hakknda konutuk; ardndan da, Dileri Bakan Christopher ve Bykeli Holbrooke'la ayn meseleyi ele aldk. Bakan Christopher, Federasyon konusunda varlan anlamann nemine iaret etti ve
gei srecinde ynetimdeki nemli makamlarn rasyonel bir
biimde blnmesini talep etti. Hrvatlarn bakan yardmcl
ve dileri bakanln almalarn ve Silajdzic'in de babakan
olarak kalmasn nerdim. Hrvatlara, Federasyon Hkmeti'ni
Bosna-Hersek Hkmeti'nden ayrmak suretiyle ayrcalk tan
dmz akladm ve bu iki hkmetin Hersek-Bosna'nn varlnn sona ermesine paralelolarak olumas artna vurgu yaptm.

Bakan Christopher, ak ve kesin bar dzenle~elerinin


nemine iaret etti; nk yalnzca bu artla Bakan Clinton,
bar anlamasnn imzalanmasndan sonra, Kongre'ye konua
cak ve ABD askerlerinin IFOR'un bir paras olmas talebini
iletecekti.
Amerikan kamuoyu, Bosna'ya askeri mdahaleye kar kt.
Pentagon da, bu soruna mmkn olduunca bulamamaya alt ve IFOR askerlerinin yalnzca Federasyon'a konulandrl
masnnerdi. Bunun kesinlikle kabul edilmez olduunu belirttim. IFOR, Bosna-Hersek snrlar da dahil btn lkeye yerle
tirilmeliydi. Amerika'nn askeri varla kar duyarll, Vietnam' da ve daha sonra Somali'deki kt tecrbeler nedeniyleydi.
Kayplardan endieliydiler ve bu, onlar dikkatli olmaya itiyordu. Btn Amerikal grevlilere, Bosna'da byle bir eyin olmayaca teminatn verdim. Bu szmde hakl ktm. Bu, IFOR
askerlerinin doru davran yannda siyasetimizin ve halka yabanc askerlerin bu noktada gerekli olduuna dair mesajmz ile
halkn bu konudaki kendi duyarllnn sonucuydu. Yine de,
be yldan sonra SFOR askerlerine tek bir saldrnn dahi kaydedilmemesine en iyimserler bile inanmad. (Not: IFOR "UlusAlija zzetbegovi Tarihe Tanklm

333

lararas Askeri G", 1997'de ismini SFOR "stikrar Gc" ola-

rak deitirdi ve grevi devrald.)


Holbrooke, Milosevic'in seimlerin dorudan yaplmasn ve
Devlet Bakanh ile Parlamento'nun iki ylhna seilmesini
kabul ettiini belirtti. AB temsilcileri ve Carl Bildt'le daha fazla konumamz gerektiini; bunun, onlar da bar anlamasnn
yrrle konmasn salayacak uluslararas gce asker verme-

ye mecbur brakacan syledi. ABD'nin, mnhasran bar


d~enlemelerinin aklna dayal olacak olan Kongre'nin onay olmadan kendisini hi bir eye mecbur hissetmeyeceine ia

ret etti. Babakan Silajdzic, lkenin yeniden yaplandrlmasna


yardm ykmllklerinin anlamaya eklerle dahil edilmesini

istedi.
Neredeyse iki saat sren bu toplantdan sonra Federasyon
Anlamasnn

imza treni vard. Dileri Bakan Christopher,

AB adna Bykeli lshinger, Holbrooke ve ardndan da


devlet bakan Zubak Tudman ve ben konumalar yaptk. Anlamann geerlilii ve bizzat imza sahiplerini samimiyeti konu-

sunda bi; ikilem iindeydim. Tudman'la tecrbem imdiye kadar ok kt olmutu ve bu, konumamn ilk cmlesinden anlaabilirdi:

Bugne tarihi diyemeyeceim. Bunu, uzak bir gelecekte nemini belirtsinler diye tarihilere brakyorum. Onlar bugn
sylenenlerle deiL, yaplacak olanlarla hkm verecekler.
Ben bugn daha ziyade kararllmzn gn ya da Dile
riBakan Christopher'n belirttii gibi umut gn diye adlandracam.

Bir kez daha, IS ay nce Washington'da

kararlatrlan

Bos-

na-Hersek Federasyonu'nu kurmak in abalar srdrme


kararllnz teyit ettik. Bu amala, yen mzaladmz belgelerde betimlenen belirli deiiklikler konusunda anlatk.
Makul insanlar olarak. Federasyon'u zerine ina ettiimiz
temeli deitirmeden, ilemeyen eyleri dzeltmeyi kararla
trdk.

Bugnk anlamayla birlikte belirli sayda ailenin Jajce, Bugojno, Stolac ve Travnik'e geri dnmesini de karara baladk.
Bu kk, ama nemli bir adm. Her iki taraf iin, zerinde
anlalan her eyi yerine getirmek iin iyi niyetin ve kararhhn bir snamas bu.
Dayton Gnl

Bizim taraf adna, burada, gvenlii garanti etmeye kararl olduumuzu

belirtmek isterim.

Mostar konusundaki anlamamz da nemli. Kentin bugnk


gibi blnmlnn stesinden gelecek artlarda anlatk.
Amerika ile Avrupa'nn bu kavraya gl bir destek vermesi beni mutlu ediyor ve bununla ilgili olarak bugn buradaki
beyanlar iin de Bay Christopher'a teekkr ederim.

Tudmanise konumasnda Federasyon'a bir devlet olarak


yaklat

ve onun Hrvatistan'la ilikilerinden sz etti. Tud-

man'dan holanmadm. Davrannda bir sonradan grmelik


vard ve protokol de kif,cbe yaknd. Srekli olarak -ister b-

yk olsun ister kk- Bosna'nn bir parasn istedi. Doktora


tezini okumadm; ama onun, Cvetkovic-Macek Anlamasyla
1939'da kurulmu Bo/'i Hrvatska hakknda olduunu biliyorum.

B'lI/{JI'I;Ul,

tam ona greydi; nk Bosna'nn byk b-

lmn ieriyordu. Huntington' memnuniyetle okuduu nu


zannediyorum. Gerekte, Huntington'n "medeniyetler at
mas" tezi, Bosna'ya kar niyetleri iin iyi bir teorik bahane
oluturuyor.

Huntington tarznda blnmeler, onun sabit fikriydi.


1999'da NATO hava harekat srasnda Kosova Krizi zirve
noktasndayken, Tudman, Kosova'nn Arnavut ve Srp olarak'
ikiye blnmesini nerdi. Ayrlma kelimesini seviyordu. nerisine yorum isteyince, nerisinde eksik olan tek eyin, onun Karadordevo'da beyan edilmemi olmas olduunu syledim.
Yine de Tudman Hrvatistan iin bir eydi, Bosna ve geri
kalan dnya iin baka bir ey. Hrvatistan'a faydas muazzamd. Bir gn -lmnden sonra- demokratik ve ilerlemeci bir

devlet olacak olan Hrvatistan'n temelini att. Hrvatistan'a faydas daimi, hatalar dzeltilebilir ve geiciydi. Bosna'da meyda-

na gelen eyler konusundaki etkisine gelince, eyler ounlukla


baka trl grnr.
Hrvatlarn yklendikleri ykmllkleri yerine getirebile-

ceklerinden kukuluydum; nk Federasyon fikri neredeyse


iki yl nce olumutu. Ama yeniden ve yeniden denemek zorundaydk; nk semt; ansmz yoktu. Bu kez bir adm daha

ileri gitmitik: dileri bakanln Hrvatlara brakmay kabul


etmitik.

Sacirbegovic, Prlic'in bu grevi devralabilmesi iin is-

tifa etti. Dileri Bakan Christopher, bunun, ortak kurumlaAli;, j;:;:etb~IJ""4: Tarihe Tanklm

335

rn ilemeye balamas iin art olduu konusinda bizi ikna etti:

"ki toplumu birletirecek ortak siyasal ve ekonomik kurumlar


oluturulacak"
kantlamad!.

dedi. Christopher'n iyimserlii henz kendini

Federasyon hala z olmayan bir formalite. Hala

iki ordu, iki vergi, iki emeklilik fonu, iki retim mfredat, pos_taneler, demiryollar ve blnm bir Mostar var. Her eye ra
men sre Federasyon'un lehine iliyor, aleyhine deiL.
Treni

kapatrken

Christopher, Bosna-Hersek Merkezi H-

kmeti'nin yetkisini srdrecei ne vurgu yapt; bu, devletin


egemenlii, d

politika, ticaret ve para politikas meselelerini

ieriyordu; polis, mahkemeler, vergi mfettilii, salk ve ei


tim blmleri ise Federasyon'a aktarlacakt. Ayrca, bu anla
mann,

Federasyon'u btn

vatandalarn

insan

haklarna

say-

gstermeye mecbur braktm ve onlarn btn Federasyon

topraklarnda

zgrce hareket etmelerini mmkn kldn be-

lirtti ve dahili gmrk noktalarnn kaldrlmas gerekliliinden


de sz etti.
Gni!n sonunda Silajdzic, Sacirbegovic ve ben, Christopher
ve Holbrooke ile bir kez daha bulutuk. Christopher, gnn
nemine iaret etti ve haritalarla ilgili umutlarndan sz ederek
bizi anlamann gereklemesini hzlandrmaya tevik etti. Kendisinin ve Amerikan mzakere ekibinin, Kongre'ye dzenli olarak bilgi verdiinden sz etti. Bar gerekletirmek iin her e
yi yapacamz konusunda onlar tatmin ettim ve IFOR glerinin ayrlmasndan sonra Bosna-Hersek'in savunulmas iin
bir yol

bulunmas ihtiyacndan

bahsettim. Amerikan ekibine

konu hakkndaki airJe-l7lell1oil'imizi sunduk. Babakan Silajdzic,


Bosna-Hersek'in yeniden yaplandrlmas iin uluslararas toplumun ykmll konusunda bir art getirilmesinin zorunluluunu

tekrar etti; Chistopher, bir kez daha, bar anlamasna

AB'nin byk oranda

mdahilolmasnn

nemine

deindi.

Saraybosna'dan ayrlrken, bar mzakerelerinin on gn


iinde sona ereceini dnmtm. Ancak, on gn geti ve temel hi bir ey henz zlemedi. Dayton'a gelirken tad m
bir para iyimserlii de yitirdim. ok az uyudum ve kt beslendim; geceleri kalp arpntsyla uyanyordum. Holbrooke durumumu farketmi grnyordu; nk gnlk grmelerin
sonunda bana geldi ve beklenmedik bir biimde ocuklarmdan
birini Dayton'a getirmeyi nerdi. Reddettim; ama bu neriden,
Dayton Gnl

336

Holbrooke'un benim kadar ktmser olmad ve kolay pes etmeyecei sonucunu kardm. yle grnyordu ki her geen

gn bir kalp krizine doru gidiyordum. Kriz geldi, ama ay


sonra. Hala, onu Dayton'da 'kazandm' zannediyorum.

II Kasm. Toprak dalm konusundaki tartmalarn srmesiyle, mzakerelerin ikinci turu balad. Holbrooke, Srplar
dan sunulmu, tamamyla kabul edilemez bir neri getirdi. Hatlar konusunda da ihtilaf vard; Srplarn nerisine gre onlar ve
bizler birbirimizden kopmalydk. Brko Koridoru konusundaki tartmada, onun geniletilmesi nerisini reddettik. Ardndan
Holbrooke, Brko hattnn aynen kalmasn nerdi; nk Srp
lar bu blgeden gnll olarak ekilmeyecekti ve NATO da,
Holbrooke'a gre, onlar buradan atmaya hazr deildi. Bu hatta, "Geici Blnme Hatt" denilmesni nerdi. Ancak biz,
Brko nedeniyle yeni bir savan kabileceine dair endiemizi
dile getirdik. Silajdzic herkese, Milosevic'in, Temas Grubu Plann

kabul ettii iin yaptrmlarn gevetilmesini temin ettiini


koridorun geniletilmesini iermediini hatrlatt.
leden sonraki saatlerde, Robert Owen'la ayr ayr gr
tk. Mesele, Srp Cumhuriyeti'ne mensup Srplarn BosnaHersek'in ortak organlarna dahil edilmesi ve seimlerin den etlenmesiydi.
Gece ge saatlerde RTVBiH beni arad ve hattn ucundaki
gazeteciye, temel bir ilerleme olmadn belirttim; ama unu ekledim: "Bir ey kesin! Bir eyleri paylamak zorundayz, ya topra ya da otoriteyi. Biz otoriteyi paylamay tercih ederiz."
ve

plann,

12 Kasm.

Lazovc

Komsic,
ve ben, federasyon meseleleriyle ilgili AB arabulucusu Schwarz Schilling ile bulutuk. Schilling, Federasyon konusunda imzalanan anlamann ok nemli olduunu syledi ve nmzdeki gnn mzakereler iin
belirleyici olacana dair in~ncn belirtti. Ona gre, uluslararas sermaye iin cazip olan gl bir Federasyon, Srp Cumhuriyeti'nin Bosna-Hersek'le yeniden btnlemesinde bir etken
olabilirdi. Federal Almaya ile DDR (Dou Almanya Cumhuriyeti) r~eini verdi ve bunlarn, neredeyse 50 yl sonra, Federal Almanya'nn ekonomik gc nedeniyle birletiine deindi. Yasal mlk sahiplerinin mlklerine geri dnmeleri geAliia z.utbepOl,; Tarihe

Tanklm

337

rektiini belirtti ve mltecilerimizi kabul eden lkelerle ibirli


i

iinde, bu meselelerle ilgili bir komisyonun derhal kurulmateklif etti. Bu, bir bar anlamas imzalanmasn gerektirecek yeni bir insani felaketten kanlmasna ve mlteci kabul
eden lkelerin, mltecilerimizin derhal evlerine dnmesine karar vermesine yardm edebilecekti.
Bugn, delegasyonumuz, 1995 Austosunda gman'da len
(Frasure, Kruzel ve Drewadl) Amerikalnn aileleriyle bulutu. Aileleri ile ocuklarna basal dileimi bildirdim ve bu
kiilerin bar srecine yaptklar yardma iaret ettim. Gr
me ocuklarla ilgilenmemizle srd. Bu aile fertlerini, en yakn
larnn ld yerleri grebilmeleri iin Bosna-Hersek'e davet
ettim.
Daha sonra Holbrooke ve ekibiyle ve daha sonra da Sacirbegovic ve Zubak'la toplantlar vard. Holbrooke, Milosevic tarafndan sunulan bir toprak paylam nerisini aktard ve kendisinin yalnzca eli olduunu, nerinin arkasnda olmadn
syledi. neri tamamyla kabul edilemezdi. Holbrooke, Robert
Owen tarafndan hazrlanan "Saraybosna in Mutabk Kal
nan lkelerin Unsurlar" adl II maddeli bir belge de verdi.
Gece de btn delegasyonumuz ve hukuk uzmanlarmz,
anayasal meselelerle ilgili olarak birlikte alt.
sn

13 Kasm. Silajdzic ile ben, Holbrooke ve Amerikan ekibiyharita nerilerini deitirmeden tekrar
Bunun kabul edilemez olduunu belirttim ve
medyaya konuarak bize bask yapldn bilmelerini salaya
cam tehdidinde bulundum. Ayrca Holbrooke'a Saraybosna
konusundaki belgeye dair deerlendirmelerimizi aktardm.
Daha sonraki toplant, Britanya Dileri Bakanl'ndan
Pauline Neville-Jones ve Alan Charlton ileydi. Bizden holan
madn saklamaya hi almayan Bayan Jones, mzakerelerde ilerleme olmadna dair kayglarn dile getirdi ve BM glerini Bosna'dan geri ekmekle tehdit etti: "Uluslararas toplumun, yalnzca eer bir anlama olursa Bosna'da kalmaya hazr
olduunu farketmelisiniz. Buradan gelecek olumsuz bir iaret,
halknzn ac ekmesini azaltan BM glerinin geri ekilmesine yol aacaktr. Eer imdi bir anlamaya varmazsanz, sonular ok byk olacaktr; nk statkoya geri dnemeyeceiz."
le

bulutuk. Srplar,

sunmulard.

Dayton Gnl

338

Ayrca, "zamannda bizi uyarmak" iin geldiini de ekledi. Bu


ak

ve meru olmayan bask karsnda ben de "Kendi haritaTemas Grubu'nun haritasn savunun ve Srp tarafnn, i
ledikleri soykrmla dllendirilmesine izin vermeyin" dedim.
Grme srasnda Byk Britanya delegasyonu, Srplarn
ayrlk arzularn saklamadan Brko Koridorunun geniletil
mesi ynndeki Srp talebini savundu. Bunu protesto ettim:
"Burada devletin btnln salamamza yardm etmek iin
bulunuyorsunuz. Dnya burada bask altnda olduumuzu bilmiyor. Katilleri destekleyemezsiniz. Milosevc'in yaptrmlarn
kaldrlmasna ihtiyac var, buna umutsuzca muhta; bizedeiL,
ona bask uygulayn" dedim, kzgnlm saklamaya hi abalamadan.
Jones ayn tonda srdrd konumasn; mzakerelere son
verilirse bzim Srplardan daha kt hale deceimizi ve sonularn onlardan ok bizim iin zor olacan belirtti. Milosevc'in Srp Cumhuriyeti'ni lkeden ayrmak iin koridoru geni
letmeye altn ve Byk Britanya'nn ayrlkl destekleyemeyeceini aklamaya altm. Polemik srd. Silajdzic'in
yorumu yleydi: "Srplar soykrm iledi ve bu durumu yaratt; onlarn vaziyetini savunmaya hi bir hakknz yok." Ben de
buna, bu mzakereleri, Milosevc Temas Grubu'nun Plann
kabul ettikten sonra kabul ettiimizi ve bu planda koridorun
geniletilmesinin yer almadn ekledim. "Ona bunu hatrlat
mak ve onu bununla tehdit etmek zorundasnz" dedim. ngiliz
temsilciler toplantdan tatmin olmadan ayrldlar.
Bosnal Hrvatlarn, 1992'de Kljuic'in itaatsizliinden sonra
ilk kez olarak, Tudman'a itaatsizlik ettiklerine dair haberler geliyordu. Zubak, Tudman'n daha nceden kabul ettii bir mesele olan PosaYna'nn Srplara teslim edilmesine kar kt. Tudman, Zubak'a aka, "Ya seninle ya da sensiz olacak bu" dedi.
Zubak da "O zaman bensiz" cevabn verdi.
Schwarz Christian Schilling'le nceki gnk diyaloumuza
devam ettik. Schilling, Bosna-Hersek'in birletirilmesi iin bir
etken olarak Federasyon'un glendirilmesi hakkndaki inanc
n tekrar etti. Mali konularla ilgili meseleleri, uluslararas topluluk kredi vermeden nce Federasyon'un ne tr bir ikilemle karlaabilecei ve merkezi devletle kyaslandnda Federasyon'un uluslararas toplulukla ne tr ilikilere girebilecei menz,

Ali/a z:utbegovi Tarihe

Tanklm

339

selelerini ele alcLk. Sacirbegovic devletin borlarn geri denmesi iin aralara sahip olmas gerektiini vurgulad. Silajdzic,
merkezi otoritenin yetkilendirmesine ihtiya duyduundan Federasyon'un uluslararas bir zne olamayacana dair grn
ifade etti. Dnya Bankas'ndan Bayan Wallich'in bilgi vermek
zere davet edilmesine karar verdim. Harita nerisine eletiri
lerimi ve ABD ile Byk Britanya'nn basks altnda olduu
muzu tekrarladm ve cevabmzn ak olduunu belirttim: "Bizim deil, sizin hkmetlerinizin haritas bu. Haritanz savunun. Bask devam ederse, basna konuacaz."
leden sonra Alman Dileri Bakanl'ndan Bykeli
Steiner ve C~ristian Clages'le toplandk. Clages, "Saraybosna
in Mutabk Kalnan lkelerin Unsurlar" nerisinidzeltmemizi nerdi. Gei dneminde ynetim meselesi ile seimler yaplana kadar faalolacak takviye personel ve takvim meselelerini tarttk. Steiner, ilk iki yl iin Devlet Bakan'nn Bonak
olmasn nerdi. Bunun aksine ben Bakanlnen ok oyalan
adayla belirlenmesini istedim. Grme, askeri yap ve komuta
meselesiyle devam etti. Hkmet konusunda da, onun bir uzmanlar hkmeti olmasn nerdim.
Ardndan delegasyonumuz CarI Bildt ve ngiliz, Alman ve
Fransz dileri bakanlklarnn siyasal direktrleriyle topland.
IFOR glerinin ayrlmasndan sonra Saraybosna'nn gvenliini grtk. Uluslararas bir polis gc nerisini getirdik.
Toplantdakilere, halen grme masasnda olan haritann,
zellikle Brko ile Dou Bosna koridorlar asndan bizim iin
kabul edilemez olduunu tekrarladm.
Daha sonra Sacirbegovic ile birlikte, ABD Dileri Bakanl nsan Haklar Dairesinde grevli John Shattuck'la gr
tk. Bu grme Shattuck'n Bosna'dan dnmesine mteakip
gerekletiinden, ilk sorum Banya Luka' daki durumla ilgili oldu. Shattuck, ok sayda kayp kii olduunu syledi ve Srp
kontrol altndaki blgelerde mecburi alma meselesinden
bahsetti. Sacirbegovic, Milosevic'in bunlarn toplama kamp olduunu bildiini, ama mevcudiyetlerini, "herkes almak zorunda" diyerek merulatrdn belirtti. Sacirbegovic, unlar
aktard: "BM Gvelik Konseyi'nin bir karar var. Buna gre,
alma kamplar kaldrlmal ve herkes bu karara uymal."
John Shattuck. Uluslararas Kzlha temsilcilerinin grt

Dayton Gnl

340

"Merhamet" alan 17 tutuklunun durumundan ve Srp tarafnn bunlar dei-toku etmeye hazr oluundan bahsetti. Bu
adan ondan dei-tokuun gereklemesine yardm etmesini
istedik; o da bu konuda sz verdi.
Holbrooke, gn iinde kere geldi ve her defasnda yeni
bir harita nerisi sundu.
c

4 Kasm. Christopher, Holbrooke, Silajdzic, Sacirbegovic,


Zubak ve ben biraraya geldik. Christopher, Japonya'ya gideceDayton'da bir gn kalacan ve bu nedenle delegasyon
bakanlaryla grtn syledi. Temas Grubu Planna uymayan bir harita nerisiyle hala bask altnda tutulduumuzu
belirttim. Altna inemeyeceimiz bir izginin bulunduunu tekrar ettim. Delegasyonumuzun ikayetlerini ayrntl olarak sun. duu bir mektubu Christopher'a verdim (mektup Temas Grubu'nun Dayton'daki btn temsilcilerine de hitap ediyordu).
Srbistan Devlet Bakan Milosevic, Temas Grubu'nun plann
kabul ettii gerekesiyle yaptrmlarn kaldrlmasn temin etmiti; ama plan uygulanmyordu. Temas Grubu Planna sayg
gsterilmesi artyla mzakere masasna oturmutuk. Eer niceliksel ve niteliksel dengeler gzetilirse Temas Grubu'nun haini,

ritasndaki deiiklikleri tartmaya hazrdk.

Brko Koridoru

tartlrken

Zubak, Milosevic'in, blnmeyi hesapettiinden dolay geni bir koridorda srar ettiini belirtti. Bu aikar olmakla birlikte, kabul edilemezdi de.
Gn iinde, Christopher, her biri Milosevic ve Tudman'la
yapt grmelerden

sonra olmak zere kere geldi ve sonuncusu gece yarsyd. Bu toplantlarn her birinde, haritann
yansra Foa'nn ve ihtiyalarmz iin hidroelektrik santrali
kurulmas gayesiyle Drina rmann bir blmnn alnmas
ihtimali, Srebrenica ve Zepa'nn geri alnmas vs. tartld.
Christopher Srplarn Doboj'u geri vermeyi kesinlikle reddettiini ve mzakerelerin bu nedenle tehlikede olduunu syledi.
nc toplantda, mesele Saraybosna'ydi. Amerikan ekibi,
"Saraybosna in Mutabk Kalnan lkelerin Unsurlar"na kar Srp tarafnn gzden geirilmi nerisini sundu. Belge tamamyla kabul edilemezdi; nk her belediyenin yerel bir polis
gcne sahip olmasn ngrdnden kentin blnmesini ieriyordu. U zmanlarmzn gerekli deiiklikleri yapmasna kar<.r
Alija =thegori Tarihe Tanklm

341

verildi. Christopher, bu meselede Amerikallarn tamamyla bizim tarafmzda olduunu vurgulad ve Bakan Clinton'n, btede gerekli ayarlamalar temin etmek iin Bosna'dan bahsederek Kongre' de saat harcadn belirtti. Ardndan dorudan
bana hitap ederek "Gerekten yardm etmek istiyoruz. u anda
birleik bir devlet oluturmak, sava sona erdirmek, yeniden
yaplandrma iin fonlar salamak iin byk bir ansa sahibiz
ve sizden bu yegane frsat karmamanz rica ediyorum. Siz
Sayn Bakan, u anda, bu nerilere olumlu yaklaunn gerekliliine iaret edebilecek tek kiisiniz. zmn geri kalanyla k
yaslandnda pek de nemli olmayan ayrntlara gmlmeyin.
Mosevic' e Karadzic ile Mladic 'i terk etmesi iin bask yapyo
rUZj bylece Dayton'da mutabk olduumuz eyleri uygulayabiliriz. Burada istikrarl bir anlamaya varrsak, Kongre IFOR
gleriyle birlikte askerlerimizin de Bosna'ya yerletirilmesini
onaylayacak. Ancak anlama olmazsa, ABD'de baz kiiler mutlu olacak ve 'Hadi ellerimizi ykayalun, her eyi denedik ve yapabilec;:imiz baka bir ey yok' diyecek" dedi. Toplantnn sonunda Christopher, IS Kasmda Dayton'a dneceini ve son
dakika sorunlarna yardm edeceini syledi.
Daha sonra AB temsilcileri olan CarI Bildt ve Byk Britanya, Fransa ve Almanya dileri bakanlndan grevlileri
kabul ettim. Tartmaya nceki gn kaldunz yerden baladm
ve i snrlar meselesini gndeme getirdim.
Gece ge saatlerde Silajdzic'le birlikte Mosevic ve Bulatovic'i kabul ettim. Saraybosna ile tutsaklarn serbest braklmas
n ele aldk.

15 Kasm.

Hala ilerleme yoktu, Gorazde'yle hala emin bir


toprak balants salanmamtj Saraybosna ksmen zlm
t, ama Srebrenica, Foa ve Visegrad' vermiyodard. Baz anayasal meseleler de zlmeden kalmt. Cumhurbakan Chirac,
Babakan Major ve Cumhurbakan Demirel arad ve de ayn eyi syledi: Bu, tatmin edici bir bar elde etmek iin son
anstj daha sonra ge olabilirdi. Carl Bildt de, AB babakanla
rndan tkanm olan mzakerelerin srdrlmesi ve bir zmn bulunmas mesajn getirdi. Baka yeni mzakereler olmayacakt. "Bar treni"nin yakalanmas iin bu son anst. Mesajlar neredeyse aynyd ve Amerika'nn izi hemen fark ediliyordu.
Dayton Gnl

Daha sonra, John Shattuck, Bykeli Menzies ve Dile-

342

r Bakanlndan

Jak Zekulic'le grld. Grme, Banya

Luka'daki tutsaklar konusunda odakland!. Shattuck'un, Gvenlik Konseyi'nin 9 Kasm 1995 tarihli 1019 sayl kararn hatrlatarak

btn sivil tutsaklarn serbest braklmasn ieren bir

neri sunmas kabul edildi. Bu karara gre Bosnal Srplarn,


Banya Luka ve Sanski Most'ta olduu gibi, Srebrenica ve Zepa'daki tutsaklara da engellenmeksizin ulalmasna izin vermeleri isteniyordu. Yine bu karara gre, Kzlha'n btn tutsaklar

kaydetmesine ve tutsak tutulduklar heryere ulamasna

izin verilmesi gerekiyordu. Jak Zekulic, Srplarn, mlteciler ile


yerlerinden srlm kiilerin seim zamannda bulunduklar
yerlerde oy vermelerini talep ettiklerini syledi. Bunu kesinlikle reddettim.
Hrvat

temsilciler de, bu kimselerin bulunduklar yerlerde

QY kullanmalar taraftaryd; bu, mlklerinin ve evlerinin elle-

rinden alnd yerlerde anlamna geliyordu. Gelecekte mehur


olacak olan P-2 prosedryd bu. Bizim grmz farklyd
ve mltecilerin ve yerlerinden edilen kiilerin, 1991'deyaadk
lar belediyelerde oy vermeleri ynndeydi. Bu farklln anlam akt: Srp ve Hrvat taraflar -en azndan onlar temsil eden
kiiler vastasyla- sava tarafndan, yani zorla yerlerinden etme

ve etnik temizlik vastasyla yaratlan Bosna-Hersek demografik yapsn srdrmek ve salamlatrmak istiyorlard. Byle
bir demografik durum, Bosna'nn paraya blnmesi olasl
na iaret ediyordu ya da en azndan potansiyel olarak ieri-

yordu. Bosna-Hersek'in varl ve gelecei hakknda farkl politikalarn,

P-2 formlnn kullanmndan daha ak bir biim-

de belirtildii hi bir yer yoktur.


AGT tarafndan seimlerin "denetlenmesi" teriminin yorumlanmasyla ilgili meselelere de deindim. Srplar bununla

denetimin yalnzca seimlerde olmasn anlyor iken, bizim iin


denetim seimlerin rgtlenmesini de ieriyordu. 1991 Nfus
Saymna gre

oy verilmesi nerimizden sonra, Amerika Hk-

meti'nin tavr, AGT'in btn semenleri kaydetmesi ve mltecilerimizi kabul eden lkelerle bir anlamann yaplmas ynndeydi. Bu, mltecilerin, iltica ettikleri (Almanya, Avusturya, s
vire gibi) lkelerden dorudan Bosna'ya dnme korkusu olmadan oy verebilecekleri anlamna geliyordu.
Alija j=tb~"oei Tarihe Tanklm

Daha sonra, delegasyonumuz Carl Bildt ve AB'nn temsilcsyle bulutu.

Bayan Neville-Jones, merkezi Bosna'da insa-

ni yardm rgtleri alanlar ile BM gzlemcilerine szde kt davranlmasn protesto etti. Orada bulunan herkesi, sulamalarn incelenecei

emrini vereceim konusunda temin ettim.

Carl Bildt, bar mzakerelerinin ne kadar olgunlatn sordu.


nceki gn sabahtan gece yarsnakadar harita zerinde ahlmasna ramen ne yazk ki hibir iyi haberin olmad cevabn

verdim. Sorun, Milosevic'in zm nerilerinin, Temas

Grubu'nun haritasndan tamamyla farkl olmasyd. almalar


sryordu; ama birok konuda hala farkllklar vard. Yine de,
byle meseleleri zebileceimiz grnde olduumu belirttim. Sacirbegovic daha az iyimserdi ve lkeyi blme amalanna
iaret

etti.

Bykeli Ishinger ve Jones, Washington'a gitmemi ve


Kongre 'den anlamann yrrle konulmas iin tam destek istememi nerdi. Amerikan tutumunu bildiimden, yalnzca buna
deer bir belge olduktan sonra bunu yapabileceimi syledim;

nk Kongre, ak ve gl bir anlama istiyordu. AB bykelileri, NATO'nun belgenin imzalanmasndan hemen sonra
asker gndermeye kararl olduu ve bu meseledeki zorluklarn
Avrupa'dan deil ABD'den kaynakland konusunda bizi temin etti.
Ardndan Hrvatistan Cumhuryeti,

Bosna-Hersek Cumhu-

riyeti ve Federasyon arasnda birlii Konseyi kurulmasna


dair anlamann mza treni oldu. Bizim delegasyonun banda
ben vardm, Tudman da Hrvatlar temsil etti. Bu trenden
sonra, Holbrooke'la iki ksa toplant gerekletirdik. Bunlar,
temelde toprak paylam hakkndaki tartmalarmzn bir
uzantsyd.

6 Kasm. Sabahn erken saatlerinde

delegasyonumuz ile

CarI Bildt ve Alman, Fransz ve ngiliz siyas danman arasnda bir toplant gerekleti. Bar anlamasnn imzalanaca

Paris'te, Bosna-Hersek'in yeniden yaplandnlmasyla ilgili olarak Londra' da ve son olarak ban anlamasnn sivil ynlerinin
uygulanmasyla ilgili olarak Brksel'de yaplacak olan konferansn tarihlerini ele aldk. Artk istifa etmi olan Federasyon
Bakan Zubak, "Srp kontrol altnda kald iin Posavinaya
Dayton Gnl

344 dnme imkan olmayan halk kaybedersek bar anlamasnn


nemi nedir?" diye sordu.
Eer Gorazde iin bir zm bulsaydk ksmen iyimser olabileceimi belirttim. Saraybosna'da bulunan Prof. Ganic'le telefonda grtm ve Ganic'in beni, Karadzic'inyrtt bir
Srp propagandasnn, Bosnal Srplara, plan kabul etmeme
mesaj verdii konusunda uyardn aktardm.
Ardndan Silajdzic ve Sacirbegovic ile birlikte, Clinton'n
Ulusal Gvenlik Danman Anthony Lake'i kabul ettim. Holbrooke da toplantya katld. Lake, Clinton'la yeni grtn
ve Anerika ynetiminden bize gl bir mesaj getirdiini belirtti: Bir zme ulamann tam zamanyd. Mzakerelerde
imdiye kadar elde edilen baarlar sralad: Uluslararas olarak
kabul edilmi snrlar iinde birlemi bir Bosna-Hersek ve
onun grne gre, adil bir zm. ABD 'nin kimseyi, kabul
edilemez olduuna inandklar bir anlamay imzalamaya zorlamayacan

belirtti.
ABD 'nin rol, yalnzca uzlamay salamak deil, en iyi zm bulmakt. Eer Dayton'daki mzakerelerde tamamyla
uygulanabilirlik salanamazsa, zmlenmemi meseleler Paris'te karara balanabilirdi. Kongre'nin Bosna'ya Anerikan askeri gnderilmesi konusunda da, ordumuzun tehiz edilmesi ve
eitilmesi konusunda da ihtilafa dtn syledi. Anlamay
temin etmek iin tavizlerde bulunmalydk. nsanlar baarlar
dan ziyade elde edilemeyen sonulara vurgu yaparlard.
Elimizden gelen her eyi yapyor olduumuzu belirttim ve
Bosnal Srplar anlamay kabul etmemeye kkrtan Srp propagandas konusunda Lake'i bilgilendirdim. Holbrooke, Milosevic'in Gorazde Koridorunu ancak kilometre geniliinde
olmak artyla kabul ettiini ve eer Srplar Saraybosna'nn kuzeydousunu alrsa Grbavica'y geri vermeye hazr olduunu
aktard. Babakan Silajdzic, Srplarn, halk korksun ve kasn
diye dar bir koridor istediini aklad. Sacirbegovic de, anla
mann yrrle konmas iin de, evlerine dnen mltecilerin
gvenlii iin polis gc ile seimlerin denetlenmesi konularn
da olduu gibi, yeterli mekanizmalarn kurulmadna deindi.
Lake, baz Kongre yelerinin, (ordumuzun Anerikal uzmanlarca eitilmesi ve donatlmas program olan) Delta Projesi'ni reddedebilecekleri endiesini aklad. Sacirbegovic, BosAlija zzet6egor Tarihe Tanklm

345

na-Hersek ile NATO arasnda zel bir iliki kurulup kurulamaNATO'dan, Bosna'nn Avrupa ve NATO'nun istikrar iin nemli olduuna dair bir aklamann mmkn olup
olmadn sordu. Silajdzic, hibir AGT gzlemcisinin bulunmad Sancak meselesine iaret etti. Meselenin Avrupallarla
tartlmaya balanmasn istedi.
Yemek iin verilen aradan sonra Lake ve Holbrooke'la yeniden bulutuk. Toprak blm tartlrken, daha fazla taviz veremeyeceimizi ve Milosevic'in bu mzakereler konusunda ciddi olup olmadnn aratrlmas gerektiini belirttim.
Holbrooke, General Joulwan'n bir sonraki gn Milosevic'le
greceini ve ona, kilometre geniliindeki Gorazde Koridorunun askeri adan kabul edilemez olduunu, bunun yannda da Grbavica'nn hi bir ekilde Srp olamayacan ak
layacan syledi. Milosevic'in NATO artlar altnda NATO
mevcudiyetini kabul ettiini de belirtti; bu, ifte komuta olmamas demekti.

yacanya da

7 :Kasm. ABD Savunma Bakan William Perry ile bir toplant.

Holbrooke da toplantya katld. Perry'ye gre tarihi bir


ve Washington' daki herkes mzakereleri yakndan takip
ediyordu; iki hafta ncesine kyasla muazzam ilerlemeler de
salanmt. ABD'nin anlamayyrrle koyacak glere asker vermeye hazr olduunu; ama plann asgari riskle uygulanabilmesi iin Rus desteine de ihtiya duyulduunu syledi. Avrupallarn Bosna'yla ilgili olarak ayn ykmllklere sahip olmadklarn bildirdi. Dahas, her ey, gl bir Federasyon iin
yaplmt. Ona, Dileri Bakan Christopher'n kabul ettiimiz
bir toprak blm nerdiini; ama bunu Srplarn reddettii
ni, kendi amza nemli fedakarlklarda bulunduumuzu belirttim. Holbrooke, nceki gece Milosevic'le uzun bir grme
den sonra, onun, Gorazde Koridorunun alt kilometre genili
inde olmasn kabul ettiini belirtti. Perry tekrar NATO'nun
mdahil oluundan, bunun yalnz Bosna iin deil, Avrupa iin
de ne kadar nemli olduundan bahsetti. Daha sonra ABD harita biriminin bir ziyareti gerekleti ve koridorun video grnts ile Gorazde'nin havadan ekilmi fotoraflar gsterildi.
Toplant yeniden baladnda, General Joulwan da katld.
Ruslarn, Clinton'la yaplan bir grmede, Amerikan komutaand

Dayton Gnl

346

sndaki IFOR'a, 20 gn iinde asker vermeyi kabul ettiklerini


teyit etti. Bu olaand ayrnty zaten renmitim; bu, bu iki
lke arasndaki ilikilerin karmakln gsteren bir durumdu.
Holbrooke, Milosevic'in, IFOR glerinin btn Bosna
topraklarna yerletirilmesi nerimizi kabul ettiini ve bunun
nemli bir adm olduunu syledi. Srplarn yalnzca Grbavica
ve (Saraybosna'nn bir paras olan) Yahudi mezarlmdan deil, kentin etrafndaki tepelerden de geri ekilmesi gerektiine
iaret ettim. General Joulwan, "Srp askerleri kent etrafndaki
tepelerde olursa askerlerimiz hedefte olur ve eer bir saldr
olursa annda cevap veririz, diye Milosevic'i uyardm" dedi. Sacirbegovic, sivillere saldrlrsa ne olacan sordu; o zaman
IFOR cevap verir miydi? General Joulwan dorudan cevap
vermedi. Gorazde Koridorunun askerden arndrlm blgesinin her iki taraftan da iki kilometreden bir kilometreye indirilmesini istedim ve eer kendilerini gvenli hissederler ve ayrl
maya ihtiya duymazlarsa, kentte kalabileceklerini syledim.
Joulwan, Srp Cumhuriyeti temsilcileri tarafndan da askeri bir
anlamann imzalanmasnda srar etti. Buna kar ktm; nk
Bosna Srplar adna imza atmaya yalnzca Milosevic yetkiliydi. Holbrooke, Kongre'nin, Srp Cumhuriyeti askeri temsilcileri Birinci Belgeyi (Askeri Belge) imzalamadan asker gndermeyeceini aklad. "lkeyi blmyoruz, yalnzca askerlerimizin
konulandrlmasn ordularnn onayladn gsteren bir imza
bu" dedi Holbrooke. Aklama pek ikna edici deildi. Askeri
Belgeyi kimlerin imzalayaca ve Srplarn imzasnn geerlilii
konusunda uzun bir tartma yaand.
Akam ge saatlerde, Bildt ile Avrupal siyasi danman
kabul ettim. Harita durumu, kritik noktalar ve Gorazde Koridorunun geniliiyle ilgili tartmalar akladm. Zubak, baka
meseleler, zellikle merkez bankas ve karlkl para sistemi ile
ilgili zm bulunmas gereine iaret etti. Daha sonra, mltecilerin nasl oy verecekleri de dahil, seimlerle ilgili bir tartma
yapld. Mlteciler, 1991'de bulunduklaryerde miyoksa imdi
yaadklar lkelerde mi oy vereceklerdi? Bildt zorluklara iaret
etti ve uluslararas toplumun seimleri yalnzca denetlemesini
istedi. Bunu daha nce reddetmitik. AGT gzlemcilerinin ve
dier uluslararas kurumlarn, yalnzca seim zaman deil, daha nceden, kampanya srasnda gelmesini istedim.

Alija =tb~qovi Tarihe Tanklm

347

O gece Christopher ve Holbrooke'la biraraya geldim. Silajdzic ile Sacirbegovic de vard. Christopher, youn faaliyetlerimiz, Bakan Perry ve Danman Lake'le toplantlarmz konusunda bilgilendirildiini ve Gorazde Koridorunun geniletilme
si nerisinin kendisini tatmin ettiini belirtti. Drina rmana
hidroelektrik santrali yaplmas konusunda imdiye kadar hibir zme ulalmadn ve Brko meselesinin zlmediini
belirttim. Holbrooke, Amerika'nn santral ve bak~ baz konularda yazl bir garanti sunduunu syledi. Ardndan nmzdeki gn harita meselesini sonulandrmaya allacan belirttim. Ertesi gn de dier zmsz kalan meselelerin.

8 Kasn. Bykeli Menzies ve General Kerrick,

bugn

gece yarsndan nce bir anlamaya varlmasnn zorunluluu


konusunda bizi bilgilendirdi. Bu, belgelerin Pazar gn yapla
cak olan tren iin tamamlanmasn mmkn klacakt. Brko
konusunda anlama yoksa, hi bir zmn ve hi bir trenin
olamayacan tekrar ettim. Christopher da toplantya katld.
Mzakerelerin srdrlmesine ya da askya alnmasna karar
vermek iin gerekli olan ana ulatmz syledi. Sabah nmze konulan anlama zaman ve tren konusunu tekrar etti.
Holbrooke Bosna'nn bar anlamasndan elde edecei yararlar sundu. Ona gre faydalar yle sralanyordu:
.

Demokratik bir anayasa ve merkezi kurumlarla tek bir ulusal


hkmet, lkenin tannmasna devam edilmesi, seyahat zgrl, ilk dnem iin Bonak bir devlet bakan, babakanlk ve
parlamento iin dorudan seimler, insan haklarnn skca korunmas, sava sulularnn yetkilerinden uzaklatrlmas, her
iki oluurnda da uluslararas denetimciler tarafndan denetlenecek demokratik seimlere, tek para birimine sahip Merkez
Bankas ve polisin eitimi ve denetlenmesi iin uluslararas
olarak desteklenen bir program.

2. Ekonomik yeniden yaplandrma paketi (uluslararas ba,


IMF ve IBRD'nin hzl yeniden yaplandrma program, Bosna'nn borlarnn byk blmnn silinmesi, altyapnn yeniden yaplandrlmas in kredi ve garanti, IMF ve Dnya
Bankas yelii ve imtiyazl kredi, ve ABD'den 500 milyon dolarlk balang destei).

3. NATO ynetiminde ve Amerika komutasnda IFOR gleri;


20 bini Amerikal 60 bin asker, her iki oluumda da IFO R erDayton Gnl

evesinde glerin ayrlmas, blgesel silahlanma kontrol, silah ambargosunun kaldnlmas, Bosnal Srp glerinin askeri
olarak

ayrmas.

4. nemli derecede glendirilmi Federasyon (Federasyon konusundaki yeni

anlamayla

hkmet glerine

ak

bir

tanm

getirilmesi ve Hersek-Bosna Hkmeti'nin sona ermesi).


S. Federasyon

topraklarnn

mzakereler

srasnda

%SO'den

%SS'e karlmas21 ve bunun btncl bir toprak olmas, Gorazde'nin emin ve ulalabilir klnmas, IFOR'un (Ya da dier
lerinin) Gorazde Koridoru boyunca yeni yol yapmas ve bu yol
tamamlanana kadar, IFOR'un Rogatica ile Foayolunu tamamyla

kontrol etmesi. Anlamann yrrle konmas iin bir

komitenin oluturulmas ve bunun Brksel'den bir alma


grubu tarafndan yrtlmesi; farkl uluslararas birimlerin
Saraybosna'daki brolardaki temsilciler vastasyla i birlii
gelitirmesi

ve bunun insan haklarnn korunmasna ve gve-

nin temin edilmesine ynelik olmas; seimlerin AGT ile dier


uluslararas

rgtler tarafndan denetlenmesi.

6. nsan haklarnn gl bir biimde muhafazas, mltecilerin


evlerine dnmesi, ya da mlkiyet kayplarnn telafi edilmesi,
Sava Sulular

Mahkemesi'ne destek, btn sivillerin serbest

braklmas, sava tutuklularnn


sularnn aratrlmas

7.

Belgrad'n,

gven tedbirlerine ek olarak Bosna-Hersek ile

normalletirmeyi

kileri

serbest braklmas ve sava

iin bir komisyonun kurulmas.


kabul etmesi

(Devlet

ili

Bakan

zzetbegovi, Babakan Silajdzic ve dier yetkililerin Belgrad'

ziyaret etmesi, Belgrad ile Saraybosna

arasnda dorudan

ha-

vayolu balants, Belgrad'n Bosna'nn egemenliini ve toprak


btnln tanmas, Belgrad ile Saraybosna'da bykeli-

liklerin almas, ulam ve elektrik, su ve gaz kullanmnda i


birlii,

lefon

ticari ve ekonomik ibirlii,

iletiim

sisteminin,

karlkl

"scak hattn", dorudan

ticari

te-

odalarn kurulmas,

kltreL, sportif ve bilimsel ibirlii, silahl g delegasyonlar


nn karlkl

ziyareti ve gmrk birliinin kurulmas vs.).

Silajdzic, AB temsilcilerinin AGT'in seimleri dzenleme


fikrine kar olduuna dikkat ekti. Yalnzca AGT'in seimleri denetlemesini kabul etmilerdi; ama Silajdzic bu durumda
"uluslararas olarak ynetilen" seimlerin imkansz olduunu

21 Bu oran %51'e

drlecekti.

Alija zutbepOI'i Tarihe Tanklm

349

belirtti. Srbistan' a uygulanan yaptrmlarn kaldrlmasyla ilgili olarak Holbrooke bunun adil ve zgr seimlerden sonra olabileceini vurgulad.
Ardndan toprak blm ve harita tartld. Holbrooke,
Milosevic'in Brko Koridorunun 15 kilometre geniliinde 01_ masn istediini, ama kendisinin bunun bizm iin imkansz olacan sylediini belirtti. Silajdzic, bu meselenin zlmeden
kalamayacana dikkat ekti. Brko meselesinin Temas Grubu
Planna gre zlmesini nerdim. Holbrooke, BI'ko'yu gvenli klamayacamz ve imdiki tutumurnun sava alanna dn demek olduunu syledi. Christopher da barn bedelinin
yksek olduunu ve daha fazlasn elde etmemizin imkansz olduunu hatrlatt.

Daha sonra Dnya Bankas'ndan David Lipton bize katld.


Tek bir para birimi ve tek bir mali kurum oluturulmasn konutuk. Uzun bir tartmadan sonra, Zubak nerileri kabul etti.
Ardndan Carl Bildt ve AB danmanyla toplantya geildi. Bu gnlk programmzn bir parasyd ve bugnk toplantda harita ile anayasal dzenlemelerle ilgili zlmemi meseleler ele alnd. Babakan Silajdzic zellikle Sancak meselesine
dikkat ekti. AB insan haklar gzlemcilerinin Sancak'a gnderilmesinde srar etti.
Daha sonra Dileri Bakan Christopher ve mali uzmanlarla toplant vard. Gelecekteki mali destek iin bir belge, bir
mektup talep ettim. Mltecilerin nasl oy verecekleri, kaytl olduklar yerde mi yoksa halen yaadklar yerde mi oy verecekleri meselesinin de aydnla kavuturulmasn istedim.
Toprak paylamyla ilgili tartmada Gorazde'yle ilgili neriden tatmin olmadm iin meseleyi daha fazla tartmaya hazr olmadm belirttim ve toplanty bitirdim.
Ardndan bir geri adm atld. Milosevic Saraybosna'y vermeye karar verdi. Bu dramatik an Holbrooke kitabnn 291292. sayfalarnda yle anlatr:
Sonunda Cumartesi leden sonra Milosevic' e bahede ksa
bir gezinti teklif ettim. Tavrnn grmelerin baarsz olmasna sebebiyet verecei konusunda sert bir ekilde uyardm ve
Saraybosna zerinde younlatm. "Baz meseleler bir kenara
braklabilir ya da aceleyle geitirilebilir" dedim, "ama Saraybosna Dayton'da zlmeli". Glerek "tamam" dedi, "bugn
Saraybosna'y zene kadar yemekyemeyeceim".
Dayton Gnl

Ksa

bir mddet sonra Hill ve Clark'la ene alarken, ?damn

kaps

vurulmadan ald ve Milosevic ieri girdi. "Yaknlar

daydm
dm"

ve kendimi, odanza almadan girmekten alkoyama

dedi tebessmle.

Aka

bize

syleyecei

nemli bir

ey

vard.

"Tamam, tamam" dedi otururken. "Sizin D.C. modelinizin can

cehenneme; ok kark bir ey o, ilemez. Saraybosna'y

zeceim.

Ama nerimi Srp delegasyonundan kimseyle he-

nz tartmamalsnz. in teknik ksmn daha sonra, her ey


dzenlendikten sonra ele almalym." Sonra "zzetbegovi
terketmeyerek Saraybosna y kazand. nat bir adam. yle
deil mi?" dedi.
Bu kelimeler, konferansn muhtemelen en artc ve beklenmedik szleriydi. Konuurken Milosevic, Saraybosna'nn
Mslmanlara vermeye hazr olduu blmn kalemle ia
ret etti. Chris Hill hemen itiraz etti; bu byk bir
t,

ama kentin

rmak

tamam deildi.

fedakarlk

Milosevic kentin merkezindeki

boyunca uzanan nemli bir blge olan Srplarn Grba-

vica'sn alkoymutu.

Dramatik bir adm olsa da Milosevic'in

nerisi Saraybosna'y byordu.


Hill buna iaret ettiinde Milosevic patlad: "Size Saraybosna'y

veriyorum" diye neredeyse Chris'e baryordu, "ama

siz samahyorsunuz!" Milosevic'e bunun "doru ynde bir


adm" olsa da, zzetbegovi'in reddedecei bir neri olduu

nu syledik.
Hill ile birlikte hemen zzetbegovi'e gittik. Bosna Devlet
Bakan
rnde

nerinin nemini belirtmedi, sadece kusurlar ze-

durdu. Tutkuyla "Grbavica'sz Saraybosna var olamaz"

dedi. Milosevic'in
bakyordu

Srplar

iin

tuttuu

blge kent merkezine

ve Batl gazeteciler tarafndan "keskin niane va-

disi" diye isimlendirilmiti. Yine de Saraybosna konusundaki


mzakerelerin yeni bir evreye girdiini farkettik.
Saraybosna'nn ayrntl

bir

haritasn

alarak HiIl ve Clark'la

Milosevic'in odasna gittik. Her bir yolu ve her bir blgeyi ayrntl

olarak nceledik. Milosevic esnek grnyordu; Hill,

toplantdan

sonra, ertes gn tavrmz srdrrsek Saraybos-

na'nn

hepsini alabileceimiz ngrsnde bulundu. Aniden

tevik

edici hislerle, umutlarmzn arttn grdk.

Holbrooke durumu byle betimliyordu ve Milosevic'in bunu niye yaptn merak ediyordu. Holbrooke, Saraybosna'y
ALija ",zetbe.Qo"i Tarihe Tanklm

351

teslim etmekle Milosevic'in Paleli Srplar zayflatmaya alt


na inanyordu.

Ancak ben, bu aklamann doru olduunu

dnmyorum.

Aksine, Milosevic'in IS gnlk mzakereler-

den sonra, blnm bir Saraybosna konusunda hi bir uzla


mann olamayacan dndne inanyorum. zellikle uluslararas
unu

toplumun tutumunun bu konuda kat ve tavizsiz oldu-

grnce.

air Abqullah Sidran, mzakerelerin birinde kendi kanaatlerini aklad. Milosevic'in, Drina rma kysndaki kentlere
yerletirmek

zere 150 bin Srba ihtiyac vard. _Sidran byle

dnyordu;

ama Milosevic'in byle bir fikri tartmay IS

gn boyunca niye reddettii sorusu cevapsz kal~. Milosevic'in


gerek amacn hi bilemeyeceiz belki de; ama Dayton'daki
nemli b~r amacmz gereklemiti.

9 Kasm. Bu kritik gn hayli erken (Ya da hayli ge) ba


lad.

Gece yarsndan sonra saat 2'de Silajdzic, Zubak, Sacirbe-

govic ve ben, Robert Owen ve hukuk uzmanlar ekibiyle bulu


tuk. Tartma, ihtilafl bir anayasal mesele hakkndayd. Zubak'n srarl ricasyla,

iki kademeli parlamento ile bakanlarn

atanma usul ve parlamento tarafndan onaylanmalar zerine


anlald.

leye doru Zubak ve Sacirbegovic'le birlikte, Ohio ve


komu

eyaletlerde alan bilim adamlarmz ile rencilerimizi

ziyaret ettim (40 kadar renci vard). Christopher ile Holbrooke da bu toplantya katld. Dosta ve gayriresmi bir havada
gerekleen toplantda Bosna'nn

durumunu ve amalarmz

akladm.

Christopher daha sonra Silajdzic, Zubak ve benim iin le


yemei ayarlad.

Holbrooke ile Menzies de hazr bulundu. Ko-

numalar eitli tutumlarmz ve nemli ihtilafl meseleler zerindeydi. Bu akam saatlerine kadar srd. Haritann hala engelolduunu tekrarladm;

Christopher da imdiye kadar elde

edilen baarJar zetledi. Savunma Bakan Perry'nin Gorazde


Koridorunu geniletme grevini stlendiini hatrlatt; bu yolla
Perry IFOR askerlerinin konulandrlmasnn ve etkili olula
rnn sorunlar

nemli derecede hafifleteceini dnyordu.

Brko'yla ilgili sorunu hatrlattm. Christopher, Brko'nun neminin farknda olduunu vurgulad ve Gorazde ile Saraybosna
Dayton Gnl

352

asndan

elde edilen olumlu zmler ile Bakan Clinton'n,


hemen sonra Bosna ve Hrvatis
tan' a uygulanan silah ambargosuyla ilgili BM Gvenlik Konseyi kararnn kaldrlmas iin ABD'nin ilemlere balayacan
belirten mektubuna iaret etti. Amerikallar anlamay kabul etmemizde srar ediyordu. Kararllm aklamaya altm. Mzakereleri kurtarmak iin Brko meselesinin ertelenmesini ve
bunun, Amerikallarn ynettii ve iki Bosnal, iki Srp ve bir
Hrvat'tan oluan bir komisyona, nmzdeki iki ay iinde zlmesi gayesiyle havale edilmesini nerdim.
Christopher'n ricasyla, ikimiz dnda herkes toplanty terketti. Christopher savaa son vermenin byk nem tadn
ve Brko konusundaki tavrmyumuatmam gerektiini vurgulad. Bunun nedeni, Milosevic'in delegasyonu zerindeki kontrol kolayca kaybedebilecei ve anlamaya yanamazsak her
eyin altst olabileceiydi. Brko meselesini zlmeden brak
ma fikrimi tekrar ettim ve halkmzn kt bir zm kabul etmeyeceini belirttim. Ancak tezim Christopher zerinde bir etbar anlamas imzalandktan

ki oluturmam grnyordu.
Delegasyonumuzun btn yeleriyle yaplan bir toplantda,
Holbrooke imdiye kadar ulatmz baarlarn uzun bir listesi ile eer mzakereler baarsz olursa ortaya kacak sonularn uzun bir listesini sralad.
Ondan sonraki eyin ne zaman meydana geldiini hatrlam
yorum: Cumartesi gecesi de olabilir, Pazar sabah da. Gece ile
gndz birbirine karmt. Gerekte, Cumartesi gecesini tamamyla ayakta geirmitik. Silajdzic, akamdan beri Milosevic
ve Amerikan ekibiyle mzakerelerle meguld. O akam Milosevic'le mcadele etmesi iin Silajdzic'i yalnz brakmtm.
Genti ve benden daha dinti. Akam bana uramt; daha sonra da gece 2'de urad. "Her ey iyi" dedi. Sabaha kar4'te pijamalarm giymi yataa

girmeye hazrlanrken gidip anlama


y kutlarnam istendi. Gece layafetlerim zerine paltomu geirdim ve hemenyandaki binaya gittim. Btn grup orada toplanmt: Christopher, Holbrooke, HilL, Milosevic, Silajdzic ve dierleri. Bir tr rahatszlk hissettim. Brko'yu dnyordum.
Haritay nme serdiklerinde, Sava rma kysndaki bu noktaya baktm hemen: Fark ettim ki buras Srplara braklm.
Bir mddet sessiz kaldm. Holbrooke zihnimi okudu; bana tatA/iia uetbegovi Tarihe

Tanklm

353

min olup olmadm sordu. Olmadm ve Brko olmadan anlamay

kabul etmeyeceimi syledim.

Oradakilerin ardn fark ettim. Daha sonra nedenini anladm! Onlar anlamay ve Dayton Bar Grmelerinin baa
rsn zaten kutlamlard. Partiyi bozmutum. Vedalamadan
_ayrldk.

20 Kasm.

Bu, mzakerelerin son gnyd. Ziyaretler, da-

vetler, basklar, vaatler ve ricalar bizi btn gn megul etti.


Christopher, Milosevic, Tudman, General Clark, harita uzmanlar ve anayasa ekibiyle birka kez bir araya geldim ve (!lbette

Holbrooke'la grmeler de kanlmazd.


Gnn sonuna doru, Brko meselesi ile haritaya gre 49:5
orannda Srplara

vermemiz gereken % 1.5 oranndaki bir top-

ra Srplara verip vermeyeceimiz konusu zmsz olarak

duruyordu. Gece yarsna doru saat sularnda Christopher


bir saatliine yanma gelerek benden iki sorunun cevabn istedi: Brko'yu Srplara vermeye ve % .5 oranndaki bir topra
iade etmeye hazr mydk? Eer bu artlar kabul etmezsek mzakereler sona erecek ve baarsz saylacakt. Derhal ekibimize
dantm ve cevab Sacirbegovic'le ulatrdn: % .5 oranndaki

blm verecektik, ama Brko'yu deil. Ksa bir sre sonra,


John Kornblum odama geldi ve bir belge getirdi. Belgede, im
diye kadar yaplan abalara ramen, bar mzakerelerinin baarsz olduu ve bu nedenle sona erdii ifade ediliyordu. Savaan taraflarn atmalara atele

gitmemesi tavsiyesinde bulunu-

yordu. Eli belgeyi imzalamam istedi. mzaladm ve be gnden sonra ilk kez huzur iinde uyumaya gittim.
Ancak o gece baka olaylara gebeydi. Milosevic Brko konusunda hakemlii kabul etmiti. Holbrooke bunu yle anlatr
(s. 308):
Aniden Kati odaya dald. "Milosevic, parkta kar altnda seninle grmek iin bekliyor" dedi. Kar yadn ilk kez fark
ettim. Kati hzla kt ve onu odama getirdi; onu Christopher
ile birlikte karladk. Gece hi uyumam gibi grnyordu.
Bezginlikle "Baarszlktan kanmak iin bir eyler yaplma
l" dedi. "nerim u: Tudman ile ben anlamay imzalayalm
ve zzetbegovi'i daha sonra imzalamas iin serbest braka
lm." Christopher, kararl bir biimde, "Bu imkansz" dedi.
Dayton Gnl

"Herkese imzalanmayan bir anlama olmaz. Geerli bir szbu."

leme deildir

"Tamam, tamam" dedi Milosevic,

"Ban

iin son adm ataca-

m.

Brko iin bir yllna hakemlii kabul ediyorum ve karan siz verebilirsiniz Sayn Christopher."
Ne olduunu bilmiyordum. Bosna'ya dnmeye hazrlanyor
dum. Sabah saat 8 sularnda, Christopher'n beni acilen grmek
istediini

belirten bir not aldm. Holbrooke'la geldi ve oturma-

y reddetti; neredeyse kap azndan "Brko iin hakemlii ka-

bul eder msn?" dedi. Bir an ardm, ardndan "Evet, ederim"


dedim. "yleyse tamam" dedi. Holbrooke ona fsldayarak bir
eyler

syledi, veda edip odadan ayrldlar.

21 Kasm. 21 Kasm Sal gn saat 1 1:40'ta Bakan Clinton


Beyaz Saray'da saysz gazetecinin nnde Bosna-Hersek'te
bana ulaldn

ilan etti:

Drt yldan, iki yz elli bin kii ldkten, iki milyon mlteciden ve dnyay korkutan terrden sonra, Bosna halk nihayet
sava korkusundan kurtulma ve bana kavuma ansn elde
etti.

o an Saraybosna'da saat akam 5:40't. Kzm Sabina daha


sonra bana unlan anlatt: "O akam iten yeni dnmtm; hole girip paltomu asarken yar ak kapdan televizyon ekrann
da Clinton' grdm; gazetecilere, bara ulaldn sylyordu. Bunu tam olarak kavrayamadm; nk gn iinde ald
mz

haberler tam tersiydi: Dayton mzakereleri baarsz olmu

ve delegasyonumuz yurda dnyordu. Btn gn boyunca, bizi bekleyen zor ve belirsiz k, emin bir biimde dnp dnmeyeceklerini merak ederek ocuklarm nasl okula brakmak zorunda kalacam dndm. Ne kadar olduunu bilmeden, gece ve gndz korku iinde yaamak zorunda kalacaktk. imdi,
aniden bar! Ne olduunu fark ettiimde, gzyalarma hakim
olamadm." Sanrm,

Bosna'daki birok kii o gece Sabina'm gi-

bi dnd ve hissetti.
Anlamann

imza treni, Anerikan saatiyle leden sonra

3'e ayarland. Christopher, Bildt, Ivanov, Holbrooke, devlet


bakan

Milosevic, Tudman ve ben birer konuma yaptk. Ko-

numamda unlar

syledim:

ALila =t6~{JOri Tarihe Tanklun

Bu Bosna ve dnya iin nemli bir gn. Bosna iin,

savan

yerini -umarm- bar alacak. Dnya iin, nk Bosna trajedisi ve onun getirdikleri, ilk dereceden ahlaki bir meseledir ve
ahlaki bir mesele dnyadaki herkesi ilgilendirir.
mzaladmz belge, Bosna-Hersek'in egemenliini ve bam
szln salamay

ve hogr ile zgrle


toplumun kurulmasn garanti ediyor.

dayal ak

bir

Bunu, yeni biten mzakerelerin ana ve en byk sonucu olarak dnyoruz.


Yklendiimiz sorumluluklar yerine

Bu konuda

dnyann desteini

getirmeye

kararlyz.

ve yardmn istiyoruz.

Bu destei ve yardm, zellikle ABD' den,


Kongresinden ve halkndan bekliyoruz.

Bakanndan,

Bunu yapmaktan ekinmeyin: nk bu, birok kiinin ac


ekmesine son verecektir ve hem blge iin hem de dnya iin
bir tehdit olan tehlikeli bir

sava

bitirecektir.

Halkma

gelince, belirtmeliyim ki bu adil bir bar olmayabilir; ama savan srdrlmesinden daha adil. Bu artlar altn
da bylesi bir bir dnyada, daha iyi bir bar elde edilemezdi.
Tanr ahidimizdir ki, halkmz ve lkemizin maruz kald
adaletsizliklerin ortadan kalkmas iin elimizden gelen her e
yiyaptk.

Dayton'dan dnmde 4ujan' dan bir gazeteci, "bu gibi bir


dnyada" ile neyi kastettiimi sordu. "Adil olmayan bir savan
yrtlmesinin ve adil olmayan bir barn empoze edilmesinin
mmkn olduu bir dnya" cevabn verdim.
Bar anlamasnn imza treninin, Fransa'y, gerekte Avrupa'y mutlu edecei iin, Paris'te gerekletirilmesine karar

verildi (Dayton'da sadece anlama kararna ulald).


Bir biimde Dayton'da yer alan herkes, yzlerce kii, 14
Aralk'ta, Fransa'nn bakentindeki Elysee Saray'nda bir araya

geldi. Bir tren havas vard: ama yalnz olmay isterdim. mza
lardan sonra konumalar yapld. Benim konumam yleydi:
20 gn nce Dayton'da

kararlatrdmz Bar Anlamasn

imzalamak iin buradayz. Halkmz ve parlamentomuz bu


anlamay kabul etti. Bunu, ac ama faydal bir ilac alan kimse gibi pek holanmayarakyaptlar. Yine de, imzalanan anla
mann ve onun unsurlarnn tutarl ve onurlu bir biimde yeDayton Gnl

rne

getirilmesine kararl olduumuz konusunda sizi temin et-

mek istiyorum.
Amacmz,

btnclli ve demokratik Bosna'yd ve hala da y-

le. Anl<l{>mann maddeleri bunu garanti ediyor; ama bu maddeler hayat kazanacak m, yoksa sadece katta m kalacak?
Bu, byk oranda bize, ne istediimize ve ne yapabileceimi
ze bal. Bu amalariin yrtlen sav<l{>, ne kazanld ne de
kaybedildi. Bu sava, mahrum kaldmz silahlarn gcyle
deil, fkirlerin ve ruhun gcyle yrtld. ok-kltrl ve
ak

toplum modelimizin stn olduuna ve onun kaybede-

meyeceine nandk ve bunu iddia ettik.

Bu dncelerle Srplara, sav<l{>n bittii ve ktle son verilmesi gerektii mesajn gndermek istiyoruz. Hibir kin ve
almann olmayacan, adaletin olacan ve olmas gerektiini de yeniden tekrarlyoruz. nsan haklar her yerde sayg

grmeli. Yerlerinden edilmi kimselerin evlerne dnme hakk

var; sulular da cezalandrlmal. nk sulularn cezalan-

drlmas

da insan hakkdr. Saraybosna civarndaki Srplar,

ya kalmay ya da terk etmeyi semek durumunda. Onlar kalmaya ve emin bir biimde yaamaya devam etmeye davet ediyoruz. Tek art, zgrl emreden ve iddeti yasaklayan
Bosna-Hersek kanunlarna sayg gstermeleri. Komularnn
evlerine dnmelerine yardmc olsunlar ve kanun ile dzenin
kurulmasnda

Bosna-Hersek otoritesiyle ibirliine girsinler.

Bugn imzalanan anlamann maddelernin btn olarak uygulanabilmesi iin IFOR ve uluslararas rgtlerden, gei
srecinde her dzeyde iliki kurulmasna arabuluculuk etmelerini istiyoruz. Bu tarihi anda dnyay Bosna'yayardmc olmaya aryorum. Anlamann yrrle konmas iin askerlerinizi gnderin ve lkenin yeniden yaplanmas in ekonomik yardmla ilgili szlerinizi tutun. Bosna, dnyann bu blgesinde bar ve istikrarn bir etkeni olarak, yapabilecei en
iyi ekliyle bu iyilie cevap verecektir.
22 Aralk 1995'te, Bosna-Hersek'te sava durumunun kaldrlmas konusundaki Bosna-Hersek Devlet Bakanl kararn imzaladm. Kararda unlar yazlyd:
.

Bosna-Hersek Cumhuriyeti'nde, 20 Haziran 1992 tarihli


("RB&H resmi belgesi, say 792) Bosna-Hersek Devlet
B<l{>kanl Karar uyarnca yrrle
kaldrlmtr.

A1iia z:uthegoei Tarihe Tanklm

giren sava durumu

2. 8 Nisan 1992 tarihli (RB&H resmi belgesi, say 1/92 ve


13/94) yakn sava tehlikesinin ilan karar, halen geerlidir.
3. Btn devlet organlar, Bosna-Hersek'te barn tesisi ynnde geni apl bar anlamasnn yrrle konulmas
iin gecikmeden hazrlk yapacak ve gerekli admlar hzla
atlacaktr.

4. Savunma Bakanl, Bosna-Hersek Genelkurmay Bakan


l

ve dier devlet organlaryla ibirlii iinde, bu karar

uygulamak iin gerekli tedbirleri alacaktr.


5. Bosna-Hersek Devlet- Bakanl, bu kararla ilgili olarak
BM Gvenlik Konseyi'ni bilgilendirecektir.'
O sava ylnda yaptm son sylei, spanyol EL Mando
iindi (28 Aralk 1995). Bosna-Hersek'te ulalan bar hakkn
dayd.

El Mundo: Paris'teki konumanzda, bu bar, Bosna-Hersek halk iin "ac" olarak tanmladnz. Bununla neyi kastettiinizi aklayabilir

misiniz?

zzetbegovi: Bar birok adan ac. Elbette ana neden, u

haliyle barn, Bosna'nn kapsndaki saldrgan savan sonularn

pratikte kabul etmesi: zellikle de ayrmcl ve et-

nik temizlii. 1994 yaznda ilahi bir g sava durdursayd


Avrupa neye benzerdi? Bu bar, birok ulus iin ac olmayacak m? Saldrgan bir sava, saldrganlarn yenilgisiyle sonulanmak durumunda. Baka trl bir sonu, adil deildir ve ac
bir tat

brakr.

El Mundo:Bu yllk savata, lkeniz iin "geleceksiz gnler "de en zor

ahsi annz

neydi?

zzetbegovi: ok zor gnler oldu: Ha.la yreimde saklad


m,
n.

birok kiinin katledildii Srebrenica hi azmsanmaya

Yine de, 9

Kasm

1993'n

ayr

bir yeri var. O gn Ms-

tar' daki Eski Kpr, o kk mimari mucize ya da grnmez


gzellik, tank

ateiyle

bile bile ykld. O an insanlardan nef-

ret ettim. Bunlar, bu savan, sizin deyiminizle "geleceksiz


gnler"in en zor zamanlaryd. Halkm her anlamyla kuatma
altndayd.

evremizde tam bir karanlk vard. Hi umut yok-

tu ve yle grnyordu ki direni, btn anlamn kaybetmi


ti ve yalnzca ataletle srdrlyordu.
Dayton Gnl

El Mundo: Zepa, Srebrenica, Zvornik, Brko, Bijeljina ve


Bosna topraklarnn dier blgelerini teslim eden imzay attktan

sonra Bosna y yneten kii ne hissediyor?

zzetbegovi: Ac duyuyorum; ama karamsar deilim; nk


baka

seim yoktu. Halkmzn sabrnn snrna uzun zaman

nce ulamtk. Ancak, bu kentlerin srekli olarak kaybedildiine inanmyorum.

Brko kesinlikle yle deil. Birisi, son

.300 yl iinde Srebrenica'y dokuz kez kaybettiimizi ve dokuz kez geri aldmz hesaplam. Onuncu kez niye yapmayalm?

El Mundo: Sizin bak anzla bu sava kim kazand?


zzetbegovi: Bizler ahlaki olarak kazananlarz. Askeri galip

ise yok. Herkes hem kaybetti ve hem de kazand.


Kanl

ve yok edici sava byle bitti. Kamuoyu savan nedenlerini ve balangcn unutmaya balad zaman eytani bir
hava oluturularak bu savan nitelii hakknda ikilem ortaya
atld: Bu, bir saldrganlk myd yoksa bir i sava myd? Bu
mesele, Bosna'nn dostlarn dmanlarndan ayrmak iin a
maz bir snav haline geldi. Dostlar iin, klasik bir saldrganlk
durumuydu; dmanlar iin ise bir i savat.
Bu durumdan yararlanmay dnen Bosna'daki mu~alefet,
Bosna-Hersek'teki savata taraf da eit sorumlulukta grdkleri iin kanlmaz olarak bu meselede sessiz kaldlar. Onlar iin savnmay ynlendiren Demokratik Eylem Partisi'ne
(SDA'ya) zarar vermenin en etkili yolu, onu HDZ ve SDS ile
ayn sepete koymakt ve bunu yapmann en basit yolu da, savaa 'i sava' demekti. Dnyadaki baka kaynaklar da ona 'i sava' dedi. Eer saldrganlk ve soykrm gereklemise, dnya,
saldrya urayanlar korumak iin bir eyler yapmak zorun~
dayd ve Kasm 1948 tarihli BM art'na gre, soykrm sularn cezalandrmak iin ak ykmllkler vard.
Ancak, hakikat yeni yeni ortaya kyor; nk olgular bariz ve deitirilemezdirler. stelik, diplomatik ikilimiz Silajdzic
ileSacirbegovic, ayn eyi gstermek iin muazzam bir i yaptlar. Bir para, geriye gidilip kantlara bakldnda, BM Gvenlik Konseyi'nin 15 Mays 1992 tarihli 752. sayl kararn
hatrlamak gerekir. Burada "JNA askerleri ile Hrvat Ordusu
da dahiL, Bosna-Hersek'e dardan mdahale eden btn unsurlara bu duruma derhal son verilmesi" talebi vardr (kararn
Alijtl zzet6e,qovi Tarihe Tanklm

359

3. paragraf). Belgrad rejimi 752 sayl karara uymadndan 30


Mays 1992'de BM Gvelik Konseyi, Bosna-Hersek'in komu
larnn lkenin i ilerine mdahale etmesine son verilmesi talebini tekrarlad ve onlarn, Bosna-Hersek'in toprak btnl
ne sayg gstermesini istedi. Ardndan Srbistan ile Karada'a
_yaptrmlar uygulad.
16 Aralk 1992 tarihli 787 sayl karan,n 5. paragrafnda, BM
Gvenlik Konseyi, komu lkeleri, Bosna-Hersek'e dzensiz
askeri gruplarn szmasn durdqrmaya arYQrdu ve bu kez
Hrvat Ordusuna da iaret ediyordu.
"Saldrganlk" kelimesi ilk kez ak bir biimde 8 Aralk
1992 tarihli 47/121 sayl "Bosna-Hersek'te Durum" balkl kararda ifade ediliyordu. Gvenlik Konseyi'nin uygulad yapt
rmlarn hibir etkisi olmad zntyle ifade edilirken BM
Genel Kurulu eski Yugoslavya Ordusunu "Bosna-Hersek'e
kar saldrgan eylemlere dorudan ve dolayl destek" vermekle suluyordu. stelik, kararn ikinci paragraf, ",Bosna-Hersek'in egemenliini, toprak btnln ve siyasal bamszl
n tahrip ettikleri ve Gvenlik Konseyi'nin, BM Genel Kurulu'nun ve 25 Austos 1992 tarihli Londra Bar Anlamasnn ilgili kararlarna aykr davrandklar iin Bosna-Hersek Cumhuriyeti'ndeki Srbistan, Karada ve Srp glerini kesin bir biimde suluyordu. nc paragrafta BM Genel Kurulu, Gvenlik Konseyi'ni, "Bosna-Hersek Cumhuryeti'nin egemenlii
ni, toprak btnln ve varln oluturmak ve srdrmek
iin gerekli her arac kullanmaya" aryordu. Karar ilk kez,
BM art'nn 7. Blmne iaret ederek, karar; uygulanmas
iin g kullanlmasna izin veriyordu. Bu talepler, BM Gvenlik Konseyi'nin 16 Nisan 1993 tarihli 819 sayl kararnda, 10
Haziran 1993 tarihli 838 sayl kararnda ve 24 Nisan 1992 ve
17 Mart 1993 tarihli Genel Sekreterlik aklamalarnda tekrar
edildi.
20 Aralk 1993 tarihli 48 sayl kararda, Bosna-Hersek'e
kar saldrganln srd belirtildi ve Gvenlik Konseyi' nin
10 Haziran 1993 tarihli 838 sayl kararnn derhal uygulanmas talep edildi.
Byk glerin ekincesi nedeniyle, BM kararlar yrrle konulmad ve soykrm durdurmak iin askeri mdahale yaplmad. Sarih bir biimde ve eitli kereler, Bosna-Hersek'e

Daym Gnl

360

kar bir saldrganlk eylemi olmasna ramen yaplmad. Ancak

slam lkeleri, istisnasz, Bosna konusundaki kararlar destek-

ledi ve baz durunlarda uygulad.


ou Batl lke tarafndan yaplan konumalar da hi p

hesiz Bosna'daki savan nitelii hakkndayd. 30 Mays 1992


tarihli 757 sayl karar alndnda u konumalar iittik:
Macaristan: 752
na-Hersek'e

sayl kararn

tedbirleri

uygulanmad.

kar saldrganlk btnyounluuyla

Bos-

sryor.

Venezuella: Bu karar, bir lkeye, -yemiz olan- Bosna-Hersek'e kar haksz askeri g uygulayan ve onun

egemenliini

tehdit eden bir lkeyi suluyor.


Avusturya: Bugn Gvenlik Konseyi'nin
rm uygulanmas dorultsunda ald

davranlar
amzda

ta

tarih

aacak

byklkte

tarafndan deil,

fndan

da yarglanacak bu davranlar.

ABD:

Srbistan

fakat gerek-

acya

kendi

ve tahriba-

halklar

tara-

rejiminin ve askeri glerin Bosna-Hersek'e

kar saldrganl, uluslararas bar

yor ve Helsinki Nihai Senedi, Paris


dayal deer

ve

gvenlii

Anlamas

tehdit edi-

ve BM Bildir-

ve ilkelere ciddi bir meydan okuma.

Rus Federasyonu: Belgrad nasihat ve


ve

ac

kadar sivil sorumsuz

nedeniyle de gerekli. Siyasetleri ve uygulamalar,

hayal gcn

ulat. Yalnzca

gesi'ne

karar,

olduu

li. Belgrad yetkililerinin askeri

Srbistan'a yapt

uluslararas topluluun

uyarlar

dinlemiyor

taleplerine uymuyor. Bunu yapa-

rak BM'nin yaptrmlarna neden oldu. Yaptrmlar lehine oy


vererek Rusya,

uluslararas

hukuk ve dzeni korumak iin

Gvenlik Konseyi'nin srekli bir yesi olarak grevini yerine getiriyor.


Fransa: AB ve ye lkeleri, Yugoslav Federal Cumhuriyeti'ne

kar

bir dizi nlemi zaten

yi'ne benzeri bir eylemiin

almt

ve Gvenlik Konse-

ar yapmt.

Byk Britanya: (... ) Gerek

sorumluluun

nerede yattn

da kuku yok: Belgrad'daki sivil ve askeri yetkililerde. Bu gizlenemez: Bosna-Hersek'te olanlarla ilikileri olmadn kant
layamazlar. ok namlulu roketler bir kylnn

almnda

bu-

lunmaz. Bunlar, Yugoslav UlusalOrdusu (JNA) deposundan geliyor. Onlara mhimmat

salyorlar. Eer

Belgrad re-

jimi bizi masumiyetleri konusunda temin etmek istiyorlarsa,


A1ija zutbegoei Tarihe Tankhun

bugn Dubrovnik'i bombalamazlard. Bizim gerekten aptal


insanlar olduumuza inanm olmallar.
Grevlilerimiz, Bosna-Hersek'in kurtarlan blgelerinde
(Saraybosna, V ozuca, Biha blgesi) ele geirilen JNA ve Srp
Cumhuriyeti asker barakalarnda sayszorijinal belgeye -emir,
kayt, askeri haritalar vs.- ulat; bunlardan, Yugoslav komuta
merkezinde Bosna-Hersek'te sava iin 1991-1992 yllarnda
hazrlk yapld, Bosna'ya girmek in (Arkan, Seselj gibi) paramiliter gruplarn oluturulduu, Saraybosna'daki ikinci askeri blgenin Mladic'in banda olduu Srp Cumhuriyeti Karargahna evrilmek istendii, Mladic'in ordusundaki grevlilerin
atanmalarmn JNA Karargah tarafndan yapld, JNA'mn
bir paras olarak Srp Cumhuriyeti Ordusuna lojistik destek
saland sonular kmaktadr.
Anlarnda

Borislav Jovic, 15 Aralk 1991'de Milosevic'le


grmesini uzun uzadya anlatr; bu toplantda, "Bosna-Hersek'teki mstakbel atmaly tartmlardr. Toplantda, Bosna-Her~ek'teki SDS ynetiminin "JNA'nn Srp blm" adm
verdikleri eyin komutasn almasnn gerekli olduu sonucuna
varlmtr.

Balkan Odyddey adl kitabnda Lord Owen, 1993 Nisammn


sonunda Milosevic ve Cosic'le yapt bir grmeyi anlatr.
Grmede Bosna Savana JNA'mn dorudan mdahil olduunu belirtir ve "Cosic sarsld, belki de mdahalenin btn boyutlar hakknda tam bir bilgisi yoktu. Ancak Milosevic yerinden bile kmldamad; nk eminim ki, ona muhtemelen askeri ilikilerde her bir boyutuyla onaylad iin bildii gerekleri
sunmutum." (Owen, The BaLkan Odyddey, s. 165.)
Sava sulularn yarglayan

Lahey Adalet Divam, imdiye


kadar, iki davada da Bosna-Hersek'teki savan uluslararas bir
sava olduuna hkmetri. Tadic'in yarglanmasndaki geerli
kararnda, mahkeme jrisi u sonuca vard: "( ... ) Srp Cumhuriyeti Ordusu oluturmak formaliteden ibaret bir kurguydu ve
19 Mays 1992'den sonra bile JNA'mn komutayaps deime
den kald ve kendisine Yugoslav Ordusu adm verdi ve BosnaHersek Bosna Srp Ordusunu (VRS) kontrol etmeyi srdrd.
Ayn silahlar, ayn tehizat, ayn grevliler, ayn komutanlar,
ounlukla ayn askerler, ayn lojistik merkezler, ayn amalar
ve grevler ve ayn faaliyetler devam etti. Yugoslav Federal
Dayton

Gnl

362

Cumhuriyeti, savaa dahiloldu; hkmeti de Bosnah Srplar


yneten ayn g olarak kald."
Mahkeme jrisi u sonuca vard: "Bosna Srp gleri, baka
bir devletin, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'nin de jacto organlar gibi davranmtr." Aleksovski'nin yarglanmasnda
mahkeme jrisinin sonucu uydu: "Bosnal Hrvatlarn askeri
gleri, Bosna-Hersek'e silahl saldrlarnyrtlmesinde Hr
vatistan'n komutas ve HV'nin kontrol altnda kaldlar. Buna
binaen, bu atma uluslararas bir niteliktedir."
Son olarak, NA TO glerinin Kosova'ya dzenledikleri hava harekatyla ilgili olarak 23 Mays 1999'daNew York Ttined'da
yaynlanan yorumunda ABD Bakan Bill Clinton, Bosna Savan aka saldrganlk olarak nitelendirdi. Ama, Byk Sr
bistan'n yaratlmas iin etnik temizlikti: "Bu ilk kez Hrvatis
tan ve Bosna'da grld, ama ardndan uluslararas topluluk
sulu ile kurban eitleyen bir tarafszla ulat" sonucuna var
yordu Clinton.

Alija zzetbegoVl Tarihe Tanklm

SEKzNC

BLM

Dayton'dan Sonra

'*'

Srplarm Saraybod/w'y depretmeyi geciletimu tqebbiid. Amira! Smith mektup. Pamuk Dede tartL1l1ladl. Roa
toplantut. Pogorelica. Bayan AglZelli'ye uktup. Kalp krizi.
MOdtar haLkma Illeda;: "Yo! kuraLlar'~ Saraybod/w'llm b-.
!nleylledi. Srplar Saraybodna 'y yakarak terkediyor, 1FflR deyrediyor. Srplara I1leda;: /Man haklar ka.

Brko zerine oyunlar. Cari BilJt'e mektup. Zenica a


konlL1l1w. lk yoLmzlk i1aretferi. Geuenkinchen e kOIl/L1nw. Grebak 'ta kolZlL1/1la re New York Tled muhabirinin
ijittikleri. Sar/l1m .ioillt. BOdlZa-Herdek Cumhuriyeti Devlet
B/l1kanlit. BM GeneL Kttrfu 51. Yl TopLontumda ko/IlL1ma. Silah indirimi. Avaza ce'ap. Brko zeruu oyulZ deMm
ed~1for. dti/ay dibjiwu. Azurilean DewkrMiMerkczi dL. Papa 'mz SaraybodlZa ziyareti. Bol1Jl Konfermw. Tek para birimi milcadeleai. Tahran aki K toplantuda kollL1iiW. Fra/Mtz protokollZdeki hata. Mitteralld ve Chirne. Berwrd Henry LeI'Y. HrvatiJtan ileiti diYadeti drdrilyor. GeneL deimler ve zafer. Pina LUlZill1l1U kmlalZma anlatmadt ve
HrvatiJtan'La zeL iligkiler AnLagmMt. KraL Hada 'La dO/
gribjme. MadriJ Kon/era/Ml. Szde "GizLi Rapor'~ Brko
konUdunda don karar. ahitliim. Geri denler kOluuda
b/l1arutz Devlet BfI1kalZli giri1imi. Muhalefet kampmIYadt
hzlalUyor. KodOl'a Krizi ve NATO'llul Yugodlavya 'ya hapa
harekatt. Aprapa Ko/MCyide kollL1I1W. SilajJzic Daylon
AnlatilMin g:iJen geirme girijimi. New York TU7led'm
BOd/w-Herdek'te youuzfuk Iwka/e.Ji. Yilkdek TCllMilci'ye
ak mektup. Ufu.Jlararad KomiJyonl raportl. 'Ftrtualar
kopartaz' konlL1mam. NiJan 2000 GeneL Seinleri pe
SDA m deunde gerileledi. K"tiile.;en dalk. Deplet Bfl1kanlilldan iJti/a. Yabanclarm y/utimi.

Inaailah, bar bizi bekliyor.

Hemen

deiL, ama ya~nda.

Bu bar iin iyi hazrlann. Peygamberimiz, zorlu bir sava


tan dnnden sonra, srann kk cihattan byk cihada
geldiini sylemiti
t.

ve bununla bar mcadelesini kastetmi

Gerekten bar geldiinde bizi bekleyen ey, hi de kolay

olmayacak. Korkarm ki sk sk, yalnzca savan olduu gnleri dneceiz. Bir kii hastaysa, tek arzusu vardr -sal
n

kazanmak; kazandnda ise yzlerce arzusu olur ve hasta

yatanda

iken olduundan daha mutsuzdur. Savata ve bi-

zim durumumuzda olan kimselerin durumu da byledir. Sanki bombalar durduunda ve bar geldiinde her ey kolay
olacak, her ey yolunda gidecek gibi grnr. Burada ou
nuz gensiniz. Uyank olun, nnzde byk sorunlar var:
yok edilmi sanayi, isizlik, alk ... imdi bizi dnya besliyor.
Herkes, aayukar, ayn miktarda alyor. Ancak, nmzde
byk eitsizlikler var; zengin insanlar, isiz olan sradan insanlar

smrecek sava frsatlar olacak. Bu sava bara

gtrecek olan sizler, hazrlkl olun! Ne bo hayallere kapl"


ln

ne de insanlarn bunlara kaplmasna sebebiyet verin. ok

zor olacak bu. Savatan binlerce yaral insanla kacak bir lkeyiz. Bunlarn ou, herhangi bir i yapamaz olacak. Yard
mmza

ihtiya duyacak. Evi besleyecek kimsesi olmayan mu-

azzam sayda aile, ok sayda yetim olacak. Saysn unuttum;


ama ismi "Smeyye" ya da "Fatma" olan bir

kadn, u

anda

ka yetime baktklarn sylediinde korktuumu hatrlyo


rum. Ardndan, elbette kanlmaz adalet ve adaletsizlik meseleleri olacak. Bu nedenle Allah yardmcmz olsun. 22
Bunlar, Dayton'dan

20 ay nce, (25 Mart 1994'te) bir SDA

konferansnda syledim. Aka grld zere, hayallere ka- plmamtm. Birok eyi ngrmtm ve ngrmeseydim da-

ha mutlu olacaktm.
22 A. Izetbegovic, The WOl1dcr of BOdl1ial1 Reditancc, s. 47-48.
ALija zzet6egovi Tarihe Tanklm

bar anlamasn imzaladktan sonra Srplar Saray-

Paris'te

bosna' nn birlemesini engellemek iin umutsuz bir diplomatik


aba balatt. Bu adan belirli bir baar elde ettiler. Bar anlamasnn yrrle konulmasnda kararsz olan Amiral

Smith'i IFOR'un komutan yapmay baardlar. Amiral Smith


Saraybosna hakkndaki mzakerelere tedbirsizce girdi. Bunu
yapmaya yetkili olmad konusunda onu serte uyardm. Pale 'de grmelerde bulunduunu iittikten sonra, ona unlar
yazdm:

26

Aralk

1995'te Pale'deki

grmeleriniz

ve daha sonraki

aklamalarnz yurttalarmz arasnda byk zntye yol


at.

Bar anlamasn yok


raybosnas

etme abalarnda, Pale rejimi, Srp Sakonusundaki Dayton Anlamas hakknda bir tar-

tmayaratmak

zel bir

iin her eyiyapacak. Saraybosna konusunda


da zel bir Srp Saraybosnas olmadn

anlama ya

kantlamann

gereksiz

olduunu dnyorum. Bar anla

mas byk bir paketten


raybosna, Pale rejiminin
alnamaz. Birlemi

oluuyor

ve bu paket bir btn. Sabir biimde ele

istedii ekilde, ayr

bir kente sahip olmak iin ok fedakarhk-

ta bulunduk ve bu nedenle Saraybosna'nn ayr olarak


lendirilmesi tamamyla kabul edilemez.
Bar anlamasnn

deer

Saraybosna'yla ilgili blmnn uygulan-.

masn

erteleme olasln dnme ynndeki vaadiniz, Saraybosna'yla birlikte paketin paralar olan birok yerde bar
anlamasnn uygulanmasn sorgulama sonucunu dourabilir.
Pale rejimini de glendirir; mltecilerin geri dnn geciktirir ve seimlerin ertelenmesine yol aar. Tek kelimeyle,
a

bar

zarar verecek siyasal bir ortam yaratr.

Ilidza ve

baka

yerlerdeki

Srp

sivillerin evlerinde

kalmasn

dnyorsanz
ayrlmasn

ve dnyorsak, Karadzic'in askerlerinin


ertelernek yerine hzlandrn. Takvimi uzatmak

yerine ksaltn. Yardm edebileceiniz tek yol bu. Her hangi


bir erteleme ancak yeni zorluklara yol aacaktr.
Sayn

AmiraL,

Anlamann yrrle konmasndaki

yetkiniz
blge
Dayton'dan Sonra

olduunu

koullar

takvimleri deitirme
biliyoruz; ama bu hak, askeri ve (hava ve

gibi) teknik meselelerle ilgili, siyasi karaktere

sahip bir hak deil. Siyasi mzakereler Dayton'da bitti ve bu


defter kapand. Anlamay yrrle koyma grevine atand
nz, elde edilmi siyasi anlamay deitirme grevine deil.
Btn bu nedenlerden dolay, anlamay btn ve tutarl olarak yrrle koymanlZl ve Pale rejimini bu konuda bilgilendirmenizi bekliyoruz. Pale rejiminin ricalarna verilecek ba
ka trden cevaplar, faaliyetlerinizin doruluu hakknda ekince yaratacak ve baarszla yol aacaktr. Sayn Amirat,
sizden, bar adna, UNPROFOR'un hatalarn tekrarlamamanz istiyorum.
Mektup etkili oldu. Saraybosna plana gre birletirildi.
ok az

konumam: 1996 Yeni Yl iin yaptm konuma ka-

dar sert bir tepkiye yol amtr. Bu konumam, "Pamuk Dede


Konumas" olarak bilinir. Gerekte, baz kimselerin 1996'y

uygun olmayan bir tarzda kutlamalarm protesto etmitim. 2


Ocak 1996'da radyo ve televizyonlarn editrlerine gnderdiim mektupta grlebilir bu:

Baylar,
Bosna'da yeni yl kutlamalarn gsterdiini iddia ettiiniz
dn geceki haberlerinizi ve baz sahneleri izlerken belli bir ra("

hatszlk

hissettim. Halkmzn byk ounluunun, zellik-

le de savalarn, bu gsteriden sonra ayn can skntsn hissettiklerini dnyorum. Gerekten nerede yaadklarn
dnmtr

onlar.

Yeni yl akam milli bir kutlama olarak gsterdiiniz ey gerekte bir aznlk tarafndan yaplan bir kutlama, kesinlikle
yurttalarmlZn %l'inden fazlasn tekil etmeyen kesimine
yapt

bir kutlama nk. Yurttalarmzm %99'u ne olacak?


da kutlama yapmsa, eer frsat ve rade bulmu

Eer onlar

larsa, bunu mtevaz ekilde evlerini ve sevdiklerini inciltmeyecek bir biimde yaptlar. Yalnzca az sayda arsz ve kalpsiz
kii,

mezarlar ve yaralar hala tazeyken, sanki hi bir eyolma


m gibi, sarho olmaya ve kameralar nnde yzlerini gstermeye cesaret edebilir.
Sizler de,

sayn

radyo ve televizyon editrleri, bundan sorum-

lusunuz. Yorumda bulunmadan ve onaylar grnerek btn


bunlar gsterdiniz.
A/ija zzetbegovi Tarihe Tan~m

Bir Avrupa lkesiyiz biz; ancak bu, btn Avrupal ktlklere kapmz amamz gerektii anlamna gelmez: alkole, pornografiye, uyuturucuya ve her trl pervaszla. Avrupal
kararll,

gayreti ve rgtlenme duygusunu takip edeceiz;

ama lsz ve ltsz olarak her trl yolla Avrupa ve


Amerika'y

taklit etmeyeceiz.

Sizden halkmza yabanc olan "Pamuk Dede"yi ya da dier


simgeleri empoze etmemenizi rica edeceim. Eer istiyorsa,
herkes bunlar kendi evlerinde, kendileri iin yapabilir. Televizyon bir kamu kurumudur ve
ya kimsenin

hakk

halkmZ!

aptal yerine koym-

yok.

Sansr ya da yasaklama uygulamayacaz; ama halkn, baz


larnn

kltr ve zgrlk adna, gerekte yanl bir kltr ve

yanl

bir zgrlk adna empoze etmeye alt inanlmas

g eitli deerleri reddettiinden ve hor grdnden emin


olacaz.

Bir buuk yl sonra, "Pamuk Dede" konumasnn unutulduunudndm bir zamanda,

New York

Timed'n editr

O'Connor'dan, bana birka soru sormak istediini belirten bir


mektup aldm. zellikle vurgulanan bir soru, onun deyimiyle,
St. Nicolas (Noel Baba, .n.) hakkndayd. Yazar, Pamuk Dede konumama iaret ediyordu. 28 Aralk 1997'de ona mektupla u cevab verdim:
Sayn

O'Connor,

Zor ve biraz da komik bir yanl anlamaya dikkat ekmeliyim.


Mphem bir biimde benzer, ama tamamyla farkl, tam ifade
edilirse

dardan ayn,

ieriden ise

farkl

iki karakter var:

Santa Claus ile Pamuk Dede. Ayn elbiseleri giyerler ve neredeyse ayn zamanda ortaya karlar; bu nedenle, buradaki ve
zellikle Amerika'daki kimseler, bunlar birbirine kartrr.
Saint Nicholas, Hristiyan geleneinden gelir ve Noel Gecesi
ortaya kar; Pamuk Dede ise eski SSCB'den gelir ve Ylba
Gecesi ortaya kar. Burada, eski Yugoslavya topraklarnda,
eski Dou Bloku lkelerinde olduu gibi, Saint Nicholas ya
da Santa Claus yoktur; yalnz Yeni Yln Pamuk Dedesi vardr.

Onun dinle ilikisi yoktur ve SSCB'de dini gelenee son

vermek iin devrimden sonra yerletirilmitir.


1996'nn bandayazdm ak

bir mektupta, o yln Yeni Yl

Gecesi nedeniyle baz kimselerin uygun olmayan davranlaDayton'dan Sonra

rna kzgnlkla tepki gstermi ve nlara yaralarmzn hala


taze olduunu ve Srebrenica trajedisi zerinden sadece alt ay
getiini hatrlatmtrm. Bu mektupta Pamuk Dede'den de
bahsettm ve onun bizm geleneimize ait olmadn belirttim; nk gerekten deil. Mektupta Saint Nicholas'a hi bir
atfyoktu.

Burada Bosna'da Noel erefli bir biimde kutlanr. Mslmanlar bakalarnn simgelerine sayg gsterir; ama bunlar
kendi simgeleri olarak kabul etmezler, ne onlarla zdeiktir
ler ne de bu simgelerle zdelemeleri istenebilir.
Aklamamn okuyucularmza ulaaca umuduyla, onlara
kutlu Noel ve mutlu Yeni Yl dileklerimi iletiniz.

17 ubat 1996'da, Dayton Bar Anlamasnn imzalanmasndan sonra Hrvat, Yugoslav ve Bosna-Hersek Devlet Ba
kanlarnn ilk kez biraraya gelecei Roma'ya davet edildik.

O zaman Dileri Bakan olan Bayan Susanne Agnelli, AB


Dnem Bakan olarak da toplanty yrtt. Bu toplantnn
nemi, bakalarnn yannda, ABD Dileri Bakan Christopher 'n, NATO Avrupa komutasnn ba Amerikal general Joulwan'n ve elbette. ki Richard Holbrooke'un da katlacak olmasndan anlalyordu.

Gndemimizde birbirinden zor birok mesele vard: kontrol


noktalar,
snrlar,

yoldan evirip yasal (yasad) tutuklamalar, kanton


Saraybosna (blge-kanton), uluslararas polis gc,

Federasyon'un gmrk kontrolleri, emekli fonlarnn birletiril


mesi vs. Duygusal olarak ben Mostar meselesiyle ilgiliydim.
ubat'n banda, o zaman kent iin AB geici ynetiminin

temsilcisi olan Hans Koschnik, Mostar' byk bir merkezi blge olarak dzenleyen bir plan ortaya attnd; Mostar'da kriz
kmt. Hrvatlar bunu kabul etmemiti ve gsteriler dzenlemiler,

Koschnik' e saldrmlard ve adam da kafasn saknarak

ancak kaabilmiti oradan.


Mostar, Saraybosna'yla birlikte, en ok yklan kentti. Ona
Saysz kpryle birbirine bal
olarak, Neretva rmann sa ve sol kysna kurulmutu. Bu

6izim Hiro1ima InlZ diyorduk.

kprlerden birisi olan, hilal eklinde yaplm 500 yllk ta


kpr, kendi cumhuriyetlerini ilan eden silahl Hrvat birlikleri
tarafndan 1993 ylnda yklmt.
Alija zzethegovi Tarihe Tanklm

Savata ikiye ayrlm kenti birletirmek iin her eyi yaptk.

Koschnik de, bu ayrl ortadan kaldrmak iin, ortak bir idare


altnda

olacak byk ehir merkezi yaplanmasyla bunu yapma-

ya alt. Bizim taraf plan destekledi, ama Hrvatlar sert bir biimde reddetti.
Temsilcilerinin plann desteklemekyerine AB, Hrvat ar
larn tehdidiyle karlanca geri adm att. Hep olduu gibi AB

bizi, zlm meseleyi yeniden mzakere ~tmeye ard.


9 ubatta Bayan Agnelli'ye u mektubu gnderdim:
Dn gece telefonda ele aldmz Mostar meselesi, temelde bir
demokrasi ve insan haklar meselesidir. Mostar'n bat blmnde drt temel insani hak askya alnmtr: seyahat zgrl, inan zgrl, siyasal faaliyet zgrl ve mlkiyet
hakk.

Mostar, Avrupa'da (ve belki de dnyada) bir dine ait olanlar


dnda, dini duygularn ka:musal ifadesinin yasakland tek
kenttir.
ki gece nce, gstericiler Bonak ve Hrvatlar evlerinden
atm,

mlklerine el

koymu

ve geri dnmelerine izin verme-

mitir.

Blnm

bir kent istiyor onlar; dolaysyla doalolmayan ve


adil olmayan bir devlet istiyorlar; AB'li idareci Hans Koschnik'in nerilerine direnmelerinin nedeni bu.
atmadan kanmak iin baz fedakarlklarda bulunduk;
ama imdi ok daha nemli bir soru var: iddet merulaacak
ve srecek mi yoksa zgrlk ve insan haklarna saygnn yolu mu alacak? Bu, yalnzca bir kenti deiL, Avrupa'y ve
dnyay ilgilendiren bir soru.
Baka uzlamalar, ada dnyann setii

standart ve

deer

ler pahasna ilkesiz bir pazarlk olacaktr.


Roma'ya hareket

ettiim 16 ubat gn, IFOR, ileri Ba-

kanlmzn bulunduu Saraybosna'nn

16 kilometre batsnda

ki bir tepedeki Pogorelica'ya bir baskn dzenledi. Dnya bas


nnn manetlerinde unlar vard:

"IFOR Bosna'da yasal olma-

yan ranl militanlarn bulunduu bir s kefetti", "Terrist eylem iin silah ve cephane bulundu", " zzetbegovi Dayton Anlamasn
Dayton'dan Sonra

bozdu" ...

370

Bu sten hi haberim yoktu; basnn abartmalarn bir tarafa brakrsak, olayda baz gerekynler vard. Pogorelica'da silahlar ve pheli malzemeler bulunmutu. ileri Bakan Bakir
Alispahic, bu malzemenin yalnzca eitim iin kullanldn
syledi ki bu, biz arkadalarna bile inandrc gelmedi. Bu nedenle istifa etmesi istendi ve o da grevden ayrld.
Basn, IFOR'un ss daha nceden bildii; ama basknn,
konumumu zorlatrmak iin Roma Toplants ncesine denk
getirdii konusunda speklasyonlarda bulundu. Gerei bilmiyorum ama Roma'da durumum kesinlikle ok zordu.
Bu zorluk, AB 'nin Koschnik'in plannn gzden geirilmesi
basksyla artmt. Mostar' daki merkezi blgede nemli oranda
indirime gidilmesi nerilmiti ve bunu tamamyla reddetmitik.
Bunun akabinde, Bakan Agnelli vastasyla, AB 'nin Mostar'dan
tamamyla geri ekilecei tehdidi geldi.
Cumartesi gecesinden Pazar akamna kadar btn gn
toplantlarla geti. Belgeler yazld, deitirildi, reddedildi, yeniden yazld. Gcm kalmamt. Merkezi Mostar blgesinin
azaltlmasn kabul edersem Mostarl yurttalarm kendilerini
yenilmi hissedecek ve Hrvat arlar zaferlerini kutlayacakt.
Eer kabul etmezsem, AB Mostar' terk edecek ve bu da birlie veda anlamna gelecekti. Mostar' daki her iki tarafn da endieli bir biimde Roma' daki grmeleri izlediini biliyordum.
Grmeleri izleyen gazeteciye, "Buras tam bir tmarhane" diye balayan bir deme verdim.
Orucevic'e "Neyapmalyz?" diye sordum. Onun neye karar
verirsem onu kabul edeceine dair szlerinin bana hi bir yard
m yoktu. Hrvat arlarn amac olan AB 'nin kenti terk etme
olaslyla karlanca, plandaki dzeltmeleri kabul ettim.
AB 'nin kendisini aldattn dnen Hans Koschnik istifa etti. Bu onun iin kolayd. stifa edebilirdi, ben edemezdim. En
azndan edemeyeceimi dndm.

AB 'nin basklarnn kabul edilmesi ve blgenin yeniden dzenlenmesi Dou Mostar' da ok dalgasna yol at. Mostar
yurttalarnn bana lanet ettiklerini hissediyordum; ama btn
gerei bilmiyorlard.

Saraybosna'ya dndm. Ertesi gn Ramazan'n sonuydu ve


Bayram balayacakt.
Skntlar tek tek gelmez, hep birden bastrr. Bromda otururken ve Allah bilir hangi telefon grmesiyle urarken,
Aliia i=tI'~qovi Tarihe Tanklm

371

sekreter "ahsi" yazl bir mektup getirdi. Bu, Safet Orucevic'in


Mostar Belediye Bakanlndan istifa mektubuydu. Kentteki
durumun Safet'i bu adm atmaya zorladn tahayyl edebiliyordum. stifasn kabul etmediimi bildirdim. Bosna'da baz
nemli eyler elde edilmeden istifa olamazd.
Daha nceden, Bayramn ilk gn Devlet Hastanesndeki
fellileri ziyaret etme sz vermitim. Bundan nce, Bayram namaz

iin camiye gittim ve neredeyse bin kiiyle bayranlatm.

Fellilerle olmak, umutsuzlarla olmaktr. OraCa iki saatten


fazla kaldm ve tek tek hikayelerini dinledim. Syleyecek tek
bir kelime dahi bulamadm. Hayatlarnn geri kalanndan yoksun kalmlara ne denebilirdi ki? Bayramn ikinci gnnn, e
hitler Gnnn sabah, Kovac ehitliindeki ehitleri anma s
rasnda

da durum aynyd. ehit anneleri, kadnlar ve ocuk-

lar, kaybettikleriyle ba edemiyordu. Sanki gzleriyle bana


yalvaryorlard

ve ben hi bir ey yapamyordum. Onlar anla-

yabiliyor muydum? Bir olu, bir kocay, bir babay kaybetmek


ne demekti? Bunu hi yaamam olanlar tam olarak anlayabilir miydi?
Bugn ignyd ve leden sonra bayram ziyaretlerine
gittim: bir erkek ve kz kardeimi ziyaret ettim. Bir evden dierine
am

neredeyse koturuyordum; ama hi keyfim yoktu. Ak-

ReiJ'L-u!ema tarafndan dzenlenen Bayram toplantsnda

da bulunmak zorundaydm. Gitmemek in bir mazeret bulabilir miydim? Ama gitmek zorundaydm. Bayramn bir an nce
sona ermesini

arzuladm.

Ertesi sabah gsmde iddetli bir ar hissettim ve hastaneye kaldrldm. Doktor kalp krizi tehisi koydu.

T alihsiz Roma grmesinden bir ay sonra, Mostarl yurtta


larma u mesaj

gnderdim:

Sevgili Mostarllar,
Neredeyse bir ay nce Roma'dan gelen haberlere kar ne hisbiliyorum. Toplantdan hemen sonra sizi ziyaret etmeye, sizinle konumaya ve kzgnlnzIa yzlemeye niyetliydim. Hastalk buna mani oldu; bu nedenle, gecikmi olarak
hala hasta yatamdayken sizinle mektpla temasa geiyorum. Roma'da meydana gelen ey kanlmazd. yi bir zm
olmayabilir; bana gre, baka bir zm, daha ktyd.
settiinizi

Dayton'dan Sonra

Roma'ya vardmzda Avrupallar Koschnik'in "paket"ini zaten amt. Szde karlkl olarak kabul edilebilir bir zm
aryorlard.

Bize akladklar buydu.

Pek bilgisi olmayanlar iin bir aklama yapmalym: Avrupa


ekonomik bir dev, ama siyasal olarak ounlukla gszdr.
Karar alma sreleri nedeniyle radikal bir sonuca zor ulayor
lar. rnein 15 lke lehte, birisi aleyhteyse, karar alnamyor.
Bu, baka eyler yannda, Avrupa'nn merkezinde bir soyk
rm savana hazrlanmay, balatnay
klan eydi

ve yrtneyi mmkn

ve Avrupa bunu gsz bir biimde seyretti.

Elbette Koschnik'in hakemliine sarlabilir ve Roma'y protesto ederek terk edebilirdik; ama bundan kazancmz ne
olurdu? Hakikat u ki dier taraf bunu ho karlamazd ve
belki de baz daha ilkeli Avrupal hkmetler bizim tarafm
z

tutabilirdi; ama hi bir ey yaplamazd. Mostar'da devlet

uzun bir sredir donmu vaziyette ve bu, nesnelolarak Hr


vat arlarn iine geliyor. nk, eer bir ey yaplmazsa,
zaman, birleik bir Mostar ve Federasyon lehine deil bilakis
aleyhine iliyor. Bouna gemi birka aydan sonra, bir kez
daha mzakere masasna oturmak ve szde karlkl olarak
kabul edilebilir zm aramak zorundaydk. yle dn
dm: Birka ay iinde fedakiLrlkta bulunacaksam, onu imdi
yaparm

ve amalarmz iin yava bir tempoyla da olsa iler-

lemeye alrm. Hi bir eyayn kalmyor, herey hareket


halinde; eer hareket halindeyse, tek bir yne doru gidebilir: btnlemi bir kente doru. Nihayette, ne kaybedecektik, elimizde herhangi bir ey var myd? Dncelerim ite
bunlard.

Sabrsz olmamalyz.
zn

Bu yllarda gelecek yzyl iin halkm

kaderi izildi ve bu az duygusal olmay, ok dnmeyi,

kararl

ve sabrl olmay gerektiriyor.

Stratejik

amacmz ak:

btncl bir Mostar ve bu temelde

gl bir Federasyon, zgr ve demokratik bir devlet. Engelleri ortadan kaldrarak ve srekli gayret ederek bu amaca
doru gitneliyiz.

Bu ama insanln ve uygarln genel yo-

lunda bulunuyor ve kaybeden biz olamayz.


Yukarda
diim

sylediklerimden size sabrszlkla sylemeyi bekle-

bir eyolduu sonucunu karabilirsiniz: O da u ki; is-

ter yanl olsun ister doru, Mostar hakkndaki karar benimdi ve bundan ancak ben sorunluyum. Onun uzun vadede
Alija zutbegoi Tarihe Tanklm

doru olacana inandm ve hala inanyorum. Eer yle olmazsa, hakikati bilmelisiniz: O karar ben aldm ve ondan, tarih ve sizin iin sylyorum, ben sorumluyum. Kimse deil.

Son olarak: Neretva rmann teki tarafnda kutlamayapan


baz bireyler ve gruplardan zntye kaplmayn. Saraybosna'y kuatanlar zalimce ve iddetle davrandlar ve imdi ne
olduklarna bir bakn. Kanun ve adalet, anari ve kaba kuvvetten son tahlilde gldr; ama sabrl olmalyz.
Roma'da iyi bir
alnd:

ey de oldu, tuhaf bir adealtnda bir karar

"Yol Kurallar". Bu kurallarn z, Lahey Mahkeme-

si'nin onay olmadan hi kimsenin sava sular iin tutuklanamayaca

ya da sulanamayacayd. Ama, insanlarn sava

sulusu diye rastgele gzaltna alnmaya balamasyla kstlan


maya balayan seyahat zgrln geniletmekti. Karar stnkr bir biimde alnd; ama faydal olduu ortaya kt.
nk bu kararIf!. birlikte seyahat zgrl yeniden temin
edildi.

Sar~ybosna'nn birlemesi anlamaya gre yrtld. 22


ubat'ta Vogosca'yla balad ve 18 Mart 1996'da Grbavica'yla

sona erdi. Son gn Saraybosnal Srplarn byk bir g oldu.


Kentin birlemesini tahrip etmede baarl olamadklarndan,
bunun yerine kenti "yakmaya" karar vermilerdi. Kenti arkalarnda bir enkaz brakarak terk ettiler. Buna, Richard Holbro-

oke'tan daha iyi ve yetkin ahit bularnam. nl To End a War


adl kitabnn

20. blmnde (s. 335-357) bu maheri gn y

le anlatr:
Saraybosna tam olarak takvime gre birleti. 18 Mart
1996'da, komnizm ncesi Yugoslavya'nn milli marnn kt kaydedilmi sesi arkasnda sesleri kaybolmu bir ekilde,
fkeli bir grup Bosnal Srp polis Grbavica'daki polis karakolundaki bayraklarn skp Pale'ye gittiler. Bosnal Srp i
leri Bakan Yardmcs olan Milenko Karisik "Bu blgeyi askeri olarak kurtardk. Ama Dayton'da kaybettik" dedi. Ertesi gn Bosnal Srplar Saraybosna'nn Srp kontrolndeki blmn Federasyon'a devretti. atma olmad, hadiseyi engelleme abas da.
Ancak Dayton'n en byk baarlarndan birisi olan bu zamanda, Bosnal Srplar IFOR'un pasifliini ve gvenlik gDayton'dan Sonra

lerinin zayfln, ayrlk amalanndan bir eyler koparmak


iin smrdler. Saraybosna'nn birlemesinden nceki iki
haftada, Pale, Saraybosna'daki btn Srplara, evleriniyakp
kenti yle terk etmeleri emrini verdi. Hatta atein nasl yak
lacan ayrntl

bir biimde haber bile yaptlar. (Btn mo-

bilyalan odann ortasna toplayn, zerine gazya dkn, gaz an

ve

ayrlrken odann ortasna

bir kibrit

atn.) oun

lukla Paleli ekiyalardan olan gen kundaklar, Saraybosnal Srplara eer terkederken evlerini yakmazlarsa iddetli bir

biimde cezalandrlacaklarm, hatta belki de ldrleceklerini hatrlatarak sokaklan dolatlar.


Sava srasnda dardan Saraybosna ya gelmi Bosnal Srp

lar iin terk etmek zorunda olduklan evleri yakmak kolayd.


Ama yzlerce Saraybosnal Srp aile, yaps bir zamanlar
kozmopolit olan kentte nesiller boyu ban iinde yaamt.
Zorlanmasalar kalmaya bile hazrdlar. BM Mlteciler Yksek Komiserlii szcs Kris Janovski, gten nce Saraybosna'dayetmi

bin Srp olduunu; bunlardan en az otz bi-

ninin kalmak istediini tahmin ediyor. Pale'nin gzda verme taktiinden sonra, on binden daha az Srp kalmt kentte; bunlarn birou da bir mddet sonra ayrlacakt. 19
Marttan nceki hafta, ou mobilyalar, demirba eyalar ve
hatta kaplar tayan binlerce Srp yollara dkld. Arkalannda Grbavica ve Ilidza' dan bir duman bulutu ykseldi.
Bosnal Srplan

Yeniden Yerletirme Ofisi Bakan (ve daha

sonra Republika Srpska Babakan) olan Gojko Klickovic,


"Mslman-Hrvat

bir

Srbn

ler

akl

atee

cavz

dahi

kontrol altnda kalan topraklarda tek

kalmasna

almaz sahneler

izin vermemeliyiz" dedi. Gazeteci-

aktard: Srp

bir

kadn, apartmann

veren gen bir Srp ekya tarafndan dvlm ve teedilmiti. Sava

boyunca Saraybosna'da kalanyal bir

ift, bir Srp ekya evlerini atee verirken talyan askerlere


bou bouna yalvanyordu. Uluslararas

Narkotik ve Gven-

lik Glerinden sorumlu Dileri Bakanl grevlisi Robert


GeIbard, o zaman nerim zerine Saraybosna'y ziyaret ediyordu; lFOR ile Uluslararas Polis Gc kundaklar engellenieyi reddederken ve lFOR yangn sndrme aralarn
saklarken, keder iinde olanlan seyrediyordu. Umutsuz
Mslmanlar, eskimi yangn sndrme aralann kentin
Srp

blmne gnderdiler ve burada Srp kundaklarn ta

saldrsna uradlar.

Aliitl =tbegovi Tarihe Tanklm

lFOR'un kendilerini korumasna yne-

lik ricalar reddedildi. Geibard, lFOR askerlerinin 150 metre uzanda yanan binalara ve IFOR'un ikinci adam General Michael Walker'n, Yksek Temsilci Yardmcs Michael
Steiner'in IFOR'un mdahale etmesi ynndeki ricalarn
soukkanl bir biimde reddetmesine ahit oldu. GeIbard daha sonra bana, "Orada bulunmaktan, IFOR'a bir ey yapt
ramamaktan utandm" diyecekti. Bir yl sonra Bakan Clinton ve Dileri Bakan Albright tarafndan bar yrrle
koyma abalarnn hzlandrlmasn koordine etme grevine
atannca GeIbard, bir fark yaratacakt.
IFOR harekete geseydi trajedi kolayca engellenebilirdi.
Ama meydan okunmamasna ramen korkan NATO/IFOR
hi bir ey yapmad. Bir IFOR szcs;yangnlarn "talihsiz"
olsa da, Srplarn "kendi evlerini ykna hakk" bulunduunu
syledi. Baka bir szc "IFOR polis deildir ve polisin grevlerini stlenemez" dedi. IFOR'un ani pasifliinden ok olmu bir BM grevlisi, ironik bir rol deiimiyle, imdi NATO'yu pasiflikle suluyordu: "Eer (NATO) kat olsayd, i
ler baka trl olurdu. ok-etnik yapl Bosna'nn sifonunun
ekildiini seyrediyoruz" dedi Kris Janovski.
Saraybosna'nn Federasyon ynetimine geen blmndeki
Srplar

tutmak in yeterince gayret gstermemekle eletiril

dim. Bildt unlar yazd: "Mslman liderler, zellikle


zzetbegovi, ok-etnik yapl Saraybosna'ya ihanet etti. Haki-

kati sylemek gerekirse, zzetbegovi, dnem dnem en kt


iddete tepki gsterdi ( ... ), ama hala Saraybosna'da yaayan

ok az sayda Srpn orada kalmasn salayacak kadar bar eli


uzatan bir devlet adaml becerisini gstermedi." (Bildt, Milija

Mil"

(Bal'L!

Milyonu), s. 227, Zid Sarajevo, 1998.)

Okuyucular, Bildt'in ifadelerinin hakikatini, 1996 ubat ve


Martnda Saraybosna'nn btnlemi

blmndeki duruma

dair Holbrooke'un yukarda alntlanan anlattklan ve aada


aktarlan u

gereklerle yarglayabilir.

22 Aralk 1995'teki toplantda Devlet Bakanl Srplara


evlerinde kalma ans yapt. Bu ar yleydi:
Bosna-Hersek Cumhuriyeti Devlet Bakanl, Grbavica,
Ilidza, Vogosca, Ilijas ve Hadzici blgesindeki vatandalar,
Saraybosna iin' bar nerisini kabul etmeye, evlerinde ve
topraklarnda kalmaya arr.
Oaytondan Sonra

Devlet Bakanl, uluslararas toplulukla ibirlii halinde, Sabtn vatandaIarnn insani ve yurttalk hakIa-

raybosna'nn
rn

ve gvenIiini temin etmeye

DevIet

hazr oIduunu

Bakanl, ayn

drImas

zamanda sava
iin de gayret gsterecektir.

ifade eder.

suluIarnn

cezaIan-

Btnleme balamadan nce 21 ubat 1996'daki toplant

snda da Devlet Bakanl, nsan Haklar Kanununun, gele-

cekteki btnlemi Saraybosna'daki Srp milliyetine ait vatandalar nedeniyle ilan edildiini belirtti. Bu vesile ile yaplan

. aklamada unlar belirtildi:


Devlet

Bakanl,

gettoIarda

bir kez daha,

snflandrmak

isteyen,

Srplardan, Srplar
onlar

evIerinden

uIusal

karmak

propagandasna kanmamaIarnl

isteyen Pale rejiminin

rica

eder. Yanl vaatlere kanmayn. Dayton AnIamasna gre


herkesin evlerine dneceini bilin. imdi sizi, daha sonra tahIiye etmek zorunda kaIacanz bakalarna ait ev ve topraklara yerlemeniz konusunda tevik edenIeri dinIemeyin.
Saraybosna'da kaIan herkes gvendedir ve Bosna-Hersek
organIar, onlarn zgrln

DevIeti iIe Federasyon


si ve mIki

gvenIiini

Saraybosnal

ve ah

garanti eder.

SlrpIar,

nsan HakIar Kanunu kabuI edildi. B.una gre her onurIu in-

san eit ve gvenliktedir. Evlerinizi terk etmeyin. Sularn


sakIamak ve meruIatrmak isteyenler, sizin ayrlImanzl istiyor.

Uluslararas topluIuun

da garantisi altndasnz. Btn-

Iemi

Saraybosna'da kaIn ve birIikte geIeceimizi kuralm.


Bosna-Hersek DevIet Bakanl, ulusIararasl topluluktan,

insanIarn

zorla tahliye edilmesini, mIkiyetin aInmasnl ve


evlerinde kalmak isteyenlerin arasnda korkunun yayImasn

engellemeyi rica ediyor.


Devlet Bakanl'nn bu ifadeleri ile nsan Haklar Kanunu
drsteydi, ama sadece teoriydi. Pratik tamamyla baka tryd. Savata kt eyler olmutu ve Srplar gerekten tedir-

gin edildi. Yllarn geriliminin bedeli deniyordu. RTVBiH'teki


bir konumada bu konudaki bir soruya yle cevap verdim (lO
Temmuz 1996):
BununIa ilgili birok
Drst olmak
Aliia ;:;:etb~q""4; Tarihe Tanklm

ikayetin hakl oIduuna inanyorum.

zorundaym.

Meydana gelen

eyIeri

inkar et-

mek iyi deiL. nkar ederseniz yok olmayacaklar. Bana gre


Srplarn

adan skntlar

bu

"Saraybosna'dan

oldu.

utanyorum"

Dier

yandan, Steiner'in

diyen ifadesini

merulatra

cak kadar yaygn deildi bu. Farkl bir eyin, ifte standartl
tavrn ifadesiydi. Bir Srp Saraybosna yaknlarnda rahatsz
edildiinde

herkes bundan bahsediyor, dnya basn bunu ya-

zyor. Ayn

anda Kotor-Varos'ta, Banya Luka'da

lelerin dvlerek evlerinden

atlmalar

Bonak

ai-

sryor. Bunun hak-

knda t

bile yok; dnya buna alt ve tepki gstermiyor.


Ama her halkarda demokratik ve kanuni bir devlet olmak istiyorsak, her trl

iddeti

ortadan

kaldrmalyz.

Bana gre

Bosna-Hersek'in her tarafnda bu ilkeyi takipetme


ve

ayn

hakknda

zamanda demokratik ve kanuni devlet modelini yay-

ma ynndeki ahlaki hakk byle elde ~deriz. Ancak bu modeli her eyden nce burada uygulamalyz. Karadzic'in "Evini terk et"

arsn

korunacana

reddeden ve

bradaki

otoriteye ve onun

dair vaadine gvenerek kalan bir kii korunma-

ldr.

Bu kiinin bana gelebilecek kt bir ey hakl


gsterilemezO. Bu gerekten kabul edilemez.

ale'deki otorite, Saraybosna'dan

ayrlan Srp

mltecilerin

byk bir ksmn Brko'ya ynlendirdi. Mantk, "Saraybosna'y kaybettik, bunu Brko'yla telafi edelim" idi.

O zaman

uluslararas topluluk Yksek Temsilcisi olan Carl Bildt ile Arni-

ral Smith, bu olanlar aklanamaz bir pasiflikle seyretti. Bunu


durdurmann hi bir yolu olmadm iddia ettiler. 9 Martta on-

lara u mektubu gnderdim:


Srplar Saraybosna'nn

ri

sava

evresinden tahliye eden Pale liderle-

boyunca uyguladklar etnik temizlik

politikasn

sr-

dryor.
Bar Anlamasnn

Siz, Dayton
aka

ruhuna ve

yazl

metnine

ters olan bu politikaya etki edemeyeceinizi belirttiniz.

Bu kitlelerin hareketi ve gittikleri yer konusunda da hi bir


etkiniz

olmadn

Yine de,
me

Srp

sylediniz.

liderlerin sk sk tekrarladyaayacakyeri se-

zgrlnn

tek bir

istisnas

var: Brko.

Srplarn

sebepsiz yere evlerinden ayrlm talihsiz insanlarn


Brko ya kabul etme haklar yok; nk bu kentin kaderini

uluslararas
Dayton'dan Sonra

hakemlik belirleyecek. Bu, Brko'nun u anda

zel bir rejim altnda olduu ve hakemlik kararlarn etkileyecek hibir eylemin kabul edilemez olduu anlamna gelir.
Eer Srplarn

Zvornik ve Foa'daki Bonak evlerini igal et-

meleri kanunsuzsa, Brko'da


lamasn

ayn eyi

yapmak Dayton An-

ifte ihlali demektir; nk bunun amac aka me-

seleleri oldu-bittiye getirmek ve azami derecede nazik meselenin yasal zmn

zorlatrmaktr.

Sizin,Dayton Anlamasna kar bu kat kanunsuzluu ve faaliyeti


zu

durdurmann

bir yolunu bulmakla sorumlu

olduunu

dnyorum.

Brko kentiyle ilgili haklarmz korumak ynndeki amalarmz

konusunda sizi temin etmek isterim.

Mektubun hi bir etkis olmad.


Hastaneden

ayrldktan sonra,

Saraybosna

LjiLjalZ gazetesi-

ninbaz sorularn cevaplandrdm (24 Mart 1996):

Ljiljan: Roma gezisinin gerekten kt kehanete sahip bir


hadise olduu grlyor. imdi fark edildiinden daha
nemli bir eydi o. Ani bir eydi bu gezi, yle deil mi? Kamuoyumuz, eer yledemerne msaade ederseniz, ok oldu,
zellikle de Hersekli

Bonaklar.

Roma' da gerekte ne oldu?

Hangi zmlerle kar karya kaldnz? kilemler neydi?


Roma'daki

katlmclar nasl davrand? Roma'y

kamuoyu-

muza etrafl bir biimde aklayabilir misiniz?


zzethegovi: Roma'daki toplantnn nemi konusunda sizin-

le tamamyla ayn fikirde deilim. zel bir nemi haiz bir e


yi ne

kazandk

ne de kaybettik.

Hrvatlar

Koschnik'in

plann

reddetti ve Avrupa da, hep olduu gibi, destekledi. Bu sizi a


rtt m

ze

ve yeni bir ey mi? Soykrrnn en kt gnlerinde bi-

unu

demediler mi: Mzakere edin,

baka

seiminiz yok?

Bu nedenle imdi niye ok olmal ya da hayal krklna u


ramal, anlayamyorum.

Bunu nce de grdk. Koschnik'in

daha geni merkezli plan sadece bir projeydi, sahip olduu~


muz ve sonra da Roma'da

kaybettiimiz

bir ey deil. Kamu-

oyunun Roma'y anlamas iin bilmesi gereken en nemli ey,


AB 'nin Roma'ya gitmemizden nce Koschnik'in

plann

terk

ettiidir.

Zaten toplant stne toplant yapyorlard ve szde

karlkl

olarak kabul edilebilir bir zm aryorlard. Ai-

manya'nn

AB Temsilcisi, uzmanlmz Kasm Begic' e aka

Ali/a j::::zethego"i Tarihe Tanklm

unu dedi: "Eer bugn mutabakat salamazsanz AB gn

iinde Mostar'dan geri ekilecek." Bu durumda tek bir amacm vard: Hrvat tarafnn seyahat zgrln ve kentin her
tarafnda karma bir polis gcn kabul etmesi. Bunun tamamyla gereklemediini biliyorum; ama nemli olan, dnyann bu ynde gitme ve geri ekilmeme ynndeki basksyd.

Cenevre'deki son toplantnn bunuyapmam mmkn kld


n zannediyorum. Roma toplantsndaki atmosfere gelince,

gerekten berbatt; nk gece boyunca ve ertesi gn sren


ayr odada ayn anda gerekleen toplant vard. Yeni
belgeler sunuluyor, reddediliyor, deitiriliyor ve yeniden
reddediliyordu. Pazar akam Cenevre'den haber yazan bir
gazetecimizi grdm ve ona, haberine "Buras bir tam bir t
marhane" diye baa:masn syledim. kr ki bunu yapmad, ama buna benzer bir ey yazd.

Ljiljan:

Hastalnz Bosna-Hersek'teki Bonaklarda d

nlmek bile istenmeyen birskntyaratt. ncelikle Dayton'


imzalayan lkeler Bosna-Hersek Cumhuriyeti'ni terk mi etti?
yle

bir izlenim var: Dayton' takip eden dnemde, entiteler

(oluumlar) ok-uluslu bir Bosna-Hersek devletine doru itil-

di ve ardndan Avrupallar Bosna-Hersek'te ulusal devletlerde mutabk kald. .. Dn Zubak, SIJ!JOdl1il Da!nacija'da, Bosna
Hersek'in yalnzca federal-konfedere bir yap olarak mmkn
olabileceini belirtti. yle grnyor ki uluslararas topluluun bu maceralardan birine ynelmesi durumunda Bonak
halknn zerinde yeni bulutlar toplanyor. Yaknlardaki bir
konumanzda, kamuoyumuzun durumun ciddiyetini kavrayp kavramadndan
ayn ey

emin olmadn sylediniz. Zihninizde

mi vard?

zzetbegovi: Roma meselelerinin tersine, bunun doru bir

soru olduuna inanyorum. zlme yanls hem i hem de


d gler Bosna' da i banda. Beni en ok endielendiren ey

ise, Dayton'dan sonra bile etnik temizliin devam etmi olmas. Ve Dayton Anlamasnn Bosna-Hersek iin en nemli n-

grs ise, giderek etnik yeniden-btnleme. Yerlerinden


edilmi

kimselerin evlerine dnmesi gereklemiyor ve bu

ynde gelien bir hareket de grmyoruz. Dnyay, bizim de


ayn

derecede sulu olduumuza, yasal Bosna otoritesinin de

dar dncelilik ve milliyetilikten masun olmadna ve bir


devlet olarak Bosna'nn mmkn olmadna inandrma abalar var. Baz hatalarmz -gerekten baz hatalarmz oldu- bu
Dayton'dan Sonra

zehirli propagandada kullanlyor. Ancak, yle bir durumdayz

ki dnya bizim hatalarmz ile onlarn sularn ayn kefe-

ye koyduundan hata yapmamalyz. Bu znt verici; ama


dnya byle ve onu deitiremeyiz. Bilebileceimiz ey, ister
sevelim ister sevmeyelim, gereklerdir ve bu gerekleri eitli
e yerletirip

mmkn olduunca doru bir sonu elde etme-

li. Bizim propagandamz da byk oranda yanl. Medya,


Srplarn

ve Hrvatlarn Bonaklara uygulad sular yayn

lamak iin yaryor. Elbette sular hakknda sessiz kalnma


mal

ve stleri rtlmemeli; bu millet arasnda iyi ve bee

ri bir eyler de yok mu? lkemizde farkl inan ve milletten


insanlar arasnda bir ihtimam da olmad m? Olmadna
inanmyorum;

ama neden bilmem, kimse bundan bahsetmi-

yor. Bu gibi durumda dikkat edilmesi gereken bir ey bu.


nk srekli olarak ulus arasnda yalnzca skntlar gstermek, Bosna'nn mmkn olmadn gstermektir; sanrm
Krajisnik ve Boban bu ii gayet gzel yapyor. Bizim iimiz
bunun yanl olduunu kantlamak. Olumlu rnekler bulmak
ve onlar gstermek bizim grevimiz. Elbette bunlar uyduramayz. Dnyann

Bosna-Hersek'te ulusal devletler

kavramn

da anlap anlamadn soruyorsunuz. Problem, dnyann


anlamas deiL. Problem, sanki bizim bunu kabul etmi gibi

olmamz ya da davranmamz. rnein basnmzdaki, hatta

sizin derginizdeki baz makalelere bakn. Onlar okumak,


Bosna'nn

ok-uluslu bir devlet olarak birarada yaamasnn

mmkn olduu inancn kuvvetlendirir mi? Tam aksine.

996'mn balarnda muhalefet siyasal bir saldrya balad. O


zaman ki atmosfer, Zenica'daki (Bilino Polje Stadyumu, 14 Nisan) konumamdan anlalabilir:
erdeki durumumuz kaynama noktasnda. Yeni partiler ku-

ruluyor ve muhalefet temelsiz eletirilerini iddetlendiriyor.


Bir tr kt niyet, cesaret knc enerji suni olarak oluturulu
yor. Muhalefet yabanc bir ordunun ve genelde yabanclarn
varlnn ona bir ans verdiini dnyor. Zannedersemyanlyorlar;

nk temelde seimlerde karar verecek olan, ya-

banclar deil halkmz.

Muhalefetin taktii, srekli olarak, elde edilemeyenlere iaret


etmek ve en zor artlar altnda baarlm olanlar gz ard etmek. Diyorlar ki: Podrinje zgrlemedi, lke tahrip edildi,
Alija l=etbt'/l""l Tarihe Tanklm

Dayton'dan Sonra

etnikler neredeyse topraklarn yarsn ellerinde tutuyor,


terhis edilmi askerler isiz, IFOR lkenin egemenliini snr
landryor,
Bunlarn

Federasyon hareketsiz, mlteciler geri dnmyor.

hepsi genelde doru; ama baz eylerde de sessiz ka-

lyorlar; unlar

sylemiyorlar: Bar var, insanlar artk ld-

rlmyor ve ac ekmiyor, lmler ve sakatlanmalar durdu,


Bosna'nn yars

savunuldu, hi yokken gl bir ordu kurul-

du, Bosna yzden fazla lke tarafndan tannd, Bonaklar


yok edilmekten kurtarld. Bu nemli meselelerde sessiz kal
yorlar. 1991

sonbaharnda, Bosna'nn,

ya Byk

Srbistan'n

bir paras olma ya da yok olma seimiyle kar karya kald


n

da sylemiyorlar. Ama kendini savundu Bosna; kllerin-

den yava yava yeniden douyor; hayat bir yl ncesine oranla daha iyi; mermiteri, al ve karanl ekmi Saraybosna,
imdi

zgr, aydnlk ve mallarla dolu; savalarmzn byk

blm i sahibi; Bosna halk konuma, yazma, siyasi partiler


kurma, hatta yalan syleme zgrlne sahip; sylediklerinden dolay kimse yarglanmyor.

Kkrtlmam soyknm savann ktlkleri geride kald;


btn bu olumlu gelimeler srekli gz ard ediliyor ve sessizlikle karlanyor.
Niye byle yaplyor? Halkn kafasn kartrmak ve iktidar
ele geirmek iin. Yalanlar ve ksmi gerekler bu mcadelenin
aralar

olarak

Srbistan'n

kullanlyor.

SDA olmadan Bosna ya Byk

bir eyaleti olurdu bugn ya da yok edilirdi. SDA

onu kurtaramad; baz kk partiler hele hi kurtaramazd.


SDA olmasayd SDS de olmayacakt; Bosna-Hersek komnistlerin ya da Yugoslav SP'sinin

kuyruu

olarak Milose-

vic'in Sosyalist Parti'sinin bir ittifak olurdu. SP'nin SDS'ye


dnmn

mmkn kldk. dnyann bu blgesinde de-

mokratikletirme
nda

srecini balattk ve tarihselolarak bakld

1945'ten 1995'e ok byk bir bedel dedik.

Dn Saraybosna'da yeni bir parti kuruldu. Kurucular, B08nal

bir Bosna iin mcadele edeceklerini iddia etti. Zanne-

dersem Mslman bir Bosna iin demek istiyorlard. Braka


lm

istesinler, ama muhtemeldir ki Bosna iin deiL, Bosna'da

iktidar iin alyorlar ve bunlar ayn ey deiL. Bosna Ordusu tarafndan kurtarlan Bosna topraklarnda Bosnal bir Bosna mcadelesi kazanld iin, bu mcadele halen Srp ve
Hrvat

kontrol altnda olan Bosna topraklarnda dayrtl-

meli ve kazanlmal. Bu plan uygulayacaklar m, Banya Luka'da, Bijeljina'da, Capljina'da, Livno'da Bosnah bir Bosna
plann? Eer evetse, abalar her trl takdire deer ve hepi-

miz bu partiye oy veririz. Ancak bunun hi umudu yok. Bunu yapmay planlamyorlar. Zaten zgr olan Bosna'y bir
kez daha zgrletirmek ve mutsuz, zgr olmayan blmlerini dierlerine brakmak istiyorlar.
Bunun iktidar mcadelesi olduunu bu nedenle syledim.
Gerekten, demokratik bir Bosna'da bir iktidar mcadelesi,
ki bu yolu zaten biz

atk.

Yasal

birey

bu; bu nedenle onla-

ra iyi anslar. Ama iktidar mcadelesi, vatanseverlikle kar


tnlmamal.

Vatanseverlik ve demokrasiye ihtimam gster-

mek farkl eyler.


Eer

bu yaananlar bir iktidar mcadelesi deilse, Bonak

halkna haddini bildirmeye ynelik bir giriimdir; nk ok


ey

istiyor ve ok oluyorlard. Bu halk dersini almalyd!.

Bazlar burada fundamentalizmin, elbette ki slam fundamen-

talizminin burada ibanda olduunu iddia ediyor. Bu teorinin kant, Devlet Bakan'nn Cuma namaz iin camiye gitmesi. Saygdeer Bakan Clinton ile Sanlye Kohl kiliseye
gidiyor ve hi kimse bunu pheli bulmuyor.
Muhalefetten beni eletirenlere, ne nerdiklerini sormak isterim.

Doru,

Federasyon

almyor

-ne neriyorsunuz? Bos-

na'da ordu var ve ok kt bu; tek bir ordu oluturmak


iin neyaplmal? Mostar'da HVO (Ya da HDZ) oyalyor, bu
engellemeye son vermek iin ne yapmay dnyorsunuz?
Hrvatistan iki yzl bir siyaset gdyor; onlarla ilikilerimi
ze son vermeyi mi ~eriyorsunuz? Bildiiniz gibi byle bir y
soru var. Beni eletirenler genelde akademik unvanl kii

ler; ama hi bir zaman bir cevap almadm ya da ok bilmi


eletirmenlerimin cevab

lar ateinizin

olduunu

bildikleri hissine kaplmadm. Bunsyleyen -ki bunu zaten biliyorsunuz-

dur siz- ama size bir ila yazmayan ya da yazmasn bilmeyen


bir doktor gibi. Her halkarda onlar tanyorsunuz, sorduum sorular

sorun onlara ve neden bahsettiimden kendiniz

emin olun. Bu nedenle sonuta onlarn syledikleri beni ilgilendirmiyor; yolumda devam etmeliyim ben. Mucizevi bir zm yok; sadece sabr ve ok almak var. Muhalefet olduklar

iin srtlarnda gnlk problemler yok; propaganda ve

medya iin zamanlar var. Hatalarmz yakalyorlar ve onlara


bunu yapacak malzeme verirsek hakllar ve byle de oluyor.
A/ija zzetbegol'i Tarihe Tanklm

rnein partimizin bir yesi olan bir belediye. bakan, aile-

siyle birlikte evinden atlan bir askerle grmek iin bir aydr zaman bulamyor. Kars ve iki ocuuyla kendisini sokak-

ta bulan bir askerle grmekten daha nemli neyi olabilir,


belediye bakannn? nemli ileri olduundan, adam yetkili
servise gnderiyor, buras birok kural karyor ortaya ve bu
kurallar, apartmann, sava yllarn Belgrad'da geiren bir
kadna ait olduunu

sylyor vs. Bu bir halkn ve dzenleme-

lerin, kt halkn ve kt dzenlernelerin hikayesi; bundan


bahsetmek bir tesadf deiL, nk biimleriyle, her gn olmasa da sk sk kendisini tekrarlyor. ktidar hakknda, bizimki de dahil her iktidar hakknda, iktidarn insanlar nasl azdrdna

ve bu iktidarn kendisine deil halka hizmet etmesi

iin her gn nasl ihtimam gsterilmesi ~erektiine dair bir hikaye bu. 23

8 Hazran

1996'da Zuc'daki

savan yldnmnde biraraya

gelen byk bir kalabalkla, Saraybosna ile Bosna-Hersek'i savunurken. len Srp ve Hrvatlara saygmz gsterdik. 20 bin
kiilik gsteride u konumay yaptm.

Bosna- Hersek Ordusunun kymetli askerleri, kymetli Saraybosnal hemerilerim, kymetli

Bosna vatandalar,

Nereden olursanz olun, sizi selamlar ve iinizi bir sre iin


brakp,

Saraybosna ile Bosna-Hersek'in kurtulu savann

zor ve ihtiaml gnlerini hatrlamak iin buraya gelmenizden


dolay teekkr

ederim. Hayati nemi olan Zuc' daki sava ga-

zileri buradalar ve onlara saygmz gstermek zorundayz.


Organizatrlerden atmaya katlan tek bir kiiyi bile unutmamalarn

istedim;

onlarn

da bu zor

ii

yerine

getirdiine

nanyorum.

Bu scak gnde byk bir kalabalk topland burada; bu,


gemi

gnlerin

unutulmad

ve

unutulmayaca anlamn

tayor.

Grdnz, bu gn uygun bir biimde, milli

mar

ve Saray-

bosna ehitlerine saygyla balad. Bunlarn ounluu Bo


nak olsa da yalnzca Fatiha okumadk, ama ayn zamanda len
Hrvat, Srp
unda

ve dierlerinin ansna bir dakikalk sayg duru-

bulunduk. Saraybosna'y savunurken tek bir Hrvat ya

23 lzetbegovic, The Year of War and Peace (Sav"1 ve Bar'1


Dayton'dan Sonra

Yl,),

s. 73-80.

da Srp lmolsayd -tek bir kii deil bunlar, birok kii


ona da saygmz uygun bir biimde gstermeliydik. Bunu,
buras

Bosna olduu iin yapmalydk. Bu Bosna hakknda,

bu Bosna ryas hakknda bir eyler sylemek isterim.


Onu hep iyi, doru ve istikamet zre olan bir halkn topra
olarak hayal ettik. Bosna'nn gc ile onu igal etmek iin srekli uraan saldrganlarn gszlnn burada yattna
inandk.

Birgn analiz edildiinde, Bosna direniinin bu hari-

kas aa ktnda,

grlecektir ki bu sr, halkn ruhlarnda

ya da karakterlerinde bir yerlerde yatyor -bundan eminim-o


1992 baharn ve yazn hatrlayn. Elimizde hi bir ey yoktu,
onlar ise tepeden trnaa silahlyd. Ardndan onlar, elik canavarlaryla

birlikte, ehirden adm adm ait olduklar ormana

srdk. Gerekten iyilik ile ktln mcadelesiydi bu, insan ile canavarn mcadelesiydi. Ruh kazand. Btn askeri
mantk

ve hesaplar, o zaman Saraybosna'y ele geireceklerini

gsteriyordu; btn askeri kozlar onlarn tarafndayd, bizim


yanmzda deiL.
rn eip

Yine de hem 1992'de hem de 1996'da bala

gittiler. Niye?

Bu konuyu, bugnk ikilemlerirniz, phelerimiz ve muhtemel hatalarmza ramen dnmek durumundayz. Bugn
bile bazlar, btnlemi Bosna'ya kar yrtlen tehdit edici bir dizi hukuki ve siyasi ayak oyunuyla mcadeleyi baarp
baaramayacamz

merak ediyor. Cevap drt yl nce neyse

o: Kartlarmzdan daha iyi olursak, sahip olmamz gereken


askeri gler yannda insani deerleri, tek biimi i zihinlere,
barbarla, arla ve her trl iddete kar savunursak,

gl olacak ve kazanacaz. Ya da tersi: Mantkl olursak,


bize yaptklarnn. aynsn onlara yaparsak kaybedeceiz.
Byle yaparsak, ahlaki ve siyasal stnlmz kaybederiz
ve onlarn byk maddi ve sayca fazla gleri hakim olur. Bu
hatay yapmamalyz.

Tarihi haricen bir para bilinen -bazlarnz biraz nce General Delic'in

konumasn

dinlediniz- ama gerek tarihi henz.

yazlmayan bu trden ilgin atmalardan bir tanesi, u anda


durduumuz alanda drt yl nce gerekleti. Bu atma bir-

ka gnlk deildi, onun iki yl boyunca, belki de savan sonuna kadar srdn sylemeliyim. Neredeyse bir yl sonra,
1993 Haziran ve Temmuzunda buradan pek uzak olmayanbir
yerde, ksa bir zaman dilimi iinde, nerdeyse birbiri pei sra,
Aliia zut6egovi Tarihe Tanklm

iki nlkomutan Seha ile Safet ehit edildi. Bu iki mtevaz


insan ve byk savay ahsen tanma onuruna erimitim.
O zor gnlerde gman Krizi zirve noktasndayd; etnikler,
bugnn sakinliini gerek di klacak kadar, bu kk toprak parasna binlerce top mermisi atyordu. Ardndan Zuc'u
almak iin saldrdlar ve bu, savan sonuna kadar srd. Burada ok sayda toplanm olduunu grdm gaziler, bu cehennemi hatrlar ve bugnlere dair anlatacak benden daha ok
eyleri var. Ibro bize biraz nce bundan bahsediyordu; ve bu,
Bosna iin yaayan ve len bir neslin kyas gayrkabil cesareti hakkndaki ihtiaml hikayenin sadece bir parasyd.

Z aman zaman iktidarn yanl k.ullanld:na dair haberler geliyordu. Bazlar kendilerine ait olmayan eyleri kapmak iin elde ettikleri konumlarn kullanyordu. iktidar insanlar martr.
Bu amaz kural, Bosna-Hersek'te de aka ilemeye balam
t. 6 Temmuz 1996'da, Bosna-Hersek'teki SDA rgtlerine ak

bir mektup gnderdim. Mektupta unlar yazyordu:


Baz

belediyelerde adilolmayan i szlemeleri yapldna


dair kt haberler aldm. Genelde bu ikayetiler, sakatlar ve
terhis edilen askerler; bunlar, kendilerine buralarda i verilmediini ve grevlerin ounun, sava frsatlar ile nemli
ailelerin e ve dostlarna verildiini iddia ediyorlar.
Eer bu ikayetlerde hakikat pay varsa -ki yle grnyor,
ne yazk ki byk oranda doru bunlar-, bu insani ve siyasi
duygumuzun ktnn bir iaretidir. nsan; nk sava
lar baklmay hak ediyor ve onlara" bu sz verdik. Siyasi;
nk onlarn hayal krkl ve meru fkesiyle kar karya
kalacaz. Sizi meseleye zen gstermeye ve bu ilerdeki ta-

yinlerde suiistimalleri engellemeye aryorum. Kt kararlar iin kurallardan ve dzenlemelerden bahsetmeyin. Eer
kurallar adil ve doru deilse, onlar deitirin ya da deiti
rilmesini nerin. Her halkarda, adaletsizlii yok etmek iin
bir eyler yapn.
Yaknda,

kamuoyunda

(basn

tartlmasn isteyeceim

ve televizyonda) bu konunun
ve sulananlar kendilerini savun-

maya arlacak.
Daha sonra olanlar mektubumun fayda vermediini ortaya
kard. Suiistimaller, daha mahir ve gizli bir biimde, devam

etti.
Dayton'dan Sonra

Bu

kt haberlerle birlikte, o zaman yrtlen seim kam-

panyasndan da kt haberler geliyordu. Savatayol arkadam

olan Hrvat temsilciler Stjepan Kljuic ve vo Komsic, Gradacac


ile Kalesija'da kt muameleye tabi tutulmulard. Saldrganla
rn SDA yesi olmalar mmknd. 15 Austos 1996 tarihli
aklamamda, hadiseyi knadm:
Olay

kabul etmediimi ve derin znt duyduumu belirt-

mek ve kim olursa olsun herkese, benzeri hadiselere benim


adm

kullanarak girimemeleri mesajn gndermek isterim.

nsanlarn zgrce dnd ve konutuu Bosna iin savatm

ben. Tezler yerine, birbirine

baran

ve bir

eyler fr

latan ve bu yolla Bosna dmanlarna yardm eden kiileri


grdmde

mutsuz oluyorum.

Kljuic ile Komsic'i iyi tanyorum, savata ve barta nasl davrandklarn

biliyorum. Benim iin onlar, farkl siyasi tutum-

larndan bamsz

olarak, saygy hak eden onurlu insanlar.

~ustosun sonunda yamurlu

bir gnde

Almanya'nn Gel-

senkirchen Stadyumu'nda ok sayda Bosnal bir araya geldi ve


ben de davetliydim. Yanmda, General Dudakovic, Safet Orucevic ve bir dizi mehur sava vard: Mutevelija, Prevljak, Lovac, Humo, Muderis ve dierleri. Aada ksa bir blmn
sunduum uzun bir konuma yaptm:

Dayton' da bar yaptk. imdi gerek bartan ziyade yle ya


da byle savasz gnler yayoruz. Dayton bir uzlamayd ve
uzlamalar

adil deildir. Ancak, artk Bosna'da katliam yok.

Her gn yayorduk bunlar. Buna son vermeliydik ve bundan ekinmemeliydik. Bazen anlamay imzalamasaydk diye
dnrsek, bar sayesinde hayatta kalanlar hatrlamalyz.

Devam eden bir savata sakat kalacak binlerce genle ilgili


bir. mesele bu. Onlar iin
Halkmzn says
mz

bar

iyi, nk ok lm

vard.

kk ve her gn llerimizi ve sakatlar

sayarak devam edemezdik.

Almanya size konukseverlik gsterdi, sizin ve bizim iin en


zor gnlerde sizi kabul etti ve korudu. Alman Hkmeti'ne ve
byk Alman halkna minnettarlm aklamak isterim. Felaketler srerken isimlere bakmayan bu lkenin
landrlmal.

Bu lkeye teekkr etmelisiniz.

Alijil i=thego"i Tarihe Tanklm

halk

onur-

En iyi teekkr de kanunlarna sayg gstermek. imdiye kadar bunu yaptnza ve halkmzn onurlu ismini lekelemediinize

inanmak istiyorum. ocuklarmzn iyi eitim aldn

ve iyi davranlar sergilediini duyduumda mutlu oluyorum.


Her eyde en iyi olmallar: iki h~k ve iki dost lke arasnda
balar

olabilmesi iin bu lkenin dilini renmeliler.

Biz bar istiyoruz. Bosna'nn iltiyac olduu iin bara oy


vermekten ve bar iin almaktan ekinmeyiz. Sava yalnzca hayatlarmz

ve evlerimizi

deil, bar

DImadan yaaya

mayan Bosna fkrini de yok ediyordu. Sava halkmz bld:


onlarn

dnyaya dalmasna neden oldu; imdi onlar yeni-

den birletirmeye alyoruz. Bu nedenle srekli sloganmz


uydu: Yapabildiimizde

mzakere edeceiz, yapmak zorun-

da olduumuzda savaacaz.
Bar salamak

iin, her

eyi

bunun iin yapacaz. Dayton

Anlamas,

uzun ve zor mzakerelerden sonra yaplm farkl

unsurlarn

dengeli bir btnl. Ksmen uygulanamaz. "Bu

bana uyuyor, yleyse bunu uygulayaym: undan holanma


dm,

o zaman onu uygulamayacam" gibi bir seim yapla

maz. Srp tarafnn yapt tam da bu ve dnya bu geree bir


gzn kapatm durumda. Bu byle olmayacaktr. Dayton
Anlamasnn

en nemli karar, uruna birok ac ilac itii

miz karar, herkesin evlerine dnmesi kararyd. Srplar bunu


Dayton' da kabul etti ve bunu uygulamak zorunda kalacaklar,
ya da Srp Cumhuriyeti olmayacak.
Halkmz

evlerine dnebilsin diye birok bedel dedik ve bu

konuda hi bir pazarlk olamaz. Atldnz kylerinize ve


kentlerinize dnme mcadeleniz nemli bir amat. Bugnden
itibaren en nemli gndem bu ve dierleri buna bal. Bunu
Dayton Anlamasn imzalayanlardan srekli isteyeceiz ve
her alanda ve meseledeki
nenli

ibirliimiz, bar anlamasnn

maddesinin yerine getirilmesi

artna bal

bu

olacak.

Onlar etnik temizlik yaptlar: biz tam aksi sreci, isanlarn


evlerine dnmesini gerekletireceiz. Bu iki sre, iki matematiksel ilemin, toplama ve kartna ile arpma ve blmenin
ters

olmas

retler

gibi birbirlerine ters. Bu iki sre farkl ahlaki ia

tayor

ve iyilik ile ktlk ve su ile ceza gibi birbirle-

riyle ilikili.
Bu srecin bir paras, size, savatan nce yaadnz yerlerin
Dayton'dan Sonra

kurumlarna

oy vermeniz ynndeki

mesajmz

ya da tav-

Lukallar

siyemizdir: Trebinjeliler Trebinje iin, Banya

Ban-

ya Luka iin, Stoladlar Stolac iin, Zvornikliler Zvornik iin


vs. Baskclar, etnik temizlikiler ve Bosna'yyok edenler, bildiiniz

gibi, tersini yapt.


insanlarn yaadklar

Kendi

zorla kardlar ve

kasabalarndan

kylerinden ve

imdi bulunduklar

luyorlar onlar. Bunun anlam u:

yerde oy vermeye zor-

onlar, baka

kimselerin ev-

lerinde ve mlklerinde ttmak, yani evlerinden atlm Bosnallarn

evlerinde ve mlklerinde.
merulatran

ty

nenliymi

gibi

Uluslararas

nl P-2 formln

bazlar

bunun

topluluk bu sta-

olutrdu.

Sanki

amal olduunu, bazlar

da

bilmeden yapldn sylyor. Tek nemli ey sonular ve halihazrda

bu sonular ok feci. P-2'ye

sava atk

ve onun,

Bosna'da etnik meselenin "nihai zm(!)" gibi, etnik temizliin

srdrlmesinin bir

J ablanica'daki

arac olduunu

ilan ettik.

toplantsnda

SDA seim ncesi

(Eyll

1996'da) iki kaderimizden bahsettim: Nisan sava ve Dayton


Bar:
Kanlmaz
bilirin:

olan

Nisan

eylerden

sava

bahsettim,

ve Dayton

bunlarn

Anlamas.

ikisini belirte-

Bu iki

ey

bizim

kaderimizdi. Sava planland. Bunu anlamayanlar iin szde


siyasi

ahitlerin

Lahey Mahkemesi'ndeki ifadelerini tavsiye

ederim. Bunu ikna edici bulmayanlar birka yl geriye, 1991


ve 1992'ye gitsinler. SDA

savaa

engelolmak iin her

eyi

yapt. 1991 yazndaki beyhude mzakereleri ve gayretlerimi-

zi hatrlayn. Haziranda JNA Slovenya'ya saldrd, Temmuzda

Hrvatistan'a.

Bu iki lke eski Yugoslavya'dan

bamszl

ilan etmi ve uluslararas topluluk tarafndan da tann

mt.

Bosna dramatik bir seimin

eiindeydi:

zlmeden

Yugoslavya'da kalmak ya da kalmamak. Bu gerekten dramatik bir ikilemdi: ya


m

Srbistan

ve

Yugoslavya'da kalmak ya da

szl

ilah etmek.

bavurduk.

Bildiiniz

Karada'la

sava

birlikte zl-

riskini alarak

bam

gibi bu nemli karar iin halka

Referandum yapld, sonucu biliyorsunuz; ardn

dan da saldr geldi.


kinci kanlmaz karar, Dayton Baryd. Dayton, Nisan sava

kadar kanlmazd. Bizim iin iyi olsun olmasn, bu iki

kader yaanmalyd.
A/ija zzethego"f Tarihe Tanklm

Savatan

sonra byk generaller ortaya kt. Bunlardan baz

lar, savatan kanabileceimizi

iddia etti.

Eer bamz e

seydik, belki; ama bunuyapamayacamz iin, bu kaderi kendimiz yklendik.

Dnyann

ve bizim gururlu

halkmz,

o zamanki btn tarihsel


eski Yugoslavya'ya

artlar

HAYR

dedi.

1995'te de bu tarihsel artlar geerliydi.Aherikan bar inisiyatifi; muhtemel askeri mdahale, binlerce l ve
binlerce mlteci, eriyen bir kar gibi
halkmz, yaklaan k,

yk dnya glerinin
Dayton
miz di ve

bar,

muhtemel bir son


basks;

yaral,

yurtdna kam
ans

yz
olan

ve vaatler, b-

btn bunlar ihmal edilemez.

bizim iin ister iyi olsun isterse kt, kaderi-

bildiiniz

gibi herkes bunu o zama,n kabul etti.

Yine de, buna geri dnmeliyiz! yi ya da kt", yaplan her


ey,

kt

Partinin baars ya da bir hatasyd. Muhalefet her eyin


olduunu ya da ihmal edildiini ve iyi olan hibir ey ol-

madn kabul etmeye hazr. yi eyler arasnda birincisi, savunmann


adan

rgtlenmesiydi. Szl destek vermek dnda bu


pek bir ey yapmadklarn bildiklerinden bunu bizden

de esirgiyorlar.

Ayn

anda Saraybosna ve btn bir Bosna'da


ve gelitirildii konusunda bir

savunmamzn nasl yapld

teori

gelitirdiler.

Her

dklarndan SDA'nn

niyle, buna

ey kendiliinden olmu.

da

olmadn

"kendiliindenlik

Orada olmadnyorlar. Biraz iro-

doktrini" diyorum.

Eer

bu

"doktrin" doruysa 200 b;n askerin seferber edilmesi ve rgtlenmesi, bunlarn tehizatlar, eitilmesi ve silahlanmas
kendiliinden olmu.
Srtmzda iki silah ambargosu vard ve bunlarn her ikisiyle
de mcadele ettik. "Kendiliinden" diyorlar. Havaalan al-

tndaki

tnel de naslolmusa kendiliinden kazlm. Gorazde ve zellikle Krajina evresindeki kuatma altndaki

yerlerde

savunmamz salayan

kendiliinden.

helikopterin elde edilmesi de


Bosna'da hi kimsenin alktan lmemesi de

kendiliinden. Yabanclar

geldiler ve bizi beslediler. 1993'n

ilk gnlerinden imdiye kadarki zorlu siyasi basiret de hep


kendiliinden oldu. "Kendiliinden" derken., "SDA'sz" demek istiyorlar.

J ablanica'daki konumamda, Saraybosna'daki muhalefetin


faaliyetleri konusunda ilgin bir soruyu cevaplandrdm. Syledikleri gibi, faaliyetlerini dier oluumlara yayarlarsa bunun
Dayton'dan Sonra

390

faydal olacan belirttim. Sadece meru otoritenin kontrol ettii

blgelerde kalrlarsa, bu zararl olacakt. Bilindii gibi byle oldu ve Bosna halknn konumu zayflad.
Birka gn sonra (31 Austosta), 1992-l993'te halkmzn
grlmemi aclar ektii Grebak'ta konutum. Duygularma
hakim olamamtm. Halk telcbir getiriyor, ALlahu elcber diye baryordu. nk lmn olduu yerde inan artar. Toplant
aslnda siyasi olsa da, dini bir havaya brnmt ve ben de
nemsemedim. Ancak Batl bir gazete bunu nemsedi.
New York Timu Saraybosna muhabiri vermediim mesajlar
yazm; rnein, byle bir eyden bahsetmemerne ramen halk
silaha sarlmaya ardmyazm. Seim ncesi kampanyadaki hadiseleri abartm ve bunlar, yalnzca Bosna Hkmeti'nin
kontrol altnda grm. Srp kontrol altnda meydana gelen
eyleri ise grmyordu bile.
Temelde iki eyden ikayet ediyordu: ncelikle, Srplarn
Dayton Anlamasnn 7. Belgesini uygulamak zorunda kalacaklarn ya da Srp Cumhuriyeti diye bir eyolmayacan syledim. Bunu dedim ve bugn de yle dnyorum; bu grte
hatal bir ey gremiyorum. kincisi, kim olursa olsun seilmi
Srplarn, artk kurumlara girmek istiyorlarsa Bosna-Hersek
Anayasasna yemin etmek zorunda olduklarn syledim. Eminim ki byle olacak. Onlarn Kur'an'a el basmak zorunda kalacaklarn sylemedim; Bosna-Hersek Anayasas zerine dedim,
ki bu Dayton'n anayasasdr; ama bu bay buna ramen sylediklerimden holanmam. Niye? Grebak'taki konumamn sonunda Amerikan kulana ho gelen, ama bu bayn hi holan
mad bir ey syledim. Dedim ki: "Bosna'nn demokratik bir
lke, herkesin Tanr'ya, annesinin ona rettii gibi ibadet edebildii ve hi kimsenin dini, milliyeti ve siyasi kanaati nedeniyle sulanamayaca bir lke olmasn istiyoruz." Bunu sylememe ramen bu bay bunu duymam ve aksine " zzetbegovi
Mslman bir Bosna istiyor" diye yazm. Mslman bir Bosna deiL, demokratik bir Bosna istiyorum. Halkmzn zgr,
kendileri olabildii ve artk soykrrnn olmad bir Bosna.

yaklat

Seimler
ve onunla birlikte Bosna-Hersek Cumhuriyeti sava dnemi Devlet Bakanl'nn sonu da. II Eyll 1996
tarihli Bosna-Hersek Cumhuriyeti Parlamentosu toplantsnda,
ALija =ethegovi Tarihe Tanklm

391

20 Aralk 1990'dan 10 Eyll 1996'ya kadarki dnemde Devlet


Bakanl almalar hakknda bir rapor sundum. Bu raporun
girii yleydi:

Bosna-Hersek'i, tarihinin en kargaal ve en kritik dnemin.


de yneten Devlet Bakanl'nn ileri konusunda ayrntl ve
faydal bir raporu tamamlamak iin yzlerce mfettiin al
mas gerekecektir.
nmzde olan ey bir aratrma deiLArtk q.rkamzda kalm bir zamanda Cumhuriyet'in bu en nemli kurumunun almas hakknda size belirli bir tablo sunacak bir zet notlar
toplam.
Bakanln almalar,

grevi srasnda 325 toplant gerekiki bin meseleyi takip ettiini; materyallerin, kave yazmalarn binlerce sayfay bulduunu gsterir.

letirdiini ve
rarlarn

Birgn bunlarn aratrmi! ve nesnel analiz konusu olmasn ve


hakknda tarafsz ve adil bir yarg olumasn mit etmekteyiz.
Raporu u ifadelerle bitirdim:
Bu bnyenin yesi olan bizlerin ulalan sonuca kar eletirel
bir tavr var. Yine de, bu kurumun ana megalesi olan savm
ma savann, zor artlar gz nne alndnda, baarl bir
biimde sona erdirildiine inanyoruz. Sonular yle temeller
oluturdu ki barl politik aralarla birleik ve demokratik
bir Bosna-Hersek iin mcadele devam edecektir.
Bu husus, bu lkenin sradan vatandalar olduumuz da dahi
bizim amacmz olmay srdrecektir.
Yedi sandalyeli devlet bakanlnn yeleri sava srasnda
deimiti. 1993'n sonundan itibaren yap istikrar kazanmt

ve u kiilerden oluuyordu: Aliya zzetbegovi, Ejup Ganic,


Nijaz Durakovic, Stjepan Kijuic, Tatjana Ljujic-Mijatovic, vo
Komsic ve Mirko Pejanovic ( Bonak, iki Hrvat ve iki Srp).

BM Genel Kurulu'nun SI. Toplantsnda ok edici olarak


nitelendirilen bir konuma yaptm. Yazl olmayan kurallar, genelde kabul edilmi ifadeleri tekrar etmek demek gibi gzk. yor. Bu, BM kurumunda bir "iyi davran" meselesidir. Ben
byle kurallara pek aldr etmem. New York'a giderken uakta Wt1hinglonPodl'un bir nshas vard elimde; burada, olumsuz
bir balamda, sava srasnda ordumuzun silahlandrlmas haDayton'dan Sonra

392

ber yaplarak st kapal imalarda bulunuluyordu. Oysa ben,


bir sonraki gn Genel Kurul'un nnde olduka aktm:

BM GENEL KURULUNDAK KONUMAM


(New York, 25 Eyll 1996)
Dn uakla New York'a gelirken, saygn bir Amerikan gazetesinde yaynlanm bir makale okudum; burada sava sra
snda

Bosna Ordusunun silahlandnmas hakknda bir ey

lerden bahsediliyordu. Yazar bunu aka sylemiyordu; ama


Mslmanlar hakkndaki her eyin ona terrizmi hatrlatt
akt. Onun iin Mslman bir isme sahip olmak ve sakall

olmak pheli olmak iin yeterliydi. Yazar baz isimlerden de


bahsetmektedir.

Onlarn

tek suu,

sava srasnda

Bosna Or-

dusuna silah teminine yardm etmektir. Bugn dnya zerinde bir milyarn zerinde Mslman var. Onlar, byle nyargl

makalelerle arlarn kucana itmenin kimin karna ol-

duunu

bilmiyorum.

lkemiz ve halkmz bir cehennemden geti. Dnya silah ambargosu koyma hakkna sahip olduunu varsayd; biz de kendimizi savunma hakkna sahip olduumuzu dndk. ki
hak atnca, kendi hakkmzn daha gl olduunu dn
dk. Bu nedenle, sava srasnda silah salamak ve kendimizi
savunmak amacyla yapabildiimiz her eyi yaptmz iin
zr dileme gibi bir niyetim yok. Tam tersine, sava srasnda
bize yardm eden cesur insanlarn hakkn teslim ve dost lkelere teekkr ediyorum. Tarihimizin bu sayfas bitti; yeni bir
sayfa atk: bar.
ABD'ye bar inisiyatifini balatt ve, baka lkelerle birlikte, kaygan ve karmak bar salamlatrmaya alt iin
teekkr

ederim.

Kk bir lkeyiz; bu nedenle ak ve adil bir siyaset izlemek


zorundayz.
imtiyaz.

Gizli diplomasi ve ikili oyunlar, byk lkelerin

Bu ve baka birok sebeple -ki bunlardan biri de yu-

karda

bahsi geen makaledir- baz olgular ve amalarmz

tekrar

edeceim.

Bosna, yalnzca zerk halkn ve zgr vatandalarn demokratik bir lkesi olarak mmkndr. Dayton
nn

bu temel maddesini btn

sonularyla

Anlamas

kabul ettik. Bu

nl forml udur: bir lke, iki oluum (entite) ve halk.


A!ija zut6epovl Tarihe Tanklm

Genelde Dayton Anlamasnn iyi olmad iddia edilir. Bosna'da katliam durdurduu iin iyidir o ve daha iyisi olmad
iin iyidir. Ama kusur, kendisinde deil, uygulanmasndadr.
Eer anlama

adil ve tamamyla uygulansayd btn hatalar

dzeltilmi olacakt.
Anlamada "Hersek-Bosna"nn, sava srasnda

paralelolarak

kurulan lkenin varlna son verecei belirtildi. Buna ra


men o hala mevcut ve Bosna-Hersek Federasyonu'nun yrrle konulmasna

engeloluyor.

ikinci Bosnal entite olan Republika Srpska'nn, evlerinden


karlm

btn Bonaklann ve Hrvatlarn evlerine dnme-

lerine izin verilecei de belirtildi. Bu yaplmamakla kalmad,


zorla evlerden karmalar sryor. Genelde Dayton Anla
masnn problemi, onun seici, tarafgir uygulanmas. rnein
Srplar, ya da 4. Belgenin 2. paragrafndaki gibi, Republika

Srpska; mltecilerin geri dnmesini gerektiren 7. Belgeden


holanmyorlar. lk emri kabul ediyorlar, ama ikincisini red-

dediyorlar. Dnya ve zellikle Temas Grubu yeleri, aka


syledi: Dayton Anlamas btndr. Evlerinden atlm
olanlarn

geri dn gereklemezse, Republika Srpska da

olamaz. Eer bu olmuyorsa, Dayton Anlamas kk ve ho


grlebilir adaletsizliklerden daha byk ve hogrlmez
adaletsizlildere doru geliir ve katlanlmaz adaletsizlikler yeni atmalara yol aar.
Dayton Anlamasna gre, insan haklarna btn topraklarda
sayg

gsterilecektir, ama yle ya da byle, btn topraklar-

da ihlal ediliyor.
Eyll seimleri ve seim ncesi kampanya, uygulamadaki durumu etkin bir biimde kontrol etmek iin bir anst. Bu a
dan, zellikle kt bir durum, Srp varlnn topraklanyd.
Federasyon'dan kimseler iin, hi bir seyahat hakk yokt ya
da ok kstlyd ve yalnzca Srp partiler faaliyet gsterebildi. Buna ek olarak, semenleri kaydeden ve oylan sayan seim kurullan, bu oluumda, her tarafta tek ulustan, hatta tek
partidendi.
Basn zgrl asndan,
bamsz

nemli gelimeler yalnzca, birok

gazetenin ve derginin kt, 40 radyonun ve 12 te-

levizyon kanalnn bulundUU yasal Bosna Hkmeti'nin


kontrolndeki topraklarda mevcuttu. Devlet televizyonu
TVBiH'teki seim ncesi kampanyada (son 50 gn), en ok
Dayton'dan Sonra

izlenilen saatlerde (akam 8-12 aras) zamann 10'da biri iktidar, 10'da 9'u da muhalefet partilerinindi. Hkmet, OBN
(Ak

Yayin A) iin de geici tedbir ald. Bunu, OBN'nin

btn Bosna-Hersek topraklarn kapsamas ve sacs-solcu


su btn siyasi eilimlere ak olmas artyla yapt.
Brko problemi, pratikte, bir hakem, Amerikal Robert Owen
tarafndan

zlecek; nk Srplar Hakemlik Komisyonu

toplantsna katlmyor. Her iki taraf da tezlerini ortaya koy-

du. Ana hakemin tam karar verme zgrl olmadn vurgulamak istiyorum. Snrlandrlmtr o; nk Dayton Anlamasnn 2. Belgesi, 5. Ksmnda belirtildii gibi, adalet ve
eitlik

ilkelerine sayg gstermek zorundayiz.

Dayton Anlamasnn uygulanmasnn bu ksa analizini, ana


sava sulular

Karadzic ile Mladic'in, Lahey Mahkemesi ta-

leplerine ve temel adalet

iddialarna ramen,

Dayton'a

ra

men, hala zgr olduklarn belirterek bitirmek istiyorum.


Btn halklarn ve milliyetlerin yeniden kaynamas ilkesini
bir kez daha vurgulamak istiyoruz. Bosna'nn buna ihtiyac
var. Hi kimse halkn kolektif suuna taraftar olmaz. Ne kadar sank olursa olsun su her zaman bireyseldir. Ancak halkn yeniden kaynamas

iin sulular cezalandrlmahdr. La-

hey Mahkemesi bunun iin kuruldu; ama biliyorum ki ne ba


yarg ne de Lahey Uluslararas Mahkemesi bakan, uluslararas topluluun davranndan honut. Sulular

istiyorlar

ve aranyor ilanlar karyorlar; ama bouna. Dnya, bu meselede ortayol aryor. Bosna'da meydana gelen gibi sulardan
bahsederken, her uzlama adaletin utan dolu aldatlmasdr.
Cezalandrlmam

sular dnyayi zehirlemeyi ve kurumlarn

tahrip etmeyi srdrecektir. Avrupa ve Amerika'da baz kimseler, "Bunca eyden sonra Bosna hi mmkn m?" sorusunu soruyor. Bunlar ya gerekleri bilmiyorlar ya da ahlaken
kaln kafallar. Srp oluumunda yarm
rldn ya da katledildiini,

milyon kiinin ld-

bunun onun asli (sava-nce

si) nfusunun %40' olduunu bilmiyormu grnyorlar. Bu


olguya kayitszlar. Cevabun u: Eer cezalandrlmam soykrm mnknse,
drmann pahal

Bosna mnkn deildir. Sulular cezalan-

bir eyolduunu kabul ediyorum; ama onla-

r cezasz brakmann bedeli dnya iin daha fazladr.

Bu nedenle ilk soru; "Farkh milliyetler birarada yaayabilir


mi?" deildir. Daha somut ve daha basit bir sorudur: '''Biz
Ali;"a z:at6egovi Tarihe

Tanklm

birlikte yaayamayz' effaf1 altnda "byk ulusun kk


ulusu yutma", varlna tecavz etme hakkndan, iddetin

merulatrlp unutulmasn isteme hakkn:dan bahsedilebilir


mi?" Bu gerekte Bosna' nn sorusudur ve ilkeli ve ahlakl n
sanlar in cevap aktr.
Sonuta, Bosna-Hersek'in gelecekteki hkmeti, lkenin bu
tarihi ve kritik annda ne yapacak? Bana gre, azami derecede temsili bir hkmet olmal, seim sonularna uygun olarak btn ilgili siyasal glerden olumati ve her iki yap da
muhalefeti iermeli.
Ardndan

en azndan husustan oluin bir program akla

mal. Birincisi, Dayton Anlamasn~mzalayan herkesten,

onun tam ve adil uygulanmasn istemeli. u anda srece dahil btn uluslararas unsurlar,

en azndan szelolarak,

An-

lamay desteklediini aklyor. Hkmet, szlerini yerine

getirmelerini istedi. Bu yndeki uluslararas bask da, uzun


bir zaman gereklidir.
kincisi, Hkmet, sava sulularnn kat ekilde cezaland
rlmalar

konusunda ilgili uluslarn ibirline girmelerini ta-

lep etmelidir.
ncs, Hkmet, lkeyi iyiletirmenin bir yolu olarak,
basn zgrln

temin etmelidir. Basn, birka yl nce,

nefreti inanlmaz derecede krklemesiyle savaa balamt.


Basn, hogr ve halk arasnda anlay yayarak, pekala bar istikrarl klabilir.

Devlet radyo-televizyonu, seim ncesi

kampanyada bunun rneini sundu. OBN de, eer btn siyasal partilere ak olursa, Meclis'in gzetimi altnda bulunursa, buna yardm edebilir.
Bu program hkmet yalnz bana uygulayamaz. Bosna hala sabrl ve dnyann desteine muhta. Uluslararas askeri
glerin varl uzun zaman gereklidir.
Bitirmeden nce, BM hakknda da birka ey sylemek istiyorum.
BM sisteminin reforma tabi tutulmasn destekliyoruz. Yalbyle sylememde bir mahzur

nzca rgtlenmede deil, eer

yoksa, psikolojide de deiiklikler gerekli. Gvenlik Konseyi'nin rgtlenmesinde de, dnyadaki deiikliklere paralel
olarak, deiiklikler gerekli; ama ykmllklere dair yeni
bir tavr da. BM ifa edemedii ykmllkleri alamaz. Gvenli blge ilan edip sonra onu kaderine brakamaz. Bu kaDayton'dan Sonra

bul edilemez. Bu ihmal nedeniyle halkm byk bir bedel


dedi. Gvenli blge Srebrenica ve civarndaki sekiz bin masumun hayat, tek rnek deil, ama bu bulank ilikinin en
zor rnei. Bundan kimin sorumlu olduunu bilmiyoruz;
ama bu uygulamann kaldnlmas iin deiikliklerin yapl
masn istiyoruz.
Dn bu binada, nkleer denemelerin evrensel olarakyasaklankonusundaki bir anlamay imzaladm. Kk bir lkeyiz

mas

biz ve imzamn pek bir nemi yok. Ancak, en azndan sembolik olarak, yapc olan hereye katlmak istiyoruz. Birgn Bosna, temsilcileri vastasyla, terrizmin engellenmesi, uyuturu
cu ve rgtl sula mcadele anlamasn imzalayacak. Bosna,
umut ediyorum ki, amac ktle engelolmak olan her faaliyete ve bu snrn daha iyi ve daha gvenli bir dnya iin srekli geniletilmesine katlacak. Teekkr ederim.

Bosna'nn savunulmas

Silah
iin nemliydi; ama uygun zm evresindekilerin silahlanmasnn snrlandrlmasyd.
1994 Viyana Blgesel Silah Kontrol Protokoln kabul etmi
tik zaten. Dayton'da, Yugoslavya-Bosna-Hersek-Hrvatistan
(5:2:2) nisbetiyle ve Bosna iinde Federasyon-Srp Cumhuriyeti 2: 1 nisbeti temelinde dk dzeyde dengeli bir silahlanma
kabul edilmiti. Silahlara dair somut atflar ve evreleri, blge ii
silahlanma kontrol antlamasyla (Floransa, Temmuz 1996)
glendirildi.
Bu indirimin ilk evre si Aralk 1996'da bitti ve o zamandan
sonra neredeyse 1.700 ar top yok edildi. lk evrenin bir amac,
askeri uaklar, helikopterler ve t~p aralar kategorisinde kitle
imha silahlarnn %40'lk bir indirimi ve tank ile nakliye aralarnn %20'lik bir indirimiydi. SRJ, bu ilk evrede byle silahlardan yaklak 400'n yok etti. Bosna-Hersek Federasyonu, ou kk kalibreli top olan 700 paray yok etti ve bylece ilk
evrenin ykmlln yerine getirdi. Srp Cumhuriyeti, ilk
bata, istenilen orann altnda olan 50 paray yok etti. Uluslararas baskdan sonra Srp Cumhuriyeti . 100 silah yok etti.
kinci indirim evresinde Srp Cumhuriyeti, ar silahlar da
dahil iki bin silah yok edecekti. Bu ikinci evre Mays 1997'de
balad ve Eylille kadar 550 para yok edildi.
Bosna-Hersek Federasyonu, ikinci evrede 1.300 silah yok
edecekti ve 1997 Eyllne kadar 500 para yok edildi. Bu tempoyla, bizim taraf 1997 iin gerekli indirimi yapm oldu.
Alija zzetbegovi Tarihe Tanklm

Bu aamada Hrvatistan, ou top olan ve gerekenden daha


fazla olan 600 civarnda silah indirimi yapt. SRJ ikinci evre
iin ar silahlarn da bulunduuyz civarnda indirimden bahsetti. Bu uygulamaya Temmuzda, baladlar; ama 1997 Eyllnde bitirme artyla. Uluslararas bir gzlemciler aratrmas,
ngrlen zamana kadar SRJ'nin gerekli miktarda silah yok
edeceini

belirtiyor. Btn olarak bakldnda, ikinci evrede,

4.600 adet silah indirimi ngrlyordu ve imdiye kadar iki


bin tanesi yok edildi. Dnyann bu blgesinin gvenlii iin bu
ii baarl

bir biimde yerine getirmek nemlidir.

Banya Luka Nezarime Norine gazetesini bir sorusuna cevap

verirken (29 Ekim 1996) komu Hrvatistan'daki demokratik


gelimeleri ve onun Bosna-Hersek'leilikilere etkisini takdir

ettim:
Bosna-Hersek'in jeopolitik konumu dnldnde, Hrva
tistan ile ibirlii gerekli ve btn Bosna hkmetleri, felsefeleri ne olursa olsun, bu olguya sayg gstermek zorundadr.
Bu ibirlii, sava srasnda HVO'yla sert atmalar esnasn
da bile srd. Genel olarak, bu ilikiler Hrvatistan'da demokrasinin gelimesine dayanacak. Onunla birlikte ilikiler
de geliecek. ahsen Hrvatistan'n, ieriden ve dardan etkiyle, demokratik yolu izlemek zorunda olduuna inanyo
rum. Bu nedenle de gelecekte Hrvatistan'la iyi ilikilere inanyorum.

2-3 Aralk 1996'da Lizbon'da Bosna konusunda bir konferans dzenlendi: "Bosna'dan Ksa Bir Rapor" balkl konu
mamda, Dayton Anlamasnn yava ve eksik uygulanmasndan
ve bunun dourduu glklerden bahsettim. Konumam u
ifadelerle bitirdim:
Bu konumay, halihazrda Bosna'da mevcut temel bir mesele -ahlaki eitlik ve adalet ilkesi- hakknda yapacam bir yorumla bitirmeme izin verin. Bugn Bosna'da, adalet kelimesi,
bu byk kelime iitilebilir: ama ayn zamanda suiistimal de
ediliyor.
ahsi

fikrimi aklamak istiyorum: Bu, btn halkn eitlii


dir. Btn Bosna vatandalarnn eitliine EVET. Btn
uluslarn eitliine EVET. Srplarn ve Bonaklarn, Bonak
larn ve Hrvatlarn vs. eitliine EVET. Ama katillerin ve
Dayton'dan Sonra

kurbanlann eitliine gelince, katiller ya da kurbanlar kim


olursa olsun,

HAyR.

yl

Saraybosna'nnAvazgaze

Dramatik 1996
sona eriyordu.
tesiyle yaptm bir syfeide, editrn getiimiz yl nasl deerlendirdiime dair birka sorusuna cevap verdim.

Avaz: Bosna asndan getiimiz yl nasl de~erlendiriyorsu


nuz? Sizi memnun eden ve zen eyler neler?
zzethegovi: Herkes gibi ben de, bartan, ate ve katliarnn

bitmesinden memnunum; ancak, bir lke kendisini bir gecede


bar iinde bulursa, lt hemen deiir. Gnlk uralar

iinde bulursunuz kendinizi; bir i, maa, elektrik, snma,


emeklilik, fiyatlar vb. nemli olur. Bu standartlara bakt
mzda, isizliin yksek olmas, maalarn dk olmas, gazn

gidip gidip gelmesi, suyun da byle