Sadržaj

Predgovor V
Autori IX
Skraćenice XII
REČNIK 1
Pojmovnik 673
Imenski registar 681

Predgovor
o

»Rečnici su kao časovnici: i najgori je
bolji od nikakvog, a od najboljeg se ne
može očekivali da bude sasvim tačan«
(Semjuel Džonson, 1709-1784)

Otkako je stari engleski književnik i leksikograf,
poznat i pod nadimkom Doktor, izrekao sentencu
navedenu ispod naslova ove uvodne reči, časovnici su,
nema sumnje, u tehničkom pogledu znatno unapređeni.
Ne samo što već odavno postoje najprecizniji elektron­
ski i, kažu, »atomski« hronometri koji, tamo negde, u
naučnim laboratorij ama, otkucavaju Vreme i, na naše
užasavanje, mere ga do u najsitnije čestice, nego nam je
odskora dato i da svako od nas nosi na ruci sat koji nije
daleko od toga da bude »sasvim tačan«. Ali, zgodna reč
Semjuela Džonsona ostaje ipak na snazi, bar u drugom
delu njegove parabole. Časovnici jesu usavršeni, ali su
rečnici - jezički, na koje je Džonson prvenstveno mis­
lio, ali i enciklopedijski, pa i oni stručni, kao što je i ovaj
koji predajemo na uvid javnosti - ostali nepouzdani i ne
uvek baš sasvim tačni.
I zaista, izgleda da nema rečnika koji bi bio potpuno
pouzdan. To je vrsta referentne literature kojoj svaki
korisnik, čak i ako nije baš stručno nadležan, uvek može
da nađe kakvu zamerku - dobro ili rđavo zasnovanu.
Prostim prelistavanjem svako će utvrditi da tom rečniku
ponešto nedostaje ili, pak, da ima nekakvog »viška«,
da se pojedini izrazi ili pojmovi svojim sadržajem
međusobno preklapaju, da neki nisu ispravno đefinisani,
da ima unutrašnjih protivrečnosti, materijalnih grešaka,
odveć lično obojenih stavova, te da bi, umesto onoga što
piše, uopšte uzev, trebalo zapravo reći ovo ili ono.
Dakle, nijedan glosar, term inološki priručnik,
rečnik ili enciklopedija nikad nisu - ali i ne mogu da
budu, već po svojoj prirodi - sasvim »završeni«, »dob­
ri« i »konačni«. Pojmovna mreža kojom se u takvim
priručnicima zahvata određeno područje stvarnosti uvek
ostaje pomalo šupljikava: čak i krupnije ribe znaju da se
provuku, a od sitnijih nastrtljivaca nema spasa. Kada je,

pak, o stručnim rečnicima reč, nema nauke, pa ni one
»najstrože«, koja bi mogla tvrditi da, čak i u jednom
određenom trenutku, raspolaže potpuno zatvorenim
i standardizovanim pojmovnim aparatom koji, eto,
pretače u rečnički, dakle - kanonski oblik.
U tom pogledu, stvar sa sociologijom stoji - ako tako
može da se kaže - još nesrećnije. Ne samo što je reč
o nauci koja svoju pojmovnu mrežu nikad nije umela,
htela ili mogla da zabaci jednim odlučnim pokretom, na
sasvim određenoj koti u tom valovitom moru znanja čije
bi plodove htela da pobere, nego i nema ribara koji bi
pouzdano znao šta zapravo lovi. S obzirom na odsustvo
opšte saglasnosti o predmetu sociologije, čak i u okviru
relativno male naučne zajednice kakva je naša, nije ni­
malo čudno što nema slaganja ni u pogledu odgovarajućeg
pojmovnog aparata kojim bi dotična disciplina imala da
barata. No, utešimo se: ako međusobno uporedimo poj­
movnike nekoliko nasumice odabranih priručnika takve
vrste na različitim jezicima, ispostaviće se d a je njihov
zajednički imenitelj sasvim skroman. Kada se, naime,
odstrane terminološke naslage koje dopiru iz drugih
društvenih nauka, raznovrsnih nacionalnih tradicija,
različitih teorijskih orijentacija u samoj sociologiji,
pojedinačnih istraživačkih iskustava, međusobno nesravnjivih ličnih ukusa ili osobenih područja zanimanja,
pa i taloga svakodnevnog govora, preostaje srazmemo
tanak sloj opšteg znanja na koje bi se morali i mogli
oslanjati svi članovi virtuelne svetske zajednice soci­
ologa. Idealan sociološki i isključivo sociološki rečnik
- kakvog nema niti će ga ikad biti - morao bi, dakle,
iskrsnuti iz jednog borhesovskog sravnjivanja pojmovne
građe sadržane u svim postojećim rečnicima te vrste.
Tek tada bi se, možda, moglo reći da je postavljena
opšta i zajednička terminološka osnova ove nauke. Pa i

Predgovor

VI

to bi bilo ne samo metodološki sumnjivo, nego tada so­
ciologije u pravom smislu reči više i ne bi bilo: preostalo
bi, možda, ponešto od sasvim osobene terminologije
jedne nauke koja se, i na taj način, izgradnjom vlasti­
tog vokabulara, od samih svojih početaka napreže da
izbori svoje mesto u korpusu pozitivnih disciplina. No,
tada bi sve njene spone s filozofijom, antropologijom,
psihologijom, ekonomijom, pravom, istoriografijom
- pa i, uopšte uzev, sa »svetom života« - ostale trajno
podsečene. Sociološkog znanja ima i izvan svakog, pa i
na izgled najpotpunijeg rečnika, jer je ono danas teško
uhvatljivo i pruža otpor bilo kakvoj konačnoj kanon­
izaciji. Bezmalo svaki sociolog mogao bi da sroči, ili
poželi da sroči, sopstveni rečnik, na sliku i priliku svoga
shvatanja predmeta i zadataka ove nauke. Eto zašto
nema i ne može biti sociološkog rečnika »kao takvog«:
on je uvek tek puki konstrukt, baš kao i predmet nauke
čiji bi pojmovni aparat imao da standardizuje. U trajnoj
otvorenosti sociološkog vokabulara krije se, možda,
draž ove nauke, ali tu vrebaju i opasnosti koje prete da
je skrajnu u primamljive vannaučne vode. Stoga i ovaj
Rečnik ostaje podložan svim pomenutim, pa i mnogim
drugim prigovorima, o kojima će još biti reči.
***
Podsetimo da naša sociološka zajednica nije sasvim
lišena leksikografskog iskustva. Priređivači, naime,
nisu prenebregli ona dva jedina prethodna doprinosa
uobličavanju sociološke terminologije na srpskom je­
ziku. Sjedne strane, naime, na raspolaganju im je stajao
obiman, ali odavno već, u stručnom pogledu, prilično
zastareo, teško dostupan i ondašnjom vladajućom
ideologijom još duboko prožet Sociološki leksikon, u
redakciji Radomira D. Lukića i Miroslava Pečujlića.1S
druge strane, pak, imali su u vidu pouzdan i pregledan,
ali obimom i brojem odrednica ipak znatno skrom­
niji Sociološki rečnik Mirjane Todorović i Slobodanke
Nedović.2 Ako rečnici zaista rnere vreme, kao što je
rečeno, ono im i ističe. Tako će, nema sumnje, biti i
s našim Rečnikom, kada mu dođe vreme: uostalom,
ono počinje da otkucava već na dan njegovog izlaska
iz štampe.
1Savremena administracija, Beograd, 1982.
2 Bona fides, Beograd, 1996. Zahvaljujući ljubaznosti
prve navedene autarke, jednim manjim brojem odrednica iz
tog (studentskog) priručnika priređivači su donekle »zakrpili« pojmovnu mrežu ovog Rečnika, uvereni da ni pokojna
koleginica Slobodanka Nedović ne bi imala ništa protiv što
smo ovde uključili i izvestan broj članaka koje je ona svo­
jevremeno napisala.

Rad na projektu koji je urodio ovim Rečnikom
započet je davne 1998. godine, u Institutu za sociološka
istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod
rukovodstvom tadašnjih glavnih urednika M arije
Bogdanović i Mihaila Pešića. Prvobitna zamisao bila je
vrlo dobra, ali - kao što se ubrzo ispostavilo - za naše
uslove previše ambiciozna. Namera je bila, naime, da
se sastavi jedna sveobuhvatna Sociološka enciklope­
dija u više tomova, ustrojena u skladu s tradicionalnom
disciplinarnom podelom ove nauke.3Zbog raznoraznih
razloga koje ovde nema potrebe posebno objašnjavati
- pomenimo samo nepovoljne opšte društvene prilike,
nedostatak finansijskih sredstava, manjak motivacije u
krugovima potencijalnih saradnika, objektivna suženost
domaće sociološke zajednice posle raspada zajedničke
države - prešlo se spontano na manje zahtevan i izvodljiviji posao. Korpus sociološkog znanja razbijen
je, stoga, na svoje elementarne čestice, to jest pojmove.
Umesto »metaudžbenika«, čijoj se izradi u početku težilo,
'dospelo se najzad do jednog sasvim »običnog« rečnika
koji bi imao da bude zbirka autorskih članaka o pojedi­
nim (najznačajnijim ili najuobičajenijim) sociološkim i
srodnim pojmovima, teorijskim orijentacijama, posebnim
disciplinama, »školama«, metodološkim instrumenti­
ma. Takva zamisao je, u međuvremenu, našoj stručnoj
javnostijbila predočena u nekoliko navrata, pa se ne
može reci da domaća sociološka zajednica nije imala
prilike éa na vreme izrekne sud o tom projektu.4
Eto, dakle, kratke predistorije ovog Rečnika. Po­
gledajmo sada šta on, zapravo, nudi i od kakvih sve još
nedostataka, možda, pati.
3Sociologija [Beograd], XXXIX, 1997, br. 2.
4 N ajpre je jedan od priređivača Rečnika pokušao da
proveri odjek jednog dela svog skromnog autorskog dopri­
nosa te da ohrabri kolebljive saradnike da se priključe tom
poduhvatu (A. Mimica, »Sociološki rečnik: nekoliko odredni­
ca«, Sociologija [Beograd], XLIV, 2002. br. 1). Potom je i
jedan od agilnijih članova nekadašnje Redakcije Sociološke
enciklopedije, s pravom pomalo razočaran što posao sporo
odmiče, izneo na svetio dana dragocene plodove svog autor­
skog i redaktorskog rada (Dragoljub B. Đorđević, »Rečnički
izvod iz sociologije religije«, Teme [Niš], XXVII, 2003, br.
3). Kada je postalo izvesno da se posao ipak primiče kraju,
već pomenuti priređivač je jo š jednom našu pomalo uspavanu
sociološku zajednicu pozvao na saradnju i, podsticaja radi,
u istom časopisu objavio svoje »nove priloge« (A. Mimica,
»Sociološki rečnik: nekoliko odrednica, još jednom«, Teme,
XXX, 2006, br. 1). Najzad je Sandra Radenović, jedna od
mlađih saradnica, skoro objavljivanje Rečnika najavila i iz­
van naše zemlje (»Nekoliko odrednica za Sociološki rečnik«,
Značenja [Doboj], XXII, 2006, br. 54/55).

VII
***
Sociološki rečnik obuhvata oko 850 odrednica (up.
Pojmovnik), u čijem je sastavljanju učestvovao preko
stotinu pisaca (up. Autori). Svi se oni u mnogom po­
gledu međusobno razlikuju: najpre, pripadaju različitim
generacijama - od najmlađe do najstarije; potom, nisu
baš svi po struci sociolozi - među njima ima i filo­
zofa, antropologa, lingvista, pravnika, ekonomista, de­
mografa, psihologa, psihijatara; najzad - ima i stranaca,
onih »pravih«, ali i onih koji su, silom prilika, taj status
zadobili nedavno. Razlike s obzirom na ovih nekoliko
objektivnih obeležja već su same po sebi dovoljno ve­
like da bi se moglo postaviti pitanje šta je svim tim au­
torima zajedničko. To pitanje postaje još umesnije ako
se u obzir uzme i činjenica da oni zastupaju različita
shvatanja predmeta, metoda i zadataka sociologije, pa
onda i značenja osnovnih pojmova ove nauke. Redak­
tori u tome nisu ni hteli ni mogli da arbitriraju, svesni da
u sociologiji nema (više) nikakve jedinstvene teorijske,
odnosno ideološke paradigme koja bi razlike unapred
zatirala ili svodila na najmanju (dozvoljenu) meru.
Stoga se ovaj Rečnik, kao kolektivno delo, može i
mora posmatrati samo kao neka vrsta ad hoc izgrađene,
»papirnate« zajednice pojmova i ljudi. To je zajedni­
ca koja živi samo ovde, između korica jedne knjige,
kao privremeni »kolektivitet« koji su konstruisali
priređivači. Oni sa-stavljaju (stavljaju jedne pored
drugih) reći koje, u istom tekstu jednog autora, možda
nikad ne bi stajale jedne uz druge, ali spajaju i osobe
koje, u istom »društvu«, možda nikad ne bi htele ili
mogle da se susretnu. U toj pluralnosti teorijskih ori­
jentacija, vrednosnih stanovišta, naklonosti spram po­
jedinih istraživačkih postupaka, narativnih obrazaca,
ličnih stilova, pa i političkih ukusa, priređivači - kao što
rekosmo - nisu intervenisali. Zajednički imenitelj u toj
šarolikosti oni su radije potražili u stručnosti, informativnosti i pouzdanosti tekstova pojedinih odrednica, te
u gustoći i što je moguće ravnomemijoj izatkanosti poj­
movne mreže kojom su pokušali da zahvate raznovrsnost
sociološkog znanja. Zato su pojedinačnim autorima pre­
pustili odgovornost za sadržaj njihovih priloga.
Važno je, takođe, napomenuti da, čak i kada bi bio
potpuniji - pa, dakle, i obimniji i još raznovrsniji ovaj Rečnik ne bi mogao težiti da bude ni udžbenik, ni
programski manifest jedne »škole« ili teorijske orijen­
tacije, niti pak neutralan kompendijum nekakvog idealno
zamišljenog sociološkog Znanja. On ostaje naprosto ono
što jeste i što može da bude: zbirka pojedinačnih članaka
koju, baš kao i kada je reč o bilo kojem priručniku ove
vrste, treba koristiti cum grano salis.

Predgovor
U tom smislu, priređivači su i sami svesni nekoliko
očiglednih manjkavosti Rečnika koje padaju, uglavnom,
na njihovu dušu. Najpre, (1) zbog ujednačavanja načina
obrade odrednica, ispod tekstova nisu navedeni biblio­
grafski prilozi u kojima su pojedini autori sugerisali
relevantnu literaturu; nismo navodili ni opšte rečničke
ili enciklopedijske priručnike kojima su se pisci služili
prilikom obrade svojih tekstova, jer smo smatrali da
se korišćenje takvih izvora naprosto podrazumeva.
Potom, (2) svakom pažljivijem čitaocu biće očigledno
da su neke oblasti sociologije ovde »prezastupljene« u
odnosu na njihov (akademski) status u okviru discipline
uopšte uzev, ali to je samo zato što su neki pisci bili
revnosniji od drugih; stoga je naša pojmovna mreža tu
i tamo šupljikava - ili, što izlazi na isto - neravnomerno gusta u svim svojim delovima. Osim toga, (3) nisu
otklonjena izvesna ponavljanja sadržana u smisaono
srodnim odrednicama koje su pisali različiti autori, jer
bi takve redaktorske intervencije narušile celovitost
pojedinačno uzetih tekstova. Primetiće se, najzad, (4)
da su članci neujednačenog obima, što ne mora nužno
da govori o različitom značaju odgovarajućih pojmova
u sklopu sociološke terminologije. Ne samo što se taj
značaj i ne može tačno »meriti« brojem redova koji su
posvećeni određenom pojmu, nego treba imati u vidu
i već pomenutu generacijsku, disciplinarnu, stilsku i
svaku drugu razliku između stotinak naših autora.
Dakle, kritičarima Rečnika natuknuli smo već neko­
liko ideja. Druge će morati sami da potraže.
* * *

Dužni smo da dam o i nekoliko kratkih napo­
mena u smislu tehničkog uputstva za korišćenje ovim
Rečnikom. Najpre (1), ovo je rečnik sociologije, a ne
imenik sociologa: odrednice se odnose na pojmove, a
ne na autore. Bude li neko hteo da sazna nešto o pojedi­
nom piscu, segnuće za Immskim registrom i pokušati da
rekonstruiše osnovno stanovište određenog autora. (2)
Odrednice su poslagane abecednim redom, u čemu, nara­
vno, nije moglo biti dileme kada je reč o jednosložnim
pojmovima. Dvosložni ili višesložni pojmovi - naročito
oni koji, u jednom sociološkom rečniku, nužno sadrže
učestale prideve kao što su »socijalno«, »društveno« i si.
(naravno, s varijacijama u rodu i broju) - našli su svoje
mesto prema početnom slovu imenice (npr. društveno
delanje = delanje, društveno', socijalna morfologija =
morfologija, socijalna). Razume se da ni ovaj princip
nije mogao da bude sasvim dosledno sproveden, budući
daje neke sintagme, čak i ako započinju pridevom, radi
lakše prepoznatljivosti pojmova i bolje preglednosti

Predgovor
građe, trebalo ostaviti u njihovom izvornom obliku (npr.
socijalni rad, a ne rad, socijalni', socijalni problemi, a
ne problemi, socijalni). U svakom slučaju, nestrpljivom
korisniku savetujemo da, pre nego što se sasvim obes­
hrabri, pojam za kojim traga potraži (i) u njegovom
»izokrenutom« obliku - u čemu mu neće toliko pomoći
zametno prelistavanje ovog obimnog Rečnika koliko
pregledan Pojmovnik koji služi i kao analitički sadržaj.
(3) Etimološko poreklo pojedinih pojmova dato je u
sasvim elementarnom obliku, jer smo smatrali da jedan
stručni rečnik i ne mora u tom pogledu sadržavati više
informacija. (4) Ispod stfake odrednice navedena su,
abecednim redom, najviše tri ili četiri komplementar­
na, disjunktivna ili, naprosto, asocijativna pojma kojima
se uspostavlja gruba mreža (cross-reference) između
jezički, smisaono ili sadržajno srodnih pojmova (npr.
uloga, društvena O norma, društvena 2 podela rada
0 položaj, društveni). (5) Lična imena koja se u tek­
stovima pominju data su u njihovom fonetizovanom ob­
liku, a znatiželjniji korisnik naći će njihov izvorni oblik
u Imenskom registru, što će mu olakšati i pretragu u
drugoj referentnoj literaturi ili na intemetu. Dodajmo da
bi taj imenik, pored svoje manifestne funkcije, mogao
da posluži i kao skroman doprinos sređivanju prilično
haotičnog stanja koje u našoj sociologiji vlada kada je
reč o fonetizaciji stranih imena. Njegova latentna funk­
cija mogla bi, pak, biti i bibliometrijska: takvi popisi
služe i kao pokazatelji ne samo mere uticajnosti pojedi­
nih autora nego i kao izvori obaveštenja o aktuelnosti
korišćene literature. (6) Naslovi knj iga i članaka na koje
se autori odrednica tu i tamo pozivaju prevedeni su na
srpski, što će (naročito studentima) olakšati služenje
Rečnikom. Čitalac će izvorne i potpune bibliografske
podatke o pojedinim delima lako pronaći u nekom od
on line dostupnih bibliotečkih kataloga, ili pak u specijalizovanim sociološkim i sličnim bibliografijama. (7)
Ispod svakog članka navedeni su inicijal ličnog imena
1 puno prezime pisca, a potpuni podaci sadržani su u

VIII
prilogu Autori, odakle je takođe moguće uputiti se u
sekundarnu potragu.
* * *

Najzad, priređivači žele da se zahvale onima bez čije
pomoći ne bi bilo ovog i ovakvog Rečnika. Mislimo,
pre svega, na članove prvobitne Redakcije Sociološke
enciklopedije, koja je jedno vreme intenzivno radila na
uspostavljanju disciplinarnog pojmovnika i raspodeli
redaktorskih zaduženja po pojedinim oblastima. Taj
pripremni posao poslužio je kao osnova za izradu našeg
konačnog pojmovnika. Pomenimo, potom, kolegu La­
zara Nikolića, koji je, kao sekretar Redakcije, jedno
vreme držao sve konce u svojim rukama. Veći deo tek­
stova, u vreme dok se na njima još radilo pod okriljem
pomenutog Instituta za sociološka istraživanja, lektorski
je pregledao kolega Ljubiša Vujošević, Stručnu redak­
ciju latinske i grčke etimologije pojedinih pojmova tada
je obavila koleginica Milana Brisić. Pre nego što je najednom već poodmaklom stupnju rada - Zavod za
udžbenike preuzeo staranje nad rukopisom Rečnika, ele­
mentarne materijalne troškove sporadično su namirivale
sledeće ustanove i privredne organizacije, kojima se i
ovom prilikom zahvaljujemo: Republičko i nekadašnje
Savezno m inistarstvo za nauku, kao i beogradska
preduzeća CIP (Saobraćajni institut) i »Informatika«.
No, najveću zahvalnost priređivača, kao i celokupne
naše sociološke zajednice, zaslužuju brojni pisci odred­
nica koji su - pre svega, u toku završne faze rada - svoj
nimalo lak i, uostalom, vrlo nezahvalan posao obavljali
potpuno besplatno. Nadamo se da njihov i naš trud nije
bio uzaludan, te da će ovaj Rečnik ne samo neposredno
služiti korisnicima nego i doprineti obnavljanju ugleda
sociologije u sredini u kojoj je ova nauka, najčešće ne
svojom krivicom, prečesto izlazila na rđav glas.
A. M.

Autori

Slobodan Antonić, Filozofski fakultet, Beograd 35,
56, 85,119, 148, 205, 206, 330, 331, 396,498, 502,
575, 600
Jovo Bakić, Filozofski fakultet, Beograd 259
Milica Bakic-Hayden, University o f Pittsburgh,
Pitsburg 52,66,177,252
Ana Birešev, Institut za filozofiju i društvenu teoriju,
Beograd 517
Mirko Blagojević, Institut za filozofiju i društvenu
teoriju, Beograd 60
Mirjana Bobić, Filozofski fakultet, Beograd 52, 55,
334, 369
Marija Bogdanović, Filozofski fakultet, Beograd
17,41,209,211, 282, 312, 314,316, 318, 320, 356,
379,4 0 1 ,5 7 < r< \
Silvano Bolčić, Filozofski fakultet, Beograd 123, 260,
297,337, 364, 381, 385, 399,440,441,448,474,
475 (2), 476, 506, 5Ö7, 561, 571, 574, 580, 613,
666, 667
Aleksandar Bošković, Institut društvenih nauka,
Beograd 127, 128, 161,229, 268,404,405,427,
610, 658
A ure! A. Božin, Učiteljski fakultet, Beograd 653
Srbobran Branković, Medium Gallup, Beograd 407,
543
Ranko Bugarski, Filološki fakultet, Beograd 220, 536
Slobodan Cvejić, Filozofski fakultet, Beograd 13,14,
15 (2), 303, 311, 589 (2), 590 (3), 591 (2), 609,
622,651
Ivan Cvitkovič, Fakultet političkih nauka, Sarajevo 227,491
Ana Dimčevska, Beosupport, Beograd 348,414,454.
630
Vojin Dimitrijević, Pravni fakultet, Beograd 622

Rada Drezgić, Institut za filozofiju i društvenu teoriju,
Beograd 18, «4,110, 121
Dragoljub B. Đorđević, Mašinski fakultet, Niš 34,
437,493,502, 508,509,652
Mirko Đorđević, publicista, Simanovci 603
Borislav Đukanović, Filozofski fakultet, Nikšić 9, 345
Branislav Đurđev, Prirodno-matematički fakultet,
Novi Sad 120,184,327
Slađana Đurić, Fakultet civilne odbrane, Beograd 16,
21, 22,43, 50, 70, 123, 202, 203,209 (2), 267,317,
612,631,641
Bogdan Đurović, Mašinski fakultet, Niš 19, 219,438
Danijela Gavrilović, Filozofski fakultet, Niš 374,434
Petre Georgievski, Filozofski fakultet, Skoplje 11,12,
208,236,322,551,555,623 *
Marina Glamočak, École des Hautes Études en
Sciences Sociales, Pariz 117,404, 656
Zagorka Golubović, Filozofski fakultet, Beograd 27,
29, 30,42, 58, 65, 181, 188,190, 224,270, 287,
292,293,383,439
Stjepan Gredelj, Institut za filozofiju i društvenu
teoriju, Beograd 261
Nenad Havelka, Filozofski fakultet, Beograd 464,465
Đorđe Ignjatović, Pravni fakultet, Beograd 70, 71,
159,264,265 (2), 267, 394, 528,611,635,653, 655.
670
Vladimir Ilić, Filozofski fakultet, Beograd 14,157,
320, 507,671
Zoran Ivošević, Pravni fakultet Univerziteta Union,
Beograd 105,436, 646
Jasna Janićijević, Filološki fakultet, Beograd 515
Ivan Jankovit, advokat, Beograd 525

* Autori odrednica navedeni su abecednim redom, po prezimenima. Uz imena penzionisanih saradnika naveden je na­
ziv poslednje ustanove u kojoj su bili zaposleni. Brojem u produžetku upućuje se na stranicu na kojoj ime pisca stoji ispod
odgovarajuće odrednice; ukoliko je na istoj stranici isti autor potpisan ispod više od jedne odrednice, u zagradi je naveden
njihov broj. - Prir.

A utori
Isidora Jarić, Institut za filozofiju i društvenu teoriju,
Beograd 60, 61
Miroljub Jevtić, Fakultet političkih nauka, Beograd
152
Slobodan Karamanić, Institutum Studiorum
Humanitatis, Ljubljana 200, 250,262, 339, 344
Anna Kanvinska, Akademia Ekonomiczna, Krakov
256, 324, 325, 642, 645
Dragan Koković, Filozofski fakultet, Novi Sad 568
ZoricaKuburić, Filozofski fakultet, Novi Sad 371,
614
Blagoje Kuljić, Institut za mentalno zdravlje, Beograd
24, 281
Todor Kuljić, Filozofski fakultet, Beograd 30, 37,48,
49, 80, 103, 142, 152, 175, 206,245,273, 274, 333,
378, 393,408,495, 556, 615,624,628, 662
Žolt Lazar, Filozofski fakultet, Novi Sad 300, 598,
611,658
Milana Ljubičić, Filozofski fakultet, Beograd 87, 162,
462
Gordana Matković, Ekonomski fakultet, Beograd 72,
73, 379,445
Dragoljub Mićunović, Filozofski fakultet, Beograd
406
Miloš Milenković, Filozofski fakultet, Beograd 204,
210,281,286
Pa vie Milenković, Filozofski fakultet, Novi Sad 106,
549, 607
Anđelka Milić, Filozofski fakultet, Beograd 1, 88,141,
161, 379,403,415 (2), 417 (3), 418,419,420,474,
482,499, 507 (2), 558, 584
Vladimir Milić, Pravni fakultet, Beograd 54, 90, 99
(2), 101, 102,121, 124, 172,190, 191,193,223,
233,251, 342, 394,447, 527, 586, 595, 635, 636
Milosav Milosavljević, Fakultet političkih nauka,
Beograd 361,480,484, 529, 530', 533, 667
Božo Milošević, Filozofski fakultet, Novi Sad 35, 140,
225,260, 297, 306, 354 (2), 355 (2), 356, 359, 448
(2), 475 (2), 477,552,611, 613
Aljoša Mimica, Filozofski fakultet, Beograd 24, 32,
‘ 45, 64, 77, 150,169,234,238, 241,296, 307 (2),
326,336, 398,444,454,455,497, 520, 539, 579,
583 (2), 592, 625, 629, 650, 657, 671
Gordana Mitić, Ekonomski fakultet, Kragujevac 93,
110,116,377
Ljubiša Mitrović, Filozofski fakultet, Niš 425, 619,
620
Milovan Mitrović, Pravni fakultet, Beograd 2 (2), 3,
4 ,5 , (2), 6,26,32, 33,40, 68, 78, 89,93, 147,160,
227, 239, 240, 245, 247,248, 268, 281, 288, 306,
311,377,381,409, 503, 510, 511 (2), 567, 601, 666

X
Aleksandar Molnar, Filozofski fakultet, Beograd 34,
36,106,118,168,221,227,240,241,257,365,
431,432 (2), 433 (2), 434,435 (2), 436,458, 506,
559, 637
Slobodanka Nedović, Pravni fakultet, Beograd 70,79,
86 (2), 94, 103, 109, 153, 169, 171,193,240,248,
273,284 (2), 299, 305, 310,440,473,488, 513,
518, 522,529,599,655
Miloš Nemanjić, Institut za sociološka i kriminološka
istraživanja, Beograd 276, 277,279, 544
Lazar Nikolić, Freedom House, Beograd 121,132,
516, 541
Mirjana Ognjanović, sociolog, Beograd 500
Petar Opalić, Filozofski fakultet, Beograd 9, 31, 33,
35,46, 50, 79, 109,123, 131,162,171,172,212,
226,242,243, 268, 305 (2), 310, 311, 364 (2), 389,
413,418,426,444,449,460,461,468 (2), 469,
471,483, 505, 512, 513, 520, 526, 530, 532, 535,
548, 570, 576, 578, 582, 594, 668
Marija Parun-Kolin, Institut društvenih nauka,
Beograd 588,647
Goran Penev, Institut društvenih nauka, Beograd 73,
588,589
Jelena Pešić, Filozofski fakultet, Beograd 234,398
Mina Petrović, Filozofski fakultet, Beograd 44, 83,
108,496 (2), 587, 598, 643, 644
Sreten Petrović, Filološki fakultet, Beograd 295,328,
329
Dragan Popadić, Filozofski fakultet, Beograd 48,
172, 287,580, 622
Milan Popović, Filozofski fakultet, Beograd 366,462,
470
Milutin Prokić, Republički zavod za statistiku Srbije,
Beograd 395
Ljubinko Pušić, Filozofski fakultet, Novi Sad 101, 643
Sandra Radenović, Medicinski fakultet, Beograd 291,
353,453,546,626
Biljana Radivojević, Ekonomski fakultet, Beograd 74,
337,374
Ognjen Radonjić, Filozofski fakultet, Beograd 89,
111,
112(2), 113,114(2), 115,253,334,378,421,
428,447,449,456,618, 633
Danijela Rakočević-Medojević, Srednja tehnička
škola, Podgorica 161
MiodragRanković, Filozofski fakultet, Beograd 158,
628
Mirjana Rašević, Institut društvenih nauka, Beograd
72, 143, 146, 349,411,442
Miroslav Rašević, Institut društvenih nauka, Beograd
71,75,587

XI
Nada Sekulić, Filozofski fakultet, Beograd 10, 28, 30,
31, 37,38 (2), 69, 86, 94, 100, 133, 138,139,145,
148,180,187, 192, 199, 251, 275, 330, 397,444,
495,498, 580, 593, 596, 597 (2), 629 (2)
Ivana Spasić, Filozofski fakultet, Beograd 8, 63, 88
(2), 129, 170, 174,176,178, 197, 200,255, 296,
327, 338,402,427, 562, 574, 593, 594, 602, 617
Dragana Stjepanović-Zaharijevski, Filozofski
fakultet, Niš 189, 392
Branimir Stojković, Fakultet političkih nauka,
Beograd 277,279
Dušan Stojnov, Filozofski fakultet, Beograd 254 (2)
Jasna Šakota-Mimica, Filozofski fakultet, Beograd
664
Ivan Šijaković, Ekonomski fakultet, Banjaluka 53, 96,
105,170,
225, 345, 393,428, 548
Marko Škorić, Filozofski fakultet, Novi Sad 130,135,
136,137,177,276, 278, 351,468, 524, 579
Srđan Šljukić, Filozofski fakultet, Novi Sad 504
Đuro Šušnjić, Filozofski fakultet, Beograd 354, 357,
358,481,490,563,616
Dragan Todorović, Filozofski fakultet, Niš 119,458
Mirjana Todorović, Pravni fakultet, Beograd 17, 38,
71, 83, 85, 91,96,100,208,238,255,267,283,
335,359, 370, 399,411 (2), 449,473,479,496,
522 (2), 585, 602, 612, 641, 666
Smiljka Tomanović, Filozofski fakultet, Beograd 82,
472,499,527, 531,539, 652
Gordana Tripković, Filozofski fakultet, Novi Sad 303,
304(3), 375,387,391

A utori
Milan Tripković, Filozofski fakultet, Novi Sad 7, 23,
39,42,47 (2), 57, 76,81,92,98, 118,121,152,
154,155,157,167,170,
173, 184, 185,195,196,
198,201,214,215,217,218, 231, 238, 258,297,
299, 302, 335, 347, 351, 361, 373, 376, 380, 386,
391,402,406,409,422,423,429,430,451,458,
467,484,485,487 (2), 537, 573, 574, 592, 606,
638, 647, 660
Nikola Tucić, Biološki fakultet, Beograd 67,132, 534
Karei Turza, Medicinski fakultet, Beograd 332,424,
494, 535
Charlotte Uzarewicz, Katholische Stiftungsfachhochs­
chule, Minhen 125,126 (2), 131
Michael Uzarewicz, Femhochschule, Hamburg 25,
104, 341,479 (2), 608
Vera Vratuša-Žunjić, Filozofski fakultet, Beograd 68,
83,182,186,193, 246 (2), 249,288, 361, 362,483,
566
Sreten Vujović, Filozofski fakultet, Beograd 45, 62,
163, 165,225, 346, 384, 518, 521, 543, 644, 651
Slobodan Vukićević, Filozofski fakultet, Nikšić 309,
367, 396,476, 604
Milan Vukomanović, Filozofski fakultet, Beograd 179,
204,220,
Gordana Vuksanović, Filozofski fakultet, Novi Sad
20, 282,439
Vladimir Vuletić, Filozofski fakultet, Beograd 164,
368,519
Miodrag Zec, Filozofski fakultet, Beograd 447
Dragan Žunić, Fakultet umetnosti, Niš 229, 570, 640

A
abortus, v. prekid trudnoće
adolescencija (lat. adolescentia-mladost, mlado do­
ba). Životno doba između puberteta i zvaničnog sticanja
zrelosti, odnosno punoletnosti. S produžavanjem ško­
lovanja i njegovim omasovljenjem, a. je prepoznata i
prihvaćena u XIX veku kao posebna etapa u sazrevanju
mladih ljudi. Adolescentno doba karakteriše raskorak
između fizičke, fiziološke i psihološke zrelosti jedinke
i njene potpune socijalne nesamostalnosti i zavisnosti.
To je doba najintenzivnijeg socijalnog prilagođavanja,
ali i otpora mladih postojećim institucijama u koje tre­
ba da se uključe. Otuda različiti prestupi koje mladi
ljudi čine individualno ili grupno (maloletničke bande
i gangovi). Zbog raširenosti ovih pojava u modernim
društvima, u savremenim pravnim sistemima postoji
institut maloletničke krivične odgovornosti i sankcija,
ali u znatno blažoj formi kažnjavanja nego što je kažnjavanje odraslih (slanje u domove za prevaspitavanje ili
socijalno starateljstvo). Od šezdesetih godina XX veka
u razvijenim društvima postoji tendencija »produžene
a.« usled masovnog univerzitetskog školovanja mladih
ljudi. Produžavanjem statusa ekonomske, ali i socijalne
zavisnosti mladih ljudi, produbljuju se frustracije i krize
u ovom dobu.
3 omladina O socijalizacija O vaspitanje

A. Milić

adopcija, v. usvojenje
agrar (lat. a g e r -zemlja, njiva). Pojam koji označava
poljoprivredu uopšte, kao najstariju privrednu granu, sta­
ru koliko ljudski rod i ljudsko društvo. Neki paleontolozi
procenjuju daje čovek preko dve stotine hiljada godina
samo sakupljao plodove iz prirode i bavio se lovom i ribo­
lovom da bi još pre dvadesetak milenijuma prešao od sa­
kupljanja plodova i vađenja korenja na zemljoradnju kao
način kultivisanja i uzgajanja korisnih biljaka. Najpre su
se pripitomljavale životinje, pa potom gajile biljke, tako
daje stočarstvo nešto starije od zemljoradnje. Od biljaka,

prvo se gaji voće i povrće, kao nastavak sakupljanja plodo­
va i korenja, pa negovanje biljaka koje su korisne. Ovim
poslovima su sđ oko staništa bavile žene dok su muškarci
bili u lovu i ribolovu. Žito se sejalo nešto kasnije, jer je
za oranje bilo potrebno oruđe od metala, stočna zaprega,
stalnije naselje. Bilaje to tzv. neolitska revolucija (po jed­
nima, između 16 000 i 18 000, a po drugima oko 5 000
godina pre n. e.), koju neki nazivaju i prvom agrarnom
(ili »zelenom«) revolucijom u ljudskoj istoriji. Od tada
postoje, u pravom smislu, i sela kao naselja u kojima se
ljudske zajednice trajnije zadržavaju. Tada se javlja i osoben kulturni fenomen, tzv. čudo setve, koji se ogleda u
čovekovom suočavanju s moćima prirode koje on svojim
radom može da probudi, kad zaore seme i obezbedi negu
korisne biljke.
U sociološkom smislu, a. se obično posmatra kao tzv.
agrarna struktura, kojom se bave agrarna i ruralna soci­
ologija. Agrarna struktura se definiše kao skup činilaca
poljoprivredne proizvodnje koji je istorijski uobličen u
određenom globalnom društvu. Sociološki, izuzetno je
značajna društvena povezanost raznih aspekata poljopri­
vredne proizvodnje, koji se mogu razmatrati i kao različiti
činioci u uzajamnom dejstvu, u delovanju na šire društvo
i kao elementi agrarne strukture preko kojih globalno dru­
štvo deluje na poljoprivredu, selo i seljake. Na svakom
stepenu razvoja i poljoprivrede i globalnog društva uoča­
va se povezanost više elemenata agrarne društvene struk­
ture, kao što su: (1) prirodni uslovi kao matrice stabilnih
okolnosti u kojima se odvija poljoprivreda i organizuje
seljačko društvo; (2) stanovništvo koje u datim prirodnim
okolnostima obavlja poljoprivrednu proizvodnju, troši po­
ljoprivredne proizvode i organizuje svoje seljačko (rural­
no) društvo; (3) zemljišni svojinski i drugi agrarni odno­
si čiji istorijski sklop sačinjava tzv. agramo-posedovnu
strukturu svakog konkretnog društva; (4) seljački radovi
koji su najdinamičniji antropološki i društveni činioci a.;
(5) oruđa rada, tehnički i tehnološki postupci i sa njima po­
vezano tradicijsko iskustvo i/ili moderno naučnotehničko
znanje kojima se odlikuju razni stepeni kultumocivilizacijskog razvoja neke konkretne poljoprivrede; (6) odgova­

agrar

2

rajuće društveno organizovanje i globalno usmeravanje
razvoja poljoprivrede, posredstvom različitih mera držav­
ne agrarne politike kojom se optimalno povezuju svi na­
vedeni elementi agrarne strukture, međusobno i s drugim
ustanovama seljačkih društava ili globalnog društva kao
celine. Prirodni preduslovi koriste se na najrazličitije nači­
ne. Oni omogućavaju da u datim klimatskim okolnostima
ljudi obrađuju zemljište koje poseduju, sredstvima rada
koja imaju i upotrebljavaju na uobičajeni način, stupajući
u međusobne društvene (agrarne) odnose koji su ranije
ustanovljeni u dotičnom seljačkom društvu, od kojih su
daleko najznačajniji vlasftički odnosi, ili svojina nad ze­
mljom i drugim sredstvima rada u poljoprivredi. To su
najvažniji elementi svake agrarne strukture kao sklopa
prirodnih okolnosti i društvenih činilaca koji određuju
neki istorijski određen način seljačkih radova (u tradicio­
nalnim seljačkim društvima) ili način poljoprivredne pro­
izvodnje (u društvima modeme robnonovčane privrede).
Vlasništvo nad zemljom predstavlja osnovni društveni ob­
lik seljačkih radova, naročito u tradicionalnim društvima,
u kojima je gotovo nemoguće odvajati jedno od drugog
(kao oblik i sadržaj jednog istog niza realnih društvenih
pojava). U agroekonomskoj i istoriografskoj literaturi
često se koristi sintagma agrarni odnosi. Sociološki, taj
izraz označava nerazdvojnu povezanost vlasničkih i dru­
gih društvenih odnosa u koje stupaju svi koji se bave po­
ljoprivredom. Sveukupnost agrarnih odnosa, prirodno i
istorijski determinisanih, označava se izrazom agrarna
struktura. Čitav ovaj kompleks društvenih pojava, pored
strukturnog aspekta, ima naglašenu istorijsku dimenziju.
Tada se označava kao agrarni razvoj, koji je takođe pred­
met sociološkog razmatranja.
3 selo 3 seljaštvo 3 sociologija sela

M. Mitrovič
agrarizam. Idejnopolitička orijentacija koja u središte
političkog zbivanja stavlja seljaštvo/poljoprivredu i selo.
Stari a. je imao korene u fiziokratskom učenju, koje preovladava u francuskoj ekonomskoj misli druge polovine
XVIII veka. Fiziokrati uzdižu poljoprivredu iznad svih
drugih privrednih grana, a seljake smatraju osnovnom (i
jedinom proizvodnom) klasom društva. U Nemačkoj, a.
takođe ima bogatu tradiciju, kao stara ideologija koja na­
glašava prvorazredni značaj sela, seljaštva i poljoprivrede
za svako društvo, državu i naciju. Ovoj ideologiji u počet­
ku naginju plemići zemljovlasnici, a kasnije i politizovane
seljačke mase. Brojni nemački gradovi, među kojima je
svaki veći grad bio prestonica neke od nemačkih pokraji­
na, vodili su zasebnu agrarnu politiku, zabranjujući izvoz
hrane. Vremenom su te zabrane proširivane na sve veće te­

ritorije. Iz takve idejne klime izrasla je osobena ideologija
nemačkog a. Ruski a. se oslanjao na tradiciju narodnjaka,
koji selo smatraju osloncem države, seljake osnovom na­
roda, a rusku seosku opštinu {mir) temeljnom ustanovom
budućeg društva. Pod uticajem ruskih narodnjaka, i prvi
srpski socijalisti (poput Svetozara Markovića) veruju da
seoska zemljišna opština i južnoslovenska porodična za­
druga, kao kolektivni oblici privrednog i političkog živo­
ta, mogu da budu osnova novog socijalističkog društva.
Tako je ostvaren spoj tradicionalnog narodnjaštva i levog
a. koji je postao osnova tzv. agrarnog (seljačkog) socija­
lizma. Ovaj noviji a. ima plodno tle u svim seljačkim ze­
mljama u kojima industrijsko radništvo nije masovno, pa
nije moglo ni biti značajniji politički činilac. Kod nas je
Dragoljub Jovanović najpotpunije razradio načela »seljač­
kog socijalizma«. To je »razuman poredak« ili »radna demokratija« koja počiva na ljudima koji žive od svog rada.
»Seljački socijalisti« su protiv privatne svojine ako ona
, služi za eksploataciju, a dozvoljavaju svojinu na osnovu
ličnog rada. Oni se zalažu za ekonomski poredak zasno­
van na načelu rada a ne na načelu kapitala, za zadružno a
ne za individualističko uređenje, za ruralnu a ne za urba­
nu, za opštu a ne za monopolsku kulturu. Glavna načela
seljačkog socijalizma, premaD. Jovanoviću, jesu: (1) rad
kao stvaralac svih vrednosti i izvor svih radosti; (2) vernost zemlji, koja nije samo sredstvo za rad nego i uslov
normalnog života čoveka; (3) društvena pravda, koju kao
svoj zahtev ističu seljaci (buržoazija ističe slobodu, a rad­
nici jednakost); (4) kooperacija (buržoazija proklamuje
individualizam i konkurenciju, a radništvo kolektivizam);
(5) prosvećenost, koja je seljacima potrebnija nego bilo
kome drugom. Okviri ove ideologije su porodični dom i
slobodna domovina, a krajnji ciljevi mir među narodima,
opšte blagostanje i sloboda. Konkretan Jovanovićev pro­
gram podrazumevao je savez radnika i seljaka, federativ­
no uređenje države i lokalnu samoupravu. Ideolozi levog
a. i seljačkog socijalizma zamišljaju selo budućnosti kao
savez domova i domaćinstava, opštinu kao savez sela,
srez kao savez opština, pokrajinu kao savez srezova. Tako
se stiže do države koja treba da bude savez pokrajina.
Levi a. se pokazao kao utopijski projekt, a tamo gde
je bilo pokušaja da se on praktično sprovede odlazilo se u
ideološke ekstreme, političko sektašenje i primitivni totali­
tarizam (kao što je bila maoistička »kulturna revolucija«
u Kini). Najnoviji idejni refleksi a. mogu se prepoznati
kod nekih modernih ekoloških pokreta i projekata tzv.
održivog razvoja, vraćanja prirodi, proizvodnje »zdrave
hrane« i si.
3 agrarna politika 3 selo 3 seljaštvo

M. Mitrovič

3
agrarna politika. Skup aktivnosti i mera kojima drža­
va organizovano usmerava razvoj poljoprivrede ka odre­
đenim društveno proklamovanim ciljevima. A.p. je grana
ekonomske politike koja se sprovodi u oblasti poljoprivre­
de, ali ima sva bitna obeležja ekonomske i globalne poli­
tike, koje uvek zavise od konkretnog tipa društva i političko-ekonomskog sistema. U okviru svake a.p. primenjuju
se razne zemljišnoposedovne, ekonomske, organizacione,
administrativne i socijalne mere i odgovarajuće posebne
politike, kao što su zemljišna politika, politika cena po­
ljoprivrednih proizvoda, poreska, investiciona, kreditna
politika, politika subvencija, socijalna politika.
Između oblika svojine i načina korišćenja zemljišta
postoji čvrsta neposredna veza u svim društvima i vreme­
nima. Najvažnije promene svojinskih zemljišnih odnosa
koje su se kod nas odigravale u poslednjem veku obično
su prilagođavane političkim i ideološkim ciljevima (nagra­
da za učešće u ratu, u socijalističkoj revoluciji, potreba za
»podruštvljavanjem« privatne svojine, za sprečavanjem ja­
čanja privatnog poseda ili »farmerizacije« poljoprivrede).
Zemlja je oduzimana legalnim vlasnicima, dodeljivana
»bezemljašima«, zadrugama, državnim poljoprivrednim
organizacijama, agroindustrijskim kombinatima, propisi­
vana je upotreba zemljišta, ograničavana kupoprodaja, nasleđivanje, određivani »maksimumi« i si. Čak ni najnovi­
je mere delimične reprivatizacije zemlje nisu motivisane
prevashodno ekonomskim nego političkim razlozima.
Cene poljoprivrednih proizvoda su jedno od najosetljivijih područja a. p. U modernoj poljoprivredi cene se
regulišu suptilnim tržišnim mehanizmima, u naturalnoj
su, pak, podređene nerazvijenim oblicima razmene, a u
»komandnoj« (socijalističkoj) administrativnim merama
a. p. koje su više ili manje represivne i neekonomski za­
snovane. Modema a.p. utvrđuje tzv. zaštitne ili garantovane cene strateških poljoprivrednih proizvoda, kojima
se proizvođačima garantuje minimalna otkupna cena (za
državne robne rezerve hrane) u slučaju da se na tržištu
ne može postići viša cena. Time se obezbeđuje stabilnost
primame proizvodnje strateških prehrambenih proizvoda,
što je neophodan preduslov za stabilnost društva u celini.
Kod nas su strateški ratarski proizvodi pšenica, kukuruz,
šećerna repa i suncokret. Zaštitne cene se moraju određi­
vati i za stočarsku proizvodnju - za tovnu stoku i proi­
zvodnju mleka, uz koju se obično daju i posebni novčani
podsticaji u obliku raznih premija, regresa i subvencija.
Nivo zaštitnih cena mora da bude tako postavljen da obezbedi makar prostu reprodukciju dotične poljoprivredne
proizvodnje, a tamo gde se želi podsticanje bržeg razvoja
(ili nadoknađivanje zastoja) garantovane cene moraju biti
relativno više. Kao tehničko sredstvo određivanja zaštit­
nih cena koriste se tzv. eksterni pariteti (cene poljoprivred­

agrarna reforma
nih proizvoda naspram cena opreme, nafte i repromateri­
jala u poljoprivredi) i interni pariteti (kod nas bi to mogle
da budu cene ovih drugih poljoprivrednih proizvoda na­
spram cena pšenice i/ili kukuruza). U vreme inflacije, za
realnu zaštitu primame proizvodnje koriste se tzv. robni
pariteti (određena količina poljoprivrednih proizvoda za
određenu količinu nafte, mineralnih đubriva, hemijskih
sredstava). Stimulativno oporezivanje je, takođe, efikasna
mera usmeravanja agrara. Kod nas porezi i u agraru ima­
ju manje razvojnu i usmeravajuću, a više fiskalnu ulogu
(da popune budžet). Sa a. p. u širem smislu povezani su
socijalno (zdravstveno, penziono i invalidsko) osigura­
nje, kao i stručno obrazovanje i kulturno prosvećivanje
poljoprivrednika. Kod nas je tek 1986. uvedeno potpuno
i obavezno socijalno osiguranje za seljake, ali su obim i
kvalitet njegove zaštite veoma niski i za poljoprivrednike
krajnje nepovoljni.
O agrarna reforma O selo 3 seljaštvo

M. Mitrović

ag rarn a reform a. Najkompleksnija mera agrarne
politike kojom država planski menja svojinske odnose
nad zemljom i parcelnu strukturu zemljišta, s ciljem da
ih uskladi sa brojem stanovnika i onim ekonomskim,
pravnim i političkim odnosima koji bi mogli da unaprede poljoprivrednu proizvodnju. Kao krupna i složena
praktična mera agrarne politike kojom se značajno me­
nja agrarna struktura u jednom području, a. r. se izvodi
onda kad je odnos političkih snaga povoljan za radikal­
ne zahvate (obično posle ili u toku ratova i revolucija).
A .r. se sprovode od antičkih vremena, od stare Grč­
ke (Solon) i Rima (braća Grah), preko Vizantije i evrop­
skih reformi koje prate revolucije i ratove (naročito Napoleonova osvajanja) od XVIII do XX veka. Svetski
ratovi i socijalističke revolucije u XX v. su, sa velikim
ekonomskim (i agrarnim) krizama, nametale nužnost ve­
ćih ili manjih a. r. u većini zemalja. Kod nas su, takođe,
posle svetskih ratova sprovedene a. r. : prva 1918-1931,
i druga (socijalistička) 1945-1948. i 1953. godine. Stva­
ranjem prve Jugoslavije, zatečena je izuzetna šarolikost
agrarnih odnosa, koja je, pored ostalih neusklađenosti,
sama za sebe bila dovoljan razlog za radikalnije zahvate
u agrarnu strukturu odmah posle Prvog svetskog rata. U
Bosni su još postojali begluci, u Makedoniji i na Kosmetu (do 1912) čitluci, u Istri i Dalmaciji ostaci kolonata.
U Sloveniji, Hrvatskoj, Slavoniji i Vojvodini kmetstvo
je bilo formalno ukinuto, ali je mali broj seljaka uspeo
da otkupi zemlju za kojuje ranije bio vezan. Bez hipotekamih banaka, štedionica i seljačkih kreditnih zadruga
(kojih je bilo nedovoljno, sa malim finansijskim poten­
cijalom i sa nepovoljnim poljoprivrednim kreditima)

agrarna reforma
oslobođeni kmetovi su teško otplaćivali zemlju koja je
i dalje ostajala u vlasništvu krupnih posednika. Od 369
najkrupnijih vlasnika (koji su posedovali 592 000 ha),
310 je bilo sa stranim državljanstvom - većinom sa ma­
đarskim (126) i austrijskim (112). To je davalo polukolonijalni karakter poljoprivredi na ovom području, jer
se renta od ovih poseda odlivala u inostranstvo. Ovom
reformom su definitivno ukinuti feudalni agrarni odno­
si i razvlašćeni su svi veleposednici koji su bili strani
državljani. Ostalo je, međutim, puno seljaka koji su živeli od obrade zemlje, a nisu je imali u dovoljnoj meri,
ili je nisu uopšte imali?'Zamah koji je reforma imala
vremenom je jenjavao. Javljale su se velike teškoće i
neracionalnosti u njenom sprovođenju. Veliki komplek­
si zemlje u severnim ravničarskim krajevima morali su
se isparcelisati da bi bili podeljeni seljacima, a time je
smanjena mogućnost modernizacije poljoprivrede. Kad
je zemlja davana kolonistima, na poljoprivrednom ze­
mljištu trebalo je podizati kuće, privredne zgrade, prosecati puteve, što je sve išlo na štetu obradivih površina.
Ovo ukazuje daje a. r. imala više političku (socijalnu i
nacionalnu) nego ekonomsku motivaciju. Zemlja je odu­
zimana stranim veleposednicima, a davana prvenstveno
dobrovoljcima otadžbinskih ratova.
Po završetku Drugog svetskog rata socijalistička
vlast u Jugoslaviji je sve mere agrarne politike koju je
vodila temeljila na svojoj ideološkoj doktrini o konač­
nom i radikalnom rešavanju agrarnog i seljačkog pitanja
putem državne prinude. Ova a. r. je favorizovala siroma­
šne seljake, pod uslovom da su bili, kao partizani, uče­
snici socijalističke revolucije. Po završetku rata bilo je
dosta napuštenog zemljišta, privrednih zgrada i kuća za
stanovanje. To sve je, zajedno sa imovinom koja je odu­
zeta od onih koji su označeni kao »narodni neprijatelji«,
ušloufond za a. r. koja je pokrenuta već 1944. godine.
U taj fond je ušlo i zemljište koje je eksproprisano po
Zakonu o a .r .i kolonizaciji (1945), koji je bio jedan od
prvih zakona druge Jugoslavije. Njime je proklamovano načelo da »zemlja pripada onome k o je obrađuje«.
Uveden je tzv. agrarni maksimum, a veleposednicima
je oduzeta zemlja ako su imali više od 45 ha u brdsko-planinskim predelima, a u ravničarskim krajevima ako
su imali preko 25-35 ha obradivog zemljišta. Još radi­
kalnija je bila tzv. mala ili druga a. r. iz 1953, kojom je
smanjen zemljišni maksimum na 10-15 ha.
Glavni ciljevi ovakve a. r. bili su ideološko-politički
i klasnosocijalni. Zemlja je oduzimana veleposednicima
i ideološkim protivnicima, a deljena je onim siromašnim
seljacima koji su bili učesnici (žrtve i invalidi) rata na
ideološkoj strani komunističkog pokreta i socijalističke
revolucije. Ekonomski interes agrara bio je u drugom

4
planu, što je tipično za reforme koje se zasnivaju na po­
litičkim razlozima više nego na ekonomskim: nije došlo
do povećanja agrarne proizvodnje po jedinici obradive
površine, niti po jedinici uloženog rada (produktivno­
sti). Usitnjavanje poseda i a. r. uopšte ekonomski se mo­
gu opravdati samo ako dovode do povećanja proizvod­
nje po jedinici površine, što ovoga puta nije bio slučaj.
Politička motivisanost a. r. (i kolonizacije) 1945-1948.
godine predstavlja njenu glavnu ograničenost. Ispostavi­
lo se da a. r. nije u stanju da pruži značajnije ekonomske
efekte ako je ne prate povećana ulaganja kapitala u poljo­
privredu. A. r. i kolonizacijom ne rešava se automatski
ni problem agrarne prenaseljenosti, koji ostaje sve dok
se ne ubrza industrijski razvoj koji apsorbuje viškove
agrarnog stanovništva.
O agrarna politika O selo O seljaštvo

M. Mitrović
agrarni budžet. Stavka državnog budžeta u koji se
slivaju finansijska sredstva za podsticanje i usmeravanje
poljoprivrede, kao što su kreditiranje, subvencionisanje,
investiranje. Potreba za a. b., kao posebnom stavkom u
državnom budžetu, nametnuta je problemima koji se ja­
vljaju prilikom obezbeđivanja kapitala za ulaganja u poljo­
privredu: probleme imaju i oni koji daju i oni koji uzimaju
agrarne kredite. Prvi problem je osnovni i on proizlazi iz
okolnosti daje vreme obrta kapitala u poljoprivredi duže
(zbog prirodno uslovljenog trajanja proizvodnog ciklusa),
pa je i ukupan profit (pri istoj ceni kapitala) manji nego u
drugim privrednim granama. Zato krediti u poljoprivredu
stižu teže i kasnije nego u trgovinu, industriju, bankarstvo
ili zanatstvo.
Pored toga, kredit uzet za poljoprivredu pod opštim
uslovima relativno je nepovoljniji, a za same seljake zadu­
živanje je opasnije nego za bilo koga drugog. Poljoprivred­
ni proizvodi su lako kvarljiva roba koja se ne može čuvati,
štedeti, tezaurisati i »čekati bolju cenu«; sama agrarna
proizvodnja zavisi od ćudi prirode te je njen rezultat neizvesniji nego u drugim granama. Zato je plasiranje novca
u poljoprivredu vrlo rizično, jer ishod zavisi od mnogih
slučajnosti koje se ne mogu predvideti, sprečiti i izbeći.
Iz istih razlogaje rizično i uzimanje kredita. U naturalnoj
poljoprivredi seljak zaduživanjem rizikuje da vremenom
postane rob ili sluga svoga zajmodavca, a u robnoj da
ostane bez kuće i imanja. Kredite koji se daju poljopri­
vrednicima teško je kontrolisati, novac od kredita često
odlazi u neproizvodne svrhe, te su oni i manje efikasni.
Poljoprivreda teže dolazi do kredita, skuplje ga plaća i
slabije iskorišćava nego druge privredne grane. Otuda i
potreba da se posebnim organizovanjem kreditiranja po­
ljoprivrednika olakša dobijanje jeftinijih kredita koji bi

5
se efikasnijom kontrolom upotrebe novca više koristili u
proizvodne svrhe.
Pošto je za savremenu poljoprivredu neophodna izda­
šna potpora, država mora da oformi poseban fond (a. b.)
i posebne finansijske ustanove (agrarnu banku). Stabilan
a. b. omogućuje da se sistemski rešavaju navedeni finansijski problemi poljoprivrede. Pored a. b. i centralne agrarne
banke, država obično podstiče i razne štedno-kreditne za­
druge seljaka i njihovih poslovnih partnera.
3 agrar 3 selo 3 seljaštvo
M. Mitrovič

agrarni maksimum. Jedna od prvih i najvažnijih re­
volucionarnih mera komunističke agrarne politike kojom
se ograničava površina zemlje koja može biti u privatnom
vlasništvu. Ona je ideološki motivisana namerom da se
spreči eksploatacija seljaka, te da se i u agraru sprovede
»eksproprijacija eksproprijatora«. Prema Zakonu o agrar­
noj reformi i kolonizaciji (1945) i kod nas je uveden a.
m. na 45 ha u brdsko-planinskim i 25-35 ha obradivog
zemljišta u ravničarskim krajevima. Kad se ova mera uporedi sa sličnim zakonima i dekretima na osnovu kojih je
sprovođena agrarna reforma u zemljama Istočne Evrope,
u kojima je uspostavljen socijalistički režim posle Drugog
svetskog rata, uočava se daje najradikalnija eksproprijaci­
ja veleposednika izvršena u Jugoslaviji, Albaniji i Bugar­
skoj. U Rumuniji i Mađarskoj su eksproprisani posedi
preko 50, odnosno 57 ha, uNemačkoj (u sovjetskoj zoni
okupacije) i u zapadnoj Poljskoj iznad 100 ha, u Cehoslovačkoj iznad 250 ha. Međutim, u Rumuniji, Cehoslovačkoj i najvećem delu Mađarske do 1948. eksproprisani su
samo najkrupniji veleposednici. Potpuna eksproprijacija
u Mađarskoj obavljena je samo na posedima preko 570
ha, a bogatim seljačkim gazdinstvima maksimum je po­
dignut na 114 ha, uz odštetu veleposednika (kao i u Čehoslovačkoj). U Albaniji je maksimum ukupnog obradivog
zemljišta bio 20-40 ha, a u Bugarskoj 20-30 ha. Takva je
bila i tzv. mala ili druga agrarna reforma sprovedena Zako­
nom o poljoprivrednom zemljišnom fondu opštenarodne
imovine i dodeljivanju zemlje poljoprivrednim organizaci­
jama iz 1953. Tadaje izvršena nova eksproprijacija kojom
je smanjen zemljišni maksimum (od 25-35 na 10-15 ha).
Zemlja je oduzeta svima onima koji su je imali više od 10
ha (u planinskim krajevima preko 15 ha). Ovaj novi a. m.
(10-15 ha) postao je čak i ustavna kategorija (potvrđivan
kasnijim ustavima od 1963. i 1974).
»Minimalni« a. m., uvedenu vreme kad se zemlja obra­
đivala pretežno stočnom vučom zadržao se i onda kad je
bila uveliko sprovedena mehanizacija agrara. Tadaje bilo
očigledno da, uz modemu mehanizaciju, seljak svojim ra­
dom može sâm da obradi znatno veći posed od zakonskog

agrarno pitanje
maksimuma. Nije se, dakle, radilo o sprečavanju »eksplo­
atacije tuđeg rada« nego o ideološkoj predrasudi daje se­
ljak uopšte, a naročito onaj bolje stojeći, kao i svaki drugi
privatni vlasnik, »klasni neprijatelj« socijalizma.
3 agrarna politika 3 eksproprijacija 3 kulak
M. Mitrovič

agrarno pitanje. Skup društveno-ekonomskih pro­
blema koji proizlaze iz strukture agrarnih (zemljišnih)
odnosa u nekom društvu. Sa a. p. je gotovo nerazdvojno
povezano tzv. seljačko pitanje, kao skup društveno-političkih problema koji izviru iz klasnoslojne strukture
društva, klasnil\ odnosa u selu i podređenog društvenog
položaja seljaštva. A .p. je prevashodno ekonomsko, dok
je seljačko pitanje zapravo političko pitanje.
Kao skup stvarnih problema, a. p. se javlja u raznim
društvima i vremenima. U starom veku, usled problema
u agrarnim odnosima, dolazi do sukoba robova i slobod­
nih seljaka sa latifundistima. U srednjem veku kmetovi
i slobodni seljaci dižu bune protiv feudalnih gospodara,
bore se za »stare pravice« i traže »nove privilegije«.
Represivne metode u suzbijanju seljačkih buna vladajuće elite kombinuju sa agrarnim reformama različitog
obima i karaktera, kojima se a. p. praktično kontroliše
ili kako-tako rešava. Kapitalizam je doveo do pravnog
ukidanja kmetstva, a seljacima stavio u izgled otkup ze­
mlje koju su obrađivali, unoseći kapital u agrar i selo.
Time je agrar izložen nemilosrdnim zakonima kapitali­
stičkog tržišta, seljaštvo zaduživanju pod zelenaškim
uslovima, a selo ubrzanom raslojavanju. Agrarno i se­
ljačko pitanje tada se pojavljuju u novom, otvorenom i
zaoštrenom obliku.
Karl Marks i Fridrih Engels razvili su teorijsko-ideološku osnovu na kojoj mnogi njihovi sledbenici (među
kojima je teorijski bio najznačajniji Karl Kaucki, a prak­
tično najrelevantniji V. I. Lenjin i J. V. Staljin) dalje ideo­
loški »razrađuju« akcioni model rešavanja tzv. agrarnog
i seljačkog pitanja u socijalističkoj revoluciji i posle nje.
A .p. se odnosilo na društveno-ekonomski položaj sitnih
seljačkih posedau sklopu kapitalističke tržišne privrede
u kojoj važi zakon koncentracije kapitala i deluje nemi­
losrdna konkurencija u kojoj krupni vlasnici uništavaju
sitne. Iz toga je jasno proizlazila teza o nužnoj propasti
sitnih i srednjih seljaka u kapitalizmu.
Seljačko pitanje odnosilo se na đruštveno-političku
ulogu seljaštva u klasnim borbama u kapitalizmu i istorijsko opredeljivanje seljaka u toku socijalističkih revo­
lucija. Ovo pitanje se različito postavljalo u zemljama
sa različitim stepenom industrijalizacije i razvoja kapita­
lizma uopšte. U industrijski razvijenim kapitalističkim
zemljama seljaštvo nije bilo ni tako brojno ni tako zna­

agrarno pitanje
čajno kao industrijsko radništvo i zato se od njega i ne
očekuje da prednjači u klasnoj borbi. Kao sitni privatni
vlasnici nad zemljom, koji su tradicionalno vrlo čvrsto
i emotivno vezani za svoj zemljišni posed, seljaci nikad
ne mogu postati radikalni protivnici privatne svojine,
kao što su to proleteri, odnosno industrijski radnici. Zato
u socijalističkoj revoluciji seljaci i nisu mogli biti »avan­
garda« i tzv. revolucionarni subjekt, već samo, u najbo­
ljem slučaju, prateća revolucionarna klasa koja ne ome­
ta »avangardu« radničke klase u izvođenju proleterske
revolucije. Lenjin je, pak, kao veći praktičar od Marksa
i Engelsa te kao osvedočeni demagog, iz taktičkih razlo­
ga, u pripremi u samom toku boljševičke revolucije, pro­
glasio »klasni savez radnika i seljaka« u socijalizmu. Po­
što su seljaci u ondašnjoj Rusiji bili najbrojniji i najniži
socijalni sloj i glavna vojska carskog režima, Lenjin ih,
zajedno sa »poštenom inteligencijom«, demagoški pro­
glašava najprirodnijim »saveznikom radnika« i obeća­
va »zemlju seljacima, fabrike radnicima«. Uz isto tako
demagoški obećani »mir vojnicima« i »pravo nacija na
samoopredeljenje do otcepljenja«, Lenjin je preokrenuo
odnos socijalnih i političkih snaga u korist boljševika i,
oslonivši se na surovu silu, uspeo da izađe kao pobednik
u ruskom građanskom ratu između »belih« i »crvenih«.
Tako je »rešavanje seljačkog pitanja« pretvoreno u veli­
ku ideološku i političku manipulaciju masama nezado­
voljnih ruskih seljaka, kao što su bile izmanipulisane na­
cije nezadovoljne rešavanjem tzv. nacionalnog pitanja.
Umesto ostvarenja parole »zemlja seljacima« stvoreni
su kolhozi i sovhozi, koji su bili više kolektivni državni
radni logori za seljake nego zajednička poljoprivredna
gazdinstva. Srednji privatni vlasnici nad zemljom u Lenjinovo, ali i sitni inokosni seljaci u Staljinovo vreme,
proglašeni su za »kulake« i surovo likvidirani kao »kla­
sni neprijatelji boljševičke revolucije« - čak i oni koji
su je lično ranije aktivno pomagali. Tako su boljševici
»rešavali« agrarno i seljačko pitanje najpre u Rusiji, a
potom i svuda gde su dolazili na vlast.
Seljaci, kao podređeni društveni sloj, nisu bolje prola­
zili ni drugde gde su ih boljševici uvlačili u socijalistič­
ke revolucije. Takav je bio slučaj i kod nas, ali i u Kini,
Mongoliji, Severnoj Koreji i na Kubi gde su seljaci, takođe demagoški, proglašavani čak i »avangardom« i
»vodećom klasom« tamošnjih socijalističkih revolucija.
Nakon svega, istorijski se potvrdilo da su kapitalistič­
ko tržište i liberalna ekonomija, uz liberalnu ideologiju
i njoj primerenu politiku, mnogo racionalnije, znatno
uspešnije i znatno humanije rešavali najpre agrarno, a s
njim i seljačko pitanje - bez obzira na to što su u moder­

6
nom građanskom društvu i sitni privatni zemljovlasnici
i tradicionalni seljaci još više marginalizovani.
O agrarna politika O selo O seljaštvo

M. Mitrović
agresija (lat. aggressio - napad, nasrtaj). Ponašanje
ili delovanje koje ima za cilj da nanese štetu osobama, ži­
votinjama i stvarima. U međunarodnim odnosima ovaj
izraz se odnosi na neizazvani i iznenadni napad jedne
države na drugu, što se sankcioniše međunarodnim pra­
vom. A. se, u tom smislu, najšire može odrediti kao relativ­
no postojana sklonost pojedinaca ili društvenih grupa da
se prema svojoj okolini, kao i prema sebi samima, odnose
neprijateljski, s ciljem da se, posredno ili neposredno, ošte­
te, povrede ili unište, bilo fizički ili psihički. To je vrlo
rasprostranjena pojava kako na individualnom, tako i
na kolektivnom planu, za koju ne postoji jedinstveno
teorijsko objašnjenje.
U nauci je vođena ozbiljna diskusija o tome da li je a.
urođena ili stečena. U prilog prvoj tezi obično se navodi­
lo da su borbe i sukobi stalni pratioci kako čoveka, tako i
svih drugih bića, dok se u prilog drugoj nude dokazi da ne
samo što u osnovi društvenih sukoba ne moraju da stoje
isključivo ili prvenstveno agresivni motivi nego i da ljud­
ski problemi mogu da se rešavaju i na miroljubiv način, a
ljudski odnosi mogu da se uređuju i sporazumno - na bazi
zajedničkih interesa, međusobnog uvažavanja i toleranci­
je. Najizrazitiji zagovornik prvog pristupa svakako je Konrad Lorenc, čije je delo O agresivnosti, odmah nakon poja­
vljivanja 1966. godine, izazvalo brojne i burne polemike.
Osnovna Lorencova teza bila je daje a. urođena i daje
ona svojstvena kako životinjama, tako i čoveku. Za njega,
a. je borbeni nagon životinja i čoveka usmeren na pripad­
nike sopstvene vrste. Njena uloga u borbi za opstanak iz­
vanredno je značajna. Ovo se najpre pokazuje u tome što
najjača i najborbenij a jedinka ostavlja najbrojnije potom­
stvo, na koje se prenose najbolje osobine. Istovremeno, a.
obezbeđuje ravnomemu rasprostranjenost pripadnika iste
vrste u okviru raspoložive teritorije. Nadalje, tako se us­
postavlja hijerarhijski red i ustanovljuje sistem autoriteta,
koji je ključan za organizaciju složenih zajednica, jer on
koči preteranu a. u okviru zajednice i omogućava zaštitu
njenih slabijih članova. Najposle, na taj način se stvaraju
uslovi da se život u zajednici prožme ritualizacijom, koja
je važna upravo sa stanovišta očuvanja vrste, pošto ona
prevazilazi svoju prvobitnu funkciju komunikacije i oba­
vlja podjednako bitan sekundarni zadatak suzbijanja a. i
stvaranja veza između jedinki iste vrste. Ukratko, Lorenc
smatra da a. nije destruktivan princip nego neophodan
deo organizacije instinkta za očuvanje života. Ali, to ne
znači da a. ne može da funkcioniše i na pogrešan način

akulturacija

7
i da tako izazove destrukciju. Ovo se posebno odnosi na
savremenog čoveka, koji napušta područje sigurnosti ko­
ju mu pružaju dobro prilagođeni instinkti i tako aktivira
mehanizme samouništenja, koje druga živa bića nemaju,
jer ih čuvaju inhibitomi nagonski mehanizmi.
Lorencove teze kritikovali su mnogi, ali se svojom potpunošću izdvaja kritika Eriha Froma. On smatra da se kod
čoveka moraju razlikovati dve potpuno različite vrste a:,
benigna i maligna. Prva, koju čovek deli sa svim životinja­
ma, filogenetski je programiran impuls za napad (ili beg)
kada su vitalni životni interesi ugroženi. Ova defanzivna
»benigna« a. nužna je za opstanakjedinke i vrste, biološki
je prilagodljiva i nestaje kad i njen uzrok. Druga, »ma­
ligna« a., tj. destruktivnost i okrutnost, specifična je za
čoveka, skoro da je i ne nalazimo kod ostalih sisara, nije
filogenetski programirana i biološki prilagodljiva, nema
svrhe i zadovoljstvo nalazi u samoj destruktivnosti. Iako
nije instinkt, ova druga a. je ljudski potencijal ukorenjen
u samim uslovima ljudske egzistencije. Ona je štetna ne
samo za osobu koja je napadnuta nego i za napadača. Po­
lazeći od tih pretpostavki, From ističe da a. treba shvatiti
kao deo društvenog karaktera, a ne kao izolovanu karak­
teristiku ponašanja. Da bi proverio i potvrdio ovu svoju
tezu, on pristupa analizi antropoloških podataka o trideset
»primitivnih« plemena kod kojih uočava velike razlike u
pogledu načina tretiranja i oblika i intenziteta ispoljavanja
a., što se prvenstveno dovodi u vezu sa tipom vrednosnih
orijentacija pojedinih kultura i vrstom socijalizacije. Na
osnovu toga, on izdvaja tri različita tipa društava: društva
koja afirmišu život, nedestruktivno-agresivna društva i de­
struktivna društva. Time se potvrđuje pretpostavka du je
a. prvenstveno sociokulturno uslovljena. Brojna naučna is­
traživanja su pokazala da vrsta i stepen agresivnog ponaša­
nja u velikoj meri zavise od vaspitanja deteta i reagovanja
sredine na ispoljenu a. Utvrđeno je da trpeljivost prema
manifestovanju agresivnosti dovodi do njenog razvijanja,
ali da, isto tako, agresivno ponašanje u kažnjavanju agre­
sivnosti može da doprinese njenom nastanku i razvoju u
pravcu oblikovanja samostalnog motiva agresivnosti, koji
je negativan i koji treba razlučiti od agresivnog reagova­
nja na napad ili povredu čoveka i njegove ličnosti.
Pošto deca u procesu socijalizacije ispoljavaju izrazitu
sklonost ka podražavanju ponašanja odraslih i, uopšte,
onih koji su za njih u đatom trenutku autoriteti, potrebno
je da se ovi potonji dosledno uzdržavaju od ispoljavanja
a. ne samo kad su prinuđeni da suzbijaju i kažnjavaju
ispoljavanje dečije agresivnosti nego i u svim ostalim
životnim situacijama, osim onih koje se mogu označiti
kao opravdano odbrambeno reagovanje na nasilne i samo­
voljne napade. Prema tome, čak ako a. ima i neko svoje
urođeno biološko utemeljenje, u smislu određene biološki

date predispozicije da se reaguje na agresivan način, ipak
je ona nešto što se stiče putem socijalnog učenja, odnosno
socijalizacije, shvaćene kao složen i dinamičan proces u
toku kojeg pojedinci usvajaju i razvijaju određene zajed­
ničke obrasce ponašanja, delanja i mišljenja, što im omo­
gućava da aktivno učestvuju u društvenom životu. A ako
se a. stiče socijalnim učenjem, onda se ona može sprečava­
ti, sputavati i kanalisati, ali isto tako i podsticati i razvijati,
što znači da su za stepen, vrstu i način njenog ispoljavanja
gotovo podjednako zaslužni kako sociokulturni sistem i
njegovi brojni posrednici, tako i sami pojedinci.
O ljudska priroda S nasilje O socijalizacija
M. Tripković

AIDS, v. sida
akcija, socijalna, v. delanje, društveno
akulturacija (lat. cultura - uzgajanje, obrađivanje,
oplemenjivanje). (1) U širem značenju, a. se odnosi na
bilo koji proces kulturnog prenošenja između grupa,
uključujući i međugeneracijski. U socijalnoj psihologiji,
a. označava aspekt procesa učenja koji se tiče usvajanja
kulturnih obrazaca ukupnog društva (njegovih vrednosti, normi, ideologije, orijentacionih shema), ili neke uže
grupe unutar društva (standarda ponašanja koji u njoj va­
že). (2) U sociologiji i sociokulturnoj antropologiji, to
šire značenje se češće pokriva pojmovima socijalizacija
ili enkulturacija, dok se pod a. podrazumeva proces u
kojem se, zahvaljujući kontaktu među različitim kultur­
nim grupama, kultura jedne, ili eventualno obe grupe
menja, preuzimajući pojedine elemente ili celinu druge
kulture. Izraza, je skovan 1880. godine u SAD da bi se
opisali preobražaji načina života i mišljenja useljenika
u kontaktu s američkom kulturom.
Za uobličavanje pojma a. u kulturnoj antropologiji,
u kojoj je to jedna od središnjih kategorija, posebno je
značajan rad Roberta Redfilda, Ralfa Lintona i Melvila
Herskovica »Memorandum za proučavanje a.« (1936).
Osim u vezi s migracijama, pojam a. je najviše korišćen pri analizi kolonijalnih situacija, u kojima jedna
kultura - zapadnog, evropskog porekla - putem nasil­
nog osvajanja i dugotrajne uprave nad vanevropskim
društvom vrši dugotrajan uticaj na lokalnu kulturu. To
je, uprkos otporima domaće sredine, dovodilo do selek­
cije i prihvatanja pojedinih elemenata kulture osvajača,
ali najčešće uz modifikaciju. Nisu svi kulturni elementi
jednako podložni prenošenju: lakše se usvajaju forme
nego funkcije, tehnički i materijalni elementi lakše nego
simbolički i ideološki. Stara značenja se mogu pripisa­
ti novim elementima, a nove vrednosti mogu izmeniti

akulturacija

8

prvobitni smisao starih kulturnih formi. O selekciji od­
lučuju fundamentalni obrasci kulture-primaoca: novi
element se utoliko lakše usvaja što je više u skladu s nje­
nim dubinskim tendencijama. Umesto kao jednosmeran
proces, a. je ispravnije shvatiti kao dejstvo spoljašnjih
uzroka na pokretanje unutrašnjih kulturnih procesa koji
služe kao filter.
Pri analizi procesa a. treba uzeti u obzir sledeće pa­
rametre: (1) širina kulturnih promena: da li a. dotiče celokupno društvo, ili samo određene grupe populacijâ u
kontaktu (najčešće elitu, obrazovane slojeve, zaposlene
u upravnom aparatu); (2) okolnosti kontakta: da li je on
poželjan ili nametnut, planiran ili spontan, tolerisan ili
mu se pruža otpor; nasilni kontakt i nametanje strane kul­
ture povlači otvoreno ili latentno neprijateljstvo i lomo~ ve u prvobitnoj kulturi; poželjnost kontakta, naprotiv,
uzrokuje postepeno prilagođavanje u okviru pretežno
miroljubive razmene; (3) karakteristike kulturâ koje do­
laze u dodir: razlike u demografiji, političkom značaju
i ekonomskoj razvijenosti, te stupanj početne kulturne
srodnosti među grupama; pozajmljivanje najčešće teče
u pravcu od moćnijih kultura ka manje moćnima, od
prestižnijih ka manje prestižnima, od kompleksnijih
ka manje kompleksnima; (4) prostorni i lokalni činio­
ci: širenje i imitacija kulturnih obrazaca metropole ili
prestonice, odnosi selo-grad, međusobni uticaji u po­
graničnim područjima.
Ishodi procesa a. takođe mogu biti različiti: (1) nasta­
nak mešovite (hibridne, mestizo) kulture (npr. Brazil);
(2) uključivanje u drugu kulturu; (3) reakcije kontraakulturacije (naglašavanje i oživljavanje elemenata prvo­
bitne kulture); (4) potpun nestanak jedne kulture (npr.
izolovana plemena Južne Amerike).
Iako se pojam a. ponekad izjednačava s kulturnom
asimilacijom, odnosno potpunim utapanjem dominirane
kulture u dominantnu, savremena antropologija insistira
na uzajamnosti procesa kulturne razmene. U tom nači­
nu razmišljanja, naglašava se da latinski prefiks a d prevashodno znači »dodavanje« ili »približavanje«. Otuda
je pojam a. u razvoju antropologije doprineo promeni
u poimanju same kulture koja se, umesto statičnog i
unapred definisanog entiteta, sve više sagledava kao di­
namična kategorija, neprestano u procesu unutrašnjeg
kretanja i razmene sa drugima. Posebno u današnjem
globalizujućem svetu, a. postaje univerzalan, nepreki­
dan i višesmeran proces, u kojem nijedna kultura ne
ostaje netaknuta, a proces kulturne hibridizacije popri­
ma razmere bez presedana.
O interkulturalnost O kultura 3 socijalizacija

I. Spasić

alijenacija, v. otuđenje
alkoholizam. Sve doskora, na a. se gledalo pretežno
kao na moralni problem, odnosno kao na posledicu ne­
dostatka voljnih kapaciteta. Početkom XIX veka, ame­
rički lekar Bendžamin Raš prvi je počeo da a. sagledava
i tretira kao bolest. Kasnih četrdesetih godina prošlog
stoleća, Elvin Jelinek sa saradnicima razradio je ovo sta­
novište, te opisao pet tipova a. (alfa, beta, gama, delta i
epsilon). Eksperti Svetske zdravstvene organizacije su
takođe zauzeli stav daje a. bolest, socijalni i medicinski
problem. Oni a. definišu kao ekscesivno uzimanje alko­
hola u tom stepenu da uživaocima remeti zdravlje, sklad­
ne interpersonalne odnose i psihički mir. Takve osobe
dolaze konačno u stadijum potpune fizičke i psihičke
zavisnosti, tiranske želje i gladi za alkoholom.
U najnovijim klasifikacijam a poseban značaj se
pridaje brojnoj i vrlo raznovrsnoj socijalnoj simptomatologiji zloupotrebe alkoholnih pića, koja prethodi
toksikomanskim znacima a. U nastanku zavisnosti od
alkohola javlja se najpre psihička, a zatim i fizička za­
visnost. Psihička zavisnost podrazumeva žudnju i kompulzivno ponašanje u odnosu na alkohol, dok je fizička
odraz metaboličkog prilagođavanja organizma na stalno
prisustvo alkohola, a ispoljava se preko četiri ključna
toksikomansaka simptoma: gubitak kontrole, alkohol­
ne amnezije, nemogućnost apstinencije i pad toleranci­
je. Nemogućnost apstinencije nije neophodan uslov za
postavljanje dijagnoze a., jer je određena kulturološki
uslovljenim stilovima pijenja; u mediteranskom tipu pi­
je se vino, najčešće razblaženo tokom čitavog dana, a
u evropskom kontinentalnom kompulzivno pijenje je
vezano za praznike ili slobodno vreme, a piju se velike
količine žestokih alkoholnih pića.
A. je multifaktorijalno uslovljena bolest, rezultat
međuigre bioloških, psiholoških i socijalnih faktora.
Od bioloških činilaca najznačajniji su genetski i, prema
najnovijim istraživanjima, oni u 60% slučajeva imaju
prevagu. Od psiholoških faktora ističu se emocionalna
i socijalna nezrelost sociopatske i pasivno-zavisne lič­
nosti. Istraživanja su, međutim, pokazala da ne postoji
tipična premorbidna struktura ličnosti alkoholičara. Od
socioloških faktora ističu se velika društvena toleranci­
ja i pozitivni stereotipi vezani za umereno i ekscesi vno
pijenje alkoholnih pića, a negativni za a. U zapadnom
kulturnom krugu pijenje alkoholnih pićaje simbol i facilitator svih manifestacija društvenosti, usled čega deca,
učeći po modelu, stiču iskustva sa alkoholnim pićima u
ranim fazama socijalizacije. Druga grupa faktora vezana
je za veliku društvenu dostupnost i nedovoljnu kontrolu
proizvodnje i potrošnje alkoholnih pića, kao i relativno

altruizam

9
nisku cenu žestokih alkoholnih pića u nizu evropskih i
vanevropskih zemalja. Zato se smatra da su oko 2-3 %
svetskog stanovništva alkoholičari, muškarci značajno
češće nego žene.
Razvojne faze a., od umerene potrošnje preko zlou­
potrebe do zavisnosti, prati brojna, raznovrsna i nespe­
cifična socijalna simptomatologija. Po pravilu, umereno
pijenje nije povezano sa socijalnim simptomima, a pre­
ma najnovijim preporukama pod umerenim pijenjem se
podrazmeva nedeljno konzumiranje od maksimum 14
pića i ne više od tri pića za redom kod muškaraca, do
sedam pića nedeljno i ne više od tri zaredom kod žena i
osoba oba pola preko 65 godina starosti.
Ekscesivno pijenje (zloupotreba) povezano je sa broj­
nim socijalnim simptomima, od kojih se najpre javljaju
porodični, a zatim profesionalni. U stadijumu zavisnosti
ovi problemi se kumuliraju i, po pravilu, ne rešavaju
ukoliko se alkoholičar ne leči, a leči se najviše 10-15%
svih alkoholičara. Među porodičnim simptomima treba
istaći emocionalnu hladnoću i nezainteresovanost supru­
žnika, seksualne probleme, verbalne i fizičke sukobe,
finansijska lišavanja porodice od strane alkoholičara,
napuštanje porodičnih uloga, neusklađenost vaspitnih
metoda i nezainteresovanost alkoholičara za decu, zatim
progresivnu socijalnu izolaciju alkoholičarskih porodica.
Od profesionalnih simptoma najpre se javljaju apsentizam, jednom nedeljno (obično ponedeljkom), napušta­
nje radnog mesta, slaba koncentracija i nezainteresova­
nost za posao, manipulacija rukovodiocima i radnom
sredinom, sukobi sa drugovima i rukovodiocima, uz
istovremeno nekritičko jačanje omnipotentnih ideja o
vlastitim profesionalnim i drugim sposobnostima, zatim
kverulantsko ponašanje. Javljaju se najpre lakše, a kasni­
je i teže telesne povrede. U početku povremena i kraća
bolovanja vremenom postaju sve češća i duža, a uslovljena su brojnim interkurentnim oboljenjima. Ukoliko
su zaposleni, alkoholičari završavaju svoj radni vek sa
16-20 godina radnog staža. Prosečni životni vek alko­
holičara je nešto iznad 50 godina starosti.
Socijalne posledice a. su brojne. Smatra se daje od
25-50% svih suicida i sličan procenat težih saobraćaj­
nih nesreća povezano sa potrošnjom alkoholnih pića.
Ističe se da je polovina ubistava namah, u stanju afekta,
povezana sa prethodnom konzumacijom alkoholnih pi­
ća. Valja istaći da su alkoholičari nekoliko puta češće
invalidi rada i da su ukupna materijalna izdvajanja dru­
štva za saniranje socijalnih posledica a. višestruko veća
nego za populaciju sličnog uzrasta.
Budući da se a. sve više razmatra u sklopu šireg poj­
ma zavisnosti od psihoaktivnih supstanci ili, još preci­
znije, zavisnosti od supstanci, terapija i prevencija a.

suštinski su neodvojive od prevencije i terapije zavisno­
sti od supstanci.
O narkomanija O poremećaji psihičkih funkcija
O sociologija, psihijatrijska

B. Đukanović

alter-ego (lat. alter - drugi; ego - ja). U fenomenološkom, odnosno socijalnofilozofskom smislu, pojam
označava iskustvo koje prevazilazi doživljaj sebe kao
živog i jedino delatnog subjekta. Kod Karla Junga a.-e.
je tzv. senka, personifikacija nepristupačnog, mračnog
i potisnutog dela ličnosti.
U teološkom pogledu, izraz označava predstavu o
delu sebe koji se pripisuje istaknutim licima, vračevi­
ma, ponekad lekarima i slično, koji predstavlja neku
vrstu dvojnika ličnosti. A.-e. u ovom smislu može da
bude životinja, biljka ili predmet, što se delimično vidi
u totemizmu.
U psihopatološkom smislu, međutim, a.-e. označava
patološki doživljaj obolelog koji se sastoji odubeđenja
da u njemu paralelno živi neka druga ličnost (poznata
osoba, životinja, dvojnik drugačije prirode itd.), utičući
znatno na njegov život. Ovaj se doživljaj, kao i svaka sumanutost, ne može otkloniti racionalnim argumentima,
niti pramenom okoline psihički izmenjenog pojedinca.
O individua 3 ličnost

P. Opalit

altruizam (ital. altrui - drugi, tuđ). Izraz je prvi upotrebio Ogist Kont, u smislu načela čovečnosti, življenja
za druge, na kojem treba da se razvija društvo. U osnov­
nom značenju, a. označava nesebičnost, ljubav prema
drugima, bližnjima i ljudima uopšte.
Rasprava o a. starija je od samog izraza i pojavljuje
se u razmatranjima o ljudskoj prirodi, naročito od rene­
sanse, u delima Tomasa Hobsa i, kasnije, Džona Loka,
Žan-Žak Rusoa, Džeremi Bentama, Džona S. Mila. Ovi
mislioci postavljaju pitanje da li je čovek po prirodi se­
bičan ili plemenit i na kojim od tih osobina se gradi
čovekova društvenost. Dok Hobs smatra d a je čovek
po prirodi sebičan (lat. homo homini lupus est - čovek
je čoveku vuk), te d aje prirodno stanje rat svih protiv
svih (bellum omnium contra omnes), Ruso smatra daje
čovek po prirodi plemenit i da civilizacija, a posebno
privatno vlasništvo, čine ljude nejednakim i sebičnim.
Kod Hobsa, Bentama i Mila, altruističko ponašanje je
izvedeno iz egoizma, kao neophodan socijalni regulator
bez kojeg ne bi bio moguć zajednički život.
Jedno od osnovnih pitanja glasi da li je a. urođeni
nagon ili naučeno ponašanje. Briga za druge prepozna­
tljiva je kao nagonsko đelovanje i kod životinja, npr. kao

altruizam

10

briga za mladunčad, kod uzajamne odbrane, spašavanja,
deljenja hrane, lova. Zan Pijaže smatra da se a. pojavlju­
je u sklopu prirodnog razvoja deteta kao univerzalna i
invarijantna faza kognitivnog razvoja u kojoj čovek po­
staje sposoban da sagledava svet iz perspektive potreba
drugih. Međutim, ne uspevaju svi ljudi podjednako da
razviju ove sposobnosti. Stoga je uloga socijalizacije
jedan od najvažnijih faktora u formiranju a. kao empatičke sposobnosti pojedinca.
O socijalizacija O solidarizam O solidarnost

da bi se u igru uvela regresiona analiza. Na taj način se
stvara uzročni model a.p. koji omogućuje izradu dija­
grama putanja.
To ilustruje navedeni dijagram koji prikazuje uticaj
profesije i obrazovanja očeva na obrazovanje njihovih
potomaka, kao i na njihovu profesiju.
Dijagram putanja profesije anketiranih lica
(iuzorak 2 100)

N. Sekulić

analiza putanje (eng.palh analysis). Oblik višestru­
ke regresione analize čiji je cilj da dâ kvantitativnu ocenu uzročne povezanosti tri ili više varijabli na osnovu
prethodno eksplicitno formulisanog uzročnog modela.
A .p. ima dva glavna zahteva: (1) svi uzročni odnosi iz­
među varijabli treba da idu samo u jednom smeru i (2)
varijable treba da imaju jasan vremenski redosled, jer
se za jednu varijablu ne može reći da izaziva drugu ako
joj vremenski ne prethodi. Povezivanja između varijabli
odvijaju se u jednom smeru i razmatraju se kao da prave
pojedinačne putanje. Uzročni model a.p. najčešće impli­
cira stvaranje dijagrama putanja.
A .p . nastala je krajem šezdesetih godina XX veka
u istraživanju društvene pokretljivosti. Ovu metodolo­
šku inovaciju prvi put su uveli američki sociolozi Piter
Blau i Otis Dankan {Američkaprofesionalna struktura,
1967). Upotrebljeni statistički pristup u proučavanju
društvene pokretljivosti, koji im je omogućio da odre­
de uticaj socioekonomskog porekla na profesionalno
postignuće ispitivanih pojedinaca, oni su nazvali a. p.
Blau i Dankan su stvorili dijagram putanja iz kojeg se
može uočiti da najveći neposredan uticaj na profesional­
ni status sina u američkom društvu potiče iz obrazova­
nja i statusa prvog zaposlenja. Očevo obrazovanje ima
posrednog uticaja preko njegovog uticaja na obrazova­
nje, dok očeva profesija ima neposrednog i posrednog
uticaja preko njene povezanosti sa prvim zaposlenjem
i obrazovanjem sina. Glavni činilac koji je uticao na
izglede pojedinaca da se pomere nagore je polazni so­
cioekonomski nivo: ukoliko je niži položaj od kojeg
osoba polazi, utoliko je veća verovatnoća da će ona biti
pokretljivija nagore.
U jednom broju međunarodnih poređenja koriste se
indikatori profesionalnog prestiža, zahvaljujući činjeni­
ci da postoje velike sličnosti između rezultata koji se u
različitim zemljama dobijaju u ovoj vrsti proučavanja.
Jer, ključni značaj a. p. jeste to što omogućuje manipu­
laciju eksplikativnih faktora. Svaki faktor korespondira
sa jednom eksplikativnom varijablom koja je dovoljna

Izvor: P. G eorgievski, La m obilité sociale entre les générations
en R épublique de M acédoine, VI B iennale de l ’éducation et de la
•form ation, APR1EF-INRP, Paris, 2002.

Numeričke vrednosti u dijagramu putanja imaju za
cilj da daju procenu za svaku od postuliranih putanja
u uzročnom modelu i nazivaju se koeficijenti putanje.
Strelice sa koeficijentima putanja jasno pokazuju dire­
ktne efekte ili uticaj nezavisnih varijabli - obrazovanja
i profesije očeva - na profesiju potomaka, kao i njihove
indirektne efekte sa intervenišućim varijablama - obra­
zovanje potomaka - koje imaju direktan uticaj na pro­
fesiju potomaka.
U pogledu direktnog uticaja obe nezavisne varijable
- profesija i obrazovanje oca - na profesiju potomaka,
njihovi koeficijenti putanje pokazuju veoma jak uticaj, s
tim što je koeficijent uticaja profesije oca za više od dva
puta veći od koeficijenta obrazovanja oca (0,89:0,39).
Međutim, uticaj obrazovanja anketiranih lica kao intervenišuće varijable je veoma slab (0,03). Postoje tri raz­
loga za ovaj neočekivani rezultat: (1) uticaj enormne
stope nezaposlenosti u Republici Makedoniji (42 %)
koja je dugo na vrlo visokom nivou i strukturalnog je
karaktera; (2) značajan stepen devalorizacije stečenih di­
ploma i (3) značajan broj anketiranih nezaposlenih lica
za koji nisu uzeti u obzir podaci o njihovim formalnim
profesijama. Ako se vrednost koeficijenta uticaja pro­
fesije oca na profesiju potomaka kvadrira, onda se 80
procenata varijanse za faktore koji utiču na profesiju po­
tomaka objašnjava uticajem profesije oca. Neobjašnjeni
deo ove varijanse iznosi 12%, a pokazuje ga koeficijent
0,35, uz vertikalnu strelicu usmerenu ka profesiji anke­
tiranih. Ako se, pak, uzme u obzir uticaj obe nezavisne
varijable na intervenišuće varijable (obrazovanje sina ili
ćerke), onda se u priloženom dijagramu putanja jasno

11
vidi da obrazovanje oca ima značajno veći efekat na
obrazovanje njegovog potomka (0,60) nego profesija
oca (0,37).
Ako se u dijagram putanja unesu i podaci o obrazova­
nju i profesiji majki anketiranih lica - jer, kao što ističe
Kristofer Dženks, često se dešava da se zanimanje i stepen obrazovanja majki razlikuju od profesije i obrazova­
nja oca - onda će se dobiti sledeći rezultat: koeficijent
ukupnog uticaja obrazovanja oca na obrazovanje anke­
tiranog je veći (0,52) u odnosu na isti koeficijent majke
(0,37), dok nema značajnih razlika među koeficijentima
ukupnih uticaja profesija oca i majki (0,49 : 0,46).
Iako a. p., kao oblik višestruke regresione analize,
ne potvrđuje uvek uzročnu strukturu društvene pokret­
ljivosti ili društvenog samoobnavljanja za koje su po­
trebni i alternativni metodi, ipak u konkretnom slučaju
(u dijagramu putanja) ona upućuje na zaključak daje
uticaj profesije očeva na profesiju njihovih potomaka
neposredan i vrlo značajan, te da ide u smeru opšteg
nepisanog pravila »kakav otac takav sin«, što je potvr­
đeno i u istraživanju francuskog sociologa Kloda Teloa
u knjizi pod istim naslovom (1982).
Nasuprot tehnikama određenih oblika multiregresione analize, a.p. je teorijski korisna, jer od istraživača ili
analitičara zahteva da specifikuju odnose između svih
nezavisnih i interpretativnih varijabli. Ovaj postupak
dovodi do jednog modela koji prikazuje uzročne odno­
se preko kojih nezavisne varijable proizvode direktne i
indiriktne efekte na zavisnu varijablu. U ovom smislu,
a. p. postaje popularna sofisticirana tehnika u kvantita­
tivnoj metodologiji.
Međutim, ona ima i nedostataka, jer - kao što ističe
Alen Brajmen - pati od problema utoliko što ne može
uvek da potvrdi uzročnu strukturu. Ona ukazuje kakav
relativan uticaj imaju varijable jedna na drugu, ali ne
može da bude validna za otkrivanje uzročne strukture.
Dakle, nedostatak a. p. je i u tome što uzročni model
zavisi od lične zamisli istraživača o pretpostavljenoj
uzročnoj mreži, pa se ne može opravdati ili odbaciti sa­
mom analizom.
3 multivarijaciona analiza O regresiona analiza

P. Georgievski

analiza sadržaja (eng. content analysis). Metod ana­
lize dokumenata i tekstova (koji mogu da budu štam­
pani, auditivni ili vizuelni), čiji je cilj kvantifikacija
sadržaja u skladu s prethodno definisanim kategorija­
ma i jedinicama analize, kao i njihovim značenjima u
određenom kontekstu. A. s. obavlja se na sistematičan
način koji kompetentni istraživači mogu da ponove. Redefinisanje a. s. evoluiralo je od »istraživačke tehnike«

analiza sadržaja
u »istraživački metod«, zahvaljujući, pre svega, dinstinktivnom pristupu u a. s. tekstova.
A.
s. upotrebljava se više od jednog veka. Prva takva
istraživanja započela su analiziranjem štampe. Klaus
Kripendorf navodi daje početkom XX veka, prebrojava­
jući koliko stubaca u novinama zauzimaju »trivijalni« i
»demoralizatorski«, a koliko pak »vredni sadržaji«, Bajron
Metjuz ukazivao na »uticaj štampe na porast kriminala
i drugih antisocijalnih aktivnosti«. Na prvom sastanku
Nemačkog sociološkog društva (1910), Maks Veber je
predložio obimnu a. s. štampe. Ipak, a. s. u modemom
obliku razvili su, između dva svetska rata i u toku Dru­
gog svetskog *ata, Harold Lasvel i njegovi saradnici,
Pol Lazarfeld i Bernard Berelson, proučavajući politič­
ku propagandu. Ovi istraživači hteli su da, na osnovu a.
s. određenog teksta, govora, dokumenta i si., odgovore
na sledeća pitanja: ko kazuje, šta i kome kazuje, kako
kazuje, zbog čega kazuje i s kakvim efektom?
Definicija a. s., koju je dao B. Berelson (1952), kao
»istraživačke tehnike namenjene objektivnom, siste­
matskom i kvantitativnom opisu manifestnog sadržaja
komunikacije«, danas se smatra klasičnom. Međutim,
kasnije - šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka
- osim komponente »sistematičnosti«, kritikovani su
i određeni aspekti ostalih komponenata pomenute de­
finicije: »objektivnost«, »kvantifikacija« i »manifestni
sadržaj« komunikacije. Najpre, u samom zahtevu za
»objektivnošću« neki autori su prepoznali pozitivističku
epistemološku orijentaciju zagovornika a. s., naročito
kada se zahteva da ona bude »vrednosno neutralna«, te
da ne može da analizira sve sadržaje tekstova. Drugo,
nemoguće je ili pogrešno izvoditi zaključke samo na
osnovu kvantifikacije ili prebrojavanja određenih jedi­
nica a. s. ako se u obzir ne uzima njihov kontekst (npr.,
ako se ispituje demokratičnost određenih političkih par­
tija na osnovu njihovih partijskih programa, pogrešan
bi bio zaključak d aje određena partija demokratičnija
ako se u njenom programu najčešće pominje reč »demokratija«). Treće, ispitivanje samo manifestnog, vidljivog
sadržaja komunikacije onemogućava da se uoči i ono
što je latentno, pa time i da se dođe do dubljih saznanja
i razumevanja određenih sadržaja poruka. Zbog toga, na­
vedene komponente u Berelsonovoj definiciji određeni
broj autora izostavljaju ili ih drugačije formulišu. Tako,
npr., Kripendorf definiše a. s. najpre kao »istraživačku
tehniku za donošenje ponovljivih i valjanih zaključaka
na osnovu podataka u njihovom kontekstu«, a zatim je
»intuitivno« određuje kao »metod istraživanja simbolič­
kog značaja poruka«.
Proces a. s. ima više koraka ili faza. Razni istraživači
i metodolozi taj proces dele u različite faze, počev od
četiri ili pet, pa do dvanaest. Ipak, logičnije je da u a. s.

analiza sadržaja

12

A. s. kao istraživački metod ima svoje prednosti i
postoji onoliko faza koliko ih ima u bilo kojem drugom
nedostatke u odnosu na ostale istraživačke metode u
sociološkom istraživanju: (1) formulacija ili definisanje
sociologiji i ostalim društvenim naukama. Prednosti a.
istraživačkog problema s obzirom na ključna pitanja tek­
s. su: (a) transparentan i nenametljiv istraživački me­
stualnih karakteristika komunikacije; (2) definisanje
tod; (b) mogućnost da se na longitudinalan način istra­
osnovnog okvira uzorkovanja i utvrđivanje tipa uzorka
žuju promene značenja određenih sadržaja i vrednosti
i njegove adekvatnosti; (3) definisanje kategorija i potkomunikacije; (c) fleksibilnost primene na veoma širok
kategorija a. s., pri čemu se treba pridržavati sledećih
spektar različitih vrsta informacija; (d) na osnovu reprenačela: (a) iscrpnost izvora (dokumenata) i kategorija;
zentativnosti i adekvatnosti uzorka, kao i na osnovu
(b) homogenost (kategorije moraju biti zasnovane na
realno definisanih kategorija, dobijene rezultate mogu­
istom kriterijumu) i (c) isključivost (kategorije se ne bi
će je generalizovati i (e) u jednom istom istraživanju
smele međusobno preklapati); (4) definisanje jedinica
metodom a. s. moguće je uspešno, na komplementaran
analize koje mogu biti reči, rečenice, izrazi, teme, na­
način, primeniti kvantitativnu i kvalitativnu analizu i
pisi u novinama, tip slova; (5) konstrukcija rasporeda
interpretaciju, i time doći do pouzdanijih i validnijih
kodiranja; (6) pilotiranje rasporeda kodiranja i provera
rezultata
istraživanja.
pouzdanosti i (7) tumačenje rezultata istraživanja. Pri
Svakako
da a. s. ima brojne ograničenosti i nedostat­
tom, pojmovno najteža i najnapornija faza u istraživanju
ke:
(a)
uspešnost
i kvalitet a. s. ne zavisi samo od proa. s. jeste određivanje dimenzija ili kategorija, odnosno
ceduralnih
pravila
i načina njenog izvođenja nego i od
potkategorija u kojima a. s. »napreduje ili opada«.
.kvaliteta
dokumenata,
tekstova koji se mogu ocenjivati
Postoji više različitih pristupa a. s., među kojima Rej
na
osnovu
različitih
kriterijuma
(autentičnost, kredibi­
Pouson identifikuje četiri: (1) form alna a. s., u kojoj
litet, reprezentativnost itd.); (b) bez obzira na to kakva
se naglasak stavljana objektivnost i pouzdanost; (2) te­
su uputstva za kodiranje, ne može se izbeći određeni stematska a. s., koja pretežno smera otkrivanju ideoloških
pen
interpretacije od strane šifranta, što delimično utiče
pristrasnosti novinara i drugih aktera uključenih u pro­
na
standardizaciju
postupka; (c) iako nije problem stanizvodnju dokumenata masovnih medija; (3) tekstulana
dardizovati
postupak
u opisu i analizi »manifestnog«
a. s., koja se sastoji od ispitivanja lingvističkih sredstava
sadržaja
teksta,
teškoće
se javljaju kada je reč o »latent­
upotrebljenih u dokumentima i, najzad, (4) analiza pu­
nom«
sadržaju;
takođe
se
javlja i problem proverljivosti
blike, koja se usredsređuje na reakciju publike na sadr­
i
validnosti
zaključaka
različitih
istraživača u slučaju
žaj medija.
A.
s. može se uporediti s druga dva pristupa u a. s. latentnih sadržaja poruka; (d) a. s. upućuju se prigovori
d aje ateorijska, naročito kada se naglasak u istraživa­
komunikacijâ: semiotička analiza, u kojoj se naglasak
nju stavlja na njene mere (učestalost određenih termina,
stavlja na dublje sagledavanje značenja ispitivanih fe­
prostor,
vreme i si.), a manje na ono stoje teorijski rele­
nomena, te etnografska a. s. (Dejvid Altejd), u kojoj
vantno;
najzad, (e) ono što a. s. ne može reći jeste koje
se naglašava uloga istraživača u konstrukciji značenja
dimenzije
ili kategorije sadržaja treba da se analiziraju,
tekstova i u njima sadržanih simbola. Ponekad se ovaj
ili
kako
da
se interpretiraju značenja kvantitativnih in­
pristup označava i kao kvalitativna a. s., u kojoj se kori­
dikatora, naročito ako ona nisu razvijena u teorijskom
ste kompjuterski statistički programi-za obradu i analizu
okviru istraživačkog problema. Ipak, s pravom postoje
kvalitativnih podataka, kao što su, npr., konkordanski,
mišljenja (npr. Lorens Nojmen) koja ukazuju na to da
oksfordski, NUD*IST, CAQDAS. U kvantitativnoj a. s.,
je
ograničena primena i razvijenost a. s. više rezultat ne­
u obradi i analizi podataka koriste se sofisticirani kom­
poznavanja
tog metoda nego plod njegovih unutrašnjih
pjuterski programi za obradu kvantitativnih podataka,
ograničenja.
kao što su Microsoft Excel, SAS i SPSS.
3 masovne komunikacije O Likertova skala
Izbor tehnike u analizi zavisi od prirode teksta:
O sociologija masovnih komunikacija
članak iz novina, pesma i beleške nastale iz vođenja
P. Georgievski
nestrukturisanog posmatranja i nestrukturisanog i polustrukturisanog intervjua ne analiziraju se na isti način.
analiza, faktorska. Metoda analize koja omogućuje
To zavisi i od ciljeva istraživanja i vizije istraživača.
istraživačima
da veliki broj varijabli svedu na manji broj
Naime, istraživači se sučeljavaju s dilemom: s jedne
varijabli,
koje
se drugačije nazivaju faktori ili latentne
strane, statističko-matematička sredstva a. s. su suviše
varijable.
Postupak
se izvodi tako što se pronalaze pra­
siromašna da bi mogla voditi računa o bogatstvu upotre­
vilnosti
u
varijacijama
vrednosti više varijabli, gde gru­
be jezika i njegovog značenja, a s druge, a. s. često je
pa visoko međupovezanih varijabli formira faktor. F. a.
samo metagovor.

13
se često koristi u anketnim istraživanjima, u situacijama
gde jedna varijabla (jedno pitanje u upitniku) ne može
da bude dovoljan indikator neke dimenzije pojave, pa
je potrebno tu dimenziju meriti preko više indikatora. U
takvom slučaju se ovim metodom testira da li duga lista
pitanja može biti grupisana u kraće grupe od kojih svaka
opisuje jedan aspekt proučavane pojave ili faktor. Najče­
šći primer je analiza serije iskaza merenih Likertovom
skalom, koji pokazuju različite vrednosne ili ideološke
orijentacije.
O funkcija, latentna O multivarijaciona analiza

S. Cvejić

analiza, funkcionalna. Sintetički postupak za ispiti­
vanje funkcionalnih odnosa u sklopu šireg istraživanja
determinističkih odnosa u društvu. U svom razvijenom
o b lik u ,/ a. uvek uključuje proučavanje uzročnih od­
nosa, pri čemu se ne traga za pojedinačnim uzročnim
odnosima nego pre svega za funkcijam a društvenog
sistema i njegovih delova. Epistemološki osnovf. a. je­
ste shvatanje da funkcija društvene pojave reprodukuje
svoj uzrok, ali i da uzrok izaziva funkciju. Kauzalistička
orijentacijaf. a. vezuje ovaj postupak za pozitivizam:
kritičari pozitivizma, poput Maksa Vebera, smatraju da
se ulogaf. a. ograničava na heuristiku i da ovaj postupak
ima minimalnu dokaznu snagu, s obzirom na hipotetičnost i fragmentamost rezultata dobijenih njegovom primenom. Oni pozitivisti koji zanemaruju značaj ispitiva­
nja uzročne osnove posmatranih funkcionalnih odnosa
svode zadatke/ a. na deskriptivnu ravan i povećavaju
mogućnost njene primene u ideološke svrhe. U ovom
smislu, proučavanju funkcionalnih odnosa Herbert
Spenser pridaje opisnu i klasifikacijsku ulogu, a Ogist
Kont, zbog svog fenomenalističkog shvatanja društve­
ne uzročnosti, potpuno odbacuje mogućnost primene
pojma finalnog uzroka u sociologiji. Bez obzira na zna­
čaj podsticaja za ra z v o j/ a. koji su došli iz teorijskog
funkcionalizma, ovaj postupak nije neposredno vezan
ni za jedan poseban teorijski pravac, budući da ima auto­
nomiju posebnog naučnog postupka.
Ozbiljno naučno zasnivanje/ a. vezuje se za dopri­
nos Emila Dirkema i njegovo insistiranje na neophod­
nosti razlikovanja i komplementarne primene uzročnih
i funkcionalnih objašnjenja u sociologiji. Dirkem prvi
među klasičnim sociolozima zapaža da društvene poja­
ve mogu da opstanu i bez funkcije, da mogu trajati po
inerciji i da delovi sistema mogu vremenom promeniti
funkcije koje vrše. Za razliku od značajnog pojačavanja
f. a. na metodološkoj ravni, Dirkemovu istraživačku primenu ovog postupka karakteriše sistematsko ignorisanje
činjenica koje pobijaju njegova objašnjenja. Klasične

analiza, funkcionalna
fimkcionaliste u antropologiji odlikuje fascinacija istrajavanjem društva i pojedinih delova sistema, što vodi
razvijanju postulata o funkcionalnom jedinstvu društva,
univerzalnoj funkcionalnosti i funkcionalnoj nužnosti
(Alfred Redklif-Braun i Bronislav Malinovski). Prema
ovim postulatima, društveni sistem karakteriše jedna
vrsta jedinstva njegovih delova koji funkcionišu harmo­
nično, svaka pojava u sistemu obavlja neku vitalnu funk­
ciju, a svaki deo sistema predstavlja nužan sastavni deo
celine. Shvatanje strukture primitivnog društva kao, pre
svega, strukture srodstva, predstavlja doprinos razvoju
antropološke teorije, ali na metodološkom planu vodi
rigidnoj primeni/ a. i zanemarivanju istraživanja funk­
cionalnih ekvivalenata postojećih sistemskih delova.
F. a. se u okviru klasične socijalne antropologije javlja
pre kao heurističko nego kao eksplanatomo sredstvo.
Način njene primene obeležen je razdvajanjem antro­
pologije na evolucionističku, difuzionističku i fiinkcionalističku struju, u kontekstu tzv. spora oko prežitka
(eng. survival). Za ime Malinovskog vezuje se značajno
pojačavanje istraživačko-tehničkog aspekta/ a. putem
unapređenja terenskog rada, dugotrajnog kompleksnog
posmatranja i sekvencijalne analize.
U okviru epistemoloških rasprava o funkcionalnom
objašnjenju, sredinom XX veka dolazi do čvršćeg epi­
stemološkog zasnivanja/ a. Neki pisci, poput Karla
Hempela, tvrde da/.' a. može imati samo heurističku
ulogu, pošto ne može da dokaže da će se neka pojava
desiti pre nego ma koja od njenih funkcionalnih alter­
nativa. Drugi autori, poput Ernsta Nejgela, tvrde daje
pitanje funkcionalizma u epistemologiji pre svega pi­
tanje formulacije, pošto se teleološki iskazi mogu bez
ostatka prevesti na kauzalistički jezik. U okviru ove epi­
stemološke rasprave, Moriš Mandelbaum rehabilituje
metodološka shvatanja klasičnih funkcionalista, tvrdeći
da rigidni funkcionalizam Malinovskog predstavlja re­
akciju na evolucionistička preterivanja. On naglašava
saznajni značaj koji Malinovski pridaje povezivanju
društvenih funkcija sa ljudskim potrebama, što perspek­
tivno vodi integraciji nauka o čoveku, kulturi i društvu.
Klasične postulate funkcionalizma Mandelbaum ne vidi
ni isključivo kao heuristička sredstva/ a., ni kao naučne
zakone, nego prvenstveno kao eksplanatome principe
deskriptivnog karaktera. U ovom smislu se/ a. određu­
je kao postupak koji predstavlja prelaz od deskripcije ka
sociološkom objašnjenju, a poseban značaj se pridaje
radu Malinovskog na povezivanju/ a. i uporednih is­
traživanja putem istraživačke konkretizacije funkcionalističkog načela međusobne povezanosti. Rasprava se
kasnije proširuje problematizovanjem problema posto­
janja neteleoloških funkcionalnih iskaza, da bi snažni­

analiza, funkcionalna
je uzročno zasnivanje f a. dobilo svoje epistemološka
pokriće zahvaljujući Vsevolodu Isadživu koji je uveo
pojmove produktivne uzročnosti i telekauzalnosti u pro­
blematiku ispitivanja nužnosti funkcionalnih alternati­
va. Prema ovom shvatanju, dokazivanje funkcionalnih
odnosa moguće je samo na osnovu znanja o njihovim
uzročnim osnovama, čime se reafirmiše stara Dirkemova ideja u okviru savremenog, znatno razrađenijeg viđe­
nja mnogostruke i višedimenzionalne društvene uzroč­
nosti. Isadživljev doprinos upućuje na povezivanje f a.
pre sa regresionom nego sa korelacionom analizom na
planu povezivanja statističkih postupaka s a / a. u sklo­
pu probabilističkog shvatanja uzročnosti.
Pojačavanje istraživačko-tehničkog aspekta f. a. u
savremenoj sociologiji povezuje se sa doprinosima Talkota Parsonsa i Roberta Mertona. Parsons uvodi pojam
ravnoteže kao glavnog reperaf a., naglašavajući značaj
kvalitativnih funkcionalnih klasifikacija koje omoguću­
ju uporedivost značaja različitih vrsta funkcionalnih či­
nilaca i njihovih pretpostavljenih uzroka. Neki Parsonsovi kritičari tvrde da njegova zamisao nije iskustveno
proverljiva, dok je savremeni neofunkcionalisti, poput
Džefri Aleksandera, brane pošto u njoj vide zaštitu /
a. od različitih tzv. teorija faktora. Za razliku od pisaca
koji, poput Kingsli Dejvisa, poistovećujuf, a. sa sociolo­
škim istraživanjem uopšte, Merton zahteva da se ona ob­
likuje u skladu s logikom naučnog eksperimenta i stvara
paradigmu za kodifikovanu primenu/ a. U ovom smislu
Merton razlikuje tipove podataka kojima se/ a. koristi:
ovde ulaze deskriptivni podaci o društvenoj strukturi,
podaci o modalnim i alternativnim obrascima ponaša­
nja, podaci o emotivnim i kognitivnim značenjima, po­
daci o motivima i stvarnom ponašanju, kao i podaci o
pravilnostima u ponašanju koja postoje, ali ih članovi
posmatrane zajednice ne priznaju. Poseban metodološki
značaj ima Mertonovo insistiranje daf. a. ustanovi posledice korišćenih podataka za šire društvene strukture,
kao i njegovo ukazivanje na mogućnost operativne primene distinkcije između manifestnih i latentnih funkcija
i podele na eufunkcionalne,funkcionalno neutralne i
disfunkcionalne sistemske delove. Uz razvijanje poseb­
nih postupaka, poput usmerenog razgovora radi pobolj­
šanja evidencije u istraživanjima vršenim pom oću/ a.,
Merton na epistemološkom planu afirmiše zamisao o
teorijama srednjeg obima kao o teorijskom okviruf. a.
Donekle na Mertonovom tragu, u nastojanju da čvršće
empirijski utemelji/ a., Alvin Guldner uvodi pojmove
funkcionalne autonomije i j'unkcionalnog reciprocite­
ta, tražeći da se napusti apriorno ustanovljavanje tzv.
anatomije društvenog sistema i da se (a)simetričnost
posmatranih funkcionalnih odnosa iskustveno utvrdi u

14
svakom posebnom slučaju. Na planu dokazivanja tačnosti zaključaka o funkcionalnim odnosima, u poslednje
vreme se, uz uporedni metod, koriste i drugi analitički
postupci, poput multivarijacione analize i povezivanja
funkcionalnog i istorijskog pristupa (npr. A. Guldner i
Teda Skokpol).
O funkcija 3 funkcionalizam O funkcionalni odnosi

V.Ilić
analiza, korelaciona. Statistički metod koji služi za
merenje slaganja kvantitativnih varijacija između dve ili
više varijabli. Stepen slaganja varijacija se iskazuje koe­
ficijentom korelacije (r) koji uzima vrednosti u rasponu
od -1 do 1, gde 0 znači odsustvo slaganja, -1 maksimal­
no inverzno slaganje i 1 maksimalno direktno slaganje.
Pirsonov koeficijent se koristi za kontinuirane varijable,
a Spirmanov za ordinalne varijable. Slaganje varijacija
više varijabli proučava se višestrukom (za sve varijable)
i parcijalnom (za parove varijabli uz isključenje uticaja ostalih) k. a. Postojanje veze između pojava u k. a.
se pretpostavlja unapred i ne može se ovim postupkom
utvrditi, jer visoko kvantitativno slaganje varijacija mo­
že postojati i u slučaju prividnih korelacija (npr. kada je
slaganje varijacija između dve varijable izazvano zajed­
ničkim uzrokom, tj. nekom trećom varijablom).
O analiza, uzročna 3 varijabla

S. Cvejić

analiza, multivarijaciona. Većina autoraje saglasna
u definiciji prema kojoj je m. a. skup statističkih metoda
koji simultano analiziraju višestruka i međusobno pove­
zana merenja dobijena za svaku jedinicu posmatranja
iz skupa/uzorka koji ispitujemo. Danas je m. a. veoma
razgranato metodološko područje koje pokriva gotovo
sve naučne oblasti. Njena uloga je da nam pomogne
da složenu prirodu pojava sagledamo u što većem obu­
hvatu. S obzirom na kompleksnost većine iskustvenih
pojava, ona predstavlja pokušaj da se na pouzdan način
izmeri veći broj njihovih osobina. Razvoj m. a. bio je
uslovljen, sjedne strane, razvojem kompjuterske tehno­
logije i softvera koji su omogućili relativno jednostavnu
i brzu manipulaciju velikom količinom podataka i, s
druge strane, napretkom mnogih nauka koje su iskazale
potrebu za simultanim tretmanom tri ili više varijabli.
U tom smislu, u novije vreme su razvijeni novi ili su pri­
lagođeni postojeći metodi tako da omogućuju i analizu
nominalnih podataka koji su dominantni na istraživač­
kom polju sociologije.

15
Prema mišljenju Zlatka Kovačića, jedan od principa
razvrstavanja metoda m. a. jeste vrsta odnosa između
istraživanih varijabli. Ukoliko istražujemo dva skupa va­
rijabli, od kojih jedne tretiramo kao zavisne, a druge kao
nezavisne, govorimo o metodama zavisnosti. Ukoliko
nema apriornog osnova za podelu varijabli na ova dva
podskupa, u pitanju su metodi međuzavisnosti. U meto­
de zavisnosti ovaj autor svrstava: multivarijacionu regre­
siju, kanoničku korelaciju, diskriminacionu analizu, m.
a. varijanse i logit analizu. U metode međuzavisnosti
spadaju: analiza glavnih komponenti, faktorska analiza,
analiza grupisanja (klaster analiza), višedimenzionalno
proporcionalno prikazivanje i loglinearna analiza.
O analiza, faktorska 3 varijabla

S. Cvejić

analiza, regresiona. Metod kojim se objašnjava ili
predviđa varijabilitet zavisne varijable na osnovu infor­
macije o jednoj ili više nezavisnih varijabli. Priroda veze
između zavisne (y) i nezavisne(ih) varijable(i) (x) pred­
stavlja se odgovarajućim regresionim modelom. Ovaj
model definiše vezu između x i y, a najčešće se prikazuje
regresionom linijom. Regresiona linija se formira tako
da najpribližnije prikaže (aproksimira) raspršenost tačaka u dijagramu, onih tačaka koje prikazuju vrednosti y
za odgovarajuće vrednosti x. Regresiona linija može biti
prava ili kriva, pa shodno tome i regresioni model mo­
že biti pravolinijski ili krivolinijski (nelinearan). Jedna
komponenta regresionog modela je i stohastički član ili
slučajna greška koja obuhvata sve one ishode merenja
koji nisu definisani funkcijom veze između x \ y . Više­
struka regresija podrazumeva model sa više nezavisnih
slučajnih promenjivih. Važno je napomenuti da se u r. a.
zavisna i nezavisna(e) promenjiva(e) određuju unapred i
da se ovim metodom ne može otkrivati postojanje uzročnoposledične veze.
Logistička r. a. je vrsta r. a. u kojoj je zavisna varija­
bla dihotomna sa kodovima 1 i 0 (indikatorska), a neza­
visne varijable mogu biti kategoričke ili kontinuirane.
Najčešće se koristi za predviđanje da li će se neka poja­
va desiti ili ne (ishod 1 ili 0) pod određenim okolnostima
(vrednostima nezavisnih varijabli).
O analiza, uzročna O statistički model

S. Cvejić
analiza, sekundarna. Metodološki postupak koji
podrazumeva korišćenjepostojećih podataka, prikuplje­
nih za potrebe ranijih studija; u tom postupku istraživač
koji sprovodi istraživanje nije odgovoran za kvalitet tih
podataka. Podaci koji su ranije prikupljeni i na neki na­
čin arhivisani nazivaju se sekunadarnim podacima.

analiza, sekundarna
Istraživač može primeniti s. a. podataka koje je sâm
prethodno prikupio, podatke drugih istraživača ili podat­
ke nastale radi ciljeva koji nisu istraživački. Statistička
metaanaliza postojećih podataka smatra se posebnim slu­
čajem s. a. Ovi podaci mogu poticati iz raznovrsnih iz­
vora, a prvenstveno iz arhive i dokumentacije nadležnih
državnih i javnih službi, kao što su zavodi za statistiku,
opštinski organi za prikupljanje podataka i si. Prednosti
korišćenja sekundarnih podataka jesu srazmerno niži
troškovi prikupljanja i veća obuhvatnost populacije na
koju se oni odnose. Sekundarne informacije se mogu
plodno primenjivati u stvaranju hipoteza za sledeća is­
traživanja. Pored toga su korisne i za poređenje nalaza
iz različitih studija. Veoma je bitna i primena postoje­
ćih podataka o stanovništu (broju i karakteristikama)
za stvaranje preciznog i reprezentativnog uzorka za sva
istraživanja društvenih pojava. Analiza sekundarnih
podataka je i korisna strategija za učenje istraživačkog
procesa.
Nedostaci s. a. su, prvenstveno, neažurnost i nedo­
voljna pouzdanost pruženih informacija. Osim toga,
arhivirana građa se često ne nalazi u sirovom obliku
i najčešće je već na neki način obrađena i razvrstana.
Primenjeni način njene sumarizacije ili razvrstavanja
možda ne odgovara potrebama naučnog istraživanja ko­
je zahteva sasvim precizno utvrđen tip i oblik podataka.
Ovi prigovori upućuju na potrebu kontinuirane evaluacije postojećih podataka koji će se sekundarno analizirati.
Posebno treba voditi računa o ciljevima zbog kojih su na­
stali, detaljima o njihovom nastajanju (koje prikupljao
podatke, kako i gde), načinu uzorkovanja, operacionalnim definicijama i metodima prikupljanja podataka.
S. a. kvantitativnih podataka (popisi stanovništva,
administrativni podaci, podaci iz prethodnih anketnih
ispitivanja itd.) opšteprihvaćen je postupak. Međutim,
njen domašaj u području kvalitativnih proučavanja je
znatno manji. Još je mali broj istraživanja u kojima je
primenjena s. a. kvalitativnih podataka (transkripti inter­
vjua, grupnih diskusija, terenski dnevnici i posmatračke beleške, lična dokumenta, fotografije). Korišćenje
sekundarnih podataka nalaže poseban oprez i u pogledu
etičkih principa naučnog istraživanja, pogotovo kada is­
traživač koji koristi sekundarne podatke nije učestvovao
u njihovom stvaranju.
Oblasti u kojima se najčešće i najproduktivnije može
praktikovati s. a. podataka jesu demografija, ekonomska
sociologija, socijalna patologija, kao i neke oblasti opšte
sociologije (prvenstveno one vezane za demografska i
ekonomska obeležja). Međutim, treba napomenuti da se
sekundarni podaci i informacije uvek moraju koristiti s
krajnjim oprezom, imajući na umu osobenosti lokalnih

analiza, sekundarna

16

prilika i način na koji su ti podaci izvorno prikupljani
(uključujući i motivaciju ispitanika da daju verodostojne, odnosno lažne podatke o sebi, kao i respektabilnost
institucije koja je izvorno prikupljala podatke), tako da
ih po mogućnosti, makar na nekom pilot-uzorku, valja
ponovo proveriti.
0 metod, kvalitativni 3 metod, kvantitativni

S. Đurić

analiza, sekvencijalna. Istraživački postupak koji
se ponajviše razvijao ti sklopu primene kvalitativnih
metoda istraživanja, posebno postupka posmatranja
sa učestvovanjem, ali principi na kojima s. a. počiva
omogućavaju njenu primenu u svim oblicima naučnog
rada. S. a. je kontinuirana, odvija se postepeno, korak
po korak, i traje dok traje i sâmo istraživanje. Moguće je
razlikovati tri osnovne faze u s. a:. (1) izbor i definicija
problema, pojmova i pokazatelja; (2) utvrđivanje uče­
stalosti i distribucije pojave i (3) uključivanje dobijenih
rezultata u neki širi teorijski okvir saznanja o proučava­
noj oblasti.
U toku prve faze, istraživač traga za onim pojava­
ma koje ga upućuju na bliže određivanje situacije koju
proučava. Pažnju najčešće privlače pojave koje se pona­
vljaju, ili protivrečni podaci, što istraživača usmerava
na dalji rad u traganju za specifičnim pokazateljima tih
pojava, ili mu one, pak, kao neposredno pristupačne,
služe kao pokazatelji teže opažljivih, latentnih pojava
i procesa. Već tada istraživač nastoji da ove prve po­
datke oceni i uspostavi neki red među njima, tražeći
odgovarajuće pojmove i definicije za dalje usmeravanje
istraživanja. Ovo je bitan trenutak jer istraživača više
ne vuče tako snažna struja podataka, pošto se on prema
njima odnosi sa stanovišta teorijskog cilja kojem mogu
poslužiti. Ipak, iako već na početku istraživanja konture
teorijskog okvira počinju da se jashije ocrtavaju, mnoge
hipoteze i pojmovi još nisu međusobno povezani, nji­
hov privremeni ili stalni karakter tek treba da se tokom
istraživanja potvrdi ili ospori. U oceni valjanosti ovih
početnih podataka koriste se metodi istoričara (procena
verodostojnosti ispitanika ili stvaraoca dokumenta), za­
tim se sagledavaju uslovi u kojima su oni prikupljani,
u grupi ili samo uz prisustvo istraživača, da li su iskazi
dati spontano ili na direktno pitanje istraživača, kako se
ocenjuje prisustvo istraživača u sredini itd. Posebno zna­
čajan postupak za ocenu valjanosti podataka je i njihovo
poređenje ne samo sa stanovišta uslova u kojima su dobijeni već i poređenjem izvora iz kojih su dobijeni, odno­
sno kojim postupcima. Za 5. a. je bitno da su pojmovne
kategorije stalno otvorene za nove činjenice, kako one
koje im idu u prilog tako i one koje im se suprotstavljaju

i zahtevaju svoje preispitivanje. Pojava ovih »negativ­
nih« slučajeva može da vodi modifikovanju ili odbaci­
vanju dotadašnjih pojmova i kategorija i formulisanju
novih. Tokom ove faze, u kojoj se prikupljaju i sređuju
podaci, prave se povremene pauze kako bi se videlo do­
kle se došlo i u kom pravcu treba dalje ići.
Početak druge faze podrazumeva nastavak rada na
utvrđivanju onih problema i pojmovnih kategorija s koji­
ma se ide dalje u analizu. Utvrđuje se njihova učestalost
i distribucija na kvazistatistički način (»većina«, »izra­
zita tendencija rasta« i si.). Postupak se odvija tako što
se svaki podatak (iskaz, ponašanje, akcija) razvrstava u
određene kategorije, i to tako da se, pošto su numerički
označeni, razvrstavaju u više kategorija za koje se sma­
traju relevantnim. Pri tom se ovi podaci obeležavaju kao
primami i sekundarni s obzirom na značaj koji imaju za
neku kategoriju. Oni su dati u svom punom sadržinskom
vidu - u izraženim idejama, akcijama, uslovima, datu­
mu. Osim toga, budući da »slučajevi« nisu obeleženi
(»kodirani«) po principu međusobne isključivosti kate­
gorija, moguće je da se na osnovu njihovog prisustva u
većem broju kategorija formuliše sadržaj centralne teme
istraživanja i uspostavi određena vrsta odnosa između
kategorija. Na ovaj način se utvrđuje ne samo stvarna
prisutnost neke pojave, procesa ili pravilnosti, već je to
i način sumarnog sređivanja podataka. Podaci tako sve
više dobijaju sistematski karakter ne gubeći, pri tom,
ilustrativni ili anegdotski značaj. U ovoj fazi se dalje iz­
dvajaju »negativni« slučajevi (podaci) koji su preostali
i koji predstavljaju odstupanja u granicama tolerancije,
ali - iako nemaju uticaja na glavni tok proučavane poja­
ve - oni se stalno prate i čuvaju (jer mogu da budu prvi
nagoveštaji nekog budućeg, ali drugačijeg toka pojave).
Utvrđena rasprostranjenost ima situacioni i vremenski
aspekt. Situacioni aspekt obuhvata pojave koje se javlja­
ju u više situacija, ili samo u jednoj, dok vremenski as­
pekt upućuje na njihov hronološki raspored javljanja u
periodu koji se proučava. Sama povremenost i kratkoća
javljanja nekih pojava u dužem vremenskom periodu,
bez ostavljanja traga na osnovni tok, potvrđuju njihov
prolazni karakter.
S. a. se, u trećoj fazi, završava uključivanjem novodobijenih rezultata u okvir neke šire društvene celine
(sistema, organizacije, procesa kojem pripada prouča­
vana pojava). Pri tom se određuju neophodni i dovoljni
uslovi postojanja proučavane pojave (procesa) u okviru
te celine, njena uloga u funkcionisanju pomenute celine,
kao i njeno prepoznavanje kao primera koji je na višem
nivou apstrakcije već sadržan u teoriji (Hauard Beker
i Blanš Gir). Međutim, Barni Glejzer i Anselm Štraus
smatraju da 5. a. - kao proces istovremenog i kontinui­

17
ranog toka prikupljanja, kodiranja i analize, uz primenu
stalnog poređenja svih izvora, podataka i kategorija rezultira stvaranjem sadržinske teorije ako se započinje
s neposredno prikupljanim podacima, ili stvaranjem for­
malne teorije, višeg nivoa opštosti, ako istraživanje poč­
ne od rezultata već izvedenih studija koji su obuhvaćeni
apstraktnijim kategorijama.
S. a. nije jedini pristup koji se primenjuje u anali­
zi kvalitativnih podataka. Ovim pitanjem su se bavili
i brojni drugi autori. Primera radi, Alen Barton i Pol
Lazarsfeld su, na osnovu analize 100 studija, utvrdili
pet osnovnih postupaka kvalitativne analize koji su u
tim studijama korišćeni.
Značaj s. a. za sociologiju i srodne nauke je u činje­
nici što ona olakšava pristup nepoznatim ili nedovoljno
proučenim i složenijim pojavama. Aktivna uloga istra­
živača u procesu prikupljanja, sređivanja i analize is­
kustvene građe u toku samog istraživanja, neposredno
preispitivanje valjanosti podataka, pojmova i kategorija,
ne omogućavaju samo razumevanje već i očuvanje bo­
gatstva sadržaja društvenog života.
3 metod, kvalitativni
M. Bogdanović

analiza, uzročna. Metodološki pristup u proučava­
nju društvenog determinizma koji podrazumeva anali­
tičko ispitivanje dejstva pojedinih činilaca na određene
društvene pojave, kako bi se utvrdili oni koji čine nužne
i dovoljne uslove, tj. uzroke pojave. Iz celokupnog deter­
minističkog spleta koji određuje neku pojavu izdvaja
se ona pojava koja je uzrok određenog stanja, odnosno
proizvodi određenu posledicu. U. a., koja pored funk­
cionalne analize predstavlja temelj svakog valjanog
naučnog objašnjenja, pruža odgovore na pitanja zašto
nešto postoji i kako se može promeniti. Dva su osnov­
na načina analitičkog ispitivanja društvene uzročnosti:
eksperimentalni i neeksperimentalni. Zbog mnogobroj­
nih ograničenja u primeni eksperimenta u društvenim
istraživanjima, mnogo češće se primenjuje u. a. neeksperimentalnih podataka, koja se temelji na misaono-analitičkim sredstvima, poput multivarijacione analize, kao i
na preciznom opisu ispitivanih pojava i čisto tehničkim
statističkim sredstvima i shemama.
3 determinizam, društveni 3 naučno objašnjenje
M Todorović

an d roginija (gr. anër - muškarac; gynë - žena).
Neizdiferencirana ili mešovita po Ina/rodna kategorija.
Androgina je ona osoba koja se, bilo svojim izgledom,
emocionalnom strukturom ili ponašanjem ne uklapa u
postojeću dihotomnu podelu na (isključivo) muški i (is­
ključivo) ženski rod. Dihotomna definicija roda zasniva

androginija
se na ideji o polnom dimorfizmu, tj. verovanju da u pri­
rodi postoje dva pola - muški i ženski, koji su određeni
primarnim i sekundarnim somatskim karakteristikama
i ulogom u reprodukciji. Hermafroditizam, tj. neizdife­
rencirana, mešovita (somatska) polnost se u ovakvom
sistemu smatra devijacijom, greškom prirode. Iz ideje o
polnom dimorfizmu izvodi se ideja o rodnoj dihotomiji:
svakom polu odgovara određeni rod, tj. sistem socijal­
nih uloga i personalnih karakteristika koje su izvedene
iz mesta u »prirodnoj« podeli rada, tj. u reprodukciji
ljudske vrste.
Dimorfni/dihotomni sistemi, međutim, ne odslikavaju verno ni biološku ni društvenu stvarnost. Razlike
među polovima ne nastaju zbog potpunog izostanka
sekundarnih (somatskih) karakteristika jedne od kate­
gorija nego na osnovu njihove srazmere. Shodno tome,
nijedan pol nije isključivo muški ili isključivo ženski
nego kombinacija u kojoj jedan skup karakteristika preovladava u odnosu na drugi. Pored toga, u svim pozna­
tim ljudskim zajednicama postoje pojedinci koji nisu
u stanju ili ne žele da se uklope u jednu od postojećih,
normativnih rodnih kategorija. Svoju neizdiferenciranu
polnost/rođnost oni manifestuju na različite načine: pre­
oblačenjem, prihvatanjem socijalnih uloga i manirizma
suprotnog pola, homoerotizmom ili različitim kombi­
nacijama ovih elemenata. Izrazito rigidni dihotomni
sistemi, kao što je većina evropskih u toku poslednja
dva veka, nisu u stanju da obuhvate ovakve mešovite
kategorije, što ima za posledicu da se androgine osobe
marginalizuju, proglašavaju devijantnim, stigmatizuju
kao opasne po društvo, a neretko i proganjaju.
Za razliku od savremnog evropskog sistema, postoje
rodni sistemi koji imaju veći broj fleksibilnih polnih/rodnih kategorija. Ova društva ne samo da tolerišu mešovite
kategorije nego su androgine osobe sasvim integrisane
u postojeći društveni sistem zauzimajući u okviru njega
jasno definisano mesto i ulogu. Neretko, a. simbolizuje i
prisustvo izuzetnih, natprirodnih moći i vezu sa onostranim. Ignorišući interne poglede, a shodno dominantnom
evropskom diskursu, antropolozi donedavno nisu bili u
stanju da u primerima a. vide zasebne i legitimne polne/rodne kategorije. Poslednjih decenija, međutim, pod
uticaj em feminizma i poststrukturalizma, istraživači sve
češće pristupaju a. kao zasebnoj (trećoj) kategoriji, odba­
cujući time dominantnu dihotomnu ideologiju.
U antropološkoj literaturi najpoznatija i najdetaljnije
opisana androgina kategorija su berdaše (berdache) kod
sevemoameričkih Indijanaca. Indijske hidžre (hijre) su
(biološki) muškarci, koji se podvrgavaju ritualnoj ka­
straciji i na taj način se transformišu u novu polnu/rodnu kategoriju, postajući »ni žena ni muškarac«. Hidžre

androginija
fiinkcionišu istovremeno kao religijski kult i kao kasta.
Za razliku od hidžri i berdaša, koje u okviru svojih socio­
kulturnih sistema predstavljaju zasebne, mada mešovite
polne/rodne kategorije, virdžine ili tobelije, koje litera­
tura beleži u našim krajevima (Crna Gora, Hercegovina
i Kosovo) u XIX i prvoj polovini XX veka, predstavlja­
ju potpunu transformaciju (biološke) žene u socijalnog
muškarca. Virdžine imaju muška imena, oblače se kao
muškarci, obavljaju tradicionalno muške poslove i pri­
hvaćene su kao punopravni muški članovi kako u porodi­
ci tako i u široj zajednici. Öa bi sve to bilo moguće virdži­
ne se zavetuju na trajno devičanstvo, a kršenje zaveta je
podložno drakonskim kaznama. Trajni celibat ovde ima
dvostruku ulogu: na simboličkoj ravni obaveza celibata
omogućava rodnu transformaciju s obzirom na to da se
u patrijarhalnim sistemima devičanstvo poistovećuje s
muškim vrlinama snage i čistote.
Transvestizam je najpoznatiji savremeni oblik a. Nje­
gove glavne karakteristike su preoblačenje, preuzimanje
ponašanja i manirizma suprotnog pola i homoerotizam.
Kao i kod hidžri, preuzeti manirizam nije vema kopija
suprotnog pola nego njegova prenaglašena, groteskna
verzija. Ovo naročito važi za tzv. stalne transvestite koji
žive na marginama društva, često u izdvojenim zajedni­
cama, baveći se marginalnim poslovima u zabavljačkoj
industriji i/ili prostitucijom. Drugi tip čine tzv. povre­
meni transvestiti koji naizmenično žive u oba pola/ro­
da. Oni najčešće teže da svojim izgledom i ponašanjem
postignu što vemiju kopiju suprotnog pola. Savremena
medicina omogućava potpunu i trajnu transformaciju
u oba pravca. Interesantno je da se pojedinci vrlo često
odlučuju za medicinski tretman i potpunu transforma­
ciju upravo da bi izbegli stigmatizaciju, a često i prosekuciju od strane društva koje je netolerantno u odnosu
na mešovite, neizdiferencirane polnè/rodne kategorije.
Međutim, pošto je proces transformacije postupan, dugo­
trajan i ne vodi uvek promeni genitalnih organa (neretko
zbog visoke cene ove hirurške intervencije), promena
pola uz pomoć dostignuća savremene nauke, u krajnjem
rezultatu, ima mnogobrojne androgine forme. Pojedinci
koji se podvrgnu ovoj vrsti tretmana kombinuju u novoj
srazmeri somatske i druge karakteristike oba pola, mogu
da imaju različitu vrstu erotskih veza, ali preuzimaju
socijalne uloge, zanimanja i izgled tipičan za suprotni
pol (u odnosu na onaj kojem pripadaju rođenjem). Ovaj
novonastali spektar varijacija u polnim/rodnim katego­
rijama sasvim očigledno dovodi u pitanje i podriva do­
minantne evropske, dihotomne ideologije i klasifikaci­
je. Istovremeno se pred akademske discipline postavlja

18
zadatak dekonstrukcije dihotomnih rodnih kategorija i
izgradnje složenijih i fleksibilnijih sistema.
0 homoseksualnost O rod O studije roda

R. Drezgić
animizam (lat. anima - duša; animus - duh). Širo­
ko rasprostranjeno verovanje u postojanje duša, koje se
javljaju kao dvojnici materijalnog tela i unutrašnji prin­
cip koji pokreće organizam, te duhovakoji nastaju kada
duša, usled smrti, napusti telo. Edvard Tajlor i Herbert
Spenser smatraju se osnivačima animističke teorije, ko­
ja a. posmatra kao najelementamiju, prvobitnu religiju.
Nasuprot naturalistima, koji kultove vezane za prirodu
smatraju primamim, oduhovljenost cele prirode (prema
Tajlorovom, ne i prema Spenserovom mišljenju) nastaje
kada primitivna svest, prostom analogijom sa čovekom,
pomenute pojave vezuje i za neživu prirodu, pa a. i kul­
tovi predaka prethode kultovima prirode. Do ideje duše
čovek dolazi usled zagonetnosti snova, odnosno nerazumevanja kako to da prebivajući (spavajući i snevajući)
najednom mestu pohodi razne druge udaljene krajeve
i ljude. Stoga je, prema ovim teoretičarima, rađanje ide­
je o duši-dvojniku, koja je drugačije, eteričnije prirode,
bila najprihvatljivija za primitivnog čoveka. Duša se,
u različitim kulturama, zamišlja kao čovečuljak, ptica,
miš, senka, odraz ili eterično amorfno »telo«, ali je za­
jedničko svim ovim shvatanjima da ona čini čovekovu
nenadoknadivu suštinu, te da njeno trajno napuštanje fi­
zičkog tela istovremeno znači i smrt. No, dok duša samo
povremeno napušta telo - u snu, tokom bolesti ili obamrlosti - duh je trajno odsutan iz tela. Ovaj preobražaj
duša u duhove vrši se u trenutku smrti, tako da svet živih
okružuje svet otuđenih duša-duhova. Kako duše-duhovi imaju neke karakteristike čoveka (emocije, potrebe,
strasti), to se one povremeno mešaju u živote živih, bilo
da im nanose zlo ili pomažu. Uspeh ili neuspeh u nekom
poduhvatu, zdravlje ili bolest - uopšte, dobro ili zlo uzrokovani su neposrednim uticajem duhova, a čovek,
da bi ih primirio ili stekao njihovu naklonost, stvara či­
tav splet magijskih i religijskih rituala. Prema mišljenju
animista, budući d a je smrt osnovni katalizator ovog
preobražaja, kult predaka je primami kult iz kojeg izviru
svi ostali, a prvi oltari su, zapravo, grobovi.
Sledeći striktno evolucionističko stanovište o nastan­
ku i razvoju kultura i religija, Tajlor i njegovi sledbenici
smatraju daje nakon animizma sledila fazapoliteizma,
koja se završava razvijenom formom monoteizma. Slič­
no animistima, Karl Jung smatra da se izvori verovanja
u duše i duhove nalaze u snovima, vizijama i bolesnim

19
halucinacijama, pa se njegovo tumačenje individualno
nesvesnog (anima) i kolektivno nesvesnog (animus) za­
sniva upravo na tome. Savremeni, široko rasprostranjeni
spiritizam (spiritualizam) temelji se na animističkom
shvatanju. Popularni »antropološki izveštaji« Karlosa
Kastanjede predstavljaju, u toku poslednjih decenija
XX veka, svedočanstva o još veoma živom animizmu u
Centralnoj Americi.

anketa

Kod poštanskog upitnika, bez ponavljanja slanja upit­
nika, stopa odgovora je od 20% do 40%. Istraživači ko­
riste različite pristupe kako bi uvećali stopu odgovora.
Pre svega, oni nastoje da se obrate ispitanicima i ubede
ih da učestvuju u istraživanju. Obraćanje istraživača is­
pitanicima ostvaruje se putem propratnog pisma koje se
šalje zajedno sa upitnikom. Pored informacija o sadrža­
ju i cilju istraživanja, propratno pismo treba da sadrži
i informacije o instituciji koja sprovodi istraživanje i o
3 religija O evolucionizam
finansijeru istraživanja. Na osnovu ovih podataka, ispi­
B. Đurović
tanici stiču uvid u legitimnost i vrednost istraživanja.
Neki
istraživači nude ispitanicima manje sume novca.
anketa (fr. enquête - istraga, istraživanje). Istraži­
Visina
sume može da odbije ispitanike, ali oni najčešće
vački pristup koji omogućava prikupljanje podataka od
smatraju daje novčana nadoknada simboličan gest. Naj­
većeg broja ispitanika na širem geografskom prostoru u
efikasniji pristup je pozivanje na altruistička osećanja
kraćem vremenskom periodu. Postupci za prikupljanje
ispitanika i značaj studije.
podataka putem a. su: (1) poštanski upitnik, (2) perso­
- Izostanak mogućnosti kontrole ispitanikovog okrunalni intervju i (3) telefonski intervju. U savremenim
ženja. Istraživači nikada ne mogu biti sigurni koje po­
uslovima, zahvaljujući sve većoj upotrebi računara, kao
punio upitnik.
alternativa poštanskom upitniku i telefonskoj a., javlja
- Istraživači nemaju uvid u neverbalno ponašanje
se a. putem elektronske pošte.
ispitanika.
(1) Poštanski upitnik. Prikupljanje podataka vrši se
pomoću upitnika koji se putem pošte odašilje ispitanici­
- Usled odsustva neposrednog kontakta, izostaje mo­
ma. Zbog izostajanja kontakta između anketara i ispita­
gućnost da se razjasne nejasni odgovori, ili da se više
nika, poštanski upitnik se smatra bezličnim anketnim
sazna o pozadini dobijenih odgovora.
postupkom. Prednostima poštanskog upitnika smatraju
Ukoliko je namenjen heterogenoj grupi ispitanika,
se:
poštanski upitnik zahteva jednostavna pitanja, koja se
- Manji troškovi. Svi troškovi svode se na troškove
mogu razumeti samo na osnovu štampanih instrukcija.
planiranja istraživanja, uzorkovanja, umnožavanja upit­
U tom slučaju, u upitniku dominiraju pitanja zatvorenog
nika i poštarine. Obrada i analiza podataka su, takpđe,
tipa, tj. pitanja sa unapred ponuđenim odgovorima. Kod
jednostavniji i jeftiniji u odnosu na druge anketne me­
homogenih grupa ispitanika, onih koji poseduju neko
tode.
zajedničko iskustvo - npr. kod pripadnika iste profesije
- Izbegava se mogućnost pojave anketarske greške,
- mogu da se koriste složeniji tipovi pitanja koji omogu­
tj. izostaju greške koje nastaju usled ličnih karakteristi­
ćavaju prodiranje u dubinu iskustva ispitanika.
ka ispitivača i razlika u njihovim veštinama.
(2) Personalni intervju. Postupak za prikupljanje po­
- Veća anonimnost. Odsustvo anketara obezbeđuje
dataka koji pretpostavlja kontakt licem u lice između
veću anonimnost za ispitanika. Anonimnost je naročito
ispitivača i ispitanika. Osnovni tipovi personalnog in­
značajna kada je predmet istraživanja osetljiv za ispita­
tervjua su: strukturisani intervju, fokusirani ili dubinski
nike, npr. ispitivanje intimnog života ispitanika.
intervju, nestrukturisani ili neusmeravani intervju.
- Poštanski upitnik je prikladan kada pitanja zahteStrukturisani intervju je najmanje fleksibilan oblik
vaju da se o njima razmisli, ili da se provere podaci
intervjua. Broj pitanja, njihova formulacija i redosled
sadržani u dokumentima.
identični su za sve ispitanike. Strukturisani intervju istra­
- Poštanski upitnik omogućava da se, po minimal­
živači koriste kako bi bili sigurni da razlike u dobij enim
nim troškovima, obuhvati široko geografsko područje.
odgovorima potiču od razlika među ispitanicima, a ne
Ako je stanovništvo koje se istražuje rasprostranjeno
od razlika u primeni intervjua. Kod ovog tipa intervjua,
na širokom geografskom području, u pojedinim sluča­
upitnik popunjava ili anketar ili sam ispitanik. U prvom
jevima poštanski upitnik može predstavljati i jedini prislučaju, anketar u direktnom kontaktu sa ispitanikom či­
menjiv postupak za prikupljanje podataka.
ta pitanja i beleži odgovore. Ispitanik popunjava upitnik
Osnovni nedostaci poštanskog upitnika su:
na sledeći način:
-N isk a stopa odgovora. Stopa odgovora je procenat
- anketar ostavlja upitnik ispitaniku da ga sam po­
ispitanika u uzorku koji su vratili popunjene upitnike.
puni. Na ovaj način, ispitaniku se pruža mogućnost da

anketa
razmisli o pojedinim pitanjima, ali i da na njih odgovori
bez prisustva nepoznate osobe.
- grupno popunjavanje upitnika odvija se uz prisu­
stvo anketara koji može, ukoliko je potrebno, da pruži
dodatna objašnjenja.
Fokusirani intervju pruža veću fleksibilnost u radu
ispitivača, kao i značajnu slobodu ispitanicima da izra­
ze sopstveno iskustvo. Elastičnost pristupa omogućava
da se dođe do detalja o subjektivnom iskustvu ispitani­
ka. Fokusirani intervju vodi se na osnovu takozvanog
vodiča za intervju, seta tema ili pitanja koje se odnose
na osnovne pretpostavke istraživanja. Ovaj tip intervjua
radi se sa ispitanicima za koje se zna da su imali neko
specifično iskustvo, a koje se odnosi na sadržaj koji se
ispituje.
Nestrukturisani intervju je najfleksibilniji oblik nauč­
nog razgovora. Ispitivač ne priprema unapred pitanja,
niti se pitanja postavljaju poštujući specifičan poredak.
Podstičući ispitanike da izraze svoja iskustva, ispitivač
ima veliku slobodu da se dotiče raznovrsnih područja,
kao i da izgrađuje specifičan redosled tokom intervjua.
U odnosu na poštanski upitnik, prednosti naučnog
razgovora su sledeće:
- Kontrola situacije intervjuisanja. Ispitivač može da
odredi redosled pitanja na koja ispitanici odgovaraju,
kao i da standardizuje okruženje u kojem se prikupljaju
podaci.
- Visoka stopa odgovora. Stopa odgovora kod na­
učnog razgovora je znatno viša u odnosu na poštanski
upitnik, oko 95 %. Mnogi ispitanici koji ne bi izdvojili
vreme da popune poštanski upitnik prihvataju zahtev
da učestvuju u naučnom razgovoru. Ovo se, pre svega,
odnosi na one koji imaju problema sa čitanjem ili pisa­
njem, ili ne razumeju jezik u potpunosti.
- Prikupljanje dodatnih informacija. Istraživač stiče
uvid u lične karakteristike ispitanika i karakteristike nji­
hovog okruženja.
Najznačajniji nedostaci naučnog razgovora su sledeći:
- Visoki troškovi. Troškovi uključuju izbor, obuku
i kontrolu ispitivača, troškove putovanja, boravka na
terenu i vođenja intervjua, snimanja i prekucavanja po­
dataka dobijenih u nestrukturisanim intervjuima.
- Anketarska greška. Iako su ispitivači obučeni da
obezbede objektivnost prilikom prikupljanja podataka,
oni često, aluzijama, nameću lična gledišta koja mogu
da usmere odgovore ispitanika. Čak i kada izbegavaju
verbalne aluzije, ispitivači mogu usmeravati ispitanike
putem neverbalne komunikacije. Na odgovore ispitani­
ka može uticati i starost, pol, rasa ispitanika itd.

20
Problem anonimnosti. Usled uspostavljanja neposred­
nog kontakta sa ispitanicima, ispitivačima ne samo da
mogu biti poznata njihova imena, adrese, telefonski bro­
jevi, već imaju i mogućnost njihovog prepoznavanja.
(3)
Telefonski intervju je polulični postupak za priku­
pljanje podataka. Kao njegove prednosti navode se: re­
lativno niski finansijski troškovi u odnosu na personalni
intervju; visoka stopa odgovora; brzina u prikupljanju
podataka; primenjivost na, u demografskom smislu,
heterogene populacije; primenjivost na teritorijalno
udaljene ispitanike. Najznačajniji nedostaci u primeni
telefonskog intervjua su: jednostavniji instrument, mo­
gućnost naglog prekida intervjua od strane ispitanika,
izostajanje kontrole neverbalnog ponašanja.
3 anketar O anketarska greška O ispitanik

G. Vuksanović

anketar. Osoba koja se angažuje u fazi prikupljanja
podataka u terenskim anketnim istraživanjima. Koriste­
ći instrumente koje su konstruisali istraživači, a. stupaju
u kontakt sa ispitanicima i, u skladu s dobijenim uputstvima o konkretnom obliku anketiranja, dobijaju infor­
macije od ispitanika.
Direktni oblici anketiranja podrazumevaju usposta­
vljanje socijalne interakcije u kojoj a. postavlja pitanja,
podstiče ispitanika, nudi mu objašnjenja, beleži odgo­
vore, a ispitanik odgovara, uskraćuje odgovore na ne­
ka pitanja, traži objašnjenja i (uzgredno ili brižljivo)
formuliše svoje stavove. Usled složenih procesa ovako
uspostavljene interakcije, sjedne, kao i epistemoloških
zahteva koji proističu iz naučnog karaktera istraživanja,
s druge strane, neophodno je pažljivo birati osobe koje
će obaviti postupak anketiranja. A. treba da raspolaže
određenim opštim znanjima, da poznaje sociokulturalnu
situaciju u kojoj se obavlja proces anketiranja (jezik,
životni stil i način komuniciranja ispitivane zajednice)
i da dobro vlada primenom instrumenta. Lična tačnost
i preciznost su, svakako, osobine o kojima treba voditi
računa pri izboru a. Otvorenost i iskrenost ispitanika u
značajnoj meri će zavisiti od sposobnosti a. da očuva
staloženost i bude tolerantan i u situacijama kada su od­
govori oskudni, odbojni ili se a. ne slaže sa odgovorima
ispitanika, ili pak kada se desi da ti odgovori ispitanika
izražavaju društveno neprihvatljive stavove. Ponašanje
i izgled a. moraju da budu adekvatni situaciji u kojoj se
obavlja ispitivanje.
Svaki proces anketiranja zahteva obezbeđivanje što
višeg stepena standardizacije samog ispitivanja. To se
postiže obukom a., tokom koje oni dobijaju precizne
instrukcije koje se odnose na proceduru izbora ispitani­
ka, način uspostavljanja kontakta, primenu instrumenta,

21
način beleženja podataka i druge relevantne aspekte (tip
i obim objašnjenja koja se smeju dati itd.). Čak i kada je
reč o a. koji već imaju iskustva u sprovođenju anketira­
nja, potrebna je obuka u pogledu konkretnog istraživač­
kog instrumenta. Sâm rad a. nadzire se tokom i nakon
obavljenog anketiranja. Kontrola rada tokom ispitivanja
obavlja se proverom da li je a. kontaktirao odgovaraju­
ćeg ispitanika (uobičajeno je da se proveri makar 15%
adresa na kojima je a. trebalo da obavi anketiranje), da
li je postavio sva pitanja (to se može utvrditi naknadnim
nasumičnim ispitivanjem ispitanika i poređenjem), di­
rektnim praćenjem načina rada a. (supervizor odlazi sa
a. na teren i kontroliše kvalitet njegovog pristupa). Na­
kon obavljenog ispitivanja, a u fazi pregledanja materija­
la, može se pratiti kvalitet rada svakog a. sagledavanjem
potpunosti odgovora, uvidom u anketarske beleške, dok
se u fazi obrade podataka, grupisanjem ispitanika prema
a. koji ih je ispitivao i uspostavljanjem korelacija, mogu
otkrivati eventualna ponavljanja, greške i posebni obra­
sci odgovora koje su ispitanici davali određenim a.
O anketa O anketarska greška O lična jednačina istraživača
S. Đurić

anketarska greška. Skup sistematskih grešaka čiji
su izvor neodgovarajući rad i osobine anketara. Uz dru­
ge moguće oblike pristrasnosti, rad anketara je predmet
sistematičnog i detaljnog proučavanja u metodologiji
društvenih istraživanja. Počeci sistematskog praćenja
rada anketara kao mogućeg izvora grešaka vezuju se
za istraživanje beskućnika (1929), u kojem je Sara Rajs
primetila da su kod jednog anketara ispitanici sistema­
tično navodili alkoholizam kao razlog položaja u kojem
se nalaze, a kod drugog nepovoljne i pogrešne socijalne
mere. Zatim je obratila pažnju na lične osobine samih
anketara i zaključila d aje prvi bio protivnik uživanja
alkohola, a drugi socijalista. Postoje na ovaj način skre­
nuta pažnja da odgovori koje dobijaju anketari mogu
biti značajno povezani s njihovim ličnim stavovima o
pitanjima koja se istražuju i da to može biti važan izvor
potencijalnih grešaka koje bi dovele u pitanje i najbolje
osmišljen istraživački projekt, usledila su detaljna istra­
živanja ovog problema.
Faktore koji deluju u interakciji anketar-ispitanik
Robert Kan i Čarls Kanel su klasifikovali u tri grupe.
Na strani anketara to bi bili: lični faktori (uzrast, vaspitanje, socijalnoekonomski status, rasa, religija, pol), psi­
hološkifaktori (percepcija, stavovi, očekivanja, motivi,
saznajni i drugi interesi) i faktori ponašanja (greške u
postavljanju pitanja, greške u podsticanju ili sugerisanju, u motivisanju i beleženju odgovora). Mnogobroj­
nim istraživanjima delovanja ovih faktora na interakcije

anketarska greška
u procesu anketiranja ustanovljeno je d aje najznačaj­
nije ponašanje anketara i način na koji on uspostavlja
kontakt sa ispitanikom. Ostale činioce je u većoj meri
moguće kontrolisati tako što će za određene tipove is­
traživanja biti angažovani anketari sa utvrđenim karak­
teristikama. Najčešće se sastav anketara planira tako da
se izbegne značajnija socijalna distanca u odnosu na
ispitanike (u pogledu starosti, društvenog položaja, obra­
zovanja). Ponekad je potrebno, u skladu sa osetljivošću
predmeta istraživanja, usklađivati i pol, religiju ili rasu
anketara ukoliko se pretpostavi da bi ovo neslaganje
moglo biti izvor inhibicije ispitanika u pogledu iskrene
i potpune saradnje.
Mogućnost javljanja a. g. i njene razmere povećavaju
se upravo onda kada su anketari manje stručni, kada kod
njih nije razvijen profesionalni odnos prema angažmanu
u istraživanju, kada je ispitivanje manje strukturisano
(veće greške se mogu očekivati u dubinskim intervju­
ima nego u standardizovanim upitnicima), te kada je
predmet istraživanja društveno osetljiva tema.
U svakoj fazi postupka anketiranja može se javiti
neki tip a. g.: anketar može najpre da načini grešku u
postupku nalaženja ispitanika, izbegavati ispitanike do
kojih je teže doći i odlučivati se za ispitivanje onih oso­
ba koje su mu lakše dostupne. Dalje, usled nastojanja
da ispitanika odobrovolji za saradnju, anketar može da
se prema njemu ophodi prenaglašeno ljubazno, iz čega
se stvara odnos u kojem ispitanik uzvraća ljubaznošću i
pokušava da svoje odgovore usaglasi s pretpostavkama
0 tome kako je dobro i poželjno odgovarati. Tokom po­
stavljanja pitanja, anketar može da izbegava pitanja koja
smatra osetljivim i koja mogu situaciju ispitivanja učini­
ti nelagodnom. Takođe, anketar može pretpostavljati da
na osnovu samo nekih dobij enih odgovora može znati
odgovore ispitanika i na ostala pitanja, pa ih u anketira­
nju preskače. Tu se, kao važan izvor a. g., javljaju oče­
kivanja anketara daje gledište ispitanika konzistentno
povezano, pa je dovoljno čuti nekoliko njegovih odgo­
vora kako bismo znali odgovore i na sva ostala pitanja.
Dalje, anketari mogu da očekuju slaganje odgovora is­
pitanika s njihovim društvenim položajem, pa čim usta­
nove karakteristike položaja ispitanika pretpostavljaju
1 strukturu njegovih odgovora. Neprecizno i nepotpuno
beleženje odgovora (ili njihovo slobodno interpretira­
nje) takođe je značajan izvor grešaka.
Najveći broj a. g. može se izbeći pravilnom obukom
anketara pre početka terenskog rada, kao i sistematskom
kontrolom njihovog rada. Anketari moraju da prođu pret­
hodnu obuku za rad na terenu i pravilnu primenu istraži­
vačkog instrumenta. Treba im objasniti značaj njihovog
posla za uspeh istraživačkog projekta i potrebu da s do­
voljno osetljivosti saslušaju odgovore ispitanika, da ih

anketarska greška

22

motivišu i održe njihovu koncentraciju tokom celokupnog ispitivanja i objektivno, vemo i precizno pribeleže
njihove odgovore.
3 anketa 3 anketar 3 lična jednačina istraživača

S. Đurić

anomija (gr. a - ne; nômos - zakon). Najkraće se mo­
že odrediti kao odsustvo zakona ili bezakonje, odnosno
kao stanje nedelotvomosti, raspada i nepostojanja dru­
štvenih normi. U sociologiju je ovaj pojam uveo Emil
Dirkem, da bi njime objjsnio kako dolazi do nepravilnih
oblika podele rada, tj. onih u kojima se razvija funkcio­
nalna zavisnost ali ne i solidarnost. To se dešava zbog
nenormalnih društvenih uslova koji dovode do »anomijske podele rada«, koja više ne obezbeđuje solidarnost i
funkc ioni sanje društvenog sistema. Stanje a. obično je
povezano sa masovnim oblicima ispoljavanja devijantnog ponašanja ljudi. Na društvenom planu, to stanje se
najčešće javlja prilikom prelaska iz jednog društvenog
sistema u drugi, a na individualnom ono je uglavnom ve­
zano za naglu pramenu materijalnog (siromašenje), društvenopravnog (zatvor), građanskog (gubitak građanskih
prava), profesionalnog (gubitak posla), bračnog (razvod,
bolest, duže odsustvo, smrt bračnog partnera), stambenog
(ostajanje bez stana) ili teritorijalnog (preseljenje) statusa,
a u svom najoštrijem obliku ispoljava se kroz ubistvo ili
tzv. anomično samoubistvo.
Dirkemovo određenje a. zasniva se, između ostalog,
i na njegovom razlikovanju između »normalnog« i »pa­
tološkog«. Verujući da postoji stanje moralnog zdravlja
društva, koje jedino nauka može kvalitetno odrediti, i isti­
čući da su normalno i patološko istorijske kategorije, on
je, uzimajući opštost kao spoljašnje obeležje normalnosti
neke pojave, naglasio daje neka društvena činjenica nor­
malna za određeni društveni tip kad se kreće u prošeku
društava ove vrste, posmatranih u odgovarajućoj fazi nji­
hovog razvoja. Na osnovu toga, dolazi se do poznate Dirkemove teze daje kriminalitet normalan ukoliko se kreće
u granicama prošeka za dati tip društva. I ne samo što je
normalan nego mu se mora pripisati i značajna dinamička
uloga, budući da sprečava okoštavanje kolektivne svesti i
omogućava prodor novoga u društvu. Naravno da se ovde
»kriminal« shvata veoma široko - kao sve ono što vređa
osnovna kolektivna osećanja i izaziva društvenu osudu i
kažnjavanje.
Inspirišući se tumačenjem sukoba Koje je aao Tomas
Hobs, Dirkemovim pojmom a. i teorijom Maksa Vebera
o ulozi specifične protestantske etike u nastanku kapita­
lizma, Robert Merton smatra daje za nastanak a. bitna
tenzija koja se javlja kod pojedinaca ili društvenih grupa,
onda kada se »opšteprihvaćene« norme i vrednosti nalaze

u raskoraku sa društvenom stvarnošću. Prema njegovom
mišljenju, đevijantno ponašanje je simptom provalije ko­
ja postoji između kulturom nametnutih aspiracija i dru­
štveno strukturisanih mogućnosti. Tu se, dakle, polazi od
pretpostavke da se u američkom i drugim industrijalizovanim društvima kao opšteprihvaćena vrednost smatra
materijalni uspeh koji je, u principu, podjednako dostu­
pan svima, pri čemu se kao podobna sredstva za njegovo
postizanje uzimaju samopregoran rad i samodisciplina. U
tom smislu, svi ljudi bi trebalo da imaju jednake šanse, a
neuspeh bi se tumačio nedovoljnom upornošću i, uopšte,
napuštanjem ambicija.
Kako se ljudi, međutim, ne nalaze na jednakim počet­
nim pozicijama i kako ne prihvataju svi podjednako te
»nesporne« vrednosti, javljaju se značajne razlike između
pojedinaca u pogledu mogućnosti i ishoda tako shvaće­
nog uspeha. Budući da osećaju snažan pritisak da se po
svaku cenu ide napred, ako ne na zakonit, a ono makar
na nezakonit način, neuspešni se osećaju odbačenim i dru­
gačijim zbog svoje navodne nesposobnosti, te mogu doći
u iskušenje da počnu da se đevijantno ponašaju. Početna
nejednakost stvara tako pogodnu osnovu za anomično po­
našanje, a time i za nasilje. Naravno, to nipošto ne znači
da će svi »neuspešni« pojedinci posegnuti za devijantnim
ponašanjem, niti da će »uspešni« biti lišeni takvih iskuše­
nja. Drugim recima, nesklad između težnji i mogućnosti
nije svojstven samo »nižim« društvenim slojevima nego
se on, u podjednakoj meri, može pojaviti i kod ostalih,
koji u taj raskorak - uključujući tu i tenzije koje ga prate
- zapadnu iz bilo kojih razloga, bez obzira na to da li on
objektivno postoji ili je samo subjektivno prepoznat i do­
življen kao takav.
Merton razlikuje pet mogućih načina na koje se može
reagovati na suprotnosti koje postoje između društveno
prihvaćenih vrednosti i ograničenih sredstava za njihovo
ostvarenje: konformistički, inovatorski, ritualistički, od­
ustajući i buntovnički. Konformisti, u koje spada većina
ljudi, prihvataju dominantne društvene norme i vrednosti,
kao i uobičajena sredstva za njihovo postizanje, bez obzira
na to da li su i sami uspešni ili ne. Inovatori se drže prihva­
ćenih vrednosti, ali koriste pogrešna ili nezakonita sred­
stva u njihovoj realizaciji, kao u slučaju kriminalaca koji
se bogate baveći se nelegalnim aktivnostima. Ritualisti
se mehanički pridržavaju ustanovljenih pravila radi njih
samih, ne pitajući se o njihovoj svrsi, niti o vrednostima
koje stoje iza njih, te se uglavnom posvećuju rutinskim
poslovima koji im ne pružaju gotovo nikakve izglede na
uspeh i napredovanje. Odustajući (oni koji odustaju) sa­
svim napuštaju takmičenje, odbacujući kako važeće vred­
nosti tako i uobičajena sredstva za njihovu realizaciju, te
uglavnom žive povučeno i izolovano. Najzad, buntovnici

23
odbacuju dominantne vrednosti i standardna sredstva za
njihovo ostvarivanje, želeći da ih zamene potpuno novim,
obnavljanjem društvenog sistema u celini, tako da obično
nastupaju sa radikalnim političkim zahtevima.
Kritički orijentisana sociologija je nesumnjivo potvr­
dila da su pravila za definisanje i tumačenje onoga što će
se smatrati »nenormalnim« ili »devijantnim« do sada, po
pravilu, prećutno ili izričito, određivali oni koji su imali
najviše moći: bogati za siromašne, politički uticajni za
politički manje uticajne, ugledni za manje ugledne, mu­
škarci za žene, stariji za mlađe, gradovi za sela, etničke
većine za etničke manjine i si. Ona je takođe ukazala na
činjenicu da masifikacija društva, iskazana prvenstveno
kroz gomilanje ljudi u velikim urbanim aglomeracijama,
uz nemogućnost da im se pruže adekvatni ekonomski, so­
cijalni i kulturni uslovi za normalan život, sama po sebi
predstavlja gotovo idealnu podlogu za širenje devijantnog
ponašanja i javljanje a. Istraživači masa odavno su skrenu­
li pažnju na to da one ne samo što pokazuju sklonost da
se u sve mešaju nego to čine isključivo nasilno. Pridoda
li se tome sve prisutnije i sve pogubnije dejstvo masovnih
medija - pomoću kojih se vrši industrijsko oblikovanje
duha i kreiranje paralelne, virtuelne stvarnosti, dobiće se
svi važniji elementi za objašnjenje sve rasprostranjenije
agresije, nasilja, destrukcije, autodestrukcije i a. Ne tre­
ba, dakako, smetnuti s uma ni činjenicu da već postojeće
nasilje ima i svoju autonomnu logiku i samostalne meha­
nizme delovanja koji obezbeđuju njegovu reprodukciju i
samoreprodukciju.
Sociološka istraživanja upozoravaju da treba praviti
jasnu razliku između »primame devijacije«, kao početnog
akta odstupanja od »normalnog«, i »sekundarne devija­
cije«, u kojoj kršenje pravila postaje učestalo i trajno, a
sam prestupnik opaža sebe kao devijanta. Ako se prva i
može dovesti u tesnu vezu sa sociokulturnom okolinom
i životnom sudbinom pojedinaca, druga je već u velikoj
meri stvar organizovane »pripomoći« već postojećih đevijantnih struktura.
O normalno/patološko O otuđenje O patologija, socijalna
M. Tripković

antiklerikalizam (gr. anti - protiv, umesto; lat. clericalis - sveštenički). Liberalni intelektualni i politički
pokret koji se, u toku XIX i XX veka, protivio pretenzi­
jama (prvenstveno rimokatoličkog) sveštenstva da aktiv­
no učestvuje u unutarsvetovnim, a pre svega političkim,
socijalnim i obrazovnim poslovima moderne sekularne
države.
Idejne osnove a. počivaju u prosvetiteljskom atei­
zmu, odnosno agnosticizmu, a prvi pokušaj praktične
realizacije volterovskog poziva na obaranje crkvenog

antiklerikalizam
autoriteta (»Zgazite bestidnicu!«) bila je sistematska i
nasilna dehristijanizacija u toku Francuske revolucije
(1792-1793). Konkordatom iz 1801. godine, u punoj
meri ostvarenim tek posle Napoleonovog pada (1815),
bio je postignut privremeni sporazum između Crkve i
države, kojim su sveštenstvu vraćene pređašnje materi­
jalne privilegije i obrazovne ingerencije. Međutim, jak
antiklerikalni pokret, obnovljen posle Komune 1871. i
uspostavljanja francuske Treće republike, dostigao je
vrhunac u tzv. Kombovom zakonu iz 1904. kojim se
pripadnici verskih kongregacija isključuju iz nastave u
državnim školama, što je dovelo do prekida diplomat­
skih odnosa s Vatikanom. Konačno odvajanje Crkve od
države sprovedeno je u Francuskoj već sledeće godine,
pod Kombovim naslednikom na mestu predsednika Re­
publike, Morisom Ruvijeom.
Iako je antiklerikalni pokret bio manje ili više jak i
u drugim evropskim zemljama (npr. Bizmarkov Kultur­
kampf), francuski slučaj je, s gledišta sociologije, najza­
nimljiviji ne samo zato što je borba za potiskivanje ulo­
ge Crkve u svetovnom životu u toj zemlji bila najburnija
nego i stoga što je i sama francuska sociologija u tome
imala značajnu ulogu. Naime, celokupno sociološko
delo Emila Dirkema, pa i dobar deo njegove praktične
delatnosti, imali su da posluže radikalskoj borbi protiv
pretenzija Katoličke crkve da u novom, republikanskom
poretku očuva ulogu vrhovnog moralnog autoriteta i uti­
cajne političke instance. Institucionalizovanje dirkemovske sociologije kao akademske discipline i »zvanične
doktrine univerziteta« duguje se dobrim delom upravo
njegovoj nameri da pruži teorijsku potporu izgradnji
jednog građanskog morala i, štaviše, jedne nove, laičke
religije, koja će preuzeti društvenointegrativne funkcije
katoličke vere. Dirkem je težio da stvori ne samo nauku
koja će potkopati doktrinarne osnove tradicionalne reli­
gije (»Crkvaje, sa sociološkog stanovišta, čudovište!«)
već i moralku koja postavlja racionalne temelje jedne no­
ve, republikanske vere: on je sociologiju ponudio kao zamenu za veronauku, što je ona u izvesnoj meri i postala
posle Prvog svetskog rata, kada su joj njegovi učenici izdejstvovali status obaveznog nastavnog predmeta. Tako
se društvena nauka o veri najzad prometnula u naučnu
veru u društvo, a sociologija religije u jednu vrstu reli­
giozne sociologije. Dirkemov projekt zasnivanja jedne
laičke religije mogao je nastati samo u okolnostima koje
su bile stvorene međusobnim preplitanjem i stapanjem
republikanskih ideja, još živih uspomena na revolucio­
narnu dehristijanizaciju, filozofije pozitivizma koja se
oslanjala na nasleđe kontističke »religije čovečanstva«,
slobodnozidarskog a. i, naravno, praktične politike radikalskih vlada koje su težile laicizaciji obrazovnog siste­

antiklerikalizam

24

ma i suzbijanju uticaja crkve u svim oblastima javnog
života. U Dirkemovoj ličnosti, njegovom teorijskom
delu i praktičnom angažmanu (naročito u doba Drajfusove afere), susticali su se svi ovi istorijski, duhovni i
politički podsticaji koji su uobličili radikalski a. potkraj
XIX i početkom XX veka. Treća republika, čiji su tvorci
težili da legitimnost novog poretka zasnuju u kontinuite­
tu s onom prvom, revolucionarnom republikom, nije se,
doduše, upustila u onako radikalan«, kao što je bilajakobinska dehristijanizacija, ali je ipak oprezno pokušavala
da, namesto hrišćanstva, uspostavi jednu novu, laičku
religiju, u čemu joj je zdušno pomagala dirkemovska
sociologija. Sličnu funkciju, ali na znatno nezgrapniji i
nasilniji način, pokušala je u komunističkom režimu da
obavi i »marksistička« sociologija.
3 crkva 3 klerikalizam 3 sekularizacija
A. Mimica

antipsihijatrija (gr. anti - protiv; psyché - duh, du­
ša; iatreia - lečenje). Pravac u modernoj psihijatriji koji
je, šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka - putem
kritike tradicionalne psihijatrije, odnosno psihijatrijske
službe - započeo borbu za poštovanje dostojanstva pa­
cijentove, tj., u krajnjoj liniji, čovekove ličnosti.
Ovom pravcu su, između ostalih, pripadali Franko
Bazalja, Ronald Leng, Tomas Sas, Dejvid Kuper i An­
dre Burginjon. Oni su psihijatrijske bolesti smatrali bekstvom čoveka od ograničenja koje društvo nameće svo­
jim pripadnicima. Da bi se ogradilo od svog pogubnog
delovanja, društvo od čoveka stvara žrtveno jagnje koje
označava bolesnim i tako poriče sve loše što u stvari
ono sâmo čini. Po mišljenju zagovornika a., psihijatrija
je deo tog »lošeg društva« i ona uništava čoveka tretma­
nom i socijalnom izolacijom koje mu nameće.
Uzrok bolesti antipsihijatri su videli i u porodici, ko­
ja takođe vrši represiju nad pojedincem. Bolesnik je taj
koji poremećaje svakoga od članova porodice prima na
sebe i tako pati za sve njih. Antipsihijatri su psihijatrij­
ske bolnice smatrali centralnim mestom svega negativ­
nog u sistemu psihijatrije i zahtevali njihovo ukidanje.
Napadali su tadašnje metode lečenja kao nehumane i
štetne, a lekove su smatrali jednom vrstom hemijskih
lanaca u kojima se bolesnici drže okovani. Kritikovali
su getoizaciju mentalno obolelih u psihijatrijskim bol­
nicama. Stoga su smatrali da pacijentima nije potrebno
lečenje već zaštita od njihovih neprijatelja - zakonoda­
vaca, psihijatara i sudija.
Uza sve krajnosti u koje je a. zapadala, njen značaj
bio je u tome što je probudila javnost i zainteresovala
je za mnoga etičkopsihijatrijska pitanja. Antipshijatri

su bili preteče procesa dezinstitucionalizacije koji u
savremenoj psihijatriji krajem XX i početkom XXI ve­
ka zaista vode ukidanju velikih psihijatrijskih bolnica.
Humanijim pristupom i poštovanjem njegovih ljudskih
prava, pacijent bi trebalo da bude vraćen društvenoj za­
jednici i u nju ponovo uklopljen.
3 psihijatrija 3 psihijatrija, socijalna
B. Kuljić

antisemitizam. U svom rasističkom obliku, a. se u
užem smislu usmerava protiv Jevreja, a u širem - protiv
takozvanih semitskih naroda, u koje se ubrajaju i Arapi.
A. polazi od potpuno pogrešnog stanovišta da su Jevreji
rasa ili narod, a ne religiozna grupa. Od a. treba razliko­
vati antijudaizam, koji je religijski motivisan. Antijudaizam se, pre svega, zasniva na činjenici da su osnivača
hriščanske religije ubili Jevreji, svesno ignorišući daje
Isus Hrist i sâm bio Jevrejin. U skladu s tim, mržnja
p'rema Jevrejima ima dugu istoriju u zapadnoj civiliza­
ciji. Tokom kasne antike i čitavog srednjeg veka Jevreji
su bili izloženi progonima i pogromima. Njihova delimično dobrovoljna, a delimično iznuđena getoizacija,
zakonska ograničenja na »nedostojne« pozive - kao što
su menjači novca i zalagaoničari, koji, tobože, sasvim
nehriščanski uzimaju kamate - njihova široko rasprostranjena sposobnost za učenje, i iz svih navedenih razloga
često proizašla društvena pozicija pojedinaca, učinili su
da Jevreji postanu prepoznatljivi kao naizgled homoge­
na grupa koja je izložena napadima. Izloženi na milost
i nemilost promenjivim interesima nepostojanih vlada­
ra, po pravilu su bili predmet političkih intriga. Gotovo
uvek je bilo popularno da se bogati Jevrejin predstavlja
kao reprezent jevrejstva. Kao trovači bunara i ubice dece, bogohulnici i hristoubice, lihvari i krivci za sva zla,
Jevreji su pretvoreni u žrtvenog jarca, krivog za sve ne­
volje koje su se ikad javile.
Rasistički motivisan, a. je proizvod španskog poznosrednjovekovnog antijudaizma. Moderni rasizam je po
svom poreklu antisemitski. Po prvi put na snazi dobija
predstava o čistoti krvi, paralelno s progonima marranosa (stkost. - svinje) i prisilnom hristijanizacijom Jevreja
kao posledicom rekonkviste. Izraz limpieza de sangre
(šp. »čistota krvi«) prvi put se pojavljuje još pre velikih
otkrića. Ovo je u isto rij i prvi primer organizovanog rasi­
zma. On je usmeren protiv tzv. conversosa, pokrštenih
Jevreja, koji i pored promene vere ostaju obeleženi stig­
mom »nepouzdanih kantonista«, jer im se podmeće da
su u tajnosti i dalje praktikovali stare običaje, tako da
su, nezavisno od toga šta su radili, zauvek bili obeleže­
ni. A. ni u kom slučaju ne ostaje ograničen na Španiju
i katoličanstvo.

25
Reč a. se prvi put pojavljuje 1870. godine u nemačkom jeziku - u vreme kada je emancipacija Jevreja u
Nemačkoj beležila veliki uspon, kao ni u jednoj drugoj
zemlji. Ako istoriju a. posmatramo od 1945. godine,
onda izgleda d aje upravo ova odmakla emancipacija
Jevreja u Nemačkoj, doduše zahvaljujući prisili, ali sva­
kako zbog određene logike ksenofobičnog mišljenja,
pogodovala ovom najpogubnijem obliku a. Nacionalsocijalistički antisemiti su je uzimali kao povod ne samo
za diskriminaciju Jevreja, kao stoje to bio slučaj, pre
svega, u Istočnoj Evropi sve do polovine XX veka (poslednji pogromi Jevreja u Evropi izvršeni su u Poljskoj
1946-1947, dok se bivši SSSR 1953. godine verovatno
nalazio neposredno pred talasom antisemitskih progo­
na), nego i za njihovo ubijanje u pogromima. Jevreji
su sistematski ubijani u fabrikama smrti i logorima za
uništenje.
A. je (bio) gotovo širom sveta rasprostranjen feno­
men. Veliki delovi stanovništva čak i u SAD bili su an­
tisemitski opredeljeni. Pa ipak, samo u Nemačkoj je a.
postao suštinsko mesto, možda tačka kristalizacije zvanične državne politike, koja je započela sukcesivnim
obespravljenjem u fazi konsolidacije nacionalsocijali­
zma, a završila fizičkim uništavanjem koje je kulminira­
lo za vreme Drugog svetskog rata, još od 1939. godine.
Ni u jednom trenutku za vreme tog rata program unište­
nja Jevreja nije doveden u pitanje. I u konkurentskoj
RSHA (Glavnoj kancelariji za bezbednost Rajha), institucionalizovanoj u okviru SS, i u WSHA (Glavnoj kan­
celariji za bezbednost privrede) najposle se postavljalo
samo pitanje - da li Jevreji treba da budu uništeni od­
mah ili (u kratkom roku) tokom prisilnog rada. Nikakav
ekonomski i vojno tegoban položaj Trećeg Rajha nije
mogao da odvrati nacionalsocijaliste od njihove namere da sprovedu »konačno rešenje«. Apsolutna nemoć i
činjenica da su njihove žrtve (lično) apsolutno nedužne
eksplicitno je podsticala njihovu želju za uništenjem.
Nacionalsocijalistički a. predstavlja tužnu kulminaciju
a. u ukupnoj ljudskoj civilizaciji. Stoga nije pogrešno
što su ga istoričari nazvali »slomom civilizacije«.
3 fašizam 3 geto 3 judaizam
M. Uzarewicz
(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

a n tro p o g e o g ra fija [ljudska g eo g ra fija ] (gr.
ânthrôpos - čovek; geögraphia - opis zemlje). Sociolo­
ška orijentacija u geografiji i geografizam u sociologiji.
Ovu orijentaciju je utemeljio Fridrih Racel, a kod nas
je afirmisao Jovan Cvijić sa svojim sledbenicima (geo­
grafima i etnolozima). Cvijić je, studirajući geografiju
u Beču, došao u dodir sa antropogeografskim idejama

antropogeografij a
F. Racela, ali nije prihvatio njegov jednostrani geogra­
fizam u tumačenju društvenih pojava. Cvijićeva a. je
bliža francuskoj školi »ljudske geografije« (Žan Brin i
Pol Vidal de La Blaš) nego Racelovoj, koja se povreme­
no izrođavala u geopolitički rasizam. I kad ističe uticaje
prirodne geografske sredine na ljude i društvo, Cvijić,
po pravilu, ne zapostavlja ni delovanje svih drugih rele­
vantnih činilaca - istorijskih, privrednih, političkih, kul­
turnih, psihičkih, moralnih i drugih - što njegovom ge­
ografskom determinizmu daje elastičan oblik i humani
smisao. Ova ocena se temelji, pre svega, na Cvijićevom
sintetičkom pristupu u proučavanju međuuticajaprirode
(geografske sredine), društva (istorije, privredne i poro­
dične organizacije, naseljavanja i seoba, političkog delovanja i ponašanja, akulturacije i asimilacije) i čoveka
(bioloških i psihičkih osobina i njihovog oblikovanja).
Kao geograf, Cvijić je »sociologizovao« i »antropologizovao« geografiju, što se bitno razlikuje od redukcionističkog pristupa u sociologiji u obliku geografskog,
rasnog ili kakvog drugog naturalizma. Sociologizam u
geografiji nije redukcionistički pristup kao stoje to ge­
ografizam u sociologiji. Cvijićeva terenska istraživanja
balkanskih naroda, njihove društvene organizacije, kul­
ture i društvenih promena u prostoru i vremenu, uzorna
su u svakom pogledu. Koristeći se tipološkim postup­
kom, Cvijić je ponudio tipologije prirodnoekoloških i ge­
opolitičkih okvira, tipologije seoskih i gradskih naselja,
kulturnih pojaseva i seoba, socijalnopsihičkih osobina
i činilaca koji ih oblikuju; one su ostale nezaobilazne
u svim kasnijim proučavanjima balkanskih naroda, nji­
hove društvene organizacije i kulturnog identiteta. U
srpskoj sociologiji niko kao Cvijić, ni pre ni posle njega,
nije pokazao svu saznajnu vrednost tipološkog pristupa
sociokulturnim pojavama, koji se u sociologiji i inače
često primenjuje.
Osnovnu društvenu i kulturnoistorijsku matricu za
sva druga razmatranja Cvijić postavlja tako što, pola­
zeći od različite plastike (teljefa) i drugih fizičkih ka­
rakteristika pojedinih geografskih oblasti Balkanskog
poluostrva, kao i od različitih istorijskih uticaja, uoča­
va postojanje četiri glavna kulturna kruga ili kulturna
pojasa, na inače relativno malom Balkanskom poluostrvu; (1) vizantijsko-aromunski (cincarski); (2) patrijar­
halni', (3) italijanski (mediteranski) i srednjoevropski
i (4) turski (orijentalni) kulturni krug. Svi balkanski
narodi sa svojom kulturom, koju Cvijić razume »kao
sumu unutrašnjih uređenja, običaja, materijalnih obli­
ka itd.«, oblikuju se unutar ovih krugova ili u nekom
njihovom dodiru tokom procesa uzajamne akulturacije.
Druga knjiga Cvijićevog Balkanskog poluostrva u celini se odnosi na etničko jedinstvo srpskog naroda, na

antropogeografij a

26

jedinstvo Srba i Hrvata (»Srbo-Hrvata«, kao što Cvijić
kaže), na razlike između Južnih Slovena na zapadu i
Bugara, na pojedine psihičke tipove i njihove varijetete,
koji čine glavne etnopsihološkeprofile na našim prosto­
rima. Uzimajući kulturne pojaseve kao matricu, Cvijić
razlikuje četiri glavna psihička tipa: dinarski, centralni,
istočnobalkanski i panonski. Dinarski tip zauzima ne
samo dinarsku oblast nego i sve susedne oblasti po ko­
jima se rasprostiru migracije iz dinarske matice (Stare
Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine). Srbi čine tri
četvrtine ovog tipa, čiji su varijeteti šumadijski, erski,
cmogorsko-plemenski, fički, bosanski, muhamedanski
i jadranski. Njihov jezik je poslužio kao osnova knji­
ževnog jezika svih drugih tipova. Misleći idealnotipski,
Cvijić nije idealizovao dinarske Srbe, iako su mu mnogi
to prebacivali. Tu nije reč ni o kakvom nekritičkom ro­
mantizmu nego o idealnotipskom metodološkom postup­
ku. On ukazuje i na negativne crte violentnih dinarskih
Srba. S njihovom iskrenošću, otvorenošću i bistrinom
neretko su udružene naivnost, površnost, zaslepljenost,
previđanje činjenica, sujeta, oholost, precenjivanje sebe
i samohvalisavost. Ako se violentni tipovi ne kultivišu i
vaspitanjem ne usmere u pozitivnom smeru, u izvesnim
okolnostima oni se »kultivišu« u rđavom pravcu. Cvijić
stalno ima na umu suprotne polove na etnopsihološkoj
idealnotipskoj skali između kojih se smeštaju osobine
dinarskih Srba, ali i dinarskih Hrvata i muhamedanaca.
Centralni tip nije kod Srba tako snažan kao dinarski, sa
izuzetkom oblasti južno od Niša. Ipak, njegovi uticaji
osećaju se svuda po moravskoj Srbiji. Ovaj tip nema
svoj književni jezik, karakterišu ga arhaične starobalkanske osobine, rajinski mentalitet, moralna mimikrija,
zavezanost, ali i osobena darovitost, vladanje sobom,
takt, prilagodljivost, promišljenost, lukavstvo, tiha upor­
nost, sistematsko provođenje svoga plana. Panonski tip
je kombinacija starobalkanske osnove, osobina znatnog
broja dinarskih doseljenika i različitih zapadnoevrop­
skih uticaja, te postoje slovenačko-alpski, zagrebačko-zagorski, slavonski i sremsko-banatski varijeteti. Istoč­
nobalkanski tip odnosi se na Bugare.
Povezujući u okviru svoje a. prirodne, društvene,
kultumoistorijske i psihološke činioce, Cvijić je uspeo
da stvori sintezu koju su neki savremenici označili kao
prvu »sociologiju Balkana«.
3 antropologija O karakter, društveni

M. Mitrović

antropologija (gr. ânthrôpos —čovek; logos - reč,
govor, nauka). A. nastaje kao filozofska disciplina koja
proučava »suštinu čoveka«, što je Imanuel Kant posta­
vio u vidu tri pitanja: šta mogu da saznam, šta mogu da

činim i čemu mogu da se nadam. Najpoznatiji začetnici
filozofske a. - Maks Šeler, Helmut Plesner, Arnold Ge­
len, Ludvig Fojerbah, Karl Marks - razvijaju ideju o
»suštini« čoveka ili o »ljudskoj prirodi«, ukazujući na
višeznačnost njegovih suština. A. ne može da se svede
na biološku nauku o čoveku, već predstavlja most iz­
među filozofije, sjedne strane, i prirodnih i društvenih
nauka, s druge.
Početkom XIX veka, s otkrivanjem velikih varijaci­
ja u ljudskim društvima, nastaju začeci etnologije, koja
nastoji da prouči život različitih naroda. Džems Frejzer
ispituje magiju, mitove i religijske predstave takozva­
nih primitivnih naroda, predočavajući drugačiji svet od
onog koji je Evropljanima bio poznat; on smatra da a.
treba da otkrije tragove razvoja ljudske misli i instituci­
ja od divljaštva do civilizacije. U drugoj polovini XIX
veka prihvaćena je teorija evolucije kao osnova za obja­
šnjenje postojanja različitih društava i kultura. Herbert
Spenser je, po ugledu na Čarlsa Darvina, evoluciju shvatao kao progresivnu lestvicu na kojoj dolazi do promena
- od primitivnih organizama do čoveka. Edvard Tajlor
i Luis Morgan su razradili teoriju o različitim stupnje­
vima razvoja društva, od primitivne horde, preko varvarstva do civilizacije (stoje podrazumevalo prelazak
od matrijarhata u patrijarhat i od lovačke privrede na
zemljoradnju). Stoga se može reći da a. kao društvena
nauka počinje da se razvija s teorijom evolucije, ali i u
protivstavu evolucionoj teoriji. Alfred Redklif-Braun i
Džejms Pričard pobijali su shvatanje progresa u ljud­
skom društvu, navodeći kao argument da su istraživanja
neevropskih društava pokazala da ona nisu bila nimalo
jednostavna i da se teško mogu klasifikovati prema evolucionim stupnjevima (na primeru australijskih domorodoca koji su imali veoma razvijen srodnički sistem).
Evoluciono shvatanje su zamenili funkcionalističkim,
dokazujući da su i »primitivna društva« vrlo dobro funkcionisala kao integrativni sistem u posebnim društvenim
i ekološkim uslovima.
Specifičnost a. ogleda se u tome što ona proučava sve
aspekte ljudske egzistencije i u svim istorijskim periodi­
ma. A. nije samo društvena nego i prirodna nauka, te mo­
ra da istražuje i uslove prirodne sredine, kao i društvo i
kulturu kao ljudsku sredinu. Stoga je uporednoistorijski
pristup bitna karakteristika antropološkog metoda. Ali,
a. ne proučava samo institucionalizovane oblike društve­
ne egzistencije nego i svet života (nem. Lebenswelt),
tj. načine na koje ljudi žive u svakodnevnom životu i
svojom delatnošću ostvaruju svoje namere i ciljeve, ka­
ko zadovoljavaju svoje potrebe, kako izražavaju svoj
odnos prema sebi, prema drugim ljudima i svetu, kako
organizuju društveni život i kulturu i kako se ostvaruju

27
kao ličnosti. Antropolozi upotrebljavaju takozvanifield
study (eng. - istraživanje na terenu). A. proučava i način
na koji ljudi razumevaju i interpretiraju svet u kojem
žive (hermeneutički pristup). Melvil Herskovic je definisao a. kao nauku koja proučava čoveka i njegov rad;
u temelje a. Marks je postavio pojampraxisa, a Robert
Redfild postavlja kao predmet a. ličnost, kulturu i ljud­
sku prirodu.
Skoro jedan vek a. se identifikovala s proučavanjem
»primitivnih društava«. Najpre je nastala iz etnologije, a
zatim se račvala u socijalnu i kulturnu a. U XIX i prvoj
polovini XX veka ona se razvija kao empirijska nauka,
koja proučava način života »primitivnih naroda« i rezul­
tate čovekovih delatnosti kao objektivno date elemente
koji se mogu posmatrati i opisivati. Stoga je klasična
a. pre svega deskriptivna i njen osnovni cilj je da zabeleži različite forme života u drevnom periodu, da bi
ih sačuvala od zaborava. Međutim, bogat materijal o
kulturama različitih drevnih naroda nije bio u dovoljnoj
meri sistematizovan i iskorišćen za teorijske i naučne
sinteze. Takav pristup je bio povezan i sa relativističkim
stanovištem u a., koje je najradikalnije formulisao Franc
Boas, pridajući svakoj kulturi samosvojnost i poričući
mogućnost univerzalizacije, s obzirom na shvatanje da
je svaka kultura podjednako vredna. Savremena a., koja
se razvija u drugoj polovini XX veka s Klodom LeviStrosom, ne određuje kao svoj predmet objektivno date
elemente društvenog i kulturnog života, nego principe
njihovog povezivanja, tipologiju odnosa, pravila fimkcionisanja povezanih elemenata i simbolizaciju koja iz­
ražava značenja određenih tipova odnosa; dakle, ona se
usredsređuje na mentalne pojave i konceptualizaciju,
što je karakteristično za strukturalizam i poststrukturalizam.
Savremena a. je učinila korak dalje od deskripcije ka
sistematizaciji i osmišljavanju sakupljene građe, ali ne
svodi istraživanja samo na drevna društva već se upušta
i u analizu savremenih društava, da bi postavila pitanje
da li postoji generička specifičnost čoveka kao univer­
zalna matrica koja određuje minimum zajedničkog sadr­
žaja onoga što nazivamo ljudskim, čovečanskim. A. ne
proučava samo jedinstvo ljudskog roda nego i načine na
koje se ti univerzalni sadržaji relativizuju u različitim
ljudskim ostvarenjima. Međutim, taj spor između univer­
zalizma i relativizma prisutan je u a. i danas.
0 čovek 3 ljudska priroda O kultura

Z. Golubović

antropologija, fizička. Jedna od disciplina antropolo­
gije, koja se bavi proučavanjem filogenetskog i ontogentskog razvoja čoveka, komparativnim proučavanjem ra­

antropologija, fizička
sa i biološkim aspektima ljudske evolucije. Njen razvoj
se velikim delom odvijao nezavisno od sociokulturne
antropologije, tako da danas uglavnom funkcioniše u
okviru posebnih katedri na univerzitetima.
F. a. se deli na opštu i specijalnu. Opšta obuhavata
nastanak i evoluciju čoveka, fiziološku patologiju, biopatologiju i ontogenezu sa somatologijom. Specijalna
obuhvata proučavanje skeleta, mišića, površinsku somatologiju i proučavanje organskih sastava. Za razliku od
medicine, ovim oblastima f. a. pristupa sa stanovišta
evolucije i specifičnih razlika među ljudima (s obzirom
na rasu, pol, uzrast, tip konstitucije itd.).
F. a. u većoj meri pripada prirodnim nego društve­
nim naukama i tesno je povezana s biologijom, biohemijom, mikrobiologijom, medicinom, genetikom, paleon­
tologijom, arheologijom i ekologijom. Jedna od novijih
disciplina koja ima dodirne tačke sa f. a. je bioetika.
Poreklo f. a. vezano je za zoološke i taksonomske
studije iz XVII i XVIII veka, u okviru kojih su vršena
anatomska i morfološka poređenja čoveka s drugim ži­
vim vrstama, kao i poređenja i klasifikacije rasa (rasiologija). U svojoj knjizi Systema naturae (1735), švedski
botaničar Karl fon Line je svrstao čoveka u red najviših
životinja (primates), podelivši čovečanstvo na pet ra­
sa: homo europaeus, homo asiaticus, homo afer, homo
americanus i homo monstruosus. Tokom XVIII i XIX
veka veliki broj naučnika se bavi klasifikovanjem rasa
po različitim kriterijumima, tako da neke od ovih klasi­
fikacija obuhvataju grupe i od po 27 rasa. Antropolog
Pol Broka je u XIX veku posebno doprineo razvojuf. a.
komparativnim proučavanjem lobanja različitih rasa, lo­
kalizacijom moždanih funkcija i utvrđivanjem osnovnih
komponenti mozga u fosilnim lobanj ama preistorijskih
ljudi.
S pojavom teorije evolucije Čarlsa Darvina, taksonomski pristup vrstama se temporalizuje i preobražava
u genealoški, tako da se pitanja komparativne antropo­
logije vezuju za proučavanje evolucije čoveka, što će
ostati glavni predmetf. a. sve do danas.
Rasiološka proučavanja su u XX veku politički instrumentalizovana u rasističkim teorijama sa ciljem da
se naučno dokaže biološka i evolutivna superiornost bele, posebno arijevske rase. Ove teorije se zasnivaju na
političkim predrasudama i ne zadovoljavaju kriterijume
naučnog pristupa koji je razvijan u okviru f. a.
Za proučavanje evolucije čoveka najznačajniji su raz­
voj arheologije (otkrića fosilnih ostataka čoveka, unapre­
đivanje tehnika za njihovo vremensko datovanje i odre­
đivanje njihovog mikrobiološkog sastava), usavršavanje
tehnika merenja i razvoj genetike.

antropologija, fizička

28

F. a. je doživela rapidan razvoj tridesetih godina XX
veka, kada se potpuno osamostaljuje kao naučna disci­
plina. Do danas je jedan od važnih problema vezan za
f. a. problem standardizovane vremenske i pojmovne
klasifikacije fosilnih ostataka čoveka.
Evolucija čoveka odvijala se u nekoliko prethodnih
evolutivnih faza, od australopithecusa, preko homo habilisa i homo erectusa do homo sapiensa. Do danas nije
definitivno utvrđeno da li postoji evolutivni kontinuitet
između svih ovih oblika, ili oni (npr. australopithecus)
predstavljaju različite linije evolucije. F. a. utvrđuje bit­
ne faktore prelaska iz jedne u drugu evolutivnu fazu.
Najznačajnijim faktorom koji obeležava nastanak čove­
ka smatra se uspravan bipedalni hod, iz kog se mogu
izvesti sve druge razlike koje obeležavaju bitne kompo­
nente fizičke evolucije čoveka: produženje bedrene ko­
sti, oslobađanje ruku i pokretnost glave, razvoj mozga,
posebno čeonih režnjeva, zakržljalost mirisnog aparata,
razvoj vizuelnog aparata, promena fizionomije vilice,
uha, širenje grudnog koša i karlice, razvoj elastičnosti
kičme i, u vezi sa svim tim, promena fizionomije miši­
ća i položaja i oblika unutrašnjih organa. Najosnovnije
tehnike za utvrđivanje ovih pokazatelja su ostiometrija,
kraniometrija (merenje lobanje) i kraniologija (opisiva­
nje lobanje).
U XX v ek u ,/ a. proširuje predmet svog interesovanja na postnatalni razvoj, utvrđivanje hematoloških i
genetskih varijacija među ljudima, probleme mutacije,
ekološke adaptacije i genetskog inženjeringa.
3 antropologija 3 čovek 3 evolucija
N. Sekulić

antropologija, kulturna. Američka k. a. izrasla je
iz etnologije, uzimajući za predmet izučavanja načine
života i kulture »primitivnih naroda«. U traženju takvog
objektivnog entiteta koji bi bio pandan društvu koje pro­
učava sociologija, američki antropolozi su istakli kultu­
ru, odnosno ispitivanje formi kulturnih procesa, oblika
i sadržaja kulturnih tvorevina i usredsredili se na prona­
laženje mesta kulturnih elemenata u datom kulturnom
sistemu.
Američka antropologija, koja se naziva k. a., razliku­
je se od britanske antropologije kako po svom poreklu
tako i po predmetu. Nastajući iz etnologije, američka k.
a. orijentisala se na pročavanje kultura određenih naro­
da i etničkih grupa - u prvoj fazi u drevnim društvima, a
kasnije uključuje i savremena društva. Ona se interesuje
za elemente kulture koji daju specifičnu boju različitim
etničkim zajednicama, kao što su: tradicionalne navike,
običaji, religijska shvatanja i rituali, verovanja, folklor,
normativni sistemi, a u modernoj antropologiji - simbo­

lički sistemi. U tom smislu, Franc Boas definiše kultu­
ru kao »manifestaciju društvenih navika zajednice«, a
Deril Ford određuje antropologiju kao nauku koja pro­
učava strukturu društvenih odnosa u smislu postojećih
kulturnih normi, tumačeći društveni sistem iz aspekta et­
nografskih podataka. Robert Lovi shvata antropologiju
kao »opštu nauku o kulturi«, s čime se slaže i Bronislav
Malinovski ističući daje osnovni predmet antropologije
naučno proučavanje kulture. Prema Alfredu Kreberu, an­
tropologija pristupa društvenim problemima samo kao
segmentima kulture, budući d a je kultura svojevrstan
aspekt ljudskog života.
Američki antropolog Lesli Vajt preoblikovao je k.
a. u »kulturologiju«, koja kulturu tumači kao stvar sui
generis, odnosno kao entitet koji se može proučavati
objektivno i nezavisno od čoveka, »kao d a je čovek
nije stvorio«. Vajt smatra d aje odnos između čoveka
i kulture značajan samo kada čoveka suprotstavljamo
životinjskim vrstama, ali se kultura ne može objasniti
pozivajući se na strukturu i prirodu čoveka. Kultura živi
sopstvenim životom i po sopstvenim zakonima. Drugim
recima, kultura se može objasniti samo kulturom. Da­
kle, predmet antropologije nije više čovek nego kultura
kao samosvojni entitet. Ne praveći razliku između biolo­
ške prirode i ljudskih svojstava čoveka, na osnovu kojih
nastaje i kultura, Vajt je, pre Mišela Fukoa, »proterao«
čoveka iz antropologije, sugerišući krajnje depersonalizovano shvatanje kulture, čemu se suprotstavio američ­
ki antropolog Marvin Opler: »Predmet anatropologije
počinje da se izgrađuje kada je čovek pronašao prve ele­
mente kulture; otada su čovek i kultura uvek koegzistira­
li i uticali jedno na drugo i toliko su međuzavisni da se
ne mogu odvojiti jedno od drugog, bilo radi istraživanja
ili u životnom procesu; stoga je naš predmet proučava­
nje ljudskog bića u kulturnom kontekstu«.
Takvo tumačenje ne prihvataju Rut Benedikt i Mar­
garet Mid, autorke koje su kao predmet antropologije
odredile proučavanje uzajamnog odnosa kulture i lično­
sti, s ciljem da se ustanovi kako određeni tipovi kulture
deluju na formiranje različitih tipova ličnosti. Stavljaju­
ći naglasak na formiranje ličnosti u određenoj kulturnoj
sredini, M. Mid ističe da antropologija treba da odgovo­
ri na sledeća pitanja: šta dete donosi na svet od svojih
osobenosti; koliko u svom razvitku ono sledi zahteve
kulture; koliko je i na koji način zavisno od ranog odgo­
ja; koliko je zavisno od ličnosti svojih roditelja, učitelja,
vršnjaka i od epohe u kojoj je rođeno; do koje granice
dete može da se elastično akomodira?
Zigfrid Nejdel se usredsređuje na ponašanje kao svr­
sishodnu delatnost čoveka kojom se stvara okolni svet,

29
te stoga smatra da predmet antropologije mora da budu
i kultura i društvo, jer se ljudsko ponašanje ne može
objasniti samo u okviru kulture. On smatra da društvo
i kultura nisu identični nego komplementarni pojmovi;
društvo definiše kao »totalitet društvenih činjenica projektovanih na dimenziju odnosa i grupisanja«, dok je
kultura »totalitet projektovan u dimenziju delanja«.
Alfred Kreber smatra da antropologiju treba definisati kao nauku koja proučava čoveka i njegov specifično
ljudski proizvod, naime, kulturu. Ešli Montagju smatra
da antropologija proučava način na koji je ljudski rod
delovao na čoveka da bi izmenio i njega i njegove delatnosti, te je osnovni predmet antropologije ljudska
priroda.
Uprkos izvesnim razlikama u određivanju samog poj­
ma kulture, za američku k. a. u celini karakteristično je
da kao predmet svog proučavanja određuje kulturu, te
se na taj način jasnije diferencira od sociologije.
C antropologija O kultura O studije kulture

Z. Golubović

antropologija, politička. U najširem smislu, p. a. se
odnosi na celovito kulturološko proučavanje političkog
ponašanja čoveka, političkih procesa i političkih siste­
ma. Kao novija grana socijalne i kulturne antropologije,
p. a. se obrazovala u skladu s glavnim smerovima razvo­
ja u ovim disciplinama. Ona je nastala na kritičkom pre­
ispitivanju tradicionalnih tipoloških i dihotomnih podela
na društva lišena političkog uređenja i politički uređe­
na društva, na društva bez države i ona sa državom, ha
društva bez istorije i ona sa kumulativnom istorijom. P.
a. se izgrađuje na novom političkom viđenju društva i
dinamike društvenog razvoja, polazeći od toga da se
idiom politike izražava i putem mnoštva nepolitičkih
ustanova, te da neformalne organizacije i odnosi mogu
biti mnogo važniji za razumevanje političkih procesa
nego formalne političke ustanove, a pre svega država.
Osnovni kritički okvir mišljenja na kojem sep. a. gradi
odnosi se na preispitivanje opravdanosti razdvajanja po­
litičkog sistema od drugih podsistema društva.
P. a. metodološki i predmetno nije strogo određena,
ali se, u osnovi, nadovezuje na tradicionalan kompara­
tivni pristup i holističku i kontekstualnu analizu kulture,
proisteklu iz terenskog rada u antropologiji, stavljajući
naglasak na proučavanje danas nerazvijenih, kao i pr­
vobitnih društava. P. a. se razvila iz tipološkog prou­
čavanja političkih sistema i njihovog razvoja, kao i iz
istraživanja strukture i funkcije političkih sistema u pre­
dindustrijskim društvima sa niskom specijalizacijom,
odnosno profesionalizacijom rada.

antropologija, politička
Mada se u literaturi poreklop. a. ponegde traži još u
radovima Šarl-Luja de Monteskjea i Aleksisa de Tokvila, budući da su oni politiku i vlast proučavali iz perspek­
tive kulture, preovlađuje mišljenje da savremenup. a.
utemeljuju Mejer Forts i Edvard Evans-Pričard u delu
Afrički politički sistemi (1940). Ono se bavi podrobnim
opisom političkog funkcionisanja porodično-skupinskih
loza unutar političkih sistema afričkih nerazvijenih dru­
štava sa centralnom i bez centralne vlasti. Mada su i pret­
hodna istraživanja, počev od ranih evolucionističkih,
bitno zasnovana na proučavanju srodničkih sistema kao
osnove organizacije prvobitnih i nerazvijenih društava,
ona su uglavnom na uprošćen način pristupala problemu
političkog života i mehanizmima vlasti u ovim društvi­
ma. Smatralo se da su ona anarhična, te da su politička
društva samo društva-države, čime je sužen i sâm pojam
političkog života i politike u celini. Ovakav pristup je
bitno određen i prividnom nepolitičnošću same rane an­
tropologije, koja je zaobilazila političke teme i malo se
bavila dinamikom društvenog života, budući da bi to
zahtevalo i znatno detaljniju analizu uticaja kolonijali­
zma i karakteristika političkih procesa u nerazvijenim
delovima sveta.
Edmund Lič, u delu Politički sistemi burmanskih
visoravni (1954), razvija dinamičniji oblik analize, za­
snovan na strukturalno-funkcionalnom pristupu. On u
Burmi uočava postojanje tri različita politička sistema
koji se ne nalaze u ravnoteži i neke od njih uopšte ne
karakteriše postojanost. Raskorak između ovih modela
u samim lokalnim društvima rešava se idealnim simbo­
ličkim obrascem sastavljenim od pojmova koji stvarnost
tretiraju kao da sistem postoji u ravnoteži. Lič naglašava
da se u ovom slučaju jedinstvo ostvaruje na simboličkoj
ravni, putem saznajnog mapiranja stvarnosti i verovanja
glavnih činilaca te kulture u njihovu uzajamnu poveza­
nost, kao i putem predstave o društvenoj celini.
S vremenom se struktura i funkcija kao operacionalni pojmovi sve više zamenjuju pojmovima procesa, su­
koba, frakcija, borbi, strategija i si. Procesualni i akcioni
pristupi bitno proširuju polje političkog i razvijaju se od
šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka.
Raštrkano polje savremenep. a. pruža široke okvire
za proučavanje globalizacije, neokolonijalizma i postkolonijalizma, kolizije ili integracije tradicionalnog i
modernog u kulturi, mehanizama stvaranja političke za­
visnosti i marginalizovanosti. Time se i njena početna
usmerenost na prvobitna društva transformiše u prou­
čavanje savremenosti iz perspektive kultumopolitičkog
opštenja na različitim nivoima funkcionisanja društva,
ili društava kao celinâ u međusobnom kontaktu.

antropologija, politička

30

Bitan deo savremene p. a. čini feministička p. a., koja
se proučavanjem raspodele i raznih oblika moći i uticajnosti u društvu bavi iz rodne perspektive.
3 antropologija 2 politika 2 sociologija politike

N. Sekulić

antropologija, socijalna. Antropologija se u En­
gleskoj razvila kao britanska s. a., koja predstavlja sa­
mo granu sociologije i od nje se razlikuje po tome što
proučava društvenu strukturu »primitivnih društava«.
Antropolog Rejmond Fjrt smatra d a je .? a. deo sociolo­
gije, konstatujući daje ona nauka koja je angažovana u
komparativnom proučavanju ljudskih društava, te stoga
ima zajednički cilj sa sociologijom. Zajedničko im je
ispitivanje društvenog života i društvenog sistema, što
potvrđuje i Edvard Evans-Pričarđ, koji smatra daje pred­
met 5. a., koja se naziva i »komparativna sociologija«,
proučavanje društvene strukture i institucionalnih aspekata kulture, tako daje antropološka teorija deo sociolo­
ške teorije. Stoga je zadatak s. a. da obavi klasifikaciju
i funkcionalnu analizu društvenih struktura i prouči dru­
štvene institucije kao delove društvenog sistema, odno­
sno da istražuje socijalno ponašanje u institucionalnim
formama kao što su porodica, sistem srodničkih odnosa,
političke organizacije, pravne procedure, religiozni kul­
tovi i si. Alfred Redklif-Braun ističe da s. a. proučava
forme asocijacije i socijalne integracije u »primitivnim
društvima« da bi shvatila njihove varijacije i istražila
uslove stabilnosti društvenih sistema kao sistema inte­
gracije individua. Shodno ovakvoj orijentaciji, britanska
s. a. se mnogo više oslanja na sociologa Emila Dirkema
nego na antropologe Džejmsa Frejzera, Edvarda Tajlora
i druge.
S. a. se razgraničava u odnosu na sociologiju samo
po tome što vremenski deli svoj predmet na proučavanje
»primitivnih društava«, dok je sociologija orijentisana
na savremena civilizovana društva. Drugim recima, s.
a. se shvata samo kao pomoćna disciplina sociologije,
koja joj pomaže da upozna istorijski prošla, arhaična
društva, da bi se u komparativnom istraživanju utvrdi­
le, pre svega, razlike među brojnim formama društvene
strukture i njihova funkcionalnost u datim okolnostima.
Na taj način, s. a. ostaje bez svog specifičnog predmeta
i utapa se u sociologiju kao opštiju nauku.
3 antropologija 2 društvo, primitivno
2 primitivni čovek
Z. Golubović

apsolutizam (lat. absolutus - bezuslovan, neograni­
čen). Neograničena državna vlast pojedinca. U širem
smislu, pojam a. označava oblik lične vlasti u kojem

posednik državne sile, monarh ili republikanski vladar,
raspolaže potpunom vlašću koju mu nijedan zakon ne
može ograničiti (lat. legibus solutus). Nema podele vla­
sti, vladar suvereno raspolaže sveukupnom izvršnom,
zakonodavnom i sudskom vlašću. Vladar je nezamenjiv
i ne može ga na odgovornost pozvati nikakva unutra­
šnja niti spoljna ustanova. A. se ispoljavao različito u
raznim vremenima, u zavisnosti od tehničkih sredstava
vladanja i idejnih obrazaca opravdavanja vlasti. U užem
istorijskom smislu, pojam a. upućuje na novovekovnu
autokratsku monarhiju u kojoj je autoritet vladara apso­
lutan i nezavisan od staleške i narodne kontrole. Reč je
0 naročitom obliku evropske centralističke monarhije
na prelasku iz feudalizma u kapitalizam.
Dve su faze apsolutne monarhije: klasični i prosve­
ćeni a. U prvoj fazi razvoja, novovekovni klasični a.
pravdao se učenjem o vlasti po milosti božijoj, a u dru­
goj doktrinom o ugovoru prosvećenog vladara i naroda.
Apsolutna monarhija razlikuje se od staleške monarhije
kasnog srednjeg veka, u kojoj je moć vladara bila ograni­
čena privilegijama i pravima različitih staleža. Labilna
ravnoteža staleške monarhije zamenjena je monarhij­
skim centralizmom. Nemački pravnik Vilhelm Rošer
krajem XIX veka uočio je tri faze a. (1) konfesionalni a.
iz XVI veka, s načelom cuius regio eius religio (lat. - či­
ja vlast, toga i vera) i glavnim predstavnikom Filipom
II Španskim; (2) dvorski a. XVII veka, oličen u Luju
XIV i njegovoj maksimi L 'État c 'est moi (fr. Država,
to sam ja); (3) prosvećeni a. XVIII vek, sa Fridrihom
Velikim i njegovim geslom »Kralj je samo prvi sluga
države«. Za razliku od klasičnog a., čija je ideologija
učenje o vlasti po milosti božijoj, prosvećeni a. je prihva­
tio prosvetiteljsko učenje o ugovoru kralja i naroda. Od
božijeg poslanika vladar postaje prvi sluga države, čime
je uvedena temeljna promena u odnosu vladara i podani­
ka iako je u stvarnosti naglasak bio na reči prvi, a ne na
reči sluga. Položaj vladara više se ne pravda isključivo
privilegijama rođenja ili posvećenja, već ispunjavanjem
dužnosti. Uprkos promeni ideologije i novom isticanju
dužnosti vladara i jednakosti podanika, prosvećeni mo­
narsi u realnosti su ostali apsolutni vladari. A. je oblik
feudalne države, a društvene strukture ovih sistema bile
su složene kombinacije feudalnog i kapitalističkog nači­
na proizvodnje s rastućom ulogom gradske buržoazije.
Evropski a. XVII i XVIII veka prvi je stvorio državu u
kojoj su odlučujuće bile dužnost i služba, a ne patrimonijalizam i privilegija. Na taj načinje a. pripremio razvoj
jedinstvenog državnog tržišta, olakšao razvoj buržoazije
1ubrzao nastanak kapitalizma.
2 autokratija 2 despotija 3 monarhija

T. Kuljić

31
arheologija znanja. Pojam je uveo Mišel Fuko (Ar­
heologija znanja, 1969), suprotstavljajući ga uobičaje­
nim shvatanjima epistemologije, istorije i istorije ideja.
A. z. predstavlja metod istorijske analize kojim se relativizuje pojam znanja, uočavanjem i specifikovanjem
nestandardnih, logički nezasnovanih i dosad neuočenih
diskurzivnih pravilnosti pod kojima se proizvode grupe
saznajnih iskaza. Ovim pristupom se relativizuje sam
pojam znanja. Dok klasično shvaćenu epistemologiju
interesuju pitanja o granicama i mogućnostima znanja,
ovde je reč o tome da se odredi kako se znanje zamišlja,
poima i diskurzivno i politički formira u pojedinim peri­
odima, a ne šta je znanje zaista ili šta su njegovi saznajnoteorijski preduslovi.
Fuko je svoj pojam a. z. razvio podstaknut političkim
događajima u Francuskoj krajem šezdesetih godina XX
veka. On je zapazio koliko je teško formulisati određe­
na pitanja u političkom okruženju koje je prema njima
zatvoreno. Zainteresovan za proučavanje političkih
okvira naučnog jezika, Fuko je došao na ideju da bi se
u nekim oblastima društvenog života - kao što su sankcionisanje i opšte određenje značenja ludila, normalne i
nenormalne seksualnosti ili metoda kažnjavanja-jasno
mogli pokazati procesi političkog strukturisanja znanja.
Tako se celokupan projekt a. z. gradi kao niz konkretnih,
međusobno nepovezanih istorijskih analiza kojima se
relativizuje ideja objektivnog i univerzalnog znanja i
naglašava povezanost između znanja, diskursa i moći.
Mada na prvi pogled istorijski usmerena, a. z. ima
razgrađujći efekat na istoriju, tražeći u njoj diskontinuitete i heteroklitne gradivne elemente. Klasična istorija
teži da odgovori na pitanje: kakva je veza između raznih
događaja? Ona rekonstruiše pojedine periode ili doga­
đaje povezujući ih u celinu i uspostavljajući kontinui­
tet među njima. A. z. je, nasuprot tome, »opšta istorija
diskontinuiteta«, unutar koje se misli u kategorijama
razlike, rasipanja, onog ne-identičnog. Njome se ne
pretpostavlja totalitet istorijskog događaja, niti »duh
epohe«, već upravo njihova razgradnja i desupstancijalizovanje - svaki konkretan događaj je sagledan kao
neka od mogućih vizura događaja. Stoga iz perspektive
a. z. možemo govoriti samo o istorijama, a ne o istoriji
nekog događaja.
Istorijska stvarnost je sagledana kao sudar različitih
vizura koje teško dolaze do uzajamnog usklađivanja,
ukazujući na njihovu nesvodivost na opšti obrazac jed­
ne homogene svesti. Pitanje o događajima zamenjeno je
pitanjem o strukturama i obrascima. Stoga a. z. ne nudi
holistički prikaz znanja u nekoj od epoha, već opisuje
setove diskurzivnih praksi koji omogućuju pojedinačne

aristokratija
epistemološke figure, baveći se imaginarijumima različi­
tih sistema znanja i politikama njihovog formiranja.
Pojam a. z. obeležava najraniju fazu u razvoju Fukoove misli. Na nju se nadovezuju genealogija moći i hermeneutika subjekta. Dok se u a. z. ističe interpretiranje
znanja kao diskurzivnih formacija, unutar genealogije
moći naglasak je stavljen na odnose između znanja i
moći, na metode potčinjavanja i disciplinovanja. Hermeneutika subjekta predstavlja završnu fazu u razvoju
Fukoove misli i zasniva se na proučavanju mehanizama
interiorizovane konstrukcije subjekta.
3 epistemologija O hermenentika

N. Sekulić

arhetip (gr. arhetypon, od arche - početak; tÿpos
- oblik, obrazac). - Sadržaj kolektivno nesvesnog, koji
se izražava, odnosno pojavljuje u snovima, umetničkim
delima, vizijama, religijskim i mitološkim sadržajima.
P. a čini opštu osnovu duševnog života pojedinca i pred­
stavlja glavni predmet analize snova u jungovskoj psi­
hoterapiji. Karl Jung, osnivač analitičke psihologije,
pružio je obilje materijala, pre svega likovnih simbola
iz istorije umetnosti, religije i mitova za postojanje a.
karakterističnih za pojedine društvene zajednice, odno­
sno tradicionalne kulture i velike religije, kao osnovnu
građu tzv. kolektivno nesvesnog.
O kolektivno nesvesno

P. Opalić

aristokratija (gr. àristos - najbolji; kratein - zapovedati, tj. vladavina najboljih). U svom izvornom obliku,
pojam a. upućuje (a) na jedan poseban oblik državnog
uređenja i, u isti mah, (b) označava društvenu grupu
(kastu, stalež, rede klasu) koja je u toj vrsti vladavine
isključivi ili bar povlašćeni pritežalac političke vlasti.
Ako se u svom idealnotipskom obliku aristokratsko dr­
žavno uređenje javlja u istoriji srazmerno retko, a. kao
društvena grupa susreće se u bezmalo svim poznatim
sistemima socijalne stratifikacije, bez obzira na tip po­
litičkog poretka ili kultumoistorijske okolnosti. No, u
oba svoja značenja, taj pojam uvek i svuda - bilo daje
reč o plemenskom starešinstvu, antičkoj a., feudalnom
plemstvu, renesansnom nobilitetu, pa čak i modernoj
revolucionarnoj eliti - podrazumeva vlast ili pretenzi­
ju na vlast po nekom osnovu »odabrane« manjine, čiji
se politički monopol legitimira stvarnim ili umišljenim
»svojstvom« koje većini ostalih podanika, odnosno gra­
đana mora u načelu ostati trajno uskraćeno ili bar teško
dostupno.

aristokratija

32

Poštovanje koje očekuje od neprivilegovane većine,
a. najčešće i ne mora iznuđivati ubeđivanjem ili silom:
u normalnim okolnostima, naime, kada nije ugrožena
pretnjom da će se vlast koju poseduje ili kojoj teži usredsrediti u rukama jednog čoveka (monarhija), ili rastvo­
riti u vladavini većine (demokratija), a. uspeva da se
ovekoveči zahvaljujući tradiciji koja u javnoj svesti kao
najvišu vrednost posvećuje neku retku sposobnost, veštinu, krvnu vezu ili, naprosto, posed. Ovde je sasvim
nevažno da lije reč o nečem što se stvarno nasleđuje,
zadobija izborom ili, pak, prisvaja na osnovu predačkog
prava, ali je bitno da temelj prećutnog ili izričitog legitimisanja aristokratske vlasti ili statusa može da bude sve
ono što nije neposredno dohvatljivo svima: ezoterično
znanje, onostrano nadahnuće, starost, mudrost, vojničko
umeće ili ratnička slava, plemenito poreklo, moralna
vrlina, posebne zasluge, državničko iskustvo, nasledno
vlasništvo, doktrinama ispravnost itd. U veberovskom
smislu reči, aristokratska vladavina počiva na minimu­
mu pristanka d a je ono »svojstvo« kojim se manjina
diči dovoljan osnov da joj se većina pokorava. U socio­
loškom pogledu je, dakle, značajno d aje aristokratski
poredak uvek eksluzivistički ustrojen na normativnoj, a
ne samo na faktičkoj ravni: biti »aristokrata«, te po tom
osnovu pretendovati na političke, društvene i materijal­
ne povlastice koje »idu« uz određeno zvanje, obično
podrazumeva moć da se - često na ritualan način, dakle
znamenjem, poveljom, odorom ili bilo kojim drugim
statusnim simbolom - obznani i dokaže da se pravo na
vlast »prirodno« poseduje ili potražuje.
Shvaćena kao oblik državnog uređenja, naime, kao
vlast nekolicine odabranih, a. se ipak ne sme brkati s
ostalim oblicima manjinskog upravljanja, poput oligar­
hije, plutokratije ili, uopšte govoreći, različitih tipova
grupne vlasti (klika, koterija, hunta). Još je manje oprav­
dano ozbiljnim naučnim pojmovima smatrati novije me­
taforične sintagme kao što su »radnička«, »finansijska«,
»intelektualna«, »književna« a. itd. Načelno uzev, a.
ostaje (a) jedan istorijski tip vlasti koji se - zahvaljujući
najpre usponu apsolutne monarhije, a potom i pobedi
modernih građansko-demokratskih revolucija - odav­
no izobičajio i, s tim u vezi, (b) istorijski »poraženi«
društveni stalež ili kasta čiji pripadnici, kao ostaci tradi­
cionalnog feudalnog plemstva, opstaju na marginama
pojedinih evropskih demokratskih društava, pre svega,
u ustavnim monarhijama.
Z>elita O monarhija 3 plemstvo
A. Mimica

armija, v. vojska
arondacija (fr. arrondir- zaokružiti). Mera agrarne
politike kojom se obavlja zaokruživanje zemljišnog poseda pripajanjem parcela drugog vlasnika, kojem se, za
uzvrat, daje zemljište istog ili sličnog boniteta na drugoj
lokaciji, ponekad i uz novčanu naknadu. A. je mera za teh­
ničko uređivanje poseda koja se obično sprovodi u sklopu
drugih mera agrarne politike. Kod nas je sprovođena u
sklopu eksproprijacije privatnih poseda, kad se sprovodilo tzv. podruštvljavanje zemljišta i stvaranje krupnih
društvenih kompleksa. Kao takva, a. kod nas nije bila sa­
mo mera tehničkog uređivanja zemljišta, nego i politička
mera izmene svojinskih odnosa nad zemljom.
O agrarna politika
M. Mitrović

asocijacija, v. udruženje
asocijalnost (gr. a - ne; lat. socialis - društven).
Obeležje ličnosti ili načina ponašanja čoveka koje se
označava kao »nedruštveno«, tj. kao ono koje ne uvaža­
va opšteprihvaćene pisane i nepisane norme ponašanja.
Pri tom se pojam a. odnosi podjednako i na opštevažeće
društvene norme i na tzv. društvena osećanja, kao i na
prilagođavanje društvenim odnosima. U širem smislu,
a. ne uključuje obavezno samo odsustvo učestvovanja
u izgrađivanju opšteg društvenog dobra.
Granice između a. i društvenog ponašanja su fluidne.
Leopold fon Vize smatra da se a. manifestuje na zami­
šljenom kontinuumu, na čijem je jednom kraju potpuna
usamljenost, a na drugom njen o pozit- idealan tip dru­
štvenosti ili druželjubivost.
A. je znatno učestalija u anomiji, stanju vrlo slabe ili
nikakve društvene integrisanosti i uzajamne solidarnosti
pojedinaca (Emil Dirkem). A. shvaćena kao devijantno
ponašanje (Robert Merton) je izraz prevazilaženja kon­
flikta između društvenih ciljeva i sredstava koja stoje
na raspolaganju pojedincima za ostvarenje tih ciljeva,
pomoću obrazaca inovacije, ritualizma, povlačenja i po­
bune.
Obično se razlikuju četiri grupe asocijalnog ponaša­
nja. Prvu čine tzv. stvaralački asocijalni pojedinci - pro­
nalazači, umetnici, revolucionari i si. - koji odbijaju da
prihvate vladajuće društvene norme, budući su one u
koliziji ili suprotnosti s pravilima koje su ovi izuzetni
pojedinci anticipirali svojim delom ili životom. U drugu
grupu spadaju tzv. stagnirajuće asocijalne osobe —mi­
zantropi, osobenjaci, a danas bismo im mogli pridodati
i narkomane, pojedince koji su u sukobu s postojećim
društvenim normama i vrednostima, usled čega imaju

33
štetne posledice. Treću grupu čine tzv. rušiločki asoci­
jalni pojedinci. To su kriminalci, delinkventi, sadisti i,
reklo bi se, bezobzirni eksploatatori. Oni ne samo što se
oglušuju o društveni red nego ga i sistematski narušava­
ju, povređujući pri tom direktno druge članove društva.
Po svojim obeležjima ova grupa se preklapa sa sadrža­
jem pojma »antisocijalan«. U četvrtu grupu asocijalaca spadaju svi ljudi koji su u izvesnim periodima svog
života - kao, recimo, deca do četiri godine ili mladi u
pubertetu, odnosno u kriznim trenucima, te odrasli u
senijumu, mentalno insuficijentni, kao i teški somatski
i duševno oboleli pojedinci - nesposobni da prihvate
ličnu odgovornost, ne uspevajući da odgovore minimal­
nim zahtevima društvenih obaveza.
3 anomija 3 društvenost 3 socijalizacija
P. Opalić

a ta r (mađ. hatàr). Ukupna teritorija koja pripada
jednom selu i kao takva predstavlja jedinstvenu prostornofizičku i pravnosocijalnu celinu. Granice a. su od dav­
nina precizno određivane jer su od njih zavisila prava
i obaveze seoske zajednice kao celine prema susednim
selima, feudalnim gospodarima i državnim vlastima.
Prostomofunkcionalna struktura a. odražava društvenu
organizaciju seoskog privređivanja (ratarstva i stočar­
stva, stanovanja i unutrašnjeg saobraćaja). Tako se u a.
razlikuju funkcionalne celine kao što su selo (naselje),
selina (planina, šuma, komunica, utrina) i potesi, ali i
razni oblici svojinskih odnosa (baština, selina), seoski
centar i krajevi (zaseoci).
Kod nas je svojevremeno postojao tradicionalni re­
žim potesa koji se u nekim svojim elementima zadržao
donedavno, a imao je sličnu ulogu koju u moderno organizovanim zemljišnim odnosima ima komasacija.
Potesi su bili delovi seoskog a. koji podležu nekim
pravilima kolektivnog korišćenja zemljišta od strane lo­
kalne seoske zajednice. Spontano i običajima utvrđeno
zasejavanje jedne kulture za čitav potes, najranije vreme
setve, najkasnije vreme skidanja useva, način i prava
kolektivnog korišćenja između dva proizvodna ciklusa,
unekoliko su doprinosili funkcionalnom usklađivanju
privatne baštine s potrebama seoskog kolektiva, odno­
sno ratarskog i stočarskog privređivanja.
3 selo
M. Mitrovič

ateizam (gr. a - ne, bez; theôs - bog). Odricanje
postojanja Boga ili božanskog poretka u svetu, moral­
no stanovište i stil života, vrsta saznajnog, osećajnog i
praktičnog odnosa prema stvarnosti, stav koji se formi­
ra u socijalnom okruženju, ujedno individualan, ličan i

ateizam
društven. Sociologe ne zadovoljava etimološko određe­
nje a., jer on nije samo radikalna negacija, odbacivanje
teizma već i afirmacija ljudskih potencija u društvenoistorijskom totalitetu i nužno traži radikalnu orijentaciju
čoveka na samog sebe kao individuuma i društvenog
bića. Pored toga što se iskazuje u dijalektičkom polarite­
tu negativno/pozitivno, a. je i vrsta stava sa saznajnom,
motivacionom i akcionom komponentom: »[...] kao što
je religija izraz izopačenog odnosa u otuđenom društvu,
tako je i a. demistifikovana svest koja utiče na obliko­
vanje humanih odnosa i trpi njihov uticaj. Isto tako, on
je i razumski stav jer svoju poziciju gradi na saznanju
naučno utvrđenih činjenica kosmosa, istorije, društva i
čoveka. Napokon, a. je i emocionalno stanje koje daje
utisak ispunjenosti, snage, radosti, što inače karakteriše društveni čin čoveka, akciju njegovog oslobađanja«
(Esad Cimić). S obzirom na to da sociolozi, smeštajući
ljude na ne/religioznom kontinuumu, znatno veću pa­
žnju poklanjaju religioznim slučajevima, skromni su re­
zultati istraživanja tipova ateista. Tipologije E. Cimića
i Dragoljuba B. Đorđevića obuhvataju tri vrste ateista:
emotivne, racionalne i praktične.
Homo religiosusa uporedo sledi homo areligiosus;
drugi nije »naslednik« prvog, oni su »savremenici«.
Religiju zakonito prate a. i posvetovljavanje; varira sa­
mo stepen preovladavanja jedne, druge ili treće kultur­
ne činjenice u zavisnosti od isečka društvenoistorijske
epohe. Raznovrsna lepeza neverja i bezverja poseduje
kulturnoistorijski legitimitet koji više ne osporavaju ni
gorljivi teisti. Poput religije, i »s nevjerom ćemo ima­
ti uvijek posla: bilo u nama, bilo izvan nas, bilo oko
nas. Ako je čin vjere tajna - a doista jeste - onda je to
višestruko i čin nevjerovanja« (Jakov Jukić). Nasuprot
religijskim, tajne neverovanja nisu detaljnije osvetljene
niti im se pridaje adekvatna pažnja.
Konzervativni bogoslovi, filozofi i sociolozi religije
smatraju a. prvenstveno modemom, dekadentnom poja­
vom u istoriji kulture. Mnogi autori drže daje a. izvorna
činjenica; visoko vrednuju činjenicu d a je on prožeo
većinu sfera društva i kulture na individualnom, grup­
nom i globalnom planu: od ekonomije i politike, preko
nauke, prava i umetnosti, do svakidašnjeg života. Neki
teoretičari podvlače d aje rasprava između teizma i a.
postala kulturno marginalna u XX veku, za razliku od
XIX stoleća, bez obzira na to što se individualna, stilizovana poimanja raskida s teizmom mogu uočiti čak i
kod kulturnih velikana našeg vremena, toliko međusob­
no različitih, kao što su Bertrand Rasel i Zan-Pol Sartr.
Uzrok marginalnosti jeste razvoj sekularnih disciplina
van sfera u kojima je moguć sukob s teizmom. Nasuprot
tome, značaj a. kao realnog društvenog fenomena dana­

ateizam
šnjice istakao je Drugi vatikanski sabor u konstituciji
Gaudium etspes, ubrajajući ga »među vrlo ozbiljne po­
jave našeg vremena«.
Uzroci a. su raznovrsni: religija kao otuđenje, neprimerenost impresije i ekspresije o Bogu, transformacija
religija i njihovih organizacija, agnosticizam, pozitivizam, pluralizam ideologija i mišljenja, postojanje zla,
nepravde i bede u svetu, humanizam, urbanizacija, pro­
gres nauke i tehnike itd. Svi uzroci sekularizacije jesu
istovremeno i uzročnici a. Sekularizacija dovedena do
kraja jeste a., premda nema isključivog kontinuiteta.
Svaki momenat a. deČje sekularizujućeg procesa, ali
sve sekularizirano nije a. Put od sekularizacije ka a. mo­
že se i izokrenuti; iskustvo potvrđuje daje moguće ići
od a., preko sekularizovanosti, do religioznosti.
Mnogo je istorijskih oblika a., a među modernim vi­
dovima se izdvajaju negativni, praktični, egzistencijali­
stički i marksistički a. Negativni a. se označava i kao
filozofski, racionalni i teorijski. On je negacija božijeg
bića uz korišćenje logičko-racionalnih argumenata, te
predstavlja racionalnu kritiku iracionalnog i završava u
određenom pogledu na svet, nasuprot religijskom. Prak­
tičnom a., najrasprostranjenijem među savremenim obli­
cima, koreni su veoma stari: uvekje bilo ljudi koji su ignorisali uzvišene stvari i krucijalna pitanja individuuma,
društva i istorije; negde u pozadinu sklanja se upitanost
0 smislu života, greha, zla, dobrog, apsolutnog, a u sva­
kodnevnom življenju izbijaju hedonistički porivi - sve
se vrti oko »vina, žene i pesme«. Međutim, tragedija
ovog a. jeste što u pretencioznijim i kriznim situacijama
otkazuje. Egzistencijalistički a., uz marksistički, najrele­
vantniji je u grupi savremenih a. sa filozofskom potkom.
Teorijsko je praktična negacija Boga putem afirmacije
ljudske egzistencije i čovekove individualnosti. Nije
reč samo o potvrđivanju golog individualiteta čoveka
koji »čuči izvan sveta« i iskorenjen je iz društvenog pro­
stora. On nije puki individualizam jer, prema mišljenju
Ž.-R Sartra, ako nije moguća nikakva teologija, onda su
ljudi upućeni samo jedni na druge u društvenoistorijskoj
egzistenciji. Ovaj a. naglašava potrebu vođenja računa o
tananijim sferama ljudskog bića, graničnim pitanjima i
smislu života. Humanizam je okosnica marksističkog a.
oko koje se koncentrišu rubne karakteristike: socijalnopreobražavalačka uloga, revolucionarnost, utemeljenje
na naučnom pogledu na svet i društvena usmerenost.
Rubna područja se mogu modifikovati i revidirati - ne
1humanizam. Reč je o praktičnom humanizmu koji, ne
odbacujući humanizme prošlosti, uvažava i humanizme
religijâ.
Na prelasku u treći milenijum sekularizacija je u
povlačenju, a a. stavljen na golema iskušenja, kao da

34
odumire. Iskušenja će mu pribaviti status onoga od če­
ga se zazire, što treba izbegavati: doneće mu položaj
nečega tajanstvenog, »zabranjenog voća« koje izaziva
kušanje.
3 religija, sekularizacija, teizam

D. B. Đorđević

autarkija (gr. autârkeia- samodovoljnost, nezavi­
snost od spoljnjeg sveta). Iako ne podrazumeva nužno
zatvorenost, a. može da dovede do odvajanja i izolacije
od spoljnjeg sveta. A. je jedan od neizostavnih eleme­
nata ideala grčkog polisa. Aristotel piše u Politici da
je a. »cilj i najviše dobro« svih zajednica, a d aje dr­
žavna zajednica {polis) najsavršenija zajednica upravo
zato što je »postigla najviši stepen samodovoljnosti«
(1252b). To je značilo daje, među svim zajednicama,
samo polis u stanju da organizuje podelu rada koja će
moći da podmiri sve potrebe građana. Ideal a. je već u
antici bio svojevrstan anahronizam i zaostatak ranijeg
plemenskog načina života, pošto su polisi bili velikim
delom upućeni na međunarodnu trgovinu. U vreme pro­
padanja polisa ideal a. se transformisao, pa je u filozofiji
stoičara i kiničara počeo da se vezuje za samodovoljnost
»mudraca« i da važi kao temeljni postulat individualne
etike. U moderno vreme ideal a. je obnovljen u nekim
nacionalističkim doktrinama. Nemački filozof Johan
Fihte je u spisu Zatvorena trgovačka država (1800) izneo program povlačenja savremenih država u zatvore­
ne političke, ekonomske i kulturne jedinice kako bi se
izbegla ekspoatacija na međunarodnom tržištu. A. je u
određenoj meri bila prisutna i u Sovjetskom Savezu u
vreme između dva svetska rata i neposredno nakon zavr­
šetka Drugog svetskog rata, dok je na snazi bila doktrina
»socijalizma u jednoj zemlji«.
O polis O protekcionizam 3 trgovina

A. Molnar

autizam (gr. autos - sâm). U psihopatološkom smi­
slu, a. označava dijagnostičku kategoriju (dečiji ili
Kanerov a.), ili psihičko stanje u kojem su osećanja,
mišljenje i ponašanje obolelog apsolutno individualnog
značenja. Njihov sadržaj predstavlja ispunjenje vlasti­
tih želja i intencija, bez orijentacije na druge subjekte i
objektne relacije u psihoanalitičkom smislu reči. Ovde
se a. konkretno ispoljava u sklonosti dnevnom sanja­
renju, perseveracijama, tj. ponavljanju poslednjih reči
koje izgovori sagovomik, ukratko - u životu u vlastitom
subjektivnom svetu ograničenom na skup priručnih pred­
meta, gotovo bez ikakve verbalne komunikacije s dru­
gim ljudima. Autistično dete nema sposobnosti da primi
jezički ili emocionalni podsticaj spolja, ili da odgovori

35
na njega. Ono ne nauči da govori, mada je normalne
inteligencije.
U socijalnom smislu, autistično mišljenje predstavlja
određeni način zaključivanja (u politici, kulturi i drugde), koje se isključivo temelji na željama, emocijama
ili stavovima jednog subjekta (vrlo često narcistički ili
shizoidno obojenog), a nauštrb uvažavanja činjenica iz
objektivne ili intersubjektivne realnosti.
O poremećaji psihičkih funkcija

P. Opalić

au to k ratija (gr. autos - sâm; krâtein - vladati, tj.
samovlada). Tradicionalistička a. je vrsta autoritarnih
režima u kojoj je osnovni način legitimacije poretka tra­
dicionalistička inercija. To je poredak kakav nalazimo u
današnjoj Saudijskoj Arabiji, ili Etiopiji Hajla Selasija.
Većina predmodemih monarhija pripada ovoj vrsti pore­
daka. Današnja tradicionalistička a. pretpostavlja slabo
ili nepotpuno razvijeno građansko društvo, političku pa­
sivnost masa i nerazvijenu prorežimsku ideologiju. Po­
što nema širokog i organizovanog otpora režimu, nasilje
se upotrebljava samo povremeno i spram strogo ograni­
čenih delova stanovništva (prvenstveno prema društve­
noj eliti). Zbog tradicionalističke inertnosti društva, ovi
režimi umeju da budu dosta postojani i dugotrajni. No, s
političkim buđenjem društva, poredak najčešće poprima
oblik cezarizma ili diktature.
O despotija S diktatura O tiranija
S. Antonić

autom atizacija ra d a (gr. autômatos - koji se sâm
kreće). Najsavršeniji oblik organizovanog rada u kojem
se udeo fizičkih i rutinskih psihičkih aktivnosti čoveka
svodi na najmanju meru, ili se one sasvim zamenjuju
mašinskim postrojenjima koja umesto njega obavljaju
potrebne radne operacije.
Termin a. r. prvi je upotrebio D. S. Harder, 1946.
godine. Za razliku od procesa mehanizacije rada, koji
se odvijao u toku relativno dugog istorijskog perioda,
proces a. r. je započeo pre dva veka i danas se privodi
kraju. A. r. može da bude delimična i potpuna. Delimična a. r. je takav oblik organizacije rada u kojem čovek
sudeluje u nekim fazama proizvodnog lanca, kao što je
npr. uključivanje ili isključivanje mašinskih postrojenja.
Potpuna a. r. isključuje čoveka ne samo iz proizvodnog
procesa nego i iz upravljanja njime.
O mehanizacija rada O rad, lančani

B. Milošević

autonomija (gr. autos —sâm; nômos - zakon). Prvu
koliko-toliko razrađenu zamisao o a. nalazimo u rimskom

autonomija
pravu. Nasuprot obavezujućem pravu (lat. lex cogens),
svaka ovlašćujuća norma (lex dispositiva) nekog magistra­
ta rimske države dopuštala je, izričito ili prećutno, odstupajuće autonomno regulisanje pravnog posla. U rimskom
pravu je važio princip da magistrat koji daje ovlašćujuću
normu nekom ugovoru ujedno treba i da ga štiti. Ako je to,
npr., bio pretor (na temelju svog edikta), onda je pactum
mogao biti utužen jedino pred pretorom, koji se ujedno
pojavljivao i kao garant ugovorne a.
U srednjem veku dolazi do slabljenja države (barem
onakve kakva je postojala u Rimu) i njenog prava, kao i
do osiromašenja društvenog života, pa se o a. može govo­
riti samo u onim slučajevima u kojima određeni subjekti
- u prvom redu gradovi - dobijaju od kraljevske vlasti
privilegiju pravnog normiranja. Nukleusi iz kojih su se
razvili srednjovekovni gradovi bila su trgovišta (obično
pred vratima starih rimskih gradova), a gradsko pravo je
bilo u početku samo razrada tržišnog prava. Tek je tokom
XI veka došlo do obrazovanja novih, čisto trgovačkih na­
selja, koja su raspolagala trgovačkim privilegijama u po­
gledu održavanja svakodnevnog, a ne samo nedeljnog ili
godišnjeg trgovišta. Ove trgovišne zajednice su od počet­
ka bile zajednice javnog prava, kojima su mogli pripadati
samo slobodni trgovci. Čak i kada su od gospodara trgovi­
šta dobijali zemljište za izgradnju svojih kuća i radnji, to
nije povlačilo uspostavljanje nikakvog odnosa lične zavi­
snosti, već jednostavnu poslovnu vezu, sličnu današnjem
naslednom zakupu. Slobodu trgovanja je garantovao kralj
lično, što je bilo simbolizovano kraljevom rukom (rukavi­
ca ili gvozdena ruka). U XII veku, pojedini gradovi Italije,
Francuske i Spanije postali su veliki centri međunarodne
trgovine i dobili široku a., koja se manifestovala u stvara­
nju vlastitog lokalnog prava (statuta), čije su dispozicije
derogirale čak i »opšte pravo«. Statuta mercatorium su u
početku imali karakter policijskih reglemana, da bi kasni­
je počeli da inkorporiraju uzuse i običaje vezane za trgo­
vinu u užem smislu, kao i nova pravila privatnog prava.
Pored toga, na temelju ovih statutamih odredbi građani su
bili organizovani u različite klase (curia, ordo, ars itd.),
a stvaranaje i posebna jurisdikcija trgovaca ili konzular­
na jurisdikcija (consules mercatorum). Akada se gradski
život razgranao i kada se gradsko statutamo pravo emancipovalo od trgovačkog prava stricto sensu, unutrašnji sta­
tuti pojedinih trgovačkih zajednica (cehova) nastavili su
svoju posebnu egzistenciju, crpeći a. iz gradskih statuta i
u isto ih vreme nadopunjujući.
U XIV veku pojavljuju se prve napukline u feudalnom
poretku i na tlu Evrope počinju da se javljaju različite
samostalne političke zajednice. To je tadašnje pravnike
stavilo pred neodložan zadatak da usklade statute svih tih
političkih zajednica. U početku se sve pokušavalo uklopi­

autonomija
ti u stare forme rimskog prava, ali kada u tom poslu nisu
više mogle pomoći ni Justinijanova kodifikacija, ni glose,
postglosatori su počeli da sve raspoložive zakone, statute,
kanonsko pravo i običaje povezuju u jedan jedinstveni
pravni poredak, iz kojeg će se vremenom razviti zaokru­
ženi pravni sistemi prvih apsolutističkih država.
Pravni poreci novih država ipak nisu mogli da obavezujućim normama regulišu celokupan društveni život na
teritoriji koju su pokrivali. Zato su od samog početka na
svojim rubovima ostavljali dispozitivne norme (koje su
pravni subjekti mogli menjati prema svom nahođenju),
iza kojih se širila oblast nezahvaćena državnim pravom i
slobodna za autonomnu korporativnu i ugovornu regula­
ciju. Osim toga, vladari su i dalje bili skloni da pojedinim
teritorijama ili posebnim »podanicima« ostavljaju određe­
ne oblike a. Uzme li se sve to u obzir, može se reći da u
novovekovnim državama postoje tri oblika a. (izostavi li
se personalna a. kao svojevrstan relikt feudalnog prava):
teritorijalna, korporativna i ugovorna.
Prvi oblik se neposredno nadovezuje na srednjovekovne gradske a., proširujući se vremenom na veće delove dr­
žavne teritorije (ili nastajući iz spajanja više teritorija, ko­
je u novoj političkoj zajednici zadržavaju svoj identitet).
Savremeni regioni uživaju teritorijalnu a. zbog svojih poli­
tičkih, ekonomskih, kulturnih ili nekih drugih osobenosti.
Najčešće se ta a. dodeljuje radi stišavanja apetita »regio­
nalnih nacionalizama«, omogućavanja regionalnog plani­
ranja, sprovođenja funkcionalne decentralizacije, posti­
zanja nekih prednosti u poreskoj politici, pospešivanja
»druge urbane revolucije« itd. Opseg ovlašćenja koja se
nalaze u sklopu teritorijalne a. u savremenim državama
veoma varira, tako da regioni u nekim državama imaju
veće ingerencije od federalnih jedinica drugih država.
Najveća sličnost između teritorijalne i korporativne a.
sastoji se u tome što se obe temelje na statutu i mogu da
razviju vrlo razuđen unutrašnji pravni poredak.
Drugi oblika, svojstven je privatnim korporacijama
(ili korporacijama građanskog društva). Za razliku od
javnih korporacija koje osniva država kako bi radile u
javnom interesu, privatne korporacije osnivaju privatne
osobe u svom sopstvenom interesu. Privatna korporacija
predstavlja udruženje više osoba s jednim određenim ci­
ljem, čija se imovina pravno posmatra kao odvojena od
imovine tih osoba. Osim toga, privatna korporacija ima
ovlašćenje da samostalno obavlja delatnosti zbog kojih
je osnovana, njena organizacija se ne sme preklapati sa
organizacijom drugih korporacija, a u njenim organima
pravo odlučivanja imaju isključivo njeni članovi (a ne
članovi nekih drugih korporacija). Takve privatne korpo­
racije ne treba nikako mešati s korporacijama kakve su,
npr., postojale u italijanskom korporativnom sistemu za

36
vreme fašizma. U tom sistemu, fašistička partija je prodr­
la u sve korporacije, ukinula im a. i učinila ih praktično
delom jedne jedinstvene države, zbog čega privatne kor­
poracije stricto sensu nisu ni postojale. Korporativna a.
postoji samo u onim pravnim porecima u kojima državno
pravo (gr. nomôs) ostavlja privatnim korporacijama ovla­
šćenje da svojim pravnim normama samostalno i legalno
(dakle, u okviru zakonskih ovlašćenja i sa državnom zašti­
tom) stvaraju svoje sopstveno pravo (autônomos).
Treći oblik a. koriste ugovorne strane prilikom za­
ključivanja ugovora. Jedno od temeljnih pravila građan­
skog prava jeste da ugovorne strane, polazeći od slobo­
de svoje volje, mogu samostalno da uređuju sopstvene
ugovorne odnose unutar granica koje postavlja »javni
poredak«, »dobri običaji« i si. Sto se tiče razlike izme­
đu korporativne i ugovorne a., još je valjano mišljenje
kojeje izneo nemački pravnik Bernhard Vindšajd. On je
krajem prošlog veka konstatovao: »O a. jedne korporaci­
je može se tek onda govoriti kada se obavezujuća snaga
statuta, koji korporacije za sebe donose, ne temelji isklju­
čivo na osnovnim principima ugovora«. Drugim recima,
ugovor o osnivanju korporacije je, za razliku od drugih
ugovora, samo osnov na kojem se dalje izgrađuje pravni
poredak korporacije (najpre donošenjem statuta, a zatim i
drugih pravnih akata) i za koji u celosti važe ovlašćenja a.
3 korporacija 3 pravo, rimsko 3 trgovina

A. Molnar
autoritarna ličnost (lat. auctoritas - ugled, dosto­
janstvo). Pojam a. 1. vezanje za proučavanje uticaja po­
litičkih ideologija na ličnost. Prve formulacije pojmova
autoritarnosti i a. 1. dali su, nezavisno jedan od drugoga,
Vilhelm Rajh u Masovnoj psihologiji fašizma (1933) i
Erih From u Bekstvu od slobode (1941). I Rajh i From se
bave pitanjem kakve ličnosti su potrebne određenim ide­
ologijama da bi ih održale i omogućile njihovo širenje.
U vezi s tim, From definiše pojam društvenog karaktera
kao skup onih karakteristika ličnosti i interiorizovanih
načina njihove gradnje koji su u funkciji održanja odre­
đenog društvenog sistema, poretka i ideologije.
U tom pristupu, porodica se definiše kao osnovna i
primarna društvena institucija socijalne kontrole koja
vaspitava takve karakterne strukture koje će moći funk­
cionalno da se uklope u odgovarajuće socijalnopolitičko
okruženje. Rigidno vaspitanje zasnovano na pokorava­
nju i bezuslovnom poštovanju autoriteta generisaće lič­
nosti koje će se na isti način odnositi prema političkim
autoritetima, favorizujući naglašeno hijerhizovane i ne­
demokratske načine upravljanja i uspostavljanja vlasti.
Prema Fromu, autoritarnost ličnosti ispoljava se kroz
želju za potčinjavanjem i potčinjenošću i gradi se na sa-

37
domazohističkom karakteru. Bilo daje reč o sadizmu ili
mazohizmu, u osnovi se na taj način grade simbiotički
odnosi u društvu i među pojedincima, utapanje ličnog
u kolektivno, projekcija sebe u drugog gubljenjem sopstvene individualnosti, autentičnosti i osećaja za druge.
Harizmatsko i bezuslovno poštovanje i pokoravanje
političkim autoritetima vezano je za izbegavanje lične
odgovornosti transferom kojim se na drugu osobu ili
neki bezlični autoritet prenosi pravo na odlučivanje o
sopstvenom životu i odgovornost za sopstvene postup­
ke, uz naglašeno neutralisanje kritičkog mišljenja i stava
prema autoritetu. From smatra daje a. 1. usmerena na na­
stojanje da održi primami karakter veza s drugima, koji
odgovara najranijoj fazi odrastanja, kada je dete vezano
za majku i kada još nema izgrađenu ličnost.
Proučavanje a. 1. predstavlja poseban analitički pro­
blem, s obzirom na pitanje kako taj pojam operacionalizovati za empirijska istraživanja i konkretno utvrđivanje
stepena autoritarnosti u pojedinim društvima i društve­
nim kontekstima. Jedno od najznačajnijih empirijskih
istraživanja tog tipa jeste ono koje su sproveli Teodor
Adomo i njegovi saradnici (Autoritarna ličnost, 1950),
a odnosilo se, kao i u slučaju Rajha i Froma, na period
procvata fašizma i nacizma.
Najpoznatiji instrumenti za empirijsko merenje auto­
ritarnosti su Likertova i Olportova skala, ali se u istraži­
vanju koriste i projektivni testovi, intervjui i studije slu­
čajeva. Merenja pokazuju da postoji značajna korelacija
između autoritarnosti i etnocentrizma.
3 autoritarnost O autoritet O socijalizacija

N. Sekulić

autoritarnost. (1) Skup ličnih osobina svojstvenih
autoritarnoj ličnosti. (2) Društveni odnos koji pogoduje
preteranom poštovanju društvenih i duhovnih (verskih i
političkih) bespogovornih autoriteta. Na temelju pošto­
vanja autoriteta formira se nejednakost učesnika u dru­
štvenom odnosu i nemogućnost da ravnopravno brane
vlastite interese, nezavisne od autoriteta. A. je prisutna
u raznim ustanovama koje regulišu međuljudske odnose
(porodica, škola, crkva, partija, država). Postoji u ra­
zličitim organizacijama i raznim oblastima društvenog
života u kojima postoji hijerarhija i rukovođenje. (3) A .
se, u obliku atributa »autoritaran«, koristi i za označava­
nje raznorodnih nedemokratskih režima, od apsolutne
monarhije do raznih vrsta jednopartijskih režima (vojna
diktatura, fašizam, socijalizam, predsednički režim). A.
je prisutna u svim režimima u kojima vlast nije uzajam­
no ograničena (izbori, kontrola izvršnih organa, nezavi­
sno sudstvo). Autoritarna vlast se obično sprovodi prinu­
dom, a često nisu unapred pravno regulisane nadležnosti

autoritet
nosilaca vlasti. Dok autoritet počiva na dobrovoljnom
prihvatanju vrednosti ili normi, za koje članovi neke
grupe smatraju da treba da im se pokoravaju, a. najče­
šće počiva na prinudnom nametanju. U tom smislu i tre­
ba razlikovati pojmove »autoritativan« i »autoritaran«.
Prvi označava opravdani ugled i važnost, a drugi ima
pomenuto negativno prinudno značenje.
Autoritarne ideologije izričito ističu grupu iznad po­
jedinca, pravdaju ideju vođe i počivaju na autoritarnom
sistemu vrednosti. Bezuslovni prioritet nadređenih vred­
nosti (rasnih, verskih, nacionalnih ili klasnih) nameće
se prinudom koja traži slepo priznanje i bezuslovno potčinjavanje nekom spoljnom autoritetu. Nakon sloma
evropskog socijalizma raširio se autoritarni nacionali­
zam koji je u formi autoritarnog patriotizma nastojao
da pojedince podvrgne neupitnom nacionalnom ineresu.
Postoji i skrivena autoritarna vlast. Iza fasade pravne dr­
žave i pozivanja na demokratiju ekonomski i politički
moćne grupe preko monopolizovanih medija ili korup­
cijom oblikuju poželjno javno mnjenje.
O autoritarna ličnost 3 autoritet O socijalizacija
T. Kuljić

autoritet. Legitimna i društveno uvažena pozicija
superiornosti pojedinca ili grupe na osnovu koje se stiče
pravo da se izdaju naređenja, rukovodi, zastupa ili odlu­
čuje o stvarima od opšteg interesa.
Budući daje usko povezan s pojmovima moći, vlasti
i društvene hijerarhije, a. se najčešće proučava s obzi­
rom na političke a. ili različite upravne funkcije u dru­
štvu, mada se on ispoljava na svim nivoima društvenog
života - počev od porodice, preko neformalnih tipova
vodstva, posebnih funkcionalno-organizacijskih a., do
političke vlasti.
Maks Veber razlikuje tri tipa a.: legalno-racionalni,
tradicionalni i harizmatski, koje karakterišu različiti ti­
povi legitimiteta. Dok se poslednja dva zasnivaju na
uvažavanju i prihvatanju abaveza prema pojedinačnim
osobama, prvi je restriktivniji i gradi se na impersonal­
nim mrežama odnosa, kao uvažavanje i preuzimanje
obaveza potčinjavanja određenoj jasno definisanoj dru­
štvenoj funkciji.
A. je uvek na neki način institucionalizovan, bilo da
je reč o odnosu između roditelja i deteta, učitelja i uče­
nika, onoga ko je na poziciji vlasti i onoga ko joj je pod­
ređen, te podrazumeva definisanje posebnih dužnosti,
ovlašćenja i formi ponašanja.
A. je najčešće proučavan iz perspektive nekoliko
osnovnih problema vezanih za uzajamni odnos politi­
ke, moći i vlasti. Jedan od njih tiče se pitanja kako odnos
prema porodičnom a. građen u detinjstvu utiče kasnije

autoritet

38

na odnos prema političkom a. Drugi problem se odnosi
na pitanje kako i u kojoj meri ideologija oblikuje poje­
dinca, tj. koliko je konzistentna distribucija moći i a. u
društvu. Treći problem se tiče pitanja kako se održava i
čime je podržan neki a. i kakva je pri tom uloga prime­
ne moći, sile i rutinizacije vlasti. U vezi s tim je naročit
interes pokazan za proučavanje totalitarnih sistema i
diktatura. Pored toga, posebnu oblast čini poređenje i
uočavanje razlika u osobenostima političkih a. u različi­
tim društvima i kulturama.
3 autoritarna ličnost 3 autoritarnost 3 vlast
N. Sekulić

avangarda (fr. avant-garde). Pojamje upolitiku i kul­
turu ušao iz vojne terminologije i označava predstražu,
prethodnicu, izvidnicu. U umetnosti i kulturnom životu
a. označava malobrojne zastupnike novih tendencija i
pravaca koji su najčešće u periodu nastajanja nepriznati
(npr. impresionizam, kubizam, nadrealizam itd.). U po­
litici, a. čine članovi neke grupe koja predstavlja idejnu
prethodnicu u borbi za novi društveni poredak. Posebno
značenje a. ima u marksističkoj terminologiji, u kojoj se
pod tim izrazom podrazumevaju članovi komunističke
partije kao najsvesniji deo radničke klase, koji prednja­
či u borbi za uspostavljanje novog društvenog sistema
- socijalizma.
3 boljševizam 3 elita 3 partija, politička
M. Todorović

avunkulat (lat. avunculus - ujak). Naziv za srodnički odnos između ženinih sinova i njenog brata. A. postoji
unutar matrilineamih društava, koja se smatraju najdrevnijim oblicima društva. Srodstvo se računa po ženskoj
liniji, pa decapripadaju samo srodnicima svoje majke, a
ne i oca. Ujak ima najveću odgovornost u vaspitavanju
svojih nećaka i predstavlja glavni muški autoritet u po­
rodici. Otac ima u većoj meri neformalni, manje strog i
prisan odnos sa svojom decom. Muška deca nasleđuju
ujaka, a ne oca, pa u tom pogledu imaju prvenstvo nad
njegovim neposrednim potomcima.
U zadružnoj porodici avunkulamog tipa žena živi sa
svojim mužem, neudatim ćerkama i sinovima ukoliko
su u preadolescentnoj dobi, sa sinovima muževljeve se­
stre ukoliko su u adolescentnoj dobi i sa nekim od njenih
oženjenih sinova, sa svojim porodicama organizovanim
na isti način.
3 matrilinearnost 3 srodstvo
N. Sekulić

azijski način proizvodnje. Pojam uveden da bi se bo­
lje objasnile specifičnosti načina proizvodnje istočnjač­
kih društava, pre svega indijskog i kineskog. Njegova
predistorija seže u XVII stoleće, do izveštaja evropskih
putnika i misionara, koji su opisivali politički despotizam istočnjačkih društava, zatim suprotnosti između
bogatstva vladara i siromaštva naroda, zajedničku ze­
mljišnu svojinu, te sistem seoskih opština i njihovu stag­
naciju. U XVIII i XIX veku ovim pitanjem najviše su
se bavili predstavnici engleske političke ekonomija i G.
V. F. Hegel. Upravo pod njihovim uticajem Karl Marks,
u svojim ranim radovima, a naročito u nedovršenom i
dugo neobjavljenom delu Osnovi kritike političke ekono­
mije (Moskva, 1939-1941) razvija ovaj pojam. Docnije
su u marksizmu vođeni brojni sporovi o a. n.p., u koje
se uključio veliki broj ruskih revolucionarnih mislilaca.
Ove rasprave su okončane 1931. godine, na velikom
skupu orijentologa u Lenjingradu, kada je, pod presud­
nim uticajem J. V. Staljina, odbačen i sâm izraz a. n. p.
i zaključeno da je u društvima poput kineskog reč samo
o »originalnosti feudalizma na Orijentu«.
Rasprava je oživljena pojavljivanjem poznate knjige
Karla Vitfogela Orijentalni despotizam (1957), u kojoj
se zastupa teza da su u istočnjačkim društvima pose­
bne klimatske i geografske okolnosti i »hidraulični« ka­
rakter organizacije državne vlasti uslovili i njihov spe­
cifičan društvenoistorijski razvoj. Vitfogel je smatrao
da orijentalni pravac razvoja nastavljaju socijalistička
društva, u kojima, kao i u agrarnim zemljama Starog Is­
toka, ne postoji privatno vlasništvo na zemlju, na čemu
se i temelji »novi despotizam« vladajućeg birokratskog
sloja, kao naslednik starog orijentalnog despotizma. To
je bio povod za ponovno oživljavanje diskusija o ovom
pojmu šezdesetih godina dvadesetog veka, naročito u
francuskom časopisu La pensée, a kao odgovor pojavlju­
ju se i u SSSR neki časopisi sa istom problematikom i
sa prilozima uglavnom polemičkog karaktera. U tim i
potonjim raspravama, koje se s vremena na vreme ob­
navljaju, mada gube na intenzitetu, obnovljene su neke
stare ideje a pojavila su se i nova tumačenja. Među ovim
poslednjim, svojom zanimljivošću izdvaja se shvatanje
Umberta Melotija (Marks i Treći svet, 1977).
Ako bi se tražila neka zajednička crta različitih upo­
treba pojma a. n. p., onda bi se ona ponajpre mogla naći
u ukazivanju na složenost, nelinearnost i višelinijski ka­
rakter evolucije ljudskih društava, iz čega su proizašle i
njihove današnje razlike i osobenosti, posebno u kontek­
stu pokušaja izgradnje socijalističkih društava u nekim
zemljama. Pri tom bi se razlike između istočnjačkih i
zapadnih robovlasničkih društava, prema zagovornici­
ma upotrebe pojma a. n. p., mogle u osnovi svesti na

39
sledeće: u istočnjačkim društvima svojina se smatrala
državnom, a njeno privatno raspolaganje bilo je posredo­
vano seoskom opštinom i srodničkim grupama, dokje u
zapadnim društvima preovlađivala privatna svojina; na
Istoku je osnov ekonomije i društvenog života bilo selo,
a na Zapadu grad (polis); na Istoku je država imala potre­
bu za organizovanjem velikih irigacionih radova; tamo
je postojala autarkičnost arhaične seoske privrede, koja
je gotovo potpuno agrarnog karaktera, dok na Zapadu
postoji razvijenija zemljoradnja, koja ne zavisi mnogo
od državne brige za navodnjavanje i odvodnjavanje, kao
i razvijena trgovina i samostalno zanatstvo; na Istoku se
razvija snažna i centralizovana birokratija, koja na veli­
kom prostoru upravlja i koordinira ekonomskom delatnošću i celokupnim životom zatvorenih seoskih opština,
dok se na Zapadu razvijaju više ili manje demokratski
oblici upravljanja gradom-državom; u istočnjačkim dru­
štvima robovi su pretežno državni, oni se nemilosrdno
upotrebljavaju za podizanje grandioznih objekata, od
kojih su neki društveno potpuno nekorisni (piramide),

azijski način proizvodnje

a eksploatacija poprima oblik »sveopšteg ropstva«, dok
su u zapadnim društvima robovi pretežno privatni, o
njima se vodi koliko-toliko računa i oni se uglavnom
upotrebljavaju za ekonomski korisne delatnosti; na Is­
toku veliki značaj imaju stare rodovske institucije (veli­
ka porodica, klan), dok na Zapadu njihov značaj stalno
opada, a veličina se smanjuje; u istočnjačkim despotijama je gotovo na minimum svedena politička aktivnost
naroda, dok se na Zapadu pojavljuju začeci političkog
delovanja širih društvenih slojeva; na Istoku je monarh
neprikosnoveni gospodar sa neograničenom svetovnom
i duhovnom vlašću, a društveni život regulišu isključi­
vo tradicija i običaji, dok se na Zapadu razvija pravo i
ustaljuju izborni državni organi; istočnjačka društva su
zbog svega toga izrazito stagnantna, dok su zapadna
mnogo dinamičnija.
3 despotija O društveno-ekonomska formacija
3 feudalizam

M Tripković

B
banda, v. gang

mada se može i prodavati. Kupljenica se stiče i njom se
slobodnije raspolaže. Prćija (miraz) je zemlja koju sa so­
bom u kuću donosi žena ili snaha i kao njena »osebina«
baština (stsl. bašta - otac). U izvornom, tradicional­
nom obliku, b. označava privatnu imovinu jedne porodi­
lakše se uklapala u uobičajeni režim korišćenja i raspola­
ce (kućne zadruge), »očevinu« (ili »dedovinu«), kuću i
ganja u inokosnim nego u zadružnim porodicama.
njive koje sin nasleđuje od oca, koju, po običaju, ne sme
Pored seljačke b., u srednjem veku su postojale if e ­
otuđiti nego je mora ostaviti svome sinu. Porodična b.
udalne b. Feudalci su najpre počeli da polažu pravo na
je ekonomska podloga života cele porodice i njom ne
kolektivnu zemlju i da slobodnim seljacima nameću
raspolaže nijedan član samostalno, pa ni formalni pravni
razne obaveze kao uslov za njeno korišćenje, a nešto
vlasnik (otac porodice, kućedomaćin, gazda zadruge).
kasnije nameću razna davanja i na seljačke b. To znači
Po ovome se najviše i razlikuje pravni i društveni po­
da su plemići vremenom kolektivnu zemlju pretvorili u
ložaj kućedomaćina u patrijarhalnoj južnoslovenskoj
svoje feudalne b. (bitno različite od izvornih b. slobod­
zadruzi i karakter privatne svojine nad zemljom kod
nih seljaka), a seljačke b. u feudalne pronije. To je za
nas, u odnosu na neprikosnoveni autoritetpaterfamiliseljake bio bolan proces, ali je tako rodovsko društvo
zakoračilo u feudalnu civilizaciju koja poznaje državu i
asa kod starih Grka i Rimljana i rimsko privatno pravo
ustanove kojima reguliše ključne agrarne odnose. Proninad zemljom, gde privatni vlasnik zemlje ima neogra­
ja je i kod Srba zemljoposed koji se drži pod određenim
ničeno pravo raspolaganja i korišćenja. Bez obzira na
uslovima, najčešće uz obavezu vršenja vojne službe i
visok ugled oca porodice i njegov veliki autoritet, on u
»vemost« davaocu (vladaru, višem feudalcu ili manasti­
južnoslovenskoj patrijarhalnoj zadruzi od imovine neo­
ru). Učvršćivanjem feudalnog sistema i baštinici bivaju
graničeno raspolaže samo svojom »kupljenicom« (ili
»tekovinom« - onim što nije nasledio od svog oca nego
opterećeni sličnim obavezama kao i pronijari, a pronije
je sam stekao). Nasleđena b. se otuđuje samo u krajnjoj
su od početka slične opterećenim b. Istorijski gledano,
nuždi, a i tada što bližim srodnicima i susedima.
pronije obično nastaju opterećivanjem b. Jedina jasna
B.
je od početka bila zemljišna osnova ratarstva, dok razlika između b. i pronija jeste u tome što baštinik slo­
je zemljišna podloga stočarstva seoska opština (selište,
bodno raspolaže svojom b. (može d aje otuđi - proda,
plemenština, komunica, planina, utrina), seosko zemlji­
pokloni, ostavi u nasleđe, ponudi kao miraz), dok se
šte na kojem postoji pravo kolektivnog korišćenja svih
pronija nikad nije mogla prodati, mada je nasleđivana
seljaka dotičnog sela. I jedno i drugo zemljište, i b. i
i davana u miraz.
opštinu, seljaci smatraju svojim, iako ono što seljaci za­
O društvo, agrarno O društvo, tradicionalno O selo
jednički koriste formalno pripada vrhovnom gospodaru
M. Mitrovič
(vladaocu, državi). Prema običajima, a i prema starim
pisanim poveljama (hrisovuljama) i zakonima, seljaci
baza podataka (eng. data base). Ukupna iskustvena
su mogli steći b., a pogotovo pravo korišćenja nad parce­
građa koja se prikuplja za proučavanje određene poja­
lama zemlje koju su oni sami iskrčili od šume ili očistili
ve. B. p. je otvoren sistem za unošenje novih podataka
od kamena.
sve dok traje istraživanje. Formiranje b. p. bitno je da
B., prema poreklu, može da bude očevina, kupljenica
bi se omogućilo proveravanje dobijenih rezultata, sproili prćija. Prema statusu, b. je mogla da bude neoptereće­
vela sekundama analiza, ili pojava proučavala u njenoj
na (vlastelinska) i opterećena (seljačka). U svakom slu­
razvojnoj dimenziji, trend ili panel-pristupom, nakon
čaju, b. je najjači pravni oblik svojine nad zemljom koja
određenog vremenskog intervala relevantnog za praće­
se obično nasleđuje i po svaku cenu ostavlja u nasleđe,
nje razvoja proučavane pojave.

41
Formiranje b. p. za proučavanje neke pojave ili pro­
cesa započinje prikupljanjem odgovarajućih podataka
iz postojećih izvora, a zatim se dopunjuje dodatnim
prikupljanjem onih podataka koji nisu već sadržani u
prethodnim izvorima. U postojeće izvore spadaju: sta­
tistički podaci, rezultati istraživanja koji su relevantni
za konkretno istraživanje, lični dokumenti, razne vrste
arhivske građe, sadržaji medija, ali i podaci iz istraži­
vanja javnog mnjenja itd. Počev od političkih i admi­
nistrativnih dokumenata, preko ekonomske i socijalne
statistike, pojam »činjenice« danas obuhvata i rezultate
istraživanjajavnog mnjenja. Iako ovaj novi tip činjenica
nije važniji od tradicionalne vrste istorijskih podataka,
»upravo je ta međuigra ‘objektivnih’ činjenica i stavova
ono što obećava veliki napredak u istoriografiji« (Pol Lazarsfeld), ali - dodali bismo - i u sociologiji. Primera ra­
di, Karl Marks je u svojim proučavanjima koristio posto­
jeće izvore (»Parlamentarni izveštaji i druge zvanične
publikacije«), pa je u njih uključio: popise stanovništva,
dokumenta poreske uprave, posebno vitalne statistike,
izveštaje fabričkih inspektora, izveštaje o narodnom
zdravlju, kao i izveštaje komisija za zapošljavanje dece
koji su po nalogu engleskog Parlamenta prikupljani i na
osnovu kojih su se donosile određene odluke. U b. p. on
je uključio i rezultate eksperimenata koje su sprovodili
sami vlasnici fabrika, zatim fabričko zakonodavstvo, a
koristio je i publikaciju pod nazivom Plave knjige (Blue
Books), za koju je smatrao d a je »najvažniji zvanični
dokument za proučavanje istorije privrede i diplomatije
ove zemlje«. Za podatke koji su mu nedostajali obraćao
se svojim saradnicima koji su u tom pogledu mogli da
mu pomognu, a tzv. Radničku anketu, kao dopunski iz­
vor, nije uspeo da organizuje.
Kao što ovaj primer pokazuje, b.p. se dopunjuje po­
dacima tekućeg istraživanja kada postojeći izvori ne za­
dovoljavaju određene teorijske zahteve. Tada se koriste
postupci za prikupljanje nedostajućih podataka, putem
raznih vrsta posmatranja i tipova ankete i intervjua, stva­
ranja ličnih dokumenata na zahtev istraživača (dnevni­
ka, autobiografija, memoara), sve u funkciji formiranja
što potpunije b.p. Na ovaj način formirana, b.p. zadovo­
ljava princip komplementarnosti u smislu međusobnog
dopunjavanja i proveravanja izvora podataka. Jednom
zaokružena, b.p. dobija naziv glavnog registra, na osno­
vu kojeg se potom stvaraju analitički registri, uz koje se
preporučuje priključivanje i dnevničkog registra (u ko­
jem istraživač razjašnjava celokupan tok istraživanja).
U metodološkoj literaturi javlja se i zahtev da u b.p. uđe
i protokol, kao podsetnik za obavljanje određene vrste
poslova u raznim fazama istraživanja i način njihovog
obavljanja. Bilo bi korisno da se u b.p. unose i osnovne

bazična ličnost
teorijske definicije koje su usmeravale istraživanje, nji­
hova operacionalizacija i relevantna bibliografija.
O analiza slučaja O metod, biografski

M. Bogdanović

bazična ličnost (gr. bâsis - osnova, temelj). Teoriju
o bazičnoj personalnoj strukturi razvili su Abram Kardiner (Psihološke granice društva, 1945) i Ralf Linton
(Kulturna pozadina ličnosti, 1947), kao operacionalno
sredstvo za objašnjenje uticaja društvene i kulturne
sredine na formiranje tipa ličnosti karakterističnog za
određenu kulturu, u smislu načina na koji je »institucio­
nalna slika integrisana u ljudskom duhu« (A. Kardiner).
Pojam b. 1. upućuje na ono što je zajedničko većini in­
dividua u jednoj kulturi, ali u okviru čega mogu da se
jave i veće razlike, što zavisi od samih individua, kao i
ličnosti roditelja. Polazi se od pretpostavke da su izvesne osobine b. 1. relativno trajne i d aje prilagođavanje
individua u većini determinisano tim osobinama, mada
se i one istorijski menjaju, naročito u periodima burnih
sociokulturnih promena. B. 1. ukazuje u različitim dru­
štvima i kulturama na »inventar razlika u mentalnoj i
emocionalnoj pripremljenosti za adaptaciju koju svaka
grupa ima na rasplaganju« (A. Kardiner); ovde se uzima
u obzir - pre svega, pod uticajem psihoanalize - dejstvo
primarnih institucija (porodice i tipa odgoja dece, rano
disciplinovanje). Pod uticajem zajedničkog iskustva po­
jedinci u određenoj kulturi formiraju adekvatne reakcije
u ponašanju, koje im omogućuju da se integrišu u svoje
društvo, a pretvaraju se u navike karakteristične za datu
kulturu, te su stoga pojedinci iz iste kulture međusob­
no slični. Te osobine ličnosti, zajedničke individuama
u određenoj kulturi, formiraju »dosta dobro integrisanu
konfiguraciju, koja se naziva b. 1. za društvo kao celinu«
(R. Linton). B. 1. omogućuje članovima društva razumevanje na osnovu zajedničkih vrednosti, kao i jedinstvo
emocionalnog reagovanja na određene situacije. Ali, to
ne znači da se u jednoj kulturi formira samo jedan tip
ličnosti.
Oslanjajući se na psihoanalizu i uzimajući u obzir go­
tovo isključivo uticaj primarnih institucija, prvenstveno
u sferi kulturne adaptacije, autori teorije o b. 1. ispustili
su iz vida kontekst društvene strukture i društvenog siste­
ma, koji vrše snažan pritisak na formiranje poželjnih dru­
štvenih karakteristika članova određenog društva, što
je Erih From razvio u pojmu »društvenog karaktera«.
Međutim, pretpostavke od kojih polaze tvorci teorije
o b. 1. prevazilaze ograničavanje uticaja na biopsihičke
faktore, čemu je bio sklon Sigmund Frojd, i tešnje dovo­
de u vezu formiranje ličnosti i kulture, što Rut Benedikt
(Obrasci kulture, 1934) uzima kao osnovu za objašnje­

bazična ličnost

42

nje tipa ličnosti. Prema Lintonu, kultura je za individuu
njeno društveno nasleđe, te je neophodan uslov za for­
miranje ličnosti, isto koliko i biološko nasleđe. Kardiner
i Linton odstupaju od Frojdovog shvatanja formiranja
ličnosti i u tom pogledu što učenje pretpostavljaju in­
stinktu, budući da u ponašanju čoveka instinkti ne igraju
odlučujuću ulogu kao kod životinjskih vrsta. Ne odba­
cujući ulogu bioloških faktora, oni smatraju da kultura
oblikuje biološku prirodu čoveka, određujući pravac u
kojem će se ostvariti prirodne potencije individua.
O karakter, društveni O modalna ličnost
*

Z. Golubović

beli okovratnik (eng. white-collar). Pojam koji je,
u svojoj istoimenoj knjizi (1951), najpotpunije razvio
Rajt Mils, kako bi naglasio činjenicu da u strukturi savremenog američkog društva narasta značaj »nove srednje
klase«. Ona nastaje pretvaranjem stare nezavisne srednje
klase u novu zavisnu klasu najamnih službenika, što se
smatra jednim od najvažnijih uzroka prelaska »demokrat­
ske zajednice« u »masovno društvo«. U nastojanju da
odgovori na pitanje koje grupe stanovništva čine široku
bazu masovnog društva, Mils usmerava pažnju na b. o.,
tj. na različite grupe nižeg i srednjeg rukovodećeg kadra
i intelektualaca, na prodavce u velikim trgovinama i broj­
ne slojeve činovništva, na sve one koji, mada nose b. o.,
za razliku od plavih radničkih kombinezona, takođe su
u najamnom odnosu, kao i radnici. Reč je, dakle, o onoj
skupini u savremenom američkom društvu (i njemu slič­
nim društvima) koja se jednostavno može označiti kao
bezlična i ogromna masa novih srednjih slojeva, čiji je
položaj u izvesnom smislu čak i nepovoljniji od položaja
klasičnog proletarijata. Taj mali čovek »kratke i neherojske prošlosti«, »ne zna kuda ide, mada mahnito žuri«,
»ne zna čega se plaši, mada je paralizovan od straha«,
»nem je i nevidljiv u javnom životu«. Njegova otuđenost
je potpuna. Ona se ne izražava samo u radu nego i u doko­
lici, pošto se u radu dosađuje, a u dokolici je uznemiren.
Zapošljavajući se, on prodaje i svoju ličnost, prigušuje
svoju individualnost i ponaša se onako kao što se od njega
očekuje. To je jedan od najvažnijih uzroka duboke apatije
koja gaje obuzela. Pokušaji b. o. da iz ovog kruga izađu
ostaju uglavnom bezuspešni. Njihov položaj je nesiguran,
sudbina krajnje neizvesna, a izgledi na promenu su goto­
vo nikakvi.
Mils smatra daje porast b.o. toliko važan da su oni
opovrgli očekivanja teoretičara XIX veka da će se dru­
štvo podeliti na poslodavce i najamne radnike. Svojim
načinom života b. o. su iz osnova izmenili sliku Amerike.
I ne samo to: kao nova grupa izvršilaca glavnih rutinskih
poslova u društvima XX veka, oni su najtipičniji nosioci

mnogih psiholoških obeležja koja karakterišu našu epohu.
Nevolje na koje nailaze b. o. zajedničke su svim ljudima
koji žive u ovom veku. B. o. uvek nekome pripada - kor­
poraciji, vladi, armiji - i njegov ugled ne raste. Prema
Milsovom mišljenju, propadanje slobodnog preduzetnika
i uspon zavisnog službenika na američkoj društvenoj po­
zornici odvijali su se uporedo s padom nezavisne ličnosti
i usponom »malog čoveka« u američkoj svesti. Gonjen
silama koje ne može da kontroliše, uvučen u pokrete koje
ne razume, on dospeva u situacije u kojima je krajnje bes­
pomoćan. Čovek s b. o. značajan je samo kao žrtva, on je
sitni stvor koji trpi, a sam ništa ne čini. Radi neprimećen
u nečijem uredu ili trgovini, nikad ne govori glasno, nikad
ne protivreči i nikad ne brani svoje stanovište.
Pa ipak, pripadnici ovog sloja nisu spremni da prihvate
levičarsku ideologiju. Njihova politička opredeljenost ne
podudara se s njihovim ekonomskim položajem, a pogo­
tovo ne s položajem koji ih očekuje u bliskoj budućnosti.
.Nasuprot staroj srednjoj klasi sitnih preduzetnika, b. o.
ne čine kompaktan društveni sloj, jer njegovi pripadnici
ne obavljaju neku glavnu funkciju koja bi ih mogla definisati. Izvor njihovog dohotka je u zanimanju, a ne u vla­
sništvu. S obzirom na prihode, njihov klasni položaj je u
prošeku nešto viši nego položaj najamnih radnika, mada
postoji tendencija ka smanjivanju tih razlika. Prema Milsovoj zamisli, ova opšta ideja o »novoj srednjoj klasi«,
u svoj njenoj neodređenosti, ali i razgranatosti, može se
shvatiti samo kao pokušaj da se obuhvati nov razvoj dru­
štvene strukture i ljudskog karaktera.
Većina socioloških istraživanja pokazuje da se b. o.,
iako su prinuđeni da relativno jeftino unajmljuju svoju
radnu snagu, ipak znatno razlikuju od radništva. Ovo se
ne ogleda samo u izvesnim tržišnim prednostima koje
nemanuelni najamnici imaju nad manuelnim radnicima,
nego i u različitoj potkulturi, za koju je karakterističan
svrhovit pristup životu. Mada među njima postoje brojne
unutrašnje razlike koje nisu sociološki zanemarljive, ipak
je za b. o., kao i za pripadnike srednjih slojeva u celini,
karakteristično da veruju kako čovek svojom aktivnošću
može donekle, da popravi vlastiti položaj. Stoga su b. o.
više od radništva orijentisani na dugoročnije planiranje i
spremniji su da žrtvuju trenutna zadovoljstva zarad budu­
će dobiti. Pošto veliku vrednost pripisuju individualnom
naporu i individualnom postignuću, b. o. kao roditelji gaje
izrazite aspiracije u pogledu budućnosti svoje dece, očeku­
jući da će ona postići viši društveni status od njih samih.
Zato veći značaj pridaju obrazovanju i profesionalnom
napredovanju nego što je to slučaj s radnicima.
O društvo, masovno 3 klasa, servisna O klasa, srednja

M. Tripković

43
besa. Običajnopravni institut privremenog obusta­
vljanja neprijateljstva u situacijama krvne zavade kod
Albanaca. U literaturi ima niz potvrda daje kod mnogih
naroda, pre preduzimanja koraka za pomirenje zavađe­
nih strana, postizana neka vrsta privremenog pomirenja.
B. je, više od svih drugih albanskih običajnih instituta,
privlačila pažnju naučnika. I pored isticanja sličnosti b.
sa odgovarajućim institutima kod drugih naroda (vjera,
vera, tvrda reč, časna reč, zavet), uglavnom se isticala
njena posebnost, o čemu svedoči i činjenica da se alban­
ski izraz b. nije prevodio.
B.
se funkcionalno može odrediti kao »dozvola pri­
vremenog kretanjaubice i njegovih srodnika«, koju ošte­
ćeni daju pritvorenim krvnicima uz garanciju da će se
za to vreme uzdržavati od izvršenja osvete.
B.
je u plemenskoj zajednici prvenstveno moralna
kategorija, a njen pravni smisao javlja se kasnije i odno­
si se, prvenstveno na regulacije odnosa u krvnoj osveti.
Tražeći b., porodica, pre svega, priznaje svoju krivicu.
Otuda je sam postupak slanja ljudi po b. i povlačenje u
kućni pritvor osnova na kojoj se kasnije može graditi da­
lje običajno poravnanje spora. Situacije kada porodica
prestupnika ne traži b. od oštećene porodice, bilo zbog
toga što ne smatra da učinjeni prestup može biti razlog
za osvetu ili smatra da je jača od oštećene porodice,
uglavnom se »razrešavaju« brzom osvetom oštećene po­
rodice, kojoj se takvim postupkom dodatno vređa čast.
Postupak traženja b. podrazumeva određeni formali­
zam u ponašanju. Za traženje b. se šalju ugledni ljudi,
čime se suprotnoj porodici dodatno iskazuje poštovanje.
Posrednici odlaze u kuću oštećenih i pitaju da li mogu
da dobiju reč da će se oni u određenom roku suzdržavati
od osvete nad svojim krvnicima. Tada mogu iznositi i
razloge zbog kojih smatraju da zatvorene, koji ih šalju,
treba privremeno osloboditi. To su ili poslovi oko ze­
mlje koji se ne mogu odlagati, nabavke za kuću, odlazak
na suđenje, kontakti sa advokatima, eventualna svadba
u kući itd. Uobičajeno je da se b. daje uvek kada se de­
si smrtni slučaj u zatvorenoj porodici. Tada se ta kuća
oslobađa onoliko vremena koliko je potrebno za sahra­
nu i primanje saučešća, a nakon toga se opet povlači u
kućni pritvor.
Za davanje b. ne daje se nikakva nadoknada. I pored
toga što presudnu ulogu u odlučivanju o davanju b. krv­
nicima imaju starešine porodica, ovim dogovaranjima
prisustvuju i svoju formalnu saglasnost daju svi muški
srodnici oštećene porodice. Domaćini kuća često koriste
situaciju da neko od muškaraca nije prisutan kao formal­
ni razlog za odbijanje davanja b. Kao i u celokupnom
mehanizmu krvne osvete, i ovde su uključeni srodnici
po očevoj liniji.

beskućništvo
Nepoštovanje zadate reči, tj. b., u tradicionalnoj za­
jednici se osuđuje. Porodica sama odlučuje da li će dati
b. i to je kasnije obavezuje da poštuje rok sigurnosti
svojih krvnika. Ipak, u stvarnom životu, kršenja b. su
veoma česta.
U društvenom životu Albanaca postoje primeri kolek­
tivnih b. Albanci su, u po sebe nepovoljnim političkim si­
tuacijama, uglavnom postizali sporazume o prekidanju
međusobnih neprijateljstava. Međutim, iako su se ove
akcije odvijale dobrovoljno i bile masovne, te u svojim
počecima imale značajne rezultate »mirenja svih sa svi­
ma«, nijedan od ovih sporazuma nije bio dugog veka.
Čim bi prošla spoljna opasnost, krvno zavađene porodi­
ce su se vraćale svojim sporovima kao da nije bilo preki­
da u zavadama. Poslednja akcija postizanja kolektivne
b. među zakrvljenim albanskim porodicama na Kosovu
i Metohiji sprovedena je maja 1990. godine, kada je
akcijom davanja garancije na prekid neprijateljstava
obuhvaćeno oko 4 000 krvno zavađenih porodica. Spo­
razum o kolektivnoj b. sa najdužim efektima postignut
je u mestu Tuzi u Crnoj Gori 1972. godine. Relativno
trajni efekti ovog sporazuma, prema kojem se osveta mo­
že izvršiti samo nad neposrednim krivcem ili njegovim
pomagačima, postižu se pojačanom brižljivošću auto­
ritativnih ljudi te sredine da se u svakom eventualnom
sporu brzo i efikasno interveniše izglađivanjem razloga
zavada. Još jedan običajni dogovor na prostoru crnogor­
ske Malesije se takođe relativno uspešno poštuje. Reč
je o kolektivnoj b. protiv oružja katoličkih Albanaca iz
1994. godine u Tuzima, kojom se ovo stanovništvo oba­
vezuje da neće koristiti vatreno oružje na svadbama i
drugim svečanostima, a što je mnogo puta uzrokovalo
nehotična povređivanja ili ubijanja nedužnih ljudi.
S društvo, tradicionalno O krvna osveta 3 umir krvi

5. Đurić
beskućništvo. Pojam koji ukazuje na stanje osoba
bez stana, bez »krova nad glavom«. U užem smislu, b.
obuhvata osobe koje doslovno nemaju gde da se sklo­
ne, spavaju po parkovima, železničkim stanicama, haustorima i drugim javnim prostorima. U širem značenju,
beskućnicima, se mogu smatrati sve osobe koje nema­
ju svoj stan ili nemaju stan koji zadovoljava minimum
higijenskih i prostornih standarda, kao ni dovoljan ste­
pen pravne sigurnosti. U ovom pogledu, pod pojmom
beskućnika podrazumevaju se prinudne zajednice dve
ili više porodica/domaćinstva u jednom stanu, domaćin­
stva koja žive u nehigijenskim i/ili ilegalno podignutim
stanovima, ali i korisnici stanova u privatnom rentalnom
sektoru kada on nije zakonski regulisan. U užem zna­
čenju, pojam beskućnika ulazi u sadržaj šireg pojma

beskućništvo

44

potklase, kojim se označava socijalna isključenost i potcrtava da se po bilo kojoj dimenziji socijalnog položaja
pripadnici potklase teško mogu svrstati u stratifikacijski
sistem određenog društva. Povezanost pojma beskućni­
ka i potklase ukazuje na međuuslovljenost socijalne i
stambene marginalizacije. Tako su beskućnici u užem
smislu najčešće nezaposleni, ekstremno siromašni, bez
razvijenih ili sa pokidanim socijalnim vezama. Socijalni
položaj beskućnika u širem smislu je, po pravilu, nizak,
ali ne u toj meri da bi se označio pojmom potklase.
Uzroci b. su strukturni individualni. Među struktur­
nim najvažniji su tip ekonomske organizacije društva
koji određuje karakter i nivo zaposlenosti i dohotka,
ekonomska restrukturisanja i krize koje uslovljavaju
pad zaposlenosti, režim socijalnih davanja i njegove
fluktuacije, tip stambene politike koji određuje uslove
dostupnosti adekvatnog stanovanja različitim socijal­
nim grupama, promene unutarporodične organizacije,
solidarnosti i stabilnosti (nuklearizacija porodice, pro­
storna odvojenost jedinica u mreži porodičnih nukleu­
sa, povećane stope razvoda brakova), društvene krize
koje uslovljavaju veliki priliv imigranata i izbeglica.
Najteži oblici b. praćeni su alkoholizmom i drugim
vidovima socijalnopatološkog ponašanja, mentalnih i
drugih bolesti, što se može smatrati značajnim mikro
faktorima koji doprinose b. ili otežavaju izlaz iz njega.
Povećano stanje rizika lične, porodične i društvene dezorganizacije uslovljava razmere b. Po pravilu, svest o
problemima beskućnika i sistem socijalne brige o njima
ne mora biti određen razmerama problema b. nego eko­
nomskom razvijenošću društva, njegovom političkom
organizacijom, vrednosnim sistemom. U zavisnosti od
tipa socijalne države razlikuju se dva pristupa proble­
mu b. Prvi je zasnovan na neposrednoj i kratkoročnoj
zaštiti u prihvatilištima bez složenijih programa koji bi
uticali na strukturne i neposredne uzroke b. jer se zasni­
va na uverenju d aje ono posledica lične neodgovorno­
sti. Drugi obuhvata različite programe reintegracije i
resocijalizacije b. kojim se teži otklanjanju strukturnih
i individualnih uzroka b.
O ekskluzija/inkluzija, socijalna O siromaštvo
O stanovanje
M. Petrović

bespravna stam bena izgradnja. Socioprostorna
pojava koja ima višestruki karakter: (a) u pravnom smi­
slu, ona označava stambenu izgradnju bez prethodno
dobijene urbanističke i građevinske dozvole od lokalnih
vlasti; (b) u urbanističkom smislu, ona je smetnja u sprovođenju urbanističkog plana (koji ima karakter zakona),
koja dovodi do disfiinkcionalnosti (urbanističkog hao-

sa) i ruženja određenih delova grada, a u slučajevima
masovnosti i grada u celini; (c) u sociološkom smislu,
ona je u najvećem broju slučajeva samoinicijativa dose­
ljenika sa sela ili iz varošica, uglavnom siromašnih, koji
ne raspolažu društvenom moći (»građani drugog reda«,
tj. marginalizovani ili društveno isključeni) i žrtve su
stambene krize. Ovakva strategija rešavanja stambenog
pitanja je važila u Jugoslaviji od završetka Drugog svetskog rata do kraja osamdesetih, a najintezivnija je bila
tokom šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka.
B.
s. i. su, u manjoj meri, pribegavali i »građani prvog re­
da«, kada je reč o atraktivnim lokacijama u primorskim,
banjskim i sličnim mestima. Treba reći da tamo gde ne
postoji urbanistički plan (seoske sredine) ne može se
govoriti o b. s. i.
B.
s. i. je uočljivi deo urbane segregacije kao tenden­
cije u organizaciji prostora u zone jake unutrašnje soci­
jalne homogenosti i jakog socijalnog dispariteta među
njima, dispariteta shvaćenog ne samo u vidu razlike
nego i hijerarhije. To znači daje b. s. i. pojava teritorija­
lizacije prvenstveno društvenih nejednakosti, pa onda
etničkih i rasnih razlika u urbanom prostoru. O tome
svedoči i uglavnom periferijska pozicija bespravno po­
dignutih naselja.
Sociološka istraživanja, sprovedena u svim velikim
gradovima socijalističke Jugoslavije, pokazala su da su
bespravni graditelji u ogromnoj većini (oko 80%) bili
doseljenici iz sela ili manjih gradova, radnici sa nižom
školskom i stručnom spremom, slabog imovnog stanja,
sa brojnim porodicama u kojima najčešće radi samo po
jedan član, i koji su u prošeku deset godina uzaludno
čekali da im radne organizacije u kojima su radili, ili
lokalne vlasti, dodele stan. Razlozi masovnog doseljava­
nja u velike gradove i gradove srednje veličine su, naj­
pre, veće mogućnosti zapošljavanja i školovanja. Pored
toga, ubrzana industrijalizacija je gotovo uvek praćena
stambenom krizom, odnosno nestašicom stanova.
S tačke gledanja strategije preživljavanja pojedina­
ca i društvenih grupa, kao i u pravnom smislu, b. s. i.
spada u oblast neformalne ili sive ekonomije. Reakcija
države na b. s. i. sastoji se uglavnom u nečinjenju i/ili
naknadnoj legalizaciji, a sasvim sporadično u rušenju
stambenih objekata. To na svojevrstan način potvrđuje
i činjenica d a je u Srbiji do 2002. godine b. s. i. bila
tretirana kao prestup i stajala u nadležnosti sudije za
prekršaje. Tek u poslednje tri godine ona predstavlja
krivično delo, ali se zbog pomanjkanja pravne države,
zatvorske kazne i novčana kažnjavanja gotovo i ne primenjuju. Tokom poslednjih petnaestak godina došlo je
do promene među akterima b. s. i. Pored »domaćih«
radnika, među nosiocima b. s. i. u novije vreme sreće­

45
mo brojne izbeglice i prognanike iz republika ratovima
zahvaćene bivše Jugoslavije, kao i pripadnike srednjih
i viših društvenih slojeva koji nelegalno ili polulegalno
grade nove objekte i/ili nadziđuju i doziđuju stare u cen­
tralnim i drugim delovima gradova. Uz njih, formirala
se i grupacija privatnih građevinskih preduzetnika specijalizovanih za bespravnu izgradnju stanova, poslovnog
prostora itd. Stari/novi akteri su i korumpirani pojedinci
u opštinskim službama jer su urbanizam i građevinska
inspekcija u nadležnosti lokalne vlasti. Lobiji b. s. i. mo­
gu se svrstati u tri kategorije: (a) graditelji koji besprav­
no podižu stambene objekte za svoju porodicu, (b) oni
koji bespravno grade objekte ze lične poslovne svrhe, i
(c) oni čiji je cilj sticanje profita izgradnjom, prodajom i
izdavanjem bespravnih poslovnih i stambenih objekata.
Sve tri kategorije učestvuju u sivoj ekonomiji povezanoj
sa korupcijom koja je u nezanemarljivoj meri prisutna i
u našoj urbanističko-građevinskoj delatnosti.
O rezidencijalna segregacija O urbana segregacija
O urbanizacija

S. Vujović

bibliometrija (gr. biblion - knjiga; m etréô- merim).
Kvantitativno izučavanje proizvodnje, tiraža, raspačavanja i korišćenja knjiga, periodičnih publikacija i drugih
štampanih dokumenata. U sociologiji nauke se kao jedan
od najčešće upotrebljavanih bibliometrijskih postupaka
koristi analiza citiranosti (eng. citation analysis), koja
podrazumeva statističku obradu bibliografskih podataka
ne bi li se, na osnovu učestalosti navođenja, izmerila pri­
sutnost pojedinih naučnih dela, njihovih autora, pa o'tuda i »naučnih paradigmi« u jednoj naučnoj zajednici ili
u određenom razdoblju. Međutim, zbog raznorodnosti i
neujednačenosti kvaliteta podataka kojima se služi, ana­
liza citiranosti nije najpouzdaniji pokazatelj uticajnosti
ljudi, knjiga i ideja. U idealnoj situaciji, da bi se poda­
ci prikupljeni tom tehnikom mogli smatrati u visokom
stepenu pouzdanim i međusobno uporedivim, trebalo
bi da u svakoj pojedinoj jedinici posmatranja koja je
predmet analize (članak, knjiga ili druga vrsta publika­
cije), naučna aparatura bude obrađena na isti ili bar pri­
bližno isti način. Potom, osim ovog formalnog zahteva,
trebalo bi ispuniti ijedan znatno složeniji uslov koji bi
nalagao da svi autori podjednako skrupulozno navode
izvore kojima se koriste u razvijanju vlastitog teorijskog
stanovišta, prikazu tuđih gledišta ili pak izlaganju rezul­
tata sopstvenog istraživanja. Jer, ako i pretpostavimo da
svi autori podjednako »pošteno« razotkrivaju i navode
izvore na koje se oslanjaju, ako i upućuju na relevan­
tnu literaturu samo kada je to zaista neophodno zbog
intersubjektivne proverljivosti stavova koje zastupaju,

bihejvioralna terapija
ako izvore svoje inspiracije nikad ne prikrivaju, ako ne
citiraju »iz druge ruke«, po sećanju ili »reda radi« - ako
se, dakle, svi pridržavaju ne samo tehničkih uzusa nego
i izvesne profesionalne etike, ostaje ipak neuhvatljiva
varijabla koju možemo nazvati individualnim stilom mi­
šljenja, izlaganja i pisanja. Najzad, treba upozoriti da in­
deks citiranosti ni na koji način ne govori o razlozima s
kojih pojedino delo biva navedeno, kao što ništa ne kaže
ni o saznajnoj opravdanosti i vrednosti svakog citiranja
ponaosob. Mereći samo učestalost navođenja i relativnu
zastupljenost autora na čija se dela apeluje, indeks citira­
nosti ne luči između afirmativnog, kritičkog, neutralnog
i (u sociologiji prilično čestog!) ritualnog citiranja, kao
što po strani ostavlja i probleme selektivnosti, ekstenzivnosti, ilustrativnosti i relevantnosti navođenja.
U sociologiji je najznačajniji izvor podataka za bibliometrijsku analizu citiranosti Social Science Citation
Index, kojijednom godišnje objavljuje Institut za nauč­
ne informacije (Filadelfija, SAD).
O sociologija nauke

A. Mimica

bihejvioralna terapija (eng. behavior-ponašanje).
B.
t. se pojavila pri kraju Drugog svetskog rata u Velikoj
Britaniji i SAD. Danas, uz psihoanalizu i humanističke
metode psihoterapije, važi za jedan od tri dominantna
psihoterapijska pravca (nemedicinskog modela lečenja
psihičkih poremećaja).
B.
t. predstavlja primenu teorije učenja u sklopu psi­
hologije direktnog (Ivan Pavlov) i operacionalnog uslovljavanja (Beras Skiner). Izraz b. t. uveo je u praksu Ar­
nold Lazarus, a prvi gaje popularizovao Hans Ajzenk.
Modeme osnove ovog metoda ustanovio je JozefVolpe
pedesetih godina XX veka, izučavajući, u eksperimen­
talnim uslovima i na životinjama, automatske emocio­
nalne odgovore, najčešće straha, na spoljnje stimuluse
preko tzv. recipročne inhibicije. Ovo laboratorijsko isku­
stvo postalo je osnova za teliniku sistematske desenzitizacije (pre svega, konstrukcijom hijerarhije anksioznih
situacija ili tehnikom desenzitizacije in vivo, odnosno
tehnikom averzivnog uslovljavanja u lečenju (nuđenje
neprijatnih draži uz predmet zavisnosti) alkoholizma,
nekih seksualnih smetnji, mucanja, straha i fobija, noć­
nog mokrenja i si. Naizgled suprotstavljena prethodnoj
je tehnika preplavljivanja (eng.flooding) koja se primenjuje i u otklanjanju devijantnog ponašanja, čime se ona
približava psihoanalitičkom metodu, a koristi se i uz
mišićnu relaksaciju kao jednostavno učenje (tzv. RET
- racionalno-emocionalna terapija) u lečenju niza psi­
hičkih poremećaja.

bihejvioralna terapija
Danas se b. t. u stručnim krugovima smatra najuspešnijom metodom lečenja monosimptomatskih (psihič­
kih, motornih ili ponašajnih) poremećaja, koliko god
trpi kritike zbog prilično kratkotrajnih efekata i poziti­
vističke epistemologije na kojoj počiva.
5 poremećaji psihičkih funkcija O psihoterapija
P. Opalić
bihejviorizam. Jedno od najrasprostranjenijih teorij­
skih stanovišta, ne toliko u sociologiji, koliko u drugim
društvenim naukama, posebno u psihologiji. Ova psihologistički obojena orijentacija oslanja se na eksperimental­
no proučavanje životinjskog i ljudskog ponašanja, onako
kao što je to razvijano u okviru škole Ivana Pavlova, gde
je nastala poznata teorija o uslovnim refleksima. Reč je o
pokušaju da se proučavanje psihičkih i društvenih pojava
»objektivizuje« tako što će se odbaciti introspekcija i sva
pažnja usmeriti samo na spoljašnja obeležja i manifesta­
cije ljudskih radnji i stanja, kao i socijalnih pojava i pro­
cesa. U b. se polazi od pretpostavke da se o unutrašnjim
doživljajima i procesima može nešto pouzdano znati i za­
ključivati samo na osnovu strogo egzaktnog proučavanja
spoljašnjeg ponašanja, koje treba da bude opisano na što
verniji način, bez upotrebe introspektivnih kategorija, u
kojima su izražena osećanja i iskustva samog subjekta.
Sve što se ne može svesti na spoljašnje manifestacije ili
izvesti iz njih odbacuje se kao nepouzdano, subjektivno
i nenaučno.
Reč je, očigledno, o jednostranom pristupu koji nije u
stanju da obuhvati svo bogatstvo, celinu, složenost, dubi­
nu, samosvojnost i smisao ljudskog individualnog i dru­
štvenog postojanja. Pokušaj da se psihičko svede samo
na fizičko (rad mišića, krvotoka, nervnog sistema, žlezda
i si.), a da se o tome prevashodno zaključuje prema spoljašnjim obeležjima, predstavlja tipično redukcionističko
stanovište. Dosledno izvedeno, ono je zapravo bezvredno, a kombinovano s prerušenom introspektivnom ter­
minologijom nedosledno i konfuzno. Njegovu najveću
vrednost čini zahtev da se proučavanje društvenih pojava
dovede u vezu s pojedincima kao njihovim nosiocima, a
da se objašnjenje ponašanja pojedinaca učini što objektiv­
nijim i egzaktnijim. B. je najčešće bio udružen sa raznim
neopozitivističkim strujama, ako već nije i sâm izraz tog
neopozitivizma.
Ilustracija ove tvrdnje mogu da budu shvatanja Džordža Landberga, koji je smatrao daje društvo loše uređeno
zato što je njegova organizacija neadekvatna i neefikasna.
Stoga bi, prema ovoj zamisli, sociologija trebalo da traga
za sigurnijim i efikasnijim sredstvima pomoću kojih bi se
ponašanje ljudi uskladilo sa zahtevima modeme organiza­

46
cije. Ova težnja za sigurnim i pouzdanim sredstvima orga­
nizacije društva biće, pak, najbolje zadovoljena ukoliko
se sociolozi u svojim istraživanjima oslone na egzaktne
metode prirodnih nauka, pre svega na matematiku. Takva
egzaktna sociologija bila bi od koristi inženjerima i ruko­
vodiocima velikih organizacija zbog svoje praktične upo­
trebljivosti. Čovek bi trebalo da postane predmet naučnog
interesovanja na isti način na koji su to i drugi predmeti i
stvari. Dosadašnji jezik sociologije, koji je opterećen tra­
dicionalnim humanističkim balastom, trebalo bi da bude
zamenjen sasvim novim, egzaktnim jezikom fizike, tako
da bi sociolozi počeli da koriste izraze kao što su energija,
sila, kretanje, vreme i si., pomoću kojih bi na najbolji, uni­
verzalno primenjiv i svima razumljiv način objašnjavali
društvenu stvarnost.
Landberg ističe da ono što se može naučno istraživa­
ti jeste, pre svega, ponašanje pojedinaca koje je podlo­
žno opažanju i iskustvu. To ponašanje se može shvatiti
kao reakcija ljudi na podsticaje sredine, s tim daje ova
reakcija izražena putem verbalne komunikacije i drugih
simbola, što je osnov sveukupnog komunikativnog sazna­
nja, uključujući tu i nauku. Prema tome, simbolizovane
reakcije ljudi, kao neposredne činjenice, osnovni su pred­
met sociološkog proučavanja. Ali, da bi sociologija bila
egzaktna nauka, ona mora da se pridržava nekih čvrstih
metodoloških postulata, među kojima je, na prvom mestu,
zahtev za operacionalizacijom svih pojmova. Taj zahtev
je usmeren ne samo na to da se izrazi koji se upotreblja­
vaju definišu u kategorijama radnji (operacija) koje služe
njihovom istraživanju nego i na to da se za ove izraze ne
vezuje nikakav drugi smisao van arbitrarne pretpostavke
istraživača koja se tiče empirijskog postupka. Dabi se dru­
štvene pojave učinile pogodnim za matematički tretman,
neophodno je, isto tako, pristupiti njihovom merenju. A
budući da proveravanje i potvrđivanje hipoteza, kao neo­
phodnih uslova naučnog saznanja, nije moguće bez merenja, to su kvantifikacija i merenje identični sa pojmom
naučnosti u sociologiji.
Očigledno je da se ovakvo stanovište može shvatiti
kao reakcija na preteranu apstraktnost klasičnih sociolo­
ških teorija, kao i na nedovoljnu praktičnu upotrebljivost
socioloških istraživanja, čime se na izvestan način dovodi
u pitanje identitet, pa i opravdanost postojanja sociologije
kao nauke. Reč je o pokušaju da se sociološke kategorije
očiste od filozofskih spekulacija i čvršće empirijski zasnu­
ju, primenom sasvim egzaktnih istraživačkih postupaka, a
da tako dobijeni rezultati budu praktično upotrebljivi. Ta­
kav pokušaj inspirisan je neopozitivističkim shvatanjem
nauke i njene uloge u društvu, kao i redukcionističkim
tumačenjem suštine društvenih pojava i jednostranim za­

47
mislima o najboljim načinima njihovog proučavanja, što
je glavni nedostatak b. Tako se još jednom u sociologiji
potvrđuje stara istina da jedna jednostranost nikada ne
može biti eliminisana uvođenjem druge.
3 empirizam 3 pozitivizam 3 psihologizam
M. Tripković

biologizam (gr. bios - život, životni; lögos - reč, go­
vor, nauka). Orijentacija u sociologiji koja u objašnjenju
društvenih pojava biološke činioce smatra presudnim ili
dominantnim. B. ima svoje korene u ranijoj, kako zdravorazumskoj tako i filozofskoj i naučnoj misli, budući
da pokušaje da se ljudsko društvo upoređuje sa organi­
zmom, a njegove pojedine ustanove sa organima živog
bića, nalazimo već u staroj istočnjačkoj i grčkoj filozofiji.
Začetnik i glavni predstavnik b. u sociologiji bio je Her­
bert Spenser.
Kao pristalica pozitivizma Ogista Konta, Spenser je,
osim biologističke orijentacije, prihvatao i evolucionističko stanovište. Evolucija za njega nije ništa drugo do »in­
tegracija materije uz istovremeno rasipanje kretanja, za
vreme kojeg materija prelazi iz neodređene i nepovezane
homogenosti u određenu i povezanu heterogenost«. Kad
se ova pravilnost primeni na društvo, onda se njegova evo­
lucija pokazuje u povećanju unutrašnje raznolikosti, odre­
đenosti i povezanosti funkcija. Spenserova interpretacija
razvitka društva neposredno je, dakle, preneta iz biologije
i zasniva se na potpunom paralelizmu sa evolucijom živih
organizama. Prema njegovom mišljenju, sličnosti između
društva i drugih organizama jeste u tome što i jedni i drugi
imaju osobinu da rastu; što se, istovremeno sa rašćenjem,
njihova struktura diferencira i usložnjava, i što, uporedo
sa rašćenjem i diferenciranjem funkcija, raste međusobna
zavisnost svih delova, tj. stvara se njihovo funkcionalno
jedinstvo. Ipak, između društva i organizma postoje i ne­
ke razlike: organizam je konkretna celina u kojoj su živi
delovi međusobno povezani i nalaze se u prisnom dodiru,
dok su sastavni delovi društva odvojene celine, a jedinke
su slobodne i raštrkane; u organizmu postoji stroga podeljenost funkcija, a u društvu ne postoji; u organizmu
sastavni delovi postoje zbog dobrobiti celine, a u društvu
je obrnut slučaj.
Spenser smatra da evolucijom i u društvu i u organi­
zmu nastaju tri velika sistema sa diferenciranim funkci­
jama: spoljni sistem za dobavljanje hrane i održavanje;
distributivni sistem za prenošenje i preradu hrane i regulativno-nervni sistem, koji upravlja svim aktivnostima orga­
nizma. Iako društvena organizacija zavisi od unutrašnjih
i spoljašnjih faktora, Spenser ipak veći značaj pridaje spoljašnjim činiocima (geografskim, klimatskim), budući da
tokom evolucije nastaje sve bolje prilagođavanje spolja-

birokratija
šnjim uslovima života. Za Spensera, društva su organizmi
ili »superorganski agregati«, koji se neprekidno bore za
opstanak, pa je sukob njihova uobičajena aktivnost. U
toj borbi za opstanak javlja se »strah od živih«, koji je
izvor političke kontrole, i »strah od mrtvih«, koji je izvor
religijske kontrole. Zavisno od karaktera te kontrole i dru­
gih, s njom povezanih elemenata socijalnih organizama,
razlikuju se dva osnovna tipa društva tokom istorije - militarističko i industrijsko.
U savremenoj sociologiji nije mnogo ostalo od Spenserovog biologističkog nasleđa. Tu, pre svega, ulazi ide­
ja evolucije i društvenog progresa, iako je ona ograniče­
na b. i pozitivizmom. Prihvatljiva je i ideja da, uporedo
s povećanjem obima društva, njegova struktura postaje
složenija, jer se u njoj javljaju novi elementi i funkcije,
ali je pogrešna njena organicistička i biologistička in­
terpretacija. Nije netačna ni pretpostavka da uporedo
sa ovim usložnjavanjem raste i međusobna povezanost
svih njihovih delova, mada je Spenser pogrešno shva­
tio karakter i mehanizme te povezanosti, svodeći ih
samo na jednu stranu društenog života - na saradnju,
saglasnost i integraciju. Najzad, zanimljiv je i Spenserov pokušaj da formuliše jednu snažno individualistički
obojenu teoriju države, prema kojoj bi ona trebalo da
obezbedi veći stepen slobode za pojedince, bez negativ­
nog mešanja u ponašanje ljudi, ali je ta teorija, takođe,
teško spojiva sa osnovnim postavkama njegove biologi­
stičke sociologije.
3 evolucionizam 3 darvinizam 3 organicizam
M. Tripković

birokratija. Doslovno - vladavina činovništva. Iz­
raz je u XVIII veku skovao francuski ekonomista Vensan de Gume, od francuske reči bourrete (gruba tkani­
na kojom se presvlače činovnički stolovi) i grčke reči
kratein (vladati). U nauci su raširena tri glavna načina
upotrebe pojma b. (1) U misli o politici, b. je vladavina
uz pomoć činovništva, tj. dižavnih službi u kojima sede
imenovani, a ne birani, već hijerarhijski organizovani
funkcioneri. To je vladavina prava, ali i vlast bez učešća
podvlašćenih. (2) Drugo značenje vezano je za Maksa
Vebera, a koriste ga pretežno sociolozi i istoričari. B.
je racionalizovana, zakonom propisana mreža državnih
organizacija koja počiva na skupu bezličnih pravila,
funkcionalnoj specijalizaciji obrazovanog činovništva
i odgovornosti nosilaca službi. (3) U trećem, negativ­
nom značenju, b. je sinonim spore, aljkave, koruptivne
i neodgovorne činovničke službe koja je sklona zloupo­
trebi položaja.
Opšti sintetički pojam b. sažima najvažnije sadrža­
je sva tri pomenuta značenja. B. je činovnički sloj, raz­

birokratija
vrstan u hijerarhiju, koji obavlja upravne delatnosti u
skladu,sa pisanim, apstraktnim i jednoznačnim pravnim
normama. Birokratizacija je neizbežanproces u organi­
zaciji svakog složenog društva. B. je pretežno oruđe po­
litičke vlasti, iako u izvesnim situacijama može uticati
na vršenje vlasti. Birokratizacija označava ponašanje
i osobenu »stalešku« svest činovništva koje se opire
javnosti, pa čak i vlastitim bezličnim pravilima. Odnos
manje ili više bezličnog birokratskog aparata i politič­
kih naredbodavaca tokom istorije regulisan je različito
u zavisnosti od stupnja podele rada i diferenciranosti
društvenih delatnosti, političke organizacije i različitih
oblika društvene svesti.
Kapitalizam je najsnažnije podstakao razvoj b. Ka­
pitalističko preduzeće iziskivalo je predvidljivo i posto­
jano pravo, sudstvo i upravu. Kapitalizmu je bio neop­
hodan činovnički aparat koji se rukovodi bezličnošću,
nasuprot feudalnim porecima koji počivaju na ličnom
poštovanju i milosti gospodara. Tržište je tražilo b. koja
bi se starala o poštovanju njegovih zakona. Najvažnije
teorije o b. nalazimo kod Karla Marksa i Maksa Vebera.
Za Vebera, b. je u osnovi racionalni oblik organizacije
koji treba usavršavati, dok je za Marksa ona otuđeni
oblik uprave koji treba prevladati. Marks, u skladu sa
svojom kritikom kapitalizma, nije isključivao razmatra­
nje pravednosti društvenih ustanova, dok je za Vebera
b. pretežno tehnički efikasna hijerarhijska uprava, po
sebi funkcionalna i racionalna. Razvoj socijalizma opo­
vrgao je Marksovu veru u mogućnost postojanja trajnije
nedržavne zajednice lišene uticajnog činovništva koje
bi se staralo o sprovođenju zakonitosti. S druge strane,
više sociologa (Robert Merton, Rajnhard Bendiks, El­
ton Majo, Mišel Krozije) utvrdilo je d aje kod svakog
činovništva prisutan otpor promenama. Službenik se
poistovećuje sa vlastitom organizacijom i razvija oso­
benu aroganciju prema javnosti. S povećanom profesi­
onalizacijom, činovništvo se sve više zatvara i trudi da
stekne samostalan ugled. Unutar b. uočena je sklonost
stvaranju neformalnih grupa i zaključeno daje to orga­
nizacija koja ne može da menja ponašanje učeći se na
greškama. Pored toga, dokazano je daje demokratska
organizacija uspešnija od birokratske, jer podstiče potčinjene na intenzivnije sudelovanje u donošenju odluka
koje će kasnije primenjivati.
Partijsku b. čini sloj partijskih funkcionera i partij­
skih činovnika između kojih u jednopartijskim režimi­
ma nema odsečne razlike jer partija ne upravlja nego
kontroliše upravu. Partijska b. se ne rukovodi predvi­
dljivim i postojanim državnim zakonom, već elastičnim
partijskim pravom koje je nadređeno državnom pravu.
Nepodeljena vlast partijske b. naziva se kadrovskom

48
upravom. Partijska b., koja je na čelu kadrovske upra­
ve, nešto je uža od državne, organizacija je slična, s tim
što je kod prve češće preklapanje funkcija i pometnja
nadležnosti. U razvijenom obliku sreće se u jednopartij­
skim režimima (socijalističkim i fašističkim), koji su, u
pogledu društvene strukture, istorijske funkcije i idejnoistorijskog porekla, bili različiti.
O država 3 gvozdeni zakon oligarhije 3 partija, politička
T. Kuljić

Bogardusova skala. Skala za merenje socijalne di­
stance, tj. stepena bliskosti, odnosno udaljenosti u inter­
akciji različitih socijalnih grupa ili pojedinaca. Skalu je
konstruisao američki sociolog Emeri Bogardus, a sastoji
se od liste socijalnih odnosa u koje se može stupiti sa pri­
padnikom neke grupe, a koji se kreću od veoma hladnih
do veoma bliskih. Ispitanik treba da označi koje od tih
odnosa je spreman da prihvati, a koje ne sa pripadnikom
'jedne ili više grupa prema kojima se distanca ispituje.
U svojim istraživanjima započetim 1926. godine, Bogar­
dus je u skali navodio sedam odnosa: brak, članstvo u
istom klubu, susedstvo, posao na istom radnom mestu,
priznavanje državljanstva, prihvatanje kao posetioca,
isključivanje iz zemlje. B. s. se najčešće ispituje etnič­
ka distanca, ali i drugi vidovi socijalne distance: rasna,
profesionalna, obrazovna, religijska itd. Broj i sadržaj
odnosa u skali obično se prilagođavaju predmetu i cilju
istraživanja.
O merne skale
D. Popadić

boljševizam (rus. boljšinstvo - većina). Partija
nastala 1903. u Briselu, na II kongresu Ruske socijal­
demokratske radničke partije (RSDPR), cepanjem na
većinu (boljševike) i manjinu (menjševike). Boljševici
su novembra 1917. osvojili vlast u Rusiji i stvorili drža­
vu sovjeta (saveta). U širem smislu, b. je ideologija i
organizaciona doktrina V. I. Lenjina. Od 1924. godine
boljševici prihvataju naziv Komunistička partija Sovjet­
skog Saveza, koja bi imala da bude svesna avangarda
proletarijata u borbi protiv kapitalizma, a za uspostavlja­
nje socijalizma u skladu sa učenjem Karla Marksa i Fridriha Engelsa. Za razliku od reformističkih evropskih
socijaldemokratskih partija, boljševici su se zalagali za
rušenje, a ne za popravljanje kapitalizma.
U organizacionom pogledu, jednopartijski boljševi­
čki režimi počivali su na rukovodećoj ulozi monopolske
partije i bespogovornom, disciplinovanom sprovođenju
odluka partijskog vrha i surovom kažnjavanju frakcio­
naške delatnosti. Za svaku partiju važna je disciplina i
jedinstvo, ali je u boljševičkim partijama jedinstvo bilo

49
više od rutinskog zahteva za slogom, a disciplina više
od preduslova organizacione efikasnosti. Vladajuća par­
tija počivala je, više formalno nego stvarno, na demo­
kratskom centralizmu (odgovornost vodstva članstvu).
Ugled partije osiguravala je njena moralno nadmoćna
klasnooslobodilačka harizma. Poštovanje jedinstva par­
tije nije bila obična dužnost člana, nego moralni dug
obespravljenoj klasi koja ima istorijsku misiju osloba­
đanja celog društva. Tokom XX veka, ideologija ra­
dničke klase u velikom delu sveta smatrana je istorijski
najprogresivnijom i u prirodnopravnom pogledu samo­
razumljivim, jer je tražila ukidanje eksploatacije i iz­
rabljivanja. Tek krajem XX veka u strukturi epohalne
svesti uspostavlja se hegemonija liberalizma i menja se
prioritet idejnoistorijskih vrednosti.
Vlast komunističke partije obezbeđivao je borbeni
oslobodilački učinak, fetišizovano jedinstvo partije i
samokritika. Jednopartijski boljševički režimi počivali
su na prioritetu partijskog nad državnim pravom, uni­
verzalnog ideološkog nad stručnim upravnim znanjem,
te na krutom sistemu partijske nomenklature. Ukinuto
je privatno vlasništvo nad glavnim sredstvima za proi­
zvodnju, svi državni organi bili su pod kontrolom partije,
vođa partije najčešće je bio i šef države, a njegov auto­
ritet, harizma i kult bili su neprikosnoveni i zaštićeni
zakonom.
U jezgru ideologije b. su dva načela: (1) diktatura pro­
letarijata ostvaruje se pod rukovodećom ulogom jedne
partije, komunističke, i (2) revolucionarno osvajanje vla­
sti i uvođenje socijalizma nije nužno povezano sa stup­
njem razvoja zemlje. Dok je Marks u svom učenju za
pretpostavku revolucije uzimao razvijeni proletarijat i
razvijenu industriju, boljševici su u toku Prvog svetskog
rata zaključili daje socijalizam moguće uvesti i u nera­
zvijenim zemljama. Revolucionarnu svest u mase unose
profesionalni revolucionari, koji nisu demokratski, nego
centralistički organizovani u snažnoj ilegalnoj partiji.
Boljševički režim je najpre uveden u Rusiji 1917, a
nakon Drugog svetskog rata, uz pomoć Sovjetskog Sa­
veza, i u nizu drugih evropskih i vanevropskih zemalja.
Marta 1917. ruski car je abdicirao, srušen je carizam i
ustoličena privremena liberalna vlada. Tokom narednih
meseci, nekontrolisani narodni talas zahteva za mirom
i socijalnom revolucijom Lenjin je novembra 1917. pre­
obrazio u boljševičku vlast. U ratnom rasulu boljševici
su bili jedina vlast kadra da održi rusku državu, pa su joj
čak i pojedini patriotski ruski carski oficiri pružili podr­
šku. Boljševici su uspeli da sačuvaju jedinstvo multina­
cionalne carske Rusije sve do 1992. godine. Osim toga,
sovjetski boljševički režim bitno je pomogao održanju

border-line ličnost

zapadnog liberalnog kapitalizma, jer je najviše doprineo
porazu nemačkog fašizma, ali i zbog toga što je nagnao
zapadni kapitalizam da se iznutra reformiše i usavrši
pod pritiskom radničkih zahteva (Erik Hobsbaum). U
Jugoslaviji je komunistički boljševički režim uveden
1945, da bi nakon sukoba sa SSSR 1948. bio donekle
organizaciono i ideološki modifikovan. Uveden je osobeni sistem socijalističkog samopravljanja sa ograničenom
tržišnom ekonomijom.
Svi evropski jednopartijski socijalistički režimi sa
manje ili više modifikovanim boljševičkim nasleđem
urušeni su krajem XX veka. Još su prisutni u NR Kini,
na Kubi i u još nekim vanevopskim zemljama. Priroda
i istorijska uloga b. je dvoznačna i može se odrediti kao
autoritarna modernizacija. Sjedne strane, reč je o osobenim režimima modernizacije u nerazvijenim sredina­
ma. Pored ubrzavanja tehnološko-ekonomskog razvoja,
oni su pokrenuli široke procese laicizacije i prosvećivanja i podstakli društvenu pokretljivost, urbanizaciju
i ravnomerniju raspodelu dobara. S druge strane, mo­
dernizacija je sprovođena autoritarnim nalozima vrha
partije. Prevladavanje autoritarnog političkog nasleđa b.
upadljivo je zaostajalo za ostalim segmentima razvoja,
što se ogledalo u nepodeljenoj vlasti jedne partije i auto­
ritarnoj političkoj kulturi. U toku postojanja evropskih
boljševičkih režima (1917-1992) dolazilo je do frakcij­
skih sukoba unutar partijske države, koji su autoritarno
razrešavani i završavali se čistkama, logorisanjem i ubi­
janjem miliona neistomišljenika i nedužnih ljudi. U peri­
odu učvršćene vlasti J. V. Staljinau SSSR (1928-1953)
b. se najviše koristio terorom.
O komunizam O socijalizam O staljinizam
T. Kuljić
border-line ličnost (eng. border-line - granična lini­
ja). Psihička struktura ličnosti koja je u dijagnostičkom
smislu prelazna: između psÿoze, neuroze i zdrave lično­
sti. Drugačije rečeno, u različitim vremenima, granična
ličnost funkcioniše kao neurotičar, kao psihotičar ili kao
psihički integrisana struktura. Pojam se kao konstrukt
pojavio najpre u radovima Ota fon Kemberga i drugih
egopsihologa. Danas je sastavni deo spiska psihičkih
poremećaja Međunarodne klasifikacije bolesti Svetske
zdravstvene organizacije.
Psihoanalitički gledano, poreklo poremaćaja leži u
lošem iskustvu bebe sa objektom (najčešće majkom)
tokom prve godine i po dana života, koje ima za posledicu nesposobnost da se u predstavama deteta o objektu
udruže ljubav i mržnja, tj. da se sopstvo ili .s'e//ličnosti
razgraniči od objekta. Majka, tj. objekt, prema Marga-

49
više od rutinskog zahteva za slogom, a disciplina više
od preduslova organizacione efikasnosti. Vladajuća par­
tija počivala je, više formalno nego stvarno, na demo­
kratskom centralizmu (odgovornost vodstva članstvu).
Ugled partije osiguravala je njena moralno nadmoćna
klasnooslobodilačka harizma. Poštovanje j edinstva partije nije bila obična dužnost člana, nego moralni dug
obespravljenoj klasi koja ima istorijsku misiju osloba­
đanja celog društva. Tokom XX veka, ideologija ra­
dničke klase u velikom delu sveta smatrana je istorijski
najprogresivnijom i u prirodnopravnom pogledu samo­
razumljivom, jer je tražila ukidanje eksploatacije i iz­
rabljivanja. Tek krajem XX veka u strukturi epohalne
svesti uspostavlja se hegemonija liberalizma i menja se
prioritet idejnoistorijskih vrednosti.
Vlast komunističke partije obezbeđivao je borbeni
oslobodilački učinak, fetišizovano jedinstvo partije i
samokritika. Jednopartijski boljševički režimi počivali
su na prioritetu partijskog nad državnim pravom, uni­
verzalnog ideološkog nad stručnim upravnim znanjem,
te na krutom sistemu partijske nomenklature. Ukinuto
je privatno vlasništvo nad glavnim sredstvima za proi­
zvodnju, svi državni organi bili su pod kontrolom partije,
vođa partije najčešće je bio i šef države, a njegov auto­
ritet, harizma i kult bili su neprikosnoveni i zaštićeni
zakonom.
U jezgru ideologije b. su dva načela: (1) diktatura pro­
letarijata ostvaruje se pod rukovodećom ulogom jedne
partije, komunističke, i (2) revolucionarno osvajanje vla­
sti i uvođenje socijalizma nije nužno povezano sa stup­
njem razvoja zemlje. Dok je Marks u svom učenju za
pretpostavku revolucije uzimao razvijeni proletarijat i
razvijenu industriju, boljševici su u toku Prvog svetskog
rata zaključili daje socijalizam moguće uvesti i u nera­
zvijenim zemljama. Revolucionarnu svest u mase unose
profesionalni revolucionari, koji nisu demokratski, nego
centralistički organizovani u snažnoj ilegalnoj partiji.
Boljševički režim je najpre uveden u Rusiji 1917, a
nakon Drugog svetskog rata, uz pomoć Sovjetskog Sa­
veza, i u nizu drugih evropskih i vanevropskih zemalja.
Marta 1917. ruski car je abdicirao, srušen je carizam i
ustoličena privremena liberalna vlada. Tokom narednih
meseci, nekontrolisani narodni talas zahteva za mirom
i socijalnom revolucijom Lenjin je novembra 1917. pre­
obrazio u boljševičku vlast. U ratnom rasulu boljševici
su bili jedina vlast kadra da održi rusku državu, pa su joj
čak i pojedini patriotski ruski carski oficiri pružili podr­
šku. Boljševici su uspeli da sačuvaju jedinstvo multina­
cionalne carske Rusije sve do 1992. godine. Osim toga,
sovjetski boljševički režim bitno je pomogao održanju

border-line ličnost

zapadnog liberalnog kapitalizma, jer je najviše doprineo
porazu nemačkog fašizma, ali i zbog toga što je nagnao
zapadni kapitalizam da se iznutra reformiše i usavrši
pod pritiskom radničkih zahteva (Erik Hobsbaum). U
Jugoslaviji je komunistički boljševički režim uveden
1945, da bi nakon sukoba sa SSSR 1948. bio donekle
organizaciono i ideološki modifikovan. Uveden je osobeni sistem socijalističkog samopravljanja sa ograničenom
tržišnom ekonomijom.
Svi evropski jednopartijski socijalistički režimi sa
manje ili više modifikovanim boljševičkim nasleđem
urušeni su krajem XX veka. Još su prisutni u NR Kini,
na Kubi i u još nekim vanevopskim zemljama. Priroda
i istorijska uloga b. je dvoznačna i može se odrediti kao
autoritarna modernizacija. Sjedne strane, reč je o osobenim režimima modernizacije u nerazvijenim sredina­
ma. Pored ubrzavanja tehnološko-ekonomskog razvoja,
oni su pokrenuli široke procese laicizacije i prosvećivanja i podstakli društvenu pokretljivost, urbanizaciju
i ravnomerniju raspodelu dobara. S druge strane, mo­
dernizacija je sprovođena autoritarnim nalozima vrha
partije. Prevladavanje autoritarnog političkog nasleđa b.
upadljivo je zaostajalo za ostalim segmentima razvoja,
što se ogledalo u nepodeljenoj vlasti jedne partije i auto­
ritarnoj političkoj kulturi. U toku postojanja evropskih
boljševičkih režima (1917-1992) dolazilo je do frakcij­
skih sukoba unutar partijske države, koji su autoritarno
razrešavani i završavali se čistkama, logorisanjem i ubi­
janjem miliona neistomišljenika i nedužnih ljudi. U peri­
odu učvršćene vlasti J. V. Staljina u SSSR (1928-1953)
b. se najviše koristio terorom.
5 komunizam O socijalizam O staljinizam
T. Kuljić
border-line ličnost (eng. border-line - granična lini­
ja). Psihička struktura ličnosti koja je u dijagnostičkom
smislu prelazna: između psihoze, neuroze i zdrave lično­
sti. Drugačije rečeno, u različitim vremenima, granična
ličnost funkcioniše kao neurotičar, kao psihotičar ili kao
psihički integrisana struktura. Pojam se kao konstrukt
pojavio najpre u radovima Ota fon Kemberga i drugih
egopsihologa. Danas je sastavni deo spiska psihičkih
poremećaja Međunarodne klasifikacije bolesti Svetske
zdravstvene organizacije.
Psihoanalitički gledano, poreklo poremaćaja leži u
lošem iskustvu bebe sa objektom (najčešće majkom)
tokom prve godine i po dana života, koje ima za posledicu nesposobnost da se u predstavama deteta o objektu
udruže ljubav i mržnja, tj. da se sopstvo ili .ve//'ličnosti
razgraniči od objekta. Majka, tj. objekt, prema Marga-

border-line ličnost

ret Maler, ne ohrabruje ranu individuaciju deteta, što
je kasnije izvor poteškoća u socijalnom prilagođavanju
- preciznije, u odvajanju. Što se tiče neurotičnih meha­
nizama odbrane, u životu b.-l. 1. dominiraju razdvajanje
ili (eng.) Splitting (pre svega, pojedinih afektivnih stanja
jednih od drugih), projektivna identifikacija (nesvesno
pripisivanje vlastitih loših crta drugim ljudima) i primi­
tivna idealizacija drugih, koja je izvor nerealnih očeki­
vanja od njih.
U fenomenološkom smislu, b.-l. 1. karakteriše ekscesivna impulsivnost, tj.'opšta manjkavost kontrole
agresivnih i drugih poriva, zatim smetnje u osećanju
identiteta, ponašanje štetno po vlastiti fizički integritet
(samopovređivanje, suicidalne radnje, česti nesrećni
slučajevi), permanentno osećanje praznine i dosade, ili
afektivna labilnost, praćena trajnom ambivalencijom
prema značajnim licima. Dijagnostički je takođe rele­
vantno daje granična struktura ličnosti u međuljudskim
odnosima istovremeno udaljena i intenzivno vezana za
druge, u jednoj oblasti relacija funkcioniše dobro u dru­
goj loše. Pored toga, ima nejasnu i poremećenu predsta­
vu o sebi (uključujući i seksualne preferencije), praćene
prolaznim histeričnim, paranoidnim, depresivnim i anksioznim stanjima.
Za lečenje je potrebna dugotrajna kombinovana tera­
pija (psihoterapija, pre svega, udružena sa farmakotera­
pijom i socioterapijom), zavisno od aktuelne kliničke
slike poremećaja.
3 ličnost 3 poremećaji psihičkih funkcija
P. Opalić
brainstorming (eng. brain-storm - genijalna ideja).
Tehnika grupnog intervjua koja se primenjuju u istraži­
vačkim projektima čiji je cilj dolaženje do novih ideja.
U b. intervjuer jednostavno iznese neko mišljenje ili
ideju, a članovi grupe međusobno ocenjuju tu ideju ili
mišljenje. Učesnicima se sugeriše da ne odbacuju ideje
drugih, već da pokušaju da ih unapređuju, modifikuju,
doteruju, da budu kreativni. Cilj j e dobiti više dobrih ide­
ja, različitih perspektiva i objašnjenja problema koji se
istražuje. Upravo zato se b. i primenjuje u istraživanjima
problema koji nemaju samo jedno rešenje, kao i onda
kada se u diskusiji oko istraživanog problema može oče­
kivati kreativna interakcija učesnika. Ovde ne postoje
strukturisana pitanja, a tehnika se može primeniti kako
u formalnim, tako i u neformalnim uslovima. Iako se u
metodološkoj literaturi navodi d aje uloga istraživača
u primeni ove tehnike pasivna, iskustva pokazuju da
istraživač mora da uspostavi neki nivo kontrole nad gru­
pom. U protivnom se može desiti da se dobije gomila
trivijalnih, površnih i neupotrebljivih podataka. Smatra

50

se daje b. odličan izbor u postupku pripremanja drugih,
više strukturisanih oblika grupnog intervjua.
3 intervju 3 intervju, fokusgrupni
S. Đurić
brak. U pokušaju definisanja b. značajne su dve pa­
radigme: (1) b. je društvena institucija i (2) b. je (lični)
odnos. B. se može odrediti u okviru četiri različite nauč­
ne discipline. Premapravnosociološkoj definiciji, b. je
društveno dopuštena seksualna zajednica polova, kojom
se reguliše zajednički život partnera, proces prokreacije
i legalizuje potomstvo kao njegov proizvod. Time se b.
utvrđuje kao težište porodice, odnosno njena inicijalna
faza (mada porodica nastaje i bez bračne veze, rađanjem
van b.). Šira, sociološka odredba, podrazumeva svaki
oblik kohabitacije (faktički b.). Antropološko poimanje
b. polazi od čovekove naročite potrebe da kroz susret
sa drugim čovekom (interpersonalno), ostvari mnogo­
struka zadovoljstva na emocionalom, seksualnom i
intelektulnom planu. Demografska definicija b. polazi
od činjenice daje b. glavni okvir reprodukcije stanov­
ništva. Kod populacija koje nisu uspostavile kontrolu
rađanja, glavna determinanta fertiliteta stanovništva je
doba stupanja u b. (seksualnu zajednicu), tako da sterilitet bračnih parova raste sa odlaganjem b., odnosno sa
povećanjem starosti prilikom stupanja u prvi b. Kod po­
pulacija koje primenjuju kontrolu rađanja, reprodukcija
se odvija u prvim godinama trajanja b., kao i što razvod
i udovištvo utiču na nivo fertiliteta zavisno od mogućno­
sti ponovnog sklapanja b. Bračne strukture stanovništva
nastaju delovanjem procesa sklapanja b. (nupcijalitet),
kao i razvoda b. (divorcijalitet), sjedne, i osobina demo­
grafskog okvira, s druge strane. U analizi b. značajno
je sagledati osobine bračnog kontingenta stanovništva
(lica starija od 15 godina). U savremenim razvijenim
društvima bračni kontingent je pod snažnim uticajem
pada nataliteta (depopulacije), kao i produžavanja život­
nog veka (starenje stanovništva).
Bez obzira na razlike u definiciji, b. je univerzalna
društvena institucija. U prethodnim istorijskim periodi­
ma b. je bio regulisan posredstvom spoljnih autoriteta
(običaja, religije, države), dok se u savremeno doba lo­
cus njegove kontrole smešta unutar samog b. (između
aktera). U društvenom okruženju postoji lepeza institu­
cija za savetovanje, pomoć, usmeravanje i konstrukci­
ju b. (zamisao o medikalizaciji b ). Nekoliko je bitnih
dimenzija koje čine sadržaj ovog pojma: izbor partnera,
bračno prilagođavanje, odnos polova/rodova, bračni pro­
ces, bračna sreća, bračni ciljevi, bračna kriza (razvojni
potencijal i/ili razvod).
U savremenim razvijenim društvima izbor partnera
uslovno je slobodan, zasnovan na idealu »romantične

51

ljubavi«. Ukoliko se nuklearna porodica uzme kao idealnotipski model (post)industrijskog društva, moguće je
istaći četiri funkcije koje su relevantne za ovaj odabir:
obezbeđenje emotivnog zadovoljstva kroz b. i roditeljstvo, sticanje identiteta i socijalnog statusa pojedinca,
održavanje zajedničkog domaćinstva, briga o deci, kari­
jera i si. »Slobodan izbor« partnera socijalno je ograni­
čen delovanjem bračne homogamije koja se iskustveno
izražava na različite načine: kao sklonost ka sklapanju
b. sa licima sličnih socioekonomskih osobina (starosti,
obrazovanja), porekla, etničkih, religioznih i kulturnih
krugova, pa i prostorne bliskosti. B. je, uz porodicu i
klasu, glavni agens reprodukcije drušvene stratifikacije
i šire grupne endogamije.
Postoje dve osnovne vrste bračnog prilagođavanja:
prvo, koje se odnosi na uklapanje u odgovarajuću dru­
štveno definisanu ulogu i drugo, oblikovanje uloge
prema ličnim osobinama aktera. Pojedinac se prilagođava ulozi zavisno od stepena usklađenosti očekivanja
i spremnosti da se na njih odgovori. S druge strane,
psihološko prilagođavanje se meri srazmerom uložene
energije u obavljanje uloge i ostvarenog zadovoljstva.
Bračna sreća se odnosi na dostizanje cilja b., nezavisno
od njegovog sadržaja (izbegavanje razvoda, rađanje dece, lični rast i razvoj partnera). Postoji nekoliko determi­
nanti bračnog prilagođavanja od kojih neke deluju pre, a
neke tokom b. Predbračne podrazumevaju: bračnu sreću
roditeljskog para, dužinu poznanstva, prethodna seksu­
alna iskustva, zrelost partnera, sličnost statusa, grupnu
pripadnost, razlike u starosti, harmonične odnose sa ro­
diteljima u detinjstvu. Tokom trajanja b. deluju sledeći
faktori: seksualno usklađivanje, posvećenost vezi, poverenje i privrženost bračnih partnera, mentalno i fizičko
zdravlje, usklađenost interesa i sistema vrednosti veza­
nih za uloge partnera (patrijarhalni ili egalitami).
Rodovi u bračnoj dijadi su društveno konstruisana
značenja bioloških razlika između muškog i ženskog
pola, pa se prema društveno pripisanom autoritetu (mo­
ći) sudi o (a)simetriji položaja i uloga. U patrijarhatu
muškarci obavljaju najodgovornije aktivnosti u javnoj
sferi, a u b. i porodici im je namenjena uloga hranioca,
pa samim tim i glavnog aktera u donošenju svih bitnih
odluka, a ženama uloga domaćice, majke, negovateljice.
Egalitama bračna dijada podrazumeva fleksibilne uloge
rodova kako u porodici tako i u društvu, pa su takve brač­
ne veze češće u srednjoj klasi.
Bračni proces ili proces partnerstva počinje fazom
zaljubljenosti, kada se partneri povezuju po principu
uzajamne sličnosti. Najveći broj b. sklopi se već u toj
fazi. U sledećoj fazi, otkrivaju se razlike među partne­
rima. Kada se ove razlike ne mogu prevazići, dolazi

brak
do udaljavanja, poremećaja komunikacije i raspada b.
Prema savremenoj zamisli medikalizacije b. (širenje
znanja, profesija i ustanova za lečenje i savetovanje),
bračne krize se tretiraju kao mogućnost rasta i razvoja
individua (emotivnog, intelektualnog), budući da dosad
nije pronađena nijedna alternativna životna forma koja
može spojiti ambivalentne (bio-psiho-socijalne) potrebe
pojedinca.
Počev od sedamdesetih godina XX veka, u razvije­
nim državama Evrope i Severne Amerike, klasičan b.
zapada u ozbiljnu krizu. Nestabilnost b. izražava se u
intenziviranju stopa razvoda b., porastu divorcijaliteta,
povećanju udela b. višeg reda, odlagaju stupanja u (prvi)
b. Povećano učešće žena u obrazovanju na višim nivoi­
ma, iz čega sledi masovno zapošljavanje i perspektiva
karijernog uspona, doprineli su pojavi i širenju novih
vidova privremenih ili stalnih partnerskih veza različitih
oblika, trajanja i osobina. Nosioci novog životnog stila
kohabitacije su mlade generacije (u Švedskoj, od 15-19
godina starosti), kao i viši, obrazovani slojevi, nekonven­
cionalna inteligencija. Zbog manje socijalne prihvaćenosti, fenomen se teško može registrovati i pratiti. Pored
toga, značajna je i subjektivnost partnera oko izjašnjava­
nja o ovom tipu partnerstva, kao i usaglašenost stavova
oko momenta početka veze. U visoko urbanizovanim i
industrijalizovanim državama kao indikator se koristi
»vanbračno živorođenje«. U kretanju fenomena uočene
su tri faze: prva, u kojoj je to devijantan fenomen; druga,
kao »b. na probu«, treća, u kojoj je to altèmativa b. ili
tip b. U zavisnosti od preovlađujućeg sadržaja kohabi­
tacije, procenjuje se faza u kojoj se fenomen nalazi u
pojedinim populacijama. Pojava je najpre registrovana
u Švedskoj i Danskoj, da bi se potom proširila ka Za­
padnoj i Južnoj Evropi. U Istočnoj i Centralnoj Evropi,
zbog opšte društvene deprivacije, kohabitacija je retka.
U bivšim socijalističkim državama, nešto veći udeo
kohabitacije je zabeležen u Sloveniji. Izuzev Severne
Evrope, gde je kohabitacija alternativa b., u većini dr­
žava reč je o »probi«, pa su momenti začeća ili rađanje
podsticaji za sklapanje građanskog b. Najpoznatije su
LAT forme (eng. live apart together), stabilne i duge
seksualne zajednice u odvojenim domaćinstvima, kao
i postbračne kohabitacije. Većina autora se slaže daje
kod kohabitacija reč o »krizi posvećenosti partnerskoj
vezi«, što je naličje egalitame ideologije roda, kao i osećaj depresivnosti kod partnera. Zbog toga se b. odlaže
u četvrtu (ženinu) deceniju, pred kraj reproduktivnog
perioda, pa se norma o rađanju spušta sa dvoje na samo
jedno dete. Velike su polemike demografa socijalne ori­
jentacije da lije ova tranzicija b., s velikim uticajem na

brak

52

prirodno kretanje (dalja depopulacija) nužna i neizbežna, ili će razvoj teći kao »jedinstvo različitosti«, pa će
se stanovništvo različito ponašati zavisno od dostignute
faze, generacijskog životnog habitusa, kultumoreligijskih krugova i si.
3 domaćinstvo O monogamija 3 porodica
M. Bobić

budizam (sskr. Buddha). Religija nazvana prema
svom tvorcu, indijskom kraljeviću Sidarti Gautami (oko
563-483 pre n. e.), koji je, odbacivši lagodan život na
dvoru svoga oca, postao pustinjak i doživeo prosvetljenje, stekavši tako titulu Buda (Buddha), »probuđeni«.
Suština Budine poruke zasnovana je na »četiri plemeni­
te istine« o životu: (1) sveukupno postojanje je patnja;
(2) uzrok svakoj patnji je žudnja; (3) patnja može da bu­
de okončana i (4) patnja može da se prevaziđe tako što
se sledi osmostruki put (ispravnih pogleda, aspiracija,
govora, ponašanja, odgovarajućeg načina zarađivanja
za život, ispravnih napora, misli i kontemplacije). Ishod
Budinog »srednjeg puta«, koji nalazi meru između preovlađujuće zaglibljenosti u materijalni svet i ekstremnog
asketizma, jeste nirvana ili vrhunsko duhovno postignu­
će koje izmiče svakom opisu. Pribežište budisti nalaze u
»tri dragulja«: Budi, svom duhovnom učitelju, Dharmi,
spasonosnoj istini njegovog učenja, i Sanghi, ili zajedni­
ci vemih, prvobitno isključivo monaškoj, a kasnije i laič­
koj, koja čuva i širi b. U nekim formama b. (theravada
ili hinayana), Buda se smatra istorijskom ličnošću koja
više ne postoji, ali iza koje je ostala Dharma kao puto­
kaz koji čoveka, uz lični napor, vodi do prosvetljenja.
U drugim tradicijama b. (mahayand) Buda se smatra
univerzalnim principom koji je uvek prisutan u nekom
od svoja tri aspekta ili »tela«: (1) apsolutne svesti i sami­
losti; (2) uživanja, odnosno aspekta u kojem Buda preno­
si Dharmu bodhisatvama, tj. posvećenicima koji odlažu
svoj odlazak u nirvanu kako bi pomogli drugim živim
bićima da se duhovno prosvetle i (3) »tela« transforma­
cije, putem kojeg Buddha-princip uzima ljudski oblik i
pojavljuje se kao istorijska ličnost. U nekim oblicima b.
( Vajrayana), naročito na Tibetu, razvija se ezoterična,
ritualno jogistička tradicija poznata kao tantrizam, u ko­
joj važnu ulogu igraju mantre (mistične reči/formule),
mandale (kružni dijagrami), šakti (kreativna snaga žen­
skog principa) itd.
Od svog nastanka u Indiji, gde je bio pokret refor­
matorskog karaktera i kritički se odnosio spram hindui­
stičkih institucija, poput kaste i nekih brahmanističkih
shvatanja sveta, b. je pretrpeo značajne modifikacije
kao misionarska religija na svom putu prema Šri Lanki (Cejlon), sjedne, i centralnoj Aziji, Kini, zemljama

jugoistočne Azije (I vek), Japana (VI vek) i Tibeta (VII
vek), s druge strane.
U Kini se formiralo nekoliko uticajnih škola b.: Či­
sta Zemlja, sa teističkim kultom Amitabha Bude, zatim
chan škola, preteča japanskog zena, sa svojim medita­
tivnim i ezoteričnim tehnikama, te Tian tai škola sa ide­
jama o sveprožimajućoj prisutnosti Buddha-principa u
svim entitetima stvorenog sveta, odnosno o identitetu
nirvane i samsare.
U Japanu su ove škole dobile svoje specifične forme,
naročito zen koji je u sprezi sa samurajskom ratničkom
tradicijom dao značajan doprinos japanskoj umetnosti,
književnosti i kulturi uopšte.
Tibetanski b. karakteriše institucija lama, duhovnih
učitelja i vođa. Osnovni tekstovi b. uključuju Tripitake,
Budina kazivanja, brojne sutre (poput Lotos sutre, Sutre
srca i dr.) sa učenjima i pravilima života, kao i đatake,
priče iz Budinog života.
O religija
M. Bakic-Hayden
budžet vremena. U savremenoj sociologiji (poseb­
no u sociologiji rada i sociologiji menadžmenta) sve
se više posvećuje pažnje proučavanju vremena, kako
radnog tako i vanrednog i slobodnog, njihovog među­
sobnog odnosa, kao i uticaja tog odnosa na kvalitet čovekovog ličnog i društvenog života. Vreme kojim on
raspolaže (sati, dani, nedelje, meseci, godine) deli se na
vreme koje čovek provodi u radu i vreme koje provodi
izvan rada. Radno vreme je skup aktivnosti koje čovek
obavlja kako bi neposredno pribavio sredstva za svo­
ju primarnu materijalnu egzistenciju. Ono je zakonski
ograničeno i određeno brojnim faktorima koji čoveka
obavezuju da ispunjava određene zadatke, obavlja pred­
viđene poslove i postiže očekivane rezultate. Vanredno
vreme predstavlja skup aktivnosti koje čovek obavlja
izvan radnog vremena i koje su više zavisne od njegovih
želja, namera, potreba, interesa i motiva.
B. v. podrazumeva vreme koje je čoveku preostalo
kada se odbije obavezno radno vreme. To je vreme koje
čovek može koristiti za različite aktivnosti, prema svo­
jim potrebama, interesovanjima i mogućnostima. B. v.
obuhvata nekoliko grupa aktivnosti: (a) aktivnosti koje
su posredno vezane za radno vreme (pripreme za odla­
zak na posao, povratak s posla, dovršavanje dela posla
u kućnim uslovima); (b) obavljanje različitih kućnih po­
slova i porodičnih obaveza; (c) dopunske delatnosti za
povećanje kućnog budžeta (honorarni rad, »komercijal­
ni« hobi, usluge na bazi specijalnih znanja i veština); (d)
ishrana i spavanje; (e) aktivnosti koje čovek posvećuje
sebi i svojoj ličnosti, zadovoljstvu i uživanju (slobodno

53
vreme). Struktura b. v. zavisi od čovekovih sposobnosti,
odlučnosti, znanja, potreba, interesa, motiva, ali i od
uslova u kojima on živi, od stepena razvijenosti i karak­
tera društva. Proučavanjem b. v. (posebno odnosa izme­
đu pojedinih grupa aktivnosti) može se saznati koliko je
čovek slobodan u izboru aktivnosti i interesovanja, koli­
ko je samostalan u donošenju odluka, kakve su njegove
inicijative, ideje i kreativne mogućnosti, kako okruženje
utiče na čovekovo ponašanje i aktivnosti, koliki je ste­
pen čovekovog otuđenja u savremenim uslovima.
U okviru strukture b. v. posebna pažnja se posveću­
je proučavanju aktivnosti u slobodnom vremenu. Tu se
istražuje sadržaj i karakter slobodnog vremena, način
njegovog korišćenja, aktivnosti koje se upražnjavaju, pa­
sivan odnos (dokolica) ili aktivan odnos (kreacija, igra,
stvaranje, usavršavanje) prema slobodnom vremenu. Od
vrste aktivnosti i sadržaja slobodnog vremena zavisiće
da li će ono postati teret i otuđenje ili zadovoljstvo i
sloboda za savremenog čoveka. Slobodno vreme utiče
na formiranje i izgradnju stila i načina života svakog
čoveka, razvija kulturu, navike, unapređuje komunikaci­
ju i ljudske odnose, razvija i humanizuje ličnost. Treba
naglasiti daje važniji sadržaj i kvalitet aktivnosti koje
čovek upražnjava u slobodnom vremenu, nego njihov
broj i kvantitet. Savremena tehnologija i tehnika (digital­
na i informatička) mogu pomoći čoveku da bude aktiv­
ni korisnik slobodnog vremena, ali ga mogu, još lakše,
pretvoriti u pasivnog konzumenta »masovne kulture« i
drugih negativnih proizvoda masovnih komunikacija i
medija. U zemljama u kojima je sociologija razvijenija
i zastupljenija u društvenim istraživanjima, razvila se po­
sebna disciplina koja se bavi proučavanjem slobodnog
vremena - sociologija slobodnog vremena.
O dokolica O radno vreme
I. Sijaković

buržoazija (fr. bourgeoisie - građanstvo). Izraz b.
potiče od francuske reči bourgeois, koja označava sta­
novnika grada (lat. burgus - utvrđeno mesto), za razliku
od onoga koji živi na selu. Ta razlika nije samo imenska
već i istorijska, te pokazuje kako su nastali nazivi za
stanovnike grada i sela. Kasnije je ime za stanovnika
grada dobilo sasvim drugačije značenje, kao i sama reč
»buržuj«.
Pojam b. je posebno vezan za marksističku teoriju
društva, u kojoj je b. društvena klasa, odnosno jedna
od osnovnih društvenih klasa, pored radnice klase ili
proleterija. B. je osnovna društvena klasa jer je tvorac
posebnog istorijskog tipa društva kao načina proizvod­
nje ljudskog života. Taj poseban način društvene proi­

buržoazija
zvodnje života Karl Marks naziva kapitalizam, te daje i
drugi, sinonimni naziv za b. - kapitalisti.
B. je tvorac određenog načina proizvodnje jer je vla­
snik uslova rada i sredstava za proizvodnju, odnosno
kapitala. To vlasništvo omogućuje b. da zasnuje pos­
ebnu organizaciju proizvodnje - fabrički sistem rada
koji se razvija u gradovima, s posebnim tehnikama ra­
da. Na osnovu posedovanja kapitala (uslova i sredstava
rada), b. je u mogućnosti da unajmljuje radnu snagu
druge osnovne klase - radničke klase ili proletarijata te daje organizuje i eksploatiše. Eksploatacija se sasto­
ji od prisvajanja tzv. viška vrednosti ili novostvorene
vrednosti koja predstavlja »višak« u odnosu na vrednost
unajmljene radne snage.
Iskorišćavanje radne snage označava dominaciju u
društvenoj proizvodnji ljudskog života jer određuje sve
njene aspekte. Proizvodna dominacija omogućuje b. da
dominira u ostalim oblastima društva jer zadobija uticaj
na pravni, politički i kulturni život u kojem do izražaja
dolaze, pre svega, njeni interesi i potrebe. Zato je b.,
pored toga što je osnovna društvena klasa, u isti mah i
vladajuća ili dominatna klasa kapitalističkog sistema.
B.
je jedinstvena klasa ukoliko je reč o odnosu prema
drugoj osnovnoj klasi i drugim klasama društva. Naime,
ona je klasa »za sebe« jer borbom dolazi do svesti o za­
jedničkim interesima svojih pripadnika, pa te interese
pretvara u društvenu organizaciju i zdušno ih brani. Me­
đutim, ona je i klasa »po sebi«, kao poseban društveni
organizam koji poseduje svoj unutrašnji sadržaj. U tom
smislu, kao klasa »po sebi«, ona je strukturisana, seg­
mentirana po raznim obeležjima. Pre svega, b. se unutar
sebe deli prema ekonomskoj snazi ili veličini kapitala
koju poseduje, i to na krupnu, srednju i sitnu. Prema
području svoga delovanja i vrstama kapitala obično se
razlikuju industrijska, finansijska, trgovačka i zemljovlasnička b.
Pojedine vrste b. imala su odlučujući uticaj i ulogu u
određenim periodima razvoja kapitalizam. Svakako, po­
čeci kapitalizma pripadaju industrijskoj b., koja je isto­
vremeno bila i sitna b., čije se vlasništvo sastojalo od
manjih fabrika, odnosno manufaktura. U industrijskim
fabrikama kapitalisti su bili svojevrsni »radnici« koji su
upravljali proizvodnjom, ali i radili zajedno sa ostalim
unajmljenim industrijskim radnicima. Kako se razvijao
kapitalizam i eksploatacija, tako se menjala i b., pa se,
s jedne strane, od sitne pretvarala u srednju i krupnu b.
Zbog sve snažnije uloge novca u širenju proizvodnje
rasli su uloga i broj pripadnika finansijske b., koja se ubr­
zo sjedinjavala sa industrijskom b. S druge strane, pak,
zbog sve većeg unošenja znanja u proizvodnju i njenog
ukrupnjivanja, te internacionalizacije kapitala, javila

buržoazija
se potreba za stručnim upravljačima i profesionalcima
raznih profila koji su bili najamni radnici, ali i vlasnici
kapitala, te su predstavljali srednju b. novoga tipa.
Istorijski razvoj b., ili njeno formiranje od klase »po
sebi« u klasu »za sebe«, teklo je kako zahvaljujući dru­
štvenoj evoluciji, tako i društvenoj revoluciji. Evolutivno gledajući, b. se razvija u gradovima na osnovu zanat­
ske i esnafske proizvodnje, čime je postavljen temelj za
fabrički sistem i primenu tehnike i nauke u tom sistemu.
Naime, b. postaje klasa »po sebi« koja ima posebnu ulo­
gu u društvenoj proizvodnji. Uporedo s jačanjem njene
proizvodne moći, postavlja se i pitanje njene društvene
moći. Da bi se uspešno razvijala kao klasa »po sebi«, b.
je bila potrebna dvostruka sloboda. Prva se tiče razno­
likog delovanja koje ne postoji u društvenom okrilju
feudalizmu, jer ga ograničavaju feudalci kao dominatna klasa. Svi pravni, politički i kulturni instituti su u
rukama feudalaca. Druga vrsta slobode se odnosi na
radnu snagu koja je u liku kmetova vezana za zemlju i
feudalce. Kmetovi nisu vlasnici svoje radne snage, ne­
maju slobodu da njome raspolažu i daje po svojoj volji
upotrebljavaju, odnosno nemaju pravo daje unajmljuju
i prodaju. Obe vrste slobode nisu mogle da zadobiju
društveno priznanje evolucijom već samo revolucijom,
kao korenitom promenom odnosa neslobode naspram
tih neophodnih sloboda.
Takozvane »buržoaske revolucije« odigrale su se u
Evropi u XVIII veku, a među njima je najpoznatija Fran­
cuska (buržoaska) revolucija. Pomenutim revolucijama
ukinut je feudalizam i uvedene mnoge dotad nečuvene
slobode - od slobode kretanja do slobode raspolaganja
sopstvenom radnom snagom. Zahvaljujući tim radikal­
nim promenama, b. je od klase »po sebi« postala klasa
»za sebe«, ali i klasa čitavog društva jer je zaista zastu­
pala slobode u društvu »u ime naroda«, što je bilo izraže­
no u slavnoj borbenoj maksimi Francuske revolucije »sloboda, jednakost, bratstvo«. Zastupajući široke mase
u odnosu na uski krug feudalaca, b. je ubrzo postala
vladajuća klasa i u proizvodnju i društveni život uop­
šte uvela brojne novine tako daje njena uloga u istoriji
ostala neizbrisiva. Po recima Karla Marksa, b. je revolucionisala sve proizvodne snage koje su dotad mirovale
u krilu čovečanstva. Ona je stvorila tržište kao osnovni
prostor ispoljavanja ljudske kreativnosti i proširila ga na
čitav savremeni svet. Time je b. civilizovala i povezala
sve ljude na planeti.
Rađanje kapitalističkog načina proizvodnje označilo
je i formiranje druge osnovne klase društva prema kojoj

54
je kapitalistička klasa stajala u najvećoj mogućoj opreci.
B. je podruštvorila sve proizvodne snage ali je zadržala
privatni način prisvajanja i zadovoljavanja potreba. Od­
nos između društvenog karaktera rada i privatnog prisva­
janja, kao imanetna suprotnost kapitalizma, obeležavala
je naročito razdoblje tzv. prvobitne akumulacije kapitala
koje je, sa stanovišta radnika, imalo surove posledice i
dovodilo do ranih klasnih sukoba. Kao posledica jačanja
i organizovanja radnice klase, došlo je do socijalistič­
kih revolucija u mnogim zemljama i razvlašćenja b.,
odnosno njenog nasilnog ukidanja. Međutim, budući
daje - kao što se kasnije ispostavilo - odmenjivanje b.
socijalističkom birokratijom podrazumevalo ukidanje
ljudskih sloboda i osujetilo dalja proizvodna dostignu­
ća, socijalističke zemlje bile su relativno kratkog veka i
nisu doprinele razvoju čovečanstva.
Razvoj kapitalizma odvijao se u više linija koje su
pokazale ozbiljne promene i u prirodi same b. Jedna li­
nija izmena ticala se diferencijacije kapitala i stvaranja
tzv. akcionarskog kapitala, odnosno rastvaranja vlasni­
štva u više ruku. Druga linija promena bila je izražena
u povlačenju vlasnika kapitala iz procesa upravljanja i
rukovođenja proizvodnjom, koje se prepušta stručnjaci­
ma i znalcima, naročito u onim oblastima proizvodnje
koje podrazumevaju složenu tehnologiju. Treća linija
promena odnosi se na uspon obrazovanja i školovanja,
što dovodi do sve većeg udela ne samo stručnog rada
u proizvodnji već i u društvu uopšte. Sve to uslovljava
opadanje svih vrsta tradicionale b. i proleterijata, te rast
svih vrsta srednjih klasa i slojeva koji danas čine najve­
ći deo društva razvijenog kapitalizma. Istina, srednje
klase uglavnom nisu i dominatne klase koje bi tvorile
sopstveni način proizvodnje, jer su proizvodnja, pravni,
politički i kulturni sistem još pod snažnim uticajem b.
U toku svoga razvoja, b. je imala ne samo pozitivnu
ulogu u mnogim područjima društvenog života - od pro­
izvodnje do kulture, no, pored toga što je donela mnoge
slobode i ljudska prava, ona je bila primorana na brojne
socijalne i materijalne ustupke kako radničkoj klasi, ta­
ko i celokupnom stanovništu. Zahvaljujući borbi prole­
terijata, te rastu srednjih klasa ali i sopstvenoj pameti,
b. je - uprkos svim svojim menama - dovela do dugog
i prosperitetnog života kapitalizma. Razvijene kapitali­
stičke zemlje danas koriste dostignuća i aktivnosti b. i
imaju najbolje radne, zdravstvene i penzione službe na
svetu.
3 kapitalizam O klasa, društvena O slojevitost, društvena
V Milit

c
celibat (lat. caelibatus - bezbračnost). (1) Bračno
stanje odraslih osoba koje nisu stupile ni u kakav oblik
bračne zajednice. (2) U užem značenju, obaveza kato­
ličkog sveštvenstva i hrišćanskog monaštva uopšte da
ne stupa u brak (propis utvrđen na crkvenom saboru
u Nikeji, godine 325). U širem smislu, c. je negativna
mera rasprostranjenosti i popularnosti braka u određe­
noj populaciji. S obzirom na to d a je pod vrlo jakim
uticajem demografskih osobina populacije, tj. starosno
polnog sastava, agregatni izrazi kao što su udeli c. u
stanovništvu su neadekvatni pokazatelji raširenosti c.
Bolji uvid stiče se posmatranjem pojedinih generacija
(kohorti), kao i sintetičkih pokazatelja (standardizovani
procenti i stope). U svim populacijama, učestalost c. po
generacijama ima isti osnovni oblik - negativno je po­
vezan sa starošću. C. je visok u mlađim generacijama,
smanjuje se u godinama najčešćeg sklapanja braka, a u
starosti je vrlo nizak. Među mladima do tridesete godine
starosti, c. je nešto češći kod muškaraca nego kod žena,
zbog njihovog kasnijeg stupanja u brak. Kohabitacija
kao praksa novih stilova partnertstva smanjuje ove raz­
like u ponašanju polova, te utiče na promenu sadržaja
c., braka i specifičnih bračnih struktura (razvedeni, udovci). Samim tim dovode se u pitanje pređašnja shvatanja
o selektivnoj i zaštitnoj ulozi braka.
U okviru pojma c. značajan je sadržaj potpojma za­
vršenog c. On podrazumeva udeo stanovništva starosti
od 50 godina koje nije stupilo u prvi brak. Posebno je
značajan udeo ženske populacije u završenom c. zbog
povezivanja neposrednih varijabli braka i rađanja. Za­
hvaljujući značajnoj polnoj asimetriji u savremenim
razvijenim društvima, veća je verovatnoća da deo žena
ostane u c. i izvan reprodukcije. Pored toga, promena
sadržaja ženskog položaja i uloge otvara mogućnost
voljnog produžavanja c. u kasnije godine reproduktiv­
nog ciklusa, čemu doprinose društveni uslovi i zahtevi
makrosistema (obrazovanje, zapošljavanje, karijera),
medicinsko-tehnološke inovacije (kontracepcija), indi­
vidualni životni ciljevi, aspiracije i (klasno uslovljeni)

sistemi vrednosti. Tako se, pored biološkog, povećava i
verovatnoća voljnog steriliteta.
O brak O crkva O sveštenstvo
M. Bobić
cezarizam (lat. Caesar - porodično ime rimske patricijske porodice Julija). Vrsta autoritarnog režima u
kojem nosilac lične vlasti uživa značajnu naklonost sta­
novništva. Već je Aristotel razlikovao basileju, u kojoj
je vladar upravljao prema zakonima i uz saglasnost gra­
đana, tiraniđu, u kojoj je vladar upravljao bez zakona i
bez saglasnosti građana, i ajsimneteju, u kojoj je vladar
upravljao samovoljno, ali uz podršku građana (Politi­
ka, 1285a, 5; 1295a ,2). Premda c. svoj koren ima u
imenu Gaja Julija Cezara, ovaj pojam nije postojao u
doba Rima. Ipak, jedna grana političke sociologije XIX
i XX veka, na osnovu Cezarove vladavine, oblikovala
je osobeno značenje tog pojma (eng. c(a)esarism, fr.
césarisme). Pod njim se podrazumeva takav oblik lične
vlasti u kojem neka ličnost, zahvaljujući podršci naroda,
postaje stvarni gospodar države, premda stare politič­
ke ustanove ostaju na snazi. Samodržac ove ustanove
ne ukida, ali ih prazni od stvarne moći i njihovim nesavršenstvom opravdava svoje stalno arbitriranje. Druga
grana političke sociologije pojam c. oblikuje po uzoru
na vladavinu francuskih samodržaca - Napoleona I, Napoleona III, pa i Petena i 6 e Gola. Tu se pod c. podrazu­
meva lična vlast koja je nastala tako što je, u trenucima
stvarne ili navodne nacionalne krize, neka ličnost, čiji je
ugled u narodu povezan s vojnim postignućima, ukinula
ili ograničila postojeće ustanove.
Posebna vrsta ovako shvaćenog c. je bonapartizam,
kod kojeg se cezaristička vlast povezuje sa zamišlju da
je nasleđuju članovi iste porodice. Premda, kao što se
vidi, prva struja u političkoj sociologiji kod c. naglasak
stavlja na zadržavanje starih političkih ustanova, a dru­
ga na ratno-vojničke korene vladara, za obe struje je
zajedničko potcrtavanje popularnosti samodršca. Stoga
se, u najopštijem smislu, i može reći daje c. osobeni vid

cezarizam

56

autoritarne (lične) vlasti koja se sprovodi sa pristankom
većine. C. se razlikuje od drugih autoritarnih režima u
nekoliko tačaka. On podrazumeva razvijenije građansko
društvo nego što je ono u tradicionalističkim autokratijama, kao i prodor masa na političku pozornicu. Osnov­
ne ideje koje služe za mobilizaciju mase najčešće su
populizam, usmeren protiv tradicionalističke oligarhije,
i nacionalizam, usmeren protiv stranog privrednog ili
političkog gospodstva. Ipak, ideologija u c. nije onoliko
razvijena kao u totalitarizmu. Znatna prorežimska mo­
bilizacija daje vlasti osećaj bezbednosti, pa je upotreba
nasilja ograničena prvenstveno na političke protivnike,
i stoga znatno manja nego u diktaturama. Ipak, s proto­
kom vremena, gorljivost narodne mobilizacije nužno
jenjava, pa su cezaristički poreci u osnovi nepostojani
i kratkotrajni. Pokušaji poludemokratske konzervacije
poretka, po pravilu, ne uspevaju (kao u slučaju Napoleona III), pa se režim na kraju preobražava u demokratski.
Ako, pak, samodržac izabere put jačanja autoritarnih
strana poretka, režim završava u sultanizmu ili dikta­
turi.
O autokratija 3 demokratski despotizam
S. Antonić

ciklizam (gr. kÿklos - krug). Sociološki pravac koji
promene u društvima sagledava u kategorijama kružnog
kretanja. Ideje c. stare su koliko i sama sistematski obliko­
vana i izražena ljudska misao o društvenim promenama,
ali stvarni nastanak cikličkih teorija društva treba ipak
vezati za pojavljivanjefilozofije istorije kao posebne filo­
zofske discipline. Tokom XIX i u prvoj polovini XX veka
ideje c. se javljaju uglavnom kao reakcija na uprošćenu,
mehanicističku i »optimističku« teoriju linearne evolucije
i neizbežnog progresa, ali su isto tako povezane i sa gublje­
njem iluzija o savremenom društvu kao društvu slobode,
jednakosti i obilja.
U okviru filozofije, sociologije i istorije ima više poku­
šaja da se ove ideje izraze u obliku relativno sistematski
zasnovanih teorija o društvu, ali su najpoznatija i najzna­
čajnija nastojanja Osvalda Špenglera i Amolda Tojnbija.
Spengler se, među prvima, na sistematski i celovit način
suprotstavio shvatanjima istorije kao jedinstvenog, progre­
sivnog i pravolinijskog procesa razvitka, nudeći namesto
toga ideju diskontinuiranog cikličkog razvoja posebnih i
izolovanih kultura, shvaćenih kao veliki živi organizmi
koji se rađaju, rastu i umiru, kao i sva druga organska
bića. Za njega, istorija čovečanstva postoji samo kao bio­
grafija tih kultura, a čovečanstvo je »prazna reč«. U stva­
ri, »svetska istorija« je naša slika sveta, a ne slika sveta
»čovečanstva«.

Stoga je osnovni predmet Špenglerovog glavnog de­
la Propast Zapada (1918-1919) analiza propasti zapad­
noevropske kulture koja je danas »raširena po celoj ze­
maljskoj kugli«, a osnovni njegov cilj je razvijanje jedne
filozofije i njoj svojstvene metode upoređne morfologije
svetske istorije. On smatra da su kulture veliki organizmi
koji u toku hiljadugodišnjeg postojanja završe jedan, uvek
isti ciklus nastanka, uspona i propadanja, po nekom nu­
žnom unutrašnjem redu čija se priroda, inače, ne objašnja­
va. Na toj osnovi gradi se ideja o »istovremenosti« inače
raznorodnih i neistovremenih pojava (npr., »istovremeni«
su Pitagora, Muhamed i Rromvel; ili stoicizam, budizam
i socijalizam, kao pojave propadanja kulture).
Ovakav postupak omogućuje »da se prevaziđe sada­
šnjost kao granica istraživanja i da se predodređuju jo š
neprotekle faze zapadnjačke istorije po unutarnjem obli­
ku, trajanju, tempu, smislu, rezultatu, kao i da se davno
propale i nepoznate epohe, pa i čitave kulture prošlosti,
rekonstruišu pomoću »morfoloških veza«. Spengler je
uveren da svaka kultura ima svoj »prasimbol« i posebno
ime (apolonijska, magijska, faustovska) te, da svaka ima
svoj sopstveni način na koji se njena »duša gasi«, koji s
najdubljom nužnošću sledi iz celog njenog života. Gaše­
njem kulture nestaje i jedan poseban »unutrašnji oblik
naroda«, koji gaje povezivao u jedinstvenu celinu, iako
se najčešće ne gasi fizičko nizanje naraštaja.
Na taj način manifestuje se »sila sudbine nepojmlji­
vog« kao jedini oblik »bitisanja prafenomena«. Završnu
fazu jedne kulture, njeno umiranje, Spengler naziva ci­
vilizacijom. Kao krajnje i najveštačkije stanje za koje je
sposobna »jedna viša vrsta ljudi«, civilizacija predstavlja
neizbežnu sudbinu jedne kulture. Ona znači pobedu gra­
dova, nauke, žumalizma, novca i sporta. To je faza u kojoj
se upravo nalazi zapadna kultura. Za razliku od ranijih
kultura, koje nisu bile svesne svoga propadanja, jedino
»faustovski duh« zapadnjačke kulture poseduje sposob­
nost predviđanja nepokolebljive sudbine. Ta svest je, me­
đutim, neće spasiti od propasti, pošto »hrišćanstvu Dostojevskog pripada narednih hiljadu godina«.
Dajući širok pregled istorije ljudskog duha, umetnosti
i političkih epoha, Špengler odbacuje i zamisao prema ko­
joj je evropska kultura najviši oblik istorije čovečanstva,
budući daje svodi samo na jedan, istina, njemu najdraži
oblik kulture. Može se reći daje Špenglerovo stanovište
grandiozna subjektivno-filozofska konstrukcija jednog iz­
razito pesimistički i konzervativno nastrojenog duha, ali
takva konstrukcija koja u pojedinim svojim elementima
pokreće mnoga pitanja, od kojih neka još čekaju pravi
odgovor.
Slično se može reći za engleskog istoričara i filozofa
istorije A. Tojnbija, koji takođe zastupa osobenu teoriju

57
0 cikličkom kretanju društava i civilizacija (Istraživanje
istorije, 12 knjiga, 1934-1961). Prema njegovom mišlje­
nju, ako se izuzmu »periferne kulture« koje nikad nisu
uspele da postanu stvaralačke, postoji dvadeset i jedna
specifična civilizacija, shvaćena kao zaokružena i samodo­
voljna celina, mada su i među njima samo neke potpuno
samostalne i originalne. Osim zapadne, sve ostale civiliza­
cije su ili već propale, ili se nalaze naposlednjem stupnju
svoga kružnog kretanja. Sudbina zapadne civilizacije je
takođe krajnje neizvesna, a njen pad se može sprečiti jedi­
no odustajanjem od stvaranja »univerzalne države«, obna­
vljanjem hrišćanske pobožnosti i oduševljenja, upoznava­
njem Isusa i prihvatanjem njegove spasilačke misije.
Osnovni uzrok rađanja i razvoja neke civilizacije Tojnbi vidi u mehanizmu izazova-i-odgovora, a glavnu sna­
gu za nastanak srodnih civilizacija on pronalazi u borbi
»unutrašnjeg« i »spoljašnjeg proletarijata«. »Izazov« se
u početku svodi uglavnom na delovanje fizičke sredine, a
»odgovor« se nalazi u naporu društva da se sa izazovom
suoči i da ga savlada, što u potpunosti oblikuje život i
sudbinu jedne civilizacije. Najbolje je ako je ovaj izazov
umeren tj. ni prejak, pošto bi se celokupna ljudska energi­
ja iscrpla u hrvanju s njim, ni preslab, pošto takav izazov
ne bi bio dovoljno podsticajan za stvaranje jedne osobene
1celovite civilizacije. Na taj način, svaka civilizacija prola­
zi kroz nekoliko tipičnih stupnjeva »izazova-i-odgovora«:
pobeda nad fizičkom i društvenom sredinom u periodu
nastanka civilizacije; stvaranje društvenih i kulturnih
institucija neophodnih za normalno funkcionisanje civi­
lizacije, što naročito podrazumeva duhovnu kreativnost
vođa i sprečavanje ratova između rascepkanih ili »paro­
hijskih« državica unutar civilizacije; vreme nedaća koje
karakteriše gubljenje duhovne moći i energije prvobitne
»kreativne manjine« i njeno preobražavanje u »dominant­
nu manjinu«; stvaranje »univerzalne države« kao odgovo­
ra dominantne manjine na ratove parohijskih država, što
se obično poklapa s periodom maksimalnog spoljašnjeg
sjaja civilizacije, koja je iznutra slaba i već spremna na
raspadanje; »povlačenje-i-povratak«, kojim se kreativni
genij i najpre povlače iz mase da bi ostvarili duhovnu regeneraciju, a potom se okreću regenerisanju masa, kao što
je to činila kreativna manjina u vreme začetka civilizacija
(Mojsije, Buda, Hrist, sv. Pavle, Cezar, Muhamed), s tim
da nijedan od njih nije do sada uspeo da spasi civilizaci­
ju od propasti i gašenja; odvajanje mase od dominantne
manjine i njeno cepanje na »unutrašnji proletarijat« ko­
ji prihvata ekumensku religiju (u Rimu - hrišćanstvo) i
»spoljašnji proletarijat« (u Rimu - spoljni napadi varvarskih plemena), što vodi raspadanju univerzalne države;
postepena propast civilizacije, preko serije »slomova« i
»oporavaka«, što do sada nije mogao da spreči nijedan od

civilizacija
mnogobrojnih tipova spasitelja (kreativni geniji iz redova
dominantne manjine, veliki ratnici i osvajači, prodavci
utopija, kraljevi-filozofi, utemeljivači religija i si.).
Već iz ovog sažetog prikaza Tojnbijevog stanovišta
očigledno je da on, pod uticajem Vilfreda Pareta, O. Špenglera i drugih teoretičara slične orijentacije, zastupa jednu
specifičnu cikličku zamisao. Ali, odbacujući pojam razvo­
ja kao progresa, Tojnbi nije u onoj meri dosledan cikličar
u kojoj je to bio Špengler. On dopušta kako mogućnost
»zaustavljanja« ili okamenjivanja civilizacija, tako i mo­
gućnost izbegavanja njihovog sloma. Koristeći metaforu
o kružnom kretanju točka i pomeranju vozila, on ističe
da, iako u društvenim promenama postoji element pukog
ponavljanja, to ipak »nije zakon istovetnosti već zakon
raznolikosti«. Pored opštih nedostataka svojstvenih ciklič­
kim teorijama i hrišćanskog misticizma, Tojnbijeva najve­
ća slabost proizlazi iz nategnutih analogija koje uglavnom
počivaju na njegovim uprošćenim generalizacijama istorijskog iskustva stare Grčke i Rima.
Razvijajući ideju o rašćenju i propadanju, cikličari su
dali doprinos kritici jednostranosti klasičnog evolucionizma. Oni su ukazali na mogućnost ponavljanja, pa čak i
nazadovanja u istoriji ljudskih društava, što je doprinelo
boljem razumevanju izvanredne složenosti društvenog
determinizma i ukazalo na specifičnost socioloških zako­
na. Ispitujući veći broj kultura, oni su takođe doprineli
razbijanju vrlo raširenog evrocentričkog shvatanja, ma­
da je u njihovom stanovištu prisutna izrazita naklonost
prema zapadnoj kulturi, kao i briga za njenu sudbinu.
Osnovne slabosti c. bi se mogle svesti na sledeće: njego­
ve osnovne postavke uglavnom su izgrađene na analogi­
jama s prirodnim fenomenima i biološkim organizmima
(sezonski ritmovi, prirodni ciklusi); tu se pridaje prevelik
značaj duhovnim činiocima i kulturi, koja se obično shvata kao izolovana, samonikla i samodovoljna; kritikujući
opravdano ideju jednolinijskog progresa i neprekinutog
kontinuiteta u istoriji, ovde se izbacuje i sama ideja istorijskog razvoja; ne objašnjava se, ili ne dovoljno naučno
zasnovano, priroda samog osnovnog mehanizma kružnog
kretanja društva; ne ukazuje se na prava sredstva i puteve
kojima bi se mogla prevladati kriza zapadne civilizacije,
već se zagovara karakterističan fatalizam zasnovan na no­
voj metafizici.
O civilizacija O kultura O razvoj, društveni
M. Tripković

citizenship, v. građanskost
civilizacija (lat. civilisatio, od civis - građanin). Po­
jam c. se prvi put javlja u XVIII veku, u smislu moral­
nog usavršavanja, ali kasnije dobija različita tumačenja

civilizacija

58

podrazumeva određene velike celine (kineska, egipat­
te označavaju, npr., viši razvojni stupanj društva u odno­
ska i dr. c.). Osvald Špengler, pak, smatra da c. označava
su na varvarstvo (Luis Morgan), ali i fazu dekadencije
»neizbežnu sudbinu jedne kulture«, njen vrhunac, ali i
kulture i dezintegracije zajednice (Osvald Špengler).
Sociolog Žan Kaznev ukazuje na tri upotrebe pojma c
poslednju etapu, te svaka kultura ima svoju c. kao »neo­
(1)
u smislu evolucije, kao najviši stupanj razvoja dru­pozivi kraj«.
štva; (2) kao određeni aspekt kulturnog života (proizvo­
Ali kada se jedna c. apsolutizuje kao superiorna
di, institucije, tehnika), i (3) kao skup sličnih kultura i
- npr., zapadna c. - pojam dobija kolonijalni ili etnokulturnih sistema koji imaju kontinuitet (zapadnoevrop­
centrički smisao. To se najbolje izrazilo u shvatanjima
ska, mediteranska, istočnjačka i si.). Drugi autori tim
Lisjena Levi-Brila o tzv. predlogičkom mentalitetu pri­
pojmom označavaju one ljudske tekovine koje omogu­
mitivnih naroda, kao drugačijoj vrsti misaonog procesa
ćuju ovladavanje prirodom i čovekovu kontrolu nad
u odnosu na civilizovane narode. To je argumentovano
sredinom (npr., »savremena tehnička c.«); na taj način,
pobio Klod Levi-Stros, dokazujući da se elementarni
c. predstavlja svet nužnih i korisnih/praktičnih stvari
procesi logičkog mišljenja nalaze i kod primitivnih na­
povezanih sa borbom za opstanak.
roda (npr. klasifikacija biljaka, sistematizacija znanja
Alfred Veber pravi razliku između kulture i c. u smi­
i si.).
slu tri različita procesa: društvenom, civilizacijskom i
Pojam c. nije sinonim za kulturu, pa ima razloga me­
kulturnom. Civilizacijski procesi stoje između društve­
đusobno razlučiti ta dva pojma, mada se često između
nih i kulturnih, koji su manje zavisni od društvenih pro­
izraza »civilizovati« i »kultivirati« stavlja znak jedna­
cesa. Civilizacijskim procesom A. Veber naziva proces
kosti. Postoje i pokušaji da se pojam c. definiše u odno­
racionalizacije života, koji ima sopstvene zakone razvit­
su na različite domene ljudskog života: industrijska c.
ka i razlikuje se od drugih sfera kulturnog razvoja. To je
zasnovana na tehnici; hrišćanska c. zasnovana na reli­
»opštevažeći svet za sve ljude«, budući da su tehnička
giji; c. dokolice zasnovana na kulturi; kibemetička c.
dostignuća univerzalna i proizlaze iz borbe za opstanak,
zasnovana na komunikaciji; potrošačka c. zasnovana na
tj. c. je samo sredstvo, a ne suština postojanja. Za ra­
ekonomiji itd.
zliku od civilizacijskih, kulturni procesi ne izražavaju
Ako se c. shvati kao urbana kultura (Gordon Čajld),
objektivan kosmos nego duhovne simbole, te stoga to
postavlja se pitanje da lije neolit, koji je označavao ve­
nije opštevažeći i nužan svet, jer se kulture međusobno
liki preokret u načinu života, predstavljao c.? A ako pod
razlikuju. Dakle, kulturni procesi označavaju duhovnu
pojmom c. podrazumevamo najviši stupanj u razvoju
preradu materijalnog sveta, dok se civilizacijski procesi
društva, pitanje je da li je moral kriterijum c., odnosno
izražavaju u materijalnim proizvodima. A. Veber kritikuda li se može govoriti o evoluciji moralnih shvatanja, ili
je evolucioniste jer su mešali kulturu i e., ali i pozitiviste
je, pak, razvoj sposobnosti čoveka da se uhvati ukoštac
zato što ostaju isključivo na »civilizacijsko-pozitivnom
sa svojom sudbinom kriterijum koji označava napredak?
svetu«; on konstatuje da ni marksizam nije ništa dru­
Odnosno, šta se može uzeti kao odlučujući kriterijum za
go nego »civilizacijski pojmljena eshatologija«. Ovo
definisanje c. - podela rada i razvoj tehnike, pojava gra­
razlikovanje dve vrste duhovnih procesa je važno, jer
dova ili pisane istorije?
objašnjava da su civilizacijski procesi mnogo neposred3 antropologija, kulturna 3 kultura 3 razvoj, društveni
nije povezani s praktičnom realnošću; njima se otkriva
Z. Golubović
i proizvodi »svet stvari«, za razliku od kulture koja je
mnogo manje zavisna od »nužnosti«, što ukazuje na
crkva. (1) Prvobitno, izraz koji je označavao zvanirazlike u njihovoj »upotrebljivosti«, sjedne, te u pogle­
čno
okupljanje građana. U grčkom prevodu Starog zadu »spontanosti« i kreativnosti, s druge strane. Slično
veta
(Septuaginta), izraz ekklësia (narodna skupština)
postupa i Herbert Markuze kada kulturu određuje kao
koristi
se za opšte okupljanje Jevreja, posebno u neke
»višu dimenziju ljudske autonomije i ispunjenja«, dok
religijske
svrhe. U Novom zavetu on se koristi da bi
c. označava »sferu nužnosti, društveno potrebnog rada
označio
okupljanje
svih hrišćanskih vemika širom sve­
i ponašanja«.
ta,
vernika
u
nekom
određenom području, a takođe i
Postoje, međutim, i drugačija shvatanja c. Jedna gru­
skup
u
nekoj
određenoj
kući. U hrišćanskoj c. zajednica
pa antropologa tim izrazom označava viši stupanj dru­
je
shvaćena:
(a)
kao
celina,
univerzalno telo onih koji
štvenog razvoja, u protivstavu varvarstvo vs. c. (Luis
ispovedaju veru u Isusa Hrista. C. je telo Hristovo, istorij­
Morgan, Fridrih Engels); drugi pod c. podrazumevaju
ski oblik postojanja vaskrslog Hrista; (b) posebna zaje­
pojavu kulture gradova, ili prelazak iz preistorije u istodnica, veroispovest ili sekta unutar hrišćanstva; (c) inst­
riju, s pojavom pisma. Alfred Kreber pod pojmom c.

59
itucionalni oblik bilo koje takve zajednice i (d) zdanje,
građevina koja se koristi kao mesto bogosluženja.
Međutim, sve pomenute manifestacije je teško nazva­
ti c. Sociološki gledano, c. je jedan od četiri idealna tipa
religijskog ustrojstva (pored kulta, sekte i denominacije)
- formalna, institucionalizovana religijska organizacija
(zajednica) s velikim brojem pristalica i vemika, sakral­
nih objekata, sveštenika i službenika, bogoslovija, škola
i nastavnog osoblja, podeljena u veliki broj teritorijalnih
jedinica (parohija), sa obimnom misionarskom, izdavač­
kom i propagandnom delatnošću, razuđenom ekonom­
skom strukturom i visokim ugledom u socijalnom okru­
ženju i javnom mnjenju (Dragoljub B. Đorđević). Kao
poseban tip religijske ogranizacije, c. je zajednica vemi­
ka određenog religijskog pravca, na osnovama zajednič­
kog manje ili više razrađenog verskog učenja (dogme)
i kultne aktivnosti. Unutrašnji odnosi u c. su zasnovani
na hijerarhiji, centralizaciji upravljanja i podeli pripadni­
ka c. na profesionalne crkvene činovnike (sveštenstvo,
kler) kojem su podređeni ostali vemici (laici). Za razliku
od sekte, c. se pozitivno vezuje za društveno-politički
poredak u kojem postoji, prihvata postojeće društvo,
podržava ga, poštuje druge ustanove društva, duhovno
legitimiše postojeći društveni poredak i odnose moći,
sankcioniše moralne i običajne norme. C. teži univer­
zalnosti, s pretenzijom na regulaciju ponašanja vemika
i sveta u celini. Ona je povezana s povlašćenim društve­
nim grupama ostvarujući ulogu stvaranja, očuvanja i pre­
daje religijske informacije, organizacije i koordinacije
religijske delatnosti, a pored toga ima i važne integrati­
vne, političke, pravne i ideološke funkcije u globalnom
društvu. Neguje harizmu, prenosilac je svetih tajni sa
monopolom spasenja, uz obavezno posredovanje svog
autoriteta (lat. extra ecclesiam nulla salus - izvan c.
nema spasenja) putem vere i učestvovanja u religijskoj
obrednoj praksi. Činjenicom rođenja u određenoj kon­
fesionalnoj religijskoj sredini pojedinac se uključuje u
religijsku zajednicu automatski određenim obredom - c.
se pristupa rođenjem, znatno rede preobraćenjem.
(2)
Iako je Maks Veber razgraničio pojmove c. i sek­
te, teorijsko uobličenje i shvatanje c. kao jednog od dva
posebna idealna tipa religijske organizovane zajednice
u hrišćanskoj Evropi pre XIX veka nalazimo u delu Emsta Trelča Socijalno učene hrišćanskih crkava (1912).
Insistirajući na suštinskoj razlici religijskog fenomena
od »svetovnog društva«, on uočava njihov međusobni
uticaj i povezanost preko posebne, vezivne karike koju
vidi u samoj c. i opštoj kulturnoj atmosferi preko koje
religija i ostvaruje uticaj na društveni i privredni život.
Za Trelča je c. konzervativna-i univerzalna organizaci­
ja koja utemeljuje svet, zahvata masu stanovništva i

crkva
pokušava sve da uključi u sebe. Nedostaci Veberove i
Trelčove idealnotipološke diferencijacije verskog organizovanja na c. i sektu nagnali su druge autore da tipolo­
giju dalje razvijaju (Nibur Bartold, Milton Jinger, Sims
Bejnbridž i dr.).
Pojam c. oblikovan na Zapadu u određenom kulturo­
loškom kontekstu, u najtešnjoj je povezanosti sa eklezijalnim hrišćanstvom. Evrocentričnost ovog pojma ogle­
da se u pretenziji da se kao opšti pojam u izučavanju
religije nametne i u proučavanjima drugih religija, iako
je prikladan uglavnom za proučavanje hrišćanstva. U
konfucijanizmu, budizmu i judaizmu nije se formirala
tako izražena korporativno-centralizovana crkvena or­
ganizacija (mada u nekima od njih postoji hijerarhija
sveštenstva), jer ove religije pre svega ističu istovetnost
svetovne i religijske opštine, principijelno odbacujući
samu ideju njihovog samostalnog postojanja, pa samim
tim i autonomnog religijskog kolektiva u licu c.
(3)
Sticajem određenih istorijskih i društveno-političkih okolnosti, razni sporovi su pretili jedinstvu c. od
njene najranije istorije. Kulminacija je dostignuta po­
lovinom XI veka, u raskolu jedinstvene c. na Istočnu
(pravoslavlje) i Zapadnu (katoličanstvo). U krilu pravo­
slavlja formira se veći broj autokefalnih (samostalnih)
pomesnih c. U organizacionom pogledu, za razliku od
rimokatoličke, pravoslavne c., kao i protestantizam koji
se od katoličanstva odvaja u XVI veku, nemaju sveopšti
centar upravljanja. Neke od njih su se tokom istorije konstituisale kao nacionalne c. Na čelu pravoslavnih c. su
patrijarh, mitropolit ili arhiepiskop. Carigradskom (Konstantinopoljskom) patrijarhu priznaje se autoritet kao
prvom među jednakima bez jurisprudencije nad ostalim
pomesnim c. Pravoslavne c. su u svetotajinskoj zajedni­
ci saglasne u stvarima vere bez obzira na geografske,
kulturne, jezičke i istorijske razlike, kao i uslove u ko­
jima egzistiraju. Pravoslavne c. su istrajale u očuvanju
hijerarhijske strukture sveštenstva, episkopske službe,
drevne liturgije i dogme, simbola vere i pravila koja su
doneta na prvih sedam vaseljenskih sabora koje pravo­
slavne c. jedino i priznaju. Sve pravoslavne c. imaju
zajedničko veroučenje, kult i kanon. Neke pravoslavne
c. su autonomne, a autokefalne c. imaju u drugim drža­
vama egzarhije, eparhije, podvorja, misije. U pravosla­
vlju, pojam c. još je uvek onakav kakav su imali vemici
nepodeljene c. u prvim vekovima hrišćanstva. Pomesna
c. okupljena oko episkopa radi proslavljanja evharistije
je vaseljenska c. Ostvarena je u svakom lokalnom evharistijskom okupljanju u kojem se pokazuje i ostvaruje
jedinstvo svih pomesnih c.
Rimokatilička c. je izrazito univerzalna i u dogmat­
skom i u organizacionom smislu. Priznaje predanje i

crkva

60

hijerarhiju, ali se, pored ostalog, od pravoslavnih c. razlikuje po centralizovanom jedinstvenom upravljanju i
vodstvu nepogrešivog pape, poglavara čitave c. sa sedištem u Rimu, centru crkvene zajednice. Pravoslavne c.
priznaju jedino nepogrešivost prvih sedam vaseljenskih
sabora, a protestantske zauzimaju stav da i papa i sabori
treba da budu podređeni autoritetu Svetog pisma. Tada
su ti sabori apostolski i autoritativni u svom učenju,
poput prva četiri vaseljenska sabora koje protestanti je­
dino priznaju.
(4) U savremenim uslotim a odvojenosti c. od drža­
ve i religijskog pluralizma i konkurencije, naročito na
Zapadu, potom slobode religijskog izbora, povećane
socijalne mobilnosti stanovništva, proširene religijske
indiferentosti i slobodnog mišljenja, većinske formalne
pripadnosti pojedinim religijskim zajednicama, c. je iz­
gubila jak uticaj i ostala bez nekih monopolskih funkcija
koje je ranije imala - npr. u legitimisanju društvenog
poretka, društvenoj regulaciji i kontroli i osmišljavanju
osnovnih društveno relevantnih vrednosti, motivacija i
smisla života.
O hrišćanstvo O religija O sveštenstvo
M. Blagojević
cyber p ro stor (eng. Cyberspace ). Virtuelni prostor
koji nastaje u kontaktu čoveka i kompjutera. Izraz c. p.
prvi je upotrebio Vilijam Gibson u svom romanu Neuromancer (1984). U svakodnevnom govoru pod tim izra­
zom najčešće se podrazumeva digitalni svet konstruisan
uz pomoć kompjuterskih mreža, poput npr. Interneta.
To mesto, iako zaista postoji, moglo bi se opisati pre
kao komunikacijski medij nego kao potpuno drugačija
galaksija, jer se mnoge od svakodnevnih praksi i diskursa kroz njega prelamaju i strukturišu ga kroz izvestan
odnos uzaj amne povezanosti.
Iako se c. p. najčešće percipira kao nematerijalno kra­
ljevstvo podataka, ili kao neka vrsta virtuelne stvarnosti,
on zapravo ima i sasvim fizičku infrastrukturu sačinjenu
od žica koje se nalaze iznad i oko naših glava, kablova
koji leže pored naših nogu i satelita na nebu koji kruže
oko naše planete; sve to omogućuje interakciju koja na
nivou senzacija materijalizuje kvalitet nematerijalnosti
kojim c.p. najčešće opisuju njegovi konzumenti. C.p.
je nova forma mentalne dimenzije ljudske egzistencije
unutar koje nastaje simulirana realnost kao posledica
interakcije između ljudskog i artificijelnog interfejsa.
On predstavlja alternativnu prostomu dimenziju unutar
koje se uspostavlja veza između različitih personalnih
računara, računarskih mreža, različitih virtuelnih zajed­
nica i pojedinaca koji mogu, ali i ne moraju da budu
njihovi članovi. C.p. se nalazi u permanentnom procesu

promene i praktično može biti beskonačan u »veličini«,
iako unutar njega prostorna i vremenska dimenzija često
dobijaju posve pomerena/izmenjena značenja. Komuni­
kacija sa i unutar c.p. se uspostavlja trenutno, pri čemu
je fizička lokacija korisnika u najvećem broju slučajeva
potpuno nevažna. Ima autora koji u pojam c.p. uključu­
ju i video i telefonsku transmisiju.
Sredinom devedesetih godina XX veka nastaje no­
va sociološka disciplina (eng. cyber sociologÿ) koja se
bavi proučavanjem kvaliteta i zakonitosti ljudske inter­
akcije u izmenjenim komunikacijskim uslovima unutar
koordinatnog sistema c.p. Ovaj izmenjeni oblik ljudske
komunikacije naziva se CMC (computer mediatedcomunication, tj. kompjuterom posredovana komunikacija)
koju najčešće suprotstavljaju face-to-face (licem u lice)
komunikaciji u svakodnevnim ljudskim kontaktima.
O cyborg 3 naučna fantastika
O sociologija masovnih komunikacija
I. Jarić
cyborg (eng. cyber organism - kibemetski organi­
zam). U svakodnevnom govoru, izraz c. (kiborg) naj­
češće se upotrebljava za označavanje virtuelnih humanoidnih likova snabdevenih bioničkim ili robotičkim
implantima koji njihovom biološkom telu pridodaju
izvesna funkcionalna poboljšanja prirodom datih per­
formansi. Ovakvo razumevanje c. kao kibemetskog or­
ganizma - hibrida mašine i organizma - preuzeto je iz
dela naučne fantastike. U ovu vrstu literature pojam c.
prvi uvodi Žan de la Ir svojim romanom Čovek koji je
mogao živeti u vodi (1908). Tokom kasnijih decenija
mnogi science-fiction autori poigravali su se ovim lite­
rarnim motivom na različite načine, oblikujući c. egzi­
stenciju vlastitih junaka tokom uvek novog izazova ukidanja i pomeranja granica ljudskosti unutar različitih
realnih i virtuelnih koordinata u kojima se odvijaju nji­
hovi književni životi.
U političku teoriju pojam c. uvodi Dona Haravej
svojim antologijskim tekstom Cyborg Manifesta (»Na­
uka, tehnologija i socijalistički feminizam osamdesetih
godina dvadesetog veka«, 1985). Za ovu autorku, c. je
tvorevina društvene stvarnosti koliko i fikcije. Društve­
na stvarnost koja se sastoji od proživljenih društvenih
odnosa predstavlja našu najvažniju političku konstrukci­
ju, fikciju koja menja svet. C. je delo fikcije i proživlje­
nog iskustva koje uspostavlja granicu između društvene
stvarnosti i naučne fantastike kao optičke varke. Odnos
između organizma i mašine, ljudskog i životinjskog,
fizičkog i nefizičkog, koji fundamentalno određuje c.
egzistenciju, ispostavlja se kao rat za granicu, a ulog u
njemu čine teritorije produkcije, reprodukcije i imagina-

61
cije, zadovoljstvo koje se može izvući iz brkanja granič­
nih linija, kao i odgovornost u njihovom konstruisanju.
C. je stvor postrodnog sveta. On je krajnje sopstvo na­
pokon razrešeno svake zavisnosti, odlučno opredeljen
za pristrasnost, ironiju, intimnost i perverznost. On je
opozicion, utopijski i potpuno lišen nevinosti. Pošto
više nije strukturisan preko opozicije između javnog i
privatnog, c. definiše jedan tehnološki polis delimično
zasnovan na revoluciji društvenih odnosa unutar kojeg
su pojmovi prirode i kulture revidirani, pa jedno više ne
može biti resurs koji će drugo prisvajati i inkorporirati.
U najširem smislu, izraz c. se koristi za bilo koju
vrstu spoja koju ljudi ostvaruju sa čak i najbazičnijim

cyborg

tehnološkim funkcionalnim »produžecima« bez kojih
njihova biološka tela nisu u stanju da prežive (npr. pesmejker, stent i si.). Prema najradikalnijim definicijama,
i oblačenje se može posmatrati kao kibemetska modi­
fikacija kože koja omogućava organizmu da preživi u
drastično različitom okruženju od uobičajenog. Aleksander Cislenko je konstruisao pojamfyborg (od reči
»funkcionalan« i c.) kako bi naglasio razliku između
shvatanja c. proisteklog iz naučnofantastičnih romana i
praksi svakodnevice unutar kojih ljudi koriste različite
tehnološke »produžetke«, poput kontaktnih sočiva, slu­
šalica za nagluve, mobilnih telefona itd.
O cyber prostor O naučna fantastika
I. Jarić

c
V

čaršija. Reč persijskog porekla dospela u Srbiju po­
sredstvom Turaka, nastala od izraza čehar-su ili čaršu, što se obično prevodi kao »četiri strane« ili, u nešto
slobodnijem obliku, kao mesto okupljanja ljudi sa sve
četiri strane sveta.
Č. je u Srbiji u vreme njene protourbanizacije bila
poslovno središte varoši u kojem su bile smeštene tr­
govačke i zanatske radnje, nekoliko mehana, poneka
mezulana i han. Ali, c. nije označavala samo prostorni
deo varoši, već je imala i značenja majstorskog esnafa,
posebnog društvenog sloja, kao i mentaliteta (mnjenja)
građanskog sloja u nastajanju.
Kao poseban lokaliteti unutar varoši, c. su dobijale
nazive prema određenim majstorskim strukama (papudžijska, kazandžijska, abadžijska, tabačka c.), prema vre­
menu nastanka (»stara« i »nova« Č.), prema položaju
(»donja« i »gornja« c.) itd.
U XVII veku formirana je struktura balkanske c.,
njeni trgovački i zanatski delovi, konfesionalna podela
i podela na proizvodnju i promet specijalizovanih roba.
Zakonima i administrativnim merama utvrđenje položaj
pojedinih čaršijskih celina i utvrđeni su uslovi njihovog
poslovanja. Tada u č. nastaju dve grupe ljudi: domaći
trgovci i zanatlije (muslimani, hrišćani i Jevreji), sjed ­
ne, te stranci, među kojima su dominirali Dubrovčani, s
druge strane. Smatra se da su »životni pečat i kulturu, od­
nosno atmosferu srpskim varošima XVIII veka, davali
Cincari« (Dušan Popović). Povodom uloge »tuđinaca«
u procesu modernizacije u Srbiji, zaključuje se da su
»našu c. ili građanski stalež« osnovali pripadnici stranih
etničkih grupa - srpsku Cincari, a hrvatsku Nemci, kao i
da slična pojava važi i za neke druge evropske sredine.
U procesu preobražaja c. u savremene gradske centre
u Srbiji izdvajaju se tri razdoblja: prvo, nakon Drugog
srpskog ustanka kada se uglavnom raseljene i popalje­
ne c. obnavlaju; drugo, od četvrte decenije do pred kraj
XIX veka, kada je razvoj c. u usponu, ali i u postepenom
sakupljanju onog naboja koji će ih promeniti u gradske

centre, i treće, na prelazu iz XIX u XX vek, kada se
javlja moderna industrija i širi kapitalizam, čime se stva­
raju društveni, privredni i kulturni uslovi za pretvaranje
jezgara varoši od sadržaja i formi č. u savremene grad­
ske centre.
3 grad 3 urbanizacija
S. Vujović
Čikaška škola. Intelektualna zajednica sociologa
- predavača i istraživača - okupljena na Univerzitetu
u Čikagu, počev od kraja XIX veka. Osnivač joj je bio
Albion Smol, a tzv. druga generacija, zaslužna za razdo­
blje njenog najživljeg razvoja, uključuje Roberta Parka,
Emesta Bardžesa, Luisa Virta, Vilijama Tomasa, Nelsa
Andersona, Harvija Zorboa i druge.
Č. š. je ostavila dubokog traga na više planova. (1)
Institucionalno uzev, Č. š. predstavlja, uz Francusku
sociološku školu Emila Dirkema, prvu pravu »školu«
u sociologiji. Odeljenje za sociologiju Univerziteta u
Čikagu, koje je 1892. godine osnovao A. Smol, bilo je
prvo u SAD. Aktivnost Č. š. rukovodila se jedinstve­
nim teorijskim okvirom i imala je karakter kolektivnog
poduhvata. Č. š. je dugo dominirala američkom sociolo­
gijom, Američkim sociološkim udruženjem i njegovim
zvaničnim časopisom, American Journal ofSociology,
koji je 1895. godine utemeljio takođe Smol.
(2)
Teorijski, Č. š. nudi jednu od prvih celovitih za­
misli sociologije kao nauke, izloženu u delu R. Parka i
E. Bardžesa Uvod u sociološku nauku (1921), jednom
od prvih ikad objavljenih socioloških udžbenika. Prema
njima, sociologija je »pozitivna nauka«, što znači daje
osim teorijskog veoma važan empirijsko-istraživački
rad, kojim se sistematski ispituje društvena stvarnost
u potrazi za zakonitostima u njenom razvoju. Štaviše,
ciljevi sociologije nisu samo akademske već i praktične
prirode: pripadnici Č. š. za predmete svojih istraživanja
biraju pojave koje se u javnosti opažaju kao socijalni pro­
blemi, kako bi mogli da ponude adekvatne, naučno za­

63
snovane mere reformske socijalne politike. Tako se oni
bave društvenim posledicama nagle industrijalizacije i
porasta stanovništva; koegzistencijom kulturno raznoli­
kih grupa useljenika u SAD; siromaštvom i socijalnim
nejednakostima; društvenim isključivanjem, odnosno
mogućnostima integracije različitih gupa; raznim obli­
cima devijantnog ponašanja i marginalnosti. Teorijsko
zaleđe Č. š. formirano je pod uticajem organicizma i
evolucionizma Herberta Spensera, formalističke mikrosociologije Georga Zimela (posebno ideje o »urbanom
karakteru« kao specifičnom sociopsihološkom profilu
ličnosti), te filozofije pragmatizma i interakcionističke
socijalne psihologije Džordža Mida. Č. š. je sociologiji
ostavila u nasleđe niz važnih pojmova, kao što su: »dru­
štvena i lična dezorganizacija« (najviše razvijan u delu
Vilijama Tomasa i Florijana Znanjeckog Poljski seljak
u Evropi i Americi, 1918-1921); »socijalna distanca«
(prvi je formuliše R. Park, u kontekstu izučavanja međurasnih i međuetničkih odnosa), te »definicija situacije«
(V. Tomas).
(3)
Što se tiče predmeta proučavanja, Č. š. razvija
prvu razrađenu sociološku zamisao savremenog grada
i time utemeljuje urbanu sociologiju. Reč je o tzv. eko­
loškom pristupu gradu, koji je formulisao E. Bardžes.
Prema ovom viđenju, velegrad sadrži pet koncentričnih
krugova, sa središtem u urbanom centru, od kojih je
svaki obeležen neformalnom geografskom granicom i
ima dosta precizne socijalne odlike. Ta slika je dobijena
»mapiranjem« grada, odnosno praćenjem socioloških
profila različitih gradskih četvrti, po više parametara:
rasnom, etničkom i socijalnom sastavu stanovnika, sto­
pama kriminala i delinkvencije, kao i cenama zemljišta i
nekretnina. Pažnja je poklanjana ne samo statičkom već
i dinamičkom aspektu, odnosno smenjivanju stanovni­
štva po četvrtima. Nadalje, L. Virtu se duguje uticajna
ideja »urbanizmu kao načinu života«, prema kojoj je
upravo razvoj gradova, a ne industrijalizam ili kapitali­
zam, ključna odlika modernog društva. Gradovi, naselja
obeležena izuzetnom veličinom, gustinom i heterogenošću stanovništva, uslovljavaju složenu podelu rada i
promenu u prirodi društvenih odnosa - slabe srodničke
veze, a šire se instrumentalni, prolazni i površni odnosi
među ljudima. Č. š. je, takođe, ostavila niz značajnih
empirijskih studija o gradu Čikagu koji se, zahvaljujući
ogromnom porastu stanovništva na prelazu iz XIX u XX
vek i prisustvu mnoštva doseljeničkih zajednica, nudio
kao istinska »društvena laboratorija«. Tokom dvadese­
tih godina XX veka, koje predstavljaju zlatno doba Č.
š., pojavljuju se dela: Nels Anderson, Skitnica (1923);
Frederik Trešer, Gang (1927); Luis Virt, Geto (1928);

činjenica, društvena
Harvi Zorbo, Zlatna obala i slam (1929); Kliford Šo,
Džeparoš (1930).
(4) U metodološkom pogledu, Č. š. prva sistematski
primenjuje naturalističku istraživačku tehniku posmatranja s učestvovanjem. Pripadnici ove škole ne libe se da
»siđu« u kriminalni polusvet ili etničke kvartove, kori­
steći metod etnografije, dotad svojstven samo antropo­
lozima. Osnovni zahtev je, pri tom, sagledati društvenu
stvarnost tih mikrosvetova sa stanovišta samih aktera i
uvažiti njihova subjektivna značenja: na taj način Č. š.
proizvodi jednu - američku po zaleđu, empirijsku po
usmerenju - varijantu sociologije razumevanja. Č. š.
znatno doprinosi razvoju kvalitativne metodologije, ko­
ja, uz intenzivno i sistematsko posmatranje, uključuje
nestrukturisane intervjue i drugu kvalitativnu građu (zvanične i lične dokumente, memoare, pisma, dnevnike,
vizuelni materijal itd. ). Pomenuta studija Poljski seljak
u Evropi i u Americi utemeljuje metod životne istorije.
Sredinom tridesetih godina XX veka uticaj Č. š. opa­
da u korist univerziteti Kolumbija i Harvard, što je sim­
bolički označeno osnivanjem konkurentskog časopisa
American Sociological Review. Struja koja preuzima
primat zastupa ideju vrednosno i ideološki neutralne
sociologije, koja nema reformatorske političke namere
već nudi isključivo tehničko stručno znanje. Ipak, tra­
dicija Č. š. nastavlja se u obliku obnove simboličkog
interakcionizma u radovima treće generacije njenih pri­
padnika - Evereta Hjuza, Herberta Blumera i Ervinga
Gofmana.
3 metod, kvalitativni O simbolički interakcionizam
O sociologija grada
I. Spasić
činjenica, društvena. U dirkemovskom teorijskom
sistemu, u okviru kojeg je prvobitno formulisan, pojam
d. č. označava sve načine delanja, mišljenja i osećanja
koji su u stanju da na pojedinca izvrše spoljašnju pri­
nudu, ili su pak u određenom društvu u toj meri raspro­
stranjeni da postoje nezavisno od svojih pojedinačnih
ispoljavanja. Izučavati d. č. »kao stvari«, za Emila Dirkema znači postupati u skladu s pozitivističkim načelom
koje pretpostavlja objektivno postojanje socijalnih feno­
mena: oni tvore zasebno područje stvarnosti koje ima
isti ontološki status kao i ostatak materijalnog sveta,
te su stoga dostupni (sociološkom) izučavanju pomoću
metoda kojima pribegavaju prirodne nauke. Poput svih
ostalih činjenica toga reda, d. č. su data koja postoje
pre, izvan i nezavisno od individualnih svesti, bez obzi­
ra da li počivaju u morfološkom supstratu kolektivnog
života - kojem je u ranoj, »materijalističkoj« fazi svoga

65
»vrsnospecifičnu sredinu«, jer nije ograničen geografski
i ne živi u zatvorenom svetu nego je njegov svet otvoren
kao transbiološka okolina. Nasuprot životinjskim vrsta­
ma, kod kojih je rast mladunčeta dovršen u majčinoj
utrobi, kod č. se taj proces nastavlja izvan majčinog tela,

čovek
u komunikaciji s novonastalom ljudskom okolinom, te
je njegov organski razvoj društveno uslovljen. Stoga se
može reći daje homo sapiens uistinu homo socius.
O antropologija, fizička
Z Golubović

D
daoizam. Jedna od tri vodeće kineske religije čije se
artikulisanje vezuje za ime Lao C ’a (Lao Zi), navodnog
autora izuzetnog filozofsko-religioznog i poetičnog de­
là Dao de jing, koje datira iz III veka p. n. e. Za razliku
od Konfucija, s kojim se delimično vremenski prekla­
pa, Lao C’ prilazi drevnom kineskom idealu harmonije
na potpuno drugačiji način. Tu se u idejnom središtu
nalazi dao, »put«, a harmonija koja njemu vodi ne ide
preko društva i socijalnoinstitucionalnog života, kao
kod Konfucija, nego posredstvom direktnog iskustva
tajanstvenog daoa. Kao dinamički princip daoa ističe
ssyin-yang, simbol komplementarnih suprotnosti (sve­
tio/tama, muško/žensko, toplo/hladno itd.), koji ukazuju
na dinamičnu prirodu samog »puta«, kao i na činjenicu
da nijedan od kvaliteta u dinamičnoj sprezi nije po sebi
»dobar« ili »loš«: dobra je njihova ravnoteža, a loše je
njeno narušavanje. Na ovim saznanjima zasnovano isku­
stvo daoa transformiše pojedinca i on/a postaje njegovo
otelovljenje, doprinoseći na taj način opštoj harmoniji.
Naglasak je na prirodnosti (zirari), jednostavnosti i spon­
tanosti u ostvarenju daoa, koja isključuje svaku intelek­
tualnu ili drugu kalkulaciju. Dao je pojmovno nesaznatljiv, nagoveštava se paradoksalnim iskazima. Ostvaruje
se u mističkom doživljaju, koji je osnova daoističkog
ideala - učiniti se »protočnim« za dao. Ljudska bića,
kao misleća bića, sklona su da upadaju u »neprirodne«
sheme iz kojih proističu razni oblici sebičnog delovanja.
Ne znajući, u suštini, šta je istinski dobro, ljudska bića
prave pogrešna razgraničenja između »dobra« i »zla«,
koja su najčešće u službi njihove sebičnosti. Upravo
insistiranje na vrlinama konfucijevskog tipa pokazu­
je d aje čovek izgubio dao, tj. da ne zna pravi »put«.
Stoga se svesno zalaže da ga povrati putem delovanja
(wei), ali je najčešći rezultat takvog napora odstupanje
od »puta«, a ne usaglašavanje s njim. Daoistički ideal
je »nedel(ov)anje« (wu-wei) ili, drugim recima, takvo
delovanje koje samo reflektuje dao, odnosno u kojem
čovek dopušta da dao deluje kroz njega. Za Lao C ’a,
mudrac je okrenut sebi i tek iz takvog usmerenja može

proisteći harmonija. Ove ideje je, u filozofsko-analitičkoj, pre nego Lao C ’ovskoj poetsko-mističnoj formi,
dalje razradio Čuang C ’ (ZhuangZi, 369-286. p. n. e.).
On izvodi praktične konsekvence d. i raspravlja o po­
stu, meditativnim tehnikama, preusmerenju pažnje na
unutrašnje tokove kojima je imanentan dao i si. Za Cuang C’ovog mudraca, koji je sagledao sve(t) u njegovoj
suštini, sve postoji kao jedinstvena nepodeljena celina,
vrhunska harmonija »puta«. Naziv koji je on dao tom
transcendentnom stanju svesagledavajuće svesti je »nemisleće« (wu-nian). Popularni religijski oblici d. našli
su izraz u umeću isceljivanja, ispovedanju grehova, alhemiji, ritualima (pro)čišćenja, meditaciji itd.
O religija
M. Bakié-Hayden

darvinizam. Većina savremenih biologa pod d. pod­
razumeva teoriju organske evolucije Čarlsa Darvina. U
društvenim i humanističkim naukama pojam d. se kori­
sti u smislu »pogleda na svet« (nem. Weltanschauung),
ili tzv. metafizičkog rf. I u okvirima ove dve osnovne
podele, d. je za različite ljude u različitim vremenima
značio različite stvari. Zbog toga savremeni biolozi evolucionisti uglavnom izbegavaju da koriste ovaj izraz.
U biologiji se pojam d. koristio u sledećim znače­
njima: (1) za označavanje činjenice da su procesi evo­
lucije realnost života na Zemlji; (2) za opisivanje svih
oblika života koji su se javili tokom istorije života na
Zemlji (tj. umesto pojmafilogenija); (3) kao sinonim za
»selekcionu teoriju«, odnosno prirodnu selekciju koja
je, po Darvinu, najvažniji, ali ne i jedini mehanizam
evolucionih procesa; (4) za opisivanje svih mehanizama
na koje se Darvin pozivao kada je objašnjavao procese
evolucije. Većina savremenih biologa koristi poslednje
navedeno značenje d.
Danas se, praktično, svi slažu da Darvinov doprinos
nije u tome što je on velikim brojem činjenica »doka­
zao« daje biološka evolucija realnost života na Zemlji,
već što je ponudio prihvatljiv odgovor na pitanje »kako

67
se evolucija uopšte odvija«. Prema Darvinu, osnovni
generator evolucionih procesa su individualne razlike
među pripadnicima iste populacije. On je verovao da
je varijabilnost osnovna »realnost« živih sistema. Evo­
lucija je za Darvina bila »konverzija varijacija među
jedinkama unutar grupa koje se međusobno ukrštaju u
varijacije između grupa u prostoru i vremenu«. Prirodna
selekcija bila je za njega osnovni mehanizam koji vrši
to »pretvaranje« unutargrupne u međugrupnu varijabil­
nost. Darvin je smatrao da prirodna selekcija deluje kroz
male razlike između jedinki populacija, odnosno da u
populacijama postoji postepenost u doprinosu jedinki
(brojem potomaka) sledećim generacijama. Za Darvi­
na je evolucija bila postepen, a ne skokovit proces.
Mada su ga mnogi savremenici, koji su inače prihvatali
evoluciju, kritikovali zbog ovog stava, on je do kraja
života ostao u uverenju da natura non facit saltum (lat.
- priroda ne pravi skokove). Sukobi i neslaganja oko
»prirode nasledne varijabilnosti« postoje i danas među
evolucionim biolozima. Zbog toga se katkad govori o
»pravom« d., odnosno o stavu da svi danas poznati evolucioni mehanizmi deluju na »sitne« nasledne promene
i da su procesi evolucije postepeni.
Kada se analizira konačna verzija Darvinove teorije
- a ona je najbolje data u Postanku vrsta (1859) - može
se zaključiti daje on zastupao sintetičku, a ne monistič­
ku teoriju evolucije. On je smatrao da biološku evoluciju
uslovljava delovanje sledećih mehanizama: (1) prirodna
selekcija; (2) nasleđivanje stečenih osobina usled upot­
rebe ili odsustva upotrebe organa; (3) nasleđivanje
stečenih osobina usled usmerenih efekata životne sre­
dine na organizme; (4) slučajne promene genetičkog
materijala (tj. mutacije u savremenom značenju).
Pošto je savremena genetika u potpunosti odbacila
nasleđivanje stečenih osobina, d. koji bi obuhvatao sve
mehanizme na koje se Darvin pozivao danas niko ne
prihvata. U periodu između 1918. i 1947. godine došlo
je do integracije (»sinteze«) teorije nasleđivanja Gregora Mendela, prema kojoj postoje najmanje jedinice
nasleđa (»geni«) koje poseduju relativnu stalnost, sa
Darvinovom idejom o tome kako deluje prirodna sele­
kcija. Tadaje stvorena tzv. »sintetička teorija evolucije«
(ime joj je dao Džulijen Haksli, 1942). Neki biolozi
označavaju ovu teoriju kao »neodarvinizam«. Među­
tim, ovaj naziv trebalo bi izbegavati zbog toga što je on
krajem XIX i početkom XX veka označavao stavove
daje biološka evolucija isključivo posledica delovanja
prirodne selekcije. Većina savremenih biologa zastupa
sintetičku teoriju evolucije.
Mada je ključna ideja pogleda na svet - da je sve u
procesu progresivnih promena - postojala i pre Darvina,

deagrarizacija
zahvaljujući Herbertu Spensern i Ernstu Hekelu, d. se
u društvenima naukama tretirao kao »filozofija koja je
posebno značajna za oblasti morala i društva«. Krajem
XIX i početkom XX veka vrlo je popularan bio Spenserov »socijalni d.« (posebno u SAD), koji je zagovarao
ekstremni oblik principa laissez-faire u društvenoekonomskim odnosima. Dokje za Spenserov socijalni d.
»ključ« promena bio lični dobitak, bez garancije da će to
dovesti do progresivnih promena u društvu, kod Hekela
se d. tretira kao univerzalni zakon prirode i društva koji
nužno dovodi do napretka čovečanstva, posebno onog
njegovog dela koji čine Germani. Mada se istraživači
još spore oko stepena uticaja Hekela i drugih biologa
na pojavu nacionalsocijalizma u Nemačkoj, savim je
izvesno daje Hekel jedan od ljudi koji je najviše uticao
na Adolfa Hitlera.
Iako najveći broj biologa smatra da Darvin nije
zagovarao metafizički d., neki istraživači iz oblasti
humanističkih nauka tvrde da jeste. Da Darvinu nije
bio potpuno stran socijalni d. ilustruje i njegova knjiga
Poreklo čoveka (1871), u kojoj on govori o vrlinama
kapitalističkog društva, opasnostima do kojih medicina
može da dovede čovečanstvo, te o superiornosti belaca
nad ostalim rasama i muškaraca nad ženama.
O biologizam O organicizam O sociobiologija
N. Tucić
deagrarizacija (lat. ager - zemlja, njiva). Napuštanje
poljoprivrede kao glavnog zanimanja i izvora prihoda.
Ovaj složeni društveni proces je omogućen industrijali­
zacijom društva, a praćenje urbanizacijom i migracijama
selo-grad (egzodus seljaka ili »beg sa sela«).
Proces d. u pojedinim bivšim jugoslovenskim zem­
ljama započeo je u različito vreme i odvijao se različitom
brzinom. U celini, ovaj tranzicioni proces kasnio je u
odnosu na razvijenije evropske zemlje i odvijao se spo­
rije, sve dok nije naglo ubrzan posle socijalističkog prevra­
ta. Opšti okvir procesa d. i urbanizacije jeste industrija­
lizacija globalnog društva koja omogućuje apsorbovanje
viškova poljoprivrednog stanovništva u nepoljoprivrednim profesijama i njihovo koncentrisanje u narastajućim
industrijskim gradovima. Kako su se kapitalizam i
industrijalizacija neravnomerno širili jugoslovenskim
oblastima, oni su prvo zahvatili Sloveniju, Hrvatsku i
Vojvodinu (krajem XIX veka), da bi na prelazu vekova
zahvatili i druga područja. U Sloveniji je 1890. godine
bilo 75,5% poljoprivrednog stanovništva u ukupnom
stanovništvu, u Hrvatskoj i Slavoniji 83%, u Srbiji 84%,
a u BiH 88%). U prvoj Jugoslaviji udeo poljoprivrednog
stanovništva ne pada ispod polovine. Do Drugog svetskog
rata ii. je u Jugoslaviji imala formu sporog spontanog pro-

deagrarizacija

cesa koji je obeležavalo opadanje relativnog udela po­
ljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu, dok
se ono u apsolutnom broju i povećava, mada sporo i sporije
od porasta ukupnog stanovništva.
Uvremenuod 1945.do 1981. proces d. se naglo ubrza­
va tako što se opadanju relativnog udela poljoprivrednog
u ukupnom stanovništvu pridružuje tendencija njegove
stagnacije, pa blagog i sve bržeg opadanja u apsolutnom
broju. Udeo poljoprivrednog stanovništva u ukupnom
stanovništvu druge Jugoslavije opao je sa 73% (procena
za 1948) na 19% (u 1981). Za takvo smanjenje SAD i Šve*
dskoj trebalo je oko 90 godina, Francuskoj nešto više, Ja­
panu 73, a Danskoj (koja se smatra zemljom sa skladnim
razvojem poljoprivrede i industrije) trebalo je za sličnu
promenuoko 130 godina.
Prema popisu iz 1991, u Srbiji izvan gradova živi
oko 46% ukupnog stanovništva. Poljoprivreda je jedina
delatnost za oko 8% ukupnog stanovništva Srbije. Uz njih
je još približno 8% aktivnih koji se, pored poljoprivrede,
bave još nekom drugom delatnošću.
U Crnoj Gori broj ukupnog seoskog stanovništva
se povećava sve do 1953. godine, a potom se stalno
smanjuje, i to brže nego u bilo kojoj drugoj republici
bivše Jugoslavije. U periodu 1960-1969. seosko stanov­
ništvo Crne Gore smanjeno je za 27% ili za 8% više od
tadašnjeg jugoslovenskog prošeka depopulacije i d. Mi­
gracije seoskog stanovništva u Crnoj Gori različite su od
jednog regiona do drugog. Najviše se odlazi iz regionakrša i sevemo-planinskog regiona, iz krajeva u kojima
je poljoprivreda ekstenzivna, a sela mala i nerazvijena,
pa se odlazi u ravničarski région (dolina Zete), u primor­
ski, i u veće gradove i njihovu okolinu. Zbog ekonomsk­
ih i istorijskih razloga iz Crne Gore se relativno veliki
broj ljudi kontinuirano odseljava u Srbiju, a bile su i dve
kolonizacije (posle Prvog svetskog rata na Kosmet, a
posle Drugog svetskog rata u Vojvodinu). Polimski ré­
gion donekle odstupa od opštih promena koje karakterišu
migraciona kretanja u crnogorskom selu. U ovom regionu
seosko stanovništvo beleži stalan apsolutni porast sve do
1953. godine. Međutim, od 1954, kada nastaje preokret
i počinje stalni pad seoskog stanovništva u Crnoj Gori,
u polimskom regionu je taj pad nešto manji od prošeka.
Na to utiču nešto usporeniji industrijski razvoj ovog re­
giona koji nije apsorbovao seosko stanovništvo, a verovatno i znatno viši natalitet muslimanskog i albanskog sta­
novništva u nekim selima i opštinama. U ovom regionu
je relativno najveći udeo poljoprivrednog u odnosu na
ukupno stanovništvo. Inače, u Crnoj Gori je već 1981.
seosko stanovništvo palo ispod polovine (na 48,5%), a
na 13% poljoprivredno stanovništvo u odnosu na uku­
pno. Ove tendencije se i dalje nastavljaju i dovode do ne­

68

običnog i paradoksalnog fenomena: Crna Gora 1991. ima
samo 3,4% aktivnih poljoprivrednika (uz oko 42% izvan
gradova) - uprkos relativnoj privrednoj nerazvijenosti i
niskom društvenom proizvodu po glavi stanovnika.
Nagla industrijalizacija agrarnog društva izazvala je
d., ali je urbanizacija ipak bila nešto sporija, što je kod
nas potenciralo mešovitost svih društveno-ekonomskih
struktura - i u selu i u gradu.
3 agrar 3 društvo, agrarno 3 selo
M. Mitrović
dekolonizacija (lat. colonisatio - naseljavanje,
nastanjivanje). Proces oslobađanja kolonija od kolo­
nizatorskih metropola započeli su evropski koloni još
krajem XVIII veka u Severnoj Americi, a nastavili
početkom XIX veka doseljenici i domoroci u Južnoj
Americi. Proces d. intenziviranje pod uticajem ruske
i meksičke revolucije i vojnoorganizaconih iskustava
stanovništva kolonija tokom njihove mobilizacije za
učešće u Prvom i Drugom svetskom ratu. Proces d. je
uglavnom završen u prvim decenij ama »hladnog rata«,
kada su se SAD učvrstile na položaju hegemonističke
imperijalističke sile, zainteresovane za neometan prist­
up resursima kolonija ostalih imperijalističkih sila, kada
je SSSR širio sferu uticaja socijalističkog bloka zemalja
pomažući pojedine narodnooslobodilačke i antikolonijalne pokrete, a pobeda Komunističke partije Kine nad
Kuomintangom u antifeudalnoj revoluciji i antiimperijalističkom ratu podstakla radikalizaciju antikolonijalnih
pokreta seljaštva i dela nacionalne buržoazije »Trećeg
sveta«. U procesu d. autohtono stanovništvo kolonija,
predvođeno konzervativnim, reformističkim ili revolu­
cionarnim elitama, kroz oružanu borbu ili mirnim putem
za pregovaračkim stolom, obnovilo je stare ili usposta­
vilo nove, formalno politički nezavisne i međunarodno
priznate suverene nacionalne države, ali u granicama i
ekonomskim, političkim i kulturnim prilikama koje su
za sobom ostavili kolonizatori.
3 kolonija 3 kolonijalizam 3 neokolonijalizam
V. Vratuša-Žunjić
dekonstrukcija (lat. constructio - građenje, skla­
panje). Filozofski i književni metod interpretacije
teksta koji je razvio francuski filozof Žak Dérida. D.
predstavlja posebnu strategiju čitanja koja je upućena
na subverzivno podrivanje logocentrizma sadržanog u
metafizičkoj tradiciji mišljenja. Pri tom, kao i pre njega
Fridrih Niče i Martin Hajdeger, Derida pod metafizikom
ne podrazumeva samo specijalizovanu granu filozofije
već celokupan povesni okvir razmišljanja i unutraš­
nju epistemološku i ontološku logiku odnošenja prema

deagrarizacija
cesa koji je obeležavalo opadanje relativnog udela po­
ljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu, dok
se ono u apsolutnom broju i povećava, mada sporo i sporije
od porasta ukupnog stanovništva.
U vremenu od 1945. do 1981. proces d. se naglo ubrza­
va tako što se opadanju relativnog udela poljoprivrednog
u ukupnom stanovništvu pridružuje tendencija njegove
stagnacije, pa blagog i sve bržeg opadanja u apsolutnom
broju. Udeo poljoprivrednog stanovništva u ukupnom
stanovništvu druge Jugoslavije opao je sa 73% (procena
za 1948) na 19% (u 1981). Za takvo smanjenje SAD i Šve­
dskoj trebalo je oko 90 godina, Francuskoj nešto više, Ja­
panu 73, a Danskoj (koja se smatra zemljom sa skladnim
razvojem poljoprivrede i industrije) trebalo je za sličnu
promenu oko 130 godina.
Prema popisu iz 1991, u Srbiji izvan gradova živi
oko 46% ukupnog stanovništva. Poljoprivreda je jedina
delatnost za oko 8% ukupnog stanovništva Srbije. Uz njih
je još približno 8% aktivnih koji se, pored poljoprivrede,
bave još nekom drugom delatnošću.
U Crnoj Gori broj ukupnog seoskog stanovništva
se povećava sve do 1953. godine, a potom se stalno
smanjuje, i to brže nego u bilo kojoj drugoj republici
bivše Jugoslavije. U periodu 1960-1969. seosko stanov­
ništvo Crne Gore smanjeno je za 27% ili za 8% više od
tadašnjeg jugoslovenskog prošeka depopulacije i d. Mi­
gracije seoskog stanovništva u Cmoj Gori različite su od
jednog regiona do drugog. Najviše se odlazi iz regiona"
krša i sevemo-planinskog regiona, iz krajeva u kojima
je poljoprivreda ekstenzivna, a sela mala i nerazvijena,
pa se odlazi u ravničarski région (dolina Zete), u primor­
ski, i u veće gradove i njihovu okolinu. Zbog ekonomsk­
ih i istorijskih razloga iz Crne Gore se relativno veliki
broj ljudi kontinuirano odseljava u Srbiju, a bile su i dve
kolonizacije (posle Prvog svetskog rata na Kosmet, a
posle Drugog svetskog rata u Vojvodinu). Polimski ré­
gion donekle odstupa od opštih promena koje karakterišu
migraciona kretanja u crnogorskom selu. U ovom regionu
seosko stanovništvo beleži stalan apsolutni porast sve do
1953. godine. Međutim, od 1954, kada nastaje preokret
i počinje stalni pad seoskog stanovništva u Crnoj Gori,
u polimskom regionu je taj pad nešto manji od prošeka.
Na to utiču nešto usporeniji industrijski razvoj ovog re­
giona koji nije apsorbovao seosko stanovništvo, a verovatno i znatno viši natalitet muslimanskog i albanskog sta*
novništva u nekim selima i opštinama. U ovom regionu
je relativno najveći udeo poljoprivrednog u odnosu na
ukupno stanovništvo. Inače, u Crnoj Gori je već 1981.
seosko stanovništvo palo ispod polovine (na 48,5%), a
na 13% poljoprivredno stanovništvo u odnosu na uku­
pno. Ove tendencije se i dalje nastavljaju i dovode do ne­

68

običnog i paradoksalnog fenomena: Crna Gora 1991. ima
samo 3,4% aktivnih poljoprivrednika (uz oko 42% izvan
gradova) - uprkos relativnoj privrednoj nerazvijenosti i
niskom društvenom proizvodu po glavi stanovnika.
Nagla industrijalizacija agrarnog društva izazvala je
d., ali je urbanizacija ipak bila nešto sporija, što je kod
nas potenciralo mešovitost svih društveno-ekonomskih
struktura - i u selu i u gradu.
S agrar 3 društvo, agrarno O selo
M. Mitrović

dekolonizacija (lat. colonisatio - naseljavanje,
nastanjivanje). Proces oslobađanja kolonija od kolo­
nizatorskih metropola započeli su evropski koloni još
krajem XVIII veka u Severnoj Americi, a nastavili
početkom XIX veka doseljenici i domoroci u Južnoj
Americi. Proces d. intenziviranje pod uticajem ruske
i meksičke revolucije i vojnoorganizaconih iskustava
stanovništva kolonija tokom njihove mobilizacije za
učešće u Prvom i Drugom svetskom ratu. Proces d. je
uglavnom završen u prvim decenijama »hladnog rata«,
kada su se SAD učvrstile na položaju hegemonističke
imperijalističke sile, zainteresovane za neometan prist­
up resursima kolonija ostalih imperijalističkih sila, kada
je SSSR širio sferu uticaja socijalističkog bloka zemalja
pomažući pojedine narodnooslobodilačke i antikolonijalne pokrete, a pobeda Komunističke partije Kine nad
Kuomintangom u antifeudalnoj revoluciji i antiimperijalističkom ratu podstakla radikalizaciju antikolonijalnih
pokreta seljaštva i dela nacionalne buržoazije »Trećeg
sveta«. U procesu d. autohtono stanovništvo kolonija,
predvođeno konzervativnim, reformističkim ili revolu­
cionarnim elitama, kroz oružanu borbu ili mirnim putem
za pregovaračkim stolom, obnovilo je stare ili usposta­
vilo nove, formalno politički nezavisne i međunarodno
priznate suverene nacionalne države, ali u granicama i
ekonomskim, političkim i kulturnim prilikama koje su
za sobom ostavili kolonizatori.
O kolonija 3 kolonijalizam 3 neokolonijalizam
V. Vratuša-Žunjić
dekonstrukcija (lat. constructio - građenje, skla­
panje). Filozofski i književni metod interpretacije
teksta koji je razvio francuski filozof Žak Dérida. D.
predstavlja posebnu strategiju čitanja koja je upućena
na subverzivno podrivanje logocentrizma sadržanog u
metafizičkoj tradiciji mišljenja. Pri tom, kao i pre njega
Fridrih Niče i Martin Hajdeger, Derida pod metafizikom
ne podrazumeva samo specijalizovanu granu filozofije
već celokupan povesni okvir razmišljanja i unutraš­
nju epistemološku i ontološku logiku odnošenja prema

69
svetu, koja je - naročito od XVII veka do danas - ra­
zvijana u zapadnoj kulturi istovremeno s filozofijom i
kroz filozofiju.
Logocentrizam karakteriše bezuslovno racionalizovanje stvarnosti kojim se ona svodi na načela prisut­
nosti, samoprezentnosti, samozasnovanosti i datosti
za subjekt koji je saznaje (to osnovno načelo imenuje
se na različite načine, kao (gr.) eidos, archè, télos,
energeia, ousia, aletheia, transcendentalnost, svest,
samosvest, Bog, čovek, apriorno strukturisani um...).
Ovako određena suština stvarnosti smatra se poreklom,
osnovnim strukturišućim principom i referentnim okvi­
rom saznanja uopšte. U najširem smislu, logocentrizam
svoje poreklo ima u teološkom načinu razmišljanja, tj.
u takvom odnošenju prema stvarnom kojim se njegova
suština određuje kao prisutnost nekog transcendentalno
označenog.
Logocentričan odnos prema stvarnosti karakteriše mi­
šljenje u hijerarhizovanim opozicijama (duh/materija,
svesno/nesvesno, priroda/kultura, logos/haos, muško/
žensko, racionalno/iracionalno, suština/akcidencija...)
koje se interpretiraju supstanciialistički, kao sama
svojstva stvarnosti, dok je u osnovi reč o posebno strukturisanim obrascima mišljenja, o posebnim interpreta­
cijama i vizurama stvarnosti koje su promenjive i povesno
ograničene. Prema Deridi, logocentričan odnos prema
stvarnosti je mitološki, budući da počiva na bezuslovnom zahtevu da se jedan princip ili struktura mišljenja
proglasi i sagleda kao nepokretna, nedodirljiva i u tom
smislu »sakralna«.
D. se sastoji u ukazivanju na promenjivost i zamenjivost »nepokretnih središta« i u njihovom doslednom prevođenju u domen interpretacije, igre, metafore
i narativnosti. D. zahteva temeljno i dubin-sko iščitavanje i ukazivanje na retoričke momente u nastanku
teksta. Njome se ukazuje da filozofija ne može da
izbegne figuralni jezik ili jezik uopšte, te da svesno
sledi figuralnu i tekstualnu logiku u funkciji otpora
supstancijalističkim teorijskim redukcijama.
Logocentričan okvir mišljenja Derida povezuje s
posebnim shvatanjem pisma i teksta, kao spoljašnjeg i
čisto formalnog sistema označavanja suštine stvarnog,
koja je, navodno, neposredno sadržana u govoru, ili
pak postoji sasvim nezavisno od jezika. D., nasuprot
tome, daje prednost pismu, tekstu, postupcima pisanja i
čitanja, gradeći desupstancijalizovani i dekonstruišući
odnos spram stvarnog na sam otransform ativnim .
neograničenim i nesvodljivo interpretativnim svojst­
vima pisma i teksta.

delanje, društveno
D. svesno narušava logiku opozicionog i hijerahizovanog mišljenja, te u tom smislu i logiku moći, evrocentrizma i falocentrizma sadržanu u tradiciji mišljenja
građenog na dom inaciji, uvođenjem pojm a »razodlaganja«, »raz-like« (idifférence, Deridina kovanica),
kao odgođenosti smisla, konačnih rešenja, fiksiran­
ih identiteta i načela, krajnje svrhe, kao otvo-renost za
Drugog, kao razliku koja nije opoziciona i hijerarhijski
određena. D. stoga predstavlja i određenu retoriku i po­
litiku komunikacije usmerenu na promovisanje nenasilja
i podsticanje dijaloga i onoga što je marginalno i podvlašćeno.
Kao metod i pojam mišljenja, d. je izvršila izuzetno
veliki uticaj na postmodemu misao, feminističke teorije,
kulturnu kritiku, humanističke i društvene nauke.
O postmodemost
N. Sekulić

delanje, društveno [socijalna akcija] (nem. sozia­
les Handeln, eng. social action). U sociološkoj teoriji
pravi se značajna razlika između d. d. (tj. »socijalne
akcije«) i ponašanja. Za razliku od nežive prirode, kao
i od drugih živih bića, samo je čovek u stanju da svom
ponašanju pridaje smisao, cilj i značenje. Primera radi, i
neživa materija se »ponaša« - tela se na toploti šire, a na
hladnoći skupljaju. I životinje se, gonjene instinktima,
»ponašaju« na određeni način - neke beže od vode,
a sve beže od vatre. Samo je čovek, međutim, sposo­
ban i za nešto drugačije, »više« od ovakvog prirodnog
ponašanja. Upravo to »više«, svesno, m otivisano,
smisleno ponašanje čoveka sociolozi nazivaju d. d., tj.
socijalnom akcijom.
Temeljnu razliku između ponašanja i d. d. prvi je
ustanovio Maks Veber kada je sociologiju odredio kao
nauku čiji je zadatak da razume i protumači d. d., i time
objasni ono stoje uzročno u njegovom toku i njegovim
posledicama. D. d. je, za Vebera, ljudsko ponašanje
(bilo spoljašnje ili unutrašnje činjenje, uzdržavanje od
radnje ili trpljenje), ako onaj ili oni koji delaju povezuju
s njim neko subjektivno značenje. Četiri su idealna tipa
d.d.:( 1) ciljnoracionalno; (2) vređnosnoracionalno; (3)
afektivno i (4) tradicionalno.
Teoriju d, d. dalje su razvijali mnogi sociolozi, među
kojima je posebno značajno delo Talkota Parsonsa,
koji je tvrdio daje d. d. osnovna jedinica (eng .unit act)
sociološkog istraživanja. Čovek dela, tj. bira ciljeve,
korr.binuje sredstva, prilagođava se okolnostima, a
inspirisan je vrednosnonormativnim sistemom. Otuda
strukturu d. d. čine sledeći elementi: (1) nosilac d. d. ili
akter: ( 2) cilj koji se d. d. želi ostvariti; (3) situacija ko-

71
osamnaest godina. Utoliko pre što korišćenje tog izraza
može stvoriti nepotrebne nesporazume, jer nije jasno
koje mu se od navedenih značenja u konkretnom sluča­
ju pridaje.
3 delikt 3 kriminalitet 3 kriminologija
Đ. Ignjatović

dem agogija (gr. dëmos - narod; agein - voditi,
zavoditi). Način manipulisanja i zavođenja narodnih
masa, pripadnika socijalnih pokreta ili članova političkih
organizacija od strane političkih lidera, nacionalnih vođa,
političke i društvene elite uopšte, kako bi se dobila pod­
rška za određene, navodno opšte ciljeve za koje se oni
bore. Posebne, lične interese demagozi zaklanjaju iza
fasade velikih reči o opštim interesima koji tek što nisu
»ostvareni«, a za šta su potrebne velike žrtve, pa i sami
ljudski životi. Demagozi upotrebljavaju zvučne parole
- kao što su socijalna pravda, jednakost, svetla budu­
ćnost, nacionalni interes, poštenje, hrabrost i si. - ali
se po pravilu sami ne ponašaju u skladu s njima. Laži
i obmane su zato glavna sredstva kojima se oni služe,
posebno u politički neobrazovanim i kulturno nerazvi­
jenim društvenim sredinama.
3 ideologija 3 manipulacija
M. Todorović

dem ografija (gr. dëmos - narod; grafein - pisati).
Razmatranja o pitanjima stanovništva i njegovom razvi­
tku imaju dugu tradiciju. Prva i sporadična zanimanja
u tom smislu javila su se još pre nove ere, ali su siste=
matska i šira proučavanja pojedinih tema o stanovništvu
nastala u XVII (Džon Graunt, Vilijam Peti) i XVIII veku
(Gregori King). Uprkos brojnim, pretežno parcijalnim
razmatranjima pojedinih tema o stanovništvu, i to u okvi­
ru drugih nauka, prvenstveno ekonomije, d. kao naučna
disciplina konstituisala se početkom druge polovine XX
veka. U relativno kratkom periodu, istraživanja stanovni­
štva su se značajno proširila obuhvatajući najveći broj
najvažnijih demografskih pojava i procesa. Nastalo je
razdoblje intenzivnih istraživanja stanovništva, a d. post­
aje multidisciplinarna naučna oblast. Otuda, ona oku­
plja istraživače raznih profila, među kojima su sociolo­
zi, antropolozi, ekonomisti, pravnici, psiholozi, lekari,
biolozi, geografi, istoričari, politikolozi, matematičari
i drugi.
Zahvaljujući porastu značaja stanovništva u mnogim
oblastima koje su se ticale razvitka društva, predmet
proučavanja stanovništva u velikoj meri je proširen,
naročito u poslednjim decenijama XX veka. Stoga se
danas s razlogom može govoriti o postojanju posebnih
istraživačkih pravaca i grana u programima proučavanja

demografija, socijalna
stanovništva, među kojima su najznačajnije teme o repr­
odukciji stanovništva i planiranju porodice i braku, te
0 socijalnim, ekonomskim i zdravstvenim strukturama,
kao i one koje se tiču preseljavanja stanovništva i na­
seljenosti, populacione politike i dr. Ovako širok pristup
istraživanju stanovništva omogućio je da se potpunije
razmotre savremeni demografski procesi, kao i oni iz
bliže i dalje prošlosti, a time i celovitije razume sav­
remeni demografski razvitak. To se posebno odnosi na
probleme koji se tiču reprodukcije stanovništva i plani­
ranja porodice, čije su tendencije nezadovoljavajuće
1 na niskonatalitetnim i na visokonatalitetnim podru­
čjima, zatim na unutrašnje i spoljne migracije, koje
dodatno opterećuju demografsku situaciju, posebno u
emigracionim područjima, na sve grupe struktura, a
posebno starosno-polnu, zatim obrazovne, ekonomske,
narodnosne i druge.
Vremenom je izgrađen poseban demografski me­
tod koji se koristi u razmatranju i istraživanju demog­
rafskih pojava i procesa. On delom sadrži analitičke
instrumente karakteristične za naučne discipline čiji
je predmet proučavanja velikim delom kvantitativnog
karaktera. U širem smislu, demografski metod sadr­
ži mere nivoa pojedinih pojava i njihovih struktura,
zatim statističke koeficijente i, posebno, demografske
tablice koje sadrže podatke o verovatnoći nastanka po­
jedinih događaja, među kojima su najpoznatije tablice
fertiliteta, mortaliteta, sklapanja i razvoda braka i druge.
U analizi fertiliteta stanovništva koriste se kohortni i
transverzalni metod, koji se zasnivaju na rezultatima
popisa stanovništva, odnosno podataka vitalne statistike.
U okviru razmatranja mortaliteta stanovništva koriste
se posebne tablice sa nizom funkcija i podacima o
srednjem trajanju života, kao sintetičkom pokazetelju
visine smrtnosti stanovništva. U proučavanju stanov­
ništva koriste se i demografski modeli, u kojima su
predstavljene najznačajnije karakteristike stanovništva.
Pored klasičnih modela (determinističkih) u upotrebi
su i savremeni modeli, zasnovani na korelacionoj vezi
pojava koje su predmet razmatranja (Baču model).
3 demografija, socijalna 3 demografski procesi
3 stanovništvo
Miroslav Rašević

dem ografija, socijalna. Među granama nauke o
stanovništvu posebno mesto zauzima s. d. Njeni začeci
su rano nastali u okviru tema koje se tiču braka, porodice
i struktura stanovništva, zatim rađanja, smrtnosti, rep­
rodukcije stanovništva, planiranja porodice i drugih pojava
iz ovog kruga, kao što je jedan broj pitanja popula­
cione politike. Radovi i nalazi sa socijalnim ili pretežno

demografija, socijalna

72

socijalnim sadržajem vremenom su postali važne teme
teorijske i empirijske demografije, pa se s. d. s razlogom
formirala kao posebna grana nauke o stanovništvu.
Predmet istraživanja s. d. vremenom je postao širok
i dovoljno razuđen, pa predstavlja nezaobilaznu istraživa­
čku građu i literaturu u okviru nauke o stanovništvu
i srodnih naučnih disciplina. Jedan njegov deo potiče
iz izvora podataka popisa stanovništva i vitalne statis­
tike, i obuhvata klasične teme u kojima se razmatraju
sklapanje i razvodi bračnih zajednica, teme o rađanju
i smrtnosti stanovništva, kao i o strukturi stanovništva
sa socijalnim sadržajem (bračne i obrazovne strukture,
strukture žena prema broju živorođene dece i druge).
Dubinska istraživanja o stanovništvu predstavljaju
drugi izvor podataka s. d. Oni su raznovrsni i odnose se
na stavove o nizu pitanja o braku, neformalnim zajedni­
cama žena i muškaraca, planiranju porodice, neposre­
dnoj kontroli rađanja, njenoj praksi i efektima, zatim
na stavove vrednosnog sadržaja, koji se tiču pojedi­
nca i njegovih opredeljenja i ponašanja, a posredno ili
neposredno su povezani s ličnim životom, statusom po­
jedinca i njegovim vrednosnim kategorijama, aspiracija­
ma, privatnošću i si.
Istraživački programi 5 . d. očigledno nastoje da
uključe širok krug varijabli u proučavanje složenih
pojava, pre svega braka i rađanja, što pretpostavlja
unapređenje znanja u ovoj važnoj grani savremene de­
mografije.
3 demografija 3 statistika, moralna
Mirjana Raševič

demografska eksplozija. Brz rast stanovništva koji
se javlja u uslovima visokog prirodnog priraštaja. Ovaj
pojam se vezuje za demografska kretanja u manje razvi­
jenim zemljama, i to, pre svega, u toku druge polovine
XX veka. Brz rast stanovništva u ovim zemljama nastao
je kao rezultat velikog smanjenja smrtnosti u uslovima
preuzimanja medicinskih i drugih relevantnih znanja i
tehnika iz razvijenog dela sveta. Istovremeno, rađanje je
ostalo na visokom nivou, tako daje broj rođenih znatno
iznad broja umrlih lica.
Nepovoljni efekti brzog populacionog rasta variraju
u zavisnosti od ekonomskih, institucionalnih, kulturnih i
demografskih uslova na pojedinim područjima. Pokušaji
da se precizno utvrde granice i elementi koji brz demo­
grafski rast čine nepovoljnim faktorom razvoja kreću se
od procena daje stopa rasta stanovništva od preko 2%
kritična za prevladavanje negativnih posledica, do shva­
tanja daje brz rast stanovništva nepovoljan u uslovima
kada su voda i zemljište retki i skupi resursi, vlasnička pra­
va nedovoljno definisana, a vladina politika formulisana

suprotno zahtevima koje nameće raspoloživost pojedinih
faktora proizvodnje.
Potencijalno nepovoljni ekonomski efekti brzog rasta
stanovništva mogu se identifikovati, pre svega, u velikom
učešću izdržavanog u odnosu na radno aktivno stanovniš­
tvo, brzom porastu potencijalne radne snage, u domenu
degradacije životne sredine i preteranoj eksploataciji
ograničenih resursa, kao i u nemogućnosti da se u takvim
uslovima izdvoji dovoljno sredstava za oblasti kao što su
obrazovanje i zdravstvo. U uslovima nedostatka kapitala,
čija je ponuda neelastična (u zatvorenom sistemu), brz
rast stanovništva usporava stopu povećanja radne snage u
visokoproduktivnim sektorima ekonomije. Konkurencija
između širenja i produbljavanja kapitala onemogućava ap­
sorpciju radne snage, koja se relativno brzo uvećava, pa
umesto da učestvuje u proizvodnji ostaje nezaposlena ili
lažno zaposlena u poljoprivredi i neformalnim sektorima
ekonomije. Uticaj u domenu resursa, naročito neobnovlji­
vih, spada u grupu nepovoljnih posledica koje su identifikovali i oni autori koji su odbacili, ili izrazili sumnju u
mnoge druge elemente populacionog rasta koji usporava­
ju razvoj. Najzad, posledice brzog rasta stanovništva u
sektoru obrazovanja i zdravstva su negativne jer nameću
takve izdatke, i na nivou porodice i na nivou društva, koji
teško mogu da se realizuju.
Pozitivne posledice brzog rasta stanovništva najčešće
se posmatraju u okviru analize ekonomije obima, u tom
smislu što brz populacioni rast omogućava dostizanje
broja stanovnika koji je kritičan sa aspekta ekonomske
efikasnosti. Ovakvi zaključci, međutim, prihvatitlj ivi su
samo za jedan broj zemalja, a značaj im je ogrànicen na
samo neka, sasvim određena područja proizvodnje i privre­
de. Ekonomija obima se najčešće ostvaruje u saobraćaju,
komunikacijama i drugim infrastrukturnim oblastima, i to
samo dok ne dođe do prenaseljenosti, koja je evidentna u
urbanim sredinama većeg broja zemalja u razvoju.
Za razliku od akademskih krugova, u kojima se i
dalje vode rasprave o uticaju rasta stanovništva na raz­
voj, prema najnovijim međunarodnim izveštajima
većina zemalja koje imaju slične probleme usvaja stav
da brz rast stanovništva doprinosi održavanju i širenju
siromaštva.
3 prirodni priraštaj 3 stanovništvo
G. Malković

demografske investicije. Investicije koje su neopho­
dne da se u uslovima određenog nivoa populacionog rasta
obezbedi održanje životnog standarda. Problem d. i. ra­
zmatra se, pre svega, u kontekstu brzog rasta stanovniš­
tva, usled čega dolazi do stalnog širenja kapitala, u tom
smislu što bar jedan deo »nove« radne snage mora da

73
radi na dodatnim mašinama i opremi. Prema nekim pror­
ačunima, pri stopi rasta stanovništva od 2,5% potrebno
je apsorbovati između 5 i 12,5% nacionalnog dohotka (u
zavisnosti od veličine kapitalnog koeficijenta) da bi se
formirao neophodan proizvodni kapital.
Prema neoklasičnoj teoriji, konkurencija između ši­
renja i produbljivanja kapitala (povećavanje kapitala po
radniku) u uslovima brzog rasta stanovništva dugoročno
negativno deluje na rast outputaper capita. Najnovija ist­
raživanja pokazuju, međutim, da ovaj uticaj nije veliki,
mada postoje izvesne sumnje u primenjivost korišćenih
modela na prilike u nerazv ije n itn.ze m ljam a.
3 demografska eksplozija O prirodni priraštaj
G. Matković

dem ografske projekcije [projekcije stanovništva].
Vrsta modeliranja demografske budućnosti na bazi pret­
postavki koje u momentu nastanka projekcija mogu da
izgledaju realno ostvarive, ali i ne moraju. Pod izrazom
d. p. obuhvaćeni su i pojmovi demografske perspektive
i demografske prognoze, a međusobno se razlikuju na
osnovu realnosti usvojenih hipoteza. Prilikom izrade
demografskih perspektiva, usvojene pretpostavke tre­
ba da budu u realno ostvarivim okvirima, a rade se u
nekoliko varijanti. Demografske prognoze su demogra­
fske perspektive koje se rade u jednoj varijanti, a bira
se takva kombinacija hipoteza za koje se smatra da će
najviše odgovarati budućim demografskim kretanjima.
To znači da su one, za razliku od d. p. i demografskih
perspektiva, pre svega namenjene predviđanju budućeg
demografskog razvitka.
U uskoj vezi s demografskim prognozama je i izraz
procene stanovništva. Procene se odnose na sadašnjost
ili prošlost. Prilikom izrade koriste se isti metodološki
postupci kao i kod d. p., a obično se daju u jednoj vari­
janti.
Dužina perioda na koji se odnose d.p. zavisi, pre sve­
ga, od njihove namene. Tako se prognoze stanovništva
uglavnom odnose na kratak rok, dok su kod tzv. istra­
živačkih projekcija projekcioni periodi vrlo dugi (i po
nekoliko stotina godina). D. p. mogu biti kratkoročne,
srednjoročne i dugoročne. Ne postoje opšteprihvaćeni
vremenski periodi na osnovu kojih bi d.p. mogle biti
svrstane u neku od pomenute tri vrste, ali su, prema ne­
kim autorima, kratkoročne one s rokom do 15 godina,
srednjoročne 30 pa i 50 godina, a.dugoročne one čiji se
projekcioni period proteže na preko 50 godina.
Postoji više metoda za izradu d. p., koji se mogu podeliti u tri osnovne grupe: matematičke, analitičke i me­
tode odnosa. Matematički metod je najednostavniji, a

demografski modeli
zasniva se na primeni stopa rasta kao funkcija vremena,
uz osnovnu pretpostavku da će demografska budućnost
ličiti na prošlost. Ovaj metod može dati dobre rezultate
prilikom izrade kratkoročnih projekcija ukupnog stanov­
ništva, ali ne i njegovih struktura.
Analitički ili kohort-komponenti metod (metod kom­
ponenti rasta) sastoji se u posebnom proučavanju do­
sadašnjih trendova i davanja hipoteza o budućim promenama komponenti kretanja stanovništva - fertiliteta,
mortaliteta i migracija, a polazi se od izabranog baznog
stanovništva po petogodišnjim starosno-polnim grupa­
ma (ili po pojedinačnim godinama starosti). Hipoteze o
fertilitetu se najčešće daju u više varijanti, dok se hipote­
ze o mortalitetu pripremaju u jednoj ili, eventualno, đve
varijante. Projekcije mogu biti istovremeno urađene u
varijantama sa i bez migracija.
Metod odnosa koristi se ako je dinamika promena
ukupnog stanovništva, ili nekih njegovih struktura za
koje se rade projekcije, slična promenama kod drugih
populacija, a pri tom je u demografskim, socijalnim i
ekonomskim faktorima koji utiču na razvitak stanovni­
štva ustanovljena sličnost. Ovaj metod se često prime­
njuje, posebno u projekcijama stanovništva pojedinih
područja, odnosno manjih delova nekih većih celina.
Projekcije ukupnog stanovništva po starosti i polu
predstavljaju osnovu za izradu ostalih, ili tzv. izvede­
nih projekcija. U izvedene projekcije spadaju projekci­
je radne snage, poljoprivrednog i nepoljoprivrednog,
gradskog i seoskog stanovništva, zatim projekcije bro­
ja nepismenih i projekcije stanovništva prema školskoj
spremi itd.
O demografija O stanovništvo
G. Penev

demografski modeli. Kao teorijska sinteza komplek­
sne demografske stvarnosti, d. m. se odnose ili na demo­
grafske procese ili na stanovništvo i njegovu strukturu,
a izgrađuju se na bazi njihovih osnovnih karakteristika.
Po pravilu su matematički, ali mogu biti i shematski.
Najraniji d. m. odnosili su se na mortalitet i pokušava­
li su da u matematičkoj formi izraze zavisnost smrtnosti
od starosti. Razvoj tih funkcija tekao je od najjednostav­
nijih do vrlo složenih izraza, a najpoznatije među njima
su funkcije Bendžamina Gomperca i Vilijama Makehama. Međutim, ti modeli nisu u potpunosti zadovoljili
zahtev da se smrtnost prikaže kao funkcija starosti kroz
ceo životni vek, pa se pristupilo izradi sistema hipotetičkih rasporeda smrtnosti prema starosti i polu sa odre­
đenim brojem parametara (modeli tablica mortaliteta).
Slično ovim, razvijeni su modeli i u oblasti fertiliteta,
nupcijaliteta i migracija.

demografski modeli
Osim za potrebe opisivanja demografskih procesa,
d. m. izgrađeni na bazi prethodno utvrđenih hipoteza
omogućavaju identifikaciju najvažnijih varijabli odgo­
vornih za promene u stanovništvu, utvrđivanje njihovog
međusobnog odnosa, kao i objašnjenje posledica demo­
grafskih trendova. Najpoznatiji je model stabilnog sta­
novništva, čije je osnove formulisao Leonard Ojler još
1760. godine, a konačnu mu formu dao Alfred Lotka
u XX veku. To je model zatvorenog stanovništva (bez
migracija), sa nepromenjenom starosnom strukturom
i konstantnom stopom rasta, izgrađen na pretpostavka­
ma o konstantom fertilitetu i mortalitetu prema starosti
tokom vremena. Razvoj ovog modela označava jedan
od najvećih uspeha u matematičkoj demografiji i ima ši­
roku primenu. Posebno se ističe mogućnost izdvajanja
osnovnih determinanti starosne strukture stanovništva.
Tako se, npr., može pokazati da promene u fertilitetu
imaju mnogo veći uticaj na strukturu stanovništva pre­
ma starosti od promena u mortalitetu. Osim toga, od­
ređene karakteristike modela stabilnog stanovništva,
kao što su neto-stopa reprodukcije ili »stvarna« stopa
prirodnog priraštaja, spadaju u klasične pokazatelje u
demografskoj analizi. Specijalan slučaj ovog modela s
nultom stopom prirodnog priraštaja (r = 0) jeste model
stacionarnog stanovništva, poznat u klasičnoj analizi
kao tablice mortaliteta, sa biometrijskim funkcijama u
kojima je starost data kao prekidna veličina.
Klasifikacija d. m. može se izvršiti prema različitim
kriterijumima. Prema stepenu određenosti oni mogu bi­
ti deterministički i stohastički. Kod determinističkih m.
jedna populacijska veličina zavisi od jedne ili više tzv.
nezavisnih veličina, a kod stohastičkih je u pitanju za­
kon verovatnoće koji određuje koje će se vrednosti i sa
kojom verovatnoćom javljati kod datog modela. Zatim,
podela može biti na analitičke m., kod kojih se demo­
grafska stvarnost prikazuje pomoću funkcije ili distribu­
cije, i sintetičke m., zasnovane na prihvaćenim pretpo­
stavkama. Ipak, ne postoji stroga granica između ovih
vrsta modela. Među sintetičkim m. posebno je poznata
logistička krivulja, kod koje se polazi od pretpostavke
da porast stanovništva mora naići na ograničenja u vezi
sa uslovima života. Ovde spadaju i tzv. maltuzijanske
populacije, odnosno već pomenuti modeli stacionarnog
i stabilnog stanovništva, a zasnivaju se na hipotezama o
kretanju fertiliteta i mortaliteta prema starosti. D. m. mo­
gu, dalje, biti agregatni, koji tretiraju skupove (stanov­
ništvo, sva domaćinstva, sve porodice), ili individualni,
koji se odnose na pojedince ili porodice kao jedinice.
Zatim, u zavisnosti od relevantnih činjenica na osnovu
kojih se model izgrađuje, podela je izvršena na potpune
i nepotpune d. m. U zavisnosti od toga da li su modeli

74
izgrađeni na osnovu homogenih ili nehomogenih izvora
podataka, oni mogu biti čisti i mešoviti d. m.
D. m. se koriste u različite svrhe za potrebe demograf­
skih istraživanja - kod izravnanja određenih podataka,
za indirektno ocenjivanje demografskih pokazatelja, za
projekcije stanovništva, analizu demografskih procesa,
utvrđivanje osnovnih determinanti promena u stanov­
ništvu itd.
O demografija O demografski procesi O stanovništvo
B. Radivojević

demografski procesi. Zakonite pojave koje nastaju
u okviru razvitka stanovništva. Pod uticajem su niza
činilaca različite vrste, kao što je to slučaj i sa drugim
demografskim pojavama. S obzirom na ovu njihovu oso­
binu, d. p. imaju prvenstveno sekularni tok, a rede je
njihovo trajanje kraće i specifičnije. U prvom slučaju
oni su određeni samom prirodom uzroka i zakonima
razvitka stanovništva, a u drugom su posledica posebnih
okolnosti i događaja, kao što su ratni sukobi i prirodne
katastrofe.
D. p., po pravilu, različito utiču na pojedine populacione pojave. Razlike u efektima nastaju ne samo između
raznih procesa već se mogu javiti i u okviru iste katego­
rije. U tom smislu, tipičan primer su demografska tranzi­
cija i njene posledice u razvijenim zemljama i zemljama
u razvoju. U ove dve grupe zemalja ona je imala sasyim
različit tok, a samim tim i različite demografske posledi­
ce. U razvijenim zemljama, promene u visini nataliteta
i mortaliteta stanovništva javile su se gotovo istovreme­
no, mada su počele padom mortaliteta stanovništva. U
zemljama u razvoju, demografska tranzicija je imala sa­
svim drugačiji tok, a samim tim i različite posledice. I
u ovoj grupi zemalja ona je počela padom mortaliteta,
s tim što je natalitet stanovništva nastavio da se kreće
na nepromenjenom nivou, a tek znatno kasnije je počeo
lagano da se smanjuje. Ova vremenska razlika između
kretanja prirodnih komponenata i u njihovom intenzite­
tu proizvela je visok porast stanovništva u zemljama u
razvoju, nepoznat u čovekovoj istoriji.
Promene u visini nataliteta i mortaliteta stanovništva
pokrenule su nove ili su intenzivirale započete procese u
razvitku struktura stanovništva, preseljavanju, teritorijal­
nom rasporedu stanovništva, porastu veličine gradova i
drugo. Jednom rečju, nastali su novi d. p. ili su postoje­
ćim pridodata nova obeležja.
Proces starenja stanovništva je tipičan primer mogu­
ćeg postojanja različitih posledica koje nastaju u pojedi­
nim delovima jedne populacije. Starenje stanovništva
je, po pravilu, blažeg intenziteta u gradskim naseljima
nego u seoskim. Ova razlika se duguje migracionom

75
faktoru, jer se preseljavanje stanovništva odvija na re­
laciji selo-grad, i po pravilu, u njemu učestvuje mlađe
stanovništvo.
Preseljavanje stanovništva iz seoskih naselja u gra­
dove praćeno je još jednim fenomenom, zapaženim i u
našoj zemlji. On govori o pojavi većeg učešća ženskog
nego n:|uškog stanovništva, posebno u mlađim starosnim
kategorijama. Ovaj fenomen je prouzrokovao dispropor­
cije u polnoj strukturi mlađih kategorija stanovništva,
a napose i u bračnoj strukturi u seoskim emigracionim
područjima, stoje dodatno uticalo na pogoršanje trendo­
va nataliteta stanovništva.
D. p. mogu da stagniraju, razvijaju se ili osciliraju.
Prvi su karakteristični za populacije u kojima demograf­
ska tranzicija nije otpočela, a drugi u onima u kojima je
ona završena. To su dva tipa u koj ima su d. p. najstabilniji ukoliko su migracije kao faktor promena isključene, a
prirodne komponente su posle tranzicije ostale na dosti­
gnutom nivou. Svako odstupanje od izloženog modela
vodi produženom trajanju promena, koje pretpostavljaju
pogoršanje demografske situacije. Na visokonatalitetnom području tranzicija pretpostavlja dalji porast ukup­
nog broja stanovnika, a na niskonatalitetnom opadanje
broja stanovnika i porast njegovog starenja.
O mortalitet 3 natalitet 3 stanovništvo
Miroslav Rašević

dem okratija (gr. dëmos - narod; kratein - vladati).
Pojam se najkraće određuje kao vladavina naroda. Me­
đutim, ta »vladavina« može biti shvaćena i primenjivana na vrlo različite, neretko i međusobno suprotstavlje­
ne načine. Drugim recima, ova dobro poznata kovanica
može biti problematizovana u obe svoje sastavnice, tj.
demos i kratos. Naime, doslovno shvaćena »vladavina
naroda« do sada ne samo da nigde nije ostvarena nego
ni kod jednog ozbiljnijeg mislioca nije tako ni shvaće­
na. Tako je, recimo, za najveće antičke filozofe najbolja
država mogla da bude samo ona u kojoj vladaju najbo­
lji ljudi, tj. oni koji su dostigli ideal apsolutnog znanja
i vrhunac moralnog savršenstva. To je tzv. apsolutno
najbolji oblik vladavine, koji, međutim, nije ostvariv,
jer zahteva idealne ljude i druge idealne uslove. Zato
neki od njih, kao npr. Aristotel, govore radije o relativ­
no najboljem obliku države, a to je onaj u kojem je broj
građana koji ga usvajaju i žele da i dalje traje veći nego
broj onih koji ga ne žele i ne prihvataju. D. je ovde shva­
ćena kao vladavina većine, prema određenim pravilima
i zakonima, s tim da artikulaciju glasa većine ostvaruje
nekolicina najumnijih i najmoralnijih, uz saglasnost ve­
ćine, a pre svega srednjeg staleža.

demokratija
Ovakvo stanovište se, u osnovi, zadržava i kod mno­
gih novovekovnih mislilaca. Tako se Šarl-Luj de Monteskje zalaže za vladavinu prava, podelu vlasti i pred­
stavničku d., pri čemu bi podela vlasti na zakonodavnu,
sudsku i izvršnu trebalo da bude osnovni mehanizam za­
štite od moguće zloupotrebe, s ciljem da sačuva slobodu
građana kao najvišu vrednost. D. se tu praktično shvata
kao vladavina zakona (pravna država) pred kojhna su
svi građani jednaki, s tim da se gaji uzdržanost prema do­
slovnoj »vladavini naroda« (tzv. populizmu). Žan-Žak
Ruso ističe daje narodna vlast suverena, tj. nedeljiva i
neotuđiva (mada nije pokazao kako je ona i praktično
moguća), odnosno d aje d. oblik političkog udruživa­
nja koji je najbliži jednakosti u prirodnom stanju, pa je
ona najprimerenija malim i siromašnim državama. Kao
liberalan mislilac, Džon S. M ilje, opet, verovao da će
se d. ostvariti ukoliko se ispune najmanje tri uslova: da
je narod voljan da prihvati ovaj oblik vladavine; d aje
voljan i sposoban da učini sve ono što je nužno za njeno
održanje; daje voljan i sposoban da izvršava sve dužno­
sti i poslove koje d. podrazumeva i zahteva. Za Jozefa
Sumpetera osnovni preduslovi d. bili bi: političari koje
bira narod i koji treba da raspolažu dovoljno visokim
kvalitetima; adekvatne političke odluke, čiji efikasan
domet ne treba suviše daleko protezati; vlada koja je
sposobna da upravlja službama dobro uvežbane birokratije visokog reda i tradicije; demokratska samokontrola,
što znači da sve grupe koje nešto znače u naciji treba
da prihvataju svaku meru predviđenu zakonom, kao i
sva izvršna naređenja koja su izdali zakonski nadležni
organi. Američki sociolog Vilijam Samner smatra da d.
koja bi bila zasnovana na načelu jednakosti i na nepo­
srednom učešću naroda u svakom aktu vlasti i uprave
nije uopšte moguća, osim u upravljanju malim lokalnim
jedinicama, kakve su seoske opštine, pa je zahtev za »či­
stom« d. opasan anahronizam koji ugrožava građanske
slobode i efikasnu administraciju. Sve što se može posti­
ći jeste čišćenje i poboljšanje predstavničkog sistema,
pre svega kroz podizanje nivoa stručnog rukovođenja i
sprečavanjem delovanja plutokratskih i, uopšte, parcijal­
nih interesa, a što se ne može ostvariti bez inteligentnog
i politički izgrađenog birača.
Može se reći da takva ili slična shvatanja danas preoviađuju i u teoriji i u praksi, što znači da se pod d. obično
podrazumeva vladavina većine izražena preko odgovara­
jućeg političkog sistema; državna organizacija i pravni
poredak čija su osnovna obeležja: da su zasnovani na
pluralizmu mišljenja i delanja, odnosno na slobodno iz­
raženoj volji većine građana, putem opšteg prava glasa
i uz zaštitu prava manjine, pre svega, garantovanjem
osnovnih ljudskih prava i sloboda; daje izvršena stvar­

demokratija
na podela vlasti na zakonodavnu, sudsku i izvršnu i da
je ostvarena vladavina zakona, koji su doneti u strogo
poštovanoj proceduri, na osnovu slobodnog učešća svih
građana i slobodno izražene volje većine; da se upravlja­
nje društvom vrši javno, preko legalnih institucija, na
čijem čelu su izabrani predstavnici naroda, odgovorni
biračima i smenjivi od njih, opet uz poštovanje zako­
nom utvrđene procedure; da postoje i drugi mehanizmi
kontrole vlasti od strane naroda, čija je suverenost neotu­
điva i najviša; da se neguje politička kultura, kao važan
segment kako politike tako i kulture.
Problem se, međutim, upravo i sastoji u tome što je
ove, uglavnom opštepoznate i opšteprihvaćene principe
mnogo lakše teorijski formulisati nego praktično ostvariti,
između ostalog i zato što se oni mogu - a tako često i biva
- na različite načine tumačiti i primenjivati, odnosno što
se vrlo lako daju formalizovati i ideologizovati. Kao što
ističe Hai Kok (Štaje demokratija? /1945/), d. nije sama
sebi svrha. To nije stanje, kao nešto dovršeno ijednom
zauvek dato, već proces, tj. zadatak koji valja stalno
iznova rešavati. D. je, zapravo, poseban i celovit način
mišljenja i delovanja, koji obuhvata sve - od privatnog
života, do međunarodnih odnosa: Stoga se d. ne može
zatvoriti u jednu formulu. Ona nije ni sistem ni učenje.
Ona je način života koji je, uz stalne poraze i nazadova­
nja, izrastao u Zapadnoj Evropi tokom skoro dve hiljade
godina i koji je tokom svoje duge i burne istorije primio
mnogo uticaja sa najrazličitijih strana.
Nije onda neobično što se o d. kao »najmanje lošem
političkom obliku« može raspravljati na više nivoa (ide­
alni i realni, teorijski i empirijski, dijahroni i sinhroni);
zatim u okviru različitih disciplina (filozofija, sociolo­
gija, istorija, politikologija, pravo, ekonomija, psiho­
logija, lingvistika), kao i za razne svrhe (npr. odbrana
ljudskih prava i sloboda ili njihova uzurpacija). Posebno
je pitanje da li se o d. uopšte može govoriti samo kao o
određenom političkom obliku vladavine, ili pak i kao o
odgovarajućem tipu društvenih odnosa, ili, čak, kao o
izvesnom idealnom skupu principa na kojima bi trebalo
da se zasniva politički život ljudi, kao uži segment njiho­
vog načina života - razume se, sa svim specifičnostima
istorijskog, prostornog i kulturnog ispoljavanja. To je
više stanje duha, a manje sistem. D. je pre nešto što tre­
ba usvojiti nego osvojiti. Uz to, kao stoje slučaj i s nekim
drugim složenim sociološkim pojmovima, problem d. se
može razložiti na više jednostavnijih, ali i dalje veoma
kompleksnih pitanja. Problem d. bi, u tom slučaju, bio
više filozofsko-antropološko i sociološko-kulturološko, a
manje politikološko pitanje. Uostalom, u izvornom antič­
kom smislu d. se tako uglavnom i shvatala, te otud ne čudi
što mnogi stari mislioci nisu razdvajali njeno teorijsko

76
promišljanje od praktičnog življenja u skladu s njenim te­
meljnim načelima i što su isticali znanje i vrlinu kao dve
bitne pretpostavke d.
O jednakost, sloboda, liberalizam
M. Tripković
demokratski despotizam. Oksimoron koji je u svom
delu Stari režim i revolucija (1856) skovao Aleksis de
Tokvil da bi opisao prirodu režima Napoleona III. Iako
se u savremenoj politikološkoj i sociološkoj literaturi
češće koriste pojmovi cezarizma,plebiscitarne demokratije ili bonapartizma, pojam d. d. uživa prednost utoliko
što na očigledan način upućuje na konstitutivnu paradoksalnost jednog istorijskog tipa političkog i društvenog
sistema.
U tradicionalnoj političkoj filozofiji, od Platona do
Šarl-Luja de Monteskjea, tiranija (odnosno despotija),
sjedne, te demokratija, s druge strane, dosledno se ras­
poznaju kao dva međusobno isključiva i jasno odvojena
tipa političkog uređenja. Istina, stari pisci su uočavali da
je tiransku vlast katkad moguće sprovoditi s pristankom
većine - kao što biva u slučaju rimskog cezarizma —ali
je trebalo sačekati prvu, a pre svega drugu bonapartističku diktaturu da bi se na delu opazio onaj, kao što sâm
Tokvil kaže, neobičan spoj »najapsolutnije vlasti« s »po­
nekim oblikom najpotpunije demokratije«. Tada, naime,
»ugnjetavanju biva pridruženo i nešto zbilja smešno:
ljudi se prave da ugnjetavanje ne primećuju«.
Tokvil je već u Demokratiji u Americi (1835-1840)
ukazao na iskušenja koja slobodi prete posle obaranja
apsolutne vlasti: »Ne može se dovoljno reći: ništa nije
plodnije divotama nego umeće biti slobodan; ali ništa ni­
je ni toliko mučno kao priučavanje slobodi. Despotizam
se često ukazuje kao sistem koji obeštećuje za sva zla;
on je potpora pravdi, podrška ugnjetenima i utemeljivač
reda«. Svestan da porazom (francuskog) Starog režima
nije iščezla opasnost od uspostavljanja despotske vla­
davine jednog novog tipa, on je upozoravao da bi ona
mogla da »pokaže takve crte kakve su bile nepoznate
našim očevima«.
Budući d aje u međuvremenu bilo uspostavljeno i
Drugo carstvo (1852-1870), u delu Stari režim i Revo­
lucija (1856) Tokvil je mogao da bude znatno izričitiji u
pogledu političke prirode bonapartizma kao lične vlasti
zasnovane na stvarnom ili pretpostavljenom pristanku N
naroda. Luj Bonaparta je, naime, uspostavio »vladavinu
jaču i mnogo apsolutniju negoli je bila ona koju je Re­
volucija srušila« i, namesto u njoj izvojevanih sloboda,
dopušta još samo njihove »isprazne slike«. Takva vlast
»suverenošću naroda [...] naziva glasove birača koji nisu
u stanju ni da se prosvete, ni da se dogovore, ni da bira­

77
ju«. Onapodrazumeva svemoć države u svim oblastima
društvenog života; građansko društvo je rastvoreno u
bezličnu masu, a svi oblici drugostepenog organizovanja su ukinuti, marginalizovani ili strogo kontrolisani;
apsolutna vlast crpi svoju legitimnost iz jednom za sva­
gda postulirane »opšte volje« koja najčešće ne iziskuje
proveru na slobodnim izborima, pa se u najboljem slu­
čaju potvrđuje na referendumima i plebiscitima, dok u
odsustvu čvrsto ustanovljenog pravnog poretka vlada
posvemašnja korupcija, klijentelizam i administrativna
i policijska samovolja.
Dragocen doprinos analizi d. d. dao je i Moriš Zoli,
pariški advokat koji je 1864. godine u Briselu anoni­
mno objavio delce pod naslovom Dijalog u paklu izme­
đu Makijavelija i Monteskjea. U maniru onoga doba,
on je uvijeno ali ipak oštro izvrgao kritici režim Luja
Napoleona. U svom satiričnom spisu, koji gaje koštao
dvogodišnje robije, on kroz usta Makijavelija pokazuje
da se - bez obzira na sve promene koje su donele novovekovne revolucije, demokratija i parlamentarizam
- narodom i dalje može i mora vladati na despotski
način. Makijavelijeve inovacije u odnosu na uputstva
izložena u Vladaocu svode se stoga samo na tehnička
pitanja: na koji način, uprkos slobodarskim ustanova­
ma, očuvati tiransku vlast? Modernom vladaocu stoje
na raspolaganju brojna sredstva kojima će demokratske
tekovine - podelu vlasti, prosvećeno javno mnjenje, slo­
bodu govora i udruživanja, višestranački sistem - svesti
na puke privide iza kojih će skladno fiinkcionisati lična
vlast. Oslanjanje na populistički pokret i, u krajnjoj lini­
ji, lumpenproleterske gomile, cezarističko legitimisanje
vlasti »opštenarodnim pristankom«, stvaranje fiktivnih
opozicionih partija, potkupljivanje stranačkih vođa, pre­
krajanje izbornih zakona i lažiranje izbornih rezultata,
pojačan policijski nadzor nad štampom, insceniranje
unutrašnjih i/ili spoljašnjih zavera, finansijske malver­
zacije, patriotski zajmovi, ambiciozni građevinski po­
duhvati, imperijalne ambicije koje se protežu do »pri­
rodnih granica« nacionalne države, izvrgavanje ruglu
parlamentarnog života i pravosuđa - sve su to manje
ili više suptilne tehnike manipulacije kojima pribegava
demokratski despot.
Iako je režim Napoleona III ostao idealan tip d. d.,
elementi takvog političkog poretka raspoznaju se i u
mnogim potonjim istorijskim situacijama, kao npr. u
francuskom degolizmu pedesetih i šezdesetih godina, ili
pak u vladavini Slobodana Miloševića u Srbiji, odnosno
»skraćenoj« Jugoslaviji devedestih godina XX veka.
O cezarizam O demokratija O despotija
A. Mimica

depopulacija
depopulacija (lat. populatio - stanovništvo). Smanji­
vanje broja stanovnika na određenoj teritoriji, bilo zbog
veće stope smrtnosti od stope rađanja, većeg odseljavanja
nego doseljavanja, ili zbog jednog i drugog zajedno.
Populacija u Srbiji se danas suočava s niskim nata­
litetom i niskim prirodnim priraštajem koji često prelazi
u »nulti rast« u centralnim delovima zemlje i beleži ne­
gativne (opadajuće) stope u Vojvodini. Pored istočne Sr­
bije, za kojuje tradicionalno vezan fenomen »bele kuge«
(običaj rađanja samo jednog deteta), d. su izloženi seoski
i brdsko-planinski krajevi, iz više razloga, ali sa istim
krajnjim rezultatom - opadanjem nataliteta i prirodnog
priraštaja. Stanovništvo u centralnim delovima Srbije
rasloje sve sporije: od 1948. do 1961. poraslo je za 14%,
od 1961-1971. i od 1971. do 1981. zapo 8%, aod 1981.
do 1991. godine samo za 2%. Od 1981. do 1991. od 114
opština u centralnoj Srbiji samo u 37 se povećao broj
stanovnika, i to u 11 beogradskih opština i u opštinama
većih gradova, kao što su Niš, Kragujevac i druge. Posle­
dica je pražnjenje seoskih područja i gomilanje stanov­
ništva u gradovima (naročito u Beogradu u kojem živi
oko 20% ukupnog stanovništva centralne Srbije). Ijedno
i drugo utiče na dalji pad nataliteta.
D. sela, u poslednje vreme, prevazilazi tempo smanji­
vanja poljoprivrednog stanovništva (deagrarizaciju). Od
4 927 sela u centralnoj Srbiji u 60% se odseljavanjem
smanjuje broj stanovnika. U tim selima ostaju stariji,
natalitet je manji, smrtnost veća, prirodni priraštaj nulti
ili negativan, te je d. još izraženija od emigracije. Pošto
je u ovim selima stanovništvo većinom agrarno (preko
60%), d. se manifestuje i kao senilizacija i devastacija
poljoprivrede i svih seoskih područja udaljenih od glav­
nih komunikacija, većih gradova i opštinskih centara, bez
industrijskih pogona, komunalne infrastrukture i razvojne
perspektive.
U periodu 1948-1961. godine stanovništvo u Vojvo­
dini se uvećalo za 10%, od 1961-1971. za 5%, od 1971.
do 1981. za 4%, a od 1981. do 1991. počinje da se sma­
njuje (za -1 %). Od 45 opština samo je u devet zabeležen
porast stanovništva. I u njima je porast posledica mehan­
ičkog priliva (doseljavanja). Stopa prirodnog priraštaja u
Vojvodini 1955. godine iznosila je 10,2,1965.5,9,1975.
3,6,1985. 1,1; 1986. ona iznosi 0,3, a naredne dve godine
po 0,2 promila. Od 1989. stopa prirodnog priraštaja je ne­
gativna i iznosi -1, a 1990. -1,6 promila. Izvan gradskih
naselja 1991. u Vojvodini živi 44% stanovništva, što je
manje u odnosu na centralnu Srbiju (46%) i Kosmet (procena 62%, popisano oko 54%). To je i zato što u Vojvo­
dini svi opštinski centri imaju status grada, a u pojedinim
opštinama ima i više gradskih naselja. Od 464 mesta u
Vojvodini 52 imaju status grada.

depopulacija
D. većeg broja sela u Vojvodini (preko 70%)
najizraženija je u pograničnim opštinama. Od 412 vojvo­
đanskih sela samo u četiri se znatno povećao broj
stanovnika od 1948. do 1981, a u 108 (ili 26%) blago se
povećao. To su sela u blizini gradova ili ona koja su dobila
neke industrijske pogone koji su omogućili zapošljavanje
mladih i njihovo zadržavanje u selu. Velika većina od 300
sela zahvaćena je d. ne samo zbog malog prirodnog pri­
raštaja nego i zbog mehaničkog odliva stanovništva.
U velikim gradovima, a naročito u Beogradu, natalitet
obaraju, uz opšte urbano-kultume činioce, i zapošljavanje
žena, njihova stvarna neravnopravnost kao majki, opšta i
stambena kriza, nepostojanje stvarnih državnih podsticaja
za rađanje i podizanje dece i dr. Da nije stalnog meha­
ničkog priliva u Vojvodinu i u područje oko Beograda
i onog stanovništva koje decenijama kontinuirano dola­
zi iz Hrvatske i BiH (i pre najnovijeg izbegličkog talasa
i ratnog progona Srba) ili se doseljava iz Crne Gore,
Kosova i Metohije i planinskih delova Srbije, broj stano­
vnika Vojvodine još više bi opadao, a u centralnoj Srbiji
bi stagnirao.
Kosovo i Metohija i Vojvodina su dva područja u Srbi­
ji koja obeležavaju dva ekstremno različita tipa demogr­
afske reprodukcije, u evropskom i svetskom uporednom
okviru. U tom smislu, Kosmet je demografski atipičan
slučaj, u koji su snažno upleteni i nacionalno-politički
činioci, koji su poremetili spontane demografske procese.
U poslednjih pola veka u Srbiji je uočen izrazit pad nata­
liteta u srpskoj populaciji. To se poklopilo sa istovremeno
veoma visokom stopom nataliteta (46,1 u 1950, a 34,2 u
1980), naglim opadanjem stope mortaliteta (sa 17 u 1950.
na 5,7 u 1980) i rekordno visokim i stabilnim prirodnim
priraštajem albanske populacije na Kosovu i Metohiji
koji je najviši u Evropi, a izbija u sam vrh svetskih poka­
zatelja priraštaja (29,1 u 1950. i 28,5 u 1980). Stanov­
ništvo Kosova i Metohije se zato dva puta udvostručilo
u periodu od 1921. do 1981. godine. Sa 432 000 u 1921,
povećalo se na 816 000 u 1953, da bi se do poslednjeg
popisa iz 1981. još jednom udvostručilo i povećalo na
1,5 milion stanovnika. Udeo stanovništva Kosova i Meto­
hije u ukupnom stanovništvu Srbije povećao se sa 8,9% u
1921, na 17% u 1981. godini, uz godišnju stopu porasta od
preko 2% (u nekim godinama i preko 3%). U odnosu na
centralnu Srbiju, prirodni priraštaj na Kosmetu je 25 puta
veći, a u odnosu na Vojvodinu još i veći. Uz mehaničko
kretanje stanovništva po nacionalnoj osnovi (doseljavanje
Albanaca iz Albanije i progon Srba sa Kosmeta) postaje
jasno kako je narušena inače labilna etnička ravnoteža na
ovim prostorima. Udeo Albanaca se povećao od 68,5%
(u 1948) na 77,4% (u 1981), dok se u istom periodu broj
Srba smanjio sa 27,5% na 14,9%. U novim okolnostima

78
je oživeo tradicionalni albanski obrazac osvajanja teri­
torija i »etničkog čišćenja« poznat kao pravilo »čije ovce,
njegova planina«.
3 emigracija 3 mortalitet 3 prirodni priraštaj
M. Mitrović
depresije (lat. depressus- potlačen, potišten). Men­
talno oboljenje sa širokim spektrom manifestacija,
od onih koje se tiču blago sniženog raspoloženja (lat.
taedium vitae - mrskost življenja, u blažim neurotič­
nim smetnjama), sve do psihičkog stanja u kojem preovlađuje želja za uništenjem vlastitog života (od razmiš­
ljanja o samoubistvu, preko tentamen suicidi ili pokušaja
samoubistva, sve do realizovanih samoubistava).
Prema psihičkom mehanizmu, d. mogu da budu veza­
ne za poremećaje ličnosti (kada se kao crta ličnosti
javljaju sporadično u životu obolelog), preko noogenih
neuroza (kada se manifestuju doživljajem besmisla življe­
nja) i neurotičnih d. (u vidu osećanja manje vrednosti i
krivice), sve do psihotičnih d. (koje su karakterizovane
ekstremnim padom nagonskih i voljnih dinamizama
sa nesanicom, gubitkom telesne težine, suicidalnim
preokupacijama i, na kraju, samoubistvima).
D. se mogu javiti i u larviranom ili prikrivenom
obliku (najčešće u vidu somatskih simptoma, tj. bolova,
ili ispada funkcije pojedinih telesnih organa), naročito
u nekim sredinama (Mediteran, Afrika), ili u zatvore­
nim društvenim grupama, odnosno nižim socijalnim
klasama.
Depresivni simptomi često prate druge psihičke pore­
mećaje - naročito shizofrenije u fazi poboljšanja (tzv.
depresivni pomak), a posebno anksiozne i opsesivno-kompulzivne neuroze, te gotovo sve tipove blažih rea­
ktivnih psihičkih poremećaja.
U psihotičnom kvalitetu, d. (eng. major depressive
disorders) se prema Međunarodnoj klasifikaciji bolesti
koju je propisala Svetska zdravstvena organizacija
(ICD -10) javljaju kao monopolarne d., kada se teške
depresivne epizode ponavljaju u određenim dužim vr­
emenskim periodima, zatim kao bipolarne d. (ranije obu­
hvaćene pojmom ciklične afektivne psihoze), kada se
depresivna epizoda smenjuje s maničnom faxom (klinič­
ka slika suprotna od depresivne, takođe sa psihotičnim
kvalitetom), i na kraju, kao involutivna d. (u starih osoba
sa premorbidnom opsesivnom strukturom ličnosti),
čiji podtip je tzv. Kotarov sindrom, u kojem pacijent
nerealno doživljava da nema unutrašnje organe.
Neurotične d. čine, uz anksiozne neuroze, 2/3 svih
neurotičnih poremećaja. Češće se javljaju kod žena, i to
u srednjoj životnoj dobi.

79
Psihoanalitičari Lari Abraham i Rene Špic smatraju
da koren d. leži u ranom detinjstvu, i to u dobi od šestog
meseca do druge godine života, kada je majka ili njena
zamena odsutna, ili pak svojim ponašanjem frustrira
bebu, koja onda reaguje agresivnošću, introjektujući
je budući da ima slabe granice ega i nema sposobnost
da razlikuje se lf (sebe) od objekta (majke). Drugačije
rečeno, mržnja prema majci biva okrenuta prema samo­
me sebif'(M elani Klajn) i postaje dinamičko jezgro
kasnijeg depresivnog doživljaja.
Naučnici se ipak slažu u stavu daje etiologija d. multifaktorijalna, pri čemu, pored pomenutih frustracija u
ranom detinjstvu ili kasnijeg odvajanja bebe od majke,
ulogu igra i nasleđe, odnosno kumulacija stresogenih
iskustava u životu uopšte (depresia ex inanitione - npr.,
d. zbog iscrpljenosti). Ovaj poslednji slučaj d. masovno
se javlja kod ljudi koji žive u porodici alkoholičara ili
hroničnog, fizički teško obolelog ukućanina. Ulogu
igra i tzv. depresivni stil življenja, koji se više neguje
u nekim, naročito zatvorenim i puritanskim sredina­
ma. Od neurobioloških činilaca pominju se faktori koji
utiču na smanjenje količine koncentracije neurotransmitera, serotonina i adrenalina, na sinaptičkim završecima
nerava.
Lečenje d. je multidimenzionalno. U akutnoj fazi
bolesti i kod teških d. veliku ulogu ima farmakoterapija.
Postoje četiri grupe relativno efikasnih antidepresiva,
kao i lekovi za stabilizaciju raspoloženja. Elektrokonvulzivna (elektrošok) terapija danas se primenjuje vrlo
retko, i to u slučajevima kada se kod pacijenata koji
su vitalno ugroženi ne postignu povoljni efekti lečenja
lekovima.
Kod blažih d. efikasna je individualna i grupna
psihoterapija - kratka ili duža, psihoanalitički usmerena - te egzistencijalistička logoanaliza i kognitivna me­
toda.
O poremećaji psihičkih funkcija O samoubistvo
P. O palit

deprivacija (lat. deprivatio - lišavanje, lišenost). U
sociologiji, u najširem smislu, d. označava stanje u ko­
jem društvena dobra nisu svima podjednako dostupna.
D. obuhvata siromaštvo, ali i brojne druge nepovoljne
okolnosti koje pogađaju pojedince ili grupe i otežavaju
im pristup društvenim dobrima.
Višestruka ili multipla d. podrazumeva tendenciju uo­
čenu u brojnim istraživanjima da se nepovoljni položaji
u različitim oblastima preklapaju i kumuliraju. Niski
prihodi ili nezaposlenost, npr., po pravilu idu zajedno
s lošim uslovima stanovanja, nedostupnošću kvali­

despotija
tetnijeg, višeg obrazovanja, lišavanjem u korišćenju kul­
turnih dobara i tekovina i si.
Transmisija ili prenošenje d. podrazumeva proces
u kojem se d. prenosi s kolena na koleno u okviru
porodice. To bi značilo da, npr., siromašni roditelji
rađaju siromašnu decu koja potom i sama postaju sir­
omašni roditelji, i tako redom.
O ekskluzija, socijalna O nejednakost, društvena
O siromaštvo
S. Nedović

despotija. Oblik lične vlasti. Izraz potiče od grčke
reči despôtës koja označava gospodara domaćinstva,
ili nadglednika robova. Istorijat pojma d. je opterećen
različitim teorijskim i vrednosnim značenjem. Izraz d.
se rano počeo koristiti u negativnom smislu za označa­
vanje režima grčkih neprijatelja u Aziji. Za razliku od
monarha, koji je poštovao zakon, despot je sledio samo
svoju volju. D. je oblik patrimonijalne lične vlasti: vladar
posmatra državu i podvlašćene kao vlastiti posed, nema
zajemčenih građanskih ni imovinskih prava, vladaju raz­
ličiti oblici klijentskog podložništva nižih klasa prema
elitama, koje su takođe zavisne od neregulisane i u os­
novi nepredvidljive volje vladara. Na starom Bliskom
istoku to je oblik neograničene lične vlasti gde despot
vlada uz pomoć telesne garde, a da nije prinuđen na
bilo kakve dogovore sa ostalim grupama. Despotska
vlast počiva na krajnje labilnom privatnom vlasništvu,
a nepostojanost privatne svojine uslovljava ne samo dru­
gačiju društvenu strukturu nego i drugačije oslonce
lične vlasti (sveštenstvo i neslobodno činovništvo). Od
kraja III veka pojam d. se vraća u Evropu. Rimski carevi
su sebe nazivali despotima, a zatim i vizantijski i osma­
nski vladari. U Vizantiji je despot slovio kao visoki
dostojanstveniku dvorskom titularu. On, međutim, nije
imao apsolutnu vlast nego je bio vazal cara, a kasnije
turskog sultana. Iz vizantijskog titulara ovo zvanje su
prihvatili i srpski srednjovekovni vladari i vladari na
Srednjem istoku.
U ranoj novovekovnoj misli o politici, od Žana
Bodena do Sarl-Luja de Monteskjea, despotska vlast je
bila sinonim tiranije i izraz za obeležavanje krajnje poli­
tičke iskvarenosti. Monteskje je pisao o korumptivnoj
despotskoj nepodeljenoj vlasti koja ugrožava staleške
privilegije, dok je Volter odbacio valjanost ovog tuma­
čenja. Braneći Luja XIV, Volter je isticao daje evropsko
staleško plemstvo kritikom despotizma i centralizma
štitilo stare feudalne privilegije. U volterovskoj tradiciji,
Deni Didro i Fransoa Kene su pisali o legalnom i prirod­
nom despotizmu dajući ovom pojmu pozitivno značenje,
što je za Monteskjea bilo nezamislivo. Prosvetiteljski^

despotija
pisci, za razliku od Monteskjea, smatrali su da jedino
čvrsta despotska ruka može ukloniti otpor slobodnom
razvoju proizvodnih snaga, koji su pružali staleži.
Prema ovom tumačenju, d. nije samovoljna nego »lega­
lna« ukoliko je rukovođena zakonima logike i saglasna s
planskim prosvećivanjem. Zadatak prosvećenih despota
je da poštuju prirodno pravo. Radi ostvarenja tog cilja
državna vlast mora biti nepodeljena, tj. koncentrisana
u rukama monarha, a ne rasuta u mreži staleških prava
i privilegija. Prosvećeni despotizam shvatan je kod
njegovih pobornika kao realni spoj prosvećivanja i apso­
lutizma koji u sebi nosi klicu samoukidanja, pošto bi dosledno sprovođenje prirodnopravnog programa značilo
ukidanje temelja apsolutizma, tj. republikanstvo i građa­
nsku jednakost. Otuda, nakon početnog euforičnog
saveza evropskih vladara s francuskim prosvetiteljima,
njihov razlaz nakon uviđanja razornih republikanskih
posledica prosvetiteljskog učenja. Pokazalo se daje iz­
raz prosvećeni despotizam, kojim se nastojala pokazati
mogućnost vladavine uma u režimu svevlasnog mona­
rha, bio daleko od realnosti. Dva su značenja d. u XVII
i XVIII veku. Najpre je negativno shvaćen pojam d. bio
Monteskjeovo oružje u odbrani staleške monarhije, da
bi njegovu polemičku oštricu izokrenuli Volter i fiziokrati. Braneći prosvećeni ili legalni despotizam, oni su
zagovarali koncentraciju moći u rukama vladara koji
je, nastupajući u ime razuma, napuštao srednjovekovnu monarhijsku tradiciju pravdanja vlasti po milosti
božijoj, nasilno ukidao privilegije staleža i pripremao
teren jedinstvenom tržištu i buržoaskim revolucijama.
O autokratija 3 diktatura 3 tiranija
T. Kuljić

d eterm in iza m , d ru štv e n i (lat. determ inare odrediti). U osnovi, reč je o filozofskom stanovištu
koje, nasuprot indeterminizmu, smatra d aje sve što se
događa određeno ili uslovljeno delovanjem spoljašnjih
i/ili unutrašnjih okolnosti i činilaca. Što se tiče d. d.,
u središte razmatranja stavlja se problem specifičnosti
društvene stvarnosti, kao i osobenosti pristupa i meto­
da onih nauka koje se tom stvarnošću bave. Drugim
recima, raspravom od. u prvi plan izbija pitanje odnosa
nužnosti i slobode, kao i niz drugih, ne manje složenih
problema, poput onih koji se tiču ispitivanja postojanja
suštinskih, nužnih i konstantnih veza među pojavama, te
mogućnosti njihovog otkrivanja i formulisanja u obliku
objektivnih i opštih iskustvenih stavova.
Ono što društvenu stvarnost čini naročito slože­
nom i specifičnom jeste činjenica daje njihov nosilac
čovek kao svesno, slobodno, svrsishodno i praktično

80

biće. Tu se uvek susrećemo s problemom slobodnog
izbora, subjektivnog opredeljivanja, neponovljivosti i
samoodređenja, a njihovo proučavanje i naučno objaš­
njenje i predviđanje nije nimalo lak i jednostavan zadatak.
To je svakako ijedan od razloga što su društvene nauke
manje egzaktne, pa mnogima izgledaju manje naučnim
od prirodnih, ili im se čak odriče mogućnost naučne
zasnovanosti. S druge strane, nisu bili retki ni pokušaji
da se društvenim naukama ospori teorijski karakter i
mogućnost otkrivanja zakona ili opštih pravilnosti. Kao
reakcija na to, u istoriji sociologije često su se pojav­
ljivala shvatanja da između prirode i društva, odnosno
prirodnih i društvenih nauka, nema bitnijih razlika.
Tradicionalni spor između pozitivizm a i istorizma
prenosi se na osoben način i u današnju nauku i filo­
zofiju, ali se on nastoji prevladati na taj način što se
ističe da su prirodne i humanističke nauke dva različita
tipa nauka, ali da i u jednima i u drugima ideja d. ima
značajnu ulogu. Takav pristup trebalo bi da omogući da
se prevaziđu suviše oštre distinkcije između objašnjenja
i razumevanja, predviđanja i retrospektivnog objašnje­
nja, deskriptivnih i normativnih zakona i si. Zbog toga
metod objašnjenja i metod razumevanja često moraju
da se primene u istom istraživanju, umesto da se veštački i nasilno razdvajaju i primenjuju u dva potpuno
različita područja stvarnosti. Ovo nipošto ne znači da
između prirodne i društvene stvarnosti ne postoje velike
razlike. Neuviđanje osobene prirode d. d., kao i neshvatanje da se u svakoj društvenoj pojavi ukrštaju mno­
gobrojni deterministički spletovi i sistemi, vodilo je u
sociologiji jednostranom apsolutizovanju nekog činioca
društvenog života (geografskog, biološkog, psihičkog,
ekonomskog, tehnološkog) i nekritičkom upoređivanju
društva s mehaničkim sistemima ili biološkim organi­
zmima. Objektivnoj i kritičkoj sociologiji je, stoga, strano
svako ono stanovište koje precenjuje značaj bilo kog
posebnog činioca u objašnjenju društvenih pojava i koje
ne uvažava osobenu prirodu i visoku složenost d. d.
Podjednako se mora imati na umu da društvena
realnost nikada nije u determinističkom smislu jedin­
stvena. U njoj su neki elementi i slojevi više postvareni (poprimili su osobine »stvari«), pa su znatno čvršće
deterministički povezani i, kao takvi, podložniji egzak­
tnom i kvantitativnom istraživanju; drugi elementi
su, pak, humanizovaniji, izloženiji delovanju ljudske
kreativnosti i slobode, pa su mnogo manje podložni de­
lovanju strogih determinističkih pravilnosti, a mnogo
više se iskazuju preko određenog stepena verovatnoće
događanja, pa je ovde neizbežna kvalitativna dubinska
analiza, koja mnogo više uvažava delovanje onog
subjektivnog.

81

U razm atranju problem a d . d. susrećem o se s
nekoliko međusobno povezanih momenata koji druš­
tvenu stvarnost čine specifičnom. Pre svega, društvo je
istorijski strukturisan totalitet, u kojem se raspoznaju
»statički« (tvorevine) i »dinamički« (procesi) aspekti,
i u kojem se nasleđena tradicija, savremena zbivanja i
buduće tendencije i očekivanja na osoben način prepliću i povezuju, tako da se ni jedna od ovih dimenzija
društvenog života ne srne zanemariti u sociološkim
istraživanjima, a to pred sociologiju postavlja izuzetno
složene zadatke. Nadalje, društvene pojave su promenjive, kumulativne i višestruko međusobno povezane,
pa se čak ni one najelementarnije ne mogu objasniti
delovanjem samo jednog činioca, što se dodatno usložnjava neizbežnim zahtevom da se u dužim vremen­
skim intervalima sistematski prati kretanje i delovanje
determinističkih spletova, u kojima se ono što je nekad
bilo posledica određenih uzroka promeće u uzroke
drugih posledica, i tako redom, idući sve do nekog aktuelnog stanja. Potom, čovek je u isti mah proizvod i
tvorac svoje istorije, tako da u društvenoj stvarnosti
posebnu ulogu imaju svest, volja i teško predvidivo pona­
šanje pojedinaca. Stoga su uopštavanja mnogo teža, a
uočene pravilnosti imaju tendencijski karakter koji se
iskazuje u obliku manjeg ili većeg stepena verovatnoće,
te je zbog svega toga predviđanje budućih događaja
mnogo nesigurnije i neizvesnije nego na području pri­
rodnih pojava. Isto tako, društvene pojave se gotovo ni­
kada ne ponavljaju pod istovetnim uslovima i na potpuno
isti način, već tu uvek dolazi do izražaja dejstvo nekih
konkretnih i neponovljivih istorijskih uzroka, tako da se
zaključivanje po analogiji sa ranijim zbivanjima mora
uzeti s velikim oprezom i nužnom rezervom. Uz to, ja­
vne i vidljive manifestacije društvenog života često se
veoma razlikuju od unutrašnjih motiva, skrivenih namera i stvarnih ciljeva njihovih nosilaca i učesnika, a do
ovih poslednjih se vrlo teško dospeva, između ostalog
i zato što se oni, iz ovih ili onih razloga, prikrivaju ili
su čak nepoznati i samim akterima. Osim toga, u druš­
tvenom životu postoje mnoga područja i aktivnosti o
kojima se u aktuelnom trenutku gotovo ništa ne zna,
ili se raspolaže nepotpunim, površnim i pogrešnim
obaveštenjima, te se ne mogu valjano proučiti in vivo\
zbivanja u tim oblastima su, po pravilu, od presudne
važnosti za dato društvo, kao npr. u slučaju mnogih
akcija državnih organa (tajne službe, diplomatske aktiv­
nosti, zatvorene sednice, neformalni dogovori nosilaca
političke moći i si.). Najposle, celokupan ljudski svet i
društveni prostor premreženi su interesima, normama,
vrednostima, simbolima i značenjima, a do njih se ne

detinjstvo
samo teško dospeva, nego se i javljaju velike poteškoće
u njihovom objektivnom tumačenju.
Svemu tome trebalo bi pridodati i osobenosti socio­
logije i društvenih nauka uopšte koje se, najkraće, og­
ledaju u činjenici da je čovek ovde i subjekt i objekt
naučnog proučavanja te da nikad ne može dovoljno
»udaljiti« od sebe predmet svoga istraživanja, niti ika­
da može postići potpunu nepristrasnost prema njemu;
zatim, da postoji nedopustivo velika nesaglasnost oko
određenja samog predmeta sociologije, njenih zadataka
i uloge u društvu, kao i u definisanju njenih osnovnih
pojmova; daje, nadalje, vidljiva i teorijska neizgrađenost sociologije kao nauke, u kojoj stečena znanja i iskus­
tvene činjenice različitog nivoa opštosti nisu dovoljno
sistematski povezani u veće saznajne celine; da, osim
toga, sociologija jošuvek nema adekvatnih metoda i
tehničkih postupaka za ispitivanje složenih društvenih
pojava, a uz to je i njihova »primena« skopčana s dosta
teškoća; daje, isto tako, na području sociologije i dru­
štvenih nauka uopšte veoma izraženo delovanje parcija­
lnih interesa, pa su samim tim uticaji raznih ideologija
i njihova zainteresovanost za rezultate socioloških istra­
živanja znato prisutniji nego kod prirodnih nauka; da,
nadalje, sociolozi ne mogu izbeći uplitanje vrednosnih
sudova u naučna proučavanja društvene stvarnosti, pa je
stoga najbolje i najkorektnije ako oni jasno iskažu vrednosne pretpostavke svojih istraživanja, nastojeći zatim da
putem doslednog pridržavanja usvojenih metodoloških
zahteva i pravila naučnog metoda, koja takođe mora­
ju biti eksplicirana, postignu maksimum objektivnosti
u datim društvenim uslovima i pri određenom nivou
razvijenosti svoje nauke, što se, na žalost, retko susr­
eće u sociologiji, kao uostalom i u drugim društvenim
naukama; najzad, d a je svako sociološko istraživanje
jedan od oblika promene stvarnosti, pa se postavlja
ne samo pitanje uticaja interesa, vrednosti, ideologija,
društvene moći i si. na »podešavanje« naučnih rezultata,
posebno u njihovoj javnoj prezentaciji, nego se javlja i
potreba da se povratno delovanje svakog zamašnijeg i
dugoročnijeg istraživanja na stvarnost posebno ispita,
što se veoma retko ili nikako ne čini.
3 epistemologija O nauka O sociologija
M Tripković

detinjstvo. Oblik prakse u svakodnevnom životu
deteta, odnosno skup stavova, odnosa i aktivnosti u
okviru kojih se konstituišu rane godine ljudskog ži­
vota. U društvenim naukama d. je pretežno bilo predmet
interesovanja psihologije i, donekle, sociologije. Baveći
se njime, pre svega, u okviru različitih teorija razvoja
pojedinca, psihologija je d. poimala u kategorijama

detinjstvo
prirodnosti, univerzalnosti, iracionalnosti, nezrelosti i
prolaznosti. Proučavajući d. gotovo isključivo kroz teori­
je socijalizacije, klasična sociologija je nekritički preu­
zimala pojmove i modele iz psihologije. U klasičnom poj­
mu socijalizacije, koja je shvaćena kao proces socijalne
indukcije i adaptacije, dete je svedeno na pasivan objekt
nesavršene društvenosti, biće »u postajanju«. S obzi­
rom na to daje pojam socijalizacije okrenut budućnosti
(spram postajanja društvenim bićem), življena stvarno­
st d. u njemu ne postoji. U prilog ustanovljavanju savremenog pojma d. i dokazivanju njegove kulturne i
istorijske kontekstualnosti presudni su bili doprinosi
antropologije i socijalne istorije. Različitost shvatanja
i sadržaja d., kao i shvatanja starosne klasifikacije kao
principa društvene diferencijacije i stratifikacije u raz­
nim kulturama, dokumentovali su antropolozi brojnim
istraživanjima i na taj način demantovali tezu o međukulturnoj univerzalnosti d. Najjači »izazov ortodoksiji«
došao je iz socijalne istorije, u kojoj je, počev od klasič­
nog dela Filipa Arijesa o »otkriću d.«, veliki broj radova
bio posvećen dokazivanju istorijske kontekstualnosti
ideje i prakse d.
D. kao društveni konstrukt obuhvata tri različita
aspekta, odnosno definicije: (1) d. kao skup ideja i
stavova; (2) d. kao skup odnosa i aktivnosti; i (3) d.
kao dečiji svet (I. S. Kon). Ideja d. kao kvalitativno ra­
zličitog doba u životu pojedinca, koje zaslužuje posebnu
pažnju, proizvod je novovekovnog građanskog etosa.
»Otkrivena« u okrilju modernosti, ideja d. se razvi­
jala pod uticajem dominirajućih ideoloških i teorijskih
paradigmi i trendova. Praksa d., takođe, pokazuje ist­
orijski diskontinuitet: predmođerno doba ne poznaje
uzrasne kategorije u današnjem smislu, pa ni d. nije
prepoznavano kao različita i značajna životna faza. De­
te je naprosto bilo prisutno u neizdiferenciranoj društve­
nosti domaće zajednice, a socijalizacija je bila kont­
inuiran proces - odvijala se detetovim učestvovanjem
u mnogobrojnim aktivnostima svakodnevne prakse.
Dajući mu veliki značaj, moderno doba d. posmatra
kao projekt: deca su najpre bila objekt disciplinovanja
i obrazovanja, a potom investicija u budućnost - objekt
ljubavi i ljudski kapital. U porodici kasne modernosti,
deca za roditelje predstavljaju nadu, značenje, identi­
tet, prijatelje, partnere (Kristofer Dženks). Izmenjeno
značenje i značaj koje dete ima u savremenoj porodici
odražava se u neizdiferenciranosti sveta d. u odnosu na
svet odraslih i u redefinisanim porodičnim odnosima,
zasnovanim na partnerstvu. Pristup d. kao dečijem svetu
polazi od perspektive dece kao kompetentnih aktera koji
razvijaju različite strategije delovanja u različitim struk­
turalnim kontekstima (Alison Džejms i Alen Prut). Paž­

82
nja je usmerena na detetovo opažanje i tumačenje sveta
i na njima zasnovane interakcije kojima ono konstruiše
svakodnevne aktivnosti.
O socijalizacija O sociologija detinjstva O vaspitanje
S. Tomanović

dezintegracija (lat. integratio - obnova). Proces
razbijanja ili raspadanja uže ili šire društvene celine na
sastavne delove koji se međusobno sve više razdvajaju,
udaljavaju, isključuju i suprotstavljaju, sve do prestanka
postojanja i delovanja date društvene celine.
Zavisno od svog ukupnog shvatanja društva,
razni teoretičari se u različitom stepenu bave fenome­
nom d. i na različit načinje objašnjavaju. Teoretičari
funkcionalističke orijentacije pojavu neuklopljenosti,
isključivanja i sukoba između pojedinih elemenata dru­
štvenog organizma ili sistema uglavnom smatraju pa­
tološkim odstupanjem od normalnog stanja ravnoteže.
Glavni izvor ovih nenormalnih stanja fiinkcionalisti vide
u anomiji ili nepotpunom usvajanju, slabljenju uticaja ili
nestajanju saglasnosti pripadnika odgovarajućeg užeg
ili šireg društvenog sistema o zajedničkim društvenim
vrednostima i normama. Usvajanje osobenih sistema
vrednosti i normi koje su u osnovi glavnih svetskih re­
ligija predstavlja izvor d. multikonfesionalnih društava
i, prema mišljenju autora funkcionalističke orijentacije,
poput Semjuela Hantingtona, na međunarodnom planu
vode u rat civilizacija.
Teoretičari interakcionističke orijentacije uzroke d.
ličnosti pojedinaca nalaze u d. odgovarajućih primar­
nih društvenih grupa. Naročito nepotpune porodice
otežavaju ili onemogućavaju mladim pojedincima da
uče društvene uloge, vrednosti i norme kroz komuni­
kaciju s društveno prihvaćenim autoritetima i često
ih prepuštaju vođama devijantnih grupa kao uzorima.
Dezintegrisanost ličnosti, sa svoje strane, produbljuje
dezintegrisanost primarnih i sekundarnih grupa. Poput
fiinkcionalista, interakcionisti se nedovoljno bave društve­
no strukturisanim izvorima d. same sfere kulturnih vre­
dnosti, normi i komunikacije.
Teoretičari istorijskom aterijalističke orijenta­
cije sagledavaju d. svih sfera društvenog života kao
zakonitu manifestaciju kriznog zaoštravanja unutra­
šnje protivrečnosti između proizvodnih snaga i odno­
sa proizvodnje, u okviru odgovarajućeg istorijski spe­
cifičnog klasnog načina proizvodnje. U činjenici da,
nakon raspada komandne privrede u SSSR i zemljama
Varšavskog pakta, kao i posle zaoštravanja globalne
krize akumulacije kapitala, vladajuće klase bivših kolo­
nijalnih sila, koje su ostale vojno integrisane u NATO,
podstiču dalje slabljenje suverenosti i kontrole vla-

83
dajućih klasa bivših zemalja tzv. realnog socijalizma
nad delovima teritorije u formi obuke, naoružavanja i
diplomatske zaštite verski »obojenih« separatističkih i
terorističkih pokreta uz čiju pomoć sprovode vlastitu
vojnu agresiju-pomenuti teoretičari prepoznaju drevnu
osvajačku veštinu imperijalizma: divide et impera (lat.
- zavadi pa vladaj).
3 anomija O postsocijalistička transformacija
3 sistem, društveni
V. Vratuša-Zunjič

dezorganizacija (fr. désorganisation - rastrojstvo).
Stanje društva, društvene zajednice ili društvene grupe
koje se karakteriše razarajućim povećanjem socijalnih
problema, kriminaliteta, delinkvencije, narkomanije,
alkoholizma itd. U najširem smislu, d. podrazumeva
slabljenje ili raspad formalnih i neformalnih društvenih
obrazaca na kojima počiva bilo koja društvena zajed­
nica ili globalno društvo. Više razloga utiče na pojavu d.,
ali jedan od značajnih je svakako stanje društva u vreme
velikih društvenih promena. D. je »deo cene društvenih
promena«, što posebno ističu pristalice funkcionalizma.
Poremećaji u društvu pod dejstvom procesa d. imaju za
posledicu povećanje učestalosti devijantnih ponašanja
koja, u ovom slučaju, najčešće prerastaju u socijalne
probleme, kao prve i očigledne pokazetelje d.
3 anomija 3 patologija, socijalna
M. Todorovič

dczurbanizacija (lat. urbanus - gradski). Pojam
delimično suprotan pojmu urbanizacije, jer oznâcava
urbanu decentralizaciju stanovništva ali ne i smanjenje
udela gradskog stanovništva u ukupnoj populaciji. Poj­
am d. je nastao uopštavanjem iskustva razvijenih kapita­
lističkih zemalja u ekološkoj teorijskoj tradiciji, koja d.
smatra jednom od faza univerzalnog modela urbanizaci­
je, karakterističnu za završnu fazu industrijskog razvoja
društva. Sadržaj pojma d. je prevashodno demografski
i ukazuje na nastavak decentralizacije gradskog stanov­
ništva započet procesom suburbanizacije. Dok su veliki
gradovi razvijenih kapitalističkih zemalja tokom urba­
nizacije rasli po oba osnova, mehaničkog i prirodnog pri­
raštaja, tokom suburbanizacije zabeležen je mehanički
prirast rubnih delova velikih gradova uz istovremeno
pražnjenje centralnih područja (eng. inner cities). U
situaciji opadanja prirodnog prirasta smanjivao se rast
gradskog stanovništva. D. obeležava period stagnacije
mehaničkog prirasta stanovništva na svim područjima
velikih gradova, što je - uz nulti ili negativan prirodni
priraštaj -uslovilo njihovu demografsku stabilizaciju, pa
i stagnaciju. D. se ispoljila u drugoj polovini sedamdese­

difuzionizam
tih i početkom osamdesetih godina XX veka, u periodu
ekonomske stagnacije industrijske osnove velikih grado­
va i začetaka njihovog značajnijeg restrukurisanja ka postindustrijskom modelu. Teoretičari ekološkog pravca
potvrdu svoje teze o univerzalnosti procesa d. nalaze u
demografskoj stabilizaciji Praga i Budimpešte u istom
periodu, gradova socijalističkih zemalja razvijene
industrijske osnove, iako d. nije zabeležena u ostalim
zemljama socijalističkog uređenja u Evropi, na istom
nivou industrijskog razvoja.
3 urbanizacija
M. Petrović

diferencijacija, socijalna, v. slojevitost, društvena
difuzionizam (lat. diffundere - razlivati, širiti). Te­
orijski pravac nastao krajem XIX veka u dijalogu sa
evolucionizmom, dominantnom teorijskom paradig­
mom toga doba. Tokom prvih decenija XX veka d. je
bio posebno uticajan u antropologiji i arheologiji, da bi
ga nešto kasnije prihvatile istorijska nauka, geografija i
antropogeografija. Međutim, već sredinom XX veka u
antropologiji počinje da opada interes za difuzionistička
objašnjenja, prevashodno kao rezultat rastućeg uticaja
funkcionalističke teorije.
U nastojanju da objasni poreklo sličnosti i razlika
među kulturama, d. polazi od nekoliko pretpostavki: (1)
kulture su sačinjene od pojedinačnih, ne nužno među­
sobno povezanih elemenata; (2) granice između kultura
su porozne i elementi slobodno prelaze iz jedne kulture
u drugu; (3) nezavisni pronalasci i inovacije su relativno
retki u istoriji civilizacije, te se promene dešavaju pre­
vashodno difuzijom, tj. prenošenjem elemenata jedne
kulture u drugu, najčešće migracijom stanovništva.
D. je nastao u vreme dominacije i konflikta između
dve globalne paradigme: univerzalnog evolucionizma i
istorijskog partikularizma, te su i njegove osnovne ideje
nastale u dijalogu sa ova dva pravca.
Nemački d. se vezuje za Školu kulturnih krugova
(.Kulturkreis), koja je teorijski funkcionisala u okviru
istorijskog partikularizma. Najznačajniji predstavnici
škole bili su Fridrih Racel, Leo Frobenius, otac V. Šmit
i Fric Grebner. Predstavnici ove škole su se bavili detalj­
nom istorijskom analizom i opisom pojedinačnih kultura
s ciljem da rekonstruišu »originalne kulture«, kojih je,
prema njihovom mišljenju, bilo samo nekoliko u istoriji
civilizacije i iz kojih su se pronalasci i otkrića širili u
obliku koncentričnih krugova. Nemačka škola d. je za­
počela proučavanjem i poređenjem kutumih krugova u
Okeaniji i Africi, ali se kasnije upustila i u ambiciozniji
projekt poređenja kulturnih krugova na nivou celog

difuzionizam
sveta. Predstavnici ove škole smatraju daje prisustvo
sličnih elemenata u različitim kulturama, ma koliko ove
bile prostorno udaljenje, posledica difuzije, ukoliko se
ne može dokazati da su oni posledica internog razvoja.
Nemački difuzionisti, međutim, nisu razvili metodo­
logiju uz pomoć koje bi moglo da se razluči staje nas­
talo kao posledica internog razvoja, a šta je uvezeno.
Glavni predstavnici britanskog d. bili su Vilijam
Rivers, Grafton Smit i Vilijam Peri. Predstavnici brita­
nskog d. veruju daje ljudski rod suštinski neinventivan,
te da se, kada dođe do kontakta između kultura, zbiva
proces »socijalne osmoze«, tj. difuzije. Britanski difuzio­
nisti su verovali da su sva najznačajnija otkrića nastala u
starom Egiptu i da su se odatle raširila po ćelom svetu.
Za razliku od nemačkog d., britanska varijanta se razvila
kao sveobuhvatni, nomotetski princip. Uspon egipatske
kulture započeo je otkrićem poljoprivrede i usvajanjem
sedelačkog načina života, iz čega, kako veruju britanski
difuzionisti, prirodno sledi razvoj ostalih civilizacijskih
dostignuća: pripitomljavanje životinja, grnčarstvo, arhi­
tektura, podizanje gradova, ali i socijalne institucije i
religija. U potrazi za plemenitim metalima, Egipćani
kreću na put kopnom i morem, prevaljujući ogromne
razdaljine, i na taj način podstiču razvoj drugih centara
kulturnog razvoja po egipatskom modelu. Mnogi od
ovih novih centara su nastavili progresivan razvoj, ali
su mnogi doživeli i degradaciju, o čemu svedoče sa­
vremene »primitivne« zajednice. Suprotno tome, u evolucionoj shemi, tzv. primitivne zajednice predstavljaju
niže stupnjeve u inače univerzalnoj progresivnoj evolu­
ciji društava.
Predstavnici nemačkog i britanskog d. dele uverenje o postojanju zajedničkog centra koji je kolevka sve­
kolike ljudske civilizacije, kao i verovanje da se stup­
njevi razvoja unutar prvobitnog centra ne mogu nigde
ponoviti na istovetan način. Ovo predstavlja kritiku
univerzalnog evolucionizma prema kojem sva društva
prolaze kroz iste stupnjeve u svom istorijskom razvit­
ku.
Najznačajniji predstavnik američkog d. je Klark
Visier, koji je u svojim studijama o severnoameričkim
Indijancima razvio antropogeografski model »kulturnih
oblasti«. Za razliku od »kulturnih krugova« koji obuhvataju velike i geografski često udaljene prostore, »ku­
lturne oblasti« su manjeg obima, a sličnosti se najčešće
traže među geografski bliskim oblastima. Alfred Kreber,
koji je od Vislera preuzeo ideju da se sličnosti između
kultura koje pripadaju istoj »oblasti« najpreciznije
objašnjavaju J., sličnosti takođe dovodi u vezu sa uti­
cajem prirodnog i materijalnog okruženja u kojem žive
zajednice iz istih »kulturnih krugova«. Edvard Sapir i R.

84

Dikson takođe daju značajan doprinos američkoj školi d.
Američki d. više od prethodna dva insistira na bliskom
kontaktu između kultura kao glavnom izvoru difuzije.
Ova paradigma, međutim, nije u stanju da objasni vrlo
čestu pojavu da kulture u bliskom geografskom kontak­
tu ili u vrlo sličnom geografskom okruženju pokazuju
velike razlike.
Popularnost i uticaj koji je d. imao početkom XX
veka u antropologiji može se, između ostalog, objasniti
i time što je uspeo da fizičku antropologiju, arheologiju
i socijalnu antropologiju objedini u jedinstven sistem
analize istorije ljudske kulture.
Ograničenja difuzionističkog objašnjenja kulture po­
stala su sasvim jasna pod uticajem ideja o psihološkom
jedinstvu čovečanstva, principa ograničenog broja mo­
gućnosti, koji je posledica činjenice da postoji ograničen
broj sredstava pomoću kojih se mogu zadovoljiti osn­
ovne čovekove potrebe, te zamisli o kulturnoj integraciji
koja tvrdi da, s obzirom na to da su elementi svake kult­
ure međusobno povezani na određeni način, u svakoj
kulturi vrši se selekcija elemenata koje će »propustiti« i
integrisati i onih koje će odbaciti. S obzirom na to da ku­
lturu posmatra kao skup pojedinačnih elemenata, d. nije
u stanju da objasni kako dolazi do inovacija i promena
u samom kulturnom centru, već ih najčešće tretira kao
čudotvorne slučajnosti.
Mada je d. nastao kao kritika evolucionizma, ova dva
teorijska pravca imaju više zajedničkih karakteristika:
komparativni metod, nastojanje da se na osnovu prouča­
vanja savremenih zajednica utvrdi poreklo ljudske ku­
lture i njene mnogobrojne varijacije. Pored toga, u svim
svojim nacionalnim varijantama, d. funkcioniše u okviru
ideje o stupnjevima razvoja. Razlika je u tome što se stu­
pnjevi utvrđuju samo za centre iz kojih je počeo razvoj
kultura, te u ubeđenju da se istorija ne ponavlja, tj. da
stupnjevi razvoja koji su se dogodili u centru ne mogu
da se ponove kod primalaca na periferiji.
O antropologija, socijalna O evolucionizam O kultura

R. Drezgić
dijalektika (gr. dialektikë - veština raspravljanja).
Pojam d. nema jedno određeno značenje. U antičkoj
filozofiji d. je prvobitno značila veštinu vođenja di­
skusije o nekom problemu putem pitanja i odgovora. Uobi­
čajeno značenje podrazumeva daje d. način mišljenja
o opštim zakonima kretanja i razvoja prirode, društva i
ljudskog mišljenja. U marksizmu, pak, d. se shvata kao
opšta filozofska teorija i metod. Za razvoj dijalektičke
misli u filozofiji naročito su značajni nemački klasični
filozofi, a pre svih G. V. F. Hegel, čija se d. izražava u
ideji totaliteta stvarnosti kao procesa u neprestanom kre­
\

85
tanju i razvoju. Izvor kretanja i razvoja su protivrečnosti
-jedinstvo i sukob protivrečnosti, prelazak iz kvantiteta
u kvalitet i obrnuto, negacija negacije (prevazilaženje).
Marks, takođe, sledi dijalektički pristup i prihvata Hegelove principe d., ali nasuprot Hegelovoj idealističkoj d.
Marks ističe daje njegovo dijalektičko shvatanje totali­
teta stvarnosti materijalističko.
O marksizam 3 metod O nauka
M. Todorović

diktatura (lat. dictator - zapovednik). U najopštijem smislu reči, d. je vladavina jednog čoveka ili
manjeg kruga ljudi, koji drže vlast ne na osnovu prava
nasleđa ili poštenih izbora nego pomoću grube sile i
zastrašivanja. Diktator poseduje potpuni suverenitet, tj.
sva politička moć proizlazi iz njegove volje i neograni­
čena je u delokrugu. Upražnjava se, manje ili više
učestalo, na arbitraran način, radije uredbama nego
zakonima. Pored toga, d. nema ograničenja trajanja i
nije skučena nekom drugom vlašću. Blisko značenje
d. je grčka odredba tiranina kao nezakonitog vladara
koji upravlja suprotno volji stanovništva i čija vladavina
nije u opštem interesu. Reč d. potiče iz republikanskog
Rima, gde je, u slučaju pogibeljne opasnosti po narod i
državu, vlast predavana u ruke jednom čoveku, koji je
preuzimao zapovedništvo nad vojskom i održavao red u
varoši. Ali, diktatorova vlast u Rimu, u prva četiri veka
postojanja ove ustanove, bila je ograničena. Ni u kom
slučaju nije mogla da bude duža od šest meseci. Diktator
je mogao da suspenduje zakone, ali ne i da ih menja ili
donosi nove. Vršio je sudsku vlast, ali samo u pogledu
krivičnih dela koja ugrožavaju bezbednost države. Bez
saglasnosti senata nije mogao da objavi rat, razreže
poreze i troši državne prihode. Konačno, odgovarao je
za zloupotrebu ukoliko bi svoja ovlašćenja prekoračio,
ili ne bi predao vlast na vreme.
U XIX i početkom XX veka, značenje ove reči još
zadržava dva elementa rimskog pojma. Prvo, to je vre­
mensko ograničenje suspenzije dotadašnjeg poretka
na kraće ili na maglovito određeno razdoblje (kao
u slučaju »d. proletarijata« - do okončanja prelaska
u komunizam). I drugo, to je postojanje određenog
sadržaja delovanja, tj. zamisao o stvarnom neprijatelju
koga treba ukloniti, kao i manje ili više određena slika
društva kojem se ovim dejstvovanjem teži.
Danas se pod d. najčešće podrazumeva vrsta autori­
tarnog režima, koju odlikuje izrazita i široka upotreba
nasilja (Čile pod Pinočeom, ili Argentina pod vojnom
huntom). D. treba razlikovati od ostalih vrsta autori­
tarnih režima - cezarizma, sultanizma, autokratije,
kao i od totalitarizma. Kada je reč o popularnosti kod

diskriminacija
stanovništva, savremene d., za razliku od elitističkog
ekskluzivizma tradicionalnih autokratija, ipak žele da
obezbede podršku. U tu svrhu se rado služe propag­
andom, davanjem povlastica i jačanjem organsko-korporatističkih veza. U nekim slučajevima (posebno u
afričkim i azijskim zemljama šezdesetih i sedamdesetih
godina XX veka), njihov priziv na narod nije samo
sejanje iluzija nego, u početku vladavine, može da ima
i stvarnu osnovu (vraćanje narodnog samopoštovanja,
unapređivanje životnog standarda, povećanje mogućno­
sti za obrazovanje, jačanje društvene pravde, širenje lič­
nih mogućnosti itd). Neke d., u početku, uspevaju da
obezbede i izvesnu ograničenu mobilizaciju stanovniš ­
tva (no značajno slabiju nego u cezarizmu), a nikada
ne dostižu razvijeniji stupanj prorežimske ideologije
totalitarizma. Kada je reč o trajnosti, i d. je, poput ce­
zarizma, nepostojan oblik autoritarnog poretka zbog
neusklađenosti društvene strukture i političke »nadgr­
adnje«. Privredno i društveno razvijenije zemlje svoje
d., u istorijskom smislu srazmerno brzo, zamenjuju
demokratskim porecima (Grčka, Argentina, Čile, Južna
Koreja itd). Srednje ili slabije razvijene zemlje, pak,
umeju da prolaze kroz čitav niz d. (podsaharska Afrika),
ili diktator, preko sultanističkog klijentelizma, uspevada
se ukoreni u društvenu osnovu, pa sém poredak na kraju
poprima sultanistički oblik (Markos, Divalije, Somoza
itd.). Konačno, ukoliko diktator napravi ili održi savez
sa tradicionalističkom oligarhijom (Franko), poredak
dobija na postojanosti poprimajući odlike tradicionali­
stičke autokratije.
O autokratija O despotija O tiranija
5. Anlonić

diskrim inacija (lat. discriminare - deliti, odvajati).
Oblik praktičnog delovanja pod uticajem ili na osnovu
predrasuda; d. obuhvata niz mera koje se preduzimaju
protiv pripadnika neke društvene grupe da bi se istakao
njihov manje vredan položaj u društvu. £>. se može vršti
tako što se plaća nejednaka naknada za jednak rad, ili se
neka skupina sistematski dovodi u nepovoljniji položaj
pri zapošljavanju ili obrazovanju i si. UNESCO je sači­
nio listu oblika d. među kojima su najčešći polna, rasna,
etnička, verska d. i d. na osnovu političkih uverenja.
Jedna od najznačajnijih tekovina liberalne demokratije
jeste zabrana svakog oblika d. Ipak, i pored pravnog
regulisanja, tj. zabrane otvorene d., često se javljaju
najrazličitiji oblici prikrivene, neinstitucionalizovane d.
U novije vreme u zemljama Zapada, prvenstveno u
SAD. ustanovljena je tzv. pozitivna d. (ili »afirmativna
akcija*«) kao sistem mera kojima bi trebalo poboljšati
položaj grupa koje su dugo bile žrtve d., pa su usled

diskriminacija

86

toga u nepovoljnijem položaju u odnosu na druge grupe.
Merama pozitivne d. se, npr., podstiče obrazovanje i
zapošljavanje žena ili crnaca u SAD, tako što pri upisu
u škole ili na fakulete, odnosno prilikom prijavljivanja
za zaposlenje, pripadnici ovih skupina imaju povlašćen
tretman.
3 jednakost, društvena 3 ljudska prava 3 predrasuda
S. Nedović

diskurs (lat. discursus, fr. discours - razgovor, iz­
laganje, govor, rasprava, beseda). U najširem značenju,
d. označava razgovor ili konverzaciju, odnosno jezik u
upotrebi, socijalno kontekstualizovani jezik. Ovaj izraz
ulazi u opštu upotrebu i postaje jedan od centralnih ter­
mina u postmodernoj misli, dobijajući veoma različita i
ponekad preširoka i nedovoljno određena značenja.
Po svom poreklu u društvenoj misli, pojam d. se
nadovezuje na razlikovanje koje je lingvista Ferdinan
de Sosir uveo između pojma govornog ili »živog« je­
zika (fr.parole) i jezika shvaćenog kao formalni sistem
sintaktičko-semantičkih pravila (langue), određen dru­
štvenim pravilima njegove upotrebe.
Porast interesa za proučavanje društva iz pers­
pektive jezika u okviru društvenih nauka, a posebno
strukturalizma, poststrukturalizma i sociolingvistike, doprineo je da d. postane jedan od ključnih operacionalnih
pojmova u interpretiranju društvenog života. U okviru
sociolingvističkog pristupa, kakav zastupa, recimo, Entoni Gidens, d. se određuje kao analiza govora i konver­
zacije u odgovarajućoj situaciji s ciljem da se razumeju
socijalna dinamika i pravila koja njome vladaju. U
vezi s tim, d. karakterišu posebno vreme, mesto, svrha
komunikacione situacije, interakcija između sagovornika.
Na sličan način i filozof jezika Džon Ostin određuje
d. u kategorijama govornih činova i govornih situacija,
kao vid jezičkih perform ativa, pri čemu je glavni
predmet njegovog interesovanja kako utvrditi mogućno­
sti aktuelnog razumevanja među sagovornicima.
Pored ovog pristupa, unutar kojeg se d. tretira kao
socijalno konstruisani jezik, drugi glavni pristup vezuje
se za autore poput Mišela Fukoa, koje više interesuje
obrnuti smer ispitavanja, tj. kako iskazi, odnosno jezik
utiču na formiranje socijalnih situacija.
Za razliku od Ostina, za Fukoa iskazna pravila
definišu kontekst pre nego što socijalni kontekst definiše
iskaz. D. nije tek društveno konstruisan, već konstruiše društvene situacije. D. predstavlja prakse kojima se
oblikuje objekt o kojem se govori. Stoga Fukoa pre sve­
ga interesuje utvrđivanje setova diskurzivnih formacija
određenih istorijski oblikovanim kvazistrukturalnim pra­

vilima kojima se određuje njihovo društveno značenje i
upotreba. Njegova analiza d. usmerena je na uočavanje
značenjskih diskontinuiteta, prekida, pukotina, a d. se
shvata u kategorijama nepravilnih samotransformišućih
diskurzivnih struktura, unutar kojih negativni i protivrečni aspekti društvene stvarnosti i društvenog života
dolaze do izražaja i bivaju eksplicirani.
Glavni predmet Fukoovog interesovanja predstavljaju
oni iskazi i setovi iskaza koji pretenduju da budu
prihvaćeni kao istiniti ili naučni (tzv. ozbiljni iskazi), pri
čemu on nastoji da pokaže da se oni grade i utemeljuju u
pojedinim epohama na pravilnostima svoje diskurzivne
upotrebe, a ne na spoznajno-teorijskim razlozima.
3 interakcija 3 jezik 3 postmodernost
N. Sekulić
distanca, socijalna (lat. distantia - razmak, razlika).
Pojam i. d. je u sociologiju uveo Robert Park koji ga
je definisao kao stepen i meru razumevanja i intimno­
sti koji obeležavaju predruštvene i društvene odnose
uopšte. Reč je o osećanjima bliskosti ili udaljenosti izm­
eđu društvenih grupa, a ta osećanja se kreću od intimnih
i toplih, preko ravnodušnosti do neprijateljstva. Ponekad
se pravi razlika između vertikalne (kada se osećanja s. d.
zasnivaju na ideji o superiornosti, odnosno inferiornosti
određene grupe) i horizontalne s. d. (kada se osećanja
5. d. zasnivaju na kulturnim razlikama koje se ne iskazu­
ju u kategorijama superiornosti, odnosno inferiornosti).
Brojna sociološka istraživanja pokazala su da postoje
specifični kulturni obrasci s. d., pa je, npr., utvrđeno
da Amerikanci najveći značaj pridaju rasi, Grci religiji,
Nemci zanimanju itd.
3 Gutmanova skala 3 predrasude
S. Nedović
divorcijalitet (lat. divortium - prekid, rastanak,
razvod). D. označava stopu razvedenih brakova. Opšta
stopa d. predstavlja odnos razvedenih brakova na 1 000
stanovnika sredinom godine:
d = D/P x 1 000
(D = broj razvedenih brakova, P = broj stanovnika
sredinom godine).
Postoje i specifične stope d. kojima se mjeri učes­
talost razvoda s obzirom na neka obilježja populacije
koja se razvodi (starost supružnika, godine stupanja u
brak, trajnost braka), kao i stopa ukupnog d. koja pre­
dstavlja odnos između broja razvedenih na 1 000 sklo­
pljenih brakova. Opšti je trend porasta razvoda brakova,
kao i drugačiji način realizacije roditeljstva, s kojim je
brak tradicionalno povezan. Do podataka o stopi razve­
denih brakova moguće je doći posredstvom izvještajne

87
službe, popisa stanovništva i anketa, kao i nadležnih
sudova.
3 brak O nupcijalitet O razvod
M. Ljubičić

dokolica. Izraz koji označava (1) »slobodno« vreme,
dakle, ono vreme nakon što pojedinac obavi dnevne ili
nedeljne zadatke u vršenju svojih funkcija (pre svega,
plaćeni rad i rutinske domaće poslove), i (2) aktivnosti
koje ispunjavaju to slobodno vreme: odmor, rekreacija,
zabava, hobiji, kulturna potrošnja.
Kontrast između d. i rada poprimao je tokom istor­
ije različite sadržaje i vrednosne naboje. U antičkoj
Grčkoj, d. je bila povlašćeni prostor u kojem su se slo­
bodni, ekonomski obezbeđeni muškarci posvećivali po­
litičkom radu i filozofiranju, dok su rad i privređivanje
bili obezvređene delatnosti robova i žena. Ovaj odnos
se zadržava i tokom srednjega veka, kada je d. bila privi­
legija plemićkih slojeva. Vrednovanje se preokreće tek
s nastankom modernog doba i kapitalizma, te usponom
srednjih slojeva. Posebno protestantizam, kao što pokazu­
je Maks Veber, pozitivno vrednuje rad, nadahnjujući
ga religijskom legitimacijom kao putem spasenja poje­
dinčeve duše.
Pun razvoj industrijskog društva tokom XIX i XX
veka oblikuje d. u njenom modernom smislu, pri čemu
su presudnu ulogu imale socijalne i političke borbe radni­
ka za ograničenje radnog vremena, plaćeni odmor i zaja­
mčenu penziju. Neke levičarske utopije (npr. Pol Lafarg,
Pravo na lenjost, 1883) predviđale su da će tehnološki
napredak toliko skratiti potrebno radno vreme daće d. u
budućnosti činiti najveći deo čovekovog života. Savremena sociologija d. razvila se iz industrijske sociologije
tokom ere »društva obilja« počev od pedesetih, a po­
sebno se širi osamdesetih godina prošlog stoleća. Dalje
skraćivanje radnog vremena i institucionalizacija so­
cijalnih prava zaposlenih nameće nove načine tematizacije d.: postavlja se, naime, pitanje čime ispuniti to
naraslo slobodno vreme. Javljaju se zahtevi da se svim
članovima društva omogući jednak pristup kulturi, spo­
rtu, putovanjima, koji će ljudima omogućiti da njihova
d. ne bude puko »prazno« vreme.
Uporedo s tim nijansiraju se i sociološki pristupi
d., među kojima se zapažaju dve osnovne tendencije.
(1) Sjedne strane, ističe se sloboda pojedinca da obli­
kuje d. kako želi, nasuprot prinudnom radu i domaćim
obavezama, čime ona postaje oblast iskazivanja čovekove autentičnosti (d. se prem a radu odnosi kao
samoostvarenje prema otuđenju). Tako, istaknuti proučavalac d. Zofr Dimazdije, posebno zaslužan za opera­
cionalizaciju ovog pojma putem kvantitativnih metoda.

dokolica
određuje d. kao specifično moderan fenomen. Definiše
je kao promenjiv i složen skup aktivnosti kojima se poje­
dinac, oslobodivši se svojih profesionalnih, porodičnih
i društvenih obaveza, prepušta svojoj slobodnoj volji bilo da se opusti i zabavi, bilo da razvije svoje društveno
učešće, ukuse, obaveštenost, znanje i sposobnosti. D.,
dakle, nije puko »nezauzeto« ili »mrtvo« vreme, već niz
aktivnosti obeleženih bezinteresnošću i hedonizmom.
(2)
S druge strane, širenje vremena d. dovodi do
nastanka čitave jedne »industrije d.« - sredstava,
podsticaja, proizvoda i slika koje se pojedincu nude
na tržištu da bi njima ispunio svoje slobodno vreme.
Stoga drugi osnovni pravac u teoretizaciji d. ističe njenu
problematičnost u savremenom svetu: ona može biti i
vreme dosade i neaktivnosti, kao i poprište novih oblika
otuđenja, zbog nove vrste pritisaka kojimaje pojedinac
izložen u ovoj sferi. Sloboda izbora koja navodno vla­
da u d. može se posmatrati kao puka iluzija slobode:
tako feministkinje skreću pažnju na posebnu situaciju u
kojoj se nalaze žene (prepletenost d. i domaćih poslova),
a kritičari masovne kulture (Frankfurtska škola i njeni
nastavljači) na dejstvo potrošačke kulture i kulturne indu­
strije, kojima kapitalizam kolonizuje d. ljudi i porobljava ih nametanjem lažnih potreba.
Poimanje i istraživanje d. preobraženi su nastankom
kulturnih studija, kao zasebne teorijske i istraživačke
tradicije (Stjuart Hol, Pol Vilis i drugi). Iako od kritičke
teorije zadržavaju ideju o presudnom značaju kapitalist­
ičke organizacije društva, oni odbacuju predstavu o d.
kao sferi jednosmernog, nadmoćnog delovanja ideolo­
ških i kulturnih aparata na pasivne potrošače. Umesto
toga, d. je za njih teren stalnog osporavanja i borbe,
obeležen konfliktnošću i neizvesnošću; oni se posebno
bave mogućnostima otpora koji korisnici kulturnih proi­
zvoda pružaju sistemskim pritiscima - standardizaciji,
masifikaciji i potržišnjavanju. Zahvaljujući nasleđu ku­
lturnih studija, proučavanja d. se emancipuju od uske
veze sa industrijskom sociologijom i približavaju soci­
ologiji kulture.
U savremenoj sociologiji pojam d. je, dakle, višest­
ruko relativizovan. Nasuprot starijim teorijama koje su
predviđale potpuno uzmicanje sfere rada u korist d. kao
osnovne životne preokupacije ljudi, noviji uvidi pokazu­
ju da plaćeni rad ostaje središnja osa oko koje se organizuju pojedinčeva egzistencija i identitet. Stoga je odnos
d. rad bolje posmatrati kao komplementarnost nego kao
opoziciju. Osim toga, širenje d. se ponekad povezuje s
povlačenjem ljudi u privatnu sferu potrošnje i opada­
njem interesovanja za politiku i bavljenje opštim dobrom
- procesom koji je Edgar Moren nazvao uzmicanjem
»građanskog« pred »hedonističkim individualizmom«.

dokolica

88

I napokon, dijalektika slobode i otuđenja u d. ostaje
otvorena i bez konačnog razrešenja.
O dokoličarska klasa 3 potrošnja O rad
I. Spasić

dokoličarska klasa (eng. leisure dass). Izraz koji
je skovao američki sociolog norveškog porekla Torsten
Veblen u svojoj knjizi Teorija dokoličarske klase ( 1899).
Označava sloj ljudi koji, zahvaljujući nasleđenim dobri­
ma ili renti, nisu prinuđeni da se bave bilo kakvom
ekonomskom aktivnošću da bi se izdržavali već im
je visok životni standard unapred obezbeđen. Prema
Veblenu, za ovu klasu je posebno karakteristična pra­
ksa upadljive potrošnje, upotrebe materijalnih dobara u
prevashodno simboličkoj funkciji, odnosno manje radi
zadovoljavanja bazičnih potreba, a više radi javnog
pokazivanja i dokazivanja sopstvenog društvenog
statusa. Veblen se posebno bavi upadljivom potroš­
njom u uslovima savremenog urbanog života, gde porast
značaja anonimnih društvenih interakcija u javnom pro­
storu otvara mogućnost primene razrađenih tehnika vizuelnog »samopredstavljanja« - što je tema na koju će
se kasnije nadovezati interakcionističke studije Ervinga
Gofmana.
O dokolica Odruštvo, potrošačko O potrošnja
I. Spasić

domaća zajcdnica [kućna zajednica]. Oblik zajed­
ničkog života i privređivanja manje skupine ljudi koji
je povezan s naprednijim oblicima zemljoradnje (ralička
obrada), dok ne postoji u čisto nomadskim skupinama.
S obzirom na istorijski raspon u kojem se sreće, on pre­
dstavlja sigurno najrasprostranjeniji oblik »privredne
zajednice« (Maks Veber). Dva su bitna svojstva ove
zajednice u pogledu ekonomskih i ličnih odnosa njenih
članova u odnosu prema spoljašnjem svetu - solidarnost
svih članova, a iznutra - komunistička zajednica potroš­
nje. Najstariji oblik te solidarnosti prema spolja jeste
»krvna osveta« kao oblik zajedničke odbrane. U d. z.,
za razliku od porodice i srodničkog grupisanja, naglasak
je na privrednoj aktivnosti i privrednim kapacitetima te
zajednice kao radno intenzivne grupe koja samu sebe reprodukuje. Reč je o »celini« kućne ekonomije u kojoj se
proizvodi i troši. Tokom najvećeg dela evropske istorije,
kojom dominira seljačka ekonomija, za ovu zajednicu
je korišćen izraz »cela kuća« (nem. Das ganze Haus).
Međutim, domaća kućna privreda je karakteristična i
za prve bankarsko-trgovačko-manufakturne pogone
u ranorenesansnim italijanskim gradovima za koje se
vezuju prvi oblici kapitalističkog poslovanja, počev

od XVI veka. Unutar jedinstvene d. z., kapitalizam u
svom pionirskom obliku uvodi razdvajanje između
članova kao učesnika u proizvodnji od članova koji
troše zarađeni prihod za svakodnevno zadovoljavanje
životnih potreba. Tako, u okviru ovih zajednica nastaje
»dvojno knjigovodstvo« kojim se odvajaju troškovi i
zarada u proizvodnji i prometu od životnih troškova
namenjenih održavanju d. z. i njenih članova. U tom
procesu razdvajanja nalaze se i izvori budućeg slablje­
nja i nestajanja d. z. kao solidarne proizvodne i potroša­
čke zajednice u razvijenijim oblicima kapitalističkog
privređivanja u Evropi.
Pitanje nasleđivanja razdvaja starije oblike srodničko-porodičnog odnosa u okviru d. z. od moderne po­
rodice. U d. z. i domaćoj ekonomiji ne postoji privatna
svojina kao takva, pa prema tome ni individualno nasle­
đivanje imovine ili, uopšte, njeno deljenje. »Kuća ostaje,
a članovi se menjaju« (M. Veber). Članovi umiru, odla­
ze, napuštaju zajednicu dobrovoljno ili ne; drugi dolaze,
ali se ništa ne nosi sa sobom, sva imovina pripada samo
kući i niko nema prava d aje otuđi iz bilo kog razloga.
Ideju o vlasničkom a ne samo potrošačkom »komuni­
zmu« u d. z. potkrepljuju i savremena istraživanja o ras­
prostranjenosti određenih oblika nasleđivanja imovine u
seljačkoj Evropi. Princip »divergirajućeg nasleđivanja«,
čiji je najizrazitiji vid »miraz« koji dobijaju ženska deca
kao deo porodičnog nasleđa prilikom udaje, novija je
pojava. Pojava ove vrste nasleđivanja, prema savreme­
nim komparativnim analizama antropologa i istoričara,
korelira sa intenzivnom poljoprivrednom proizvodnjom,
pojavom monogamne porodice, postojanjem velikih
državnih zajednica i kompleksnim sistemima socijalne
stratifikacije društva. Ovi nalazi tako potvrđuju, ali i pre­
ciziraju prvobitne hipoteze evolucionista (Luis Morgan,
Fridrih Engels) da se o maloj porodici kao privatnoj,
posebnoj grupi može govoriti tek u kontekstu postojanja
privatne svojine i diferenciranih društvenih sistema. Idu­
ći tim pravcem dolazi se do zaključka o bitnoj razlici
između evroazijskih i afričkih društava. Ova poslednja
nisu u svom autohtonom razvoju prešla stepenicu ka
formiranju moderne porodice.
O domaćinstvo O porodica O zadruga
A. M ilit

domaćinstvo. Društveno-ekonomska ustanova i po­
rodična skupina u kojoj je zajednički porodični budžet,
a sve ostalo može da bude individualno. U jednom d.
obično zajedno živi (stanuje) grupa srodnika, ali je za
ustanovu bitnija njena ekonomska funkcija: zajedničko
sticanje prihoda, a naročito zajednička potrošnja. Obično
se razlikuju d. sa jednom ili sa više užih porodica u svom

89
sastavu, kao i d. prema izvorima prihoda: poljoprivredna,
mešovita i nepoljoprivredna.
Danas je sve više jednoporodičnih d. sa sve manje
članova (od 1971. kod nas ih je manje od četiri). Prema
mestu boravka, d. mogu da budu seoska i gradska. U
grupi seoskih, sve je više tzv. mešovitih d. u kojima neki
članovi obično obrađuju zemlju, drugi obavljaju doma­
će kućne poslove, treći zarađuju izvan gazdinstva (kao
»sezonski« ili stalno zaposleni radnici), dok neki ništa ne
privređuju nego samo troše (deca, đaci, studenti, stari).
Moguća su čak i »predvojena d.«, kod kojih postoji za­
jednički budžet, ali se ne živi pod istim krovom. Razlozi
mogu da budu različiti, ali se neki članovi d., na kraće ili
duže vreme, obično odvajaju zbog posla (oko stoke na
planini, boravka starijih na salašu, zbog sezonskog posla
u drugom kraju ili zbog zapošljavanja u daljem mestu).
Statistika beleži i »samačka d.«, pa čak i v>d. bez članova«
ili »ugašena d.«, koja su i sociološki zanimljiva kao poka­
zatelj depopulacije nekih regiona.
U bivšoj SFRJ, mešovita d. su se posebno statistički
pratila od 1961. godine, od kada njihov broj stalno raste,
baš kao i udeo njihovih prihoda izvan poljoprivrede.
Nekad se mislilo da su mešovita d. prelazna (i prolazna)
kategorija karakteristična za naš model deagrarizaci­
je i urbanizacije. Ispostavilo se da mešovita d.- postoje
u mnogim zemljama širom sveta, i to kao ustaljeni tip
privređivanja i života. U našim krajevima su mešovita
d. tako brojna i značajna iz nekoliko razloga: (1) zato što
je deagrarizacija (zapošljavanje izvan poljoprivrede) išla
brže od urbanizacije (preseljavanja u gradove); (2) zato
što je u agrarnoj strukturi preovladavao sitan seljački
posed, nedovoljan da obezbedi potrebne prihode za d.,
ali tradicionalno poželjan kao osnov socijalne sigurnosti;
(3) zato što je ionako sitan posed, pravom nasleđivanja
sve više usitnjavan, te su vlasnici zemlje postajali i nepoljoprivrednici, a poljoprivrednici bili prinuđeni da se zapo­
šljavaju izvan smanjenog gazdinstva.
Radikalna promena u strukturi prihoda seoskih d.
nastaje tek sa ubrzanom industrijalizacijom našeg društva
koja je omogućila masovno zapošljavanje seljaka izvan
gazdinstava. Broj seljaka-radnika udvostručio se u peri­
odu od 1955. do 1969. U drugoj Jugoslaviji njihov udeo
u aktivnom poljoprivrednom stanovništvu bio je najveći u
Sloveniji (45,6%), a najmanji u centralnoj Srbiji (18%).
U vreme najbrže industrijalizacije u Jugoslaviji (od
sredine pedesetih do sredine sedamdesetih godina XX
veka) ukupan prosečni dohodak seoskih d. promenio je
svoju strukturu: 1957. dohodak sa gazdinstva iznosio je
78,2%, a izvan gazdinstva 21,8%, dok je 1977. taj odnos
bio 56,7% prema 43,3%. Ta promena je još uočljivija ako
se upoređuju samo novčani prihodi d. Seoska d. u Ju­

društveno-ekonomska formacija
goslaviji (1976) sa malim posedom (do 2 ha) ostvaruju
90% svojih novčanih prihoda izvan gazdinstva, a i d. s
najvećim posedom (preko 8 ha) većinu svojih novčanih
prihoda (56%) ostvarivala su izvan gazdinstava.
Mešovitost prihoda je bitno i trajno svojstvo seoskih
d. Privremena bi trebala da bude iznuđena »mešovitost«
ne malog broja gradskih d., koja, u uslovima akutne dr­
uštvene krize, svoje neredovne i nedovoljne prihode
dopunjuju od agrara.
Z> brak O gazdinstvo 3 porodica
M. Milrović

dru štv en i b ru to proizvod (eng. GDP - Gross
Domestic Product). Tržišna vrednost svih finalnih
(računa se samo cena finalnog proizvoda koji je spre­
man za potrošnju da bi se izbeglo duplo računanje vre­
dnosti sirovina i polugotovih proizvoda koji su sadrža­
ni u vrednosti finalnog proizvoda) dobara (potrošnih,
trajnih, kapitalnih) i usluga (neopipljive stavke kao što
su, npr., šišanje, rentiranje stana, rentiranje automobila,
finansijske usluge itd.) koji su proizvedeni (računaju
se samo proizvodi proizvedeni i usluge pružene u toku
godine koja se posmatra) u okviru određene države (u
vrednost DPB ulazi, npr, i proizvodnja neke multinacio­
nalne kompanije koja posluje u okviru granica države
koja se posmatra) u toku određenog vremenskog pe­
rioda (obično u toku godinu dana ili tri meseca, odn­
osno kvartala).
Vrednosna struktura DBP:
DBP = vrednost sredstava za proizvodnju (sredst­
va za rad + predmeti rada) + novostvorena vrednost,
odnosno:
DBP = postojeća vrednost (amortizacija + troškovi)
+ novostvorena vrednost (dohoci: plate + profiti + di­
vidende + kamate + rente).
O ekonomija 3 proizvodnja Z> trgovina
O. Radonjić

društveno-ekonomska formacija. Idealnotipski, ali
i središnji pojam marksističke društvene teorije koji slu­
ži za razumevanje istorijskog kretanja ljudskog društva
kao celine. To je idealnotipski pojam stoga što se u stv­
arnosti mnoga konkretna društva međusobno razlikuju
do te mere da bi im bilo teško naći zajednički imenitelj
koji bi mogao poslužiti objašnjenju toka istorije. Uloga
pojma d . f nije, dakle, da ukaže na stvarna društva već
da istakne ono što im je istovetno u istorijskom razvoju.
Pojam d. f. upozorava na posebne zakonitosti stvaranja
pojedinih tipova društva, ali i na opštu zakonomernost u razvoju i menjanju ljudskog društva uopšte. Marks i'
stićko učenje o društvu polazi od tvrdnje d aje razvoj

društveno-ckonomska formacija
ljudskog društva podvrgnut određenim deterministič­
kim pravilnostima, što podrazumeva daje moguće ust­
anoviti njegov jedinstveni tok čiji je temeljni konstrukt
pojam d .f.
D .f. ima svoje dve strane - formalnu i sadržinsku.
Formalna strana se odnosi na oblik u kojem se društvo
javlja i na istorijski period koji je jedinstven u svom izra*
zu. Shvatanje da u istoriji postoje izvesni periodi koji
su isti u svojoj formi značajno je za razumevanje pojma
d. / , jer nalaže da se istorija tumači ne kao haotičan
skup događanja već kao niz formi koje zakonito nasta-ju
i menjaju se, prelazeći iz jednog u drugi istorijski obl­
ik. Na osnovu ovog formalnog aspekta, izvedena je i
tipologija d. f. koja shematski opisuje kretanje istorije.
Sadržinska strana d. f. odnosi se na suštinu i sastojke
koji je tvore. Prema marksističkom shvatanju, odlu­
čujući momenat koji stvara društvo jeste proizvodnja
ljudskog života. U toj proizvodnji ključnu ulogu
imaju proizvodne snage, posebno sredstva kojima se
proizvodi život - ili, tačnije, odnos ljudi prema sredst­
vima za proizvodnju. Taj odnos se određuje kao pravni
odnos svojine i on vodi stvaranju najvažnijih društvenih
grupa, odnosno klasa kojima odgovaraju određene
političke, pravne i kulturne ustanove. Oko svojinskog
odnosa kao svojevrsnog stožera ili osnovne ustanove
društva organizuju se i ostali izvedeni društveni odnosi
i ustanove koje mu odgovaraju. Karl Marks je sažeto formulisao suštinu stvaranja d.f. recima da način proizvo­
dnje materijalnog života uslovljava proces socijalnog,
političkog i duhovnog života uopšte. Zato se često d . f
određuje i kao način proizvodnje društvenog života.
Formalna i sadržinska strana d. f. čine celinu tako što
njenu formu predstavlja isti tip svojinskih odnosa i druš­
tvenih ustanova, kao i isti tip ostalih odnosa izvedenih iz
svojinskih odnosa i ustanova društva. Sadržina d. f. tiče
se vrste svojinskih odnosa, a po ovim vrstama se razli­
kuju i ostali odgovarajući društveni odnosi i ustanove
društva. Formalna i sadržinska strana d.f. imaju svoje
zakone nastajanja i menjanja. Osnovni zakon stvaranja
d. f. sastoji se u tome dajednom istorijskom tipu materi­
jalne proizvodnje, ili vrsti svojine i ustanova, odgovara
isti istorijski tip ostalih društvenih odnosa ili ustanova
društva. Osnovni zakon menjanja d. f. glasi da, kada se
menja (obično revolucionarnim putem) način materijal­
ne proizvodnje, menja se i način proizvodnje čitavog
društva, odnosno, kada se menja svojinski tip odno­
sa ili ustanova, menjaju se i ostali društveni odnosi i
ustanove d. f.
Marks je podelio celokupnu istoriju na sledeće
idealne konstrukte: prvobitna zajednica; robovlasnička
formacija; feudalna formacija; kapitalistička formacija,

90
socijalistička formacija i kom unistička formacija.
Socijalistička i komunistička formacija trebalo bi tek
da uslede na osnovu zakonitog kretanja istorije, dok
su prvobitna zajednica, robovlasništvo i feudalizam u
Marksovo vreme bili društvena prošlost, a kapitalizam
društvena sadašnjost. Pored toga, Marks je razlikovao
i azijatsku društveno-ekonomsku formaciju ili azijski
način proizvodnje jer je mislio da se on ne uklapa u posto­
jeću tipologiju istorijskih oblika.
Smenjivanje d. f. pokazuje takvo kretanje istorije
koje označava progres ili napredovanje čovečanstva kao
celine. Svaki sledeći istorijski tip je napredniji, kako u
pogledu razvoja proizvodnih snaga i svojinskih odnosa
tako i u pogledu ostalih društvenih odnosa - socijalnih,
političkih i kulturnih. Progresivnost u smenjivanju d. f.
iskazuje se u proširivanju ljudskih snaga, potreba, prava
i sloboda. Potpuna sloboda čoveka, prema markističkoj
teoriji, trebalo bi da bude ostvarena u komunizmu.
Stvarni razvoj ljudskog društva kao celine ne odgo­
vara idealnotipskoj konstrukciji istorije jer niti je razvoj
za mnoga društva pravolinijski, niti ravnomeran. Osim
toga, mnoga društva nalaze se ne samo na različitim
stepenima razvoja već i prolaze kroz različite istorijske
periode. Ima društava koja su još u prvobitnoj zajednici
(Amazonija, Afrika), kao što postoje i društva koja su
još u feudalizmu (Azija). Opet, ima društava koja su iz
prvobitne zajednice ušla u kapitalizam (Afrika) itd.
U stvarnosti, pojedina društva ne predstavljaju tzv.
čiste d. f već svako od njih ima sastojke iz raznih pretho­
dnih perioda ljudske istorije u manje ili više razvijeni­
jem ili zakržljalom vidu. Ali, za marksističko učenje
je bitnija činjenica da ti činioci nisu dominanti i ne
određuju tip d . f . već su sporedni i manje uticajni s
gledišta celine istorijskog kretanja.
Marksistička idealnotipska konstrukcija d. f. bila
je uspešnija u tumačenju prošlosti nego u objašnjenju
sadašnjosti i predviđanju budućnosti. Socijalizam, koji
je zasnovan na revolucijama i tumačen kao istorijski
tip društva, raspao se devedesetih godina prošlog veka
i sada postoji samo u nekoliko zemalja (Kina, Severna
Koreja, Kuba itd). To, naravno, ne znači da mnogi socija­
listički činioci nisu ostvareni već u kapitalizmu, koji se
i sam menjao od vremena u kojem je Marks postavio
svoje shvatanje d. f
3 kapitalizam O marksizam O socijalizam
V. Milić

društvenost [socijabilnost]. Svojstvo čoveka da
se udružuje i sarađuje s drugim ljudima, da zajedno s
drugim pojedincima stupa u društvene i kulturne pro­
cese. D. kao sklonost čoveka za zajedničkim životom

91

nije samo rezultat nužnosti i potrebe za udruživanjem
radi opstanka čoveka u svom prirodnom okruženju
- ona je jedna od suštinskih osobina generičke prirode
čoveka. Zadovoljenje d., koja se ispoljava u ljubavi,
prijateljstvu, druženju, potrebi za samopotvrđivanjem,
zajedničkom radu, stvaranju materijalnih i duhovnih
vrednosti čini čoveka ljudskim prirodnim bićem. Sve
velike sociološke teorije su na izvestan način posta­
vljale pitanje d. (kako je ljudski život moguć), međutim,
posebnu pažnju ovom pitanju poklonile su socijalnopsihološka orijentacija u sociologiji i Karl Marks u svojoj
teoriji otuđenja.

društvo

u proučavanju d. Ti pristupi bi se mogli izdvojiti i pratiti
po raznim osnovama: opseg i ugao posmatranja (npr. holi­
stički i parcijalni); odnos pojedinac a', (npr. nominalizam
i realizam); priroda društvenog determinizma (npr. mo­
nizam i pluralizam); teorijsko-metodološke osnove nau­
ke (npr. pozitivizam i istorizam); uzroci, oblici i pravci
promene (npr. evolucionizam, ciklizam, difuzionizam);
shvatanje vertikalne strukture d. (npr. stratifikacijski,
konfliktni i elitistički model) i si. Na osnovu toga, u
sociologiji se izdvojilo nekoliko najuticajnijih opštih teo­
rija i generalnih pristupa u proučavanju d.: marksizam,
funkcionalizam, strukturalizam, bihejviorizam, simbo­
O asocijalnost O društvo O otuđenje
lički interakcionizam, fenomenalizam, teorija sistema,
M Todorović
kritička teorija d., konstruktivizam i dr.
Jednostranosti i ograničenosti tih pristupa mogu biti
društvo (lat. societas). Pojam d. se u sociologiji
prevaziđene samo prihvatanjem i daljim razvijanjem
jedne kritičke sinteze njihovih najvrednijih dostignuća.
upotrebljava u različitim značenjima, ali najčešće u smi=
Takva sinteza pokazala bi daje d. celina, daje društvena
slu globalnog društvenog sistema kao relativno trajne i
stvarnost specifična, da čovekova aktivnost bitno oblikuje
stabilne celine društvenih delovanja i društvenih odnosa,
karakter d., da sociološko istraživanje društvenih poja­
kao i raznolikih tvorevina i procesa koji se formiraju u
va mora obuhvatiti i »statičke« (društvene tvorevine) i
okviru konkretnih prirodnih i istorijskih uslova. To je rela­
»dinamičke« momente (društveni procesi) u određenim
tivno nov pojam, nastao s rađanjem građanskog d. Njime
prirodnim uslovima i istorijskim okolnostima, da se d.
su se, u suprotnosti prema državi, želeli da označe pojedi­
i pojedinac ne mogu razdvojiti, daje svako d. složeno i
nci koji deluju ciljnoracionalno na području privrede i
sastavljeno iz više »delova« koji i sami nisu jednostavni,
prava, tj. ugovornih odnosa. U tom smislu se, npr., u trijadnom sistemu G. V. F. Hegela (logika, filozofija prirode
da se ono može istraživati iz različitih aspekata i kroz
i filozofija duha) pojam d. javlja kao jedan od poslednjih
razne dimenzije, ali tako da sociologija uvek zadržava
nivoa u razvoju objektivnog duha, budući da se običajsvoj globalni pristup. Takva, kritičkosintetička sociolo­
nost (ćudoređe) iskazuje kroz tri dijalektička momenta:
gija, gajila bi odbojnost kako prema raznim naturalističporodica (teza), građansko d. (antiteza) i država (sinteza).
kim i psihologističkim redukcionizmima, u kojima se ono
»ljudsko« i ono »društveno« svode na neke prostije »sast­
Za većinu ostalih mislilaca, počev od Aristotela pa nada=
avne elemente« i tako uprošćava sva složenost njihovog
lje, kao i za Hegela, porodica je utemeljena na osećanju
ljubavi i solidarnosti, osnovna ćelija d., nasuprot kojoj je
osobenog determinizma i determinističkih spletova koji
ih presecaju i međusobno povezuju, tako i prema raznim
egoističko i hladno proračunato građansko d., dok bi dr­
vrstama sociologizama, u kojima se čovek gubi pod apstr­
žava, sa birokratijom kao »opštim staležom«, trebalo da
aktnim, nadindividualnim kategorijama.
predstavlja prevladavanje ovih dvaju momenata, u ime
Suprotstavljajući se tradicijama individualizma i organi*
jedne više umne organizacije, koja je istovremeno idejna
i moralna.
čizma, kritičkosintetička sociologija shvata čoveka kao
S
obzirom na nivo opštosti, u sociologiji se o d. može kompleksno društveno biće, koje svojom aktivnošću
govoriti kao o d. uopšte (to je najapstraktniji pojam,
stvara svoj ljudski svet, te se istorija može posmatrati kao
dobijen uopštavanjem bitnih i zajedničkih obeležja
protivrečno polje čovekove samorealizacije, kao stalno
svih ljudskih d.)\ zatim o određenom istorijskom ili
prevladavanje zatečenih uslova, prirodne i društvene nuž­
strukturalnom tipu d., odnosno tipu društvenosti (npr.
nosti. Budući da materijalne i duhovne vrednosti čovek
robovlasničkom ili patrijarhalnom, do kojeg se dospene stvara izolovano, već zajedno s drugima i za druge,
njegovo delovanje uvek ima obeležja društvenosti koja
va istraživanjem zajedničkih karakteristika određenih
je individualno posredovana. Stoga je istorija koju čovek
istorijskih ili strukturalnih oblika), te, najposle, kao
stvara, i čiji je istovremeno proizvod, društvena istorija
o određenom konkretnom globalnom d. koje je jasno
čoveka. shvaćenog kao osobeno jedinstvo generičkog
vremenski i prostorno omeđeno (npr. jugoslovensko d.
(rodnog) i individualnog (posebnog i pojedinačnog).
između Prvog i Drugog svetska rata). Budući daje druš­
Shvatajući istoriju kao veoma kompleksan i protivrečan
tvena stvarnost veoma složena, a sociologija nedovoljno
proces samorealizacije čoveka, pojedinca i d. sociologija
razvijena, prirodno je što su se tu razvili različiti pristupi

društvo
razume kao dva međusobno povezana, ali i posebna i auto­
nomna totaliteta. S tog stanovišta se, kao pogrešni i jednostrani, odbacuju i sociološki nominalizam i sociološki
realizam, pošto oni ne uvažavaju ili ukidaju ovu specifi­
čnu vezu između d. kao svojevrsnog totaliteta društvenih
delatnosti i društvenih odnosa, i pojedinca kao ne manje
osobenog totaliteta socijalnih pretpostavki i individualnih
karakteristika: jednom u prilog potpune individualizacije
i psihologizacije društvenih odnosa, a drugi put u smeru
njihove potpune kolektivizacije i »objektivizacije«.
Ne shvata se da d. i pojedinac mogu postojati, a tako i
postoje, samo kao jedno u drugom ijedno kroz drugo.
Jedino na taj način se može razumeti objektivna složeno­
st i protivrečnost društvenih pojava, što pretpostavlja i
postojanje i razvijanje specifičnog pristupa kojim se te
osobenosti mogu obuhvatiti, iskazati i objasniti. Ovo
važi naročito s obzirom na polideterminizam društvenih
pojava i činjenicu da se on različito pokazuje na različitim
nivoima i dimenzijama d.
Komplikovan i delikatan položaj sociologije i socio­
loga i proizlazi najvećim delom otud što oni moraju istovre­
meno da vode računa o celini i o posebnim »delovima«,
0 globalnim determinantama i o osobenoj strukturi poje­
dinih elemenata ili aspekata društvenog života, o opštem
1o pojedinačnom. Sociologiju određujemo kao nauku o
društvenom totalitetu, ali u konkretnim istraživanjima
sociolog, po pravilu, ispituje samo neki isečak te složene
celine, imajući pri tom jednako na umu da je to posebno
područje povezano brojnim neposrednim ili posrednim
nitima sa celinom, ali da se na nju ne može svesti niti se
iz nje može neposredno izvesti. Svest o toj povezanosti i
međusobnoj uslovljenosti već znači prekoračenje uskog
vidokruga i zarobljenosti »činjenicama«. Pridodamo li
tome sposobnost sociologa da traga za vrednostima, svr­
hama i motivima ljudskih akcija (vrednosnofinalistički
momenat), kao i njegovu težnju da misli izvan i s onu
stranu konkretnih »datosti«, tj. da u postojećem traži klicu
umnije budućnosti (virtualistički momenat), onda postaje
jasnijim zašto kritičnost, celovitost i sintetičnost spada­
ju u najhitnije odlike sociološkog pristupa i sociološkog
načina mišljenja uopšte, tj. zašto sociologija ne istražuje
samo ljudsko d. kao celinu i pojedine njegove »delove«
nego i suštinu i smisao ljudske društvenosti, odnosno
suštinu i smisao čovekovog društvenog i individualnog
postojanja.
Za razliku od drugih orijentacija u sociologiji, koje d.
posmatraju kao apstraktnu celinu ili kao prost zbir poje­
dinaca, kritičkosintetička sociologija, prema tome, d.
shvata kao proizvod uzajamnog delovanja i međusobnih
odnosa ljudi. Budući daje d. sastavljeno od ljudi koji su
povezani obavljanjem određenih društvenih delatnosti na

92
osnovu podele rada, ono se može najkraće definisati kao
istorijski strukturisana celina društvenog delovanja i druš­
tvenih odnosa, oko kojih se formiraju i s kojima se prepliću i povezuju svi ostali elementi svakog globalnog d. U
skladu s tim, osnovna obeležja globalnog d. bila bi: ono je
prostorno i vremenski precizno omeđeno; organizovano
je i samodovoljno; horizontalno, vertikalno i teritorijalno
je diferencirano; istorijski je strukturisano i kulturno
specifikovano; okruženo je drugim globalnim društvima,
s kojima stupa u raznovrsne odnose; čine ga pojedinačni
ljudi, koji se, u okviru zajedničkih kulturnodruštvenih
obrazaca, uvek individualno ponašaju. Iz toga sledi da se
d. i pojedine društvene pojave mogu sociološki potpuno
sagledati samo u istorijskoj perspektivi i sa stanovišta to­
taliteta, mada to ne znači da nije moguće i potrebno anali­
tičko izdvajanje pojedinih sfera i područja društva, niti da
su svi elementi društva i svi oblici determinizma u njemu
istovetni i podjednako značajni za društveni život.
3 sociologija 3 sociologija /istorija discipline/
M Tripković

društvo rizika. Pojam koji je u sociološku literaturu
uveo nemački sociolog Urlih Bek svojim delom Društvo
rizika. U pravcu novog moderniteta (1986). Nekoliko
godina ranije anglosaksonski socijalni antropolozi Meri
Daglas i Aron Vildavski su u delu Rizik i kultura prvi
razmatrali pitanja o kulturološkim razlikama percepcije
rizika u drevnim društvima i razvijenom društvu sav­
remene civilizacije. Savremeno društvo poslednjih
decenija XX veka i doživljava radikalne promene.
One predstavljaju izazov prosvetiteljskom modemitetu
i otvaraju novo područje u kojem ljudi doživljavaju i
grade nove i neočekivane oblike "društvenog i političkog
života. Sociološke rasprave tokom osamdesetih i devede­
setih godina prošlog stoleća nastojale su da promisle
i nove oblike rekonfiguracije savremenog društva u
sklopu preispitivanja prirode refieksivnosti u modernitetu. Referentni pojmovni okviri takvog kritičkog
pristupa javljaju se u literaturi pod različitim nazivima:
postmodernost, kasni modernitet, globalno doba, reflek­
sivna modernizacija i dr. S radovima U. Beka i Entoni
Gidensa postavljene su osnove nove sociološke teorije
u izučavanju društvenih promena i ekoloških problema
s gledišta upravljanja neizvesnostima i rizicima.
R. su stari koliko i sâm društveni razvoj. Kao pojam,
r. je prisutan u evropskoj misli još od pre jednog veka i
odnosio se na osiguranje. Kroz čitav XIX vek, stanovni­
štvo su pratili brojni r.: siromaštva, profesionalne
opasnosti i zdravstveni r. Opasnosti i štete su uvek
pretili ljudskom društvu, ali ono što ih razlikuje od sa­
vremenih r. je to što su bili manje-više poznati, predvid­

93
ljivi i podložni izračunavanju svoje verovatnoće. Bilo je
potrebno određeno vreme i borba da se uspostave norme
države blagostanja i da se, politički gledano, minimalizuju i ograniče ovakvi r. R. i opasnosti s kojima se danas
susrećemo po mnogo čemu su drugačiji od onih u kla­
sičnom industrijskom društvu (po kvalitetu i kvantitetu,
prostornovremenskoj neograničenosti, katastrofalnim
posledicama koje imaju, nepovratnom i kumulativnom
dejstvu na čoveka i ekosisteme, nepredvidljivosti i
nemogućnosti obračuna i dr.). Oni su posledica pretećih
snaga modernizacije i njene nesumnjive globalazacije.
Pojam r. postaje centralni u društvu koje napušta proš­
lost, tradicionalne načine delovanja, i otvara se prema
problematičnoj budućnosti. R. se definiše kao sistemat­
ski način bavljenja opasnostima i nesigurnostima koje
je izazvala i stvorila sama modernizacija. Kao takvi,
r. izazivaju sistematske i ireverzibilne štete, zasnovani
su na uzročnim tumačenjima i stoga u početku postoje
samo u domenu (naučnog ili nenaučnog) znanja o nji­
ma. Stoga su podložni promenama, uveličavanju, ili
minimalizovanju, i kao takvi, posebno podložni socija­
lnoj definiciji i konstrukciji. U perceptivnom smislu, oni
imaju svoje racionalističko (kognitivno) i konstruktivističko značenje.
D.
r. nije samo svojstvo razvijenih zapadnih društava,
vrsta interne društvene krize, ili izraz ekoloških poreme­
ćaja i uticaja tehnoekonomskih sistema.U pitanju je
univerzalnost pojave koja prožima sve aspekte društve­
nog i individualnog života. Procesom globalizacije javlja
se i globalnost r. i »svetskog d. r.«. Na globalnom finansijskom tržištu pojavljuje se ista logika kao i na planu
ekologije u d. r.: logika raspodele dobitaka i gubitaka
koje su međusobno povezane; uspostavljanje kalkulacije
je neodređeno (nezaposlenima i siromašnima se ne
može dati finansijska kompenzacija, niko ne nože biti
osiguran od svetske recesije); društvena eksplozivnost
globalnih finansijskih r. je vrlo realna; institucije naci­
onalne države su u kolapsu. R. uvek otvaraju pitanje
odgovornosti, tako da se pojavljuje potreba »odgovo­
rne globalizacije«, što širom sveta postaje javno i poli­
tičko pitanje; događaju se nove promene i opcije na
delu, kao što su nacionalni i regionalni protekcionizam,
transnacionalne institucije i demokratizacija. Sve je vi­
dljivije novo globalno tržište (rizika) i sve prisutnija
društvena i politička dinamika ekonomskog svetskog
d. r. Globalno tržište je, po svoj prilici, nov oblik organizovane neodgovornosti, koje je kao institucionalni oblik
impersonalizovano, a kao takvo nema odgovornosti, čak
ni prema samom sebi. Globalnost r. ne znači i jednako­
st r. Poznato je da siromašni imaju više problema sa
zagađenjem, da su tehnološki i finansijski sve zavisni-

društvo, civilno
ji od bogatih, a razvojne disproporcije na globalnom
planu sve veće. To, naravno, upućuje na zaključak da ni
raspodela r. nije ravnomema. Predmet novih istraživa­
nja će, svakako, biti i to kako će se i u kojim oblicima
društveni i politički r. ispoljiti u pojedinačnim zemlja­
ma, u susretu i sudaru s drugim kulturama i drugačijim
perceptivnim pristupom r.
O društvo, moderno Z> globalizacija O modernizacija

G. Milić
društvo, agrarno. Istorijski tip predindustrijskog
društva koje se sociološki adekvatnije označava sinta­
gmom »ruralno« ili »seljačko« društvo. Pozivajući se
na antropologa Roberta Redfilda, jedan od najpozna­
tijih francuskih i svetskih ruralista Anri Mandra razli­
kuje seljačko društvo u pravom smislu reči od »društva
divljaka« ili »arhajskog društva« koje čine ljudi u malim
lokalnim zajednicama, čvrsto međusobno povezani, po­
tpuno zatvoreni prema spoljnom svetu koji ne poznaju,
ne priznaju i odbacuju. Za razliku od »društva divljaka«,
»seljačko društvo« je uvek element jednog šireg (glo­
balnog) društva, u kojem danas prevlast ima grad, a
selo predstavlja potisnut i potčinjen element. Seljačko
društvo (tj. a. d.) obeležavaju: (1) podređenost odnosa
prostranstvu; (2) isprepletanost uloga i (3) promene
koje uglavnom dolaze spolja, prodiranjem globalnog u
seljačko društvo putem industrijalizacije i urbanizaci­
je. Idealnotipski model seljačkog društva sadrži sledeća
obeležja: (1) relativnu autonomiju lokalnih selja­
čkih kolektiviteta u odnosu na globalno društvo koje
nad njima dominira, ali toleriše njihove osobenosti; (2)
porodično domaćinstvo koje ima strukturalnu važnost
za ekonomski i društveni život kolektiva; (3) relativno
autarkičan ekonomski sistem, u kojem se ne razdvajaju
potrošnja i proizvodnja, ali se održavaju veze s globa­
lnom ekonomijom; (4) lokalni kolektivitet koji karakterišu odnosi unutrašnjeg međusobnog poznavanja i
slabi odnosi sa okolinom; (5) ugledne pojedince iz sela
ili one koji su bliski selu, koji odlučujuće posreduju iz­
među globalnog društva i lokalnog seljačkog kolektiva.
Ovih pet obeležja čine opšti model seljačkih društava
o kojima Mandra govori u množini. Taj opšti model je
najbliži a. d. zapadnoevropskog feudalizma i kao takav
se uvek mora prilagođavati istorijskim osobenostima
drugih prostora i vremena.
O agrar O društvo, tradicionalno O ruralnost

M

Mitrović

društvo, civilno (eng. civil society, fr. société civile,
nein, bürgerliche Gesellschaft). C. ili građansko d., u
modemom značenju, upućuje na specifičan skup društve­

društvo, civilno

94

nih komunikacija i socijalnih veza, institucija i društve­
nih vrednosti, čiji su glavni akteri građanin, nepolitičke
i nevladine: organizacije, udruženja, socijalni pokreti i
sve ono što se u modemom društvu naziva javnošću. To
je autonomno područje koje ne nadzire država, ono je
sfera vaninstitucionalne delatnosti u kojoj javno deluju
građani kao slobodne i aktivne ličnosti. Pojam c. d. je
uži od pojma »društva uopšte«, jer se odnosi na građane
koji se kolektivno angažuju, zajednički deluju u javnom
životu kako bi izrazili svoje interese, težnje i ideje, razmenjuju informacije, ostvaruju zajedničke ciljeve,
postavljaju zahteve državi i traže odgovornost nosilaca
javnih funkcija. Institucije koje su u manje ili više nepo­
srednom odnosu sa c. d. sa porodica, crkva, dobrotvorna
udruženja, privatni fondovi, obrazovni sistem i univer­
zitet (u meri u kojoj su od države nezavisni), slobodna
štampa i nezavisni masovni mediji i si.
M eđu brojnim pretpostavkam a za postojanje i
delovanje c. d. najznačajnije su vladavina prava s garantovanim pravima i slobodama građanina, parlamentarna
višestranačka demokratija, tržišna ekonomija, demokrat­
ska politička kultura i slobodno javno mnjenje.
C.
d. je posrednik između privatne sfere i države.
Ono, dakle, ne obuhvata lični i porodični život, grupne
aktivnosti koje su orijentisane samo na pripadnike grupe
(koja se okuplja, npr., radi zabave, rekreacije, upražnjavanja duhovnosti), niti uključuje delatnost pojedinačnih
poslovnih preduzeća koja je usmerena ka profitu, kao
što ne obuhvata ni politička nastojanja da se uspostavi
kontrola nad državom.
Ideja c. d. ima dugu tradiciju. Još je Nikolo Makijaveli naglašavao tri važne vrednosti c. d. i civilnog
života uopšte: mir i sigurnost građana, uživanje u sopstvenoj imovini i bogatstvu, te pravo svakog da ima i
brani svoje mišljenje. Liberalna misao je c. d. shvatala
kao najznačajniji prostor ostvarivanja prava i sloboda
građana i zaštitni bedem od najezde države i njene
samovolje. U tom smislu je Aleksis de Tokvil upozora­
vao da despotizam u svim vremenima sledi nepromenjiv
zakon: on u izolaciji i pasivizaciji c. d. vidi najsigurniji
zalog svog postojanja, jer se u suštini najviše plaši sopstvenih aktivnih građana. Za razliku od klasičnog shva­
tanja o dihotomiji c. d. vs. politička država, danas se
ukazuje na kompleksnost modernog društva i polazi od
složenog modela u kojem se razlikuju c. d., ekonomsko
društvo, kulturno društvo, političko društvo i država.
Z>država 3 građanskost O javnost
S. Nedović

društvo, drevno. Jedan od pojmova na kojima
je izgrađena antropologija. Prvi put se pojavljuje u

devetnaestovekovnoj jednolinearnoj teoriji društve­
ne evolucije kao oznaka za prvobitne faze razvoja
ljudskog društva, koje se kao prežici zadržavaju sve
do savremenog doba u vidu tzv. primitivnih društa­
va. U istoimenom delu (Drevno društvo, 1877), Luis
Morgan, osnivač sociokulturne antropologije, razvija
teoriju o jedinstvenom poreklu i evoluciji civilizacije,
definišući nekoliko razvojnih faza ili etničkih perioda
kroz koje prolaze sva društva, od lovačko-sakupljačke
(divljaštvo), preko otkrića poljoprivrede (varvarstvo),
do otkrića fonetskog pisma (civilizacija). D. d. obu­
hvata one oblike društvene organizacije koji prethode
ustanovljenju države i koji se zasnivaju na gentilnim
vezama (klan, rod i pleme). Reč je o segmentiranim dru»
štvima unutar kojih postoje utvrđena pravila egzogamije i endogamije, a srodničko uređenje se podudara
s političkim poretkom. Pri tom su srodnički odnosi u
funkcionalnoj vezi sa oblicima proizvodnje. Evolucija
društva se odvija pod uticajem razvoja proizvodnje i or­
uđa, a u vezi s tim je i razvoj društvenih institucija.
Najčešći prigovor ovoj teoriji odnosi se na podvođen­
je vrlo različitih, vremenski i prostorno udaljenih
društava, pod istu kategoriju i istu fazu evolutivnog ra­
zvoja, oslanjanjem na isključivo tehnološke kriterijume.
Slabu tačku predstavlja i teorija razvoja porodice, pose­
bno tumačenje njenih najdrevnijih oblika, krvnosrodničkog braka i porodice punalua.
3 antropologija, kulturna O antropologija, socijalna
O društvo, primitivno
N.

Sekulič

društvo, globalno. Ukupnost (totalitet) društvenih
pojava, procesa, odnosa i tvorevina. G.d. je zaokružena
celina u kojoj postoje svi neophodni, potrebni i dovoljni
uslovi za razvoj i opstanak ljudske zajednice. Takva druš­
tva su relativno samodovoljna (autarkična), jer obavlja­
ju sve funkcije neophodne za razvoj i održanje jednog
društva kao celine (proizvodnja, organizacija, zaštita,
političke i pravne institucije, kultura). Autarkičnostg.
d. je u ranijim epohama bila česta, dokje u savremenim
uslovima ona sve reda, pa je gotovo nemoguće zami­
sliti samodovoljno, izolovano društvo bez interakcije sa
okruženjem. U sociologiji postoje tri načina shvatanja,
razumevanja i tumačenja pojma g. d.
(1)
Pod g. d. se podrazumevaju globalne društve­
ne grupe koje su u svom istorijskom razvoju postigle
određeni stepen sam odovoljnosti (autarkičnosti),
ostvarile jedinstvo svih osnovnih društvenih procesa
i odnosa, zaokružile se kao ljudske zajednice. To su
horda, rod, pleme, narod i nacija. Ovom nizu neki autori

95
dodaju i čovečanstvo kao najvišu formu društvene,
opštečovečanske zajednice.
(2)
Pod g. d. se podrazumeva skup zajedničkih
karakteristika svih pojedinačnih društava u određenom
istorijskom razdoblju. Do takvog tipa društva dolazi se
apstrahovanjem i uopštavanjem onih karakteristika u
strukturi i razvoju koje su prisutne u svim pojedinač­
nim društvima, a izostavljanjem njihovih specifičnih
struktura i manifestacija. Dakle, polazi se od stava da
je svako društvo složena celina s vlastitom strukturom
i zakonima razvoja, ali da nosi u sebi i određene zajed­
ničke karakteristike svih društava u istom istorijskom
razdoblju, kao i u ranijem periodu. Na osnovu tog
stava, u sociologiji postoji nekoliko klasifikacija g. d.
Kao ilustraciju, navedimo klasifikacije koje daju Zorž
Gurvič i Karl Marks. Gurvičeva klasifikacija obuhvata
deset tipova g. d.: karizmatske teokratije, koje karakteriše dominacija države i crkve (Egipat, Kina, Indija);
patrijarhalna društva, u kojima odlučujuću ulogu ima
sistem porodičnih veza (rimska porodica, franačko
društvo ranog srednjeg veka); feudalna društva, sa
složenim odnosom hijerarhijskih nadležnosti (vojne
organizacije, monarhistička država, rimska crkva, slo­
bodni gradovi); g. d. u kojima dominiraju gradovidržave, koji se pretvaraju u carstva, a u kojima prevlast
imaju gradovi nad ekonomskom, religijskom i rodovs­
kom strukturom (Rim); g. d. iz kojeg nastaju počeci
kapitalizma i prosvećeni apsolutizam karakteriše sprega
monarhijske države i buržoazije, visoka tehnička podela
rada, visoka produktivnost i akumulacija kapitala; demokratsko-liberalno društvo, koje odgovara razvijenom
kapitalizmu sa tržišnom, konkurentskom privredom;
dirigističko društvo, čiji je prototip razvijeno kapita­
lističko društvo u kojem država ima funkciju da pomaže
privatnom kapitalu; fašističko društvo sa tehnobirokratskom osnovom u kojem je došlo do stapanja kapitali­
stičke organizacije i totalitarne države; plansko društvo
na principu centralističkog i kolektivističkog etatizma,
u kojem partija dominira u odnosu na državu a država u
odnosu na društvene klase; plansko društvo na principu
decentralističkog pluralističkog kolektivizma koje kar­
akteriše izvesna disperzija centralne partijske i državne
moći. Marksova klasifikacija g. d. podrazumeva podelu
celokupnog istorijskog razvoja ljudskog društva na
društveno-ekonomske formacije (prvobitna zajednica,
robovlasništvo, feudalizam, kapitalizam, socijalizam
kao prelaznu fazu, i komunizam kao najrazvijeniji oblik
? d ). Marks je nastojao da ovom podelom razvoja dru­
štva na društveno-ekonomske formacije utvrdi osnovne
karakteristike i zajedničke osobine svih g. d. društava,
zakonitosti njihovog razvoja i prelaska jedne formacije

društvo, globalno
u drugu, kao i pokretačke snage društvenog razvoja
uopšte.
(3)
U savremenoj sociologiji, posebno krajem XX
veka, ponešto se drugačije razumeva pojam g. d. Nai
me, savremeni autori su uočili da se pojam g. d. u soci­
ologiji često upotrebljavao nedovoljno jasno, precizno
i neoperacionalno, pa i pogrešno, što stvara određenu
teškoću u razumevanju samog pojma. Ta teškoća se
ispoljavala i ispoljava na dva načina: jednom se pod
g. d. podrazumeva opšte društvo (društvo uopšte), kao
teorijski pojam, misaona konstrukcija, ili kao posebno
društvo (društveno-ekonomska formacija, globalna
društvena grupa); drugi put se pojam globalno upot­
rebljava kada se želi objasniti neka opšta karakteristika
pojedinačnog društva (»na globalnom nivou švedskog
društva«, ili »globalno indijsko društvo«). Napredak
nauke i razvoj pojmovno-kategorijalnog aparata dove­
li su do toga da se pojam »globalno« može upotrebiti
(da bi bio teorijski precizan) na one manifestacije koje
se ispoljavaju na nivou »globusa« (kao simbola Zem­
lje, ukupnosti našeg realnog života), ili na nivou »karte
sveta«, kao »razvučenog« globusa, dakle, na svetskom
nivou. Ako se poslužimo etimologijom, onda nas ona
upućuje na francusku reč globe (kugla, zemljina kugla,
zemlja, globus), ili global (celokupan, ukupan, sveopšti). Naravno, treba se podsetiti i latinske reči globosus,
globus (okrugao, lopta, kugla). I ovo etimološko tumače­
nje nam sugeriše da su jednostrana ona shvatanja koja
pod pojmom »globalno« podrazumevaju jedno društvo
u njegovim teritorijalnim i istorijsko-vremenskim gra­
nicama označenim kao država, oblik vlasti, politički
sistem, stanovništvo (»švedsko društvo«, »japansko
društvo«). Isto se može reći i za upotrebu pojma »globa­
lno« kao sinonima za opšte društvo (društvo uopšte)
jer ono nema realnu egzistenciju, dok pojam »globalno« upu­
ćuje na nešto što postoji »na globusu« u vreme kada o
tome govorimo. »Globus« (karta sveta), kao simboličko
značenje pojma »svet«, jeste realan prostor na kojem se
mogu pratiti pojave, procesi, događaji. G. d. je društvo
u nastajanju, potencijalno moguće društvo, društvo u
izgradnji na nivou »globusa«. Ono sadrži tendenciju ka
integraciji svih pojedinačnih, savremenih društava uok­
virenih granicama nacionalnih država.
G. d. u tom sm islu povezano je s procesom
globalizacije koja je zahvatila savremeni svet i o kojoj
se toliko raspravlja. Danas se jasno mogu uočiti osnovni
gradivni i integrativni elementi g. d. Njegov osnovni
element je ekonomija, slobodno i integrisano svetsko
tržište. Izgradnja takvog tržišta je počela. Globalni eko­
nomski trendovi se stvaraju putem ubrzanja međuna­
rodnih tokova kapitala. Finansije postaju »digitalne«,

društvo, globalno

96

»virtuelne«. Sve se odvija velikom brzinom. Berze i
drugi oblici protoka kapitala stalno rade i dostižu do
svake tačke na »globusu«. G. d. se razvija i na planu dru­
štvenih odnosa. Povećava se ukupan standard (meren
na nivou svetskog prošeka), povećava se društvena
pokretljivost, stvaraju se uslovi u kojima dolazi do bržeg
kretanja ljudi, radi boljeg zaposlenja i kreativnijeg rada
(reč je o onima sa znanjem i informacijama). Širi se
preduzetnički i poslovni duh i prema zatvorenim i nera­
zvijenim društvima. G. d. se razvija u oblasti kulture,
obrazovanja i nauke. Naučna znanja se stalno šire i po­
staju dostupna velikom broju korisnika. Ona utiču, pok­
reću i pomažu savremenom čoveku da se bolje snalazi i
uspešnije izbori sa problemima i pitanjima od lokalnog
do globalnog nivoa. Mediji, informacije i komunikacije
su onaj deo kulture koji predstavlja najznačajniji instru­
ment izgradnje g. d. G. d. mora da ima i svoje globalne
resurse i da vodi »domaćinsku« brigu o njima. Takvi
resursi su stanovništvo, energetski resursi i sirovine,
ekološki prostor, voda, atmosfera, kulturna, ekonomska
i naučna dobra na ćelom prostoru »globusa«. Kao si­
nonim za g. d. u savremenoj literaturi susreće se i izraz
svetsko društvo.
3 društvo 3 društvo, moderno 3 globalizacija
/. Sijaković

društvo, industrijsko. Taj tip društva podrazumeva
dominaciju industrijskog načina proizvodnje, a u svim
konkretnim slučajevima, ma koliko oni bili međuso­
bno različiti, ispoljava određena zajednička obeležja.
Upravo sličnosti koje ta društva pokazuju takve su da
se može govoriti o i. d. kao tipu civilizacije koji postoji
od kraja XV11I i početka XIX veka, pa sve do savremenog doba, kada se javljaju tzv. postindustrijska društva.
Najpre, industrijska, mašinska tehnologija menja priro­
du individualniog ljudskog rada, pri čemu se koriste
nove vrste energije i nove, veštačke sirovine. Konačni
rezultat je masovna, serijska proizvodnja dobara i robe
za tržište. Drugo, u korelaciji s masovnom prozvodnjomje masovna potrošnja, te je, zahvaljujući tome, i. d.
»potrošačko društvo«. Treće, velika diferencijacija rada,
odnosno pojava velikog broja novih zanimanja i profe­
sija kao obeležja industrijskog načina proizvodnje za
posledicu ima složenu i bogatu lestvicu društvene stratifi­
kacije i visok stepen društvene pokretljivosti. Brojna su
i druga, slična, društvena, kulturna, politička, demogra­
fska obeležja i. d.: urbanizacija, promene u demograf­
skoj strukturi, razvoj demokratskih političkih institucija,
birokratizacija kao posledica specijalalizacije, sekular­
izacija, masovna kultura, iščezavanje patrijahalne
porodice i si. Mnogi autori, naročito u doba »hladnog

rata«, naglašavali su sličnosti između različitih konkre­
tnih društava i smatrali da se ne može usvojiti klasična
marksistička podela na kapitalistička i socijalistička
društva, te da su ona samo različiti modaliteti i. d. (tzv.
teorija konvergencije).
3 društvo, masovno 3 društvo, moderno
3 društvo, postindustrijsko
M. Todorović

društvo, masovno. O m. d. i masovnoj kulturi pisano
je dosta i s različitih pozicija. Najplodotvornijim se čini
onaj put koji ove pojave dovodi u vezu s nekim opštijim
društvenim procesima i promenama. M. d. bi se, u tom
smislu, moglo posmatrati kao rezultat globalnih trendova
industrijalizacije, urbanizacije, naučnotehničke revoluci­
je, birokratizacije i si. Njegova najvažnija obeležja bi bila:
masovna standardizovana proizvodnja, masovna prestižna
potrošnja, gomilanje mase stanovništva u gradovima, ma­
sovne i centralizovane organizacije, masovno ponašanje
koje od diferenciranih skupina ljudi čini »gomilu«, ma­
sovno obrazovanje, univerzalna masovna kultura i prevlast
sredstava masovnih komunikacija.
Jedna od najvažnijih sastavnica m. d. je masovna
kultura. Antonjina Kloskovska smatra da se pojam
masovne kulture odnosi na pojave savremenog prenoše­
nja identičnih ili analognih sadržaja koji teku iz malo­
brojnih izvora ka velikim masama primalaca, kao i na
jednoobrazne forme zabavne i zabavljačke delatnosti
velikih masa ljudi. Prema njenom mišljenju, dosadaš­
nja istraživanja i teorija masovne kulture koncentrišu
se na pojave intelektualne, estetske i zabavno-rekreativne čovekove delatnosti, koje su posebno povezane s
delovanjem sredstava masovnog komuniciranja, zahva­
ljujući kojima se ostvaruju dva osnovna kriterijuma koji
karakterišu masovnu kulturu: kriterijum kvantiteta i
kriterijum standardizacije. Kao i svaku drugu robu, proi­
zvode masovne kulture stvaraju specijalizovane institu­
cije i isporučuju specijalizovani sistemi distribucije, što
im omogućuje širok domet i istovremenost dejstva na
masovne primaoce koji nemaju, ili imaju posredno i u
vrlo ograničenoj meri, mogućnost povratnog uticaja.
Zigmunt Bauman, takođe, uočava daje za savremeno
m. d. karakterističan fenomen masovne kulture. Prema
njegovom mišljenju, zadobijanjem masovnog karaktera
slabe osobenosti potkultura u nacionalnim kulturama i ja­
čaju elementi univerzalne kulture kojaje zajednička svim
članovima društva. Da bi kultura poprimila »univerzalan«
karakter, moraju se standardizovati društvene situacije
članova društva i, shodno tome, kriterijumi za određiva­
nje funkcionalnosti elemenata kulture. Ta standardizacija
počiva na sledećim elementima: ( 1) zavisnosti od tržišta,

97
naročito od tržišta koje se zasniva na masovnoj serijskoj
proizvodnji; (2) zavisnosti od organizacije —da bi zado­
voljio svoje potrebe i stekao dobra koja su mu za to
potrebna, čovek mora da se bori za osvajanje položaja u
organizaciji, a takvom društvu, koje se većinom sastoji
od službenika organizacije, potrebna je (i dovoljna) samo
jedna kultura; (3) zavisnosti od tehnologije, pošto sve ve­
ći broj ljudi zadovoljava svoje potrebe koristeći razna
tehnička dostignuća, koja nisu stvorili sami, čije principe
rada ne razumeju i kojima nisu u stanju da gospodare bez
pomoći stručnjaka, što ih dovodi do bespomoćnosti.
Mada se m. d. i masovna kultura ne mogu posmatrati uopšteno, bez uvažavanja specifičnosti društvenih
sistema, nasleđene kulturne podloge i istorijskih, pro­
stornih i etničkih osobenosti i posredovanja u njihovom
ispoljavanju, ipak se može govoriti o nekim njihovim
univerzalnim pretpostavkama i obeležjima. Osim najopštijih civilizacijskih procesa, kao što su industrijalizacija
i urbanizacija, ovde bi trebalo istaći još neke činioce koji
su uticali na njihovo pojavljivanje, mada su oni u tesnoj
vezi s prethodnim i mogu se shvatiti kao njihovi prateći
elementi ili posledice.
Tu se, pre svega, misli na ono što se u sociološkoj
tradiciji, ne baš sasvim precizno, naziva prelaskom s
tipa društvenih odnosa označenih kao »zajednica« na
tip koji se uslovno može nazvati »društvom«. Dok
se prvi karakteriše samodovoljnošću i izolovanošću,
slabom podelom rada, homogenošću, neposrednim i
neformalnim ličnim kontaktima, zasnovanim uglav­
nom na srodstvu i susedstvu, znatnom imovinskom,
profesionalnom i etničkom ujednačenošću, kao i.ide­
ntičnom kulturnom tradicijom, zajedničkim moralnim
normama, verovanjima, navikama i običajima - dotle
je drugi zasnovan na razvijenijoj i razgranatijoj podeli
rada, materijalnom interesu, klasnoslojnim razlikama,
formalizovanim i depersonalizovanim odnosima, heterogenošću, gubljenjem značaja porodice i srodničkih gru­
pa, atomizacijom i anonimnošću itd.
Druga grupa činilaca vezana je za porast elementa­
rnog obrazovanja i širenje pismenosti, povezanih sa
zahtevima »industrijske civilizacije«. Ovo masovno
ali nedovoljno duboko obrazovanje je pretpostavka i
sastavni element m. d. i masovne kulture. Takva obrazo­
vanost i »pismenost« kod većine stanovništva ne dosežu
onaj nivo koji bi ljudima omogućio da shvate i prihvate
najviše kulturne vrednosti, odnosno da samu težnju
za obrazovanošću učine autentičnom kulturnom potre­
bom. Na žalost, veliki broj pojedinaca ostaju faktički
nepismeni, iako su savladali tehniku pisanja i čitanja,
budući da nisu dospeli dotle da im čitanje i pisanje omo­
gućuju stvarnu komunikaciju s napisanim ili na drugi

društvo, masovno
simbolički način iskazanim sadržajem, odnosno da im
je uspostavljanje dijaloga s kulturnim vrednostima sva­
kodnevna navika i istinska potreba.
Treća grupa činilaca koji neposredno utiču na
stvaranje m. d. i masovne kulture povezana je s narasta­
njem značaja slobodnog vremena u savremenim industrijalizovanim društvima. Ovo »neproizvodno vreme«,
koje po obuhvatu stanovništva i svojoj dužini postaje sve
veće, a po sadržaju sve praznije, sačinjava najpogodnije
tlo za bujanje i širenje produkata masovne kulture, mada
ono može da bude iskorišćeno i za druge aktivnosti. Me­
đutim, u najvećem broju slučajeva, ono se koristi na način
čije su bitne karakteristike da nije u stanju da se otrgne
od uticaja »proizvodnog vremena«. Zato su njegova gla­
vna obeležja visoka komercijalizacija, mehanizovanost i
pasivnost. Veliki broj ljudi postaje lak plen producenata
i menadžera proizvoda masovne kulture, koji kod njih
stvaraju neurotizovane potrošačke navike i veštačke
potrebe, čime se krug uveliko zatvara.
Najzad, m. d. i masovna kultura se gotovo ne mogu ni
zamisliti bez širenja, razgranavanja i vladavine sredstava
masovnog opštenja - koja se, sasvim sigurno, mogu uze­
ti kao njihovo najznačajnije i najneposrednije sredstvo
rasprostiranja i uslov stvaranja i opstanka, mada se to
dvoje ne može izjednačiti. Ova sredstva imaju nesum­
njivo presudnu ulogu u nivelisanju i homogenizovanju
ukusa publike, ohrabrivanju mediokritetstva, konformi­
zma i pasivnosti, kao i u obezličavanju i dehumanizovanju ljudskih kontakata i odnosa.
Prema tome, industrijalizacija, urbanizacija, nagle
i brze društvene promene, raspadanje primarnih zaje­
dnica i veza - najopštiji su okvir za nastanak m. d. i
masovne kulture u kojima se »narod« rastvara u bezličnu
masu anonimnih i međusobno nepovezanih pojedinaca.
Takvi izolovani i otuđeni pojedinci moraju biti povezani
nekim spoljašnjim sponama i obeležjima, a tu se uloga
masovne kulture pokazuje izuzetno značajnom. Kao i sva­
ku standardizovanu robu, stvaraju je specijalizovane insti­
tucije »industrije svesti« i namenjuju velikim masama
primalaca čiji se ukus oblikuje putem mode, reklame i
stvaranja veštačkih potreba. Ona je zavisna od tržišta,
organizacije i tehnologije, a povezana je s porastom
elementarnog obrazovanja, širenjem gradova, narasta­
njem značaja slobodnog vremena i prevlašću sredstava
masovnog opštenja u društvenom životu. U masovnoj
kulturi kvantitetom se nadomešta kvalitet. Ukus njenih
korisnika se niveliše i homogenizuje, a pasivnost i konfo­
rmizam smatraju ne samo nužnim nego i poželjnim.
Kao površna, neoriginalna i svima lako dostupna, a uz
to podložna zakonima komercijalizacije, ova kultura se
ne može smatrati ideološki neutralnom. Ona doprinosi

društvo, masovno

98

očuvanju statusa quo, te je stoga mnogi nazivaju »novim
opijumom za narod«.
Masovna kultura računa s čovekom kao pripadnikom
mase, kojem je ličnost nerazvijena ili zakržljala. Ona ne
pokreće bitna pitanja, ne aktivira i ne uznemirava, već
drži u zabludi, navodi na zaborav i opija. Ta kultura je
površna, neoriginalna i svima lako dostupna, ali to ne
znači d a je i demokratična, pošto je stvorena prema
zakonima tržišta od strane veštih manipulatora i lovaca
na profit. Ona je opsednuta tržišnim vrednostima, sticanjem materijalnih dobara i zabavom kao stilom života.
Orijentišući se na serijsku i masovnu proizvodnju »kul­
turnih dobara«, masovna kultura traži i oblikuje pasivnog
potrošača, ne dirajući u temelje postojećeg. Potčinjena
je zakonima komercijalizacije, što dovodi do snižavanja
kulturnih standarda i sužavanja granica slobode. Ovde se
idealizuje tehnička racionalnost, neguje egoizam i nepre­
kidno podiže prag draži. Sve ljudske potrebe su redukovane na elementarne. Stvara se privid življenja, sloboda
se promeće u rušilačku agresivnost ili u konformističku
jednoobraznost. Sve ljudske aktivnosti usmerene su na
sadašnjost. Umesto da oslobađa i humanizuje, masovna
kultura zarobljava, frustrira i neurotizuje.
No, to ne znači da ovu kulturu treba u celini s prezirom
odbaciti (uostalom, takvo jedno odbacivanje od strane ne­
velikog broja kritičara neće joj nimalo naškoditi, niti će
zaustaviti njeno nadiranje), jer ona, ipak, barem potencij­
alno, razvija nešto novo, naročito u sferi proširenja obima
i kanala komunikacije među ljudima, kao i na području
izmene svakodnevnog života. Reč je samo o tome da se
m. d. i masovna kultura moraju problematizovati, odno­
sno da se moraju kritički propitivati širi društveni, kultu­
rni i psihološki uslovi u kojima se oni reprodukuju.
3 društvo, industrijsko 3 društvo, moderno
3 kultura, masovna
M. Tripković

društvo, moderno. Idealan tip društva nastalog kao
suprotnost tradicionalnom društvu. M. d. se Često sma­
tra univerzalnim tipom društva, stvorenim na osnovu
opštih i sveobuhvatnih promena koje su se odigrale u
tradicionalnom društvu. Utoliko m. d. nije lokalna ili
pojedinačna, već svetska i sveobuhvatna pojava. Izmene
koje razaraju tradicionalno društvo su mnogostruke i
odnose se kako na ljudsku reprodukciju i ekonomiju,
tako i na politiku, pravo, kulturu itd. One stvaraju sas­
vim drugačije odnose između ljudi, nove ustanove i dr­
uštvene grupe. Međutim, m. d. nije nastalo samo teme­
ljnim izmenama već je i stalno podložno promenama.
Jednom pokrenute promene su nezaustavljive. Dakle,

bitne karakteristike m. d. su promene i inovacije, ili no­
vine.
Od važnih promena koje dovode do javljanja m. d.
izdvaja se tzv. demografska tranzicija. Broj stanovn­
ika se povećava kao posledica napretka ekonomije i
zdravstva, kao što se, na drugoj strani, smanjuje broj
članova porodice koja se svodi na svoje »atomsko
jezgro«. Porodica gubi niz tradicionalnih funkcija, kao
što je, npr., ekonomska, jer se sticanje egzistencijalnih
prinadležnosti obavlja u širem društvu.
Najveće promene odvijaju se u sferi ekonomije.
Poljoprivreda gubi dominatnu proizvodnu ulogu, koju
preuzima industrija. Uz industriju se javlja niz uslužnih
delatnosti u kojima se zapošljava većina stanovništva.
Osim toga, menjaju se sredstva rada i profili radne sna­
ge. Niz industrijskih revolucija, a naročito poslednja,
tzv. naučnotehnološka revolucija, menjaju sve aspekte
rada i uvode naučna otkrića u proizvodnju, pa ona
postaje visokoproduktivna, masovna i serijska. Na
drugoj strani, radna snaga postaje obrazovana i struč­
na, školovana, jer se veliki deo vremena odvaja za
školsku ili teorijsku pripremu za rad. Usled razvoja
podele rada, pojavljuju se mnoga nova zanimanja, kao
i specijalizacija u većim razmerama. Takođe, iz teme­
lja se menjaju prostorni ambijenti rada i života. Zahva­
ljujući velikoj koncentraciji stanovništva u gradovima,
nastaju tzv. konurbacije, urbane celine u kojima su rad­
ne zone izuzetno naglašene i odvojene od rezidencijalnih i kupovnih zona.
U politici dolazi do promena koje se tiču stvaranja
opštih političkih ustanova ili političkog sistema. Javlja
se masovno učešće ljudi u svim oblicima politike, od
izbora do referenduma o značajnim pitanjima javnog
života. Parlament i stranke postaju opšta civilizacijska
tekovina. Uz njihovo širenje uočava se i snaženje države
i njeno mešanje u sve sfere života, te naročito rast birokratije koja postaje univerzalna snaga savremene
države.
Pravna država ili sistem postaje ključna odlika
uređenog m. d., odnosno institucionalizuje se prav­
na briga za različite institucije, grupe i pojedince.
Naročito jačaju oblici zaštite ljudskih prava i sloboda,
uz izjednačavanje polova, mlađih i starijih itd. Pravo i
sloboda raspolaganja sopstvenim telom, izbor rađanja, i
stalno razvijanje intelektualnih sposobnosti itd. - odlike
su celokupnog pravnog, ali i društvenog sistema.
Kultura doživljava značajne promene, jer se javljaju
nova sredstva koja približavaju kulturna dobra širokoj
publici. Štampa, radio i televizija postaju kanali za sve
širi protok ne samo informativnog već i kulturnog sa­
držaja. Istovremeno, dosadašnju elitnu kulturu zame-

99
njuje masovna kultura. Svako kulturno dobro postaje
dostupno svim članovima društva. Masovna kultura na
nov način kultiviše nove osećaje i socijalizuje ljude.
U m. d. preovladavaju racionalne ustanove i domi­
niraju srednji slojevi kao izraz razvijenije podele rada.
Tradicionalne ustanove zasnovane na mitologiji i veri
ustupaju mesto ustanovama koje su važne za rad, inova­
cije i njihovu primenu, odnosno za zadovoljavanje
ljudskih potreba i razvoj ljudskih sposobnosti. Istovre­
meno, obrazovanje i rast različitih stručnih zanimanja
stvaraju osnovu za nove srednje slojeve koji ne samo
da postaju najbrojniji već i najuticajniji činilac m. d.
Njihova dominacija znači i smanjivanje nekadašnjih dru­
štvenih ekstrema, tj. razlika između bogatih i siromaš­
nih, obrazovanih i neobrazovanih, takova nestaju stare
klasne suprotnosti.
Pojedinci postaju deo m. d. kao deo mnogih insti­
tucija i društvenih grupa. To dovodi do pretvaranja
neposrednih i jednostavnih odnosa, koji su karakterisali
tradicionalno društvo, u posredovane odnose, koji se
uspostavljaju u ustanovama i grupama koje su uređene
na osnovu prava i ugovora.
O društvo, industrijsko O društvo, masovno
O društvo, tradicionalno

V Milić
društvo, postindustrijsko. Pojam nastao u okri­
lju tzv. teorija opostindustrijskom društvu, kojima se
nagoveštava nastupanje jednog višeg stepena u razvoju
ljudske zajednice i industrijskog društva. Glavni
predstavnici ove teorije su Robert Kan, Danijel Bel,
Zbignjev Bžežinski i Alen Turen.
P. d. nosi beleg tzv. naučnotehnološke revolucije i
brojnih naučnih otkrića koja se radikalno razlikuju od
prethodnih revolucija i otkrića (agrarne i industrijske
revolucije). Stvaranje novih sredstava rada i »umnih«
mašina (kompjutera), novih oblika energije (atomska en­
ergija), novih veštačkih materija (plastika) i novog tipa
obrazovanja (visoko obrazovanje) unose radikalne izmene u ekonomsku strukturu društva, a s tim u celokupnoj
društvenoj strukturi stvaraju nov tip društva.
Umesto sekundarnog sektora, koji je bio dominantan
u industrijskom društvu (odnosno primarnog sektora
u agrarnom društvu), u ekonomiji p. d. ključanje ter­
cijarni sektor. Od sve manjeg značaja je proizvodnja
robe, a sve više »proizvodnja« usluga. U tercijarnom
sektoru su koncentrisani svi važniji finansijski resursi,
kao i najveći i najobrazovaniji deo radne snage. Druš­
tveni proizvod u p. d. je nekoliko puta veći od onoga u
industrijskom društvu. Sve to vodi stvaranju »servisne«

društvo, potrošačko
ekonomije i tzv. servisne društvene klase koja zamenjuje dosadašnji tip privrede i njoj odgovarajućih klasa.
Politika i pravo u p. d. su sasvim podređeni tzv.
kvalitetu života, za razliku od industrijskog (a po­
sebno agrarnog) društva u kojem je sve bilo uslovljeno
»kvantitetom« života. P. d. rešava problem materijalne
oskudice i čini da društvo prelazi u fazu blagostanja u
kojem način života postaje znatno važniji nego način
rada. Ljudska prava i svestrani razvoj individue, njena
emancipacija od pritiska zajednice i nestanak dotadaš­
njih neravnopravnosti između ljudi jeste glavni zadatak
politike i prava u p. d.
U kulturi p. d. preovladava racionalni pogled na svet
- na prirodu i ljudsko društvo. Odlučujući činilac opšteg
razvoja i napretka su nauka i organizovano znanje. Por­
ed toga, menja se i saznajna priroda nauke. Za razliku
od industrijskog društva u kojem su bila ključna primenjena, činjenička naučna znanja, u p. d. su odlučujuća
teorijska, fundamentalna znanja. Pomenutim znanjima
je trajno obezbeđen progres društva.
Kada je reč o organizovanom znanju, odnosno obra­
zovanju, p. d. je društvo masovnog školovanja ili širenja
znanja. Za najveći deo mladih je predviđeno visoko
obrazovanje koje postaje skoro permanentno, jer traje
tokom čitavog života.
Zastupnici shvatanja o p. d. se uglavnom slažu da
takvo društvo u sebi sadrži neznatan stepen nejednakos­
ti u prisvajanju materijalnih i duhovnih dobara, odnosno
nema izraženu klasnu strukturu, te razorne sukobe koji
karakterišu ranije industrijsko društvo. Jedino se izdvaja
svojim shvatanjem A. Turen koji misli da, umesto p.
d. kao besklasnog društva, nastaje novi tip klasnog
društva u kojem su glavni društveni akteri »birokratija«
i »narod«, između kojih se odvija osnovni društveni su­
kob.
O društvo, industrijsko O konvergencija sistema
O naučnotehnička revolucija

V. Milić
društvo, potrošačko. Tip modernog društva koje
se odlikuje velikom potražnjom i masovnom potro­
šnjom dobara. P. d. pretpostavlja široku dostupnost
najraznovrsnije robe i usluga, veliku kupovnu moć
širokih slojeva stanovništva, obilje slobodnog vremena
i dokolice u tzv. državi blagostanja. Međutim, kritičari
p. d. smatraju da kupovina i posedovanje dobara u p.
d. nemaju za cilj zadovoljenje stvarnih i korisnih pot­
reba: to postaje cilj za sebe i izražava želju za istica­
njem ekonomske moći i luksuznog načina života koji
pojedince odvaja od drugih i čini ih posebnim. Merila
novčane moći se tako izražavaju u »upadljivoj pot­

društvo, potrošačko

100

rošnji«, koja postaje statusni simbol »dokoličarske
klase« (Torsten Veblen). No, preterana potrošnja u savremenom društvu gubi smisao statusnog simbola, jer
postaje način ponašanja i onih društvenih slojeva čije
su novčane mogućnosti znatno manje od njihovih pot­
rošačkih želja i sklonosti za isticanjem luksuznog načina
života. Tako »potrošački mentalitet« zadobija društveni
smisao i postaje svojstvo određenog »socijalnog kara­
ktera« industrijskog i postindustijskog društva - jedna
vrsta »otuđenosti« modernog čoveka, kojeg je Herbert
Markuze nazvao »čovekom jedne dimenzije«.
O dokolica O potrošnja O država blagostanja
M. Todorović

društvo, prim itivno. Mala i homogena društva,
neintegrisana u modeme države, koja karakterišu ele­
mentarni oblici privređivanja (lovačko-sakupljački ili
najjednostavniji oblici poljoprivrede), nepostojanje
formalne političke strukture niti naglašene stratifikacije,
odsustvo privatne svojine i ograničena tehnološka razvi­
jenost. Mogu biti patrilinearna i matrilinearna, a po­
litički poredak se podudara sa srodničkim sistemom. P.
d. je organizovano u klanove, rodove i plemena. Uko­
liko su manje celine udružene u veću, veća celina je
polisegmentiranog tipa.
Pod pojmom p. d. najčešće se podrazumevaju predmoderna neevropska društva otkrivena u toku geogra­
fskih otkrića. Ogromna razlika između ovih društava i
evropske civilizacije navela je na pretpostavku da se ona
nalaze u trajnom kulturnom zastoju, te da predstavljaju
prežitke društvene organizacije koja je postojala u
najranijim fazama razvoja čovečanstva. Mada se na
ovakvom pristupu konstituisala antropologija kao
posebna društvena disciplina, on ima ozbiljne nedost­
atke, od kojih su najvažniji: nemogućnost da se dokaže
kako je zaista izgledala dmštvena organizacija u najra­
nijim fazama razvoja društva, nepostojanje jedinstvenih
kriterijuma za određivanje zajedničkih karakteristika tzv
p. d., zanemarivanje dinamičkih aspekata društvenog i
kulturnog dešavanja u njima, pogotovo s obzirom na
dinamiku njihovih spoljašnjih odnosa, subjektivno vrednosno procenjivanje neevropskih kultura, pejorativnost
samog izraza, koja nije uklonjena pukim naglašavanjem
daje reč o »prvobitnom«, a ne vrednosnom p . d.
Pri tom su p. d. sagledana kao statična, naglasak je
na pomanjkanju inicijative pojedinca, neinventivnosti, nefleksibilnosti, zaostalosti, kao svojstvima koja
su tim društvima inherentna. Odricanje sposobnosti
dinamičkog menjanjap . d. predstavlja jedan od najkru­
pnijih nedostataka u ovom pristupu, čime se, u velikoj
meri, onemogućava efikasno razumevanje stvarnih

odnosa u procesima dezintegracije i integrisanja p .d.
u modema društva i države. Time je izvršena ideološka
temporalizacija kojom su savremena p. d. svrstana u
njima »primereno« prošlo vreme.
Do danas je bilo više pokušaja da se izraz p. d. zameni nekim boljim i vrednosno neutralnijim izrazom, kao
što su plemensko ili arhajsko društvo, ali nijedan od njih
nije ušao u opštu upotrebu.
O antropologija, kulturna 3 evolucionizam
O primitivni čovek
N. Sekulić

društvo, tradicionalno. Društvo zasnovano na tra­
diciji, koje kao idealan tip stoji nasuprot modernom dru­
štvu. Tradicija je mrtav deo istorije, koji čine prošli i ok­
amenjeni događaji. Stoga t. d. obeležava odsustvo svake
pokretnosti ili promene. Sve što se prenosi s genera-cije
na generaciju jeste ponavljanje postojećeg, uz njegovo
eventualno usavršavanje. t . d. je univerzalna pojava svetskog značaja čija se statičnost ogleda počev od ljud-ske
reprodukcije i ekonomije do kulture, a obeležavaju ga
tradicionalne ustanove i socijalne grupacije.
Usled nerazvijene proizvodnje i loših higijenskih
uslova života broj stanovnika u t. d. je ograničen i ne
uvećava se brzo. Smrtnost novorođenčadi je velika,,
kao i starih ljudi, odnosno prosečan vek života je
nizak. Porodica je osnovna ćelija društva, u kojoj su
objedinjene sve funkcije, počev od reproduktivne, do
ekonomske i zaštitničke. Poljoprivreda je glavna grana
privrede, zasnovana na tradicionalnim sredstvima rada.
Izvori energije su vekovima isti i čine je ljudi i živo­
tinje. Transformacija tih oblika energije nije moguća,
a upotreba drugih energetskih izvora je ograničena.
Sredstva rada i organizacija rada uslovljeni su spoljnim,
prirodnim činiocima, a ne ljudskim otkrićima. Podela
rada je ustaljena i odgovara joj dominacija poljoprivred­
nog stanovništa koje je neobrazovano i predstavlja golu
fizičku silu. Poljoprivredi odgovara i prostorni ambijent
života, a to je selo. Na selu živi najveći broj ljudi i oba­
vlja sve aktivnosti. U gradovima se javlja zanatstvo kao
klica buduće industrije, ali ono je ograničeno i lokalno.
Doduše, grad je i u t.d. nadmoćan nad selom jer je ad­
ministrativni, politički i pravni centar života, ali to ne
znači daje proizvodno i radno dominantan.
Nepokretnom reproduktivno-proizvodnom modelu
društva odgovara i statičan politički sistem. Njega karak­
teriše apsolutistička vladavina osnažena religijom, jer je
carska vlast produžetak božije vlasti. Politika je potpuno
vezana za tradicionalne autoritete koje oličavaju dvor i
kler (crkva). Apsolutističkoj vladavini odgovara i apsolu­
tistička država koja je centralizovana i hijerarhizovana i

država

101

u kojoj se pozicije stiču najčešće zaslugama za održanje
vlasti. U t. d. sva ponašanja su regulisana običajima i
religijskim moralom, a ukoliko pravo postoji, ono je
izvedeno iz običaja i vere.
Najveći broj pojedinaca su podanici apsolutističke
vlasti, bez jasnih individualnih prava i sloboda. Život
im je pretvoren u dužnost i obavezu, odnosno služenje.
Apsolutista raspolaže ne samo mogućnošću da mu se
podanici podrede u egzistencijalnom smislu već i mogu­
ćnošću odlučivanja o njihovom životu ili smrti.
Kultura je obeležena kako običajima i religijom,
kao opštim regulatorima odnosa između ljudi, tako
i patrijarhalnim moralom kojim se dodatno usmerava društveni život. M istični, m agijski, odnosno
m itološki pogled na svet je vladajuća ideologija,
koja, uz patrijarhalnu svest, t. p. održava statičnim i
nepromenjivim.
U t. d. postoje velike društvenoklasne razlike, ogr­
oman jaz između bogatih i siromašnih, upravljača i
proizvođača. Najmanji deo društva raspolaže najvećim
materijalnim i duhovnim dobrima, kao i obrnuto - naj­
veći deo društva ne može da zadovolji ni životni mini­
mum. Zbog toga su dominirajući gornji društveni slojevi,
klase koje se trude da svim legitimnim i nelegitimnim
sredstvima očuvaju svoju poziciju. Težak položaj donjih
slojeva uvod je u velike revolucije modernog doba koje
će iz korena promeniti t. d.
društvo, agrarno

društvo, modemo modernizacija

V Milić

nog narastanja gradova, njihovog teritorijalnog širenja,
promena njihovih funkcija i tehničkotehnološkog napre­
dovanja civilizacije. Osim vidljivih materijalnih obele­
žja preobražaja društva, njihov urbani sadržaj obeležavaju promene tradicionalnih organizacionih obrazaca,
institucija i vrednosti, kao i nastajanje sasvim novih
obrazaca, institucija i vrednosti.
Istraživanje društava u gradovima danas je preraslo
u istraživanje u. d .,s obzirom na to d aje pojam grada
prerastao svoje prvobitno ograničene prostome okvire,
sa tendencijom da postane globalni fenomen. U. d., kao
izraz takvog procesa, označavaju specifičan način živo­
ta, funkcionalnost, organizaciju i sisteme vrednosti.
U takvim društvima stvaraju se posebni oblici odnosa
između pojedinaca i društvenih grupa.
U. d. razlikuju se međusobno u mnogom pogledu, te
pojedini uzroci njihovog nastanka, tokovi i posledice
njihovog razvoja i, srazmerno tome, njihovo razumevanje zahtevaju sociološku kontekstualizaciju. Globalni
karakter razvoja u. d. ne isključuje njihovu posebnost u
zavisnosti od kulturnogenetičke osnove društva.
Proučavanje u. d. višestruko je složeno i prevazilazi interesovanja jedne nauke, pa i sociologije. Kako
se sami gradovi međusobno razlikuju na vrlo mnogo
načina (istorijski, po načinu i vremenu nastanka, kul­
turno, organizaciono, prostomofizički i po strukturnim
obeležjima stanovništva), tako se razlikuju i društva čiju
okosnicu oni predstavljaju.
O društvo, modemo O grad O urbanizacija

Lj. Pušić
društvo, urbano. Sistem međusobnih odnosa koji
povezuju pojedince na određenoj teritoriji, koja ima
obeležja urbane sredine. Za sociološku definiciju u. d.
od značaja su dihotomne sociološke podele, kao što su,
npr., ruralna-u, d., sveta-sekularna društva, društva
mehaničke-društva organske solidarnosti i distinktivne
socioekološke karakteristike stanovništva. Kod većine
njih reč je o razumevanju dihotomnog karaktera naselja
s obzirom na gustinu, prirodne karakteristike, veličinu i
ulogu u okviru određenog prostora.
Kako u sociološkom smislu grad predstavlja dru­
štveni fenomen, to se putem proučavanja gradskog
fenomena proučavaju i promene društva u prostoru i
vremenu. U tim nastojanjima nalaze se i koreni pose­
bne sociološke discipline čiji je predmet proučavanje
društva u gradu, odnosno sociologije grada.
Premda je oblikovanje u. d. proces dugog trajanja,
može se smatrati da sa industrijskom revolucijom dolazi
do njihovog širenja i nastanka novih oblika i kvaliteta.
Takva društva najčešće se nazivaju savremenim u. d.
Ona se uklapaju u uzročnoposledični lanac populacio-

država. Političko-teritorijalna organizacija društva,
forma u kojoj se pojavljuje društvo u svom organizovanom obliku. Otkad je nastalo kao zajednica ljudi,
društvo je težilo svojoj organizaciji koja bi obezbedila
trajno vršenje delatnosti i zadovoljavanje potreba ljudi.
Takva organizacija se javila u obliku d., a označavala
je opštu uređenost celine koja se mogla postići samo
putem pravila i različitih normi - od običajnih do pra­
vnih. Istovremeno, celina se mogla održati jedino kroz
upravljanje, odnosno njeno regulativno usmeravanje i
kontrolu.
D. je politička organizacija društva jer je za upra­
vljanje vezana vlast, odnosno organizovana moć spr­
ovedena najčešće na osnovu pravnih normi, što znači
hijerarhizovana i podeljena između onih koji vrše vlast i
imaju mogućnost zapovedanja, te onih koji ne vrše vlast
imaju samo mogućnost izvršavanja. To opet podrazumeva da se mogućnost upravljanja pretvara u pravo naređi­
vanja, a mogućnost izvršavanja u pravo dužnosti, tj.
obavezu. Da bi obezbedila zapovedanje i izvršavanje,

država
vlast raspolaže monopolom fizičkog nasilja, odnosno
organima koji ga sprovode.
D. je teritorijalna organizacija društva, jer vlast ima
svoj fizički prostor u kojem se vrši. Na jasno određenoj
teritoriji uspostavljaju se spoljne i unutrašnje granice.
Spoljne granice odvajaju društvo organizovano kao
teritorijalna d. od drugih društava koja su slično organizovana. Unutrašnje granice označavaju prostor vršenja
vlasti, tzv. državni suverenitet koji je nepovrediv, od­
nosno ne može da se dovede u pitanje kako se ne bi
dovela u pitanje sama d. Unutar granica razvijaju se sve
podele unutar d. i stanovništva, a najvažnija podela je na
tzv. državljane ili građane d. koji imaju svoja građanska
prava i učestvuju u vršenju vlasti, te strance koji nemaju
ta prava, odnosno nisu državljani dotične d. Poslednji
teže ili da odu iz d. koja im je strana, ili da postanu njeni
građani.
D. ima svoje institucije od kojih su najvažnije: (1)
državno-ideološki aparati; (2) pravni poredak; (3) građanske slobode i prava.
Državno-ideološki aparati su opšti organizatori
i upravljači društvom, odnosno vrše i opravdavaju
vlast, čuvaju teritoriju d., tj. staraju se o ostvarivanju
građanskih prava. U državno-ideološkim aparatima d.
se objedinjuje kao društvena, politička i teritorijalna
organizacija društva. Državno-ideološki aparati se dele
prema vrstama aktivnosti i upotrebi fizičkog nasilja, i to
na: (a) neposredne i posredne aparate političke vlasti;
(b) aparate represije; (c) aparate javne administracije i
(d) aparate ideologije, (a) Aparati neposredne političke
vlasti su organi političkog predstavljanja, odnosno u
modernom društvu, parlament, vlada i šef d. Oni su ne­
posredno zaduženi za organizovanje društva u obliku
d. i stvaranje uslova za trajno i stabilno obavljanje raz­
nih delatnosti, upravljanje društvom i vršenje vlasti na
određenoj teritoriji, odnosno ostvarenje suvereniteta i
brige za realizaciju ljudskih prava. Mada su najvećim
delom poslovi političkog predstavljanja usmereni pre­
ma tzv. unutrašnjoj politici, postoje značajni poslovi
političkog predstavljanja prema tzv. spoljnoj politici,
naročito kada je reč o predsedniku d. Aparati posredne
političke vlasti su socijalni i politički pokreti, političke
partije i interesne grupe, ili grupe za pritisak. Njihova
delatnost se sastoji od uticaja na društveno, političko i
teritorijalno organizovanje i osvajanje vlasti. Poseban
naglasak se danas stavlja na ostvarivanje i zaštitu razli­
čitih ljudskih sloboda i prava. Najsveobuhvatniji su
socijalnopolitički pokreti, a najuže delovanje imaju
interesne grupe, (b) Aparati represije brane društvenu,
političku i teritorijalnu organizaciju društva. Oni su or­

102

gani kontrole i zaštite kako prema unutra, tako i prema
spolja, te se i dele na unutrašnje i spoljašnje aparate
represije. Najvažniji poslovi unutrašnjih aparata repre­
sije su kontrola i zaštita političko-pravnog poretka dru­
štva i građanskih prava. Stoga su i ključni organi ovih
aparata sudovi i policija. Najhitniji zadatak tzv. spoljnih
aparata represije je odbrana teritorijanog integriteta i
suvereniteta d., a to čini vojska kao organ ovih aparata;
(c)
Aparati javne administracije bave se ostvarivanjem
društveno-političke i teritorijalne organizacije društva i
izvršavanjem poslova koji su vezani za funkcionisanje
d. u svim njenim vidovima. Javna uprava ili administra­
cija je posvećena i realizaciji građanskih prava, počev
od uže radnih, do šire socijalnih prava, (d) Aparati
ideologije su oni koji se bave opravdavanjem vlasti i,
uopšte, upravljanja.
Za vlast je bitno da je legalna, odnosno izabrana i
pravno osigurana, da poseduje aparate represije ili mo­
gućnosti legalne upotrebe fizičke sile. Ali, za trajanje
i stabilnost vlasti potrebno je i opravdanje, odnosno
saglasnost ili pristanak onih kojima se vlada - tzv.
konsenzus. Što je veći stepen konsenzusa, vlast je solidnija i dužeg veka. Aparati ideologije imaju cilj da
obezbede tzv. legitimitet vlasti ili njeno široko prihvatanje, odnosno da omoguće pristanak podanika na izvr­
šavanje vlasti. To znači i pretvaranje izvršavanja u duž­
nost, obavezu. Načini na koje deluju ideološki aparati d.
mogu da budu različiti, ali se to najčešće obavlja preko
zastupanja određenih vrednosti koje su vezane za dru­
štvenu i političku organizaciju društva. To zastupanje
može da bude neposredno ili posredno širenje vrednosti,
te tako oni mogu da budu neposredni ideološki aparati
- štampa, radio i televizija, te posredni ideološki aparati
- naime, školsko-obrazovni sistem.
O društvo O politika O vlast

V.Milić
država blagostanja (eng. welfare state, fr. Etatprovidence). Oblik organizacije savremenih kapitalisti­
čkih društava koji ima tri karakteristična obeležja: (1)
mešovitu privredu, zasnovanu na kejnzijanskoj politi­
ci; (2) pluralističku (masovnu) demokratiju i (3) visoko
razvijen sistem socijalne sigurnosti.
U ekonomiji d. b. postoji mešavina oblika svojine, pri
čemu udeo državnog sektora značajno varira od zemlje
do zemlje, kao i mešavina tržišne regulacije i državne
intervencije. Ekonomska politika je zasnovana na kejnzi­
janskoj doktrini podsticanja tražnje, a obuhvata javno
finansiranje akumulacije kapitala, politiku pune zaposle­
nosti i progresivno oporezivanje, uz druge, manje ili
više efikasne mere preraspodele dohotka.

103
Politička organizacija je zasnovana na partijskoj,
parlamentarnoj demokratiji (preciznije, demokratiji
masovnih partija), pluralističkoj i u tom smislu što omo­
gućuje formiranje brojnih interesnih grupa i grupa za
pritisak, koje u manjoj ili većoj meri koriguju partijski
sistem. Poseban pečat političkom sistemu d. b. daju i
manje ili više prisutni elementi korporatizma u njegovoj
»neo«, tj. demokratskoj ili liberalnoj varijanti.
Socijalna sigurnost građana obezbeđuje se razvi­
jenim sistemom socijalnih usluga i transfernih plaćanja,
koja se građanima obezbeđuju na osnovu prava. Zbog
značaja ove komponente, d.b. se označava kao nova faza
u razvoju pravne države, i naziva se još i socijalnopravnom ili socijalnom državom.
Tokom pedesetih i šezdesetih godina XX veka, u ra­
zdoblju privrednog uspona, d. b. doživela je procvat, da
bi s ekonomskom krizom sedamdesetih godina i sama
zapala u krizu. D .b. je i u teorijskom i u praktično-političkom smislu »čedo« socijaldemokratije (laburizma), a
na udaru je kritike kako marksista tako i nove desnice.
društvo, potrošačko

S. Nedović
država, korporativna. Socijalno-politička zamisao
o staleškom državnom i društvenom poretku koji se teme­
lji na organizaciji zanimanja (fr. corporation —društvo,
stalež, ceh). Društvene grupe, kao delovi države, obra­
zuju se prema profesionalnom, a ne prema klasnom ili
političkom kriterijumu. Korporatizam vidi u srednjovekovnoj staleškoj državi ideal harmonične saradnje svih
organizovanih društvenih snaga u kojem ne postoje
klasni sukobi. Radnici i poslodavci udruženi su u stru­
kovnim udruženjima, tj. korporacijama. Izraz k. d. najpre je označavao suštinski element državnog uređenja
koji je u Evropi postojao od srednjeg veka do Francu­
ske revolucije. Za k. d. su se zalagali konzervativni i
katolički krugovi koji su se borili protiv liberalizma.
Osim ove upotrebe, izraz k. d. korišćen je za prikrivanje
borbe protiv parlamentarizma, liberalizma i socijalizma.
U hijerarhijskoj strukturi društva srednjeg veka svaki od
vladajućih staleža bio je socijalno ekskluzivan. Poredak
je bio statičan i opirao se dinamičnim društvenim snaga­
ma. S početkom novog veka, hijerarhijski korporativni
poredak sve se više degeneriše u poredak privilegija,
koje su poimane kao proizvoljni društveni monopol.
Počev od renesanse, staleški poredak gubi oreol priro­
dnog božanskog poretka, a građansko mišljenje pos­
tepeno nameće pravila prema kojima društveni rang
garantuje individualni učinak. Korporacije ili staleži
posle Francuske revolucije opstaju pretežno kao nosioci
posebne vrste društvenog ugleda. Delatnosti oficira, či­

država, nacionalna

novnika, sudija ili nastavnika, ali i zanatskih i građa­
nskih srednjih slojeva, manje se pravdaju zasebnim
interesima, a više služenjem opštem dobru. Nasuprot
korporacijama i staležima, liberalizam je branio legit­
imnost pojedinačnih interesa. U XVII i XVIII veku k.
d. bila je ugrožena apsolutizmom i liberalizmom, a u
XIX veku liberalizmom i radničkim pokretom. Kod kor­
poratizma nema granice između države i društva. Zato
je Katolička crkva osuđivala klasnu borbu i političke par­
tije kao nehrišćanski element, zalagala se za socijalnu
etiku u kojoj će radnici i poslodavci biti povezani ne
samo privredno nego i moralno.
Parlamentarnom načelu većine korporatizam suprot­
stavlja obrazac interesno izjednačene organizovane za­
jednice. Tezom daje grupa više od zbira svojih članova,
korporatizam je blizak organskoj viziji društva. Između
dva svetska rata, fašizam je prihvatio ovu zamisao da
bi suzbio razbijanje nacionalnog jedinstva klasnom bor­
bom, regulisao klasne sukobe i zaštitio interese srednjih
slojeva ugrožene od velikih partija radničkog pokreta i
krupnog kapitala. Fašizam je branio zamisao k. d. i pro­
tivio se liberalizmu i socijalizmu, pre svega, zato da bi
ugušio klasnu borbu i partijski pluralizam kao smetnje
homogenizovanju nacije i imperijalističkom ratu za koji
se spremao. Zamisao o k. d. javlja se u različitim, ne baš
uticajnim oblicima i posle Drugog svetskog rata.
fašizam klasna borba

profesija

T. Kuljić
država, nacionalna. Pojam nacije je u najtešnjoj vezi
s pojmom države, zbog čega svaki pojam n. d. upućuje
na prethodno definisanje nacije i preciziranje njenih
odlika u odnosu na državu uopšte. Definicija nacije
pokazuje se kao »notorno teška« (Benedikt Anderson),
bez obzira na to da li se ona politički razumeva samo
kao diskurzivna dobrovoljna zajednica ili se u određe­
nje uključuju kulturološki i naturalistički kriterijumi.
Nema opštevažećeg kriterijuma za razumevanje nacije
merilima legitimnosti ili nelegitim nosti društvenih
grupa (Eugen Lemberg). U razgraničenju spram ovih
definicija razvijena je politička mogućnost shvatanja na­
cije kao empirijskog pojma, ako se ona definiše kao ono
mnoštvo ljudi koje je podređeno jednoj jedinoj državnoj
vlasti: pod pojmom nacija Georg Elvert razume (laba­
vu ili čvrstu) socijalnu organizaciju koja polaže pravo
na nadvremenski karakter, koju većina njenih članova
tretira kao (imaginarnu) zajednicu i koja se odnosi na
jedinstveni državni aparat. Državni aparat je onaj koji
ostvaruje »društvenu organizaciju«. On, međutim, ne
povezuje delovanje svojih građana generalno, već sa­
mo parcijalno, kao subjekte građanske države. Pa ipak,

država, nacionalna
državni aparat je jedina instanca koja je u stanju da poje­
dince homogenizuje u naciju.
Stvaranje nacija je nemoguće zamisliti bez postoja­
nja centralne državne vlasti sa monopolom sile, iako
se pri tom treba čuvati personalizacije državne vlasti
(fr. L 'Etat, c' est moi - država, to sam ja) i njenog uzdiz­
anja u transcendentni vanvremenski mit (kao, npr. Le­
vijatan). Koliko god daje teško razumeti stvarnost nacije,
toliko nema nikakvog povoda za to da joj se pripisuje
egzistencija odvojena od pojedinaca i time favorizuje
mit sveopšte majke, »svete otadžbine« (Diter Henrih).
Država je homogeni subjekt onoliko malo koliko je to
i nacija, ali je ona ne samo neophodan nego i dovoljan
uslov nacije: bez države nema nacije. Ona je objekti­
vna struktura, u obliku n. d. uzdignuta iznad pojedinih
individua. Država je materijalno središte snage nacije.
Samo u izuzetnim slučajevima građani jedne države
ustaju protiv svoje države kao države, da bi istovremeno
konstituisali novu državu - u saznanju da bez države ne
egzistira nacija. Svi etnički i nacionalnooslobodilački
pokreti idu tim putem: ne oslobađanje nacionalnog, već
konstituisanje sopstvene nacionalnosti. Asocijacija gra­
đana u »kulturnu naciju«, istinski lišena prisile, bila bi
istovremeno gašenje nacije, zato što bi ona, kao takva,
bila inkompatibilna s državom kao aparatom prisile.
Nasuprot građanskougovornim »velikim pričama«
O tome da državu konstituišu njeni (potonji) građani,
polazeći od slobodne odluke i boljeg uvida, države nisu
nikad organizovane odozdo, već uvek odozgo, iz već
postojećeg centra moći - razume se, izuzimajući možda
nekoliko građanskih revolucija sa srećnim ishodom
(Nizozemska, Sjedinjene Američke Države), u kojima
je veći deo postojeće nomenklature bio zamenjen onim
homini novi. To, pak, ne može da otkloni nelagodu u
samorazumevanju (građanskih ili socijalističkih) grupa,
koje se u legitimiranju svoje vlasti pozivaju na sve samo
ne na državnu prinudu.
Kultura je kvazisakralna oblast ideala, uzdignuta
iznad profanih nizina; ona je visoka (opšta) kultura,
pored koje, kao celovitosti, ne mogu postojati neke
druge, već, u najboljem slučaju, samo potčinjene va­
rijacije opšteg (potkulture, regionalne kulture). Pa ipak,
i dalje ostaje bez odgovora pitanje šta se podrazumeva
pod kulturom. To (još) ne može biti visoka kultura,
pošto ovu stvara tek država koja je, sa svoje strane,
proizvod nacionalističkog pokreta. Ona uništava i okon­
čava kulturne procese, jednako kao što pokreće nove.
Nacionalizam je, u svojoj biti, opšta zamena za visoku
kulturu. On podrazumeva generalizovano širenje jednog
idioma, koji se prenosi posredstvom školskog sistema
i čuva u akademijama. Time nacionalizam simbolizuje

104

uspostavljanje anonimnog, bezličnog društva, sastav­
ljenog od zamenjivih, atomizovanih individua (Ernest
Gelner). Ipak, nijedna država nije tako stara da bi mogla
biti u situaciji da stvori jednu jedinu homogenu kulturu,
ma šta se pod njome razumelo. Ona stvara određene sta­
ndarde, pravila i okvirne uslove; ali, sâma država nije
celina, ona je, takođe, samo deo sistema. Samo u odnosu
na politički sistem moglo bi se govoriti o (političkoj)
kulturi. Država ima uticaja na kulturu, tako daje kultura
dobrim delom proizvod države (njenog socijalnog bića,
sistema obrazovanja, aparata činovnika i službenika),
kao što je, obrnuto, država izložena uticaju kulture.
O država O nacija O politika
M. Uzarewicz

(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

država, p artijsk a. Suprotnost i potpuna negacija
pravne države. U njoj postoje zakoni, ustav, zakonske
norme i pravila, ali je njihova primena zavisna od vladajuće partije, njene volje i selektivnog pristupa primeni
prava i pravde, lako su i fašistički, pa i pojedini autok­
ratski režimi u XX veku, bili ustrojeni kao (jednopar­
tijske države, uobičajeno je da sep. d. u pravom smislu
reči nazivaju politički režimi uspostavljeni u nerazvi­
jenim zemljama zahvaćenim revolucionarnim promenama početkom prošlog stoleća (Sovjetski Savez) i u
periodu posle Drugog svetskog rata (istočnoevropski
»lager«, uključujući i posleratnu Jugoslaviju). U takvim
uslovima, jedna (komunistička) partija se nametnula
kao organizator revolucionarnih aktivnosti i stabiliza­
tor postrevolucionarnog stanja u društvu. To je dalo ve­
liku moć vladajućoj komunističkoj partiji koja je organizovala državu i nametnula političku moć svim sferama
društva (ekonomiji, socijalnim odnosima, pravnim i po­
litičkim institucijama, obrazovanju, kulturi). Vladajuća
partija (jednopartijski sistem, partijski monizam) razvija
ogromnu političku birokratiju koja pokreće i kontroliše
sve aktivnosti u društvu. Glavna poluga za kontrolu
društva nisu znanje, veština, inicijativa i inovacija, već
partijska ideologija.
Vladajuća partija ostvaruje potpunu dominaciju nad
državom. Iako postoji formalna podela vlasti na zako­
nodavnu, izvršnu i sudsku, država ne može da ostvari
samostalnost i autonomnost delovanja nijednog od tih
delova vlasti, jer partija kontroliše i svojom ideo-logijom usmerava njihov rad i aktivnosti. Dakle,p. d. nema
samostalnost u odnosu na vladajuću partiju, niti može
da ostvari samostalnost u primeni zakona i prava u odno­
su na građane, društvene grupe, subjekte i organizacije,
odnosno na društvo u celini. U ekonomiji, partija koristi
državu da bi formirala državno (»društveno«) vlasni-

105
štvo nad imovinom i sredstvima za proizvodnju, centralizovala organizaciju, proizvodnju, raspodelu i planira­
nje celokupnim ekonomskim i privrednim resursima,
bogatstvom i prostorom. U društvenim odnosima, p. d.
uspostavlja novu, veštačku socijalnu i klasnu strukturu
u kojoj se ukida vlasnička klasa, osiromašuje selja­
štvo, a radnička klasa proglašava vodećom socijalnom
snagom društva i formalnim upravljačem sredstvima
za proizvodnju i privredom uopšte. Stvarni vlasnik je
partijska birokratija koja upravlja pomoću ideologije i
državnih mehanizama koje stalno razvija i usavršava.
Partija, odnosno p. d., ostvaruje monopol i u ostalim
oblastima društvenog života: zapošljavanje i napredov­
anje u karijeri zavisi od lojalnosti partiji, od socijalnog
(radničkog) porekla, a ne od sposobnosti i znanja, inici­
jative, preduzetničkih inovacija; obrazovanje je prožeto
smernicama partijske ideologije; kultura je usmerena na
afirmaciju partijske ideologije i očuvanje poretka. Na
kraju, p. d. najčešće prerasta u policijsku državu, kao
najgrublji oblik degradacije pravne države.
O boljševizam 3 partija, politička 3 totalitarizam
I. Sijaković

država, socijalna, v. država blagostanja
država, ustavna. U nauci ustavnog prava, u. d. nije
poseban pojam, za razliku od pojma monarhija. Ali usta­
vna monarhija jeste zaseban pojam. Kako je monarhija
oblik države, od pojma ustavne monarhije moguće je
doći do pojma u. d.
Starost države meri se milenijum im a, a starost
ustava vekovima. Pre pojave pisanog ustava država je
postojala kao apsolutna monarhija. U njoj je monarh
imao neograničenu vlast. S pojavom pisanih ustava
(američka Deklaracija o nezavisnosti iz 1776. godine
i francuska Deklaracija prava čoveka i građanina iz
1789) otpočinje konstitualizacija vlasti, ustanovlja­
vanjem sloboda i prava građana kojima se ograničava
državna vlast. Taj proces je u Evropi doveo do ustavne,
a potom i parlamentarne monarhije. Dok u ustavnoj
monarhiji državnu vlast dele monarh i predstavničko
telo, u parlamentarnoj monarhiji monarh gubi skoro svu
vlast, iako ostaje nominalni šef države, a stvarnu vlast
dele parlament i vlada. Svaka podela vlasti znači i njeno
ograničavanje, a to jača njenu konstitualizaciju. Ipak,
konstitualizaciju vlasti, unapređuje pre svega proširiv­
anje i učvršćivanje ljudskih prava i sloboda. Najveći
korak u tom pravcu učinila je liberalno-demokratska
ustavnost (posle 1848. godine), koja se početkom XX
veka preobrazila u stabilnu ustavnost racionalizovanog
parlamentarizma. Iako su u periodima autoritarne usta­
vnosti i sovjetske ustavnosti ljudska prava bila znatno

državljanin
sužena, pa i marginalizovana, neka ograničenja vlasti su
ipak postojala. Ona nisu sasvim nestala čak ni u fašisti­
čkoj i nacističkoj ustavnosti. Savremena ustavnost aps­
olutno insistira na ljudskim pravima, kao osnovnom
činiocu ograničavanja državne vlasti.
U. d. je ona država koja, ustavom utvrđenim slobod­
ama i pravima čoveka i građanina, ograničava, »ustavlja« državnu vlast, ne dopuštajući joj da bude apsol­
utna.
3 država 3 ustav 3 ustavno pravo
Z. Ivošević

državljanin. Član države kao društvene grupe, koji
je u tom svojstvu subjekt prava i obaveza predviđenih
ustavnim pravom i vezanih za funkcionisanje države.
Reč d. se često koristi sinonimno s rečju građanin, što
ima istorijske razloge: u antičkoj tradiciji grada-države
(u kojem je bilo isto biti d. i građanin - ovde u smislu sta­
novnika grada, polisa), sjedne strane, i u novovekovnoj
istoriji preklapanja pojmova države i građanskog društva
(koje se sastoji od brojnih autonomnih društvenih grupa
i čiji se članovi takođe nazivaju građanima), s druge
strane. Ipak, d. može da se izjednači sa građaninom,
pošto je za svojstvo državljanstva konstitutivno obeležje
to što je njegov nosilac u pravnom odnosu sa državom
kao njen član, kojem ta država po osnovu tog članstva
priznaje određena prava i zahteva ispunjavanje odre­
đenih obaveza vezanih za funkcionisanje države. To je
ono što d. odvaja od građanina, čiji je odnos prema drža­
vi samo spoljašnji i ima značaj kroz funkcionisanje dr­
uštvene grupe (kao dela građanskog društva) kojoj pri­
pada (preduzeća, sindikata, asocijacije bilo koje vrste
itd.).
Sveukupnost normi državnog prava kojima se uređuje
režim sticanja i gubitka svojstva državljanstva naziva
se pravom državljanstva. U normalnim slučajevima
državljanstvo se stiče rođenjem. Postoje tri načina
sticanja državljanstva rođenjem: prema državljanstvu
oca (klasični ius sanguinis), prema državljanstvu oba
roditelja (moderni ius sanguinis) i prema teritoriji na
kojoj je određeno lice rođeno, bez obzira na državljan­
stvo roditelja (ius soli). Državljanstvo može da se stekne
i kasnije, tokom života, a način i uslove propisuje svaka
država posebno. Savremena je tendencija u međuna­
rodnoj zajednici da se smanjuje broj apatrida - lica
koja ne poseduju državljanstvo. Član 15 Univerzalne
deklaracije o ljudskim pravima predviđa da svako ima
pravo na neko državljanstvo i da niko ne može biti li­
šen svog državljanstva, niti prava da to državljanstvo
promeni, dok Pakt o građanskim i političkim pravima
u članu 24, stav 3, predviđa da svako dete ima pravo da
stekne državljanstvo. Određene države takođe predvi-

državljanin

106

đaju mogućnost da njihovi d. imaju državljanstvo i neke
druge države, tj. da budu bipatridi. Od tog fenomena
treba razlikovati državljanstvo federativne države, koje
u sebi uključuje i državljanstvo neke od njenih federati­
vnih jedinica.
Pravo državljanstva je pretpostavka postojanja d.
Tek kada ispuni tražene uslove i stekne državljanstvo
određene države, čovek postaje d. i može da koristi
prava i ispunjava obaveze u funkcionisanju države. Za­
to pravo državljanstva treba razlikovati od onih prava
čiji je d. titular i koja su vezana za funkcionisanje države
(kao što su aktivno i pasivno biračko pravo, pravo na
slobodno iznošenje mišljenja u javnosti, pravo okuplj­
anja na javnom mestu itd.).
3 država 3 građanin 3 građanskost
A. Molnar

dugo trajanje (fr. longue durée). Pojam koji uveo
francuski istoričar Feman Brodel, u okviru razgraniče­
nja istorijskih vremena, odnosno trajanja različite duži­
ne. Ovo razlikovanje počiva na tipologiji vremena kr­
atkog, srednjeg i d . t . i ima hijerarhijski karakter, čemu
odgovara ontološko hipostaziranje d. t. Ono u sebi kru­
niše istorijska trajanja različite dužine, dok svakome od
njih odgovara određena forma istoriografije.
Vreme kratkog trajanja ispunjeno je »događajima
kratkog daha«, koji iskrsavaju i nestaju velikom brzinom,
ostavljajući utisak, svojim emocionalnim nabojem i
dramatičnošću, da su od prelomne važnosti, ali u saznajnom smislu oni nemaju većeg značaja. Ti događaji
predmet su tradicionalne političke, odnosno događajne
istoriografije (fr. histoire événementielle). Vreme sre­
dnjeg trajanja, mereno u rasponu od jedne do pet dece­
nija, ispunjeno je periodičnim i cikličnim događajima
i njima se bave ekonomija, demografija, sociologija i
odgovarajući tipovi istoriografije (istorijska demografi­
ja, privredna i društvena istorija). Vreme d. t. obuhvata
strukture, bilo kao tvorevine ljudskog društva, bilo pak
kao prirodne (geološke, geografske) zatečenosti koje
su od značaja za opstanak ljudske zajednice. Prema
Brodelu, d. t. predstavlja glavni predmet istorijske
nauke, koja u njemu nalazi svoju trajnu preokupaciju,
metodološko sredstvo i saznajno ispunjenje. Fenomen
d. t. takođe je mesto predmetnog ukrštanja istoriografije,
sociologije, antropologije i srodnih društvenih nauka,
dok istorija d. t. čini opšti metodološki uzor i ideološki
program za dominantan položaj istoriografije unutar za­
jednice društvenih nauka, posebno u interdisciplinarnim
komešanjima karakterističnim za francusku i evropsku
intelektualnu scenu tokom druge polovine XX stoleća.
Istovremeno, zamisao o d. t. predstavka vrhunac antipozitivističke kritike koju su pripadnici Škole Anala upu­

ćivali akademskoj istoriografiji, kao veštini doslovnog
prepričavanja političkih događaja, delovanja aktera i
»velikih ličnosti« u istoriji. U metodološkom i epistemo­
loškom smislu, d. t. sažima neka od glavnih postignuća
Škole Anala, usled promene težišta istoriografske na­
racije s pojedinačnih na kolektivne događaje, odnosno
strukture u vremenu, te preispitivanju odnosa izme­
đu kontinuiteta i diskontinuiteta, kao i samog smisla
istoriografskog znanja.
Brodelovo razlikovanje vrem ena i tra ja n ja , s
posebnim naglaskom na d. t., prvi put je metodološki
eksplicitno izloženo u njegovom tekstu »Istorija i dru­
štvene nauke: dugo trajanje« (Anali, 1958), dok je u
istraživačkom smislu primenjeno nešto ranije, u nje­
govoj studiji o Mediteranu (Mediteran i mediteranski
svet u doba Filipa II, 1949). Po iskazu samog Brodela,
ova ideja dobila je konačan oblik prilikom njegovog
zatočeništva u logoru tokom Drugog svetskog rata, kada
je pomisao na »dugotrajući« Mediteran predstavljala
psihološku odbranu od ratne i logoraške svakodnevice. U osnovi, ideja da se geografsko područje tretira
kao istorijski akter omogućena je radovima Viđala de
la Blaša i prodorom Škole ljudske geografije u Školu
Anala, pre svega zahvaljujući jednom od njenih osni­
vača, Lisjenu Fevru; operacionalizovanje pojma d. t.
strukturalističkom term inologijom podstaknuto je,
pak, usponom i uticajem strukturalne lingvistike i
antropologije, posebno radovima Kloda Levi-Strosa.
Brodelovo shvatanje o različitim trajanjima u istoriji,
s naglaskom na d. t., iznova je ukazalo na značaj prouča­
vanja vremenske dimenzije u istoriografiji i sociologiji.
Ono je nastalo delimično i u dijalogu sa Zoržom Gurvičem i njegovim pojmom temporaliteta globalnih dru­
štava, odnosno pojmom nivoa vremenske spratnosti, s
tim što je taj pojam manje analitički a više operacionalno
upotrebljiv. U toku svoje naučne delatnosti, Brodel je
sadržaj pojma d. t. neprestano unapređivao i varirao, od
maglovitih predstava o »kretanju gotovo nepomičnom«,
do naglašavanja značaja civilizacija kao struktura d. t.
Pomenutu zamisao on je uspešno primenio na prouča­
vanje Mediterana i kapitalizma kao »materijalne civiliza­
cije« (Materijalna civilizacija, ekonomija i kapitalizam,
1969-1979). U zajednici istoričara i teoretičara društva,
ideja o d. t. pokazala se podsticajnom u geoistoriji, istorijskoj antropologiji, medijevistici, proučavanju struktura
mentaliteta, kulturnih tvorevina, ideologije i vrednosnih
sistema.
3 istorija 3 sociologija, istorijska 3 Škola Anala
P. Milenković

duh naroda, v. Volksgeist


džentrifikacija (eng. gentry- gospodski stalež). Po­
dizanje kvaliteta stambenog objekta, ili čitave rezidencijalne oblasti, kako bi se oni upripodobili za pripadnike
višeg socijalnog statusa no što su bili njihovi prethodni
korisnici.
Pojam dž. u sociologiju grada uvela je 1964. godi­
ne Rut Glas, s namerom da opiše prodor srednje klase
u rezidencijalne četvrti Londona, nakon renoviranja
stanova koje su do tada koristili pripadnici radničke kla­
se. Pojam dž. u sociologiji grada ima nešto uže značenje,
jer obuhvata iskustvenu pojavu koja se prostorno vezuje
za centralne gradske lokacije (eng. inner cities). Fenom­
en dž. predstavljao je izazov ekološkoj teoriji susedske
dinamike, zasnovanoj na premisi socijalne sukcesije,
prema kojoj pripadnici nižih socijalnih grupa, u potra­
zi za kvalitetnijim stanovanjem na suburbanim loka­
cijama, nastanjuju susedstva napuštena od pripadnika
viših socijalnih položaja.
Proces dž. uslovljava konverziju vlasničkog statusa
dela stambenog fonda (iz socijalno ili privatno rentalnog, namenjenog nižim klasama, u vlasnički, namenjen
višim), što direktno menjauslove dostupnosti stanova­
nja različitim socijalnim grupama na lokalnom nivou
i uslovljava nove vidove stambenih nejednakosti. Dž.
prati i funkcionalna konverzija određenih gradskih sadr­
žaja, posebno napuštenih industrijskih i lučkih objekata,
koji s procesom dezindustrijalizacije gradova bivaju
preoblikovani u luksuzne stambene četvrti. Tako pojam
dž. dobija šire značenje jer obeležava povratak pripadni­
ka višeg socijalnog statusa na centralna gradska podr­
učja, ne isključivo putem izmeštanja grupa nižeg socija­
lnog položaja. Zbog toga se dž. smatra važnim aspektom
reurbanizacije kao specifične faze procesa urbanizacije.
Teorijska osmišljavanja procesa dž. zasnivaju se na isk­
ustvu razvijenih kapitalističkih zemalja u kojima proces
dž. dobija na značaju od osamdesetih godina XX veka.
Pripadnici neom arksističkog pravca uzroke dž.
prepoznaju u promenama povezanim sa ciklusima aku­
mulacije kapitala. Korišćenjem ekonomske teorije ra­

skoraka rente (eng. rent gap theory), oni pokazuju da
je dž. posledica pomeranja kapitala između različitih
sektora ekonomije koja utiču na promenu profitabilnosti
gradskih lokacija i ekonomske interese aktera koji kre­
iraju stambenu ponudu namenjenu korisnicima višeg
socijalnog statusa. Autori koji se bave dž. na mikronivou
ključnim smatraju osobenosti životnog stila i potroša­
čkih karakteristika nove srednje ili servisne klase, koja
je identifikovana kao osnovni akter procesa dž. u sferi
stambene potražnje. Do izražaja dolaze razlike između
servisne klase u odnosu na tradicionalnu srednju kla­
su: veća potrošnja no štednja, velika prostorna mo­
bilnost uopšte, uključujući i stambenu, hedonistički
individualizam, negacija ili odlaganje braka i roditeljstva, diferencirani modeli stambene potrošnje na centraln­
im područjima grada, naspram masovne potrošnje i njoj
odgovarajućeg suburbanog stanovanja. Markstistički
mislioci u procesu dž. vide novi model ispoljavanja
dominacije kapitala u oblikovanju prostora. U skladu
s tim, oni tumače i potrošačke karakteristike servisne
klase sa naglaskom na značaju produkcije simboličkog
kapitala u procesu dž. Tako dž., kao vid luksuzne potro­
šnje u domenu stanovanja, doprinosi samoreprodukciji
ekonomske moći servisne klase i njenoj integraciji u
društveni sistem u kojem, iako doprinosi stvaranju ogro­
mnih profita, nije uključena u elitu vlasti. Drugačije
gledište zastupaju autori koji proces dž. povezuju s
paradigmom postmodemog grada. U karakteristikama
postmodeme nalazi se dublje značenje odsustva domi­
nacije elite i njene hegemonističke kontrole nad kul­
turom jer ona, naspram monumentalnosti i eksponiranja
autoriteta i moći, karakterističnih za period modeme,
istražuje pluralitete vrednosti i ukusa i ohrabruje razli­
čitost. Tako se i stambeni projekti obeleženi procesom
dž. sagledavaju kao ostvarenja autohtonih lokacija. U
najširem značenju, pojam dž. može se primeniti i na
evropske zemlje koje su imale socijalističko uređenje,
kao i na njihovo postsocijalističko iskustvo. U prvom
slučaju, dž. je sporadični fenomen, ne poklapa se sa

džentrifikacija
dezindustrijalizacijom centralnih gradskih područja, te
nije praćena funkcionalnim konverzijama; njeni nosioci
nisu pripadnici servisne klase postindustrijskog društva,
iako jesu pripadnici najviših socijalnih pozicija; konv­
erzija stambenih statusa kretala se od vlasničkog ka st­
atusu zakupca, a dž. nije bila produkt ekonomske logike
profitabilnosti lokacija već političkih odluka u skladu
sa željama korisnika. U drugom slučaju, akteri dž. se

108
menjaju u meri u kojoj se menja socijalna struktura
društva, proces dobija ekonomsku inicijaciju i vlasnička
obeležja, ali je njegova glavna prepreka, kao i tokom
socijalističkog perioda, stambena nestašica koja projek­
te dž. znatno poskupljuje.
O stanovanje O reurbanizacija
O rezidencijalna segregacija

M. Petrović

E
egalitarizam (fr. égalité -jed n ak o st). Težnja za
ostvarivanjem jednakosti između ljudi. Nijedan e.,
ma kako bio radikalan, ipak nije zahtevao da u pra­
ktičnoj primeni svi ljudi budu zaista jednako tretira­
ni. Egalitaristi su uvek samo osporavali legitimnost
izvesnih postojećih kriterijum a za razlikovanje,
tvrdeći da su iracionalni, odnosno da nisu relevantni za
svrhe radi kojih su ustanovljeni. Zahtevi za jednakošću
pojavljuju se, dakle, kao osporavanje (uvek izvesnih)
»privilegija« kao neopravdanih nejednakosti. Pri tom,
sama ideja privilegija ima različit sadržaj i značenja.
Tako je, npr., britanski socijalista Ričard Toni kritikovao liberalna shvatanja prema kojima su nejednakosti
starog poretka bile neprihvatljive, jer su bile proizvoljne,
rezultat socijalnog i političkog favoritizma, a ne razlika
u ličnim sposobnostima. Nejednakosti u industrijskom
društvu trebalo bi, međutim, poštovati - tvrde liberali
- j e r su one izraz ličnog uspeha ili neuspeha. Tako je
bilo moguće, pisao je Toni, da liberali mrze nejednako­
sti najkarakterističnije za XVIII vek, a da aplaudiraju
onima koje su najkarakterističnije za XIX vek.
3 jednakost, društvena 3 marksizam 3 revolucija
S. Nedović

egzistecijalizam (lat. existera - nastati, postati,
bivati). Pojam e. obuhvata specifičan spektar filoz­
ofskog promišljanja koji se razvio u Evropi posle Drugog
svetskog rata, izvršivši veliki uticaj na literaturu, psiho­
logiju, psihijatriju i psihoterapiju, pa i sociologiju.
Zajedničko mu je što u centar svojih rasprava stavlja
egzistenciju (biće) koja nadilazi esenciju (bitak).
Postoje tri glavne egzistencijalističke filozofske
škole: filozofija egzistencije (Karl Jaspers, Gabrijel
Marsel), egzistencijalističkafilozofija (Martin Hajdeger)
i e. u užem smislu reči (Žan-Pol Sartr, Moris Merlo-Ponti), koje se razlikuju prema tome kako definišu biće.
Pod egzistencijom ili postojanjem ovaj pravac ne
podrazumeva nipošto postojanje (opstanak) uopšte,
nego način bivstvovanja određenog čoveka, specifično

ostvarenje ljudskog bitisanja u njegovoj individualnosti,
konačnosti i istoričnosti. Egzistencija je, drugim recima,
obeležena sledećim egzistencijalijama, tj. kategorijama:
slobodom, odnosno odgovornošću, bačenošću u svet,
odnosno smrtnošću, brigom, tj. životom-sa-drugim, te
smislom nasuprot besmislu življenja.
U svom imanentnom individualizmu, e. je pružio
savremenoj društvenoj misli epistemološke teorijske
pretpostavke za kvalitativno, iskustveno izučavanje
fenomena društvenog života i, nasuprot kvantitativnom
racionalizmu, scijentizmu i pozitivizmu u savremenim
društvenim naukama, trasirao put izučavanju tzv. subjek­
tivnih aspekata socijalnih fenomena.
3 individualizam 3 sloboda
3 sociologija, egzistencijalistička

P. Opalit

egzogamija (gr. éxô - izvan, spolja; gaméô - že­
nim se). Običajno pravilo koje nalaže sklapanje braka
sa osobom izvan određene, najčešće srodničke grupe.
Pored toga što nalažu obavezu sklapanja braka izvan
određene grupe, pravila e. mogu da odrede i specifičnu
grupu iz koje se regrutuju bračni partneri. E. je ka­
rakteristična za predindustrijska društva, u kojima se
čitava socijalna organizacija zasniva prevashodno na
srodničkim odnosima, pa se smatra da se putem egzogamnih brakova stvaraju savezništva među porodicama,
klanovima, plemenima i plemenskim grupacijama. Iako
se s njim ne poklapa u potpunosti, e. je tesno povezana sa
incest-tabuom, koji zabranjuje seksualne odnose i brak
između određenih srodničkih kategorija. Incest-tabu
najčešće određuje minimalnu srodničku distancu među
bračnim partnerima. Ujednolinearnim srodničkim siste­
mima, međutim, zabrana braka se često odnosi samo na
predstavnike one linije prema kojoj se računa srodstvo
- srodnike s majčine strane u matrilineamim sistemima,
odnosno srodnike sa očeve strane u patrilinearnim sist­
emima. U bilateralnim sistemima zabrana se uvek od­
nosi na predstavnike obe srodničke linije. Pored krvnih

egzogamija

110

srodnika, zabrana incesta može da obuhvati i ostale sro­
dničke kategorije, uključujući i fiktivne srodnike (npr.
kumovi kod nas). U modernim društvima klasna e. se
često smatra jednim od kanala socijalne pokretljivosti,
naročito za žene.
3 brak 3 endogamija 3 srodstvo
R. Drezgić

ekologija (gr. oikos - kuća; logos - reč, govor,
nauka). Biološka disciplina stara preko sto trideset
godina. Koreni ekološkog mišljenja datiraju još iz
antičkog perioda, a u disciplinarnom smislu e. se prvi
put pominje u delu Ernsta Hekela Prirodna istorija
nastanka (1868), kao zoološka poddisciplina, čiji je
zadatak bio da proučava skup svih odnosa jedne ži­
votinjske vrste s njenom neorganskom i organskom
okolinom. E. kao biološka nauka prolazila je u svom
razvoju različite faze, što je dovelo do osnovne podele na autoekologiju, populacionu e. i sinekologiju.
Autoekologija je podgrana e. koja izučava međuodnose
pojedinih organizama ili njihovih grupa, koji pripadaju
istoj ili različitim vrstama, i uslova njihove okoline.
Populaciona e. je podgrana autoekologije i predstavlja
nauku o strukturi i dinamici populacija pojedinih vrsta.
Kao najuticajniji deo e., sinekologija je omogućila da
se s prvobitnog »organskog«, preko »populacionog« ni­
voa, e. razvije u nauku o zajednicama biljaka, životinja
i mikroorganizama u njihovoj međusobnoj povezanosti,
kao i povezanosti s njihovom anorganskom okolinom.
Tako je e. postala nauka o ekosistemima. Ovaj pojam
je imao veliki metodološki značaj za razvoj savremene
e., jer se time predmet njenog istraživanja proširio do
biosfernog nivoa.
Dalji razvoj e. podrazumevao je produbljivanje
istraživanja na raznovrsne i dinamične, ekološke akti­
vnosti čoveka i ljudskog društva. I dok su se prvobitno
ekološka istraživanja uglavnom odnosila na uticaj sre­
dine na organizam čoveka, te bila više predmet medicine,
dotle se u savremenoj e. mnogo više pažnje posvećuje
istraživanju načina, obima i karaktera uticaja ljudskog
društva na prirodu i životnu sredinu. Istražujući odnos
»organizam -sredina« na svim nivoim a organskog
sveta, savremena e. akcenat stavlja na razumevanje
raznovrsnih i mnogobrojnih dejstava ljudske civiliza­
cije na prirodu, a time i na organski razvitak samog
čoveka. To, međutim, ne znači da e. može apstrahovati
specifične zakone razvoja ljudskog društva, jer čoveka
mora posmatrati i kao društveno biće, što podrazu­
meva i uključivanje socijalnih aspekata. Tradicionalno
prirodno značenje ekološke situacije menja se sa čovekom i dobija svoju socijalnu, ekonomsku, kulturnu,

političku, etičku i druge dimenzije. Kao disciplina koja
razmatra zakonomernosti svih problema koji su u vezi
sa životnom sredinom, uključujući i takve koji se od­
nose na ljudsko društvo i ljudsku delatnost, savremena e.
vrši značajan uticaj na promenu stila naučnog mišljenja,
koje mora polaziti od saznanja o međusobnoj poveza­
nosti i uslovljenosti svih pojava (fizičkih, bioloških, psi­
hičkih, društvenih i kulturnih). Takvo mišljenje potire
disciplinarna podvajanja i kategorijalna ograničenja.
Time pojam e. gubi jednoznačnost koju je u početku
nastanka i razvoja u usko disciplinarnom smislu imao.
Specifičnost uticaja antropogenih faktora vezu e. i pri­
rodnih nauka čini ne samo složenijom i neophodnom
nego pretpostavlja njenu saradnju sa mnogim dru­
štvenim naukama i filozofijom. Tako će se, pored biolo­
ške e., pojaviti medicinska e., humana e., politička e. i dr.
Interesovanje za ekološke probleme sociologija je pok­
azala razvojem socijalne e. i sociologije životne sredine
kao posebnih istraživačkih oblasti, ali je, kao opšta teo­
rijska disciplina, ostala po strani, držeći se tradicionalne
sheme disciplinarnih podela. Razvoj e. doveo je do
form iranja novog pogleda na svet koji isključivu
disciplinarnu podeljenost čini sve manje prihvatljivom.
Pored toga, ekološki pogled na svet, koji u najopštijem
smislu podrazumeva sveopštu povezanost organskog i
neorganskog sveta na svim nivoima, dovodi sve više
do preispitivanja i redefinisanja predmeta istraživanja,
kako prirodnih tako i društvenih i humanističkih nauka.
Takva preispitivanja su prisutna i u sociologiji. Osnovna
kritička primedba koja se upućuje sociologiji i sociolo­
zima predekološkog perioda razvoja ove discipline jeste
daje, usmeravanjem pažnje na društvo, odvojeno od dru­
gih biotičkih i abiotičkih delova stvarnosti, ova nauka
pribegla svojevrsnoj »sociološkoj konstrukciji stvarno­
sti«. Savremeni ekološki problemi globalnih razmera,
označeni pojmom ekološke krize, tokom sedamdesetih
godina XX veka zatekli su sociologiju gotovo nesprem­
nu da, na osnovu postojećeg kategorijalnog aparata, od­
govori na nove ekološke izazove i rizike s kojima se su­
očava savremeno društvo. Krajem XX i početkom XXI
veka, sociologija je ušla u fazu ponovnog preispitivanja
predmeta istraživanja i osnovnih kategorija i, shodno svom
disciplinarnom pristupu, kompetentnije se uključila u
rešavanje savremenih ekoloških problema.
3 društveni pokreti 3 ekosistem 3 ljudska sredina
G. Mitić

ekonomija (gr. oikos - kuća; nômos —zakon). Upra­
vljanje kućom, domaćinstvom, gazdinstvom, imanjem;
celishodno uređenje. Kod antičkih filozofa, oikonomia
se odnosila na veštinu upravljanja kućnim gazdinstvom,

111

odnosno imanjem. Grčki filozof Ksenofon (oko 427355. pre n. e.) isticao je da dobar upravitelj teži da maksimizira ekonomski višak jedinice kojom upravlja (bila
ona porodično imanje, grad ili država). Prema njegovom
mišljenju, ekonomski višak postiže se veštinom, disci­
plinom i podelom rada. Podela rada je ključni činilac
koji doprinosti porastu u kvantitetu i kvalitetu.
(1) E. kao društvena nauka bavi se sledećim proble­
mima:
- načinima na koje se formiraju cene faktora proiz­
vodnje i potrošnih dobara u jednom društvu, i kako se te
cene koriste u procesu donošenja odluka u vezi s proiz­
vodnjom (alokativna funkcija tržišta) i potrošnjom;
- funkcionisanjem finansijskih tržišta i mehanizama
alokacije finansijskih sredstava na različite upotrebe;
- efikasnošću tržišta i slučajevima kada je državna
intervencija poželjna;
- (ne)pravednošću distribucije dohotka u jednom dru­
štvu i predlaganjem mera za pravedniju raspodelu;
- uticajem poreza, državne potrošnje i budžetskog
deficita/suficita na privredni rast;
- međunarodnom trgovinom i uticajemprotekcionističkih
mera na njen rast;
- privrednim ciklusom, odnosno problematikom
ekspanzija i recesija, te predlaganjem mera za ubla­
žavanje šokova koje sa sobom nosi ciklično kretanje
privrede.
Konkretnije, svi problemi kojima se bavi ekonom­
ska nauka mogu se svesti na rešavanje problema osku­
dnosti (retkosti) dobara i neograničenih potreba ljudi.
Oskudnost znači da svaka e. raspolaže ograničenim
resursima, pa samim tim nije u stanju da proizvede sve
proizvode koje njeni stanovnici potražuju. Dakle, e.
proučava načine na koje jedno društvo upravlja ograni­
čenim resursima. S obzirom na to da su resursi ograni­
čeni a potrebe neograničene, od kritične je važnosti da se
resursima racionalno upravlja. Zato se postavlja pitanje
efikasnosti. Efikasna je ona e. koja ne može da proiz­
vede više nekog dobra, a da istovremeno ne smanji proi­
zvodnju drugog dobra. Stoga je osnovni zadatak e. da
uredi društvo na takav način daje upotreba ograničenih
proizvodnih resursa najefikasnija moguća.
E. se proučava na različitim nivoima. Tako eko­
nom isti prave razliku izm eđu m ikroekonom ije i
makroekonomije. Utemeljivačem savremene e., konkret­
nije mikroekonomije, smatra se Adam Smit, koji je u
svom najznačajnijem ekonomskom delu Istraživanje pri­
rode i uzroka bogatstva naroda (1776) izložio osnovna
načela tržišne e. A. Smit se u svom delu bavio problema­
tikom formiranja cena faktora proizvodnje i potrošnih

ekonomija
dobara, kao i pitanjima prednosti i nedostataka tržišnog
mehanizma. Mikroekonomija je grana e. koja se bavi
pojedinačnim ekonomskim fenomenima, kao što su tro­
škovi, prihodi i cene. Konkretnije, mikroekonomija
proučava način na koji pojedinačni entiteti, odnosno
pojedinci i preduzeća, donose svoje ekonomske odluke
i kako međusobno utiču jedni na druge na tržištu. Za
razliku od mikroekonomije, makroekonomija proučava
ponašanje e. u celini, odnosno bavi se problematikom
privrednog rasta. Ona proučava fenomene kao što su
potrošnja, proizvodnja, cene, investicije, štednja, raspodela, budžet, ekonomska politika i zaposlenost na
opštem nivou.
Utemeljivač makroekonomije je engleski ekono­
mista Džon Kejnz, koji je u vreme Velike depresije tri­
desetih godina prošlog veka u svom delu Opšta teorija
zaposlenosti, kamate i novca (1936) izrazio sumnju u
nepogrešivo funkcionisanje tržišnog mehanizma, od­
nosno Žan-Batista Seja zakona tržišta (svaka ponuda
stvara svoju tražnju i svaka tražnja stvara svoju ponudu,
kriza hiperprodukcije je nemoguća i svi faktori proizv­
odnje su optimalno uposleni). Do tada su ekonomisti
bili jedinstveni u stavu da su poslovni ciklusi u pri­
vrednom funkcionisanju (naizmenične faze ekspanzije
i recesije) neizbežni. Tako, ukoliko dođe do poremećaja
u funkcionisanju e., ona će se sama prilagoditi, tj. odstu­
panja od pune zaposlenosti i proizvodnje su privreme­
nog karaktera. Kejnz je smatrao da oporavak može biti
vrlo dug i bolan te je dao recepte kako ublažiti nevolje
koje sa sobom nosi recesija i ubrzati oporavak. Prema
njegovom mišljenju, u fazama recesije država treba da
sprovodi ekspanzivnu monetarnu i fiskalnu politiku,
čime se smanjuje nezaposlenost i stimuliše investiranje.
Mikroekonomija i makroekonomija su usko po­
vezane i m eđusobno uslovljene je r prom ene na
makroekonomskom nivou nastaju kao posledica ishoda
ekonomskih odluka koje su doneli atomizovani pri­
vredni učesnici na mikronivou.
(2)
E. je i država definisana ukupnim ekonomskim
aktivnostima i kompozicijom tih aktivnosti koje se
obavljaju na njenoj teritoriji. Tržišna vrednost ukupne
proizvodnje finalnih dobara i usluga koje se proizvedu
u toku jedne godine u okviru jedne e. izražava se bruto
domaćim proizvodom (BDP). Doprinos proizvodnji
BDP različitih sektora (kompozicija aktivnosti) može
biti izražen na različite načine. Na primer, doprinos mo­
žemo uopšteno izraziti kao doprinos sektora domaćin­
stava, korporativnog, javnog ili finansijskog sektora, ili
pojedinačno po industrijskim granama.
O sociologija rada O sociologija, ekonomska

O. Radonjić

ekonomija, centralnoplanska

112

ekonomija, centralnoplanska. Metod organizovanja ekonomije u kojem je proces donošenja ekonomskih
odluka o proizvodnji i potrošnji (šta, kako i za koga
proizvoditi određeno je nacionalnim planom) centralizovan od strane države, u čijem se vlasništvu nalaze svi
faktori proizvodnje (osim radne snage). Država poseduje, kontroliše i usmerava resurse u različite upotrebe.
U c. e. alokacija resursa između proizvodnih jedinica
i dobara i usluga između potrošača određena je upo­
trebom fizičkih kvota. Planski zadaci se hijerarhijski do­
nose i sprovode po sistemu »odozgo-nadole«. Centralni
planski organ donosi glavne odluke i razvija elemente
primene plana na nivou cele ekonomije. Plan se potom
deli i prenosi na niže birokratske nivoe, koji imaju za
zadatak sprovođenje plana.
Privredna preduzeća u bivšem Sovjetskom Savezu
poslovala su na osnovu četiri glavna principa: privredni
račun (rus. hozraščot), dem okratski centralizam ,
jedinonačalije i planiranje.
-P rivre d n i račun. Do privredne reforme (1965)
preduzeća nisu imala nikakvu samostalnost. Njihova
jedina uloga je bila da poštuju i ispune propisane plan­
ske zadatke. Posle privredne reforme, preduzeća dobijaju operativnu samostalnost prevođenjem na privredni
račun, što je praktično značilo da svoje rashode treba
da pokrivaju prihodima i da, po mogućstvu, ostvare
dobit, pri čemu celu dobit ne uzima država (doduše,
uzimala je njen veći deo - posle reforme oko 70%).
Delom dobiti, preduzeće je moglo samostalno da raspo­
laže (obično se ovaj preostali deo dobiti koristio za
proširivanje i modernizaciju kapaciteta). Privredni
račun je, sjedne strane, morao da se povinuje planskim
zadacima, dok je, s druge, izražavao određeni kolektivni
ekonomski interes preduzeća. Najzad, interes preduzeća
bio je podređen državnim planskim zadacima. Država
je svakom preduzeću davala naloge koji su se odnosili
na to u kojoj grani preduzeće treba da obavlja svoju ak­
tivnost, koje bi proizvode trebalo da proizvodi, koliko bi
fabrika dotična firma trebalo da ima i gde, koliko mašina
bi trebalo da ima, kod koga će se snabdevati neophodn­
im (propisanim) mašinama i sirovinama, po kojim cenama će ih kupovati, po kojim cenama će prodavati svoje
proizvode itd. Simbolična sloboda preduzeća odnosila
se na veoma usku oblast vezanu za to kako da se na
najbolji način iskoriste postojeća količina i kvalitet postro­
jenja, resursa i opreme koji su im dodeljeni za unapred
određene svrhe.
Demokratski centralizam. Svaka niža jedinica na
hijerarhijskoj lestvici prima naređenja od više.
- Jedinonačalije. Ovaj princip je neposredno pove­
zan s principom demokratskog centralizma. Država ime­

nuje direktore preduzeća preko kojih sprovodi svoje
odluke. Direktor je za svoj rad odgovoran jedino višim
nivoima, dakle ne odgovara radnom kolektivu. Svi se
bezuslovno moraju pokoravati volji direktora. Za re­
zultate preduzeća odgovara jedino direktor. Oni bivaju
nagrađeni ako ispune ili nadmaše planske rezultate ili,
pak, kažnjavani (moralno ili materijalno) ukoliko ne uspeju da realizuju zahtevane ciljeve. Učešće zaposlenih
u odlučivanju je simbolične prirode. Svodi se na savetodavnu funkciju.
Planiranje. Odnosi se na rukovođenje preduzećem u skladu s načinima koji su propisani centralnim
državnim planom. Preduzeće je dužno da se pridržava
planskih zadataka koji su obično bili prikazivani u
obliku kvantitativnih (obim proizvodnje - vrednosni i
fizički) i kvalitativnih pokazatelja (troškovi proizvodnje
i asortiman). Država je propisivala cenu koštanja koja je
predstavljala maksimalno podnošljiv nivo troškova pre­
duzeća. Prekoračenje cene koštanja označava naru-šavanje principa privrednog računa, što sa sobom povlači
određene posledice koje snosi direktor.
O ekonomija, tržišna O etatizam 3 planiranje, društveno
O. Radonjić
ekonomija, siva. Ekonomska aktivnost neregistrovana u nacionalnim dohodovnim računima - ili zbog
toga što aktivnost nije obavljena na tržištu, ili zbog toga
što je aktivnost ilegalna (protivzakonita). S. e. uključuje
delatnosti kao što su prostitucija, kockanje, trgovina oruž­
jem i narkoticima, krijumčarenje, trgovina ljudima, pos­
lovi sa ilegalnim emigrantima, krivotvorenje poslovnih
računa, falsifikovanje novca, zapošljavanje ljudi bez
uplata poreza za socijalno osiguranje, trampa usluga
(npr. automehaničar popravi stolaru auto, dok mu stolar
kao protivuslugu napravi krevet - novac nije razmenjen
i aktivnost nije zabeležena). Dominantan podsticaj za
poslovanje u s. e. je želja da se izbegne plaćanje poreza
ili da se izbegnu kontrola i sankcije države. Na primer,
prodavci oružja izostavljaju zaradu od ove aktivnosti
kada prijavljuju oporezive prihode ne zbog toga da bi
izbegli poreske namete, nego da bi sakrili protivzakonitu
radnju.
O nezaposlenost O postsocijalistička transformacija
O siromaštvo

O. Radonjić
ekonomija, tržišna. Metod organizovanja eko­
nomije u kojem je proces donošenja ekonomskih
odluka o proizvodnji i potrošnji (šta, kako i za koga
proizvoditi) decentralizovan. U t. e. faktori proizvod­
nje su u privatnom vlasništvu pojedinaca i preduzeća.

113
Tržište možemo definisati kao mehanizam koji dovodi
u sklad privredne subjekte koji se pojavljuju na strani
ponude (proizvodnja) i tražnje (potrošnja). Kada trži­
šte definišemo na ovaj način, obično se podrazumevaju
uslovi savršene konkurencije, u kojoj niko od tržišnih
aktera nema moć da diktira uslove pod kojima će se od­
igravati tržišna utakmica. Kako na strani ponude tako
i na strani tražnje pojavljuju se atomizovani privredni
subjekti vođeni svojim interesima. Decentralizovan si­
stem ekonomskog odlučivanja podrazumeva da svaka
individua poseduje neotuđivo pravo da usmerava svoje
materijalne resurse na način na koji misli da će biti u
skladu sa ostvarivanjem unapred određenih sopstvenih
ciljeva; svaka individua bira ciljeve mimo bilo kakve
prinude. Potrošači prodaju faktore proizvodnje i kupuju
potrošačka dobra radi maksimiziranja svog blagosta­
nja. Proizvođači kupuju faktore proizvodnje i proizvode
birajući optimalnu kombinaciju inputa i outputa radi
maksimizacije profita. Uloga države je da osigura po­
štovanje unapred određenih pravila koja su uspostavljena
većinskom voljom tržišnih aktera. Tu se, pre svega, misli
na poštovanje institucije privatne svojine i nezavisnog
položaja u društvu svakog pojedinca, u smislu zaštite od
prinude. Pravila igre važe za sve i, ukoliko se prekrše,
država ima pravo da se koristi sredstvima prinude. U
t. e. svaki prodavač donosi za sebe odluku o vlastitoj
ponudi robe i svaki kupac suvereno odlučuje šta će ku­
povati. Sporazumi o proizvodnji i potrošnji sklapaju se
na dobrovoljnoj bazi po cenama koje su odredile sile
ponude i tražnje. Iako se pojedinci i preduzeća razlikuju
po svojoj ekonomskoj moći, veze između njih su vodo­
ravne, u suštini dobrovoljne i nehijerarhijske.
U t. e. dominantnu ulogu ima potrošač. Profit i gubi­
tak su osnovni instrumenti kojima potrošači održavaju
neposrednu vlast nad svim preduzetničkim akcijama.
Neće se proizvoditi nešto za šta je arbitrarno utvrđeno da
treba da se proizvodi (centralnoplanski sistem »proizvo­
dnje za upotrebu, umesto proizvodnje za stvaranje
profita«), bez obzira da li za tim dobrom postoji stvarna
potreba (pa čak i u slučaju da postoji, onda treba odrediti
u kojim količinama), nego će se proizvoditi ona roba i
usluge za kojima postoji objektivna potreba. Kupovina
ili uzdržavanje od kupovine konačno određuje šta će
se proizvoditi, u kojim količinama i kakvog kvaliteta.
Na taj način su potrošači vrhovna sila koja određuje
ko će od proizvođača uspeti, a ko propasti. Konkuren­
cija obezbeđuje da se neefikasni proizvođači prirodnim
putem udalje s tržišta, oslobađajući do tada zauzete
faktore proizvodnje i stavljajući ih na raspolaganje
nekom efikasnijem i produktivnijem proizvođaču. Tako,
vrednosni sud potrošača direktno određuje cene svake

ekonomska raspodela
robe i usluge, dok indirektno određuje cene svih faktora
proizvodnje.
O ekonomija O ekonomija, centralnoplanska
O ekonomska tranzicija

O. Radonjić
ekonomska raspodela. Način na koji se nacionalni
dohodak (novostvorena vrednost) u nekom društvu raspodeljuje bilo među individuama bilo među faktorima
proizvodnje (rad, kapital, zemlja). Veza između indivi­
dualne i faktorske r. nacionalnog dohotka ostvaruje se
putem faktora proizvodnje koji se nalaze u vlasništvu
individua. Analiza r. može biti klasna ili klasno neut­
ralna.
Teorijom klasne r. bavili su se klasični ekonomisti
XVIII veka, kao i Karl Marks. Teoretičari klasne r. su
smatrali da način r. opredeljuju privatna svojina nad
sredstvima za proizvodnju i postojanje triju klasa: klase
radnika, klase kapitalista i klase zemljoposednika. Svaka
klasa prihoduje svoj dohodak. Klasa radnika - nadni­
ce, klasa kapitalista - profit, odnosno kamatu (kada su
u pitanju novčani kapitalisti) i klasa zemljoposednika
- rentu. Prema mišljenju škotskog ekonomiste Adama
Smita, kada se napusti ono prvobitno društvo (u kojem je
rad bio jedini faktor proizvodnje), koje prethodi akumu­
laciji kapitala i prisvajanju zemlje, rad ne može adekv­
atno sâm objasniti tržišnu cenu u koju, po prirodi stvari,
ulaze, pored rada, i renta i profit. Pre pojave privatne
svojine sav proizvod rađa je išao radniku. Čim je zemlja
postala privatna svojina i čim se kapital koncentrisao u rukama kapitalista, svaki od njih (misli se, pored
radnika, i na zemljoposednike i kapitaliste) ima pravo
na svoj udeo u proizvodu, odnosno zaradu. Radnik na
bazi uloženog rada, zemljoposednik na bazi vlasništva
nad zemljom na kojoj se obavlja proces proizvodnje i
kapitalista na bazi preuzetog rizika ulaganja svojih ili
pozajmljenih sredstava u proces proizvodnje. Shodno
tome, proizvodni rad se deli na nadnice, profit i rentu.
Kod Dejvida Rikarda, količina uloženog rada opredeljuje vrednost neke robe, dok u r. neposredno učestvuju
nadnica i profit (komplementarne veličine) i, posredno,
renta, koja se stvara prelaskom na zemljište lošijeg kva­
liteta (diferencijalna renta I). Stvaranjem renti zahva­
ljujući prelasku na sve lošije zemljište dolazi do pove­
ćanja troškova proizvodnje prehrambenih proizvoda
pa samim tim i nadnica (nadnice izražene putem vre­
dnosti dobara koja su radniku neophodna za održanje).
Pošto su profit i nadnice komplementarne veličine,
rastom nadnica (i, indirektno, renti) smanjuje se profit.
Samim tim, Rikardo je uslov napretka i daljeg razvoja
kapitalizma video u eliminaciji zemljoposednika sa pr-

ekonomska raspodela

114

ivredne scene. Marks je prihvatio i dalje razvio učenje
svojih prethodnika. Prema njegovom mišljenju, na eko­
nomskoj sceni glavna bitka se odvija između radnika
koji se javljaju na tržištu rada i prodaju svoje radne veštine kao robu i kapitalista koji su vlasnici nad sredstvi­
ma za proizvodnju i koji, produžetkom radnog vremena
neophodnog da bi radnik reprodukovao vrednost svoje
radne snage, prisvajaju višak vrednosti.
Klasno neutralna teorija r. javlja se u drugoj polovini
XIX veka u učenju marginalističke ekonomske škole
(postojale su tri marginalističke škole: Bečka škola,
Lozanska škola, i Kembridžka škola). Prema tim uče­
njima, uposlenost različitih faktora proizvodnje, pa
samim tim i udeo koji faktori proizvodnje prihoduju,
zavisi od odnosa njihove m arginalne (granične)
produktivnosti i njihove cene na tržištu. U analizi se
pretpostavlja tržište savršene konkurencije na kojem
su cene svih faktora proizvodnje na tržištu za faktore
proizvodnje date i gde su cene outputa na tržištu robe i
usluga koje se proizvode različitim kombinacijama faktorskih utrošaka takođe date (eng. price takers). Analiza
traje kratko, pri čemu deluje zakon opadajućih prinosa.
Na primer, kapitalista, odnosno preduzetnik, povećavaće broj angažovanih radnika (pri čemu vrednost margin­
alnog proizvoda svakog dodatog radnika na fiksne kapit­
alne kapacitete opada zbog dejstva zakona o opadajućim
prinosima) sve do tačke na kojoj se vrednost marginalne
produktivnosti poslednjeg dodatog radnika (povećanje
vrednosti proizvodnje do kojeg dolazi kada se fiksnim
kapitalnim sredstvima doda još jedna jedinica rada) ne
izjednači s tržišno određenom nadnicom.
ekonomska razmena potrošnja proizvodnja

O. Radonjić
ekonomska razmena. Opisuje kretanje faktora proiz­
vodnje i finalnih proizvoda (outputa) između potrošač­
kih i proizvodnih jedinica koje se obavlja putem tržišta.
Radi što jasnijeg prikaza simplifikovane verzije ekonom­
ske r., ekonomisti se služe cirkularnim (kružnim)
dijagramom (eng. circularflow diagram) koji pokazuje
tokove novca, inputa i outputa između domaćinstava i
firmi kroz tržišta robe i usluga i faktora proizvodnje.
Cirkulami dijagram jasno ukazuje da firme (predu­
zeća) prilikom obavljanja svoje ekonomske aktivnosti
prodaju robu i usluge i unajmljuju i upošljavaju faktore
proizvodnje, dok, s druge strane, domaćinstva kupuju i
konzumiraju robu i usluge i poseduju i prodaju (daju u
zajam) faktore proizvodnje. Zatim, na tržištu robe i uslu­
ga se firme javljaju kao prodavci, dok se domaćinstva
javljaju kao kupci. Nasuprot tome, na tržištu faktora pro­

Izvor: G. N. Mankiw, Principles o f Economics, 2004, str. 23.
izvodnje domaćinstva se javljaju kao prodavci, dok se
firme javljaju kao kupci.
O ekonomska raspodela O potrošnja O proizvodnja

O. Radonjić
ekonomska tranzicija (lat. transitio - prelaženje).
Izraz koji opisuje proces prelaska jednog privrednog
sistema iz centralnoplanski vođene ekonomije (centralizovanog sistema odlučivanja), čije je funkcionisanje
određeno centralnim nacionalnim planom, u tržišnu eko­
nomiju (decentralizovan sistem odlučivanja).
U obimnoj ekonomskoj literaturi preovladava mišlje­
nje da su kritične tačke procesa e. t. sledeće:
- Reforma cena i slobodno formiranje cena na tržištu.
- Sprovođenje tvrdog budžetskog ograničenja (eng.
hard budget constrain ). U centralnoplanskim ekono­
mijama preduzeća su poslovala po principu mekog bu­
džetskog ograničenja (soft budget constrain), kojom
prilikom su se gubici ostvareni u poslovanju pokrivali
subvencijama i nisu dovodili do bankrota. U tržišnoj
ekonomiji, selektivna funkcija tržišta udaljava neefika­
sne iz delatnosti, čime se oslobađaju resursi koji prelaze
u ruke produktivnijim i efikasnijim proizvođačima.
- Privatizacija. U tržišnim ekonomijama proizvodnja
se uglavnom ostvaruje u privatnim preduzećima, dok je,
npr., u bivšem Sovjetskom Savezu država kontrolisala
oko 80% proizvodnje. Prelazak na tržišni sistem zahteva
da privatni subjekti sami i nezavisno donose odluke o

115

proizvodnji, prodaji, kupovini, investiranju, zaduživa­
nju i pozajmljivanju.
- Stvaranje finansijskog sistema s nezavisnom cen­
tralnom bankom i profitno orijentisanim poslovnim
bankama.
- Formiranje institucija tržišta novca i kapitala.
- Postavljanje zakonskog okvira koji omogućava
neometano funkcionisanje tržišta (reforma trgovinskog
i ugovornog prava, zakon o vlasništvu, zakon o stečaju
itd.).
- Vođenje zdrave (sound) monetarne i fiskalne politi­
ke radi sprečavanja visoke i nekontrolisane inflacije.
- Otvaranje ekonomije međunarodnoj konkurenciji
(uklanjanje državnih trgovinskih monopola, unifikacija
carinskog sistema i prilagođavanje propisima Svetske
trgovinske organizacije, liberalizacija računa kapitala,
konvertibilnost valute).
2 ekonomija, centralnoplanska 3 ekonomija, tržišna
O konkurencija, ekonomska
O. Radonjić

ekosistem (gr. oikos - kuća, domaćinstvo; sistema
- sastav, celina). Pojam prirodnonaučnog porekla, ali
se koristi ne samo za razumevanje ekološke stvarnosti
i ekološke krize već i socijalnih problema. E. je sistem
nastao međudejstvom svih živih organizama, biljaka,
životinja, bakterija itd., i fizičkih i hemijskih faktora
njihove životne sredine. On predstavlja sistemsko jedin­
stvo višeg reda u odnosu na organizam i odnos organizam-sredina.
Teškoće u definisanju ovog pojma od strane ekologa
(od kojih su neki sumnjali u korisnost preciznog izra­
za sa striktnom definicijom) jesu posledica različitosti
u shvatanju pojma »životne sredine«. Sama ideja o je­
dinstvu organizama, kao i o jedinstvu čoveka i prirode,
veoma je stara. Pojavljuje se najpre u antičkoj filozofi­
ji, traje sve do kasnog XIX veka, od kada je prisutna
gotovo istovremeno u prirodnonaučnim istraživanjima
evropskih, ruskih i američkih teoretičara.
Nastanku pojma e. prethodile su rasprave o problemu
odnosa »organizam-sredina«, koji je postavljen još u
prvoj, tzv. organskoj fazi razvoja biologije. Rasprave o
uticaju i ulozi spoljašnje sredine u evoluciji organskog
sveta odvijale su se uglavnom među predstavnicima dva
osnovna pravca: ektogeneze (lamarkizma) i autogeneze.
Različitost shvatanja, kao i sâm pristup, uticali su da
ekologija još dugo zadrži »morfološki« pogled na izu­
čavanje ovog odnosa. Zajedničko svim pristupima koji
su odnos »organizam-sredina« shvatali kao neraskidivo
jedinstvo sa identičnim stranama jeste mehanicistička
premisa koja je podrazumevala da se dinamika celine

ekosistem
može razumeti samo kroz razumevanje svojstava njenih
delova. Međutim, kasnijim pomeranjem sa »organskog«
na viši populacioni nivo, istraživanje ovog odnosa je od
fiziološkog poprimilo novi, ekološki karakter. Uticaj po­
pulacije na sredinu je mnogo složeniji jer je zajednica u
stanju da kompenzuje određena dejstva koja sâm orga­
nizam ne može, a takođe i da složenošću međudejstava
stvara nove uslove sopstvene sredine. Sredina se više ne
posmatra kroz pojedine faktore nego kao kompleks uslova koji deluju na određenu populaciju. Istraživanjem
veza između različitih vrsta i anorganskih uslova sredi­
ne došlo se do saznanja d aje sve sa svačim povezano,
pa time i do pojma biocenoze, čime je ekologija iz faze
autoekologije ušla u fazu tzv. sinekologije. Sâm pojam
biocenoza ili životna zajednica (biljke, životinje i biotopi) vezuje se za ime Ludviga fon Bertalanfija (1932).
Upotreba izraza e. pripisuje se britanskom ekologu
Arturu Tensliju koji ga je 1935. (prema ruskim izvorima
1938. godine) prvi upotrebio da bi označio blisku pove­
zanost komponenata biocenoze i njihove abiotičke sredi­
ne, a koju je V. N. Sukačov 1946. nazvao biogeocenoza.
Pojam e. je od tada postao opšteprihvaćen u britanskoj
i američkoj nauci, tako da se vrlo brzo proširio i na nau­
ku u čitavom svetu. Izraz blizak izrazu biogeocenoza je
nešto ranije predložio nemački entomolog K. Fridrih na
osnovu pretpostavke o jedinstvu biocenoze i biotopa. On
je 1930. taj sistem, u skladu sa shvatanjem o jedinstvu
prirode, nazvao holocen, ali je zbog sličnosti sa geolo­
škim izrazom holocen izraz bio nepodesan. U okviru tih
shvatanja sreću se još pojmovi biosistem (A. Tineman,
1939) i bioenert body (V. I. Vemadski, 1944).
E. se sastoje od neživih abiotičkih elemenata, život­
nog prostora (biotopa) i živih bića (biotičkih elemenata)
koja se na tom prostoru nalaze čineći biocenozu. Životni
prostor čine: klima, voda, tlo, vazduh, reljef i si. Životna
zajednica se sastoji od biljaka, životinja, mikroorganiza­
ma (i ljudi). E. karakteriše veoma složena povezanost i
prirodni međuuticaj njegovih elemenata kao posledica
razmene energije, lanca ishrane, cirkulacije kiseonika,
ugljendioksida i dr. E. imaju prirodnu sposobnost samoregulacije i očuvanja stabilnosti koja se ispoljava i preko
tri lanca ishrane koje čine: proizvođači (autotrofi orga­
nizmi), potrošači (heterotrofi organizmi) i razgrađivači
(mikroorganizmi). Kriza e. nastupa kada su ugrožene
njegove apsorpcione sposobnosti uticajem spoljašnjih
(ili unutrašnjih) faktora na same elemenate iz kojih se
on sastoji, ili na njihove međusobne odnose.
Pojava pojma e. značila je prekretnicu u ekologiji
jer se sa istraživanjima e. kao geobiotičkih sistema prvi
put izašlo iz okvira strogo bioloških istraživanja. E. ne

ekosistem
predstavljaju zatvorene sisteme nego, putem međusob­
ne razmene materije i energije, obrazuju određeno si­
stemsko jedinstvo (sistem višeg reda) svih manifestacija
života u planetarnim razmerama koje se označava kao
biosfera. Ovaj pojam je imao veliki metodološki značaj
za razvoj savremene ekologije. Naime, ona se više ne
može zamisliti bez biosfemog nivoa. Zakonitosti živo­
ta konkretnih zajednica u potpunosti su razumljive tek
kada se povežu s procesom razmene materije i energije
na ovom nivou istraživanja; tek tada je problem odno­
sa »organizam-sredina« moguće postaviti kao problem
njihovog međudejstva, a ne kao odnos uporedo postoje­
ćih entiteta. Često se može sresti i shvatanje da jedino
planeta Zemlja predstavlja pravi e., pošto se on smatra
samodovoljnim i ograničenim područjem, a potpuna izolovanost u najvećem broju područja nije moguća. Pojam
e. ima veliki značaj jer istraživanje e. omogućava lakšu i
potpuniju tipologiju i klasifikaciju, što je od velikog zna­
čaja za ekološku politiku. Saznanja o uzročnosti veza
unutar e., kao i onih koje su multikauzalnog karaktera,
pa i lančanog kada su u pitanju odnosi unutar i između
sistema, omogućavaju sintezu saznanja i njegovu primenu na predviđanje budućih posledica u e.
Uvođenje pojma biosfere, kao organskog, planetar­
nog omotača živog sveta odvojenog od anorganske litosfere, omogućilo je da se ode i korak dalje. Biosfera, sa
čovekom koji joj pripada, dostiže sferu uticaja ljudskog
razuma, što će Pjer Tejar de Sarden dvadesetih godina
XX veka, zajedno sa Eduarom le Roa i V. I. Vemadskim,
nazvati noosfera. U pitanju je nov evolutivni nivo koji
sa uticajem svesti dostiže viši stupanj složenosti. Vemadski će tako istorijski tok evolucije od biosfere do noosfere izraziti sledećim etapama: biosfera —antroposfera
- sociosfera - tehnosfera - noosfera.
Problemi i nedoumice u shvatanju pojma e. proizlaze
iz činjenice što se on upotrebljava u dvojakom značenju.
U čisto prirodnonaučnom, odnosi se na tzv. »nedirnutu
prirodu«, van uticaja čoveka (ljudskog društva), ali se ta­
kođe mora uzeti u obzir i uticaj čoveka. Stoga on nužno
integriše različite faktore čovekovog uticaja - počev od
materijalnih sredstava, znanja, tehnologije, nauke i si.
Sa stanovišta biologije, za koju je e. konkretan prirodni
realitet, ovako shvaćena sadržina pojma e. je preširo­
ka. Međutim, u kontekstu razumevanja ekološke krize
koja podrazumeva kako ugroženost e. - dakle, kako de­
strukciju prirodne sredine (biološko značenje), tako i
ugroženost čovekove životne sredine, što znači krizu
i prirodnih i društvenih sistema koji čine neraskidivo
jedinstvo - pojam e. je nezaobilazan. Osim toga, proce­
se i karakter problema u e. nije više moguće razumeti i

116

pratiti ukoliko se u to ne uključe društveni sistemi, a to
znači uticaj čoveka i ljudskog društva.
3 ekologija 3 ljudska sredina
G. Mitić
ekskluzija/inkluzija, socijalna (fr. exclusion - iskijučenost; inclusion - uključenost). Par pojmova kojima
se, u novije vreme, pre svega u Francuskoj, (a) opisuje
stanje po različitim osnovama marginalizovanih pojedi­
naca ili društvenih grupa, te (b) mere kojima treba obezbediti njihovo (ponovno) uključivanje u društvo. S. e.
je posledica društvene dezintegracije izazvane postepe­
nim raskidanjem veza između pojedinca i društva. Ona
se ispoljava u pojavama bede (odnosno siromaštva), so­
cijalne diskvalifikacije, stigmatizacije, marginalizacije,
diskriminacije (polne, socijalne, klasne, rasne, etničke,
verske itd.), te izopštavanja iz redovnog društvenog ži­
vota osoba hendikepiranih zbog invalidnosti, starosti,
nedovoljne kvalifikovanosti i si.
Pojam s. e. nastao je u Francuskoj 1974. godine da bi
se opisala kategorija tzv. socijalnih slučajeva (klasična
beda) koji nisu uživali nikakva prava na socijalnu zašti­
tu. U sklopu ekonomske recesije sedamdesetih godina
prošlog veka, kategorija socijalnih slučajeva se znatno
proširuje. Porast broja nezaposlenih podudara se s pove­
ćanjem mase beskućnika koji žive isključivo od socijal­
ne pomoći. Takva društvena situacija se u sociološkoj
literaturi poredi s masovnom pauperizacijom u XIX ve­
ku. S. e. se dotad javljala isključivo na materijalnom
planu (visina dohotka, uslovi stanovanja, kvalitet ishra­
ne, visina praga socijalne bede itd.), pa su se pojmovi
siromaštva i s. e. najčešće poklapali. Međutim, uvidelo
se da, npr., gubitak posla postepeno rezultira opštom
s . e. dotičnog pojedinca. Tako, Rene Lenoar (Isključeni,
1974) odbacuje ideju po kojoj se društvena odbačenost
svodi isključivo na ekonomsko siromaštvo. Osim »marginalaca« i onih koji su lišeni sredstava za život, pojam
s . e. obuhvata sve osobe koje su po bilo kojem osnovu
odbačene ili se osećaju odbačenim od društva (hendi­
kepirani, stari, bolesni, invalidi itd.). Takva analiza je
podrazumevala i široku socijalnu akciju na suzbijanju
s. e. (mere »uključivanja u društvo«, tj. s. i.), zahvalju­
jući kojoj bi se ponovo uspostavili raskinuti kontakti
na relaciji društvo-pojedinac. Dakle, novi pojam s. e.,
koji omogućava da se iskorači izvan referentnog okvira
zaposlenost/nezaposlenost, proširenje na svaku situaci­
ju u kojoj dolazi do prekida odnosa između pojedinca
i društva.
Krajem osamdesetih godina XX veka, Evropska uni­
ja (tadašnja Evropska zajednica) usvojila je pojam s . e.
kao simbol u borbi protiv rastuće nezaposlenosti. Brojni

117

programi Ujedinjenih nacija u nerazvijenim zemaljama
usmereni su na borbu protiv ovog društvenog fenomena
koji danas postaje sinonim za socijalnu nejednakost i
realna pretnja socijalnom miru.
Sociološka analiza s. e. obuhvata tri relevantne para­
digme. (1) Solidarnost. Reč je o tome da postojeći insti­
tucionalni okvir nije u stanju da integriše pojedinca/grupu na osnovu opšteprihvaćenih pravila. S. e. se ispoljava
ne samo kao slom određenih proklamovanih društvenih
vrednosti, već se javlja i opasnost od narušavanja samog
društvenog tela. (2) Specijalizacija. Ona podrazumeva
uključivanje pojedin(a)ca u društvenu podelu rada na
osnovu individualnih kvalifikacija, interesa, obrazova­
nja, društvenih odnosa itd. Isključenost pojedinca iz rad­
nog okvira - zbog ličnog izbora, neregularnosti tržišta,
nepoštovanja pravnih okvira, nedovoljne kvalifikacije
- ne bi trebalo da podrazumeva i njegovo odbacivanje
iz ostalih sfera društvenog života. (3) Monopol. Kontro­
la sredstava za proizvodnju izaziva stvaranje barijera
za napredovanje određenih društvenih klasa, odnosno
slojeva.
Pomenute paradigme - koje, kao idealni tipovi, u
središte analize stavljaju s. e. - ne icrpljuju listu različi­
tih načina na koji se društvena integracija može pojmi­
ti. Izvesno je d aje ekonomski osnovs. e. samo jedan
od brojnih činilaca moguće odbačenosti pojedinca. Sve
tri pradigme pretpostavljaju analizu s. e. kao posledice
funkcionisanja datog sistema (pojedinih grupa, institu­
cija, društva kao celine). Međutim, marginalnost i 5. e.
ne izviru samo iz određenih opštijih društvenih neuskla­
đenosti nego često mogu da se posmatraju i kao rezultat
ličnog izbora. Svesno odabran marginalan položaj koji
podrazumeva odbacivanje formalizovanih i hijerarhizovanih društvenih normi i vrednosti najčešće se susreće u
zatvorenim grupama kao što su delinkventi, kriminalci,
sekte, terorističke grupe itd.
Kao odgovor na različite oblike u kojima se ispoljava
s. e., modema država (»država blagostanja« ili »socijal­
na država«) razrađuje i primenjuje različite programe
,s. i., tj. (re)integracije tih pojedinaca ili grupa u društvo.
S. i. podrazumeva niz akcija (nove mogućnosti zapošlja­
vanja, nastavak školovanja ili profesionalna prekvalifi­
kacija, responsabilizacija pojedinca u širem društvenom
kontekstu, izvlačenje iz statusa socijalno izdržavanog
lica) koje sprovode država i njene socijalne institucije,
ili pak dobrovoljne i nevladine organizacije.
Relativno unapređivanje položaja pojedinih marginalizovanih osoba ili grupa u datom društvenom kontekstu
podrazumeva niz mera u smislu ublažavanja nejedna­
kosti na političkom, kulturnom, institucionalnom i eko­
nomskom nivou. Stoga, aktuelne rasprave o s .e . i s. i.

eksperiment

nadilaze tradicionalne pojmove siromaštva i diskrimina­
cije, u kojima se smatralo da socijalna politika treba da
sledi logiku po kojoj su građani puki potrošači državnih
usluga. Danas se smatra da pojedinci treba aktivno da
učestvuju u društvenom, ekonomskom, političkom i kul­
turnom životu kako bi izdejstvovali uvažavanje svojih
raznovrsnih potreba i interesa. Zato su mnoge zapadne
zemlje uvele nacionalne programe za uključivanje defavorizovanih osoba u društveni život ne bi li se smanjio
socijalni jaz (fr.fracture social) koji se produbljuje eko­
nomskom krizom.
Jedna od ideja vodilja za definisanje stanja s. e. i
donošenja mera u smislu s. i. oslanja se na sociološku
analizu slabljenja društvenih veza koju je svojevremeno
formulisao Emil Dirkem. Ta analiza biva praktično primenjena na savremeno stanje atomizovanosti društva.
Novi individualni i kolektivni identitet treba da odgovo­
ri na izazove koji se postavljaju podrivanjem stabilnosti
posla, narušavanjem trajnosti profesionalnog identiteta,
(ne)stabilnosti institucije braka itd. Odsustvo socijalne
perspektive (na poslu, u profesiji, porodici) proizvodi
svojevrsno otuđenje koje je, s obzirom na atomizaciju
društvenog tkiva, gotovo nevidljivo.
Svaki tip društva uspostavlja vlastite mehanizme
pravne reglementacije položaja pojedinaca ili grupa ko­
ji su žrtve različitih oblika s. e. (ekonomske, socijalne,
političke, kulturne), kao i osobene načine njihove soci­
jalne (re)integracije. Zajednički imenitelj svih tih razno­
vrsnih programa je činjenica da im je okvir država kao
institucija. No, pitanje na koji će se način problem s. e.
ubuduće rešavati postaje naročito aktuelno u zemljama
u kojima taj državni okvir postepeno slabi, pre svega u
oblasti socijalne zaštite.
3 diskriminacija, socijalna 3 siromaštvo
M. Glamoča/c

eksperiment (lat. experimentum —ogled, opit, pro­
ba). Naučno posmatranje u precizno određenim i strogo
kontrolisanim uslovima, kojim se proveravaju unapred
postavljene hipoteze o postojanju određenog uzročnog
odnosa. E. je u nauci sistematski razvijen i primenjen re­
lativno kasno (u XVII veku, kod Frensisa Bekona i Gali­
lea Galileja), ali je brzo i široko prihvaćen. Tamo gde je
mogao uspešno da se primeni izazvao je pravu revoluciju
i doprineo brzom razvoju tzv. eksperimentalnih nauka,
uključujući tu i masovnu primenu njihovih rezultata u
praksi. E. se, međutim, ne može primeniti u svim naukama (npr. u istoriji), niti se to može učiniti na podjednako
uspešan i istovetan način, što znači da svaka nauka ima
svoje specifičnosti u pogledu mogućnosti i granica njego­
ve primene.

eksperiment

118

Za razliku od običnog, neeksperimentalnog posmatranja, velika prednost e. sastoji se u tome što se njime
mogu proizvoditi pojave koje su predmet interesovanja na­
učnika, onoliko puta koliko je to potrebno u promenjivim
uslovima, što podrazumeva i veštačko stvaranje takvih
pojava i uslova koji se u prirodnim uslovima ne bi stvo­
rili ili se ne bi desili na isti način. Prema tome, osnovna
specifičnost, a istovremeno i glavna prednost e., bila bi
u tome što se ovde namemo izaziva neka pojava, što se
kontrolišu i variraju uslovi čije delovanje se ispituje, što
se mere i kvantitativno izražavaju kvalitativni činioci i što
se on može više puta ponavljati. Posebnu njegovu vrstu
čine tzv. misaoni e. koji, za razliku od stvarnog e., počiva
na misaonim pretpostavkama ili fikcijama, koje pomažu
da se bolje razume određeno područje stvarnosti ili da se
stvori bolja osnova za izvođenje stvarnog, verifikacionog
e., kao i da se iniciraju neke praktične akcije.
Kad je reč o e. u društvenim naukama, on se obično
organizuje tako što se izaberu dve grupe, koje se pretho­
dno što je moguće više, međusobno, izjednače u svim
relevantnim uslovima. Zatim se jedna, tzv. eksperimental­
na grupa, podvrgne dejstvu nekog činioca čiji efekat želi
da se ispita, dok se članovi druge, tzv. kontrolne grupe,
poštede dejstva tog činioca. Na obema grupama se zatim
sprovode posmatranja i merenja, i to na početku i na kraju
određenog perioda, dabi se ustanovio stepen dejstva činio­
ca kojem su bili izloženi članovi eksperimentalne grupe.
Postoje dve osnovne vrste e.: laboratorijski ili veštački, kod kojeg se ispitivanje vrši u veštački stvorenim uslo­
vima (laboratorija), i terenski ili prirodni, koji se odvija
tamo gde učesnici e. inače žive i rade (preduzeće, škola),
ali tako što se izdvajaju i kontrolišu eksperimentalni činio­
ci. Posebnu varijantu prirodnog e. čini onaj do kojeg je
došlo spontano, u prirodnim uslovima društvene sredine
(npr. organizovane masovne migracije stanovništva), a
istraživač samo, na planski i sistematizovan način, naknad­
no koristi tako stvorenu situaciju. Glavni nedostatak e.
u sociologiji i drugim društvenim naukama sastoji se u
tome što se njime može ispitivati samo ograničen broj
društvenih pojava.
O kvazieksperiment O predeksperiment

M. Tripković

eksproprijacija (lat. expropriatio - oduzimanje
imovine). Upravnopravno ograničenje prava privatnog
vlasništva. Sastoji se od prisilnog oduzimanja nepokretnosti (zemljišta, zgrada itd.) koje se nalaze u vlasništvu
privatnih lica (građana i građanskopravnih lica), u za­
konom propisanom postupku, uz pravičnu naknadu i u
opštem interesu. U marksističkoj teoriji reč e. često se
upotrebljava da označi proces odvajanja radnika od vla­

sništva na sredstvima za proizvodnju i od »uslova svoga
rada«. Smatrajući da je centralizacija kapitala logičan
ishod e., Karl Marks je na kraju 24. glave Kapitala pred­
viđao da će na kraju mali broj »kapitalističkih magnata«
eksproprisati ne samo radnike nego i sve druge kapita­
liste. To bi onda trebalo da dovede do samodestrukcije
kapitalističkog načina proizvodnje i nastupanja socija­
lističkog društva, u kojem će doći do nacionalizacije
sredstava za proizvodnju, a »eksproprijatori će biti eksproprisani«. U dosadašnjem razvitku kapitalizma ova
Marksova predviđanja su se pokazala kao neosnovana.
E. treba razlikovati od nacionalizacije postoje kori­
snik e. dužan da vlasniku eksproprisane imovine obezbedi pravičnu naknadu - po pravilu u novcu, a u poseb­
nim slučajevima i u nekoj drugoj nepokretnosti (npr.
zemljište licu koje se bavi zemljoradnjom). U postupku
e. razlikuju se tri odvojene faze: (1) nadležni organ za­
konom utvrđuje opšti interes za izgradnju određenog
.objekta ili obavljanje određene delatnosti na nepokret­
nosti u privatnom vlasništvu; (2) nadležni organ uprave
odlučuje u upravnom postupku o predlogu korisnika e.
i donosi rešenje o e. (o kojem je moguće voditi upravni
spor); (3) organ uprave nadležan za imovinskopravne
poslove organizuje raspravu za postizanje sporazuma o
naknadi za eksproprisanu nepokretnost (pri čemu, ako
se sporazum ne postigne, o naknadi u poslednjoj instan­
ci odlučuje sud).
3 nacionalizacija 3 svojina
A. Molnar

ekumenizam (gr. oikouménë - vaseljena, sva nasta­
njena Zemlja, svet). Pokret za zbližavanje svih hrišćanskih crkava, koji se javlja u XX veku. Svetovne osnove
e. sadržane su u opšteljudskoj težnji za zbližavanjem i
zajedničkim rešavanjem društvenih problema, a religij­
ske osnove u uviđanju necelishodnosti polemike izme­
đu pojedinih crkava i potrebi zajedničkog angažmana
u traganju za jedinstvom i obnovom (Tela Hristovog).
Pravoslavni pisci početak e. redovno datiraju u 1902.
godinu, a protestantski ga vezuju za Svetsku misionar­
sku konferenciju, održanu u Edinburgu 1910. Pojam
»ekumenski« određenije je definisan na Oksfordskoj
konferenciji za veru i crkveno ustrojstvo 1937, kao međuhrišćanska saradnja i dijalog radi postizanja punog
jedinstva Crkve. Vidljiv izraz ekumenskog pokreta i
instrument crkava za negovanje puta ka hrišćanskom
jedinstvu jeste Svetski savez crkava (SSC), sa oko 330
članica i sedištem u Zenevi. Osnivačka skupština SSC
održana je u Amsterdamu 1948, uz učešće 351 delega­
ta iz 146 crkava, od kojih 51 pravoslavne. Do danas je
održano šest skupština, u Evastonu (SAD) 1954, Nju

119
Delhiju 1961, Upsali 1968, Najrobiju 1975, Vankuveru
1982. i Kamberi 1991. godine.
Katolička crkva je u početku s nepoverenjem gleda­
la na ekumenski pokret, zbog njegovog pretežno prote­
stantskog karaktera. Posle Drugog vatikanskog koncila
1965. godine (Deklaracija o verskoj slobodi i Dekret
o e.), odnosi Rimokatoličke crkve i SSC znatno su po­
boljšani.
Pravoslavna crkva naglašava u svim dijalozima s dru­
gim crkvama da je ona »jedna, sveta, saborna i apostol­
ska Crkva, koja je neokrnjeno sačuvala predanu joj veru
od apostola, preko crkvenih otaca i da je svaki ekumen­
ski rad nemoguć bez vraćanja drevnim izvorima i korenima Crkve«. Počev od 1967. oživljava pravoslavna
ekumenska aktivnost, obrazovanjem svepravoslavnih
komisija za dijalog s protestantima i rimokatolicima
(Mešovita međunarodna komisija za teološki dijalog),
kao i predstavnicima islama, judaizma i ostalih vera.
Kao poslednja od pravoslavnih, Srpska pravoslavna cr­
kva učlanila se u SSC tek 1965. Iako su saborski oci i
bogoslovi bilateralne i multilateralne ekumenske odno­
se unutar Saveta crkava prihvatali kao priliku za dijalog
sa nepravoslavnima, Sveti arhijerejski sabor SPC je na
svom redovnom zasedanju 1997. odlučio da Crkva istu­
pi iz SSC. U obrazloženju se, između ostalog, navodi da
je u SSC sve manje interesovanja za veru i svedoČenje
vere, da pravoslavlje ne može da prihvati »rukopoloženje« sveštenica i homoseksualizam, te da se ono unutar
Saveta crkava shvata samo kao jedna od hrišćanskih
denominacija. Džon Mejendorf je, prosuđujući svoju
epohu, ocenio da u pravoslavnom stavu prema e.-vla­
daju dva ekstrema - otvoreni relativizam i zatvoreni
fanatizam, suprotstavljajući im treći put, »put svesnog
1trezvenog učestvovanja u ekumenskom pokretu, podrazumevajući beskompromisnost i mnogo ljubavi i razumevanja«.
Shodno istorijskom poslanju i odgovornosti za suži­
vot, u očima SPC - ali i ostalih crkava - ekumensko
ponašanje i delovanje ostaje imperativ civilizacijske
koegzistencije u multikonfesionalnim društvima. Na
verskim starešinama je, najpre u lokalnim zajednica­
ma, istrajavanje u učenju da upoznavanje drugih vera
ne predstavlja izneveravanje sopstvene vere.
3 hrišćanstvo 3 katolicizam 3 pravoslavlje
D. Todorović

elita. Reč potiče od latinskog glagola eligere, što zna­
či izabrati. U francuskom jeziku je izraz élite u XVI i
XVII veku imao značenje robe izuzetne kakvoće. Kra­
jem XVIII i početkom XIX veka reč e. se već koristi radi
označavanja »društvenih odabranika«, »izabranika«. U

emigracija

sociologiji pojam e. se odnosi na društveni vrh. Različiti
sociolozi na različite načine vide merilo na osnovu ko­
jeg neko pripada e. Za Vilfreda Pareta to je sposobnost,
za Gaetana Mosku vlast, za Karla Manhajma racional­
nost, za Roberta Dala odlučivanje, za Suzan Keler po­
ložaj, za Evu Ecioni-Halevi nadzor nad resursima itd.
Danas, ipak, preovlađuje shvatanje da e. čine oni koji u
nekoj oblasti raspolažu sa najviše moći. Prema tim obla­
stima, razlikuje se politička, ekonomska, upravna (uključiv i sudsku i policijsku), vojna, medijska, kulturna, aka­
demska itd. e. Osim nabrojanih pisaca, opisivanjem i
razmatranjem e. bavili su se u sociologiji još i Robert
Mihels, Harold Lasvel, Jozef Šumpeter, Rajt Mils, Rejmon Aron, Pol Feris, Flojd Hanter, Džon Porter, Robert
Eger, Robert Prestus, Pol Snajdermen i drugi.
U sociologiji je teorija e. dugo bila suparnička teori­
j i klasa. Sve do skorijeg doba, teorija klasa prednjačila
je u odnosu na teoriju e., kako po razvijenosti tako i po
broju pristalica. Danas se, međutim, smatra da teorija e.
može imati opštiju narav od teorije klasa, i da ove dve
teorije ne moraju da se iskuljučuju. Prednost teorije e.
jeste što ona daje oruđe za analizu višedimenzionalne
stratifikacije društva (ne samo na osnovu materijalnog
položaja) i zato što u razlaganje uključuje i aktere (a ne
samo strukture). Njena mana je, pak, vrednosno obojeno
i nedovoljno razvijeno pojmovlje. Naime, dok je klasa
vrednosno neutralan izraz, pojam e. ima jaku normativ­
nu crtu. Dok se u društvu može razlikovati više klasa, e.
je sa svojim parnjakom, masom, dvogubo i zato grubo
oruđe. Ove mane se pokušavaju ispraviti oslobađanjem
e. od vrednujućeg sadržaja pojma. Pored toga radi se na
razradi tehničkog pojmovlja. U tom smislu, u savremenim teorijama e. razlikuju se viša, srednja i niža e., viša,
srednja i niža podelita itd. Sprovode se i odgovarajuća
iskustvena istraživanja e., na nacionalnom ili lokalnom
nivou, u kojima se uspešno upotrebljava razrađena ter­
minologija.
Ipak, neki društveni naučnici i dalje smatraju d a je
klasa više sociološki, a e. više politikološki pojam.
3 gvozdeni zakon oligarhije 3 klasa, društvena 3 masa
S. Antonić

emigracija (lat. emigrare —iseliti se). Odomaćen
stručni izraz za iseljavanje, odnosno odseljavanje, bez
obzira na to da li su u pitanju spoljne ili unutrašnje mi­
gracije. U anglosaksonskoj stručnoj litertaturi (iz koje je
ovaj izraz preuzet), reč e. (émigration) ima uže značenje
i podrazumeva samo odseljavanje iz suverene zemlje.
E. je, zajedno sa imigracijom, komponenta internacional­
nih migracija. U svim slučajevima unutrašnjih migracija
pravilnije je koristiti domaće reči (iseljavanje, odselja-

emigracija

120

vanje), jer odgovarajući strani izrazi (eng. residential
mobility, out-migration) nisu odomaćeni.
3 imigracija 3 izbeglice 3 migracije
B. Đurđev

emocije (lat. emovere - pokrenuti, podstaknuti). Iz­
raz je izvorno označavao proces u kojem se nešto pokre­
će ili prenosi s jednog mesta na drugo. Pojam se takođe
koristio da odredi stanja fizičkog i psihičkog uzbuđenja
ili poremećaja. Gotovo dve hiljade godina, od vremena
stare Grčke do sredine XVIII veka, bilo je uobičajeno
govoriti o e. kao o »strastima« (lat. patiri - patiti; gr.
pâthos - stres, patnja). Pojam e. je tek odnedavno opšteprihvaćen da označi »afektivna stanja«.
Za sociologe, e. nisu čisto biološki ili psihološki fe­
nomen, već prevashodno socijalna kategorija, kako po
svom poreklu, tako i po posledicama svog delovanja.
Stvarne i lažne e. Sigmunda Frojda, jake, slabe i lažne e.
Žan-Pol Sartra ili obične i retke emocionalne veze Alison Džejms ne predstavljaju vidljive elemente konkret­
ne e. nego pre ukazuju na kvalitet svesnosti koja prati,
okružuje i ispunjava emocionalni doživljaj. Ovi izrazi
povezuju svest i iskustvo (doživljaj). Prema tome, e.
se mogu odrediti kao izazvani, doživljeni, prepoznati
i zamišljeni sadržaji koji povezuju osobu sa objektom
(naša svest) i aktivnošću (naše mišljenje o trenutnim osećanjima). Objekt može biti i drugi pojedinac, a aktivnost
- naša interakcija s tom osobom.
Svaka e. može biti analizirana kroz četiri komponen­
te: (1) osećanja', (2) izražavanje gestova\ (3) pojmove
na kojima počivaju odnosi i (4) regulacione norme. Emoci­
onalni ton interakcije i stav pojedinca često su artikulisani dinamikom telesnog stanja i ponašanjem koje prate
odabrani gestovi (osmeh na licu, ruke stisnute u zagrljaj,
sleganje ramenima). Emocionalni stav može da bude
neverbalno nagovešten i otvoreno saopšten. Društvena
konstrukcija emocionalnog stava je najvidljivija u emo­
cionalnom rečniku, koji određuje pravila koja upravljaju
držanjem, izražavanjem i gestovima, dok mašta i snaga
refleksije utiču na neposredno doživljavanje osećanja.
Situacione definicije emocionalno relevantnih značenja
utiču na instrumentalno ponašanje i tumačenje događa­
ja. Izrazi svakodnevnog jezika najčešće opisuju e. iz­
dvajanjem parova koji paralelno predstavljaju fizičku
promenu i emotivni tok, kao što su, npr., plakanje i osećanje tuge, smeh i osećanje sreće, povlačenje i osećanje
straha. Veliki broj e. ne manifestuje se obavezno u paru
sa specifičnim telesnim stanjima, kao što su osećanja
stida, krivice, ljubavi, dosade i iscrpljenosti. Jezik sva­
kodnevnih e. obogaćenje brojnim ulepšanim frazama i

izrazima koji se različito tumače i predstavljaju deo igre
recima koja upotpunjava složena mentalna stanja.
Sociološka perspektiva otkriva u kojoj su meri indivi­
dualna iskustva i akcije pod uticajem socijalnih snaga,
a koliko ih uslovljava unutrašnja emotivna dinamika.
Važne društvene dimenzije e. uključuju: (1) poreklo
- mnoga značenja e. proističu iz kulturnih definicija
ljudskih odnosa, a ne počivaju na čovekovoj biološkoj
prirodi; većinu e., kao što su dopadanje, tuga, krivica,
ljutnja, humor, nostalgija, ljubomora oblikuju kulturni
obrasci i društvena kontrola; (2) vreme - psihološka is­
traživanja obično beleže trenutne, kratkotrajne reakcije
nastale delovanjem e.; složene e. čiji su učinci dugotraj­
ni - kao što su ljubav, blagonaklonost, prijateljstvo, mr­
žnja, zlonamemost i osvetoljubivost - veoma su važne u
razumevanju društvenih odnosa; sociološki orijentisan
analitičar polazi od stava da e. nisu determinisane samo
trenutnim namerama i stanjem pojedinca; e. određuju
kumulativni sadržaji društvenih odnosa iz prethodnih
interakcija, ali i anticipacija budućih susreta; (3) struk­
turu - specifična značenja određenih situacija pokreću
ispoljavanje posebnih osećanja, koja se izražavaju gesto­
vima i instrumentalnom akcijom; ljudi im pribegavaju
da bi na određene situacije odgovorili sa odobravanjem
ili osudom, poistovećivanjem ili ignorisanjem; priroda
ovih gestova, specifičnih društvenih reakcija na situa­
cije menja se u skladu s procesima izmene društvenih
struktura i kulturnih faktora; društvena interakcija često
počiva na proceni koje e. treba da budu prisutne, ne nu­
žno šta je zaista to što osoba oseća; društvena razmena
e. koju ispoljavaju pojedinci, grupe ili zajednice može
biti parcijalna ili potpuno nezavisna od onoga šta poje­
dinac lično doživljava; (4) promene - promene e. na
mikronivou mogu biti društveno uslovljene, npr. osoba
transformiše svoje e. pristajanjem da poštuje norme; pro­
mene na mikronivou određuju istorijski trendovi i nove
kulturne »sugestije« o tome kako potisnuti, izazvati,
osnažiti, prevazići, ili upotrebiti određene e.
Društvena struktura deluje na razvoj e. preko četiri
interakciona procesa. (1) Putem emocionalne diferenci­
jacije, društva i društvene grupe izdvajaju mnoge oblike
e. u svom jeziku i oblicima društvenog ophođenja. Obli­
ci ljutnje mogu biti kulturno identifikovani kao iznerviranost, bes, gnev, ogorčenost, izražavanjem ljubomore
ili osvete, gde svako osećanje vodi ka drugačijoj vrsti
obrasca društvene interakcije. (2) Putem socijalizacije
pojedinci uče kako da dožive, prepoznaju, prate i izraze
pojedinačne e. usvojene u svom društvu. Proces socijali­
zacije različitih e. analizira se kao proces u kojem rečnik
date kulture postaje izvor za razumevanje pojedinca.
Društvena važnost emocionalnih kapaciteta pojedinaca,

121

grupa i zajednica zanimljiva je unutar socioloških nivoa
analize, kada otkriva poreklo, vremenski okvir javljanja,
strukturu, uticaje i promene. (3) Preko nesvesnog (pre
svega kolektivnog) povezuju se mehanizmi kontrole i
regulacije društvenih moći sa emocionalnim životom
zajednice, oživljavanjem specifičnih simptoma kolektiv­
nih poremećaja, mitova, kolektivnih sećanja i doživljaja
solidarnosti članova određenih zajednica. (4) Konačno,
veština upravljanja e. odnosi se na stil njihovog izraža­
vanja. Pojedinci i grupe propisuju prihvatljive načine po­
tiskivanja osećanja, doziraju snagu i određuju značenja
shodno normama prihvatljivosti. Ova četiri društvena
procesa povezuju društvene strukture sa emocionalnim
iskustvima i ponašanjem pojedinaca. Društvene grupe
i zajednice utiču na oblikovanje ličnih doživljaja i ko­
lektivnih identiteta, a pojedinci izražavaju e. u skladu s
predstavom o sebi i usvojenim stereotipima.
3 interpretativna sociologija 3 sociologija emocija
L. Nikolić

entropija
endogamija (gr. éndon - unutra; gaméo - ženim se).
Pravilo koje nalaže sklapanje braka među članovima od­
ređene grupe. Najpoznatiji primer e. su indijske kaste, u
kojima je tradicionalno postojala zabrana sklapanja bra­
ka između predstavnika različitih kasta, koje su najčešće
definisane na osnovu zanimanja. E. može da se odnosi
i na određenu srodničku grupu. U mnogim arapskim
zajednicama, npr., mada je brak dozvoljen i izvan i unu­
tar patrilinearnog klana, ovaj drugi je popularniji, tako
da su česti brakovi između bliskih srodinika - između
dece (rođenih) brata i sestre ili, nešto rede, između dece
dva brata. U mnogim izrazito egzogamnim društvima
postoji tzv. aristokratska e. Na primer, u starom Egiptu
je u kraljevskim porodicama bio dozvoljen brak između
brata i sestre, a i u savremenim monarhijama su česti
brakovi među bliskim srodnicima. Ova vrsta e. se najče­
šće objašnjava potrebom za očuvanjem ekonomsko-političke moći vladajućih porodica. Za modema društva
je karakteristična klasna e. ili homogamija.
3 brak 3 egzogamija 3 srodstvo
R. Drezgić

empirizam (gr. empeiria - iskustvo). Filozofski i na­
učni pravac koji se sistematski uobličava u novovekovnoj
engleskoj filozofiji (Frensis Bekon, Džon Lok i dr.), a koji
smatra da se osnov ljudskog saznanja i glavni kriterijum
njegove vrednosti nalazi u iskustvu. Prihvatajući i negujući pozitivističku i neopozitivističku tradiciju, empirističke orijentacije u savremenoj sociologiji nastoje da ovu
nauku svedu na prostu sociografiju, u kojoj bi preterana
i neadekvatna kvantifikacija opštih stavova i iskustvenih
činjenica, kao i glorifikacija brojeva i matematičkih sim­
bola, trebalo da zauzme središnje mesto i da potisne goto­
vo svaku teorijsku ambiciju.
Iako se sociološki e. danas više ne javlja samo u svom
prostom sakupljačkom obliku, u kojem je bio krajnje skep­
tičan prema svakoj teorij i, on ipak zadržava sve bitne odli­
ke klasičnog e., kao što su: zapostavljanje teorije; »egzakt­
no« ispitivanje pojedinih užih problema koji su najčešće
u praktičnom pogledu najvažniji i najinteresantniji za ono­
ga ko finansira istraživanje; ograničavanje na proučavanje
aktuelnih pojava i izbegavanje dubljih i kompleksnijih
uporednoistorijskih istraživanja društvenih i kulturnih pro­
cesa i tekovina; dosta brz, ali jednostran razvoj metoda
i tehnika, u kojima preovlađuju tehnicistička shvatanja;
vezanost istraživanja za rasparčane i međusobno teorijski
slabo povezane posebne sociološke discipline. Tako se
sociologija u znatnoj meri svodi na pragmatički shvaćenu
tehničku nauku, a sociolog na tzv. društvenog inženjera.
3 istraživanje, empirijsko 3 kvantofrenija
3 metod, kvantitativni
M. Tripkovič

entropija (gr. entropeia - pretvaranje, obrtanje). Po­
jam nastao u prirodnim naukama, a kasnije - posred­
stvom kibernetike, teorije sistema i teorije informacija
- prenesen u društvene nauke.
U prirodnim naukama, e. označava proces u kojem
telo ili sistem transformiše svoju energiju iz jednog obli­
ka u drugi, tako da ona postaje neiskoristiva. Gubljenje
energije se javlja u obliku verovatnoće, jer su podjedna­
ke mogućnosti i za njeno očuvanje i za njeno nestajanje.
Posledice e. su snižavanje nivoa životnih funkcija tela
(ili sistema), njihovo svođenje na niže oblike, stagnacija
i razaranje.
U društvenim naukama, pojam e. odnosi se na proces
gubljenja životnih sposobnosti društva shvaćenog kao
sistem, odnosno kao celina uzajamno povezanih i zavi­
snih delova. Svaki sistem razmenjuje materije, odnosno
energiju i informacije sa okolinom, pa tako i društvo.
Što je ta razmena izraženija, veća je sposobnost društva
da sačuva svoj sadržaj i oblik, odnosno da obavlja sve
životno važne uloge, razvija se i napreduje. Nasuprot
tome, ako je pomenuta razmena manja, dešava se suprot­
na pojava izražene e. Na osnovu ovog, razlikuju se tzv.
otvoreni i zatvoreni sistemi društva. »Otvoreni« sistemi
društva su sposobni za razmenu i razvoj, dok su »zatvo­
reni« sistemi nesposobni, te stagniraju i propadaju.
3 sistem 3 sistem, društveni 3 sistemska teorija
V Milić

epidemiologija
epidemiologija (gr. ep i - po, nad; demos - narod;
logos - reč, govor, nauka). Grana socijalne medicine, od­
nosno humane ekologije koja se bavi opisom i analizom
raširenosti bolesti u vremenu i prostoru unutar određene
populacije. E. se takođe bavi izučavanjem toka, uzroka
i posledica raznih oboljenja određenog stanovništva.
Pri tom može da se koncentriše na istraživanje uticaja
fizičkih, fizioloških, hemijskih, psihičkih ili socijalnih
faktora na vrlo raširena oboljenja, na njihov prirodni
tok, na prostome i vremenske razlike u njihovom javlja­
nju, na posledice bolesti kao što su radna nesposobnost,
invaliditet, smrtnost, troškovi lečenja, ili pak na samu
prevenciju određenog oboljenja.
U istorijskom pogledu, e. je vezana za nastanak epide­
mija, masovnih zaraza, tj. infektivnih oboljenja velikih
razmera (kuge, kolere, tifusa, lepre, sifilisa, tuberkulo­
ze).
E. kao nauka najčešće se deli na: (1) deskriptivnu e.
(ispituje raširenost oboljenja u definisanoj populaciji),
(2) analitičku e. (utvrđuje veze između određenih dru­
štvenih i fizičkih determinanti i raširenosti bolesti) i (3)
eksperimentalnu e. (koja, na osnovu statistički planira­
nog postupka, istražuje efekte mera prevencije, odnosno
intervencije društvene zajednice na raširenost obolje­
nja). U odnosu na vremensku usmerenost istraživanja,
e. se oslanja na dva osnovna metodološka postupka: (1)
retrospektivne studije, koje se oslanjaju na već postojeće
demografske činjenice i polaznu pretpostavku da su ove
retrospektivno uticale na glavne varijable istraživanja
i (2) prospektivne studije, koje se zasnivaju na praće­
nju faktora koji, tokom određenog vremena ispitivanja,
mogu da utiču na glavni predmet ispitivanja. U novije
vreme razvile su se i tzv. prospektivne eksperimentalne
epidemiološke studije. Tako je, npr., Ronald Grosart-Matiček, pomoću eksperimentalne grupe u kojoj je primenio određeni preventivni program, istraživao efekte na
psihosomatska oboljenja, istovremeno prateći bolesti i
u kontrolnoj grupi, u kojoj nije bilo prevencije, tokom
dužeg vremenskog perioda, potvrdio pozitivne, tj. sinergističke efekte uticaja određenih činilaca kvaliteta življe­
nja na tok i konačan ishod oboljenja.
Osnovni pojmovi e. su: mortalitet ili smrtnost (broj
smrtnih slučajeva na određeni broj stanovnika, najčešće
na 10 000), standardizovani mortalitet (broj smrtnih slu­
čajeva na određeni broj lica određenog obeležja, kao što
su starost, pol i si.); morbiditet (broj obolelih slučajeva
od neke bolesti na određeni broj stanovnika, najčešće
na 10 000); letalitet ili stopa smrtnosti (broj umrlih u
odnosu na broj obolelih od određenih bolesti); stopa
smrtnosti dojenčadi (broj smrtnih slučajeva dece staro­

122

sti do jedne godine, u odnosu na broj ukupno rođenih u
određenom vremenskom periodu u definisanoj popula­
ciji); perinatalna smrtnost (broj smrtnih slučajeva posle
29. sedmice trudnoće, za vreme porođaja i odmah posle
njega, u odnosu na ukupan broj novorođenih); postna­
talna smrtnost (broj smrtnih slučajeva novorođenčadi
starosti od jedne sedmice do jednog meseca u odnosu
na ukupan broj rođenih); stopa apsentizma (broj radno
nesposobnih zbog bolesti u odnosu na broj zaposlenih u
određenoj radnoj organizaciji ili populaciji); incidencija
(broj novoobolelih slučajeva od određene bolesti u odno­
su na ukupan broj obolelih od iste bolesti) i prevalencija
(ukupan broj obolelih od određene bolesti u određenom
vremenu u definisanoj populaciji).
E. koristi sledeće izvore podataka: (1) primarni (iz­
vori koje sam istraživač formira, odnosno imenuje) i
(2) sekundarni podaci javnih službi ili institucija zaštite
zdravlja, kao što su statistički godišnjaci, registri obolje­
nja, izveštaji ministarstava zdravlja i si.). Važni izvori
podataka za e. su i podaci o neposrednim i posrednim
uzrocima smrtnosti, kao što je medicinska dokumenta­
cija o vrstama bolesti, o preduzetim merama lečenja,
prevenciji i si. Određena oboljenja - kao što su zara­
zna, maligna, neka kardiovaskularna oboljenja, psihoze,
mentalno retardirani itd. - u većini zemalja se obavezno
prijavljuju državnim zdravstvenim službama. Epidemio­
loška istraživanja su nezaobilazna osnova preventivnih
mera zdravstvene službe i njihove evaluacije u svim ze­
mljama.
Svetska zdravstvena organizacija, u svojoj publikaci­
ji Zdravlje za sve do 2000. godine, definisalaje kriterijume zdravstvenog stanja stanovnika od epidemiološkog
značaja. To su: stanje ishranjenosti populacije, stopa
smrtnosti odojčadi, stopa smrtnosti dece uopšte, kao i
dece ispod 5 godina starosti, zatim očekivana dob živo­
ta, stopa smrtnosti pri porođaju, mortalitet i morbiditet
za pojedina oboljenja, invalidnost, te opšta socijalna i
duševna dobrobit.
Takozvana socijalna e., kao podgrana e., koncentriše
se na istraživanje socijalnih (nasuprot fizičkim ili biolo­
škim) činilaca masovnih oboljenja, kao i na incidenciju
i prevalenciju određenih bolesti. Njeno posebno interesovanje usmereno je na sva hronična oboljenja, na degenerativne bolesti, te na mentalna oboljenja, u čijem
nastanku, toku i prevenciji značajnu ulogu imaju upravo
društveni činioci.
Glavni epistemološki problem epidemioloških istra­
živanja su validnost i pouzdanost celokupnog istraživač­
kog postupka, koji se javljaju najpre prilikom pravljenja
reprezentativnog uzorka, a docnije u pogledu generali-

123
zacije dobijenih rezultata istraživanja za celokupno, od­
nosno specifično stanovništvo.
3 medicina socijalna 3 socijalna zaštita
3 zdravstveni sistem
P. Opalić

epistemologija (gr. episteme - znanje; lôgos - reč,
govor, nauka). U našoj jezičkoj praksi ovaj izraz se
često koristi sinonimno sa izrazom »gnoseologija« u
značenju (filozofske) teorije saznanja. Po tome je na­
ša praksa bliža angloameričkom govornom području,
za razliku od francuske i nemačke jezičke tradicije, u
kojima izraz »gnoseologija« označava opštu teoriju sa­
znanja (Erkenntnistheorie), a e. se izjednačava sa filozo­
fijom nauke ( Wissenschaftslehre). E. je grana filozofije
koja se bavi prirodom, izvorima i granicama saznanja.
Osnovna pitanja na koja ona pokušava da odgovori jesu:
šta je saznanje, kakva je njegova priroda, koji su izvori
saznanja, kako znamo d a je naše saznanje pouzdano,
koje su granice saznanja i sl. Kao takva, e. ispituje mo­
gućnosti, osnovne logičke principe, kriterijume zasnova­
nosti saznanja, njegove granice, mogućnosti u raznim
sferama spoznaje itd. Na osnovu tvrđenja e. postulativno se izvode svi principi naučnog saznanja, od kojih
su najznačajniji objektivnost, pouzdanost, preciznost,
koherentnost, međupovezanost.
U sociologiji se ovaj pojam koristi u donekle izmenjenom smislu, utoliko što se najčešće odnosi na me­
todološke osnove i teorijske pretpostavke određenog
empirijskog istraživanja (i u ovome je najsličniji fran­
cuskoj terminološkoj praksi, u kojoj se npr. govori o e.
posebnih nauka). Tako, recimo, kada se govori o episte­
mološkom delu neke studije, pod tim se obično podrazumeva uvodno poglavlje, u kojem se najuopštenije izlažu
polazište ispitivanja, opravdanje za upotrebu konkretnih
istraživačkih tehnika i moguće rezerve (ograničenja ili
smetnje) s obzirom na interpretaciju rezultata dobijenih
tim istraživanjem.
3 metodologija 3 saznanje 3 teorija
S. Đurić

ergologija (gr. érgon - rad, posao; lôgos - reč, govor,
nauka). (1) Opšta nauka o radu u koju se uključuju sve
prirodne i društvene nauke koje proučavaju rad; zadatak
e. je celovito izučavanje svih činilaca koji doprinose
uspešnosti rada kao svrsishodnog delanja; (2) jedna od
posebnih nauka o radu u čijem je fokusu sâm proces ra­
da i činioci koji utiču na taj proces i njegovu uspešnost.
U ovom užem značenju, e. je, u osnovi, inženjerski inspirisana nauka o radu koja primenjuje prevashodno me­
tode primerene tehničkim naukama, radne eksperimen­

etatizam
te, snimanja i merenja putanja i vremena rada, analizu
utrošaka pri radu i racionalizaciju činilaca koji utiču na
radnu uspešnost. Ergonomija (gr. érgon —rad, nômos
- zakon, pravilo) može se smatrati sastavnim delom e.,
i to njenim izrazito primenjenim delom. Ergonomija iz­
učava odnose čoveka i radnih sredstava (alata, mašina
i drugih uređaja, opreme i si.) s ciljem da rad čoveka
učini manje napornim, manje zamornim, ugodnijim i
efikasnijim, i to, pre svega, prikladnim oblikovanjem
(dizajnom) sredstava i drugih fizičkih okvira ljudskog
rada, poštujući zahteve tehnologije, ali i ljudsku stranu
rada.
3 rad 3 radna snaga
S. Bolčić

etatizam (fr. Etat - država). Vrsta oformljenog i neoformljenog, potencijalnog društveno-političkog sistema
u kojem postoji složen odnos između države i društva,
odnosno značajna uloga države u društvenom životu.
Ova uloga podrazumeva i upravljanje različitim dru­
štvenim oblastima i đelatnostima, koje je najvidljivije
u privredi.
Postoje tri oblika e. u savremenom društvu: (1) e. za­
padnih, razvijenih i metropolskih društava; (2) e. ostata­
ka »realnog socijalizma« i (3) e. nerazvijenih perifernih
društava.
(1) E. zapadnih razvijenih metropolskih društava
je tipičan primer neoformljenog društvenopolitičkog
poretka. U njemu postoji uplitanje države u sve sfere
društvenog života, ali ne i potpuno upravljanje. Sjedne
strane, ovaj vid e. je nastao kao posledica potrebe za
regulacijom privrede zbog velikih i razornih kriza, neregulisanog tržišta i odnosa između poslodavaca i radni­
ka. Pored toga, on je izraz koncentracije i centralizacije
kapitala, kao i jačanja uloge administracije i birokratije
u ekonomiji i javnom životu.
(2) E. ostataka »realnog socijalizma« je oformljeni
poredak koji se odnosi na prevlast države u svim obla­
stima društvenog života, počev od njegovog organizovanja do opšte kontrole. Za njega je karakteristično upra­
vljanje iz jednog centra: privreda je organizovana na
principima komandne ekonomije, politika kao tzv. jed­
nopartijski monopol i »jednoumlje«, a kultura kao tzv.
svesno usmeravana propaganda. Opšta nerazvijenost u
kojoj je ostvaren »realni socijalizam« i potreba da se
koncentracijom svih resursa pobedi kapitalizam, sjedne
strane, te težnja da se sve kontroliše i spreČi kontrarevo­
lucija, s druge, uslovili su pojavu ovog tipa e.
(3) E. nerazvijenih perifernih društava takođe spada
u neoformljene i potencijalne društvenopolitičke poret­
ke koji su to više s obzirom na cilj nego u stvarnosti.

etatizam

124

Karakteriše ga mešanje države, pre svega, u ekonomski
život. Većina društava koja pripadaju periferiji bila su,
do svoga oslobođenja, u kolonijalnom statusu i prvi put
su stekla svoje države. Osim toga, to su bile izrazito ne­
razvijene zemlje s niskom političkom kulturom. E. je
omogućio koncentraciju svih materijalnih i duhovnih
izvora neophodnih za planski razvoj.
3 birokratija 3 država 3 staljinizam
V Milić

etničke m anjine (gr. ethnos - narod, pleme). Iako
imaju teorijsko-ideološke pretenzije da budu homogene
tvorevine, današnje nacionalne države to nisu. Tokom
političko-ideoloških borbi e. m. unutar nacionalnih dr­
žava za priznavanje i učešće u vlasti učvršćenje pojam
etnije, odnosno etniciteta. Kada se prihvati strukturna
razlika između društva porekla i stranog društva u ko­
jem se prebiva, javlja se manjinska paradigma, u čijem
kontekstu se etnicitet instrumentalizuje radi afirmacije
partikularnih interesa. Pojam manjina proizlazi iz demo­
kratskog principa većine (Emerih Fransis). Manjina je
zajednički imenitelj onih koji su, zbog svoje pripadno­
sti ili kategorijalnog svrstavanja u jednu grupu naroda,
isključeni iz uživanja bilo kakvih socijalnih dobara, pri
čemu, shodno važećim društvenim normama, načelno
svi pripadnici tog društva uživaju ista prava. Pored poli­
tičke, ova definicija sadrži i ekonomsku dimenziju.
U političkoj dimenziji, etnicitet je pojam koji se često
okreće protiv državne vlasti i legitimiše etničke (i nacio­
nalne) oslobodilačke pokrete. U modernim nacionalnim
državama etničke grupe mogu brzo da razviju subverzi­
van potencijal, kada normativni zahtev za integracijom,
koji polazi iz centara moći, počnu da doživljavaju kao
preteran, odnosno represivan.
Etnicitet se javlja i kao oblast povlačenja i bekstva,
pre svega kada se racionalna podruštvljavanja (nem. Ver­
gesellschaftungen), koja vrhune u državnoj organizaciji,
preoblikuju u lične odnose karakteristične za zajednice
(Gemeinschaften). Zajednička državnost kao kolektivni
doživljaj deluje, međutim, i na sposobnost pripadnika
etničkih grupa da održe državni identitet tokom istorijskog trajanja. Jedna druga varijanta, novi etnicitet, mo­
gla bi u sebi da sjedini kako aspekt manjina, tako i ideje
oslobađanja i zajedničkih toposa. Shvatanje etniciteta
u Americi obično se naziva novi etnicitet i odnosi se na
ponovno nastajanje etničke svesti i politički aktivizam
unutar ranije asimilovanih belih etničkih grupa kao što
su Italijani, Nemci, Poljaci (Ričard Tompson). Ovaj po­
jam izražava »kult krize« ili »pokret revitalizacije« i
polazi od kulturnog pluralizma. Novi etnicitet važi kao
pokret protesta protiv ideologije američkog meltingpo-

ta i kulturne asimilacije. Pri tom, on ostavlja otvorenu
problematiku socioekonomske stratifikacije, koja je uto­
liko u vezi sa etničkom pripadnošću. Rajnhard Krekel
dolazi do zaključka da etnonacionalistički pokreti mogu
da opstanu onoliko dugo (1) koliko askriptivna segmen­
tacija svetskog društva u ekskluzivnim pojedinačnim
državama zadržava svoj strukturišući značaj; (2) koliko
dugo važi vodeća slika etnički homogene nacionalne dr­
žave i ideja »samoodređenja naroda«, i (3) sve dok se ne
poklope teritorijalne granice »etnosa« i »demosa«.
Ako postoji veza između socioekonomskog rasloja­
vanja i etniciteta, u literaturi se govori o fenomenu etnič­
kog raslojavanja i tematizuje se problem klasa. Uspon
etniciteta i nacionalnog samoopredeljenja poklapa se s
prividnim propadanjem pojma klasne, odnosno slojne
strukture (Maks Haler). Ova dva pojma su međusobno
povezana i samo su zaodevena u »moderan« politički
Vokabular. E tn ičk o raslojavanje nastaje, delim ično, u
procesu modernizacije, a delimično zahvaljujući proce­
sima stvaranja privilegija, odnosno zapostavljanja, koja
proizlaze iz tog procesa. Modernizacija društva, prema
ovoj predstavi, odvija se u fazama, pri čemu etničkom
raslojavanju pogoduje samo početna faza modernizaci­
je, kada se ona odvija neravnomerno, dok se u kasni­
jim fazama raslojavanje podriva, i to izjednačavanjem
kompetencija, sticanjem moći periferije i integracijom
tržišta rada.
I unutar klasnoteorijske perspektive moguće su dva
suprotstavljena tumačenja fenomena etniciteta. Prema
jednima, etnička diferencijacija može biti protumačena
kao relikt, reziduum ili remetilački faktor, čije je razrešenje samo pitanje progresivnog postvarenja i pođruštvljenja, nezadrživog prelaska iz staleške u klasnu podelu
društva, dakle - samo pitanje vremena (Hartmut Eser).
Prema drugima, međutim, etnička diferencijacija može
da bude centralna osa klasne identifikacije. Formiranje
klasa i etnička mobilizacija se posmatraju kao procesi
razvoja kolektivnog identiteta i kolektivnog delovanja
(Maks Haler). U svakom slučaju, mogućno je da se pro­
ces borbe za političke i ekonomske resurse razvija tako
da se »etnička baza« više ne prepoznaje. Bez obzira na
to da li su inicijatori etničke mobilizacije samo primamo
privilegovane ili neprivilegovane grupe, u oba slučaja
stalo im je do ostvarenja ekonomskih interesa, kojima et­
ničko služi kao pomoćno sredstvo. Nasuprot formiranju
klasa, u smislu kognitivnog procesa, nalazi se etnicitet
kao afektivno-emocionalan proces, utoliko što etničko,
uprkos svim instrumentalističkim značenjima i proceduralnosti, ostaje zarobljeno u primordijalnom: kao što
su ekonomski interesi u pozadini procesa stvaranja kla­
sa, tako i osećanja jedne kulturne zajednice utemeljuju

125
formiranje etničke grupe i mobilizaciju. U oba slučaja
jasan je konstrukcijski karakter, koji manje ili više ko­
respondira s društvenom realnošću, ali iziskuje određe­
no ponašanje onih koji se deklarišu kao »pripadajući«.
Zahtevi za ponašanjem mogu da konstruišu jednu novu
društvenu organizaciju. Etnija kao grupa za pritisak tada
se bori za (geografske) resurse i vlast. Iza ovakvih ko­
lektivnih akcija mora da stoji vizija o boljim uslovima
življenja.
O etnički sukob O etnos O nacija
Ch. Uzarewicz

(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

etnički sukob. Gotovo sve današnje države su multi­
etničke države, koje - noseći nasleđe starih multietnič­
kih carstava unutar čijih granica ljudi žive - svrstavamo
u različite kategorije, koje se i same u njih svrstavaju.
Za socijalno dejstvo svake od njih nebitno je da li one
empirijski uopšte postoje: one su utoliko sociološke či­
njenice što se u njih veruje i što su relevantne za dru­
štveno delanje.
Nipošto nije sâmo po sebi razumljivo da ova etnička
grupisanja, u celini ili samo u nekom delu, uspostavlja­
ju međusobno antagonistički odnos. Najveći broj tih
grupacija živi u mirnoj koegzistenciji ili jedne pored
drugih. Od odlučujućeg značaja je politički, društveni,
ekonomski, religijski i kulturni kontekst unutar kojeg
»etniciteti« egzistiraju. Pri tom, oni su veoma često u
asimetričnom odnosu konkurencije i razmene bez zna­
čajnijih uzajamnih dodira. Najčešće žive u odnosu koji
se naziva antagonistička kooperacija. Antagonistička
kooperacija kazuje da učesnici sebe vide u stanju među­
sobnog takmičenja, ali da, na kraju, ipak slede jednake
(zajedničke) ciljeve: međusobno poštovanje i priznava­
nje u mirnoj atmosferi i obezbeđenom i prosperitetnom
blagostanju. Samo ukoliko se ovaj cilj napusti i zameni
zahtevom za vlašću i uklanjanjem navodnih i stvarnih
nepravednosti, zahtevom za ponovnim uspostavljanjem
»naše časti« ili »našeg kulturnog identiteta«, za separacijom i autonomijom itd, antagonistička kooperacija može
da se pretvori u etnički antagonizam. Ova politizacija,
odnosno etnizacija društvenih, ekonomskih, religijskih
ili ekonomskih razlika iziskuje zainteresovane noseće
grupe, koje formulišu etnopolitičku ideologiju i iznova
interpretiraju tradiciju i istoriju (patnje). Za miniranje
starih i kompleksnih životnih svetova i pokretanje lju­
di na borbu do krvi sa svojim komšijama, prijateljima,
poznanicima, često i rođacima, neophodne su velika
fantazija i kriminalna energija. Ovi novi primeri opaža­
nja i tumačenja, podstaknuti autoritativnim zahtevom,
neophodni su radi spremnosti relativno miroljubivih i

etnički sukob
na svoj privatni interes orijentisanih pojedinaca ne sa­
mo da legitimišu i tolerišu nasilje već da ga, najposle, i
sâmi sprovode. Ovde je potrebno selektivno opažanje,
koje svakodnevicu uglavnom posmatra kroz »etničke
naočare«. Do izražaja dolazi oštra shema »prijatelj-neprijatelj«, kao i ubeđenje da su agresori drugi, a da smo
»mi« žrtve. Pretpostavka, razume se, jeste identifikacija
sa »mi« i, u skladu s tim, s tobožnjim ili stvarnim napa­
dima, diskriminacijama, vređanjima i uvredama časti
pripadnika one etnije kojoj čovek i sâm po osećanju
lično pripada. Samog sebe on posmatra još samo kao
člana ove zajednice, ne više kao privatnu osobu, a dru­
ge samo kao sastavne delove neprijateljskog kolektiva.
U graničnim slučajevima nisu više odgovorni pojedin­
ci već samo grupe i kolektivi. Stvarni odnosi i prateće
okolnosti se zatamnjuju i - po modelu teorije zavere
- svode na njihov pretpostavljeni zajednički etnički
imenitelj. Lična iskustva se ili isključuju ili se na njih
najednom gleda »potpuno novim očima« i drukčije se
interpretiraju. Pre svega, glasine i informacije iz druge
ruke (»velike priče«) postaju toliko dominantne da se
sopstvena iskustva pretvaraju u sekundarnu stvarnost. U
ovoj tački obično započinje spirala nasilja, koja se više
ne može zaustaviti.
Ovo prvo, etnički motivisano nasilje, samo je veoma
retko spontana masovna erupcija. Korak od spremnosti
na nasilje do nasilne akcije je, prema svim iskustvima,
toliko složen i skrupulozan da mora biti brižljivo organizovan. A kada je prvi kamen jednom bačen, povratka
više nema. Polazeći odatle, angažuje se nezadrživa sinergija nasilja, koja više ne mora da bude organizovana, kao što, takođe, retko može da se kontroliše. Ona
će počistiti onoga ko pokuša da joj prepreci put, njome
upravlja ili daje reguliše. To moraju, pre svih, da dožive i impresariji etničkog nasilja - etnopolitički ideolozi
i etnopolitičari. Od sada - više proterani nego oni koji
teraju - moraju da sadejstvuju i saučestvuju. Svako obuzdavanje u takvoj situaciji moglo bi da znači njihov kraj.
Balčak sablje je odavno predat u ruke samog etničkog
pokreta. Po pravilu, to je čas delanja mladih kojima se
žuri i onih koji su željni avanture. Etnički revolti ne »je­
du« svoju decu nego njihove roditelje i dedove. Mladi
intelektualci i studenti, kojima će biti poveren društveni
sistem i državni aparat, ali često obeshrabreni kao pri­
padnici manjine i isključeni iz društvenog napretka i ka­
rijere, radikalizuju se i postaju glasnogovornici revolta
koji može da naraste do etničkog građanskog rata.
Svaki ustupak koji im čini država ili predstavnici dru­
ge etničke zajednice oni tumače kao slabost ili ga odba­
cuju kao nedovoljan. U skladu s tim, sami nisu spremni
na kompromise: sloboda ili smrt je njihova najčešća pa-

etnički sukob

126

rola. Odavno su prevaziđeni izvorni, konkretni povodi
i zahtevi. Državna nezavisnost je sada njihov logičan
cilj, koji ih onesposobljava za pregovaranje. Oni koji
su spremni na pregovore bivaju pogubljeni kao narodni
izdajnici, ili diskreditovani kao ljudi spremni na kom­
promise. Što duže traje etnički građanski rat, što njego­
va bezizlaznost postaje sve očiglednija, jer - bar među
civilnim stanovništvom - postoje samo gubitnici, to je,
naravno, bezizgledniji položaj njegovih nosećih grupa,
etnopolitičara, milicija i njihovih vođa, terorističkih or­
ganizacija i posebnih jedinica. Oni moraju da računaju
da će sa okončanjem ratnih dejstava biti pozvani na od­
govornost, i to posebno od strane njihovih sopstvenih,
razočaranih pristalica. Oni su ti koji imaju najmanje in­
teresa za okončanje rata, jer s njegovim okončanjem
gube status, vlast, privilegije, a u datim okolnostima i
sopstvene živote. Postaje sve jasnije da se protagonisti
etničkog građanskog rata bore ne samo protiv države
i/ili druge etničke zajednice nego i protiv sopstvenog
naroda, sve više antiratno raspoloženog, kojeg drže kao
kvazitaoca.
Građanski rat ne poznaje nikakva pravila i moralne
pragove zabrane. Bilo daje reč o detetu ili starcu, svako
je tu borac. Otuda je cilj potpuno proterivanje neprijate­
lja, etničko čišćenje »sopstvene« države, koja treba da
ostvari san o etničkoj homogenosti.
O etnos O etničke manjine O nacija

Ch. Uzarewicz
(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

etnocentrizam (gr. ëthnos - narod, pleme; kéntron
- središte). Pogled na svet prema kojem je sopstvena
etnička grupa centar sveta, oko kojeg je ceo taj svet organizovan. Biti »pupak sveta« implicira izuzetan značaj
sopstvene etnije i njenu nadmoć nad drugim etnijama,
ukoliko se njihovim pripadnicima uopšte dopušta status
čoveka, koji ne bi bio čuvan samo za vlastiti »soj ljudi«.
Mnoge etnije označavaju svoje pripadnike naprosto rečju »čovek«.
Etnocentrična je isto tako karakterizacija svojih kao
civilizovanog, odnosno kulturnog naroda, a drugih kao
varvarskih, odnosno divljih ili tzv. primitivnih naroda.
Dok je šovinizam čisto normativno orijentisan i svi­
ma drugima osporava njihovu moralnu ili genetsku vrednost, e. se, često, kognitivno legitimiše ukazivanjem na
istoriju, razvoj, kulturna i naučna dostignuća. Specifičan
zapadni e. je evrocentrizam, koji pokazuje svoju tobo­
žnju nadmoć ukazivanjem na sopstvenu visoku kultu­
ru, koja se zasniva na nadmoćnim tehnološkim civili­
zacijskim dostignućima, zapadnjačkoj monoteističkoj
religiji, tobože univerzalno važećim ljudskim pravima,

objektivnoj racionalnosti i razvijenom pismu. Nasu­
prot tome, druge kulturne sisteme on diskredituje kao
primitivne, manje vredne ili bez pisma. Sopstveno neo­
sporno samorazumevanje se toliko podrazumeva da se
i sâmo njegovo dovođenje u pitanje smatra patološkim.
Evrocentrizam pribavlja utemeljenje za misionarsko delovanje i kolonizaciju takozvanih primitivnih naroda i
naroda bez pisma. Kao sledeći kriterijum sa stanovišta
političke moći važilo je razvijanje nacionalne države
kao tobože najvišeg stepena ljudskog razvitka, na kojem
treba da se teleološki odvija celokupna istorija. Društva
bez države, gledano iz evrocentrične perspektive, puke
su evolutivne predforme, koje na »pravi put« treba da
izvedu društva organizovana u države.
Društvima sa državnom organizacijom oduvek je
bilo jasno kako treba da se odigra »razmena« u susreta­
njima i konfliktima. Drugi se moraju prilagoditi, ili će
biti prilagođeni. Jedino što nije (uvek) unapred odlučen
metod ili način: da li će drugi biti asimilovani, adapti­
rani ili prekultivisani, u suštini zavisi od vrste samog e.
Rasistički e. drugome nije davao nikakvu šansu, jer je
važio kao genetski i otuda nepopravljiv, naime manje
vredan. Kulturni e., onakav kakvog ga, npr., praktikuju
Katolička crkva ili (post)kolonijalne države, drugima,
doduše, dozvoljava mogućnost da se razvijaju, ali ih pre­
tvara u predmet patrijarhalnog tutorstva i pedagogije.
Shodno tome, e. je stav koji ne mora da se odnosi samo
na etnije. Od lokalnih, preko regionalnih, kontinental­
nih, do globalnih nivoa, na svakom od njih se nalaze
etnocentrični primeri shvatanja i političkih strategija.
O evrocentrizam 3 nacionalizam O šovinizam
Ch. Uzarewicz
(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

etnografija (gr. ëthnos - narod, pleme; grdpho - pi­
šem). Pisani opis kultura ili naroda. U tom smislu, za
Herodotovu Istoriju iz V veka pre n. e. moglo bi se reći
da predstavlja prvi primer etnografskog dela. U srpskom
jeziku ovaj pojam se upotrebljava da označi »nauku o
životu, običajima i verovanjima jednog naroda«. U en­
gleskom jeziku pojam e. upotrebljavao se sve do Dru­
gog svetskog rata sinonimno s pojmom antropologija,
pa je tako Edvard Tajlor »novu nauku« o kojoj je pisao
nazvao e. Predmet tako shvaćene e. bilo je, pre svega,
proučavanje kulture, kao i različitih aspekata života ar­
haičnih društava. Ideja je bila da se proučavanjem ovih
društava bolje razumeju stupnjevi razvoja kroz koje su
i savremena društva morala da prođu. Tako je američki
antropolog Robert Lovi u svojoj Istoriji etnološke teori­
je (1937) definisao e. kao »deo antropologije [...] koji
se bavi kulturom«. Pored toga, francuski etnolozi i an-

127
tropolozi upotrebljavaju ovaj izraz da bi označili nauku
koja se bavi proučavanjem predindustrijskih društava.
U francuskoj tradiciji, e. je posmatrana kao princip saku­
pljanja podataka, za razliku od etnologije, koja je služila
za analizu podataka.
E. možemo posmatrati i kao disciplinu koja potiče iz
nemačke Völkerkunde, »nauke o narodima«, te se tako
razlikuje od etnologije, koja se bavi proučavanjem, pre
svega, sopstvenog naroda ili etničke grupe. Od početka
XIX veka, e. odlučujuće utiče na popularne predstave o
»stranom«, »drugom«, odnosno »egzotičnom«, putem
formiranja etnografskih muzeja (u Parizu, Berlinu itd.).
Osnivanje muzeja koincidira s periodom značajne eks­
panzije evropskih kolonijalnih sila, pre svega, u Africi.
S razvojem socijalne antropologije posle 1922. go­
dine (kada svoje važne monografije objavljuju Alfred
Redklif-Braun i Bronislav Malinovski), e. postepeno
postaje sinonim za praksu istraživačkog rada antropo­
loga na terenu - danas reč ethnography na engleskom
jeziku označava objavljenu knjigu ili monografiju koja
je rezultat intenzivnog rada na terenu. U tom smislu, e.
je izuzetno značajna za metodologiju istraživanja, kao i
za predstavljanje rezultata istraživanja. Prve ekspedicije
koje utemeljuju praksu etnografskog, odnosno antropo­
loškog rada na terenu su bile Kembridžska ekspedicija
u Toresovom tesnacu 1898. godine (koju je organizovao Alfred Hadon, a učestvovao je i Vilijam Rivers),
i Severnopacifička ekspedicija Američkog muzeja za
prirodnu istoriju 1900-1901. godine koju je predvodio
Bob Džesop (antropološki stranu stvari organizovao je
Franc Boas, a učestvovali su V. G. Bogoraz, V. J. Stemberg i još nekoliko vrsnih ruskih istraživača). Nekoli­
ko francuskih autora objavilo je četrdesetih i pedesetih
godina XX veka etnografske priručnike, koji su imali
odlučujući uticaj na utemeljenje antropologije i etnolo­
gije kao nauke u Francuskoj (npr. Marsel Griol, 1957).
Doduše, pitanja prakse i metoda su ostavila izvesne ra­
zlike između frankofonske tradicije (u kojoj je e. tretira­
na kao humanistička nauka) i anglosaksonske (u kojoj
se e. smatra društvenom naukom).
U Rusiji je izraz e. dobio na značaju posle 1923. go­
dine, kada Sergej Širokogorov uvodi pojam ethnos da bi
označio fenomene kao što su etnicitet i etnički identitet.
Uloga e. je bila, pre svega, u proučavanju ostataka arha­
ičnih običaja u savremenim društvima, ali i u izučavanju
razvoja civilizacija. Zvanična ideologija SSSRje e. dala
važan teorijski zadatak: istraživanje razvoja različitih
zajednica u zemlji (s lingvističkim i biološkim kompo­
nentama), što je posle Drugog svetskog rata uticalo na

etnologija

utemeljenje e. u ostalim socijalističkim zemljama, uklju­
čujući i Jugoslaviju.
Kritička razmatranja savremenih shvatanja e. započi­
nju s prvim kritikama kolonijalnih administracija tokom
tridesetih godina XX veka, pre svega, u radovima fran­
cuskog etnologa i pisca Mišela Lerisa, a kulminiraju s
takozvanim »književnim« ili »poststrukturalističkim«
zaokretom tokom osamdesetih. Leris je 1934. objavio
svoju knjigu/dnevnik Fantomska Afrika, u kojoj je sa
surovom pedantnošću dokumentovao strategije francu­
skih etnologa/istraživača u prikupljanju podataka i artefakata. Ove strategije su uključivale laži, obmane, čak
i krijumčarenje oružja tokom građanskog rata. Važan
momenat u ovim kritikama e. je i posthumno objavlji­
vanje Dnevnika Bronislava Malinovskog (1968), spisa
koji je otkrio jedno potpuno novo, nimalo idealizovano
lice istraživača koji čezne za udobnošću svoje (zapadne,
kolonijalne) kulture. Kliford Gerc je tokom šezdesetih
godina ukazao na značaj razumevanja e. kao pisanog
dela, za čiju interpretaciju se onda mogu koristiti slični
metodi, kao i za interpretaciju bilo kojih književnih rodo­
va. Ovo stanovište je kulminiralo u shvatanju »kulture
kao teksta«, odnosno skupa tekstova, koje je moguće
na različite načine čitati, tumačiti i »prevoditi«. Autori
poput Džordža Markusa, Džejmsa Kliforda i Majkla Fišera su tokom osamdesetih godina XX veka ukazali na
arbitramost konstrukcije i interpretacije tekstova (kao
i kultura koje oni treba da predstavljaju), kao i na ne­
mogućnost preciznih i »objektivnih« tumačenja. Svako
tumačenje će zavisiti od konkretnih političkih, ideolo­
ških i kulturnih okolnosti, što onemogućava precizno
i definitivno određivanje pojmova kojima se služimo,
ali nam, s druge strane, pruža izuzetnu otvorenost i po­
ziva nas na dijalog s ljudima i kulturama koje izučava­
mo. Ova otvorenost je, s jedne strane, uticala na to da
pomenuti autori budu optuženi za jeres koja se zove
»postmodemizam« - mada su, u stvari, svi vrlo čvrsto
utemeljeni u modernističkoj tradiciji i mada se njihovi
kritičari nikada nisu potrudili da definišu ili objasne šta
predstavlja ovaj »postmodemizam« - ali je definitivno
otvorila nove pravce u korišćenju etnografskog metoda
za promišljanje savremenog sveta. Ona je, s druge stra­
ne, značajno približila e. drugim disciplinama koje se
bave proučavanjem različitih aspekata savremenih dru­
štava, kao što su sociologija, istorija i kulturne studije.
O antropologija, socijalna O etnologija O etnos
A. Bošković

etnologija (gr. éthnos - pleme, narod; lôgos - reč,
govor, nauka). E. se, kao nova nauka, prvi put pominje
1787. na francuskom jeziku, u jednom radu Sezara Ša-

etnologija
vana, profesora Akademije u Lozani, i to kao deo »opšte
nauke o čoveku« - antropologije. U okviru nje, e. je tre­
balo da proučava »različite oblike civilizacije«. U savremenoj antropologiji i sociologiji, upotreba ovog izraza
vezuje se za distinkciju između nemačkih pojmova Volk­
skunde (»nauka o narodu«, koja se bavi proučavanjem
isključivo germanske kulture) i Völkerkunde (»nauke o
narodima«, koja proučava negermanske narode, dakle,
one koji su daleki i egzotični). Ova distinkcija je važna
za metodološke rasprave u društvenim naukama, kao i
za razumevanje konkretnih političkih uslova koji su uti­
cali na razvoj e. u XIX i XX veku. »Nauka o narodu«,
iz koje će nastati e., inspirisana je nemačkim romantiča­
rima (pre svega, Johanom Herderom, koji izraz pominje
1775), a posebno delima braće Jakoba i Vilhelma Grim,
koji su sakupljali narodne priče nemačkih seljaka. S dru­
ge strane, »nauka o narodima«, iz koje će nastati etno­
grafija i socijalna i kulturna antropologija, konstituiše
se u drugoj polovini XIX veka, a između 1885. i 1918.
osnovna preokupacija naučnika koji rade u ovoj tradici­
ji je rekonstruisanje »prvobitne« civilizacije ili kulture.
Mada se definitivno razdvajaju krajem XIX veka, ove
dve discipline imaju nekoliko zajedničkih odlika: (1)
obe su povezane sa intenzivnim razvojem i osnivanjem
»egzotičnih« i »folklorističkih« muzeja; (2) obe definišu
kulturu na osnovu razlike između »materijalnih« i »du­
hovnih« elemenata - što umanjuje značaj proučavanja
društvene organizacije; i (3) naučnici u obe discipline
nastoje da se jasno razgraniče od društvenih nauka (So­
zialwissenschaften).
Nemački etnolozi afirmišu specifičnosti nacionalnog
identiteta (koji izvode iz Hegelovog Volksgeist, »duha
naroda«), čime se razlikuju od racionalista i uvode hi­
jerarhijsku viziju sveta, s nacionalnom (u njihovom
slučaju, nemačkom) kulturom na najvišem mestu. Ovo
bavljenje nacionalnim kulturama uticaće i na razvoj e.
u Holandiji i skandinavskim zemljama, ali i na razvoj
kulturne antropologije u Južnoj Africi, čiji će osnovni
ideološki i politički cilj u periodu od 1926. do 1990. biti
opravdavanje rasne segregacije na osnovu različitosti
kultura i tradicija. Slična shvatanja biće zastupljena i u
nacističkoj Nemačkoj. Hijerarhija vrednosti različitih
naroda i njihovih tradicija biće opravdana evolucionističkim argumentima, ali ona je bila vrlo važna i u kontekstu
kolonijalne dominacije (bilo spoljašnje, kao u slučaju za­
padnoevropskih zemalja, bilo unutrašnje, kao u slučaju
Rusije), kada je trebalo opravdati strategije dominacije
nad drugim narodima ili etničkim grupama.
Ova hijerarhija vrednosti uticaće i na razvoj nacional­
nih e. na Balkanu u XX veku, gde će posebna pažnja biti
posvećena elementima nacionalnih kultura, folkloru i

128
tradiciji. Ovakav razvoj e. ohrabrivala je politička vlast
u periodu posle 1945, mada se na području tadašnje
Jugoslavije radije koristio izraz etnografija (pod sovjet­
skim uticajem), jer je e. doživljavana kao nešto što je
previše pod »zapadnim« uticajima. Zadatak etnologa je
bio proučavanje »narodnih« kultura, uz zanemarivanje
aspekata društvene organizacije i najvećeg dela teorije
koja je poticala iz »pogrešne« (antropološke) tradicije.
Od studenata i istraživača u institutima ili na fakulteti­
ma očekivalo se da rad na terenu obavljaju u seoskim
sredinama, i to najčešće u okviru sopstvenih nacionalnih
ili etničkih zajednica (npr. Poljaci u Poljskoj, Srbi u Sr­
biji, Bugari u Bugarskoj itd.). Kao posledica ovakvog
pristupa, regionalni etnolozi su proizveli izvanredne em­
pirijske radove, ali, na žalost, lišene dijaloga s važnim
teorijskim strujanjima u svetu. Pored toga, dolazilo je,
još od pre Drugog svetskog rata (npr. Milovan Gavaci u
Hrvatskoj, Jovan Cvijić i Tihomir Đorđević u Srbiji), do
idealizacije seljaštva i »seljačkog duha« kao izvornog i
"neiskvarenog »narodnog duha«, a nasuprot tendencija­
ma modernizacije i urbanizacije. Početkom devedesetih
godina XX veka, s političkim promenama u istočnoe­
vropskim zemljama, dolazi do pokušaja približavanja
različitih istraživačkih tradicija, pa se odeljenja za e. na
univerzitetima u regionu preimenuju u odeljenja za e. i
antropologiju.
O antropologija, socijalna O etnologija O etnos
A. Bošković

etnometodologija (gr. éthnos - pleme, narod; méthodos - istraživanje, način istraživanja; lôgos - reč, govor,
nauka). Teorijski pravac u sociologiji koji je šezdesetih
godina zasnovao Harold Garfinkel (1967), a razvili ga
Aron Sikurel, Džek Daglas, Don Zimerman, Melvin
Polner i drugi. U njenom imenu, prefiks ethno (»narod­
ski«) označava zdravorazumsko znanje jednog društva
dostupno svim njegovim pripadnicima. E. analizira me­
tode kojima ljudi (»članovi«) svojim postupcima (»prak­
sama«) u svakodnevnom životu pridaju smisao svojim
aktivnostima i na taj način konstituišu društvo kao re­
lativno stabilno i uređeno okruženje. E. se nadovezuje
na fenomenologiju, Ludviga Vitgenštajna i britansku
filozofiju običnog jezika. E. je jedan od glavnih sociolo­
ških primera tzv. jezičkog obrta u savremenoj filozofiji.
Kao izdanak fenomenološke sociologije, e. radikalizuje njenu epistemološku kritiku pozitivizma i zahtev za
suspendovanjem svih prethodnih sudova o postojanju
intersubjektivnosti uopšte i društvenih pojava poseb­
no. E. smatra da društvo, sa svojim na izgled stabilnim
strukturama, pojavama i odnosima, nastaje tek tokom
komunikativne prakse običnih članova, odnosno pred-

129
stavlja njihovo neprekidno praktično postignuće putem
upotrebe jezika. Društvene pojave se svode na priču o
njima - verbalizaciju, »objašnjenje« (eng. account). E.
kritikuje klasičnu sociologiju zato što, prvo, zanemaruje
ulogu običnih aktera u konstituisanju društva, a drugo,
i sama se pri izgradnji pojmova i teorija oslanja, a da
toga nije ni svesna, na isto ono zdravorazumsko znanje
kojim se njeni subjekti, pa i sociolozi kao članovi dru­
štva, služe u svakodnevnom delanju. Zato sociologiju
treba tretirati kao vrstu društvene prakse koja se kvali­
tativno ne razlikuje od ostalih, laičkih praksi. Nasuprot
tome, e. nastoji da znanje koje se uzima zdravo za goto­
vo iz neispitanog »resursa« pretvori u »temu« društve­
ne analize. U središte zanimanja e. stavlja interakciju:
s jedne strane, svakodnevnu konverzaciju, a s druge,
opredmećenja interakcije u vidu zvanične statistike, in­
stitucionalnih dosijea i rezultata naučne delatnosti. U
analizi trivijalnih, svakodnevnih konverzacija, e. pod
prividnom neproblematičnošću otkriva složenu struktu­
ru neizrečenih pretpostavki i neverbalizovanih poruka.
E. je primenjivala svojevrstan eksperiment - podrivanje
uobičajenog toka razgovora poricanjem znanja o tim
pretpostavkama (npr. beskonačnim ponavljanjem pita­
nja sagovomiku »Šta time hoćeš da kažeš?«). Posledica
je bilo sagovornikovo zaprepašćenje i gubitak osećaja
društvene stvarnosti. U proučavanju opredmećene inter­
akcije e. je rekonstruisala proces kojim osoblje ustanove
pretvara konkretne činjenice iz stvarnosti u institucional­
ne podatke, pokazujući kako podaci koji pretenduju na
objektivno odražavanje stvarnosti počivaju na neispita­
nom zdravorazumskom znanju pri defmisanju i klasifikovanju pojava. Ključna kategorija etnometodološke
analize je »indeksičnost« - zavisnost značenja svakog
iskaza ili podatka od konteksta u kojem se javlja. Otud
e. smatra daje sociološki ideal objektivno važećih su­
dova o društvenom svetu nedostižan. E. je na svojim
počecima imala ambiciju da zameni celokupnu konven­
cionalnu sociologiju. U međuvremenu, mnoge njene
ideje - o konstruisanoj prirodi društvene stvarnosti,
kompetenciji običnih članova, značaju jezika - inkor­
porirani su u maticu sociološke teorije, posebno kroz
radove Entoni Gidensa. Kao specijalistička orijentacija,
e. se danas praktikuje prvenstveno u obliku »konverzacione analize«, proučavanja običnog govora na sređokraći
između sociologije i lingvistike, koje su začeli Harvi
Saks i Emanuel Šeglof. E. je kritikovana u mnogim svo­
jim aspektima: da su joj predmet i nalazi trivijalni; da
zanemaruje suštinski značajne društvene pojave, kao što
je društvena struktura, a naročito odnosi moći koji obli­
kuju i samu svakodnevnu interakciju; da, paradoksalno,
ne priznaje raznovrsnost individualnih strategija i praksi

etnopsihologija
pojedinaca; da neprihvatljivo postulira kreiranje svake
nove situacije od nule; da ne razjašnjava poreklo samih
onih metoda na koje se usredsređuje, što joj onemoguća­
va da objasni visok stepen slaganja i koordinacije među
članovima u konstituisanju društvenog poretka.
O interakcija O sociologija, fenomenološka
/. Spasić

etnopsihologija. Najopštije rečeno, e. se odnosi
na celokupno razumevanje koje svi ljudi poseduju o
tome na koji način funkcionišu drugi ljudi. Kao intui­
tivna teorija, e. nudi drugačiju sliku ljudskog uma od
one koju nudi naučna psihologija. Čovek kao neka vr­
sta »prirodnog« psihologa stiče introspektivna znanja o
funkcionisanju sopstvenog uma, a prenošenjem sličnih
stanja na druge ljude može donekle da predvidi njihovo
ponašanje. Etnopsihološko znanje nam omogućava da
predvidimo ponašanje drugih ljudi na osnovu njihovih
želja i verovanja.
U pitanju je zdravorazumska psihologija koja se če­
sto izučava iz komparativne perspektive, jer se odnosi
na interpretaciju društvenog delovanja u raznim kultu­
rama. Dosadašnja etnografska istraživanja pokazuju
(1) da ljudi misle i govore svakodnevnim jezikom o
subjektivnim stanjima i ličnim kvalitetima; (2) da kul­
ture međusobno variraju u pogledu konceptualne raz­
rade i sociokulturnog značaja tih pojmova i (3) d a je
utvrđivanje pojmovnih univerzalija u ovoj oblasti ote­
žano problemima prevođenja, interpretacije i predstava.
Ono čime su se istraživači najviše bavili jesu ličnost i
emocije, pokušavajući da otkriju kognitivne i psiholo­
ške univerzalije.
Uz pomoć ovih »naivnih« teorija ljudi formiraju oče­
kivanja o ponašanjima drugih ljudi, ali su i u stanju da
svoja ponašanja objasne drugim ljudima. Ljudi čine od­
ređene stvari jer žele da postignu određeni cilj (želja) i
veruju da će im određeno ponašanje to omogućiti (verovanje). Jasno je da objašnjenje ponašanja uz pomoć
verovanja i želja nije kauzalna teorija i d a je njegova
prediktivna moć samo nusprođukt pravog cilja, a to je
obezbeđivanje razumevanja putem interpretacije svako­
dnevnih interakcija.
Pitanje u pogledu kojeg se teoretičari ne slažu tiče se
prirode e., odnosno da li je ona društvena institucija ili
urođeno znanje. Implikacije ove dileme su od izuzetnog
značaja. Ukoliko bi se pokazalo daje e. deo tradicije, na­
učenog znanja, odnosno društvena institucija, onda bi se
ona mogla u potpunosti objasniti sociološki, što umanju­
je izglede d a je urođena. Međutim, danas preovladava
mišljenje d a je e. po svojoj prirodi individualistička, a
ne kolektivistička, te da je velikim delom urođena. Ako

etnopsihologija

130

su univerzalne strukture ljudskog uma ispunjene fiksira­
nim kognitivnim sadržajima, uloga socijalnih varijabli
postaje znatno manja. Za sada su znatno uverljiviji na­
učni dokazi o urođenom karakteru e.
O etnometodologija O simbolički interakcionizam
M. Skorić

etnos [etnija] (gr. éthnos - pleme, narod). U naučnoistorijskom kontekstu, pojam e. je izvorno označavao
»neznabožce«, »nehrišćane«. Tradicionalni predmet is­
traživanja etnologije/antropologije odnosio se na one
grupe stanovništva koje nisu pripadale tzv. velikim reli­
gijama. Istorija ovog pojma, ipak, seže dublje. U Persiji,
kao i u oblastima pod vizantijskom i osmanlijskom vla­
šću, bio je priznat princip indirektne uprave konstituisanjem (gr.) ethnoi kao delotvomog sistema upravljanja.
On se odlikuje samoorganizacijom moralnih instanci i
kulturnih elemenata. Neophodan uslov ovog principa
upravljanja bila je »ekskluzivnost pripadnosti« jednom
jedinom ethnoi (Georg Elvert). Kod ovih jedinica nije
reč primamo o nekom prirodnom fenomenu koji bi oduvek postojao, osnovnom kulturnom uzorku čovekove
društvenosti, nego o organizacionoj formi konstituisanoj zbog države (odnosno carstva), iz koje mogu da izra­
stu sociokulturne grupacije. Druge moguće organizacije
grupa tradicionalno su bile ženidbene i udadbene klase,
starosne klase, socioprofesionalne grupe, rodbinske
linije ili lokalne grupe, pri čemu je bilo moguće isto­
vremeno pripadništvo većem broju grupa. Danas se e.
shvata, sjedne strane, kao natporodična i nadrodbinska
kategorija, ali, s druge strane, kao kategorija koja je uža
od velikih kolektivnih oblika nacije i države (Burkhard
Gancer).
Najvažnija definicija e. potiče od Sergeja Širokogorova (1923), koju mnogi naučnici citiraju i refonnulišu:
»Sve pomenute jedinice dolaze iz sličnog procesa, iz ko­
načnih manifestacija: više ili manje slični kulturni kom­
pleksi, korišćenje istog jezika, verovanje u isto poreklo,
posedovanje grupne svesti i praktikovanje endogamije.
Ovo je definicija koja korespondira sa našom definici­
jom etničke jedinice. Doduše, nisu sve one 'etničke
jedinice’. U stvari, videli smo da se takva kristalizaci­
ja može pojaviti u svakoj grupi: grupama stvorenim u
istom okruženju, privrednom aktivnošću, psihomentalnim kompleksom i posebno osobenim uslovima među­
etničkog miljea [...]. Ipak, ne nailazi se uvek na tako
iskristalisano stanje, a u nekim grupama se retko poja­
vljuje, kao npr. u grupama zasnovanim na religijskoj i
privrednoj različitosti. Ovo je proces koji može da rezul­
tira samo formiranjem etničkih jedinica i ovaj proces na­
zivam ethnos«. Apstrahujući problemsko brkanje grupa

i procesa, Maks Haler definiše e., s manjim odstupanji­
ma, uz pomoć sledećih kriterijuma: (1) kolektivno ime;
(2) zajednički mit o poreklu; (3) zajednička istorija; (3)
specifična zajednička kultura; (4) povezanost s jednom
specifičnom teritorijom; (5) osećanje pripadnosti ili so­
lidarnosti.
Aspekt »biološkog jedinstva«, koje karakteriše endogamno prenošenje uslova za nasleđivanje, objašnjavalo
se i kao karakteristična odlika e. Sovjetska etnografija
naglašava objektivnost istorije kao temelja etničkog ose­
ćanja; za nemačku etnosociologiju bitne su psihološke
osobine naroda, koje se opisuju kao realan ili fiktivan
mi-osećaj. Uprkos svim mogućim razlikama, sve defini­
cije imaju zajednički aspekt: e. se pojavljuje kao osnov­
ni ontološki fenomen ljudi (svako je deo jednog e.) i
time dobija ontološko vrednosno mesto, koje se, već
prema teorijskoj postavci, može tumačiti naturalistički
ili kulturološki.
Nekada administrativni pojam, e. danas je uzdignut
do pojma zajednice koji objedinjava suštinu zajedničkih
osobina, koja opet čini »bit narodnosnog« (G. Elvert).
U tom kontekstu je od značaja to da pojam e. izgleda
podjednako prihvatljiv iz spoljašnjih i iz unutrašnjih per­
spektiva. Da takav statičan način gledanja na »etničke
entitete« ne može da opravda date realnosti pokazuje
Vilhelm Melman na procesima koji su upravljani ili
usmeravani politički: asimilacija alogenih, etnički stra­
nih elemenata, promena nacionalne pripadnosti ili pro­
mena narodnosti (npr., »ponemčenje« ili »rusifikacija«).
Uz to, on opisuje jednu »pritajenu« promenu etničke
pripadnosti, npr., doseljavanjem ili iseljavanjem, adap­
tacijama pojedinaca ili čitavih grupa, ali i prihvatanjem
ili integracijom kulturnih artefakata ili načina ponašanja
kroz trgovinu ili druge vrste kontakata. On na taj na­
čin konstatuje jednu prazninu u konzistentnosti između
istorijskih činjenica i etnogenog samotumačenja, koja
bi bila konstitutivna za definiciju ideologije. Iako ne
postoji »teorija e.«, ovaj pojam se obično koristi za kategorijalno određenje nečega što se prividno ukazuje
kao realnost.
Paradigma porekla je fundamentalna u svim definici­
jam a e., iako je tokom razvoja nauke pretrpela pomeranja u značenju i sadržaju. Etnografskim istraživanjem
religije Melman ukazuje na značaj mitova iz praistorijskog vremena: njihov predmet je verovanje u zajed­
ničko poreklo, u lozu jednog zajedničkog (muškog ili
ženskog) pretka, a ne stvarno poreklo. Ovo verovanje
u zajedničko poreklo ima sociološki konstitutivno zna­
čenje, jer su sve mitološke etnogenije stvorene prema
genealoškoj shemifilijacija i remifikacija (npr. Knjiga
postanja i Tacitova Germanija). Mit o poreklu postaje

131
verovanje u zajedničko poreklo, koje može da se slije u
faktičku zajednicu prema poreklu, koja metaforički ili
stvarno, kao »krvna veza« (eng. tie o f blood), ima vode­
ću ulogu u pojedinim shvatanjima e. i time ga biološki
zasniva. Pored predstave o etnogenezi, koja počiva na
filijaciji od jednog »pretka« i koja je u potpunosti neo­
drživa, postoji i njena nebiološka varijanta, verovanje
u neki drugačiji mit, da bi se stvorila kohezija jedne
grupe, nezavisno od činjenica asimilacije, endogenih
ili egzogenih procesa stvaranja države, koji za posledicu imaju stalnu promenu statusa (a time i promenu
identiteta?). Najširi »osećaj-mi-grupe«, koji konstituiše
društvo, sastojao se od neodređenog sećanja na mitsku
pradomovinu i na vrednosni sistem koji je organizacio­
nim principima starosnih i generacijskih klasa davao
religioznu dimenziju (G. Elvert).
Pojmovi e. i nacije razdvojeni su tek u XIX veku,
pri čemu je spajanjem pragmatskih interesa kolonijal­
nih vlasti i socioantropološkog istraživanja pojam e.
izgubio na jasnoći. Sjedne strane, probijala se misao
d a je e. prirodna organizaciona shema svih ljudi koji
ne žive konstituisani u naciju. S druge strane, Elvert na
primerima iz Afrike pokazuje da su odlučujuće društve­
ne organizacije bile drugačije od etničkih (ženidbene i
udadbene klase i sl.). E. su nastale tek kada je britanska
kolonijalna vlast počela da zemlju dodeljuje kolektivno
prema »principu e.«. Pošto mu nedostaje aspekt drža­
vljanstva, kao i odnos prema jednoj centralnoj političkoj
instanci, pojam e. može se dalje razumeti kao i pojam
nacije. E. nisu nacije, ali kada se nacija interpretira kao
civilizatorsko postignuće, pojmu e. se pripisuje jedno
(u lošem smislu evoluciono) vrednovanje. Nepriznava­
njem drugih organizacionih principa, odnosno njihovim
uništenjem od strane kolonijalne vlasti, oktroiše se u
isto vreme jedan novi pojam, koji na izgled uzima u ob­
zir sopstvene (šićardžijske) potrebe, drži se samo onog
sopstvenog (jezika, porekla, običaja) i na taj način može
da opstane.
O nacija O narod
Ch. Uzarewicz
(prev. s nemačkog Đ. Kurir)

etologija (gr. éthos - običaj, navika; lôgos - reč, go­
vor, nauka). Izraz e. uveo je u društvene nauke Džon S.
Mil u svojoj knjizi Sistem logike (1843) da bi označio
nauku o socijalnom karakteru čoveka. Tim pojmom on
je pokušao da otvori polje istraživanja o ljudskoj misli
uopšte, u sklopu određene društvene sredine.
Danas se pod e. podrazumeva nešto drugo, naime,
nauka o ponašanju životinja. Za doprinose toj nauci
Konrad Lorenc je dobio Nobelovu nagradu. Sociologi­

eugcnika
ja još nije na sistematičan i sadržajan način, naročito ne
u teorijskom smislu, prihvatila saznanja iz e. u ovom poslednjem smislu, kao mogući podsticaj za proširivanje
vlastitih saznanja. Verovatno je reč o nekoj vrsti odboj­
nosti sociologa prema svakoj vrsti biološkog saznanja,
što se, na sreću, u novije vreme prevazilazi saradnjom
sociologa i ekologa. E. kao interdisciplinarna nauka, ko­
ja uključuje podjednako i biološki i sociološki pristup
fenomenu ljudske okoline, uvažava e. kao značajnu di­
sciplinu.
3 ekologija
P. Opalić

eugenika (gr. eu - dobro; génos - potomak, rod).
Programi socijalnih aktivnosti koje bi trebalo da dovedu
do poboljšanja genetičke strukture ljudskih populacija.
Osnovni cilj e. je određivanje smera i brzine genetičkih
promena u populacijama ljudi koje uslovljava prirodna
selekcija, ili koje se mogu izazvati delovanjem prirodne
selekcije pod uslovom da se prethodno ostvare određene
socijalne promene. Prema programu tzv. negativne e.,
društva treba svim sredstvima da smanje učestalosti
gena koje izazivaju različite nasledne bolesti. Cilj pozi­
tivne e. je povećanje učestalosti gena koji određuju oso­
bine ljudi koje dato društvo proceni kao poželjne. Pro­
grame »pozitivne e.« najčešće su podržavali pristalice
konzervativne političke orijentacije, a »negativnu e.«
oni koji su sebe označavali kao liberale.
Početkom XX veka eugenički pokreti bili su posebno
aktivni u SAD, Velikoj Britaniji i Nemačkoj. Do 1930.
godine 31 država SAD donela je zakone o e. Mada se
ovi zakoni nisu nigde striktno primenjivali, procenjuje
se daje na osnovu njih oko 20 000 ljudi u SAD prisilno
sterilisano do januara 1935. godine. Najdramatičniju
primenu u praksi e. je doživela za vreme Trećeg Rajha u Nemačkoj. Procenjuje se, npr., d aje u Nemačkoj
između 1933. i 1945. godine oko 200 000 osoba, koje
su označene kao »genetički nepodobne«, bilo prinudno
sterilisano. Među njima nisu bile samo žrtve širokog
spektra mentalnih oboljenja nego i osobe koje su, na
osnovu seksualne orijentacije, identifikovane kao »so­
cijalno devijantne«. Pored toga, Adolf Hitler i njegovi
sledbenici su, u ime e., ubijali milione zdravih Jevreja,
Roma i pripadnika mnogih drugih etničkih grupa.
Danas praktično nema političkih organizacija koje
podržavaju bilo koji program »negativne e.« Stvar,
međutim, stoji drugačije s »pozitivnom e.». Mnogi
ma se ona čini etički mnogo prihvatljivijim načinom
poboljšanja genetičke strukture ljudskih populacija.
Jedan od načina za sprovođenje programa »pozitivne
e.« je eutelegeneza. U javnosti je eutelegeneza poznata

eugenika

132

pod imenom »spermalnih banaka« u kojima bi se na
određen način čuvale polne ćelije ljudi istaknutih u
različitim oblastima nauke i kulture, i koristile u skladu
sa određenim programom. Osnovna pretpostavka u
programima »pozitivne e.« je da su sva dostignuća tih
ljudi posledica postojanja »dobrih« gena u njihovim genotipovima. Veštačko oplođenje danas se uveliko obavlja,
a takve »banke« postoje u nekim državama, posebno u
SAD.
Da li postoji biološka opravdanost programa »pozi­
tivne e.«? Da li znamo šta je to »dobar« genotip, odno­
sno istaknuta ljudska ličnost prema svim socijalnim
i etičkim standardima? Da li je to određen broj »do­
brih« gena, ili su to određene kombinacije gena koje
pod specifičnim uslovima životne sredine uslovljavaju
pojavu ljudskih ličnosti koje će većina članova nekog
društva u datom vremenu visoko rangirati? Savremena
genetika bez rezerve ukazuje na to daje tačno ovo dru­
go. Zato najveći broj savremenih genetičara smatra da
bilo koje »programsko« mešanje u genetičku strukturu
ljudskih populacija nije opravdano i da bi u budućnosti
to čovečanstvu nanelo više štete nego koristi.
O darvinizam O rasizam O sociobiologija
/V. Tucić

eutanazija (gr. eu - dobro, lepo; thànatos - smrt).
Postupak kojim lekar, na uporan zahtev bolesnika na
smrt obolelog, preduzima mere čiji je ishod smrt paci­
jenta s obrazloženjem da su bolesniku na taj način
prekinute patnje zbog neizdrživog bola. E. se preduzi­
ma, dakle, samo na uporno insistiranje rodbine ili paci­
jenta kod kojeg u medicinskom pogledu ne postoje ni
teorijski izgledi da preživi bolest.
E. je predmet žestokih rasprava i pokreće sve ključne
etičke dileme u medicini, religiji i društvu uopšte. Kao
takva, u većini zemalja je zakonom zabranjena ili, ako
je dozvoljena, onda to biva pod strogo ograničenim
medicinskim, pravnim i drugim uslovima.
O smrt

L. Nikolić

evolucija. Mada se elementi evolucionističkog
shvatanja života mogu naći još u filozofiji antičke Grčke,
ideja o e. je u osnovi proizvod modernog doba. Tada se
ona razvija u kompleksan paradigmatski okvir viđenja
sveta koji će bitno obeležeti čitavu savremenu epohu i
naučnu misao, kako u prirodnim, tako i u društvenim
naukama.
Evolucionističkom shvatanju života prethode taksonomska proučavanja vrsta, karakteristična posebno
za XVIII vek. U širem društvenom smislu, formu-

lisanju ideje o e. doprinela je novovekovna dinamika
društvenih promena i naglašena potreba da se razviju
naučne perspektive i metodi za proučavanje procesa,
promena, razvoja i progresa. Teorija e. i nastaje upravo
modifikacijom taksonomskih proučavanja vrsta, usmerenih na izdvajanje razlika i sličnosti među živim
bićima, u dijahronu sliku koja omogućuje proučavanje
razvoja vrsta.
U svom osnovnom i, istovremeno, najspecijalizovanijem značenju, pojam e. je u biologiji određen kao proces
kojim različiti organizmi zadobijaju posebne karakteri­
stike koje mogu preneti na svoje potomstvo kao nasledne
osobine. Pri tom, hereditarni proces može dovesti do
tako velikih promena da prouzrokuje i nastanak sasvim
novih vrsta. Dva ključna pojma kojima se e. objašnjava
su prirodna selekcija i adaptacija. Kasnije, sa teorijom
nasleđivanja Gregora Mendela, tome bivaju pridodati i
pojmovi genetičke varijacije i genetičkog otklona, koji
će postati ključni u savremenom biološkom neoevolucionizmu.
Tvorci ideje o prirodnoj selekciji ili borbi za op­
stanak su Čarls Darvin (Poreklo vrsta, 1859) i Alfred
Volas. Prema toj ideji, do e. dolazi tako što će nasledna
osobina koja povećava izglede organizma da preživi
početi češće da se pojavljuje kroz generacije, i obratno,
one nasledne osobine koje smanjuju izglede organizma
da preživi u prirodnom okruženju pojavljivaće se kroz
smenu generacija sve rede, čime vrste dobijaju svoja
specifična obeležja koja predstavljaju adaptaciju na
životnu sredinu.
Od svog nastanka, ideja o e. nije bila shvaćena na
jednoznačan način. Tako je Zan-Batist Lamark razvio
nešto drugačije shvatanje e., smatrajući da se i stečene
osobine mogu biološki prenositi naslednim putem. Npr.,
dok je dužina vrata žirafa, prema Darvinovoj teoriji,
određena prirodnim okruženjem koje pruža veće iz­
glede za opstanak dugovratim žirafama, utičući prirod­
nom selekcijom na odumiranje kratkovratih i povećanje
učestalosti ovih drugih kroz smenu generacija, prema
Lamarkovoj teoriji, prirodno okruženje utiče da žirafe
već u toku života razvijaju, istezanjem vrata, sposobnost
nasleđivanja koja utiče da se njihovi potomci rađaju sa
jačim i višim vratovima. Ovo shvatanje je danas ug­
lavnom odbačeno. Međutim, spor još načelno traje, a
postoji i eksperimentalna evidencija koja ide u korist
osnovnoj Lamarkovoj ideji. Npr., potomci pacova s ko­
jim a su pravljeni eksperimenti u lavirintu uspešnije i
brže ga savladavaju nego njihovi prethodnici, pri čemu
je svaka sledeća generacija sve uspešnija. Najjači ar­
gument protiv Lamarkove teorije je otkriće ćelijskog
prenosa genetskog materijala.

133
Takođe, Lamarkovo shvatanje e. je teleološko, budući
da proces evolucije on posmatra kao proces prirodnog
usavršavanja vrsta. Ideja usavršavanja - ili progresa,
kada je reč o Darvinoj teoriji - ne mora nužno da se
poveže s teleološkim ili svrhovitim viđenjem sveta, već
je u osnovi sagledana kao proces usavršavanja koji se
može pratiti po posebnim parametrima koji omogućuju
kumulativno sagledavanje promena postignutih tokom
e. i tiču se transmisije i razvoja nasleđenih osobina, ili.
tzv. pangeneze u Darvinovoj terminologiji. Pangeneza
objašnjava odnos između manifestovanih i nemanifestovanih nasleđenih osobina i utvrđuje kako u procesu
nasleđivanja može doći do naglašavanja jedne i zane­
marivanja druge osobine unutar nasleđenog materijala.
Mehanizmi adaptacije i pangeneze objašnjavaju vari­
jacije unutar živih vrsta delovanjem determinističkih i
indeterminističkih faktora, pri čemu je traženje svrhe u
ovom procesu u osnovi irelevantno.
Ovim pristupom se, ujedno, pokazuje kako neka rela­
tivno slična unutrašnja organizacija organizama može
poprimiti veoma različit vid adaptacije i tako dobiti veo­
ma različite, odnosno nezamenjive funkcije (npr. krila
i ruke), ili značaj za organizam (npr. nefunkcionalnost
umnjaka ili slepog creva kod čoveka).
Teorija e. se zasniva na uočavanju sličnosti i razlika
između vrsta i traženju njihovog zajedničkog porekla,
tj. utvrđivanju njihove filogeneze. Pretpostavka teorije
e. jeste daje celokupan život potekao iz jednog izvora,
počevši od krajnje jednostavnih organizama, razvijajući
se ka sve složenijim. Budući da se proces e. posmatra
kao kontinuiran i postepen, tj. iz perspektive povezano­
sti svih vrsta života, od naročitog značaja je uočavanje
tzv. prelaznih oblika između vrsta, organizama koji
imaju mešovita obeležja i omogućavaju objašnjavanje
kako se od jedne vrste razvila nova.
Posebnu oblast u teoriji biološke e. čini utvrđivanje
genetskih sličnosti i razlika među vrstama. Tim putem
je ustanovljeno daje čoveku u grupi primata najsrodniji
šimpanza, s kojim on deli oko 98% zajedničkog genet­
skog materijala; nešto veća razlika postoji u odnosu na
gorile, zatim orangutane, a najmanje sličnosti u grupi
primata čovek ima sa gibonom. Upoređivanjem stepena
genetske sličnosti koriguju se pretpostavke o filogenetskom razvoju kojima nedostaju drugi oblici evidencije.
Neodarvinizam ili neoevolucionizam u biologiji da­
nas se upravo i zasniva na sintezi dostignuća genetike,
statističke analize i Darvinovog pristupa. Pri tom, u savremenom pristupu, osnovnu jedinicu e. ne čini više
vrsta, već gen.
Danas se prenošenje naslednog materijala i njegova
eventualna promena proučavaju preko mehanizama

evoluciona epistemologija

prirodne selekcije, genetičkog otklona i genetičke
varijacije. Dok prirodna selekcija izaziva povećanje,
učestalosti neke osobine, genetički otklon se odnosi na
utvrđivanje mehanizama slučajnih otklona određenih
samom činjenicom da geni svake sledeće generacije
nisu apsolutna kopija gena prethodne, te mogu izazvati
promene koje su i same slučajne. Genetičke varijacije se
odnose na mutacije, pol i genetski tok. Dok se genetski
tok odnosi na prenos gena sa jedne populacije na drugu,
mutacije se tiču grešaka u replikaciji gena.
Proces e. kod životinja vodi njihovoj naglašenoj
specijalizaciji za određeni način opstanka (kandže, krila
itd.), dok e. čoveka omogućuje takav vid adaptacije
na zahteve okoline koji zahteva nespecijalizovanost
vrste, razvijanje sposobnosti fleksibilnih načina op­
stanka i prilagođavanja prirode sebi. Upravo taj prelaz
se označava kao kvalitativan skok u e., čime pojam ra­
zvoja svesti, do tada prisutan prevashodno kao filozofski
pojam, postaje deo naučnog evolucionističkog viđenja
razvoja čoveka.
O antropologija, fizička O darvinizam
O evolucionizam, sociokulturni
N. Sekulić

evoluciona epistemologija. Naturalistički pristup
filozofiji koji počiva na darvinističkim premisama. Naj­
poznatija podela e. e. (iako nije u potpunosti adekvatna)
jeste podela na evoluciju epistemoloških mehanizama
(EEM) i e. e. teorija (EET). EEM se usredsređuje na ra­
zvoj kognitivnih struktura kod ljudi i životinja i upotre­
bljava saznanja evolucione biologije prilikom razma­
tranja kognitivnih kapaciteta. EET je pokušaj objašnjenja
evolucije ideja, naučnih teorija i kulture preko modela i
metafora koji potiču od evolucione biologije. Ove dve
vrste e. e. ne moraju da budu međusobno povezane. Pri­
padnik EEM ne mora da prihvati sve implikacije EET.
Obe tradicije imaju koren u teorijama Čarlsa Darvina,
Herberta Spensera, Vilijama Džejmsa, Džona Djuia i
Džejmsa Boldvina. Najpoznatiji noviji teoretičari e. e.
su Konrad Lorenc, Karl Poper, Žan Pijaže, Stiven Tulmin i Donald Kempbel.
Obe orijentacije polaze od činjenice da su sve vrste
evoluirale tokom evolucionog vremena. To važi i za
čoveka, koji je rezultat dugotrajnih evolucionih procesa
i čiji nastanak nema veze s natprirodnim uzrocima, već
s prirodnim mehanizmima koje je moguće naučno obja­
sniti. Ljudi su produkt evolucije, dakle, prirodna bića
čije su sposobnosti za sticanje znanja i verovanja produkt
tog prirodnog razvoja. Proces saznanja je takođe priro­
dna aktivnost za koju evolucioni epistemolozi smatraju
daj e treba tretirati metodima prirodnih nauka. Jedan

evoluciona epistemologija
od ključnih problema e. e. je problem rekonstrukcije
porekla i evolucije ovih sposobnosti.
Između »spoljašnje« i »unutrašnje« stvarnosti odnosno, između prirode i spoznaje - postoji kore­
spondencija. Na izvestan način može se reći da su
organizmi (tj. živa bića) realisti, tj. d a je realizam im­
perativ opstanka. Taj realizam ne podrazumeva d a je
spoljašnja stvarnost predstavljena na savršen način, jer
se mentalne slike i spoljašnja stvarnost ne podudaraju u
potpunosti. Predstave organizama su neka vrsta apstrakta spoljašnjeg sveta, koji je suviše kompleksan da bi ga
čovek mogao u potpunosti saznati zdravim razumom.
Međutim, taj apstrakt mora da bude koherentan kako
bi organizam mogao na osnovu njega da adekvatno reaguje na određene spoljašnje stimulanse.
Percepcija organizma je uslovljena genetski pro­
gramiranim dispozicijama koje su rezultat evolucionih
procesa. Sve individue poseduju određene urođene me­
hanizme učenja. Pored toga, sve vrste žive u sopstvenoj kognitivnoj niši, nekoj vrsti mezokosmosa, koji je
ograničen iskustvima svojih filogenetskih predaka. Zato
se organi percepcije razlikuju u živom svetu. Čovek je
razvio organe percepcije koji su bili od važnosti za op­
stanak.
Kulturna evolucija (uključujući evoluciju ideja i
naučnih teorija) ne može se redukovati na organsku
evoluciju, iako je zasnovana na organskim struktura­
ma, tj. mozgu. Izučavanje ljudske evolucije, odnosno
proučavanje evolucije homo sapiensa kao biološke
vrste, može da razjasni preduslove kulturne evolucije,
ali ne i određene pravce u kojima se kultura kretala.
Ipak, i objašnjenje kulture zahteva biološku (evolucionu) osnovu.
Racionalno znanje koje poseduje čovek javilo se
veoma kasno tokom evolucije. Nastanak racionalnog
znanja tesno je povezan s jezikom. Danas preovladava
mišljenje da je sposobnost za učenje jezika urođena, dok
je učenje određenog jezika uslovljeno sociokulturnom
evolucijom. Pojava racionalnosti je sa sobom donela i
iracionalnost, koja je verovatno nastala iz ljudske težnje
da se shvati i razume čovek i njegovo mesto u prirodi.
Lorenc je tokom četrdesetih godina prošlog veka
objavio nekoliko radova koje tadašnji filozofi nisu ni
primetili. Njegov rad prvenstveno spada u bioepistemologiju, odnosno u EEM. Ova struja je zainteresovana za kognogenezu, odnosno evoluciju struktura
i procesa spoznaje. Celokupan život Lorenc definiše
kao kognitivan proces. Strukturalne osobenosti koje
karakterišu živa bića kodiraju prirodu sveta u kojem ona
žive. Arhitektura ljudskog organizma reflektuje odnos
između organizma i okruženja. Najpoznatiji je njegov

134
pokušaj da u svetlu evolucije objasni Kantov a priori. A
priori individualnog organizma predstavlja a posteriori
vrste, nešto kao akumulirano iskustvo.
Pijaže je takođe jedan od pionira naturalističkog,
naučno zasnovanog pristupa ljudskoj spoznaji. Njegova
genetička epistemologija pokušava da objasni znanje na
osnovu njegovog psihološkog porekla. Poput Lorenca,
Pijaže zaključuje da naš nervni sistem kodira fundamen­
talna logičko-geometrijska obeležja okruženja.
Poper je verovatno najpoznatiji predstavnik EET. U
Logici naučnog otkrića (1935) on je govorio o odabiru
teorija od strane naučne zajednice, ali ne kao o procesu
u kojem je data teorija opravdana pomoću dokaza, već
o procesu na osnovu kojeg teorija preživljava jer su
kompetitivne teorije slabije. Racionalni progres nauke
sastoji se od odmenjivanja slabijih teorija teorijama koje
mogu da reše više problema. Ovo implicira i da postoji
veća empirijska potkrepljenost ovih potonjih teorija i
zato se može govoriti o sve boljoj aproksimaciji istine
od strane nauke, što ukazuje i na njen progresivni ka­
rakter. Poperov model interpretira naučno otkriće kao
slučajnu mutaciju ideja. On ne naglašava selekciju ideja
od strane intelektualnog okruženja, već se prvenstveno
zadržava na individualnom nivou naučnika.
Poperov falsifikacionizam (»opovrgljivost« teorija)
dopušta da samo »najbolje adaptirane« teorije »prežive«.
Može se napraviti paralela između adaptacije i istine. Ne
postoji savršena adaptacija, kao što ne postoji nijedna
teorija koja može da pretenduje na apsolutnu istinu.
Popera interesuje da li su teorije istinite, on se ne bavi
prirodom i proliferacijom pojedinih pojmova. Smatrao
je da za razumevanje prirode znanja nije važno pitanje
konceptualne promene. Važan je sadržaj teorija.
Tulmin želi da reši problem konceputalne promene.
Istorijska perspektiva u filozofiji nauke postaje popu­
larna tek nakon sloma logičkog pozitivizma. Tulmin
želi da ponudi opštu analizu procesa zahvaljujući kojem
istorijske populacije evoluiraju. Primeri tih istorijskih
populacija su pojmovi, problemi, ali i naučne teorije,
profesije, društva, jezici itd. Naučne discipline Tulmin
posmatra kao evoluirajuće biološke populacije, odno­
sno kao vrste. Svaka disciplina ima sopstvene metode,
ciljeve, eksplanatome ideje koje joj tokom vremena
daju koherentnost itd. Sadržaj discipline se adaptira na
dve okolnosti u okruženju - intelektualne probleme sa
kojima se ona suočava i socijalne situacije naučnika.
Nove ideje nastaju kada naučnici pokušavaju da racio­
nalno reše pojmovne teškoće s kojima se njihova nauka
susreće. Međutim, tokom ovog procesa često postoje i
uticaji institucionalnih zahteva i socijalnih interesa.

135
Kembel je autor koji je u najvećoj meri uticao na
razvoj e. e. Poput Tulmina, i njega zanima konceptu­
alna promena, ali za razliku od Tulmina on ne koristi
istorijsku perspektivu, već pokušava da pokaže kako je
konceptualna promena samo jedna od instanci razvoja
znanja.
Sve instance kognitivnog razvoja mogu se objasniti
učenjem putem »pokušaja i pogreške«. Kembel je ovu
vrstu učenja nazvao »šlepom varijacijom i selektivnom
retencijom« i primenio ju je na mnoge oblasti spoznaje:
vizuelnu percepciju, ontogenetsko i filogenetsko sticanje znanja, ali i na konceptualnu promenu. Taj proces
varijacije i retencije je fundamentalan za sva induk­
tivna postignuća,t j. za povećanje znanja, usklađenosti,
odnosno adaptiranosti sistema na okruženje.
Kembel je u svojim kasnijim radovima želeo da zasnuje sociologiju naučne validnosti, shvatajući značaj
socijalnog sistema u razm atranju problema objek­
tivnosti. Socijalna priroda nauke nameće određena
ograničenja koja, zajedno sa nesavršenošću naših čulnih
organa, otežavaju postizanje objektivnosti. Ipak, Kem­
bel nije prihvatao ekstremne relativističke zaključke ove
činjenice. Naučne norme je smatrao dragocenim za po­
stizanje naučne objektivnosti. Izraz e. e. Kempbel je
prvi put upotrebio 1974. godine, iako je kasnije insisti­
rao na nazivu »teorija selekcije« Tako pojmljena, teorija
selekcije je najopštiji selekcioni proces, pri čemu bi te­
orija evolucije prirodnom selekcijom bila samo jedna
njena instanca. Isto važi i za naučne promene i učenje
putem pokušaja i pogreške.
Kao što se može videti, izrazom e. e. obuhvaćene
su vrlo različite teorije. Lorenc je govorio prvenstveno
o evoluciji kognitivnih sposobnosti, Poper o evoluciji
naučnih teorija, Pijaže o ontogenezi mentalnih sposob­
nosti, Tulmin o darvinističkoj analizi konceptualne
promene, a Kembel je želeo da pronađe opšte meha­
nizme koji bi važili za sve ove podvrste teorije selekcije.
Ovo samo ukazuje da je e. e., ili teorija selekcije, izuzet­
no plodno polje istraživanja, na šta ukazuje i brojnost
teoretičara koji se bave ovim problemima.
epistemologija

evolucija
M. Skorić

evoluciona etika. Od svih teorija koje potiču od
darvinističke teorije evolucije verovatno su najviše os­
poravane one koje se tiču odnosa između evolucije i
etike. Pitanje na koje se traži odgovor jeste da li etičko
rasuđivanje može da se objasni i adaptivnom vrednošću
ljudi, ili ono nema veze s biološkom već isključivo s
kulturnom evolucijom. Pre Čarlsa Darvina, kao izvor
moralnosti najčešće se pominjao Bog. Tradicionalna

evoluciona etika

etička pitanja o prirodi moralnosti i o njenom karakteru
i danas su opstala, samo što je odgovor koji nude etičke
teorije pod uticajem teorije evolucije drugačiji.
Teorija o zajedničkom poreklu lišila je čoveka
ontološki privilegovanog položaja koji su mu mnogi
mislioci pripisivali. Nije sporno da između čoveka i os­
talih životinja postoji fundamentalna razlika u pogledu
pitanju moralnosti. S obzirom na to d a je bio dosledno
privržen gradualizmu, D arvin je prihvatio tezu d a je
ljudska moralnost morala da evoluira. Međutim, bilo
je potrebno pronaći naturalističko objašnjenje, jer je
njegova teorija ukazivala na suvišnost bilo kakvog transcendentnog bića. Od tada su mnogi teoretičari krenuli
u potragu za naturalističkom etikom.
Nakon Darvina i Herberta Spensera, verovatno naj­
poznatiju etičku teoriju iz perspektive evolucije razvio
je Edvard Vilson, pre svega u svojim prvim dvema knji­
gama (Sociobiologija, 1975. i O ljudskoj prirodi, 1978),
iako on nije jedini bitan teoretičar u ovoj oblasti. Poput
Darvina, i Vilson ljudski smisao za moral predstavlja
kao produkt prirodne selekcije koja deluje na grupu.
Međutim, Vilson grupu definiše kao srodničku grupu,
sačinjenu od bližih i daljih srodnika, pod uticajem teo­
rije srodničke selekcije koju je matematički formulisao
Vilijam Hamilton u radu »Genetska evolucija socijal­
nog ponašanja« (1964). I Vilson i Darvin insistiraju na
tome da su oblici altruističkog ponašanja ograničeni
kulturnim tradicijama određenih društava. Ipak, za ra­
zliku od Darvina, »tvrdokorni altruizam« Vilson smatra
nedovoljnim, čak i štetnim za organizaciju društava koja
su veća od srodničke grupe, jer takav altruizam ne ide
dalje od srodničkih veza. Dakle, kao nužan kompro­
mis između individue i grupe, ljudi prihvataju impli­
citne društvene ugovore i na taj način postaju recipročni
altruisti. Ovu vrstu altruizma Vilson naziva »mekim«,
jer je on i genetski i psihološki sebičan. Putem takvog
altruizma individue postižu dogovor da poštuju moralna
pravila, kako bi svi postigli najveću moguću sreću. Iako
je meki altruizam prvenstveno onaj koji se uči, svoje
postojanje i on duguje biologiji, jer je osnovna funk­
cija morala da očuva ljudski genetski materijal. Vil­
son smatra da su naši etički standardi u bliskoj vezi s
našom evolucionom istorijom, odnosno da se izvan nje
ne mogu opravdati.
Kritike sociobiologije (prvenstveno marksističke
orijentacije) su kao metu najčešće imale metaforu
o »sebičnom« genu, koju je skovao Ričard Dokins.
Međutim, jedan od glavnih Dokinsovih ciljeva bio je
upravo đa pokaže kako sebičnost gena može da dovede
do kooperacije u socijalnom svetu.

evoluciona etika

136

Najpoznatiji primer kojim se dokazuje mogućnost
urođenosti izvesnih etičkih principa jeste izbegavanje
incestuoznih odnosa, za koje se danas zna da predsta­
vljaju evoluciono neadaptivnu strategiju. U skladu s
tezama Edvarda Vestermarka, sociobiolozi su vrlo ubedljivo ukazali na mogućnost d aje prirodna selekcija
programirala ljude da izbegavaju incestuozne odnose
koji su štetni po adaptivnu vrednost. Pitanje koje ostaje
otvoreno glasi da lije na ovaj način moguće dokazati
da su i druga etička verovanja i mehanizmi nastali na
pomenuti način.
Najčešći prigovori koji se upućuju održivosti e. e.
potiču iz zaključka Dejvida Hjuma da se »treba« ne
može izvoditi iz »jeste«, tj. da se preskripcija ne može
izvesti iz deskriptivnih stavova. Danas je ova vrsta pri­
govora poznata u formulaciji »naturalistička pogreška«
koju je skovao Džordž Mur. Evolucioni etičari se danas
još na razne načine bore sa ovom preprekom. Neki je
smatraju lažnom, dok drugi pokušavaju da se sa njom
izbore. Samo dalji razvoj naturalističkih programa u
nauci može da rasvetli ovo pitanje, na koje za sada još
nema konačnog odgovora.
evoluciona epistemologija naturalizam
sociobiologija

M. Skorić
evoluciona psihologija. Cilj e.p. je da otkrije i ob­
jasni »dizajn« ljudskog uma. Nije u pitanju neka poseb­
na vrsta psihologije, već je reč o pristupu psihologiji
koja koristi znanja evolucione biologije kako bi se
objasnila struktura ljudskog uma. Dakle, nije na stvari
neka posebna oblast istraživanja, već način razmišljanja
o psihologiji koji se može primeniti na razne probleme
kojima se psihologija i društvene nauke bave.
Centralna premisa e. p. je da postoji univerzalna
ljudska priroda, ali da ta univerzalnost postoji prven­
stveno na nivou evoluiranih psiholoških mehanizama,
a ne na nivou izraženih kulturnih ponašanja. Prema
ovom shvatanju, kulturna varijabilnost nije prepreka
tvrdnjama o univerzalnosti, već ona predstavlja bazu
podataka koja može da pomogne otkrivanju strukture
psiholoških mehanizama koji su omogućili da se ta vari­
jabilnost generiše. Druga premisa je da su ovi evoluirani
mehanizmi adaptacije konstruisani prirodnom selekci­
jom tokom evolucionog vremena. Treća pretpostavka
je d a je evoluirana struktura ljudskog uma adaptirana
na način života lovaca-sakupljača iz pleistocena, a ne
nužno na moderne okolnosti. U ovoj tački e. p. se ra­
zilazi sa velikim brojem sociobioloških teorija.
Evolucioni psiholozi smatraju da je kognitivna struk­
tura, kao i fiziološka struktura, stvorena prirodnom

selekcijom kako bi poslužila opstanku i reprodukciji.
Pretpostavlja se d a je mozak, koji je funkcionalno organizovan, najbolje razumeti iz evolucione perspektive.
Mozak je organ, ali ne sa jedinstvenom funkcijom, već
je sastavljen od funkcionalnih delova. Evolucioni bi­
olozi funkcionalne komponente organizma nazivaju
»adaptacijama«. Tako su funkcije mozga psihološke
adaptacije koje se kvalitativno ne razlikuju od drugih
adaptacija (npr. fizioloških).
Između sociobiologije i e. p. očigledne su izvesne
sličnosti. Postavlja se pitanje da li je uopšte opravdano
praviti razliku između ova dva, ponekad zaista veoma
slična pristupa izučavanju (ljudskog) ponašanja? Jedan
od najpoznatijih sociobiologa, Edvard Vilson, smat­
ra d a je reč o različitim imenima, tj. da je e. p. samo
»prerušena« sociobiologija. Razlog za promenu imena
on vidi u nastojanju evolucionih psihologa da se usled
raznih ideoloških napada na sociobiologiju od nje dis­
tanciraju.
E. p. je zadržala glavni cilj sociobiologije dovođenje u vezu objašnjenja ljudskog ponašanja sa
evolucionom biologijom, ali se one razlikuju u pogledu
metoda. Mnoga sociobiološka objašnjenja analiziraju
ponašanje neposredno preko frekvencije gena koji su
povezani s varijacijam a u određenim ponašanjima.
Takvoj analizi često nedostaju psihološki mehanizmi
koji povezuju genetske i bihejvioralne nivoe analize.
Sociobiologija je u svojoj prvoj fazi često »preskaka­
la« mozak. Neposredan odnos između gena i ponašanja
verovatno je sasvim opravdan m etod analize kod
»nižih« živih bića, koja poseduju »zatvoreniji« genetski
program od ljudi, odnosno tamo gde postoji rigidna de­
terminacija od strane DNK. Kompleksan nervni sistem
ipak sadrži donekle (genetski) ograničenu plastičnost,
kojom prilikom se neposredna povezanost između gena
i ponašanja javlja u izuzetno malom broju slučajeva.
Evolucioni psiholozi se usredsređuju na obeležja
ljudske evoluirane arhitekture uma. Oni ne naglašavaju
buduću genetsku evoluciju uma, a Vilson je u svojoj
drugoj fazi govorio o kontinuiranoj ljudskoj evoluciji,
odnosno o procesu koevolucije gena i kulture, pri čemu
postoji recipročan uticaj između ovih delova koevolucionog procesa.
Jedan od preteča e.p. bio je Vilijam Džejms. Najčešće
mesto kojem se evolucioni psiholozi danas vraćaju jeste
ono na kojem Džejms govori o instinktima. Niko ne
poriče da životinje poseduju instinkte koji su funkcio­
nalno korelativni strukturi, u tom smislu što uz prisustvo
određenog organa gotovo uvek ide i urođena sposobnost
za njegovo korišćenje. Međutim, u društvenim naukama
uglavnom je preovladavalo stanovište prema kojem je

137

čovekov razum neka vrsta ontološkog diskontinuiteta
u živom svetu.
Džejms je u živom svetu video kontinuitet. Fleksi­
bilnost ljudskog ponašanja je u tome što čovek poseduje
više instinkata od ostalih životinja, a ne manje. Instinkt
je definisao kao »sposobnost delovanja na takav način
da se postignu određeni ciljevi [...]. bez prethodnog
obučavanja u izvođenju«. Svaki instinkt je impuls.
Čovek poseduje znatno veći varijetet impulsa od ostalih
životinja. Zahvaljujući sposobnosti sećanja, refleksiji,
zaključivanju itd. čovek »oseća« sve te instinkte. Na
taj način svaki instinktivni čin prestaje da bude »slep«.
Ponašanje se u velikoj meri može promeniti kombinovanjem iskustva sa instinktima.
Evolucioni psiholozi zagovaraju epistemološki kon­
tinuitet i smatraju da je putem teorije evolucije moguće
doći do integracije znanja prirodnih i društvenih nauka.
Osim toga, za razliku od tradicionalne društvene nauke,
oni zagovaraju modularno shvatanje ljudskog uma. Um
nije tabula rasa, niti mehanizam opšte svrhe koji ne vrši
diskriminacije pri spoznaji. Ljudski um je modularan,
a ljudska spoznaja domenski specifična i funkcionalno
specijalizovana.
Moduli su kognitivne specijalizacije (tj. psihološke
adatacije) koje postoje jer ih je stvorila prirodna selek­
cija, kako bi osposobila ljude da izvrše različite adap­
tivne zadatke u okruženju iz pleistocena. One poseduju
specijalizovani »dizajn« koji ih čini »ekspertom« u datoj oblasti interakcija sa okruženjem.
Specifičnost domena znači da adaptacije evoluiraju
kako bi rešile problem u određenom domenu i stoga
su manje podobne da rešavaju probleme u drugim domenima. Domen je selekcioni pritisak ili reproduktiv­
ni problem. To je fizička transformacija koja, kada je
uspešno izvršena, poboljšava reprodukciju organizma
ili, tačnije, gena koji kodiraju fenotipska obeležja koja
utiču na transformaciju. E.p. ističe da psihološke adap­
tacije nisu kvalitativno drugačije od fizioloških.
Određena saznanja e. p. vremenom privlače sve
više pažnje u antropologiji i sociologiji, tako d a je za
očekivati da će u budućnosti doći do određenih interak­
cija ovih polja i izvesnih intergracija i sinteza ujedan
koherentan sistem. Za sada i dalje vlada intelektualna
izolacija među ovim disciplinama.
evolucija

psihologija

sociobiologija
M. Skorić

evolucionizam, sociokulturni. Poreklo socijal­
nog, odnosno kulturnog evolucionizma, može se naći
u biološkoj teoriji evolucije i u uporednoistorijskim
proučavanjima društava i kultura, koja se u Evropi ra­

evolucionizam, sociokulturni

zvijaju posebno posle velikih geografskih otkrića, s
ciljem da se utvrdi poreklo čoveka, definišu granice
ljudske vrste i odrede smer, svrha i stepenovi razvo­
ja ljudskog društva i kulture kao celine. Potrebu za
ovakvim ispitivanjem odredila je dinamika kulturnih
dodira, tj. svest o ogromnoj raznolikosti među ljudima,
kao i dinamika društvenih promena, koja je nalagala
antropocentričan i osvetovljeni pristup sagledavanju
sveta i čoveka u njemu. Treći koren e. čine metafizika i
filozofija, odnosno nastojanje, naročito od XVII veka, da
se utvrde opšti apstraktni principi, načela i zakoni posto­
janja sveta kao celine, koja vrhunac dostižu početkom
XIX veka u filozofiji razvojnosti duha G. V. F. Hegela.
Dok se u renesansnom periodu najvišim dometom
razvoja društva i kulture smatrala antička Grčka, tokom
prosvetiteljstva preovladava ideja da istoriju karakteriše
progresivan razvoj, te da su prethodna društva bila nerazvijenija ili nezrelija, predstavljajući u tom smislu
detinjstvo ljudskog roda, dok su savremena društva a pod tim se mislilo na evropska prosvećena društva
- razvijenija, racionalnija i zrelija. Predstava o tome
d a je sociokulturni razvoj jednoobrazan i progresivan,
te da počinje od prirodne, dečije, divlje, iracionalne i
tehnološki nerazvijene faze krećući se ka periodu zre­
losti, koji obeležavaju sve složeniji vidovi društvenog
uređenja i rađanje civilizacija, sve veća racionalnost i
tehnološka opremljenost, predstavlja jedan od dva os­
novna okvira sagledavanja razvoja društva i kulture u
XVIII veku. Drugi čini teorija kulturnih krugova koja
se zasniva na cikličnom i organicističkom shvatanju
društvenog i kulturnog razvoja. Svaka civilizacija i
epoha prolaze kroz period rađanja, odrastanja, zrelosti
i opadanja ili starosti. U teoriji kulturnih krugova ideja
progresa nije ključna za razumevanje dinamike ra­
zvoja.
Progresivističko stanovište prevladaće na počecima
konstituisanja antropologije. Osnovnu shemu ra­
nog evolucionističkog shvatanja društva formulisao
je još Šarl-Luj de Monteskje, a kasnije je ona posta­
la opšteprihvaćena u ranoj antropologiji, posebno u
Drevnom društvu Luisa Morgana (1877), ali i kod Edvarda Tajlora i drugih ranih evolucionista. Morgan je
celokupan dosadašnji razvoj ljudskog društva kao ce­
line podelio u tri faze: divljaštvo (lovačko-sakupljačka
društva), varvarstvo (uzgajanje biljaka) i civiliza­
ciju (pojava država). Osnovne karakteristike ranog
antropološkog e. su sagledavanje ljudskog društva
kao posebne biološke vrste, zastupanje stanovišta o
psihofizičkom jedinstvu ljudskog roda, intelektualistički
pristup tumačenju kultura, shvatanje d a je razvoj svih
kultura unilinearan, uniforman, postepen i progresivan,

evolucionizam, sociokulturni
te da se stupanj razvijenosti konkretnih društava ili kultu­
ra može meriti njihovom tehnološkom razvijenošću. Sve
postojeće kulture Morgan svrstava u njima odgovorajući
stupanj razvoja sa odgovarajućim podfazama, uzimajući
kao opšte kriterij ume pismenost, društvenu organiza­
ciju (tj. postojanje države), način privređivanja (lov,
ribolov, domestikacija životinja i biljaka), tip braka i
srodstva (promiskuitet, krvnosrodnički brak, punalua
brak, sindijazmički, patrijarhalni i monogamni brak)
te primenu nekih od najznačajnijih otkrića, kao što su
proizvodnja gvožđa, točak, grnčarsko kolo i si.
Za razliku od Morgana, Tajlor i Džejms Frejzer su
se, pre svega, bavili evolucijom religije, zastupajući
stanovište da fazi religijskog verovanja prethodi
magija, te d a je prelaz iz jedne u drugu fazu određen
usložnjavanjem društvene organizacije i razvojem men­
talnih sposobnosti čoveka. Rani evolucionizam magij­
sku svest tumači intelektualistički, kao pogrešan način
razmišljanja zasnovan na slobodnom asocijativnom
povezivanju pojava koje primitivan čovek, zbog nedo­
voljne razvijenosti mentalnih moći, ne može da shvati
na logičan način i racionalnim putem. Ove ideje su naj=
eksplicitnije izložene u teoriji o primitivnom menta­
litetu Lisjena Levi-Brila.
Postoji više pokušaja da se utvrde razvojne faze re­
ligije. Tako, Tajlor sa naslanja na već postojeću klasi­
fikaciju na tri osnovne faze sociokulturnog razvoja,
definišući tri osnovne faze razvoja religije: animizam,
politeizam, monoteizam. Džon Labok, nasuprot njemu,
smatra da ateizam prethodi teizmu, a da zatim sledi
obožavanje prirode, totemizam, šamanizam, idolatrija i
monoteizam, kao najrazvijeniji oblik religije.
Među predstavnicima ranog e. retko se ko bavio
sagledavanjem pojedinačnih društava i kultura kao
celina. Većina pisaca je bila zainteresovana za neki
pojedinačni aspekt društvenog razvoja, kao što je raz­
voj srodničkih sistema, pravnog sistema, utvrđivanje
postojanja matrijarhata i si. Svoje zaključke rani evolucionisti su najčešće izvodili iz analize tada postojeće
raštrkane bibliotečke građe, nastojeći daje sistematizuju
i komparativno-istorijskim pristupom uoče zajednička
obeležja i razlike u stupnjevima razvijenosti među kul­
turama. E. nije koherentna teorijska orijentacija, već
pre paradigmatski okvir razmišljanja karakterističan za
kraj XIX i početak XX veka, te njime određen mozaički
sklop različitih parcijalnih pristupa.
Neki od najpoznatijih predstavnika ranog e. u an­
tropologiji su, pored M organa, Tajlora, Frejzera i
Levi-Brila, Johan Bahofen, tvorac teorije o m atri­
jarhatu kao najdrevnijem obliku vladavine, zatim Džon
Labok, Henri Mejn, Džon Meklenan itd. Pristupi Em­
ila Dirkema i Marsela Mosa takođe se mogu smatrati

138

evolucionističkim, s tim što oni istovremeno imaju i
obeležja funkcionalizma i strukturalnog funkcionalizma. U sociologiji se začetnicima socijalnog e. smatraju
Ogist Kont i Herbert Spenser.
Za razliku od biološkog e., koji je velikim delom
ugrađen u savremeni neoevolucionizam, te je na taj
način postao praktično osnovni okvir biologije, rani ili
unilinearni sociokulturni e. pretrpeo je ozbiljne kritike
i krupne modifikacije, pa je velikim delom odbačen u
kasnijem razvoju antropologije. Danas se on proučava
uglavnom zbog svog istorijskog značaja.
Osnovni prigovori koji su upućivani ranom e. su:
evrocentrizam i uticaj kolonijalizma na hijerarhijsko
procenjivanje razvijenosti svetskih kultura; vrednosna
osnova progresivističkog sagledavanja razvoja kultura;
pojednostavljen i površan odnos prema konkretnim kul­
turama koje se sagledavaju isključivo u funkciji potkrepljivanja evolucionističke hipoteze o progresivnom
kulturnom i društvenom razvoju; prenaglašavanje
.tehnološkog kriterijuma u procenjivanju razvijenosti;
nerazumevanje i nivelisanje kulturnih razlika u funk­
ciji opravdanja unilineamosti; nepostojanje adekvatnih
empirijskih istraživanja i terenskog rada.
Četrdesetih godina XX veka Lesli Vajt i Džulijan
Stjuard nastoje da preformulišu osnovne ideje ranog e.
razvijajući model multilinearne evolucije i postavljajući
temelje neoevolucionizma. Dok je Vajt zastupao ideju o
razvoju u pravcu sve složenije socijalne diferencijacije, u
zavisnosti od količine energije akumulirane dotadašnjim
kulturnim razvojem, Stjuard je odbacio ideju progresa
u korist adaptacije, postavljajući istovremeno osnove
ekološkoj antropologiji. Kulture se ne razvijaju li­
nearno, a kulturne promene su određene okruženjem,
tako da nije moguće ustanoviti jedinstvene stepenove
razvijenosti, već samo tipične oblike kulture vezane za
određeni tip okruženja. Različiti tipovi adaptacije zavise
od raspoloživih resursa, tehnologije i načina organiza­
cije ljudskog rada. Stjuard je dao prednost terenskim
proučavanjima u odnosu na pokušaje da se formuliše
neka sveobuhvatna teorija evolucije čovečanstva.
Maršal Salins je celokupnu evoluciju pođelio na
opštu i specifičnu. Opšta evolucija je određena stepenom
kompleksnosti kulture, a specifična procesima difuzije,
koji utiču na mešanje i raznolikost među kulturama.
U moderne pristupe s. e. mogu se uvrstiti socio­
biologija (Edvard Vilson), teorije modernizacije (npr.
Volt Rostov, Vilijam Ogbem, Dejvid Epter i dr.) i teorije
postindustrijskog društva (npr. Danijel Bel).
3 antropologija, kulturna 3 antropologija, socijalna
3 evolucija
N. Sekulić

139
evrocentrizam . Evropski etnocentrizam. Etnocen­
trizam se zasniva na postavljanju sopstvenog etničkog,
nacionalnog, religijskog i tradicijskog identiteta kao
opšteg kriterijuma za procenjivanje drugih kultura i
naroda. Pri tom se sopstveno kulturno nasleđe tretira
kao superiorno i u pozitivnim kategorijama, a tuđe kao
nešto negativno i manje razvijeno, te po prirodi stvari
subordinirano. Kada je reč o e., odnos prema drugima
se gradi kao prema manje civilizovanim kulturama i
narodima sa partikulamim obeležjima i tradicijama koje
se procenjuju kao nazadne, dok se evropska kultura u
svom pijemontskom položaju određuje kao univerzalna,
moderna i napredna. Nedovoljno poznavanje drugih
nadomešta se stereotipima koji se nekritički prihvataju
kao istiniti.
E. je bitno građen na odnosima moći, te se može
smatrati posledicom i izrazom evropskog kolonijalizma
i globalne dominacije Zapada nad ostalim delom sveta.
E. je ideologija koja opravdava osvajanje, kontrolu i
potčinjavanje drùgih kultura na osnovu-predstave o
tome da im je potrebno »civilizovanje«. U tom kon­
tekstu, Evropa se smatra nosiocem univerzalno vrednih
tekovina i vrednosti kao što su individualizam, liberali­
zam, ljudska prava, jednakost, sloboda, vladavina za­
kona, demokratija, slobodno tržište, razdvajanje crkve
i države. Sve ove tekovine se pripisuju evropskoj kul­

evrocentrizam

turnoj tradiciji, diskredituju alternativni modeli vred­
nosti, ideološki zanemaruje daje Evropa istovremeno i
kolevka fašizma, nacizma i staljinizma. Omalovažava se
udeo drugih kultura u oblikovanju same evropske mo­
derne kulturne tradicije i zaobilaze različiti vidovi kon­
fliktnih multikulturalnih i interkulturalnih društvenih,
političkih i kulturnih procesa u kojima se ove vre­
dnosti formulišu i realizuju. Takođe se zanemaruje da
su mnoge od prednosti evropske kulture nad drugima
vezane za njenu ekonomsku i političku nadmoć ostva­
renu velikim delom na kolonijalnoj eksploataciji, te da
neke od promovisanih univerzalnih vrednosti - kao npr.
demokratija i individualizam - zahtevaju odgovarajući
stepen ekonomskog razvoja i blagostanja koji je da­
nas nedostupan velikom broju zemalja. Takođe, nekih
od »univerzalnih vrednosti« kao što je npr. slobodno
tržište, ne pridržava se ni Evropa, naročito u svom
odnosu prema nerazvijenim zemljama, pokazujući da
je podržavanje takve ekonomske politike danas stvar
ekonomskih interesa razvijenih zemalja. Ova politika
se uvažava sve dok ne remeti postojeće relacije moći i
dok ih ekonomski ne ugrožava.
U blažem značenju, e. se može tumačiti kao evrofilija, ljubav i naklonost prema tradicijama evropske
kulture.
O etnocentrizam O kolonijanizam

N. Sekulić

F
fabrika (fr. fabrique, od lat. fa b e r - izrađivač,
spravljač, veštak). Specifičan oblik organizacije rada,
nastao sa industrijskim načinom proizvodnje i njenim
sve većim onaučavanjem. Smatra se d a je prvu f . os­
novao Ričard Arkrajt 1774. godine u Kromfordu, En­
gleska.
F. je oblik organizacije rada koji se zasniva na ra­
cionalnoj upotrebi mašina i postrojenja sa zajedničkim
energetskim izvorom, na razvijenoj tehničkoj podeli
rada relativno većeg broja ljudi i njihovih grupa i na
njihovoj hijerarhijskoj koordinaciji, s ciljem da se brže,
jeftinije i u velikim količinama dobije jedna ili više vrsta
proizvoda.
Pojava f i njen kasniji razvoj obeležavaju bitne
uslove načina rada u modernim društvima. Ti uslovi
se ogledaju u sledećem: (1) otuđivanje velikog broja
radnika od sredstava rada (radnik postaje dodatak
mašini); (2) odvojenost mesta rada od mesta stanova­
nja (umesto proizvodnje u kućnoj zajednici, gazdinstvu
i domaćinstvu, proizvodi se u preduzeću); (3) prekid
s tradicionalnim navikama u radu (i životu uopšte) i
funkcionalizovanje proizvodnje, u čijem središtu je
produktivnost, rentabilnost i profit; (4) promene u rit­
mu rada (umesto prirodnog ritma ranijih oblika rada,
preovladava »metričko vreme« koje nameće, s jedne
strane, merenje vremena satom, a s druge, ritam mašine
i celokupan proizvodni proces; za preduzetnika vreme
postaje novac); (5) preovladavanje repetitivnog rada
uz potiskivanje u ranijim periodima prisutnih eleme­
nata umeća i stvaralaštva u radu, ali ne u potpunosti;
(6) promene u kvalifikovanosti radne snage, koja je - s
porastom industrijalizacije - najčešće snižavana; (7)
promene u »psihičkim« sadržajima rada (monotonija,
povećana koncentracija, potreba za prilagođavanjem,
potreba za povećanom disciplinom i potčinjavanjem,
potreba za posebnim »stimulisanjem« izvršilaca rada);
takve osobine su se više cenile (a jednim delom i
danas se cene) od obrazovanja i umeća (talenta); (8)
te promene su omogućile da se, prvi put, zapošljavaju

žene i deca u f. (i oni, kao i odrasli muškarci, postaju
»dodaci mašina« u radu); (9) radnici (»vlasnici radne
snage«) stupaju u radni odnos na osnovu ugovora s ka­
pitalistima (»vlasnicima sredstava za rad«); dakle, nije
reč o vanekonomskoj nego o ekonomskoj prinudi; (10)
klasna diferencijacija (podela na kapitaliste i radnike)
vodi u stalna (latentna) i povremena (manifestna) nepri­
jateljstva i sukobe, pa će u tim okvirima nastajati manje
ili više organizovane akcije radnika (ludizam, čartizam,
sindikalizam i drugi oblici političkog delovanja), ali i
organizovano nastojanje kapitalista da te akcije stišaju,
uspore ili onemoguće.
Industrijski način rada u savremenim društvima širi
se i izvan f.; prvo u tradicionalne oblasti rada (poljo­
privredu i rudarstvo), a potom i u tzv. uslužne delatnosti
(zdravstvo, školstvo, turizam, obaveštavanje, u sferu
kulture itd.). Neki autori će ovaj potonji trend širenja
industrijskog načina rada označiti novom etapom u
razvoju rada i nazvaće je »postindustrijskim načinom
rada«.
3 industrijalizacija 3 industrijska revolucija
3 rad, industrijski
B. Milošević

familizam (lat.familia - porodica). Izraz je potekao
od Žaka Donzeloa, sledbenika Mišela Fukoa, koji je
1977. godine objavio studiju pod nazivom Nadziranje
porodice. Primenjujući Fukoovu teoriju diskursa, on je
nastojao da ukaže na istorijsko poreklo moderne po­
rodice i njene temeljne prakse reprodukcije i vaspitanja
dece. F. je, prema ovom autoru, skup različitih dis­
kurzivnih praksi - legalnih, medicinskih, pedagoških
i psihoanalitičkih - koji je obrazovao pojam moderne
porodice kao »srećne zajednice«. Ove diskurzivne
prakse su podvrgle kontroli i disciplinovanju članove
porodice, formirajući obrasce ponašanja koji su i danas
dominantni. Nastanak ovih diskursa Donzelo prati od
vremena Francuske revolucije.

141
U savremenoj sociološkoj i feminističkoj literaturi
pojam /. se upotrebljava u značenju porodične ide­
ologije, kao sistem shvatanja i očekivanja koje moder­
na porodica nastoji da prenese svojim članovima i da
ih upražnjava u svom svakodnevnom životu. F. kao
porodična ideologija savremene porodice odnosi se
na sistem shvatanja i normi koje podržavaju i ostale
društvene institucije (škola, država, socijalne institucije
itd.), a prema kojem je nuklerana porodica univerzalni i
jedini mogući oblik porodičnog života. Iako se izbegavaju otvorene tvrdnje o »prirodnosti« takvog porodičnog
uređenja, vladajuće shvatanje implicitno uvažava daje
takav oblik porodice, a naročito oblik polne podele rada
u njenom okviru, biološki predodređen i neizbežan, pa
prema tome nepromenjiv. Na taj način f. služi ne samo
da opravda sadašnje autoritarne oblike porodičnog
života nego i da onemogući traganje za promenom i
reformama u sferi porodičnog života. Familistička ide­
ologija je našla veoma značajno mesto u propagandi res­
tauracije kapitalističkih vrednosti i načina života koju su
osamdesetih godina XX veka predvodile konzervativne
političke struje u anglosaksonskim zemljama (tačerizam
i reganizam). Nasuprot ovoj ideološkoj manipulaciji
porodičnim vređnostima, feministički diskurs od početka
osamdesetih godina u jednom svom delu gaji negativan
kritički stav prema porodici i takozvanim porodičnim
vređnostima, proglašavajući ukupnu sferu porodičnog
života »porodičnom ideologijom« u smislu poricanja
porodične realnosti u obliku u kojem se ona vrednosno,
ideološki i pojmovno tumači u pozitivističkoj nauci
(Mišel Baret, Veronika Biči).
F. takođe podrazumeva specifičan aspekt porodičnog
ponašanja i delovanja - srodničku uzajamnost i lojal­
nost članova uže i šire porodice. Ova vrsta ponašanja i
shvatanja povezuje se s ranijim postojanjem tzv. velike
ili proširene porodice, koja u modernim društvima pred­
stavlja anahronizam. U specifičnim situacijama takva
praksa može da ima funkcionalni smisao pribavljajući
članovima određene socijalne i ekonomske privilegije.
Takva praksa se često vezuje za mafiju ili neke druge,
uže profesionalno ili lokalno zatvorene sredine.
porodica O porodica, modema

A. Milić
fašizam (lat. fascis, ital.fascio - svežanj pruća sa
sekirom, simbol vlasti). Pojam koji označava autoritarne
pokrete i sisteme sa šovinističkom, rasističkom, antiliberalnom i antikomunističkom ideologijom, različitim
udelom antisemitskih i romantičarskih sadržaja i osobenom militantnom političkom kulturom koji se javljaju
od Prvog svetskog rata do danas unutar kapitalizma i

fašizam
tzv. društava u tranziciji. Izraz f. nastao je krajem XIX
veka kao oznaka različitih sindikalnih udruženja u Ita­
liji. Fašistima su se nazivale najpre grupe u Italiji koje su
se formirale pod starorimskim simbolom fasces. Odatle
je izvedeno fascio u opštem neodređenom značenju,
naime snop, svežanj, savez: tako su se nazivale mesne
grupe fašističke partije. Fascio je udruga, a fašisti su
saveznici.
(1) Fašistički pokreti se javljaju između dva svetska
rata u gotovo svim evropskim kapitalističkim zemljama,
ali su samo u nekoliko njih osvojili vlast. To su bili, u
suštini, sitnoburžoaski pokreti protesta protiv društvenog
propadanja srednjih slojeva, socijalizma kao glavne
opasnosti i liberalne demokratije kao tobožnjeg uzroka
njihove propasti. Privlačili su i druge nezadovoljne
društvene grupe, pre svega, nacionalističke. Najvažniji
uzrok nastanka ovih pokreta je socioekonomska kriza,
koja je kod raznolikih srednjih slojeva izazivala osećaj
nesigurnosti i ugroženosti od krupnog kapitala, s jedne,
i socijalističke pretnje, s druge strane. Otuda u f. ide­
ologija »trećeg puta« - ni kapitalizam, ni socijalizam
nego homogena organska zajednica nacije u kojoj će
biti ukinute sve društvene protivrečnosti između sunarodnika. Postojanje snažnog fašističkog pokreta bila
je samo pretpostavka za uspostavljanje fašističkog si­
stema. Pored ponude morala je postojati i odgovarajuća
potražnja, tj. potreba vladajuće klase za f Oba uslova
stekla su se samo u nekoliko kapitalističkih zemalja. U
atmosferi naročito povoljnog istorijskog nasleđa, dve
najhitnije socioekonomske pretpostavke f prerasle su
u fašistički sistem; relativno razvijeni ugroženi sred­
nji sloj organizuje se u masovni fašistički pokret i is­
tovremeno nailazi na podršku vladajuće buržoazije,
koja je ugrožena kako snažnim radničkim pokretom
tako i blokiranim mogućnostima ekspanzije radi brže
oplodnje kapitala. U industrijski nerazvijenim zemljama
fašistički pokreti nisu dospeli na vlast, jer se vladajuća
klasa ovde branila tradicionalnim sredstvima vojne i
policijske diktature. Teror, ma koliko brutalan, bio je
parcijalan, a ideološki uticaj prepušten je konzervativ­
nim snagama, pre svega Crkvi. Zato je u nerazvijenim
zemljama Evrope/ ostao na nivou pokreta, koji su u
političkom životu bili beznačajni. Između dva svetska
rata u Jugoslaviji su najrazvijeniji fašistički pokreti bili
ustaše i ljotićevci, u čijim se redovima isticao aktivni
deo sveštenstva.
(2) U organizacionom pogledu, razvijeni nemački
i italijanski fašistički sistemi između dva svetska rata
bili su autokratski jednopartijski režimi koji su težili da
celokupno društvo prožmu pokretom. To nije bio običan
državni centralizam (premda je kod Benita Musolinija

fašizam
uloga države izrazitija nego kod Adolfa Hitlera) nego
permanentni manipulativni sistem plebiscitarne saglasnosti i rasističke politizacije (u Nemačkoj) radi stva­
ranja što čvršće osnove diktature. Funkcija razvijenog/
bila je prevladavanje akutne krize kapitalizma (u Italiji
1922, u Nemačkoj 1933), suzbijanje radničkog pokreta,
otvaranje novih imperijalističkih šansi za ekspanziju i
profit koje su do tada bile blokirane parlamentarizmom
ili međunarodnim kontrolama naoružavanja. F. je strikt­
no hijerarhijski, na principu vođe izgrađeni poredak sa
snažnom ulogom paramilitarističkih organa fašističke
partije. Reč je o režimima u kojima kapitalizam nije
ukinut već je samo ograničen politički uticaj buržoazije.
Na delu je bilo totalno gušenje svake opozicije, pot­
puno uklanjanje građanskih prava manjina i uništenje
komunista, Roma, Jevreja i Slovena u sistemu logora.
Fašistička ideologija je uperena protiv ideja prosvetiteljstva, liberalizma, socijalizma, internacionalizma.
Univerzalnom karakteru ovih ideja suprotstavlja se
šovinizam, rasizam i staleško-profesionalna zamisao
društva. U razvijene fašističke sisteme ubraja se režim
u Nemačkoj 1933-1945. i Italiji 1922-1943, a visok
stupanj fašizacije bio je prisutan u Nezavisnoj Državi
Hrvatskoj 1941-1945, zatim u Španiji 1937-1975. i
Portugaliji 1933-1970.
(3) Posle 1945. godine / se javlja na nivou pokreta i u
prerušenom obliku, kao tzv. imitativni/ koji u potpuno­
sti sledi poraženi/ u ratu. U drugoj fazi, fašističke partije
prilagođavaju se pravilima višepartijske demokratije.
To je prilagođeni / šezdesetih i sedamdesetih godina
XX veka koji postiže određene izborne uspehe, okreće
se omladinskoj potkulturi nasilja, organizuje mrežu
evropskog desnog terorizma i u izvesnoj meri se ide­
jno osmišljava (tzv. nova desnica). U trećoj fazi, od osam­
desetih godina, dolazi do osamostaljivanja desnog ek­
stremizma, tzv. populističkog/, koji se uspešnije pove­
zuje s različitim pokretima nezadovoljnih grupa. Naglo
oživljavanje isključivog šovinizma i desnog ekstrem­
izma u bivšim socijalističkm režimima posle 1990.
moglo bi se svrstati u četvrtu fazu »postsocijalističkog
/.« , kada u vakuumu vrednosti, ekonomskoj krizi,
međunacionalnim sukobima i ratu izbija zapreteni
šovinistički potencijal lišen sistemske kontrole. Globalizacija krajem XX veka rađa nove oblike fašističke
reakcije koji se prilagođavaju okruženju, ali i otvoreno
svojataju fašističke uzore.
(4) Savremena evropska radikalna desnica ne deluje
više u tradicionalnim oblicima hijerarhijske partije s harizmatskim vođom i paramilitarističkim jurišnim trupa­
ma nego opstaje kao decentralizovana mreža različito
institucionalizovanog ekstremno desnog ksenofobičnog

142
raspoloženja, koje se samo u naročitim uslovima čvršće
ideološki i politički organizuje. Desni ekstremizam i/
danas su nekonzistentni, a višedimenzionalni obrazac
desničarskih stavova različite prirode form iranje u
zavisnosti od tradicije, političke kulture i okruženja.
U zavisnosti od poimanja ugroženosti nacije fašizira
se etnocentično narodnjaštvo. Vodeće načelo svakog
desnog ekstremizma je hijerarhijski strukturisana
etnički čista nacionalna država sa ekspanzionističkim i
revizionističkim spoljnopolitičkim ciljevima.
Hlađenje levičarskih ideala ojačalo je nacionalizam i
nekritičnost prema/ Kod etnicizovanog mišljenja glavni
neprijatelji su kosmopolitizam, mondijalizam i internac­
ionalizam, a normalizacija/ je neosetno nošena slepim
patriotizmom koji nije kadar da razlikuje rodoljublje od
zločina. Savremeni / i desni ekstremizam danas se ispoljavaju na nekoliko nivoa: (1) ekstremne desne partije
koje se u periodu akutnih sukoba otvoreno fašizuju; (2)
teorijski centar i idejna središta, tj. različite ustanove
i segmenti inteligencije koji osmišljavaju rasizam,
šovinizam i/ ; (3) omladinska fašistička potkultura: poli­
tizirani ultraši bez ideološkog nivoa, agresivni difuzni
rasisti (navijači, »skinsi«) koji ispoljavaju uništavajuću
mržnju protiv svega što je etnički drugačije.
Kod savrem enog/ uočljiv je zaokret od genetskog
ka kulturnom rasizmu (nespojivost različitih kultura),
stoje upereno protiv multikulturalizma. Karakteriše ga
arogantna ekskluzivnost i osećaj nadmoći nad drugim
narodima, koji lako prelazi u rasističku ksenofobiju.
Etnocentrizam polazi od nadmoći vlastite kulture, a ra­
sizam od tobožnje nadmoći nasleđa. O rasizmu je reč
onda kada se diskriminacija drugih pravda biološkim
razlozima. O sindromu desnog ekstremizma može se
govoriti tamo gde se podudaraju gledišta o nejednakosti
ljudi sa spremnošću na nasilje: čini ga sindrom samoprecenjivanja vlastitog naroda ili nacije, razlikovanje vrednog od bezvrednog života, isticanje prirodne hijerahije,
isticanje prava jačega (socijaldarvinizam) i spremnost
za nasilno iskorenjivanje svega drugačijeg.
O Führerprinzip O rasizam O totalitarizam

T. Kuljić

fe konditet (lat. fecunditas - plodnost, obilje).
Fiziološka, prirodna sposobnost pojedinaca, bračnih
parova i populacija da učestvuju u reprodukciji. For­
malno posmatrano, prirodni potencijal za rađanje dece
je veliki. Pošto normalna trudnoća traje devet meseci,
potencijalno plodna žena bi teorijski mogla da rodi na­
jmanje jedno dete godišnje, odnosno 35 dece tokom re­
produktivnog perioda, po pravilu, limitiranog između
15 i 50 godina starosti. U populacijama koje karakteriše

143
odsustvo kontrole prirodnog potencijala, pak, prosečan
broj rođene dece po jednoj ženi nije ni izbliza tako ve­
liki, pa najčešće iznosi oko 6 ili 7 dece. Tako, stopa uk­
upnog f. u zemljama u razvoju s kontraceptivnom prevalencijom ispod 5% iznosila je 5,8 u Lesotu, između 6
i 7 u Nepalu, Pakistanu, Kamerunu, Mauritaniji i Gani,
7,4 u Obali Slonovače, 8,2 u Keniji i 8,5 u Jemenu.
Proučavanja populacija Amiša i Huterita, u kojima je
neprihvatljivo pribegavanje abortusu ili upotreba kon­
tracepcije, pokazala su, pak, da stopa ukupnog f. iznosi
6,3 odnosno 9,5. Pored toga, procenjen broj živorođene
dece po ženi za istorijske, nekontraceptivne populacije
iznosi oko 7.
Razlika između teorijski postavljenog okvira za
rađanje i stvarnog rađanja dece bez ograničavanja uslovljena je biološkim faktorima i faktorima individualnog
ponašanja. Frank Lorimer je istakao biološke faktore
u razmatranju prosečnog prokreativnog kapaciteta ne­
kontraceptivne populacije koja živi pod »relativno po­
voljnim životnim uslovima«. Neki autori, pak, značajnu
prednost daju faktorima individualnog ponašanja.
Veliki broj istraživača dokumentovao je zavisnost
između starosti žene i njene sposobnosti za rađanje.
Starosni model f. pođrazumeva manje ili veće individu­
alne razlike. Lorimer g aje razvio ističući heterogenost
pojedinaca u sticanju, odnosno gubitku sposobnosti
za rađanje. Naime, svi članovi jedne populacije koji
se nalaze u reproduktivnom periodu nisu sposobni da
učestvuju u reprodukciji stanovništva tokom trajanja
celog perioda. Razlike koje u tom pogledu postoje nas­
taju jer pojedinci (1) u različitoj starosti stiču prokreativnu sposobnost; (2) gube je u različito doba života i (3)
tokom celog perioda, pod uticajem akumulacije faktora
biološkog i socijalnog porekla koji slabe/ , može da
nastane trajni gubitak plodnosti.
Hipotetički model f. žena Lorimer je izradio na os­
novu pretpostavki za svaki od tri pomenuta elementa, tj.
funkcija/ , te na taj način dobio broj žena sposobnih za
rađanje dece od 14. do 53. godine starosti u jednoj popu­
laciji. Broj plodnih žena po godinama starosti dobijen je
množenjem vrednosti za sve tri funkcije.
Da bi izračunao prosečan prokreativni kapacitet
po jednoj ženi u hipotetičkoj populaciji, Lorimer je
uveo verovatnoću začeća u plodnih žena, kao četvrti
neophodni elemenat. On je usvojio hipotezu, koju nije
obrazložio, da sa verovatnoćom od 0,36 svaka plodna
žena, bez obzira na godine starosti, može roditi jedno
živo dete godišnje. Na taj načinje ustanovio da za njegov
model f. prosečan prokreativni kapacitet po jednoj ženi
iznosi 8,32 deteta u toku reproduktivnog perioda.

feminizam
Vrednost Lorimerove procene prosečnog prokrea­
tivnog kapaciteta zavisi, u najvećoj meri, od realnosti
prihvaćene pretpostavke o efektivnoj verovatnoći
začeća u plodnih žena u jednoj kalendarskoj godini.
Poslednjih nekoliko decenija razvijeno je više modela
verovatnoće začeća. Generalno se može zaključiti da
postoji velika divergencija između procena verovatnoće
začeća u različitim modelima. Otuda je otvoreno pita­
nje koji model efektivne verovatnoće začeća u najvećoj
meri odražava realnost? Bez sumnje, najveći napredak
bi se ostvario dubljim razumevanjem determinanti
verovatnoće začeća i njihove međuzavisnosti.
Indivudualne razlike u nivou plodnosti u uslovima
kada se rađanje ne kontroliše u bilo kojoj populaciji
značajno su veće nego makrorazlike među različitim
populacijama. U istorijskim, kao i u tradicionalnim
sredinama u razvoju, više od četvrtine udatih žena ima
manje od troje ili više od devetoro živorođene dece na
kraju reproduktivnog perioda.
O fertilitet O natalitet O prirodni priraštaj
Mirjana Rašević

feminizam (lat.femina - žena). Pojam se može sh­
vatiti na dva načina: najpre kao pokret za oslobađanje
i ostvarivanje ravnopravnosti žena i, potom, kao skup
učenja i teorija usmerenih na kritiku patrijarhata, patri­
jarhalnog okvira mišljenja i zagovaranje afirmacije žena
i značenja »ženskog«. U osnovi, ta dva aspekta su ne­
odvojiva, te se f može odrediti istovremeno kao vid
političkog delovanja i teorijskog mišljenja.
Poreklo f. obično se vezuje za period Francuske revo­
lucije, kada se razvijaju ideje jednakosti i u društvu
utemeljuju osnovni principi građanskog poretka, mada
se različiti vidovi borbe za afirmaciju žena mogu pratiti
i kroz ceo srednji vek, a naročito potkraj srednjeg veka
i u periodu renesanse, kada dolazi do naglog pogoršanja
društvenog položaja žena (ukidanje ženskih profesio­
nalnih cehova i njihovo isključivanje iz javnih poslova,
ukidanje matronimike, ograničavanje ženskog obra­
zovanja i prava na podučavanje, ograničavanje svo­
jine, prava na nasleđivanje, inkvizicijsko anatemisanje
veštica itd.).
Mada su zastupali ideje jednakosti i prava građana,
mnogi francuski prosvetitelji nisu smatrali da one treba
da važe i za žene. Meri Volstounkraft objavljuje esej
»U odbranu ženskih prava« (1792), u kojem se protivi
Rusoovoj ideji i idejama drugih prosvetitelja koji se
zalažu za uskraćivanje prava ženama na obrazovanje.
Volstounkraft je protiv takvog vaspitavanja devojaka
koje će ih učiniti zavisnim od muškaraca, usmeravanjem
njihovog života isključivo na domaćinstvo, ugađanje

feminizam
mužu i nastojanje da budu uvek dopadljive. »Vreme je
[...] da se ženama vrati njihovo izgubljeno dostojanstvo
i da im se omogući, budući da i one pripadaju ljudskoj
vrsti, da učestvuju u svetskom napretku«.
Na borbu za politička prava u XVIII veku nadovezuje se borba za ekonomska prava u XIX veku. Protesti
žena i njihov udeo u društvenim pokretima usmerenim
na kritiku eksploatacije nisu samo prateći element revo­
lucionarnih stremljenja u tom vremenu nego često i
njihovi začetnici i pokretači. Flora Tristan (Radničko
jedinstvo, 1843) formuliše ideju emancipacije radnika
istovremeno kada i Marks, ukazujući na neraskidivu
vezu između oslobađanja žena i oslobađanja prole­
tarijata. Zahtevi koje postavljaju ženski pokreti u XIX
veku tiču se prava na jednakost, ograničavanje radnog
vremena, zapošljavanje, jednake plate za jednaki rad,
otvaranje vrtića, prava na obrazovanje, prava glasa, uki­
danje dvostrukog seksualnog morala i, u vezi s tim, os­
udu prostitucije i interesnog braka. Poput Klare Cetkin
i Roze Luksemburg, F. Tristan se zalaže za veće učešće
i priznavanje žena u revolucionarnim pokretima, koji su
često i sami negovali patrijarhalne ideje i vrednosti.
Pored toga, politički zahtevi za utemeljenje sta­
tusa građanki za žene, formulisani krajem XVIII
veka, zaoštravaju se i jačaju u XIX veku, naročito u
zajedničkim formulacijama Herijet Tejlor (Oslobađanje
žene, 1851)i Džona S. Mila (Potčinjavanje žene, 1869).
Međutim, tek početkom XX veka, a naročito posle Pr­
vog svetskog rata, žene počinju da dobijaju pravo glasa,
velikim delom zahvaljujući pokretu sifražetkinja i zas­
lugama koje su žene stekle u toku rata. Jedna od posledica delovanja devenaestovekovnog ženskog pokreta je
i dobijanje prava na obrazovanje na svim nivoima.
Za čitav ovaj period, koji se još naziva i prvim talasom / , karakteristično je da žene zahtevaju za sebe
ista ona prava koja imaju ili traže za sebe i muškarci.
Ideje političke jednakosti, prava glasa i prava na jed­
nako plaćeni rad i ekonomsku nezavisnost su njegova
rukovodeća načela.
Drugi talas / vezanje za period posle Drugog svet­
skog rata, kada razlike u društvenom položaju žena
širom sveta postaju sve očiglednije, a njihovi zahte­
vi diverzifikovaniji i ne uvek međusobno spojivi.
Pokreti žena u razvijenom svetu sve su više usmereni
na uvažavanje specifičnog položaja žena u društvu u
odnosu na muškarce. Zajedničko im je nastojanje na
ekonomskoj nezavisnosti žena.
To je period u kojem u razvijenim zemljama,
socijalističkim državama i međunarodnim organiza­
cijama, kao što su U jedinjene nacije, zahtevi za
unapređivanje društvenog položaja žena postaju

144
opšteprihvaćeni. Međutim, načelno prihvatanje ovih
vrednosti ne povlači za sobom slaganje oko praktičnih
koraka i prioriteta u njihovom sprovođenju.
Pre svega, postoji neslaganje oko konkretnih zahteva
koji se ne prihvataju automatski kao opšte vrednosti (npr.
pravo na abortus, tretman kućnog nasilja i, posebno, si­
lovanja u braku, pravo na svojinu nakon razvoda, dužina
porodiljskog bolovanja, ograničenje angažovanja žena u
pojedinim profesijama, legalizovanje prostitucije itd.).
Tendencija da se olako prihvati da su žene već posti­
gle ravnopravnost dobijanjem prava glasa izražava se i
kao naglašeni raskorak između de jure i de facto stanja
u društvu, posebno u socijalističkim zemljama, koje su
u periodu posle Drugog svetskog rata naglo unapredile
društveni položaj žena i u velikoj meri donele veoma
napredne zakone, zadržavajući istovremeno mnoštvo
tradicionalnih oblika i normi ponašanja.
U tom kontekstu, postaje sve očiglednije da previše
opšta ili čisto formalna načela i vrednosti često služe
održanju statusa quo. S druge strane, kao univerzalne
vrednosti i dalje se proglašavaju patrijarhalne vrednosti
koje onemogućavaju punu participaciju žena u društvu
i njihovo samostalno odlučivanje o sopstvenom životu
i telu.
R askorak je posebno vidljiv kada je u pitanju
ekonomski položaj žena. Uticaj tradicije, povremeno
nastojanje da se žene »vrate kući i porodici«, zahtevi za
oslobađanje radnih mesta za muškarce, neuvažavanje
dvostruke radne opterećenosti žena (na poslu i u po­
rodici), neformalna profesionalna segregacija, veći udeo
žena u manje plaćenim profesijama, mali udeo žena u
vlasništvu i preduzetništvu —sve to čini podjednako
aktuelnim zahteve za ekonomskom emancipacijom iz
XIX i s početka XX, kao i sredinom i u drugoj polovini
XX stoleća. Shvatanje prema kojem ženi stvarno nisu
potrebni »sopstvena soba« (Virdžinija Vulf, Sopstvena
soba, 1928) i sopstveni novac predstavlja trajni meha­
nizam opresije žena tokom čitavog XX veka, s tim što
je kasnije manje eksplicitan i opravdava se postavlja­
njem takvih društvenih prioriteta koji emancipaciju
žena onemogućuju ili guraju u drugi plan.
U ovom periodu je naglašen uticaj m arksističkog/,
unutar kojeg se ekonomska nezavisnost i klasna borba
smatraju osnovom/ , a potčinjavanje žena određuje u
kategorijama klasnog potčinjavanja (npr. Kristin Delfi,
En Tristan, Monik Placa, kasnije Šila Roubotam, Nensi
Harstok).
Takođe, u praksi, efektivno uvođenje zakona i me­
hanizama koji omogućuju ravnopravnost žena daleko
je postepenije i konfliktnije nego načelno opšte opredeljenje za ravnopravnost.

145
U praktično-političkom smislu, drugi talas f je, pored
prava na ekonomsku jednakost, usmeren na tretiranje
žena kao najveće manjine sa specifičnim zahtevima, a
ne tek na zahteve za apsolutnim i opštim pravima, kao
nekad u sifražetskom pokretu. U vezi s tim, borba za
ostvarenje ženskih reproduktivnih prava (pre svega,
prava na abortus i kontracepciju), onemogućavanje
seksualnog uznemiravanja, poseban tretman nasilja nad
ženama, naročito kada je reč o kućnom i seksualnom
nasilju, zahtevi za oštrijim sankcionisanjem silovanja
i jasnijom proceduralnom zaštitom i tretmanom žrtvi
nasilja, pravom na razvod i svojinu nakon razvoda,
posebno zaštitu ženskog zdravlja, predstavljaju neke od
osnovnih oblasti političkog delovanja. Drugi talas f se
u osnovi nado vezuje na zahteve prvog talasa i ne stoji u
opoziciji spram njega nego pre uočava njegove slabosti
u praksi. Jednu njegovu struju predstavlja i radikalni
/., kao i zalaganje za prava lezbejki. Radikalni f se za­
sniva na stanovištu d a je potčinjavanje žena u osnovi
svih društvenih nejednakosti i da predstavlja njihov
koren (eng. root-cause). Stoga se zahteva radikalno
ginocentrično menjanje standardnih rodnih i polnih
uloga, pri čemu se muškarci generalno tretiraju kao
tlačitelji žena. U vezi s tim je i zalaganje za seksualni
separatizam, odnosno za afirmisanje lezbejske seksual­
nosti (npr. Meri Dejli, Suzan Grifin, Lis Irigare).
Do danas vrlo uticajno delo Drugi po l Simon de
Bovoar (1949) može se smatrati teorijskim korenom
kako drugog, tako i trećeg talasa f. Dok M. Volstounk­
raft polazi od toga da ženama treba priznati ista prava
kao i muškarcima, pri čemu muškarci u osnovi služe
kao uzor ženama, S. de Bovoar naglašava da se takvo
stanovište, kao preovladavajuće tokom istorije, zasniva
na shvatanju žena i ženskog kao nečeg devijantnog i
nepotpunog i da je upravo to okvir mišljenja i političkog
delovanja koji treba promeniti. Stoga se senzitivnost za
razlike postavlja kao osnova za afirmisanje i uspostav­
ljanje ženskog identiteta. S. de Bovoar smatra ženu kul­
turalno konstruisanom kao Drugo muškarca, te su za
određivanje njene samosvojnosti bitno dekonstruisanje
i revidiranje tradicionalnog odnosa prema muškom i
ženskom. Ovo stanovište čini osnovu trećeg talasaf ,
koji se posebno razvija krajem XX veka kao vid sta­
panja teorijskog promišljanja i političkog delovanja,
inicirajući i uvođenje ženskih studija na univerzitetima
širom sveta.
Na S. de Bovoar se najpre nadovezuje vrlo uticajna
francuska feministička psihoanalitička struja, okupljena
ili povezana s grupom »Psihoanaliza i politika« (Psych
and Po), čije su glavne predstavnice Julija Kristeva, L.
Irigare i Elen Siksu. Ponekad svrstane u tzv. esencija-

fertilitet

listkinje, ove autarke pokušavaju da definišu ženski sub­
jekt polazeći od pojma razlike, tj. s radikalno drugačijih
osnova u odnosu na pojmove identiteta i političkog
subjekta klasične političke teorije i psihoanalize. Reak­
cije na ovu orijentaciju - bilo pozitivne (npr. Elizabet
Gros, Rozi Brajdoti), bilo negativne - prenose se i šire
na severnoameričkom kontinentu, posebno u okviru
antiesencijalističkih orijentacija (npr. Toril Moi, Suzan
Bordo, Džudit Batler), usmerenih na analizu uticaja dis­
kurzivnih praksi na konstrukciju roda, sve u nastojanju
da se izbegne esencijalistički pristup.
Prepoznajući sopstvenu razliku u odnosu na političke
subjekte definisane u kategorijama već postojeće i
nasleđene političke moći, zadatak feminističke teorije
postaje da omogući takvo definisanje ženskog kojim će
se tradicionalni okvir mišljenja dekonstruisati i istovre­
meno obezbediti učinkovitost emancipatorskim nasto­
janjima žena.
Treći talas f. obuhvata najrazličitije pravce i ori­
jentacije, te se najčešće govori o feminizmima, a ne o
feminizmu. Jedna od najuticajnijih struja u okviru trećeg
talasa jeste postkolonijalni f. usmeren na potrebu za
uočavanjem specifičnog položaja i specifičnih zahteva
žena Trećeg sveta (npr. Bel Huks, Gajatri Spivak).
3 pol 3 rod 3 studije roda
N. Sekulić

fenomen, socijalni, v. pojava, društvena
fertilitet (lat. fertilitas - plodnost). Agregatni poka­
zatelj nivoa rađanja dece. U analizi f. koriste se dva
pristupa. U okviru longitudinalnog pristupa analizira se
broj dece koji je rodila jedna kohorta žena u toku celog
ili jednog dela reproduktivnog perioda, a u okviru transferzalnog pristupa posmatra se prokreativna aktivnost
u jednoj kalendarskoj godini svih žena koje se nalaze u
reproduktivnom periodu života.
Osnovna mera u okviru longitudinalnog pristupa
analizi f. je stopa kum ulativnog/ Pod ovom stopom
podrazumeva se prosečan broj živorođene dece na jed­
nu ženu određene kohorte. Ona se izračunava za staro­
sne kohorte žena i pojedine njihove kategorije prema
bračnom stanju, školskoj spremi, zanimanju, narodnosti
i drugim karakteristikama na osnovu popisnog pitanja o
broju živorođene dece.
U okviru transferzalnog pristupa koristi se više mera.
Njihove definicije su sledeće: opšta stopa f. izražava
odnos između broja živorođene dece i broja žena starih
15-49 godina; specifična stopa f. prema starosti pred­
stavlja odnos broja živorođene dece koju su rodile maj­
ke stare x godina i broja žena starih x godina; stopa

fertilitet
ukupnog/ predstavlja broj živorođene dece (oba pola)
koju bi rodila jedna žena u toku prokreativnog perioda,
ukoliko b i/ prema starosti ostao nepromenjen kao u
godini posmatranja, a sve žene doživele kraj prokreativ­
nog perioda; bruto stopa reprodukcije istog je sadržaja
kao i stopa u k u p n o g /, s tim što se odnosi samo na
žensku decu; neto stopa reprodukcije predstavlja broj
živorođene ženske dece koju bi rodila jedna žena u toku
prokreativnog perioda, ukoliko bi/ i mortalitet prema
starosti iz godine posmatranja bili nepromenjeni tokom
celog prokreativnog perioda.
Značaj / stanovništva je veliki. U uslovima niske
ili opadajuće smrtnosti stanovništva, kakva je danas u
većini zem alja,/ stanovništva je najvažnija demograf­
ska varijabla, jer je osnovna komponenta prirodnog
priraštaja, rasta i starosne strukture stanovništva. Otuda
je / osnovni dinamički činilac demografskih promena,
pa i brojnih socijalnih i ekonomskih procesa koji su u
manjoj ili većoj meri u vezi sa stanovništvom i njego­
vom starosnom strukturom.
F. je uslovljen biološkim, socijalnim i psihološkim
faktorim a, koji deluju jedinstveno kao kompleks
činilaca. Biološki faktori predstavljaju mogući okvir
reprodukcije, njen fiziološki kapacitet. Uloga socijal­
nih i psiholoških faktora je druge vrste. Oni su aktivni
činioci čije se dejstvo odražava na broj rođenja, u tom
smislu što uslovljavaju nivo plodnosti, koja je u manjoj
ili većoj meri ispod maksimalne.
Delovanje osnovnih uzroka na plodnost ne ostvaruje
se direktno nego preko brojnih neposrednih uzroka, koje
su Kingsli Dejvis i Džudit Blejk svrstali u sledeće tri
grupe: (1) uzroci koji utiču na seksualno opštenje (sta­
rost pri ulasku u seksualnu zajednicu, stalni celibat, deo
reproduktivnog perioda koji je ostao neaktivan zbog
raskida zajednica ili između dve zajednice, namema i
nenamerna apstinencija, frekvencija seksualnih odno­
sa); (2) uzroci koji utiču na začeće (neplodnost kao
posledica nenamemih uzroka, primena kontraceptivnih
sredstava i metoda) i (3) uzroci koji utiču na trudnoću i
uspešnost porođaja (fetalna smrt izazvana namemim i
nenamemim uzrocima).
F. stanovništva u razvijenim zemljama danas je ni­
zak jer niske reproduktivne norme, kao i nepovoljne
uslove za njihovo ostvarivanje na sadašnjem civilizacij­
skom nivou, nije uspelo da izbegne nijedno razvijeno
društvo. Niske norme u pogledu željenog broja dece
u porodici uslovljene su brojnim činiocima različite
vrste. Među njima su najvažniji dominacija psihološkog
i emotivnog aspekta vrednosne dimenzije deteta, ve­
liki broj ciljeva kojima individua teži, inkompatibil­
nost porodičnih odnosa s prihvatanjem dugoročnih

146
obaveza, veliko ekonomsko i psihološko ulaganje u
roditeljstvo, oslobođeni ili/i forsirani individualizam
i ideja samoostvarivanja. Pored oportunih prepreka
rađanju, osećaja nedovoljne sigurnosti u porodici i široj
zajednici i troškova vezanih za usklađivanje roditeljstva i profesionalne aktivnosti, kao i roditeljstva i zado­
voljenja različitih interesovanja, i strukturne prepreke
- nezaposlenost, nerešeno stambeno pitanje, problemi
čuvanja dece, nezadovoljavajući ekonomski standard i
druge pojave iz ovog kruga - su kako varijabla niskih
reproduktivnih normi tako i bitna barijera za realiza­
ciju stavova o željenom broju dece. Pogotovo je velika
važnost strukturnih prepreka u uslovima ubrzanog pro­
cesa modernizacije, naglog prelaska iz sela u gradove,
značajnog udela žena na tržištu rada s punim radnim
vremenom tokom čitavog reproduktivnog perioda, brze
sekularizacije. Značaj nabrojanih strukturnih prepreka
danas je posebno izražen u zemljama čije su ekonomije
u tranziciji, a njima su pridodati i novi elementi moguće
individualne pasivizacije - kao što su, npr., osećaj nesig­
urnosti, socijalni maladaptacioni sindrom ili društvena
anomija. Psihološka i emotivna cena i prepreke, pak, ve­
zane za oba vida kontrole rađanja nisu izražene. Moral­
no i etičko prihvatanje ograničavanja rađanja, libera­
lan zakon o abortusu i jednostavna i sigurna metoda
prekida trudnoće, pravna regulativa sterilizacije kao i
dostupnost visoko efikasne mehaničke i hemijske kon­
tracepcije su realnost. Otuda se uloga kontrole rađanja
ne može svesti samo na instrumentalnu prirodu, jer
saznanje o dostupnosti efikasne kontrole rađanja koja
nije štetna po zdravlje učestvuje kao jedan od elemenata
pri stvaranju i realizaciji reproduktivnih normi.
Nizak / stanovništva ne javlja se samo u razvijenim
zemljama, niti samo u okviru zapadne civilizacije. Najpre u Japanu, a zatim i u drugim zemljama Azije, kao
i u populacijama Latinske Amerike i Severne Afrike,
došlo je do očitog pada/ stanovništva. Danas, štaviše,
oko polovina stanovništva Trećeg sveta živi u zemljama
sa značajno nižim/ nego što je registrovan nekoliko de­
cenija ranije. Pad/ stanovništva u zemljama u razvoju
je istovremeno individualni odgovorna nisku smrtnost,
socioekonomski razvoj i promociju planiranja porodice
putem programskih napora, akcija i pokreta.
fekonditet

natalitet prirodni priraštaj

Mirjana Rašević

feud (lat.feudum - zemljišni posed, imanje). Nepo­
kretno dobro, imanje (leno) koje su u srednjem veku
vladari davali plemićima (vitezovima) u naslednu svo­
jinu ili na uživanje, uz obavezu vernosti, pomaganja u
ratu i sl. Ponekad/ nije bio zemljišni posed nego pravo

147

uživanja dažbina od seljačke zemlje, uz pravo (i obave­
zu) obavljanja policijske, sudske ili kakve druge državne
službe u oblasti dotičnog feudalnog poseda. Feudalizam
je epoha koja se naročito karakteriše velikim šarenilom
najrazličitijih oblika agrarnih odnosa. Među njima se izd­
vajaju pronija i baština, kao dva glavna feudalna oblika
agrarnih odnosa kod većine evropskih naroda.
Feudalna pronija je rani i početni oblik ekonomskog
potčinjavanja sitnih i lično slobodnih seljaka koje sprovo­
di veliki posednik - pronijar, kojem su oni obavezni da
daju nešto u naturi i da nešto rade na njegovom imanju.
Pronija se sastoji od više zavisnih seljačkih imanja, raz­
bacanih u prostoru. Retko kad pronija zahvata celo jedno
selo. Od XII veka seljaci postaju obavezni da pronijaru,
umesto kuluka i naturalnog davanja (rente), plaćaju za­
kup za zemlju koju obrađuju, a oni koji to nisu u stanju,
pored ranije ekonomske zavisnosti, postaju lično zavisni
od feudalnog gospodara. Ponekad se dešava, u nemačkim
zemljama, daje neki seljak od jednog gospodara zavisan
ekonomski, od drugog pravno, a od trećeg lično. Seljački
položaj je težak jer je svakom od gospodara ponešto
obavezan, svaki ga za ponešto pritiska. Oslobađanje od
ovih pritisaka dolazi tek u XVIII, a dovršava se u toku
XIX veka.
Feudalna baština je kasniji i od pronije teži oblik
feudalne zavisnosti seljaka koji se javlja posle XIII veka
u severoistočnoj Nemačkoj, gde je najtipičniji (Majsen
i Brandenburg, Istočni Holštajn, Pomeranija, Istočna
Pruska, Šlezija i kolonizovana Poljska). Sličan je režim
i u Engleskoj i još nekim zemljama. Tamo gde plemići
dolaze u posed velikih kompleksa zemlje (u osvojenim ili
kolonizovanim krajevima), poklonima ili kupovinom, ot­
micom ili »nasleđem« posle ratova, gladnih godina, kuge
ili drugih nesreća stvara se baština. Sitni seljački posedi
postaju deo velike baštine, a seljaci postaju ekonomski i
lično zavisni od gospodara baštine. Zemlja i sav prihod
od nje pripada gospodaru, a seljaci su obavezni na kuluk.
Ovaj feudalni oblik omogućuje stvaranje velikih poseda
u poljoprivredi (latifundija) i proizvodnju za tržište hrane,
sličnu kapitalističkoj, ali uz teško eksploatisanje lično za­
visnih seljaka, koji su režimom (koji država podupire)
prinuđeni na kuluk umesto da rade za nadnicu (u kapita­
lizmu, za najamninu).
U celoj Evropi mešaju se ova dva sistema feudalne za­
visnosti. U Nemačkoj, na severu preovladava baština, a na
jugu pronija. Tamo gde postoji pronija, seljaci u XVIII i
XIX veku postaju gotovo neograničeni gospodari na svo­
jim imanjima, a gde je na snazi baština dobijaju ličnu slo­
bodu, ali su prinuđeni da zemlju uzimaju pod zakup ili da
nadnice. Slično mešovito stanje je i u Austriji i Holandiji.
U Francuskoj su baštine retke, u Engleskoj je stanje kao

feudalizam

i u Nemačkoj, samo što se već u XV i XVI veku seljaci i
na pronijama i na baštinama oslobađaju feudalne zavis­
nosti, ali ne dobijaju zemlju u vlasništvo (feudalci ostaju
vlasnici) nego su prinuđeni da je uzimaju u zakup, da
nadnice ili da odlaze u grad i industriju. To su razlozi što
je i danas u Engleskoj tako mali broj seljaka i što su tako
veliki posedi. U Rusiji je zavisnost seljaka od plemića
(spahija) teška i potpuna (i ekonomska i lična). Jedino
olakšanje seljacima dolazi od zemlje koja je zajednička
i pripada seoskoj opštini. To je »mir« koji se kolektivno
koristi i obezbeđuje seljacima opstanak.
Zanimljivo je da se u skandinavskim zemljama
(Švedskoj i Norveškoj) tokom čitavog srednjeg veka
održao slobodan seljački stalež, bez ikakve feudalne za­
visnosti. Razlog je verovatno taj što u hladnim planinskim
(ili močvarnim) predelimanije bilo ekonomskog interesa
za uspostavljanje feudalnog sistema uzajamnih obaveza
(jer pored obaveza seljaka postoje i kakve-takve obaveze
gospodara). Tragovi u današnjoj agrarnoj strukturi koje su
ostavili razni režimi feudalne zavisnosti neizbrisivi su ijoš
dugo će biti vidljivi. Tamo gde je preovladavala pronija,
do danas je sačuvan sitan seljački posed. Agrarnim refor­
mama seljak je oslobođen lične zavisnosti i svih obaveza
prema feudalcu, a ostajao je na sopstvenom posedu uko­
liko je mogao da preživi i da ne odlazi u grad i industriju.
Proizvodnja je raznovrsna, seljaci samostalni, slobodni,
vredni, odani poslu. Posed je usitnjen i to je prepreka za
modernizaciju poljoprivrede, a zemljište je opterećeno
raznim pravima službenosti. Neki ističu da se u ovom
sistemu svojina nad zemljom ne doživljava kao apsolutno
pravo, nego kao stepenasta hijerarhija uzajamnih prava i
obaveza - od kralja, pa do seljaka, preko vlastelina prvog
i drugog reda.
Tamo gde je raširenija baština agrarna struktura je
bitno drugačija. Tu preovlađuje krupan posed, pogodan
za tehničku modernizaciju, proizvodnu specijalizaciju i
tržišnu orijentaciju. U Engleskoj (XVIII i XIX vek) i na
severu Nemačke (XIX vek) uspostavljena je modema
agrarna struktura koja je poslužila za ugled drugim zeml­
jama, pogodovala je robnoj proizvodnji žita i razvoju po­
ljoprivredne industrije. Nakon agrarnih reformi, seljaci
u ovim krajevima postaju agrarni proletarijat, nadničari,
a kasnije poljoprivredni radnici koji se po odnosu prema
poslu i inače ne razlikuju mnogo od radnika u industriji,
u koju i sami stupaju.
3 kmetstvo 3 feudalizam
M. Milrović

feudalizam (lat.feudum - zemljišni posed, imanje).
Naziv za istorijsko razdoblje ili istorijska društva, ob­
likovan na osnovu zapadnoevropskih društava od IX

feudalizam
do XIII veka. F. nastaje u uslovima učestalih i dugotra­
jnih ratnih razaranja, tokom kojih dolazi do slamanja
središnje vlasti i uništenja svojstava tržišne privrede.
Najodrživija društvena jedinica bezbednosti i privrede
postaje zemljišni posed, sa utvrđenjem u njegovom
središtu. To je i osnov društvene racionalnosti feudalnih
odnosa. Gospodar utvrđenja, sa ratničkom družinom,
pruža utočište seljacima pred naletima pljačkaša u zamenu za njihov rad na okolnim poljima. Ali, taj odnos
proizvodnog podložništva kao svojevrsnog štićeništva
nije dovoljan da bi neko zemljoradničko društvo bilo
feudalno. Prugo važno svojstvo jeste veza koja postoji
između vlastelina. Zamak je dobra zaštita od pljačkaša,
ali ne i od većih vojski. Zbog ratova i stalnih upada
pljačkaša, privreda zemlje je u toj meri upropašćena
d aje nemoguće ustrojiti državni aparat, pre svega vo­
jsku, ali i policiju, sudstvo, činovništvo itd. Te dužnosti
moraju da obavljaju vlastelini, koji na svom području
jedini raspolažu silom. Ali, vojska mora da ima zapovednika, a zemlja nominalnog gospodara. To je najčešće
najmoćniji vlastelin - kralj. On je dovoljno moćan da
može da uništi svakog pojedinačnog vlastelina. Ali, ne
i da bude jedini vlastelin u zemlji. Tako se uspostavlja
poseban društveni odnos. U zamenu za vojnoupravne
dužnosti prema sizerenu, vazali dobijaju jamstvo da
mogu nesmetano sa uživaju zemljoposed. To je mreža
uzajamne zavisnosti i uzajamnih jamstava. Sve javne
dužnosti počivaju na ličnom sporazumu vladara i vazala,
pa se i sama vlast uzima kao lična svojina. I treće važno
svojstvo / jeste preovlađujući način ratovanja koji daje
pečat društvenoj strukturi. U antičkom razdoblju, osno­
vu vojske sačinjavao je pešak. Njegova oprema i obuka
nisu bili previše skupi, pa su građani (u Atini) ili seljaci
(u Rimu) mogli da budu vrlo ubojiti ratnici. Međutim, s
pronalaskom stremena (uzengije), koji u VII veku dola­
zi u Evropu, tehnika ratovanja doživljava revoluciju.
Stremen daje konjaniku čvrstoću i mogućnost da čitav
zalet životinje prenese na udar dugačkog koplja. Ko­
njanik dobija odlučujuću prednost nad pešakom. Borbe­
ni udar konjanika (eng. mounted shock combat) u stanju
je da razbije i najbolje organizovanu pešadiju. Jedini ko
može da se suprotstavi konjaniku je drugi konjanik, i
zato štitovi i oklopi ratnika postaju sve veći i teži. A to
znači i sve skuplji. Vojna oprema za jednog čoveka sada
ima vrednost 20 volova. Uz to, da bi upravljao sobom,
konjem i oružjem, treba imati vičnost, koja se može
steći samo dugotrajnim vežbanjem. Da bi vitez postao
dobar ratnik, morao je da počne sa obukom već u ranom
dečaštvu. Otuda, slobodni seljaci, koji se povremeno
prihvataju oružja, gube društveni značaj. Oni nemaju
ni sredstava da dođu do opreme, ni vremena za vežbu. I

148
jedno i drugo imaju samo vlastelini, koji postaju stalež
pozivnih ratnika - gospodara. Oni se zaklinju sizerenu
da će se na njegov poziv okupljati pod zastavu, i iz ovog
ličnog odnosa, koji počiva na reči, rađa se čitav ratnički
etos vemosti, odanosti, držanja reči, časti i plemenitosti,
tako svojstven srednjovekovnoj Evropi. A li,/ je jedno
konzervirajuće i odbrambeno stanje društva. S mirnijim
vremenima, većina njegovih ustanova gubi društvenu
racionalnost. Ipak, on istrajava još neko vreme, po sili
društvene inercije. Ali, u međuvremenu, u procepima
između zem ljišnih i političkih činilaca ustrojstva,
iznikla su jezgra novog privrednog i društvenog sklopa,
jezgra tržišne privrede i građanskog društva - gradovi.
Zasnivajući postojanje najpre na poluparazitskoj ulozi
posrednika sa okolnim privredama, gradovi vremenom
jačaju, osamostaljuju se i uzajamno povezuju. Prodor
tržišnih odnosa doveo je do fermentirajućih procesa i u
samom feudalnom tkivu, i sistem je počeo strukturalno
da se menja. Pravi kapitalizam još nije bio na vidiku, ali
od XV veka Zapadna Evropa više nije bila u feudalnom
razdoblju.
O feud O kmetstvo O plemstvo

S. Antonić
folklor (eng.folklore, od folk - narod; lore - predanje, tradicija). U najširem značenju,/ je celokupno na
tradiciji ustanovljeno narodno stvaralaštvo. Tako defin isan,/ se odnosi podjednako na narodne priče, pesme,
rukotvorine, plesove, igre, verovanja, običaje, kao i na
razne umetnosti i veštine, uključujući i raznovrsne ele­
mente materijalne kulture vezane za stanovanje, odevanje, ishranu, primenu različitih tehnologija. U užem
i osnovnom zn a čen ju ,/ se odnosi na usmenu narod­
nu književnost i obuhvata narodne mitove, legende,
poslovice, zagonetke, stihove.
Pojam/ se vezuje za pojam primitivnih i ruralnih
društava i zajednica. Folklorno stvaralaštvo je anonim­
no i u stalnom procesu stvaranja, preinačivanja, trans­
formacije, višefunkcionalne upotrebe i zamiranja. Stoga
je od ključne važnosti u njegovom proučavanju zauzeti
procesualan pristup.
U drugom značenju, / se koristi kao sinonim za
folkloristiku kao posebnu granu etnologije koja se bavi
usmenim narodnim stvaralaštvom. Osnovni metod
proučavanja/ sastoji se u sakupljanju izvornog ma­
terijala koji treba sačuvati u što izvornijem obliku, u
poređenju s različitim kulturama, interpretaciji vero­
vanja koja im stoje u osnovi, te u utvrđivanju društvenih
i individualnih funkcija različitih vidova/
O društvo, tradicionalno O etnografija
N. Sekulić

149
Francuska sociološka škola. Jedna od najznačajnijih
intelektualnih zajednica u istoriji sociologije, obrazova­
na oko časopisa Annè sociologique koji je, u dvanaest
obimnih svezaka, pod uredništvom Emila Dirkema,
izlazio od 1896/1897. do 1912. godine. U vreme kada
se sociologiji vrlo često još osporavao razlog posto­
janja, svoju naučnoorganizacijsku strategiju Dirkem je
pokušavao da sprovede u delo ne samo akademskom
institucionalizacijom nove nauke nego i pokretanjem
periodične publikacije koja bi se, načinom izlaganja
iskustvene građe, njenom disciplinarnom sistematizaci­
jom i vrstom teorijskih uopštavanja, kao i samim svojim
nazivom, osamostalila u odnosu na tradicionalne oblasti
naučnog saznanja o društvu. On je vrlo rano uočio da
je specijalizovani stručni časopis najpogodnije sredstvo
za saopštavanje, odnosno ocenu naučnog rada i razmenu naučnih obaveštenja, ali i za pribavljanje ugleda
odgovarajućoj disciplini u široj naučnoj zajednici. Osim
toga, časopisom Année sociologique Dirkem je nasto­
jao da svoju sociologiju jasnije distancira od ondašnjih
konkurentskih »škola« u samoj Francuskoj, a pre svega
od organicizma Rene Vormsa i psihologizma Gabrijela
Tarda. Naime, ni u jednom od postojećih časopisa - filo­
zofskih, pedagoških, psiholoških, pa i socioloških - on
nije nalazio dovoljno prostora za ostvarenje svog am­
bicioznog i ekskluzivističkog programa: osnovati sopstvenu »školu«, čija okosnica nije mogla da bude samo
usamljena katedra za »pedagogiju i društvenu nauku«
u Bordou.
Neposredan podsticaj da okupi grupu saradnika koji
bi radili na zajedničkom projektu Dirkem je dobio tokom
svog studijskog boravka u Nemačkoj ( 1885/6), prilikom
posete Seminaru za eksperimentalnu psihologiju u Lajpcigu, na čijem je čelu stajao Vilhelm Vunt. U toj labo­
ratoriji on je otkrio ne samo sâmu pozitivnu nauku na
delu već i obrazac organizacije kolektivnog naučnog
rada koji se mora primeniti i u sociologiji. U svom
izveštaju o tom studijskom boravku s oduševljenjem
je opisao rad Vuntove laboratorije u kojoj se, pod ruko­
vodstvom jednog autoritativnog »učitelja«, »učenici«
specijalizuju u jasno omeđenim oblastima istraživačkog
rada. Pomenuto iskustvo savršeno se uklopilo u Dirkemovu - znatno ranije ispoljenu - mesijansku težnju da
okupi »učenike«, a brojna svedočanstva govore u prilog
tvrdnji da su određene harizmatske crte njegove ličnosti
morale da budu izuzetno privlačne budućim saradnicima časopisa. U regrutovanju pristalica »škole iz Bordoa« od presudnog je značaja bila snaga racionalne ar­
gumentacije kojom je »učitelj« obrazlagao potrebu za
sociologijom ne samo kao pozitivnom naukom nego i
kao novom »moralkom«.

Francuska sociološka škola

Formalna struktura godišnjaka, pa onda i »škole«,
bila je sklopljena po uzoru na imenom srodan časopis
Année psychologique: (a) izvorni članci; (b) analiza
najznačajnijih radova u odgovarajućoj oblasti koji
su objavljeni u prethodnoj godini i, najzad, (c) bibli­
ografski prilozi, odnosno beleške. Année sociologique
je najveći deo svoga obima posvećivao upravo analizi
jednogodišnje produkcije u različitim sociološkim dis­
ciplinama, ali pre svega u posebnim naukama - poput
istorije, prava, etnologije, moralne statistike, uporedne
lingvistike, ekonomije itd. Jer, budući da sociologija
još nije osposobljena da iskustvenu evidenciju stvara
za svoj račun, građu koja joj je potrebna za njena te­
orijska uopštavanja ona mora da pribavlja u drugim
društvenim naukama koje, u okviru tog »sociološkog
imperijalizma«, postaju samo posebne »grane sociolo­
gije«. Stoga je, osim osnovne analitičke funkcije, ova
rubrika imala i veliki značaj s gledišta potonje sistema­
tizacije socioloških disciplina. Snagom svog autoriteta,
Dirkem je buduće saradnike uspeo da privoli na usku
specijalizaciju, pa je časopis bio ustrojen poput dobro
organizovanog naučnog instituta.
Analizirani radovi - bez obzira na to da li je reč o
istraživačkim, metodološkim ili teorijskim delima
- bili su razvrstani u pet, a od druge sveske u šest ođeljaka, ako ne računamo rezidualnu rubriku: (1) odeljak
posvećen opštoj sociologiji, načelnim metodološkim
pitanjima, socijalnoj filozofiji, odnosu između sociolog­
ije, sjedne, i psihologije i istorije, s druge strane, dopao
je u nadležnost Selestena Buglea i Dominika Parodija;
(2) za sociologiju religije, odnosno istoriju religijskih
verovanja i običaja, filozofiju religije i srodne disci­
pline (etnologiju, pre svega) bili su zaduženi Marsel
Mos, Rober Ere i Anri Iber; (3) o odeljku posvećenom
sociologiji morala i prava brinuli su sâm Dirkem, Pol
Lapi, Emanuel Levi, Pol Fokone, a kasnije i Zorž Davi;
(4) sociologijom krim inala i moralnom statistikom
bavili su se Gaston Rišar, Moriš Albvaš i Žan Re; (5)
sociologiju ekonomije i privrednu istoriju pokrivali
su Fransoa Simijan, M. Albvaš, Žorž i Iber Burgen, a
(6) socijalnom morfologijom bavio se pre svega sâm
Dirkem. Među značajnim piscima koji u časopisu nisu
imali sopstvenu »sekciju« treba pomenuti lingvistu
Antoana Mejea, istoričara Šarla Laloa itd. Iako je uvek
iznova pokušavao da relativizuje doslednost i iscrpnost
svoje klasifikacije, Dirkem se do kraja kruto držao pr­
vobitnog nacrta, u kojem bi »klasifikacija nauka odgo­
varala prirodnim odnosima među stvarima«, pa je ili
odbijao da za izučavanje pojedinih značajnih područja
društvenog života otvara posebne rubrike (porodica,
politika), ili je »društvene činjenice« koje je već razvr-

Francuska sociološka škola
stao u jednu oblast prenosio u drugu (sociologija morala
versus sociologija kriminala), ili ih je, pak, istrajno po­
tiskivao u rezidualnu rubriku (sociologija jezika, umetnosti, tehnologije, rata itd.)- U jednome je, međutim,
ostao dosledan: uprkos izvesnim otporima u redovima
»učenika« (koje je, uostalom, rešavao na prilično grub
način), sociologiji religije podario je i trajno sačuvao
najpovlaštenije mesto, pa je dirkemovska grupa postala
poznata pod ironičnim nazivom »totem/tabu škola«.
Uprkos srazmerno čvrstoj socijalnoj i profesionalnoj
integraciji svojih članova, F. s. š. je u organizacijskom
pogledu delovala na vrlo neformalan način. Nije bilo ni
stalnog sedišta, ni redovnih sastanaka, ni administrativ­
nog aparata: članovi grupe, koji su se samo jednom svi
okupili, povodom dvadesetpetogodišnjice Dirkemovog
nastavnikovanja, »tvorili su nešto kao duhovnu poro­
dicu sjedinjenu zajedničkim metodom i divljenjem
prema svome učitelju« (Ž. Davi). Celokupnu delatnost »škole« Dirkem je objedinjavao u svojim rukama:
određivao je zadatke pojedinim saradnicima, dodeljivao
im mesta u unutrašnjoj podeli rada i - što je možda
najvažnije - iako nije raspolagao nikakvim institucion­
alnim sredstvima prinude i kontrole, presudno je uti­
cao na njihove profesionalne i univerzitetske karijere.
Naročito posle svog naimenovanja na Sorboni (1902),
koje je značilo konačnu afirmaciju njegove sociolog­
ije kao jedine akademske nauke o društvu, Dirkem je
postao neprikosnoveni maître-penseur.
M eđutim , osim snažne ličnosti samoga Dirkema i vere »učenika« da učestvuju u kolektivnom
poduhvatu koji nema samo unutarnaučne već i šire
društvenointegrativne ciljeve, moralno i intelektualno
jedinstvo »škole« počivalo je i na izvesnim objek­
tivnim sociološkim obeležjima: baš kao i sâm Dirkem,
»učenici« su većinom poticali iz sitnoburžoaskih slo­
jeva, bili su uglavnom protestantskog ili jevrejskog
porekla, ali agnostici republikanskih ubeđenja i pobor­
nici laicizacije obrazovnog sistema. U profesionalnom
pogledu bili su najvećim delom filozofi, snabdeveni
diplomom prestižne Ecole normale supérieure, pa su u
toj »republici profesora« tekli univerzitetske karijere, a
katkad - poput Dirkemovog nećaka M. Mosa - bivali
obuzeti i socijalističkim idejama.
Časopis Année sociologique je, pored svojih mani­
festnih funkcija - inventarisanj a, klasifikovanja i ocene
naučne građe podložne sociološkom tumačenju, kao i
sistematizacije socioloških disciplina - ostvario i niz
latentnih ciljeva: omogućio je, kao kolektivno delo,
obrazovanje F. s. š., doprineo institucionalizovanju
sociologije kao univerzitetske nauke, obezbedio profe­
sionalnu promociju svojih saradnika, podstakao obimnu

150

izdavačku delatnost »škole« (pre svega, kod patentira­
nog izdavača Feliksa Alkana), te dirkemovskoj soci­
ologiji pribavio najzad ugled u široj naučnoj zajednici.
Posle Dirkemove smrti (1917), lišena autoriteta svog
rodonačelnika, proređenih redova usled pogibije bro­
jnih svojih članova u Prvom svetskom ratu, F. s. š. se
raspala, ali su u razdoblju između dva svetska rata po­
jedini njeni bivši članovi - poput M. Mosa, (urednika
druge serije godišnjaka, izašlog u samo jednom svesku),
te S. Buglea, M. Albvaša i Z. Davija - objavili ne samo
brojna značajna dela u područjima za koja ih je zadužio
»učitelj« nego i niz školskih i univerzitetskih udžbenika
sociologije sročenih u dirkemovskom duhu. Taj duh je
- u istoriografskoj školi okupljenoj oko časopisa A n­
nales, u »dubinskoj« sociologiji Žorža Gurviča, ili u
strukturalizmu Kloda Levi-Strosa - nadživeo i poslednjeg pravog »dirkemovca«.
O činjenica, društvena O kolektivna svest
O sociologizam
A. Mimica
Frankfurtska škola. Ova teorijska orijentacija, koja
se još naziva i »Frankfurtski krug« ili »Kritička teorija
društva«, uobličava se tridesetih godina XX veka u frank­
furtskom Institutu za socijalno istraživanje, koji je oku­
pio više značajnih mislilaca (Maks Horkhajmer, Teodor
Adomo, Erih From, Herbert Markuze itd.) i izdavao svoj
časopis (Zeitschrift fü r Sozialforschung, 1932-1941).
Kako je dolaskom hitlerovaca na vlast delatnost ovog
Instituta i vodećih intelektualaca u njemu i oko njega
bila označena kao »marksistička i jevrejska«, to se on
premešta u Ameriku, gde najznačajniji filozofi iz ovog
»kruga« nastavljaju da sarađuju, kako sa Institutom tako
i sa mnogobrojnim američkim institucijama. Posle rata,
u okviru Univerziteta u Frankfurtu, a pod rukovodstvom
Maksa Horkhajmera, obnovljen je rad Instituta za soci­
jalno istraživanje u Nemačkoj, ali većina starih saradnika
već je bila krenula putem izgrađivanja samostalnih teori­
jskih stanovišta.
Tragajući za novim načinom istraživanja društvenih
pojava, ovi mislioci su nastojali da zasnuju takvu
zamisao teorije koja bi zadržala empirijsku strogost a ne
bi izgubila iz vida centralni teorijski problem - kritičko
saznavanje istorijskog kretanja. Ističući da se kreće na
tragu razmišljanja Karla Marksa, kritička teorija društva
se trudila da bude razjašnjena i razvijana iz stvarnih
društvenih odnosa i unutar konkretnih prilika. Prema
svojoj strukturi, ona je podrobna analiza savremenog
društva, njegovih osnovnih unutrašnjih suprotnosti i
protivrečnosti, kao i mogućnosti njihovog progresivnog
i praktičnog prevazilaženja. Kritička teorija nije, dakle,

151
neka posebna nauka nego istorijski nov oblik racionalne
samosvesti. Za razliku od tradicionalne teorije koja se
formirala pod uticajem prirodnih nauka i smatrala daje
društvo podvrgnuto prirodnim zakonima, što je vodilo
pragmatizmu i pozitivizmu, F. š., kao posebno shvatanje
istorije i kao kritika ideologije, odnosno kao interpretacija
postojećeg sa stanovišta mogućeg, hoće da bude intelek­
tualna strana istorijskog procesa, pa se zalaže zajedinstvo
teorije i prakse.
Ovo nastojanje da se uspostavi umno jedinstvo
između teorije i prakse osnovno je načelo F. š. Prema
mišljenju njenih predstavnika, društvo je istorijska celina koja se menja i razvija. U njemu se uvek javljaju
nove potrebe, interesi i protivrečnosti, kao i mogućnosti
njihovog korišćenja i prevazilaženja. Razvoj teorije nije
samo rezultat napretka saznanja o neizmenjenoj stvar­
nosti nego su istorijske promene društva i u njima nastala
nova praktična htenja, takođe, bitan uzrok sadašnjeg raz­
voja teorije. Zahvatajući sve ono što je bitno za čovekov
društveni život, F. š. se usmerava na »umnu organizaciju«
tog života, na društvo koje je zasnovano na umu i sreći
pojedinaca. Zato u njoj »stvaralačka konstrukcija« ima
isto toliki, ako ne i veći značaj od objašnjenja iskustveno
utvrđenih činjenica. U njenom nastajanju i razvijanju
»mašta« ima znatno veću ulogu nego u teorijskoj misli
koja se kreće u okvirima pouzdano i metodično stvorenog
iskustva. Ukazujući na mogućnosti koje su ostale nerealizovane u društvu, ova teorija se orijentiše na »utopijsko«
kao ono što transcendira datost ali nije transcendentalno.
U F. š. su celovitost i istoričnost pristupa savremenom
društvu neizbežni, pored ostalog i zato jer samo na taj
način teorija može da otkrije društveni subjekt svog os­
tvarenja, tj. društvene snage čiji se objektivni društveni
položaj u osnovi poklapa s njenim interesom za umnijim oblikom društva, i da zatim doprinese njegovom
osvešćivanju.
Zato je kritika ideologije kao lažne svesti ili kao
»društveno neophodnog privida«, koji je jedan od
preduslova održavanja postojećeg neumnog oblika
društva, nezaobilazan zadatak te »škole«. Ne zadirući
iza ideološke fasade, koja skriva mehanizme pomoću
kojih se postojeće društvo održava i obnavlja, ne može
se o njemu saznati istina i zatim pretvoriti u idejni sadržaj
prosvećivanja mogućeg društvenog subjekta teorije.
Istina, međutim, ne proizlazi neposredno iz društva ili
iskustveno date svesti bilo kog njegovog užeg dela, niti
se neposredno pretvara u društvenu praksu i ostvaruje.
Stoga, ni situacija proletarijata, sama po sebi, ne predstav­
lja nikakvu garanciju ispravnog saznanja, pa se kritičko
mišljenje ne može podrediti ni proleterskoj svesti. Pošto
su postali skeptični prema aktuelnim revolucionarnim

Frankfurtska škola

mogućnostima proletarijata, pripadnici »frankfurtskog
kruga« svoju teorijsku kritiku kapitalizma ne shvataju
kao neposredno pripremanje revolucionarnog subjekta za
ostvarivanje njegovih istorijskih zadataka nego pre kao
održavanje kontinuitetajedne idejne tradicije, ostavljajući
da se u neizvesnoj budućnosti vidi da li je mogućno da
se ponovo ostvari jedinstvo teorije i prakse u istorijskom
smislu. Stoga, izuzev Markuzeovih dosta parcijalnih
razmišljanja o revolucionarnim mogućnostima studenata,
inteligencije, raznih marginalnih društvenih grupa i na­
roda tzv. Trećeg sveta, u ovoj idejno-teorijskoj struji pos­
toji gotovo opšta saglasnost da u bližoj budućnosti nema
društvenih preduslova za radikalne promene u razvijenim
kapitalističkim društvima. Zato se i desilo da se kritička
teorija najviše vezala za inteligenciju koja nastupa u ime
»opštečovečanskih interesa uma«.
Prema tome, osnovna namera predstavnika F. š. bila je
da naglase svoju nezavisnost u odnosu na sve postojeće te­
orije, zatim da istaknu svoj kritički odnos prema industrij­
skoj civilizaciji koja zahteva potpunu transformaciju, kao
i da podvuku činjenicu daje kritička analiza postojećeg
društva i sama važan sastavni deo tog društva ili jedan
od oblika njegove samosvesti. S tog stanovišta, oni na­
padaju pozitivizam, pragmatizam i scijentizam, kojima
suprotstavljaju hegelovski Um, pomoću kojeg se jedino
može dospeti do stanovišta totaliteta i izbeći stanje opšteg
postvarenja. Oni takođe kritikuju tehnicističko shvatanje
progresa, smatrajući da jednostrani tehnički napredak
može dovesti ne samo do novih oblika robovanja ljudi
stvarima nego i do totalitarističkih tendencija u društvu.
Isto tako, oni su kritički raspoloženi i prema raznim ob­
licima i manifestacijama masovne kulture ili »industrije
svesti«, kao i prema svim vidovima komercijalizacije
umetnosti. Dosta pažnje posvećeno je i objašnjenju in­
stitucija autoriteta, koje su tipične za totalitarne sisteme,
kao i autoritarnoj ličnosti, pri čemu se naročito naglašava
uloga porodice u njenom nastanku.
Moglo bi se stoga reći da u onoj meri u kojoj se uda­
ljavala od ekonomskog redukcionizma, mehanicizma
»baze« i »nadgradnje« i dihotomnog klasnog mod­
ela, F. š. je dobijala na značaju i uverljivosti, postajući
glavna teorijska podloga za obnovu pozitivnih utopi­
jskih energija. Teorijske razlike između kritičke teorije
društva i marksizma sastoje se ili od manje odlučnog
naglašavanja onih društvenih protivrečnosti koje je
Marks otkrio u kapitalizmu, ili od isticanja da su u raz­
vijenom kapitalističkom društvu neke druge, a ne socio­
ekonomske i klasne protivrečnosti postale odlučujuće.
Tu je koren otvorenog ili prećutnog osporavanja Marksove ideje o proletarijatu kao najpotpunijoj negaciji ka­
pitalizma i potencijalno glavnoj revolucionarnoj snazi.

Frankfurtska škola

152

Drugi pravac u kojem se u F. š. neutralizuje Marksovo
shvatanje osnovnih protivrečnosti kapitalizma, i u čemu
se ogleda uticaj psihoanalize, sastoji se u svođenju tih
suprotnosti na odnose između društva i pojedinca, koji
nisu posredovani klasnom strukturom. Najslabije tačke
F. š treba tražiti u njenoj apstraktnosti, nepotpunoj argumentovanosti i jednostranosti nekih njenih sudova,
nedovoljnoj razjašnjenosti njenih pojmova (npr. »um«,
»emancipacija«, »postvarenost«, »negativna dijalektika«
i si.), nedovoljnoj artikulisanosti i praktičnoj zasnovanosti
vlastite vizije izlaska iz krize u koju je zapala zapadnoev­
ropska civilizacija koja se kritikuje, uključujući tu i sub­
jekt promene itd. Ali, to ne umanjuje dobra svojstva ove
teorije, niti umanjuje njene rezultate i podsticaje za dalja
kritička istraživanja savremenih društava.

ideološke direktive, čime je ometana birokratska cen­
tralizacija uprave. Moć fašističkog vođe počivala je na
/ , ali je pri tom kontrola države i vojske uz pomoć ličnih
opunomoćenika narušavala sprovodljivost naredbi i
funkcionisanje sistema. F. je uveo anarhiju nadležnosti
i poliarhiju resora, pa je onemogućavao dugoročnije
planiranje, jer su haotične i nepregledne rukovodeće
strukture bile rezultat »divljeg razvoja« koji se osla­
njao na lični autoritet vođe i koje je Hitler mogao samo
kratkoročno da usmerava ad hoc odlukama. Cilj je bio
stvoriti savršenu monolitnu državu, ali je zbog f. dola­
zilo do sukoba nadležnosti i institucionalnog haosa.

O kapitalizam O marksizam C psihoanaliza
M. Tripković

fundamentalizam, vcrski (lat .fundamentum - temelj,
osnov). Pojam je nastao u SAD, u drugoj polovini XIX
veka. Upotrebljavao se u dva značenja: (1) konzerva­
tivni i modernizmu suprotstavljeni tip hrišćanstva\ (2)
pokret koji je imao program prema kojem je trebalo
širiti pet fundamentalnih istina. Tih pet fiindamenata su:
nepogrešivost Svetog pisma; božansko poreklo Isusa i
bezgrešno začeće; verovanje d aje Hristos svojom po­
gibijom na krstu iskupio naše grehe, potom d a je on
fizički vaskrsnuo i, najzad, vera u drugi Isusov dolazak
na zemlju. Svako ko ne bi poštovao ovih pet istina bio
bi smatran veroodstupnikom. Vidi se da se pojamf . nije
upotrebljavao u negativnom značenju nego je označavao
samo jedan legitiman pravac u okviru velike hrišćanske
porodice. Danas on počinje da poprima i negativno
značenje, te izaziva otpor kod nekih koje tako imenuju.
Uglavnom u skladu sa situacijom u hrišćanstvu, izraz f.
se počeo koristiti za označavanje sličnih pojava u dru­
gim religijama: hinduizmu, budizmu i, naročito, islamu.
Pored/. koriste se i srodni izrazi kao što su radikalizam,
integrizam, integralizam, religijski preporod itd. Nekad
se ovi izrazi koriste kao sinonimi za pojam f , a nekad
kao varijanta užeg značenja. Na primer, integrizam se
često koristi da bi označio politizovaniju i državotvornu
varijantu f. Tako je svaki integrizam istovremeno i/ , ali
svaki f. nije integrizam. Na sličan način se upotrebljava­
ju izrazi radikalizam, kao i njegova islamska varijanta
- islamizam. Budući daje f. imanentan religiji, važno je
istaći da on nije poguban sve dok ne krši prava drugih.

Fuhrerrprinzip (nem. - načelo vođe). Fašističko
autoritarno načelo rukovođenja. Potiče iz ideologije
nemačkog fašizma i označava autoritet odozgo i bezuslovnu poslušnost i odgovornost odozdo. F. počiva
na harizmatskom poimanju vođe koje je ustoličeno
u nacističkoj partiji jula 1921. godine, postoje Adolf
Hitler postao vođa. F. nije obično militarističko-birokratsko načelo nego počiva na kombinaciji harizmatske i birokratske subordinacije. Fašistički pokret
ne priznaje kao organizaciono načelo odlučivanje
većine kada je vođa samo sprovodnik volje drugih.
Čelnika niže grupe određuje vođa i on deluje kao vođin
opunomoćenik. Vođu uvek imenuju odozgo i on je
snabdeven neograničenim ovlašćenjima i autoritetom.
F. se u fašizmu iz pokreta prenosi na državu. U Trećem
Rajhu je hijerarhija svih organizacija bila strukturisana
na principu vođe. Službena vlast vođe ne poznaje kom­
petencije, jer vođu ne stvara služba nego vođa oblikuje
službu u skladu sa svojom misijom. Kod vođe nema
razlike između redovne i vanredne vlasti. Službena vlast
vođe je totalna i proteže se na sva područja svetovnog
života. Ona nema religijsku misiju, ali je u političkoj
oblasti celovita i nedeljiva. Usled umnožavanja izvršnih
organa i delegiranja specijalnih vođinih opunomoćenika
narušenaje stabilna hijerarhijska organizacija režima, pa
je u fašističkoj Nemačkoj došlo do anarhije ovlašćenja.
Hitler je podsticao i tolerisao razbijanje državnog apa­
rata na niz konkurentskih instanci. Državna birokratija
je najpre bila samo glajhšaltovana (doterana u korak),
da bi potom, uz pomoć sve brojnijih komesarskih
opunomoćenih službi, bila gotovo u potpunosti atomizovana. Vođini opunomoćenici s naročitim nalogom
(nem. Sonderbeauftragte) sprovodili su lične Hitlerove

O autoritet O fašizam O totalitarizam
T. K uljić

3 religija
M. Jevtić

funkcija (lat. functio - vršenje, obavljanje). Dopri­
nos koji neka pojava ima u održavanju i funkcionisanju
sistema čiji je deo. Katkad se koristi i izraz eufunkcija
za označavanje pozitivnog, korisnog, integrativnog de-

153
istva, dok se disfunkcijom označava negativno, štetno ili
čak razorno dejstvo pojave na sistem. Važna je i razlika
između manifestnih i latentnih f pojedinih pojava.
3 funkcija, latentna Z> funkcija, manifestna
O funkcionalizam
S. Nedović

funkcija, latentna (lat.funetio - vršenje, obavljanje;
istens - nevidljiv, sakriven). - Pojam koji je u soci­
ologiji razvio Robert Merton, u okviru svojih nastojanja
da se kodifikujefunkcionalna analiza. Prema njegovom
mišljenju, ta kodifikacija zahtevala bi bitnu izmenu tri
klasična postulata funkcionalne analize: postulat o funk­
cionalnom jedinstvu društva, postulat o univerzalnoj
funkcionalnosti i postulat o nužnosti.
U vezi sa postulatom o funkcionalnom jedinstvu, to
bi značilo da se ne može tvrditi kako postoji puna in­
tegracija svih društava nego d a je reč o empirijskom
pitanju koje može da otkrije brojne različitie stepene
integracije; otuda sledi da teorija funkcionalne ana­
lize mora da teži specifikaciji društvenih jedinica koje
pogoduju datim društvenim funkcijama, te da se mora
uvideti kako kulturne jedinice imaju mnogostruke posledice, od kojih su neke funkcionalne, a neke možda
nefunkcionalne.
Dalje, kada je reč o postulatu univerzalne fu n k ­
cionalnosti,, koji tvrdi da su sve trajne kulturne forme
neizbežno funkcionalne, Merton smatra da je mnogo
korisnije prihvatiti privremenu pretpostavku da takvi
kulturni oblici poseduju nultu ravnotežu funkcionalnih
posledica, kako za društvo koje je posmatrano kao jedi­
nica, tako i za podgrupe dovoljno moćne da očuvaju ove
oblike netaknutim, putem direktne prisile ili indirektnog
ubeđivanja. Ovakvom formulacijom ujedno se izbegava tendencija funkcionalne analize da se usredsredi na
pozitivne funkcije, a pažnja istraživača usmerava se i na
druge vrste posledica, odnosno zahteva se da moramo
biti spremni da otkrivamo nefunkcionalne kao i funk­
cionalne posledice trajnih kulturnih oblika. To će pred
teoretičara postaviti težak problem razvijanja kanona za
uspostavljanje nulte ravnoteže posledica.
Najzad, postulat nužnosti ima za posledicu dva
različita pravila: jedno o nužnosti određenih funkcija,
što zahteva uvođenje pojma funkcionalne neophod­
nosti ili funkcionalnih preduslova; i drugo o nužnosti
postojećih društvenih institucija, kulturnih formi i si.
Kada se ispita na odgovarajući način, iz njega nastaje
zahtev za uvođenjem pojmova funkcionalna alterna­
tiva, ekvivalent i supstitut.
Prvi problem nalaže uvođenje pojma višestrukih pos­
ledica, kao i pojma nulte ravnoteže skupa posledica,

funkcija, latentna

dok drugi zahteva uvođenje pojmovne razlike između
slučajeva u kojima se subjektivno zamišljeni ciljevi pok­
lapaju sa objektivnim posledicama i slučajeva u kojima
se oni razilaze. To omogućava da se razlikuju funkcio­
nalne, disfunkcionalne i nefunkcionalne posledice.
Funkcionalne posledice bile bi one opažene posledice
koje omogućavaju prilagođavanje datog sistema; disj'unkcionalne bi bile one opažene posledice koje uman­
juju prilagođavanje sistema, dok bi nefunkcionalne
opažene posledice bile one koje su jednostavno irel­
evantne za sistem koji se posmatra. U svakom slučaju,
jedna pojava može da ima i funkcionalne i disfunkcion­
alne posledice, postavljajući tako težak i važan prob­
lem razvijanja kanona za uspostavljanje nulte ravnoteže
skupa posledica.
Na osnovu svega toga, Merton izvodi svoje poznato
razlikovanje između manifestnih i l . f Manifestne ili
otvorene funkcije su one objektivne posledice koje do­
prinose prilagođavanju sistema i koje su nameravane i
prepoznate od strane učesnika u sistemu; /. ili skrivene
f. su, pak, one objektivne posledice koje nisu ni pre­
poznate ni nameravane od strane učesnika. Pri tom,
postoje tri tipa nenameravanih posledica: (1) one koje
sufunkcionalne za dati sistem i koje, prema tome, pred­
stavljaju /. ili skrivene/ ; (2) one koje su disfunkcionalne
za dati sistem i predstavljaju /. ili skrivene disfunkcije',
(3) one koje su irelevantne za sistem, na koji ne utiču
ni funkcionalno ni disfunkcionalno, tj. praktično čine
beznačajnu klasu nefunkcionalnih posledica.
Da bi ilustrovao razliku između otvorenih i skrivenih
funkcija, Merton navodi primer ceremonijalnih obreda
Hopi Indijanaca koji se izvode da bi se izazvala kiša
(nešto slično običaju »dodola« u tradicionalnom srp­
skom društvu). Ukoliko bi se ova pojava razmatrala
samo u ravni otvorene ili manifestne funkcije - posle
dugotrajne suše prizvati kišu - lako bi se, ali jednostrano
i površno, dalo zaključiti d aje reč o praznoverjujed­
nog »primitivnog« naroda. Međutim, uvođenje pojma
skrivene ili l.f. omogućava da se dospe do nenamer­
avanih, ali društveno veoma bitnih posledica, koje se
prvenstveno iskazuju putem jačanja kohezije grupe
okupljanjem članova zajednice i njihovim učešćem
u zajedničkim aktivnostima, što se u uslovima krize,
izazvane sušom ili drugim nepogodama, može poka­
zati odlučujućim. Teorijski značaj l.f. Merton takođe
ilustruje i na primeru znamenite teorije »dokoličarske
kase« Torstena Veblena: otvorena funkcija kupovanja i
trošenja bila bi zadovoljenje onih potreba kojima je neka
roba namenjena, dok bi se skrivena funkcija sastojala u
tome da se pokaže novčana snaga i stekne društveni
ugled.

153
jstva, dok se disfunkcijom označava negativno, štetno ili
čak razorno dejstvo pojave na sistem. Važna je i razlika
između manifestnih i latentnih f pojedinih pojava.
O funkcija, latentna O funkcija, manifestna
O funkcionalizam
S. Nedović

funkcija, latentna (lat.funetio - vršenje, obavljanje;
latens - nevidljiv, sakriven). - Pojam koji je u soci­
ologiji razvio Robert Merton, u okviru svojih nastojanja
da se kodifikuje funkcionalna analiza. Prema njegovom
mišljenju, ta kodifikacija zahtevala bi bitnu izmenu tri
klasična postulata funkcionalne analize: postulat o funk­
cionalnom jedinstvu društva, postulat o univerzalnoj
funkcionalnosti i postulat o nužnosti.
U vezi sa postulatom o funkcionalnom jedinstvu, to
bi značilo da se ne može tvrditi kako postoji puna in­
tegracija svih društava nego d a je reč o empirijskom
pitanju koje može da otkrije brojne različitie stepene
integracije; otuda sledi da teorija funkcionalne ana­
lize mora da teži specifikaciji društvenih jedinica koje
pogoduju datim društvenim funkcijama, te da se mora
uvideti kako kulturne jedinice imaju mnogostruke pos­
ledice, od kojih su neke funkcionalne, a neke možda
nefunkcionalne.
Dalje, kada je reč o postulatu univerzalne fu n k ­
cionalnosti, koji tvrdi da su sve trajne kulturne forme
neizbežno funkcionalne, Merton smatra da je mnogo
korisnije prihvatiti privremenu pretpostavku da takvi
kulturni oblici poseduju nultu ravnotežu funkcionalnih
posledica, kako za društvo koje je posmatrano kao jedi­
nica, tako i za podgrupe dovoljno moćne da očuvaju ove
oblike netaknutim, putem direktne prisile ili indirektnog
ubeđivanja. Ovakvom formulacijom ujedno se izbegava tendencija funkcionalne analize da se usredsredi na
pozitivne funkcije, a pažnja istraživača usmerava se i na
druge vrste posledica, odnosno zahteva se da moramo
biti spremni da otkrivamo nefunkcionalne kao i funk­
cionalne posledice trajnih kulturnih oblika. To će pred
teoretičara postaviti težak problem razvijanja kanona za
uspostavljanje nulte ravnoteže posledica.
Najzad, postulat nužnosti ima za posledicu dva
različita pravila: jedno o nužnosti određenih funkcija,
što zahteva uvođenje pojma funkcionalne neophod­
nosti ili funkcionalnih preduslova', i drugo o nužnosti
postojećih društvenih institucija, kulturnih formi i si.
Kada se ispita na odgovarajući način, iz njega nastaje
zahtev za uvođenjem pojmova funkcionalna alterna­
tiva, ekvivalent i supstitut.
Prvi problem nalaže uvođenje pojma višestrukih pos­
ledica, kao i pojma nulte ravnoteže skupa posledica,

funkcija, latentna

dok drugi zahteva uvođenje pojmovne razlike između
slučajeva u kojima se subjektivno zamišljeni ciljevi pok­
lapaju sa objektivnim posledicama i slučajeva u kojima
se oni razilaze. To omogućava da se razlikuju funkcio­
nalne, disfunkcionalne i nefunkcionalne posledice.
Funkcionalne posledice bile bi one opažene posledice
koje omogućavaju prilagođavanje datog sistema; dis­
funkcionalne bi bile one opažene posledice koje uman­
juju prilagođavanje sistema, dok bi nefunkcionalne
opažene posledice bile one koje su jednostavno irel­
evantne za sistem koji se posmatra. U svakom slučaju,
jedna pojava može da ima i funkcionalne i disfunkcion­
alne posledice, postavljajući tako težak i važan prob­
lem razvijanja kanona za uspostavljanje nulte ravnoteže
skupa posledica.
Na osnovu svega toga, Merton izvodi svoje poznato
razlikovanje između manifestnih i l . f Manifestne ili
otvorene funkcije su one objektivne posledice koje do­
prinose prilagođavanju sistema i koje su nameravane i
prepoznate od strane učesnika u sistemu; /. ili skrivene
f. su, pak, one objektivne posledice koje nisu ni pre­
poznate ni nameravane od strane učesnika. Pri tom,
postoje tri tipa nenameravanih posledica: (1) one koje
sufunkcionalne za dati sistem i koje, prema tome, pred­
stavljaju l. ili skrivene/ ; (2) one koje su disfunkcionalne
za dati sistem i predstavljaju l. ili skrivene disjunkcije;
(3) one koje su irelevantne za sistem, na koji ne utiču
ni funkcionalno ni disfunkcionalno, tj. praktično čine
beznačajnu klasu nefunkcionalnih posledica.
Da bi ilustrovao razliku između otvorenih i skrivenih
funkcija, Merton navodi primer ceremonijalnih obreda
Hopi Indijanaca koji se izvode da bi se izazvala kiša
(nešto slično običaju »dodola« u tradicionalnom srp­
skom društvu). Ukoliko bi se ova pojava razmatrala
samo u ravni otvorene ili manifestne funkcije - posle
dugotrajne suše prizvati kišu - lako bi se, ali jednostrano
i površno, dalo zaključiti d aje reč o praznoverjujed­
nog »primitivnog« naroda. Međutim, uvođenje pojma
skrivene ili l.f. omogućava da se dospe do nenamer­
avanih, ali društveno veoma bitnih posledica, koje se
prvenstveno iskazuju putem jačanja kohezije grupe
okupljanjem članova zajednice i njihovim učešćem
u zajedničkim aktivnostima, što se u uslovima krize,
izazvane sušom ili drugim nepogodama, može poka­
zati odlučujućim. Teorijski značaj l.f. Merton takođe
ilustruje i na primeru znamenite teorije »dokoličarske
kase« Torstena Veblena: otvorena funkcija kupovanja i
trošenja bila bi zadovoljenje onih potreba kojima je neka
roba namenjena, dok bi se skrivena funkcija sastojala u
tome da se pokaže novčana snaga i stekne društveni
ugled.

funkcija, latentna

154

Merton ističe da se l.f. društvenih pojava moraju raz­
likovati od nepredviđenih posledica ljudskih postupaka.
Nepredviđene posledice se, pri tom, ne izjednačavaju ni
s nepoželjnim posledicama, mada su one veoma često
»relativno nepoželjne« za učesnike u društvenom delanju. Inspirišući se Maksom Veberom, on naglašava
da su nepredviđene posledice ne samo rezultat ljud­
skog delanja već i objektivnih uslova u kojima se ono
odvija. Od činilaca koji utiču na pojavu nepredviđenih
posledica, Merton na prvo mesto stavlja neznanje, zatim
grešku, onda interese kojima se rukovode učesnici de­
lanja, te preovlađujući skup osnovnih vrednosti u kojem
se delanje obavlja.
Mertonovo uočavanje razlika između manifestnih
ili otvorenih i /. ili skrivenih funkcija, kao i njegovo
ukazivanje na glavne uzroke nepredviđenih funkcija,
predstavlja dragoceno otkriće i trajan doprinos soci­
ologiji, kao i drugim društvenim naukama, u njihovoj
potrazi za dubljim i potpunijim objašnjenjem društvene
stvarnosti.
3 funkcija 3 funkcija, manifestna 3 funkcionalizam
M. Tripković

funkcija, manifestna (lat.functio - vršenje, obav­
ljanje; manifestus - jasan, očit). Pojam koji je razvio
Robert Merton u okviru svoga pokušaja da precizira
značenje pojma funkcije u sociologiji, kao i da bi uveo
razlikovanje između latentnih i m . f Ocenjujući daje
funkcionalna analiza ona koja »najviše obećava a na­
jmanje je kodifikovana«, Merton najpre ukazuje na
terminološku konfuziju koja je prati, a koja se javlja pri­
likom upotrebe istih izraza pri označavanju različitih po­
jmova, odnosno pri označavanju istog pojma različitim
izrazima.
Kao ilustracija prvog slučaja (isti izraz - različiti
pojmovi) može da posluži sama reč funkcija, za koju
je karakteristično bar pet konotacija: p rva se odnosi na
neko javno okupljanje ili priliku ceremonijalnog kara­
ktera; druga je ekvivalentna izrazu zanimanje; trećom
se označavaju aktivnosti koje se pripisuju nosiocu soci­
jalnog statusa, posebno osobi koja zauzima viši položaj
u preduzeću ili politici; četvrta se tiče matematičkog
određenja koje se odnosi na varijablu koja je u odnosu s
jednom ili više drugih varijabli, na osnovu kojih se prva
može izraziti, ili od čijih vrednosti zavisi njena sopstvena vrednost; najzad,peto je ona koja potiče od bioloških
nauka, u kojima se izraz funkcija tumači u odnosu na
vitalne ili organske procese koji se posmatraju s obzi­
rom na doprinos koji imaju u održavanju organizma; to,
sa izvesnim modifikacijama, odgovara i značenju koje

pojmu funkcije pridaju antropološki funkcionalisti, pre
svega, Alfred Redklif-Braun i Bronislav Malinovski.
Što se tiče drugog slučaja (isti pojam - različiti
izrazi), Merton ističe kako on proizvodi još veću zbrku
budući da se, u navedenom primera, veliki skup izra­
za, nehajno i gotovo spontano, vezuje za reč funkcija:
upotreba, korist, motiv, namera, cilj, posledica. Mer­
ton smatra da do nedisciplinovane upotrebe tih izraza
dolazi prvenstveno usled toga što se subjektivni motivi
pogrešno poistovećuju sa objektivnim posledicama.
Ističući kako subjektivne posledice mogu ali i ne moraju
da koincidiraju sa objektivnim posledicama, on se zalaže
za ograničavanje upotrebe sociološkog pojma funkcije
i ukazuje na potrebu da se jasno razgraniče subjektivne
kategorije dispozicije i objektivne kategorije opaženih
posledica.
S tog stanovišta vrši se preispitivanje tri vladajuća
postulata u funkcionalnoj analizi, koji se označavaju
kao »diskutabilni i nepotrebni«: postulatfunkcionalnog
jedinstva društva, postulat univerzalne funkcionalnosti
i postulat o nužnosti.

Prema Mertonovom mišljenju, preispitivanje ovih
postulata značilo bi prihvatanje činjenice da ne postoji
puna integracija svih društava; zatim, da teorija funk­
cionalne analize mora da teži specifikaciji društvenih
jedinica koje pogoduju datim društvenim funkcijama,
odnosno da se mora uvideti kako kulturne jedinice
imaju mnogostruke posledice, od kojih su neke funk­
cionalne, a neke možda nefunkcionalne; dalje, da je
mnogo korisnije prihvatiti privremenu pretpostavku da
kulturni oblici poseduju nultu ravnotežu funkcionalnih
posledica, čime se izbegava tendencija funkcionalne
analize da se usredsredi na pozitivne funkcije, a pažnja
istraživača usmerava se i na druge vrste posledica, tako
da se otkrivaju nefunkcionalne, kao i funkcionalne pos­
ledice trajnih kulturnih oblika; najposle, pomenuto pre­
ispitivanje zahtevalo bi uvođenje pojma funkcionalne
neophodnosti ili funkcionalnih preduslova, a to opet
zahteva korišćenje kategorija funkcionalnih alternativa,
ekvivalenata i supstituta.
Sve navedeno omogućilo bi da se razlikuju funk­
cionalne, disfunkcionalne i nefunkcionalne posledice.
Funkcionalne bi bile one opažene posledice koje
omogućavaju prilagođavanje datog sistema, disfunk­
cionalne one koje umanjuju prilagođavanje sistema, a
nefunkcionalne one koje su irelevantne za sistem koji
se posmatra. Drugim recima, to bi značilo da jedna
pojava može da ima i funkcionalne i disfunkcionalne
posledice.
S tog stanovišta, odbacuje se kako prigovor da je
funkcionalna analiza inherentno konzervativna, tako i

155

onaj daje ona inherentno radikalna. Umesto toga, ističe
se da ova analiza nema kao nužnu posledicu bilo koje
specifično ideološko opredeljenje. Preduslov za to jeste,
svakako, i njena kodifikacija, kojom se otklanjaju zbrke
i jednostranosti, kao što su pomenute tendencije da se
sociološko posmatranje ograniči na pozitivne doprinose
određene sociološke pojave društvenom ili kulturnom
sistemu u koji je ona uključena, odnosno tendencija
brkanja subjektivne kategorije motiva sa objektivnom
kategorijom funkcije.
Upravo takvo polazište omogućava Mertonu da
načini poznato razlikovanje između m. f. i latentnih
funkcija. Prema njegovom mišljenju, manifestne ili
otvorene su one objektivne posledice koje doprinose
prilagođavanju sistema, i koje su nameravane i pre­
poznate od strane učesnika u sistemu; dok su latentne
ili skrivene one objektivne posledice koje nisu ni pre­
poznate ni nameravane od strane učesnika.
Jedan primer koji se tiče savremenog američkog
društva može da ilustruje ovu razliku. Naim e, u
SAD se može opaziti pojava da politička mašinerija,
koristeći svoje otvorene aktivnosti koje su regulisane
društvenim normama i obavljaju se unutar institu­
cionalno dopuštenih sredstava, vrši i druge polulegalne ili čak nelegalne aktivnosti, koje imaju skrivenu
funkciju jačanja njene moći i uticaja, a ostvaruju se
putem raznih formi individualne pomoći (zaposlenje,
socijalna pomoć, distribucija hrane), političke privi­
legije i raznovrsne oblike pomoći izvesnim poslovnim
grupacijama, obezbeđivanje društvene pokretljivosti za
određeni broj deprivilegovanih, zaštitu od nedopuštenih
učena i si.
Mertonovo preciziranje značenja pojma funkcije,
kao i njegovo razlikovanje m. i latentnihf , ulazi u fond
klasičnih i fundamentalnih socioloških otkrića kojima su
znatno obogaćena sociološka znanja i bitno unapređene
sociološke analize.
3 funkcija 3 funkcija, latentna 3 funkcionalizam
M Tripković

funkcionalizam. Kao jedna od najuticajnijih te­
orijskih struja u savremenoj sociologiji,/ ima dugu
tradiciju. Za njegovog sociološkog začetnika može se
uzeti Emil Dirkem, mada fiinkcionalisti znatan broj svo­
jih ideja duguju i Maksu Veberu. Pored toga, moderna
funkcionalna teorija delimično proističe i iz kulturne an­
tropologije, gde je najpre počela da se razvija u delima
Alfreda Redklif-Brauna i Bronislava Malinovskog. Iako
ne predstavlja jedinstven pravac, savremeni sociološki f.
ima neke zajedničke karakteristike. Pre svega, društveni
sistem čini glavno polje njegovog interesovanja i okvir

funkcionalizam

sociološkog proučavanja. Sve društvene pojave se
objašnjavaju pomoću njihovefunkcije (otuda i naziv ovog
pravca) koju vrše u okviru integralnog sistema. Najveća
pažnja posvećuje se analizi strukture određenog društva,
dok je dinamička analiza zapostavljena ili je svedena na
analizu procesa unutar društvenog sistema, ali je i tu po­
jam ravnoteže osnovni. Dinamička analiza trebalo bi da
otkrije sredstva pomoću kojih se sistem može razvijati, a
da ne dovede u pitanje sopstveni opstanak. Funkcionalisti
smatraju da stabilnost društvenog sistema pre svega za­
visi od širine prihvatanja moralnih simbola i normativnih
obrazaca, odnosno od zajedničkih vrednosti. Zato je
društvena uloga, kao normativno regulisano učestvovanje
ličnosti u procesu uzajamnog društvenog međudelovanja,
središnji pojam za razumevanje strukture društva.
Društveni sistem funkcioniše preko institucija, kao stabil­
nog kompleksa društvenih uloga. Imajući određene uloge,
ljudi zauzimaju odgovarajuće položaje, koji izražavaju
funkcionalni doprinos dobrobiti društva. Jedna od funk­
cija društvenih položaja jeste ublažavanje društvenih
sukoba, kao nečeg što preti da naruši ravnotežu i stabil­
nost društva. Skup sličnih položaja sačinjava društveni
sloj, kao deo vertikalne stratifikacije društva. Slojevi se
međusobno razlikuju po različitoj raspodeli materijalnih
dobara, društvenog ugleda i društvene moći, ali te razlike
»prirodno« proizlaze iz različitog doprinosa pojedinaca i
društvenih grupa funkcionisanju društva.
Funkcionalisti, prema tome, smatraju da su različiti
delovi društva vrlo tesno međusobno povezani i da tvore
sistem. Ovo stoga što su odnosi među pripadnicima
društva uređeni na temelju nekih pravila i slede neki
obrazac koji se ponavlja. Da bi se shvatio bilo koji deo
društva, on se mora posmatrati u odnosu na celinu, tj.
putem njegovog doprinosa održavanju društvenog sis­
tema. Ponašanje u društvu je strukturisano, a društvena
struktura se može shvatiti kao celokupnost društvenih
odnosa kojima upravljaju norme. Zato se funkcionalna
analiza usmerava na razmatranje odnosa između različitih
delova strukture i njihovog odnosa prema društvu kao
celini. Ono što osigurava opšte smemice za ponašanje
ljudi u društvu jesu vrednosti, koje se prevode u sasvim
specifična uputstva u okviru normi i uloga. Vrednosni
konsenzus je taj koji obezbeđuje red i stabilnost u društvu,
pa se istraživanje njegovih izvora smatra veoma važnim
predmetom fimkcionalističke analize i jednim od glavnih
zadataka sociologije.
Najpoznatiji i najuticajniji predstavnik sociološkog/
bio je svakako Talkot Parsons. Poput Dirkema, i on smat­
ra da jedinstveni sistem institucionalizovanih vrednosti i
zajednička kultura čine najvažnije pretpostavke društva.
Budući da ih stvara i održava društvo kao moralna za-

funkcionalizam
jednica, zajedničke vrednosti i kultura sačinjavaju jezgro
društva, temelj njegove integracije i stabilnosti i ujedno
najdublji izvor podsticanja i usmeravanja delatnosti po­
jedinaca i užih kolektiva. Kulturno opravdavanje normativnog poretka ima za cilj održavanje njegovih vrednosnih
obrazaca kao preduslova očuvanja društvene ravnoteže.
Održavanje vladaj ućih vrednosti ima u društvenom sis­
temu ulogu koja je analogna inerciji u mehanici. Vrednosno stabilizovanje društvenog poretka postiže se na taj
način što se vrednosti nastoje što dublje usaditi u svest
pojedinaca putem socijalizacije u detinjstvu, a kasnije
religiozno zasnovati i opravdati. Čovekova ličnost se
posmatra kao rezultat socijalizacije, a čovek kao nosilac
određene društvene uloge prilagođene društvenom sis­
temu.
U Parsonsovoj »opštoj teoriji delanja« polazi se od
pretpostavke daje društveni sistem samo jedan od primar­
nih podsistema ljudskog delanja, dok bi drugi sistemi bili
biološki organizam, pojedinac i kulturni sistem. Delanje
se sastoji od struktura i procesa pomoću kojih ljudska
bića ostvaruju smislene namere i zatim ih, manje ili više
uspešno, izvršavaju u konkretnim situacijama. Jedna od
najznačajnijih činjenica ljudskog postojanja bila bi vari­
jabilnost obrazaca ljudskog delanja. Prema ovoj zamisli,
klasifikacija četiri opšta podsistema ljudskog delanja (or­
ganizmi, pojedinci, društveni sistemi i kultura) nije ništa
drugo do primena opšte paradigme koja se može koristiti u
celokupnom području delanja, u kojem su se kulture specijalizovale za funkciju »održavanja obrazaca«, društveni
sistemi za »integraciju jedinica« koje delaju, pojedinci
kao sistemi za »postizanje ciljeva«, a bihejvioralni orga­
nizmi za »prilagođavanje«. Društveni sistem je integrativ­
ni podsistem delanja uopšte, dok je društvo posebna vrsta
ili tip društvenog sistema, s relativno najvećim stepenom
samodovoljnosti. Kako ostali podsistemi delanja (kultura,
pojedinci, organizmi) »okružuju« društveni sistem, to su i
tri primarna podsistema društva (kultura, politika i privre­
da) funkcionalno specijalizovani za međusobne odnose s
njima, s tim da se svaki od njih sasvim neposredno odnosi
prema jednom od tih »okružja«. U odnosu na društveni
sistem, izvori promene mogu biti spoljašnji i unutrašnji.
U prvom slučaju, to su sve one promene koje se dešavaju
u sistemima delanja koji okružuju i prožimaju socijalnu
strukturu, tj. u organizmima, pojedincima i kulturnim
modelima. Osim toga, tu spadaju i one promene koje
se zbivaju u drugim društvenim sistemima. U drugom
slučaju, unutrašnji podsticaji za društvenu promenu na­
staju uglavnom spontano i bez neke sociološke pravi­
lnosti. Do unutrašnjih promena dolazi najčešće zato što
se narušava sklad između dve ili više strukturnih jedinica,
odnosno podsistema (npr. između privrede i politike).

156

Ovakvu zamisao društva i društvenih promena kritikovali su sociolozi najrazličitijih teorijskih orijentacija.
Pokušavajući da opovrgne te kritike i otkloni neke jed­
nostranosti klasičnog f., Robert Merton koriguje postu­
lat o »funkcionalnomjedinstvu društva« i ističe daje
stepen integracije empirijska promenjiva koja se vre­
menom menja u istom društvu i razlikuje se u pojedinim
društvima. Po njegovom mišljenju, sporan je i postulat
o funkcionalnosti elemenata sistema, prema kojem sve
standardizovane društvene i kulturne forme imaju pozi­
tivne funkcije, pošto postojeći kulturni oblici i društvene
pojave mogu imati i nefunkcionalne posledice. Isto tako,
Merton prihvata d a je dvosmislen i osporiv i postulat o
neophodnosti, kojim se utvrđuje nužnost određenih funk­
cija za održavanje društva, pošto funkcionalne potrebe
ne uslovljavaju jedan, već raznovrsne načine zadovo­
ljavanja: kao što jedna pojava može imati višestruke
funkcije, tako istu funkciju mogu da vrše alternativne
pojave. Merton smatra da, uvođenjem pojma »disfunkcije«, funkcionalna analiza postaje podesan instrument
za izučavanje društvenih promena, što je inače bilo za­
postavljeno u fiinkcionalističkoj teoriji Parsonsovog tipa.
Pošto pojam disfunkcije obuhvata pojmove »napetosti«
i »pritiska«, on omogućuje solidan analitički pristup
istraživanju društvene dinamike. Merton takođe predlaže
da se razgraniči »motiv«, kao subjektivna kategorija, od
»funkcije« kao objektivne kategorije. On uviđa da pos­
toji razlika između slučajeva u kojima se subjektivni cilj
podudara sa objektivnim posledicama i slučajeva u ko­
jima se oni razilaze. Na toj osnovi pravi se razlika između
manifestne i latentne funkcije.
Iako ovaj Mertonov pokušaj usavršavanja funkcionalističkog pristupa i prevazilaženja nekih ograničenosti
funkcionalističke teorije znatno doprinosi poboljšanju
funkcionalne analize kao nezaobilaznog metodološkog
postupka u sociologiji, on ne uspeva da otkloni i sve
nedostatke f . Kao organicistički, integracionistički i
statički orijentisana teorija,f. se bitno razlikuje od konfliktno-dinamičkih teorija, pre svega od marksizma, pro­
tiv kojeg je u velikoj meri bio usmeren. Danas sve više
preovladava uverenje da je svaka od ovih teorija - uzeta
ponaosob i, naravno, ne iz istih razloga - jednostrana i
nedovoljna da bi se razumeli složena struktura i dinamički
procesi savremenih društava. Učvršćuje se postepeno
saznanje da se isti društveni totalitet može posmatrati
iz dve različite i ravnopravne perspektive - jednom sa
stanovišta stabilnosti i integracije, a drugi put uzimajući
u obzir protivrečnosti i sukobe. Drugim recima, uviđa se
da postoje neki sociološki problemi i društvena stanja
koji se najbolje mogu objasniti pomoću pretpostavki iz
funkcionalističke teorije društvene integracije, ili neke

157

druge njoj srodne teorije; kao što postoje i oni koji se
mogu uspešnije objasniti pomoću pojmova koji potiču iz
teorija društvene prinude i društvenih sukoba, što upućuje
na potrebu i mogućnost kritičke sinteze različitih teori­
jskih orijentacija i pristupa u sociologiji.
3 funkcija 3 funkcija, latentna 3 funkcija, manifestna

futurologija
pretpostavljenih uzroka (Talkot Parsons). Dokazivanje
pretpostavki of o. zahteva široko uključivanje uporednog metoda i drugih analitičkih postupaka u funkcio­
nalnu analizu.
3 funkcija 3 funkcionalizam 3 funkcionalna analiza

V. Ilić

M. Tripković
funkcionalni odnosi. Odnosi između pojedinih
delova društvenog sistema i između pojedinih delova
i sistema kao celine. Oni predstavljaju predmet funk­
cionalne analize. Zasnovani su na potrebama sistema
ili nekog njegovog dela. Funkcionalna analiza koja ne
teži da bude samo deskriptivna podrazumeva ispitivanje
uzročne osnove f. o.
F. o. su istorijski oblikovani i istorijski promenjivi.
S promenom stanja društvenog sistema ili s promenom
sistema u celini menjaju se if .o . Razlikuju se po broju,
sadržaju i vrstama u pojedinim sistemima ili stanjima
istog sistema. Protivno mišljenju klasičnih funkcionalista (Alfred Redklif-Braun i Bronislav Malinovski),
f. o. ne moraju da budu međusobno harmonični. Njiho­
va složenost često potiče iz višefunkcionalnosti delova
društva. F. o. nekad istrajavaju po inerciji, pošto delovi
koje oni povezuju mogu da izgube svoje funkcije. Oni
istovremeno obezbeđuju minimum jedinstva društvenog
sistema i omogućuju funkcionalnu autonomiju poje­
dinih njegovih delova.
Postoje vrlo različiti načini uspostavljanja f. o. koje
svako konkretno sociološko istraživanje mora da ima
u vidu. U savremenoj teoriji napuštena je ranije domi­
nantna zamisao o moralnoj saglasnosti društva kao o
osnovi uspostavljanjaf o. F. o. uspostavljeni putem
društvenih procesa dominacije i eksploatacije danas
su jednako legitiman predmet istraživanja, kao i oni
koji su nastali kao posledica integrativnih procesa.
Napuštena je teza klasične sociologije i antropologi­
je o nužnom karakteru postojećih f. o. Kompleksnije
istraživanje f. o. uključuje razlikovanje tzv. manifest­
nih od latentnih funkcija, ispitivanje načina usposta­
vljanja f. o. i njihovog menjanja u vezi s funkcionalnim
zahtevima društvenog sistema i ljudskim potrebama,
kao i utvrđivanje njihovih posledica po šire društvene
celine. Novije zamisli f. o. uključuju ideju o njihovoj
recipročnosti i asim etričnosti. Na epistemološkom
planu, proučavanjef. o. nastoji da se oslobodi upotrebe
teleoloških iskaza, a na istraživačkom je uglavnom
napuštena ideja o apriornom ustanovljavanjuf. o. nego
se teži iskustvenom utvrđivanju funkcionalnih zahteva
(Alvin Guldner) i stvaranju empirijskih kvalitativnih
klasifikacija različitih funkcionalnih činilaca i njihovih

futurologija (lat. futurum - budućnost; gr. logos
- reč, govor, nauka). Još u sholastičkoj tradiciji javljaju
se pojmovi (lat.) futura necessaria, u značenju »ono što
će nužno uslediti«, te futura contingentia, u značenju
»ono što je kojim slučajem moguće da usledi«.
Korišćenjem naučnog postupka i višedisciplinamog
pristupa nastao je izraz / , odnosno naučno predviđanje
budućnosti. Usled porasta interesovanja i zabrinutosti
za budućnost, sve veći broj relevantnih pojava u životu
današnjih ljudi se posmatraju futurološki (porodica,
obrazovanje, informatika, način života itd.).
Konstituisanje f. započinje s prvim (globalnim)
predviđanjima, u delima autora Bertrana de Žuvenela,
Hermana Kana, Artura Klarka, Harisona Brauna, Johana Galtunga, Alvina Toflera, Roberta Junga, Džeremi
Rifkina i drugih. U metodološkom pogledu, pomoću
serije uporednih podataka, utvrđuju se »bazične tenden­
cije«, »dugoročni trendovi«, odnosno »megatrendovi«,
»paralele budućnosti« itd, na osnovu čega futurolozi
zasnivaju »scenarija« predstojećih zbivanja i pojava.
Ovi obuhvataju tzv. sektorska i globalna predviđanja,
kratkoročna i dugoročna. U prvom slučaju, reč je o
genetskoj terapiji, veštačkoj oplodnji, unapređenju
kloniranja, usavršavanju digitalne tehnike, predviđanju
rasta bruto nacionalnog proizvoda, kvoti nezaposlenosti
itd. Dugoročna predviđanja su reda i globalna, s tenden­
cijom da se verifikabilnost ograniči na period do pedeset
godina - npr. u pogledu porasta svetskog stanovništva,
slobodnog vremena i liberalizacije imigracije, sve do
uspostavljanja »civilizacije budućnosti«.
Izvan ovog domena, a bliska futurološkoj, postoji i
»katastrofička literatura« i oblast naučne fantastike, kao
što je predviđanje »toplotne smrti«, topljenje Antartika,
udar novog asteroida AH-10 itd.
F. nije ni predmetno ni metodološki strogo omeđena,
već multidisciplinarna nauka. Delimično deluje na
planu dugoročnih predviđanja, ali je više napredovala
u saradnji s posebnim društvenim naukama, naročito s
političkom ekonomijom, sociologijom, demografijom (u
kombinaciji tzv. sociološke f. ifuturološke sociologije i
si.). Takav diferencirani razvoj/ ogleda se u tematizaciji
i brojnosti odgovarajućih studija i ogleda. Za savremenu
futurističku i futurološku literaturu naročito su značajna
delà o »industrijskom« i »postindustrijskom društvu«,

futurologija
»informatičkom društvu« i sl. (Ralf Darendorf, Džon
Galbrajt, Volt Rostov, Alen Turen, Džon Gribin, Mičio
Morišima). Tematski srodna projekcijama »postindus-

158
trijalizma«, današnja f doseže do novog, »pozitivnog«
utopizma.
3 naučna fantastika O razvoj, društveni

M. Ranković

G
gang (eng. - banda, družina). Izraz se najčešće
upotrebljava za označavanje grupe maloletnika čiji su
članovi skloni protivdruštvenim delatnostima. U ovom
značenju, g. treba razlikovati od kriminalne bande, čiji
se članovi (i kada su maloletni) ciljno udružuju radi
vršenja zločina. G. nastaje tako što maloletnici koje ob­
jedinjava neki zajednički problem (porodični odnosi,
neuspeh u školi i si.), u nastojanju da ga prevaziđu,
uspostavljaju tesne međuodnose. Tipičan primer su
grupe maloletnika sa uličnih uglova koje predstavljaju
neku vrstu surogata porodičnog okruženja. Članovi se
viđaju redovno, provode dosta vremena zajedno i sami
određuju kriterijume za pristupanje grupi. Kolektivni
identitet izgrađuju kako unutar g., tako i u sukobima s
drugim takvim grupama ili policijom.
U kriminološkoj literaturi najpoznatiji istraživač
potkulture g. je Frederik Trešer, koji se u trećoj deceniji
XX veka posvetio proučavanju oko hiljadu ovakvih
grupa u Cikagu. Rezultate je objavio u poznatom radu
Gang (1927), u kojem izdvaja nekoliko bitnih crta g.: (1)
individualnost (ne postoje dve iste grupe ovog tipa); (2)
nastaju spontano i neplanirano; (3) počivaju na odnosi­
ma licem u lice među članovima; (4) najjednostavniji
oblik kolektivnog ponašanja je međusobno podsticanje
i dogovor među članovima; (5) kolektivni identitet
članova izgrađuje se (i) konfliktima s drugim takvim
grupama ili organima reda; (6) aktivnosti članova su
različite - od igara i zabave, do vršenja krivičnih đela;
(7) g. može (u drugom slučaju) prerasti u kriminalnu
bandu (treba praviti razliku između izraza g. i »banda«);
(8) svaki g. kontroliše neku »svoju teritoriju«.
Dok Trešer i Vilijam Vajt (Društvo s ćoška, 1943)
nastanak g. vezuju za dezorganizaciju u m oder­
nim gradovima i nemogućnost radničke sredine da
mladim pripadnicima obezbedi željenu identifikaciju i
uzbuđenje, Albert Koen (Delinkventni momci. Kultura
ganga, 1955) posmatra g. maloletnika koji potiču iz
radničke sredine kao tipičan vid potkulture koja odbija
da prihvati vrednosti srednje klase. Za razliku od njega,

Volter Miler smatra da radnička porodica, u kojoj (u
odsustvu oca) dominira jaka majka, generiše delinkven­
ciju dečaka koji u takvoj situaciji traže svoj identitet
muškaraca u uličnim g. Njihova potkultura je inverzna
etici dominantnog društva. Ona počiva na sopstvenim
vrednostima, koje ovaj autor naziva »fokusnim interesovanjima« - nevolja, žilavost, prepredenost, uzbuđenje,
sudbina i autonomnost.
Izrazu g. u literaturi se daje i drugo značenje. Ono
potiče iz XVII veka, kada se u Engleskoj njime nazivalo
ubistvo koje je izvršilo više ljudi. Vremenom, g. su se
počele označavati i zločinačke grupe koje pripadaju
kriminalnom podzemlju, a karakterišu ih osećaj lojal­
nosti i hijerarhijska struktura uspostavljena oko lidera.
One kontrolišu određenu teritoriju na kojoj razvijaju ile­
galne aktivnosti - distribuciju narkotika i pornografskih
sadržaja, kockanje, prostituciju i si. Otuda i izvedeni
izraz »gangster« za pripadnike takvih grupa.
U novije vreme vode se rasprave o tome koliko sug.
organizovani, da li su to primarne ili difuzne i nestalne
društvene grupe. Naravno, odgovor na ta pitanja zavisi
od toga koje od dva pomenuta značenja se ovom izrazu
daje. U tom pogledu, čini se da većina razloga govori u
prilog prvog, između ostalog i zato što ono omogućava
jasno razlikovanje g. od kriminalnih bandi maloletnika,
s jedne, i adolescentskih grupa vršnjaka koje ne poka­
zuju antidruštvene sklonosti, s druge strane.
O kriminologija O organizovani kriminal 3 potkultura
Đ. Ignjalović

gazdinstvo. Proizvodna društvena ustanova u pri­
marnom sektoru. Prema privrednoj grani razlikuju se
poljoprivredno, ribarsko i šumsko g.; prema vlasništvu
g. može biti privatno (seljačko, porodično), zadružno
i državno. Zemljišni posed je svojinska osnova g. kao
proizvodne ustanove, s kojima su povezani domaćinstvo
kao potrošačka i porodica kao socijalna ustanova. Pored
privatnog zemljišnog poseda i tehničke opreme (alata
i mašina), seljačko g . čini još porodična radna snaga.

gazdinstvo
Svi zajedno su elementi agrarne strukture. Zajedno s
lokalnom seoskom zajednicom oni čine ruralnu strukturu,
koja je važan struktumo-funkcionalni segment globalnog
društva.
Kod nas je (izvan Vojvodine) uvek preovladavalo sitno
seljačko g. koje se održalo čak i u kampanji socijalističke
kolektivizacije. Seljaci su 1957. dobili izvesnu garanciju
za svojinu nad zemljom, ali im je i dalje bilo zabranjeno
da na svome posedu koriste stalnu najamnu radnu snagu,
na šta su drugi privatnici (zanatlije) imali pravo. Sve do
1967. godine seljacima je bilo zabranjeno nabavljanje
krupne poljoprivredne mehanizacije (traktora i kombaj­
na).
Danas je s privatnog seljačkog g. u Srbiji skinuta
poluvekovna ideološka hipoteka, ali se zadržala prilično
nepovoljna agrarna struktura. U odnosu na zemlje EU,
Srbija je agrarna zemlja s relativno nerazvijenom po­
ljoprivredom. Na osnovu farmerskog prihoda, veličine
poseda, tehničke opremljenosti, produktivnosti i većine
drugih ekonomskih pokazatelja, srpska poljoprivreda za­
ostaje i za većinom svojih suseda. Uprkos tome, seljačka
g. su veoma važan ekonomski činilac naše poljoprivrede
i egzistencijalni oslonac velikom delu populacije. Prema
popisu iz 1991, na seljačkim g. u Srbiji živi još 35% ukup­
nog stanovništva, što ukazuje na njihov veliki socijalnoekonomski značaj za srpsko društvo. Taj značaj, pak, nije u
skladu s njihovim razvojnim potencijalima, a i ti potenci­
jali, takvi kakvi su, nedovoljno se i neracionalno koriste.
U periodu od 1960. do 1991. godine u Srbiji se ukupan
broj seljačkih g. (oko 1,1 milion) nije bitnije menjao, ali
je došlo do smanjivanja i daljeg usitnjavanja zemljišnog
poseda (deljenjem i promenom namene poljoprivrednog
zemljišta). Grupa mešovitih g. (s jednim zaposlenim izvan
g.) nije se bitno promenila. Međutim, znatno više od svih
drugih (oko 9 puta) uvećala se grupa onih mešovitih g.
(čiji udeo je porastao sa 5 % na relativnu većinu od 47%)
koja imaju i obrađuju poljoprivredno g., ali su im svi ak­
tivni članovi našli još neko zaposlenje izvan agrara (otuda
u statistici postoji kategorija »nepoljoprivredna« seljačka
g.). Kad se saberu ove dve grupe mešovitih seljačkih g.
(26% plus 47%), ispostavlja se daje 1991. oko 73% po­
ljoprivrednih g. u Srbiji bilo mešovitog tipa.
U Srbiji je 1991. bilo 804 178 seljaka starijih od 60
godina (na »čisto poljoprivrednim« g. 250 805, na »nepoljoprivrednim« 295 139, na »mešovitim« 245 805 i na
gazdinstvima bez aktivnih članova 13 086). Naročito je
izraženo starenje samo poljoprivrednih domaćinstava, na
kojima je relativno veći broj starijih od 60 godina nego
na g. na kojima ima poneko zaposlen ili su svi aktivni
članovi zaposleni izvan poljoprivrede.

160

Prema ulaganjima u dalji razvoj razlikuju se: (1) g.
koja se orijentišu na kapitalna proizvodna ulaganja (u
proširenje poseda kupovinom i zakupom zemljišta, u
krupnu mehanizaciju, dugogodišnje zasade, krupnu
stoku); (2) stagnantna g., čija su ulaganja uglavnom ne­
proizvodna (u kuće, zgrade, nameštaj, automobile, sit­
niju mehanizaciju, sitnu stoku i slično), što ukazuje na
njihovu motivisanost da nastave život na selu, ali ne i
da razvijaju poljoprivredu; (3) regresivna g. koja nisu u
stanju ili nemaju motiva da ulažu ni ujedno ni u drugo i
koja vremenom dospevaju na margine agrara i lokalnog
seoskog kolektiva. Na kapitalna ulaganja orijentišu se g. s
većim posedom, ona koja imaju naslednika na posedu i finansijska sredstva. Regresivna su i staračka domaćinstva
(u Srbiji je 25% aktivnih poljoprivrednika starije od 60
godina).
Opšte je pravilo da su najvitalnija (progresivna) g. s
većim zemljišnim posedom, dobro opremljena zgrada­
ma i poljoprivrednom mehanizacijom, s naslednikom na
posedu i većim brojem radno sposobnih članova, među
kojima poneko može biti zaposlen i izvan poljoprivrede.
Mogu biti veoma perspektivna i mešovitag., ako uz pri­
hode izvan poljoprivrede imaju na raspolaganju veći
posed i ostale proizvodne resurse.
O agrar O selo 3 seljaštvo
M. Milrovič
gender studies, v. studije roda
gender, v. rod
genealogija (gr. genealogia - rodoslov, od génos
- rod, potomak; logos - reč, govor, nauka). U antro­
pologiji se izraz upotrebljava u proučavanju sistema
srodstva u određenoj zajednici (eng. kinship). Nar­
avno, ovo podrazumeva očekivanje da će pripadnice,
odnosno pripadnici određene zajednice istraživačima
davati tačne odgovore na njihova pitanja - što nije uvek
bio slučaj. Antropolozi su decenijama na osnovu dobijenih podataka pokušavali da rekonstruišu g. unutar
određenih zajednica, praveći pri tom zanimljive, ali ne
i uvek upotrebljive dijagrame.
Još jedan način upotrebe pojma g. nalazimo kod
Mišela Fukoa, koji je (polazeći od Genealogije mo­
rala Fridriha Ničea, 1887) smatrao izuzetno važnim
metodološkim postupkom, u »sivoj, vrednoj i veoma
dokumentarističkoj« proceduri proučavanja odnosa
moći. Ove odnose je moguće proučavati samo uz pa­
ralelno izučavanje istorije, pa g. služi kao nekakav
korektiv pokušajima da se ide u potragu za »poreklom
stvari«. G. je situirana unutar artikulacije tela i istorije,

161
njen cilj je da, sjedne strane, razotkrije telo koje je pot­
puno određeno istorijom, a s druge, proces kroz koji istorija uništava telo. Kao takva, g. je, navodno, savršena
za razumevanje procesa razvoja znanja i moći, kao i
kontrole i dominacije.
3 srodstvo 3 genogram
A. Bošković

generacija (lat. generatio - rađanje, pokoljenje).
Naraštaj, pokolenje, koleno, potomstvo - skup osoba
približno istih godišta rođenja čije se odrastanje i
sazrevanje odvija pod uticajem nekih karakterističnih
socijalnoistorijskih okolnosti ili zbivanja, a koja utiču
na sve pripadnike skupine bez obzira na njihove različite
individualne i socijalne osobine. Pojam g. kao analitičke
kategorije u sociologiju uvodi istoricistička struja (Vilhelm Diltaj), ali najveći značaj dobija u teoriji Karla
Manhajma koji ovu kategoriju tretira ravnopravno s
kategorijom klase. Prema ovom shvatanju, g. podrazumeva jedan zajednički spoljašnji faktor, naime isti istorijski životni prostor jedne skupine mladih ljudi ijedan
zajednički unutrašnji faktor; ovaj drugi podrazumeva
»novi pristup« g. akumuliranom kulturnom nasleđu, što
se duguje istovetnosti primarnog doživljaja i socijalnih
iskustava date g. Sociološki pokušaji da se ustanove
i međusobno razgraniče generacijske grupe, kao i da
se utvrde efekti njihovog delovanja na socijalnu sredi­
nu, razvili su se u nekoliko različitih teorijsko-empirijskih pristupa i metodoloških postupaka: (1) kohortni
pristup najviše koristi demografija da bi utvrdila osci­
lacije i dugotrajne promene u dem ografskim tren­
dovima, naročito kada je reč o natalitetu, fertilitetu
itd; on se koristi za praćenje promena u vrednosnim i
političkim orijentacijama pojedinih kohorti; (2) gene­
racijske promene u okviru životnog ciklusa: u okviru
jedne iste generacijske skupine posmatraju se promene
u njenim stavovima i bitnim socijalnim opredeljenjima
tokom životnog doba; polazi se od stanovišta da svaka
g. u mladosti pokazuje osobine buntovništva, ideali­
zma, tragalaštva, da bi u zrelom i starijem dobu postala
komformistička i pragmatična; (3) genealoške g.: pred­
met posmatranja je odnos g. roditelja i dece; postoji ne­
koliko teorija koje objašnjavaju ovaj odnos na generaci­
jskom planu; najpoznatije su teorije generacijskog jaza
i generacijskog sukoba; sociološka istraživanja su uka­
zala na postojanje generacijskog jaza, koji se naročito
ispoljava u vrednosnim opredeljenjima g. roditelja i g.
potomaka (materijalistička i postmaterijalistička vrednosna orijentacija); (4) socijalne i političke g.: reč je
o pristupu koji se oslanja na Manhajmovu teoriju g.,

genogram
objašnjavajući generacijsko strukturisanje kao diferen­
ciranje u vremenu i socijalnom prostoru; u okviru g.
postoje »generacijske jedinice« kao posebne skupine
koje karakteriše stvaralačka aktivnost na ideološkom,
umetničkom ili političkom planu; praćenje i istraživanje
ovih skupina naročito je karakteristično u umetnosti
(umetnički pokreti, škole i si.), ali i u politici (revolu­
cionarne g., postrevolucioname g., ratne g. i si.).
3 detinjstvo 3 omladina 3 starost
A. M ilit

genogram (gr. génos - rod, potomak; grđmina
- slovo, zapis). Dijagram porodične povezanosti,
strukture, relacija i istorije u najmanje tri porodične
generacije. G. je mapa porodičnog života, tj. grafički
prikaz životnog sadržaja konkretne porodice u prošlosti,
sadašnjosti i budućnosti. Ova tehnika predstavlja
uspešnu integraciju koja je više od sociometrije i pro­
jekcije, više od generacijskog stabla i porodične anam­
neze. G. je krajem sedamdesetih godina prošlog veka
ustanovio Mjurej Boven, a njegovim usavršavanjem
bavili su se Pjand Gerin, Monika Mekgoldrik, Rendi
Gerson i drugi autori. Najveću primenu g. je dosad imao
u oblasti porodične psihoterapije, u okviru koje je rado
prihvaćen, posebno u razvojnom i multigeneracijskom
pristupu porodici.
Informacije u g. prikupljaju se integracijom vizuelnih, verbalnih i emocionalnih materijala dobijenih od
članova porodice. G. se sastoji od crteža, odnosno mape
porodičnog života i specifičnog genogramskog intervjua
koji se vodi simultano s konstrukcijom crteža. U crtežu
g., figurama (kvadrat, krug, trougao) se simbolično
predstavljaju članovi porodice, a linijama (punim, is­
prekidanim, vijugavim) njihovi međusobni odnosi.
U g. se upisuju demografske (uzrast, zanimanje,
obrazovanje, poreklo, mesto stanovanja), funkcional­
ne informacije (zdravlje, bolesti, ponašanje), kao i
obaveštenja o kritičnim porodičnim događajima (smrti,
uspesi, migracije). Vreme potrebno za izradu jednog g.
obično traje između šezdeset i devedeset minuta.
Pri tumačenjug. posebna pažnja se obraća na ponav­
ljanje (koalicija, trouglova, konflikata, prekida), koinci­
denciju simptoma i događaja (simptom i, recimo, smrt ili
rođenje u porodici). G. može da se koristi u istraživanju
porodice jer daje okvir za njeno sistematsko ispitivanje,
a beleženje je jednostavno, pregledno i ekonomično.
Načela procenjivanja i tumačenja g. nisu jednoo­
brazno i jasno eksplicirana. Postoje samo uputstva i
kategorije u okviru kojih se izvodi tumačenje.
3 genealogija 3 porodica 3 srodstvo
D. Rakočević-Medojević

gerontotogija
g erontologija (gr. géron - stari čovjek). Kao (1)
nauka o starenju i (2) nauka o starima, g. se razvila
sredinom XX stoljeća. Do interesovanja za proučavanje
starenja dolazi usljed porasta broja starih ljudi u ukupnoj
populaciji (proces demografskog starenja stanovništva).
Ovaj proces je usko povezan s padom kako mortaliteta,
tako i fertiliteta stanovništva.
Odnos prema starima se tokom ljudske istorije kretao
od visokog poštovanja koje se starima pridavalo (npr.
u drevnoj Grčkoj postojala je gerontokratija, vladavina
starih ljudi, koji su posebno poštovani), do njihove
fizičke eliminacije iz zajednice za koju su predstavljali
teret (npr. Eskimi su praktikovali lapot, ili bijelu smrt,
kako bi se oslobodili nemoćnih članova zajednice). Pre­
ma preporuci Svjetske zdravstvene organizacije smat­
ra se da starost, kao treće doba života, nastupa nakon
šezdesete godine, dok se stariji od 85 godina nazivaju
»starim starima«. Ipak, ova podjela je uslovna, s obzi­
rom na to da hronološka starost ne odgovara biološkoj
već je usko povezana s kvalitetom života.
G. se bavi biomedicinskim, psihološkim i socijalnim
aspektima starenja. Starenje je univerzalna, neizbježna
činjenica ljudskog života, koja ima progresivan tok.
Predstavlja rezultat djelovanja genetskih faktora, uticaja okoline i načina života. Starost prate biološke
promjene koje pogađaju čitav organizam, pa je funk­
cionalni kapacitet tijela snižen. Kao rezultat se javlja pa­
tologija vezana za starenje, pa su u starosti česte pojave
raznih bolesti. Pored bioloških promjena, kojima se u
okviru g. bavi biomedicina, treće doba prate i socijalne
(društvena izolacija, pad socioekonomskog statusa) i
psihološke promjene (zavisnost od drugih, usamljenost,
odbačenost).
Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije,
2000. godine u svijetu je bilo 600 miliona ljudi starijih
od 60 godina, a procjenjuje se da će broj starih ljudi
u ukupnoj svjetskoj populaciji 2025. godine iznositi
1,2 biliona. Smatra se da će 75% populacije razvijenih
zemalja 2025. godine biti starije od šezdeset godina.
Sve to ukazuje na nužnost proučavanja starih, te nji­
hovih potreba. Demografsko starenje stanovništva će,
predviđa se, uticati na sve aspekte društva. Generalna
skupština UN, Svjetska zdravstvena organizacija, te So­
cijalna povelja Savjeta Evrope zalažu se za povećanje
socijalne sigurnosti i kvaliteta života u starosti, kao i
poštovanje specifičnih potreba starih ljudi, za ranu di­
jagnozu bolesti i odgovarajuće liječenje, što uključuje
čitav niz zdravstvenih i socijalnih mjera.
3 generacija 3 socijalni rad 3 starost
M Ljubičić

162
Gestalt (nem. - oblik, izgled, stanje). Sklop, kon­
figuracija ili celina doživljavanja, sastavljena od niza
specifičnih elemenata, koji zajedno ne čine prostu
sumu onoga što ponaosob predstavljaju nego specifičnu
strukturu, odnosno celinu. Ona se razlikuje po svojim
kvalitetima i efektima od prostog zbira svojih delova i
naziva se još »kvalitetom g.«. G., dakle, podrazumeva
da njegovi elementi daju kvalitet koji matematički zbir
međusobno izdvojenih elemenata nema.
Izraz g. se pretežno koristi u psihologiji i psihotera­
piji, u kojima se odnosi i na već afirmisan teorijski pri­
stup (g.-psihologija Maksa Verthajmera i g.-psihotera­
pija Frederika Perlsa). Uslovno, on se može primeniti
i u sociološkom diskursu, kada se koristi kao oznaka
za sinergističke efekte sume sadejstava pojedinih
društvenih fenomena ili činilaca na društvo kao celinu.
Tako je, npr., u psihijatrijskoj sociologiji registrovan
uticaj brojnih društvenih činilaca na verovatnoću rizika
oboljevanja od psihosomatske bolesti, koji ni u kom
slučaju ne predstavlja samo zbir uticaja tih faktora na
pomenuta oboljenja, nego im je uticaj, na žalost znatno,
veći (Ronald Grosart-Matiček).
3 psihologija 3 sociologija, psihijatrijska
P. Opalić

geto (ital. ghetto, izvedeno iz hebr. ghet - razvod,
razdvajanje). Tom rečju je najpre nazvano jedno malo
venecijansko ostrvo na kojem su Jevreji bili smešteni
počev od 1516. godine. U širem smislu, g. označava
gradski kvart u kojem je prinudno ili po sopstvenom iz­
boru koncentrisana jedna etnička ili religiozna grupa.
Tokom srednjeg veka, Jevreji su u evropskim
gradovima živeli uglavnom asimilovani. Ali, vlasti
Francuske i Engleske su ih proterale u XIII veku. U
Španiji progoni Jevreja počinju u XVI veku (prva juderia 1516), zatim u Italiji gde su ih prinudno smeštali u
vidljivo izdvojene delove grada. Ovakvom akcijom je
većinsko stanovništvo diskriminisalo manjinsku grupu,
ali je to, koliko-toliko, doprinosilo očuvanju integriteta
i identiteta jevrejske zajednice, iako u skučenim i često
nezdravim uslovima. U istom periodu, u germanskim
i slovenskim naseljima stavovi prema Jevrejima su
bili permisivniji i vlasti su im dopuštale više slobode
u svakodnevnom životu. Kasnije, a naročito s napoleonovskim zakonodavstvom, mnoga g. su porušena i tako
iščezla iz gradova Zapadne Evrope. Ponegde, ipak, kao
u Veneciji, Firenci i Amsterdamu, ponovo su bili vidljivi
elementi getoizacije. G. su se duže održavala u Istočnoj
Evropi, ali su tragično završila u rasističkim pogromima
za vreme nacizma (npr. Varšavski g.). Jevrejska g. su
postojala i u Sevemoj Africi i na Bliskom istoku.

163
Danas se pojam g. najčešće koristi za svaku socijalnu
segregaciju koja ima prostornu podlogu, za svaku po­
javu urbane koncentracije manjinskog stanovništva, kao
i, metaforično, za izolovanje i zatvaranje jedne grupe
(»male manjine«) u samu sebe. Ova nova g. imaju pravi
tranzitomi karakter jer ih njihovo etnički i kulturno ho­
mogeno stanovništvo posle izvesnog vremena napušta.
Luis Virtje u svojoj studiji o čikaškomg. (1928) pokazao
da g. može da označava i ravnotežu između dve različite
društvene grupe, kompromis između suprotnih snaga
tolerancije i konflikta, odbijanja i privlačenja, volje da
se održe distance i želje da se uspostave prijateljski od­
nosi. Zbog toga, s one strane kompeticije i konflikta, g.
omogućava modus vivendi između dominantne grupe
koja odbija da deli svoje privilegije i potčinjene ili imi­
grantske grupe koja hoće da sačuva svoj kulturni iden­
titet. Tako je, navodno, u američkim gradovima (Cikago,
Njujork - Bruklin), g. predstavljao međustanicu imi­
granata na putu asimilacije, imajući dvojaku ulogu segregacije i progresivne asimilacije.
3 antisemitizam O urbana segregacija

S. Vujović
globalizacija (lat. globus - lopta; kasnije - Ze­
maljska kugla). Izraz g. ili mondijalizacija odnosi se na
širok spektar ekonomskih, političkih i kulturnih tenden­
cija u savremenom svetu. U svakodnevnom govoru, g.
označava različite pojave, kao što je, na primer, rastuća
dominacija Zapada, posebno SAD, u ekonomskim,
političkim i kulturnim poslovima, što se izražava izra­
zima »vesternizacija« ili »amerikanizacija«; ponekad se
pod g. podrazumeva širenje liberalne ideologije i stva­
ranje slobodnog svetskog tržišta; najzad, o g. se govori
i kao o procesu koji, zahvaljujući brzom razvoju infonnacione tehnologije, vodi stvaranju ujedinjene svetske
zajednice u kojoj će nestati povodi za sukobljavanja.
U stručnim raspravama, pojmu g. se pristupa mnogo
diferenciranije. Pokušavaju se utvrditi razmere procesa,
dimenzije i indikatori kojima taj pojam može da se operacionalizuje za potrebe empirijskih istraživanja, traga
se za uzrocima, ključnim akterima, protivrečnostima i
posledicama procesa g. Ni o jednoj od navedenih tema
nema saglasnosti među različitim autorima i školama
mišljenja. Izvesna saglasnost postoji u pogledu shvatanja da je g. višedimenzionalan, dugotrajan proces
koji je povezan s deteritorijalizacijom , sve većom
međupovezanošću i ubrzavanjem društvenih delatnosti
na planetarnom nivou. Deteritorijalizacija, u tom smi­
slu, znači da se povećava broj društvenih aktivnosti koje
se odvijaju nezavisno od teritorijalne lociranosti aktera.
Međupovezanost znači da lokalna zbivanja oblikuju i

globalizacija
određuju događaji koji su se odigrali hiljadama kilome­
tara daleko. Najzad, sve veća sposobnost savremenih
transportnih i informativno-komunikacijskih sistema da
robu, ljude i, pre svega, informacije prenose s kraja na
kraj planete svedoči o zgušnjavanju prostora koji više
ne predstavlja prepreku za obavljanje transakcija u re­
alnom vremenu.
Pre nego što se ukaže na savremena shvatanja g.,
potrebno je podsetiti da se razmišljanja o promenama
nastalim kao posledica industrijske revolucije mogu
povezati s g .O tome svedoče radovi Anri de Sen-Simona, Ogista Konta, Adama Smita, Karla Marksa, Maksa
Vebera, Emila Dirkema itd. Teorije o imperijalizmu,
posebno radovi Rudolfa Hilferdinga, teorija moder­
nizacije i teorija zavisnosti nude mnogo širu osnovu za
povezivanje s idejama o g. U tom smislu, neki autori
smatraju da veliki deo savremenih rasprava og. pred­
stavlja nastavak rasprave o imperijalizmu i moderniza­
ciji (Daglas Keiner). Entoni Gidens, međutim, misli da
su savremene rasprave o g. neposredan izvor imale, s
jedne strane, u radovima autora tzv. škole međunarodnih
odnosa, a s druge u radovima Im anuela Volerstina
posvećenih svetskom sistemu.
Ipak, broj objavljenih studija svedoči da se početak
rasprava o g. smešta u polovinu osamdesetih godina XX
veka, da bi nakon raspada sovjetskog bloka one dobile
novu dimenziju, dok njihova stvarna ekspanzija nastupa
polovinom devedesetih godina prošlog stoleća i traje
do danas.
S obzirom na mnoštvo mogućih kriterijuma, već sâm
pokušaj klasifikacije radova o g. izaziva nedoumice. Lesli Skler smatra daje sociološke radove o g. moguće raz­
vrstati u četiri kategorije, u zavisnosti od istraživačkih
problema koje pojedini autori smatraju bitnim: (a) svetskosistemskipristup zasniva se na razlikovanju zemalja
centra, poluperiferije i periferije u zavisnosti od njihove
promenjive uloge u međunarodnoj podeli rada koja je
uslovljenja svetskim kapitalističkim sistemom; (b) mo­
del globalne kulture usmeren je na probleme nacionalnih
identiteta koji su proistekli iz homogenizovanja pod uticajem masovnih medija; (3) model globalnog društva
tvrdi d aje pojam globalnog društva postao moguć tek
u moderno doba zahvaljujući nauci, tehnologiji, indu­
striji i univerzalnim vrednostima koje su stvorene u XX
veku; u tom smislu, rasprava se vodi o opadanju moći i
značaja nacionalne države i povećanju značaja (ne samo
moći) nadnacionalnih i globalnih institucija i vrednosnih sistema; konačno (4) model globalnog kapitalizma
locira dominantne globalne snage u strukture oduvek
globalizujućeg kapitalizma. U tom smislu, g. kao pojam
razlikuje se od državnocentričnog objašnjenja koje se

globalizacija
usredsređuje na sukob rivalskih nacionalnih ekonomija.
Klasifikacija Dejvida Helda na hiperglobaliste, skeptike
i transformacionaliste zasnovana je na više kriterijuma,
ali se u osnovi oslanja na vrednosni sud o g. Za hiper­
globaliste, g. znači potpuno novu eru koju karakteriše
opadanje moći nacionalnih vlada i jačanje uticaja or­
ganizacija globalnog civilnog društva i uspostavljanje
okvira globalne vlade - što su procesi koje pokreću
razvoj tehnologije i kapitalizma. Za skeptike, promene
u savremenom svetu svedoče o sve manjoj globalnoj i
sve većoj regionalnoj povezanosti. Jačanje i povećanje
broja nacionalnih država, sve izraženija polarizacija i
marginalizacija siromašnih zemalja i sve veći značaj
država u ekonomiji usmeravaju savremeni svet ne u
pravcu globalne civilizacije nego u pravcu sukoba civi­
lizacija. Dosad nezabeleženu globalnu međupovezanost
transformacionalisti tumače globalizovanjem modernizacijskih trendova; istovremeno, oni osporavaju stav
0 nestanku nacionalne države i ističu, pre svega, njenu
transformaciju, kao i transformaciju međunarodnog
političkog poretka. Njihov ključni stav odnosi se na
istovremenost procesa globalne integracije i fragmen­
tacije, što budućnost čini nepredvidljivom.
Problem se dodatno usložnjava time što se rasprava o
g. obogaćuje stalno novim temama i problemima koji se
dovode s njom u vezu, a takođe zahvaljujući i činjenici
da se stari pojmovi preobražavaju. Sve to otežava čak
1elementarno određenje pojma g. U tom smislu, mora
se voditi računa o razlici između pojmova kao što su
internacionalizacija, globalnost, globalizam, »glokalizacija«, regionalizacija, imperijalizacija, novi svetski
poredak itd., koji se neretko upotrebljavaju kao sinonimi
za pojam g.
Za uvođenje kakvog-takvog reda korisno je u analitičke
svrhe ukazati na osnovne dimenzije g. Ekonomska g.
odnosi se na probleme organizacije proizvodnje i obima
razmene na planetarnom nivou. Ključna dilema je da
li obim i smer prekogranične trgovine, tokovi kapitala
i direktnih stranih investicija stvaraju istinski globalizovanu ekonomiju, ili je pak reč o stvaranju regional­
nih ekonomskih blokova. U tom kontekstu analizira
se poslovanje transnacionalnih i m ultinacionalnih
kompanija i preispituje uloga međunarodnih ekonom­
skih organizacija kao što su Međunarodni monetarni
fond, Svetska banka i Svetska trgovinska organizacija.
Raspravlja se o promenama u organizaciji proizvodnje
i uticaju koji na globalne tokove ima transformacija savremenog kapitalizma.
U okviru rasprave o političkoj g., najvažnije pitanje
tiče se budućnosti nacionalnih država i značaja koje one

164

imaju u odnosu na ostale segmente društvenog života.
S tim je povezano i pitanje demokratskog deficita i
urušavanja pojma države socijalnog staranja. Proble­
mi ljudskih prava, uloge civilnog društva i potrebe za
stvaranjem globalnog političkog tela koje bi kontrolisalo tokove kapitala pobuđuju najzanimljivije rasprave
u tom kontekstu.
Rasprava o kulturnoj g. započela je postavljanjem
dileme homogenizacija ili heterogenizacija kulture.
Prevagu su ipak odnela shvatanja o hibridizaciji kul­
ture i multikulturalizmu. Istovremeno, u prvi plan se
vraćaju problemi identiteta, desekularizacije, odnosno
oživljavanja verskog i nacionalnog fundamentalizma.
Jednim pogledom je nemoguće obuhvatiti problema­
tiku g., niti pak ponuditi nedvosmisleno određenje po­
jma, a da se pri tom ne sklizne u teorijsku jednostranost
ili, još češće, u ideološku pristrasnost. U tom smislu,
neki od značajnih autora sm atraju da je g. naprosto
mit, odnosno svesno nastojanje da se zamagle ključni
društveni procesi koji vode nesagledivim posledicama
po opstanak osnovnih vrednosti savremene civilizacije.
Njihov doprinos raspravi o g. svodi se, dakle, na kritiku
ideologije.
O društvo, moderno O globalni grad
O novi svetski poredak

V. Vuletič
globalni grad. Krajem XX veka u razvijenom svetu,
pod uticajem globalizacije, počinje da se oblikuje nova
urbana tvorevina koja se različito naziva: g. g., svet­
ski grad, megagrad, informacioni grad, metropola itd.
Za Džona Fridmana, g. g. je prvenstveno veliki finansijski centar i mesto koje ujedinjuje društvena sedišta
multinacionalnih kompanija. Pored toga, g. g. okuplja
međunarodne organizacije (političke, ekonomske, kul­
turne). Da bi obavljao funkcije upravljanja, g. g. mora
da bude opremljen poslovnom infrastrukturom, a to,
između ostalog, znači da mora da bude veliki centar
međunarodnog transporta. Najzad, to je prilično veliki
grad (preko milion stanovnika), s vrlo diferenciranim
funkcijama, uključujući industrijske aktivnosti, čak i
kad one prestaju da igraju vodeću ulogu u regionalnom
razvoju ili u urbanom planiranju. Drugi autori (Saskija
Sasen) u definiciju g. g. unose striktnije kriterijume,