διαδρομές

Ν ο ητ ι κ έ ς

διαδρομές

στόν

χῶρο

τῆς

πίστης

Μηνιαῖο φυλλάδιο τοῦ Ἱ.Ν. Ἁγίας Τριάδος Πετρουπόλεως | Σουλίου 167 - Τηλ.: 210 5013108 | Τεῦχος 27ο - Ὀκτώβριος 2016
ierosnaosagiastriadospetroupoleos.blogspot.gr - agiatriadapetroupoleos.gr - facebook: agiatriadapetroupolis

Δρόμος δέν ὑπάρχει...
τόν δρόμο
τόν ἀνοίγουμε...
προχωρώντας
καί συγχωρώντας...

Οἱ γεωργοί καί ἡ ἄμπελος.
Μικρογραφία εἰκονογραφημένου
χειρογράφου, 11ος αἰ. μ.Χ.,
Ἐθνική Βιβλιοθήκη Παρισίων.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ:
Ἡ συμβολὴ τῆς Ἐκκλησίας τὸ 1940 - Ὁ ἀντιστασιακὸς Ἀρχιεπίσκοπος

Γ

ιορτάζοντας τὴν ἐθνικὴ ἐπέτειο τῆς
28ης Ὀκτωβρίου ἡ Ἐνορία μας προβάλλει τὸ ἔργο τῆς Ἐκκλησίας τὸ 1940,
ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴ διάρκεια τῆς κατοχῆς
ἀπὸ τοὺς Γερμανούς.
Κατὰ τὴν Ἰταλικὴ εἰσβολὴ τὸ 1940 ἡ
Ἐκκλησία κήρυξε πανστρατιὰ κατὰ τοῦ
ἐχθροῦ, ὄχι μόνο ἠθικὰ ἀλλὰ καὶ πρακτικά.
Τὸ Πανελλήνιο Ἵδρυμα Τήνου ἐκποίησε
τὰ τιμαλφῆ ἀπὸ τὰ τάματα τῆς Μεγαλόχαρης καὶ ἐνίσχυσε οἰκονομικὰ τὸν ἀγώνα
μὲ 5 ἑκατ. δραχμές, ποσὸ ποὺ θεωρεῖται
ἀρκετὰ ὑψηλὸ γιὰ τὴν ἐποχή.
Ἡ Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀθηνῶν ὀργάνωσε
173 παραρτήματα στὴν πόλη μὲ 2.500
ἐθελόντριες ποὺ ἐνίσχυαν οἰκονομικὰ τὶς
οἰκογένειες τῶν στρατευμένων. Τὰ παραρτήματα αὐτὰ συγκέντρωναν χρήματα,
ρουχισμό, τρόφιμα ποὺ κάλυψαν τὶς ἀνάγκες γιὰ 61.239 οἰκογένειες. Ἀντίστοιχες
ἀποστολὲς ὑπῆρχαν καὶ γιὰ τοὺς ἐνόπλους
τοῦ μετώπου.
Κατὰ τὴν κατοχὴ τῶν Γερμανῶν τὸ 1941
Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν ἦταν ὁ Χρύσανθος, ὁ ὁποῖος ἀρνήθηκε νὰ ὁρκίσει τὴν
κατοχικὴ κυβέρνηση Τσολάκογλου.
Κατὰ τὴν ἐπίσκεψη τοῦ Γερμανοῦ στρατηγοῦ Φὸν Στοῦμε στὸ γραφεῖο του τὸν
δέχθηκε ὄρθιος χωρὶς νὰ τοῦ προσφέρει
κάθισμα καὶ τοῦ διεμήνυσε ὅτι ἡ ἐκκλησία δὲν πρόκειται νὰ συνεργασθεῖ μὲ τοὺς
εἰσβολεῖς.
Ἡ κυβέρνηση Τσολάκογλου παύει ἀπὸ
τὰ καθήκοντά του τὸν Χρύσανθο καὶ
χρίζει Ἀρχιεπίσκοπο τὸν Δαμασκηνό. Ὁ

Δαμασκηνὸς περισσότερο διπλωμάτης συνεργάσθηκε μὲ τὴν ἐξόριστη κυβέρνηση,
τοὺς Ἄγγλους καὶ τὶς ὀργανώσεις ἐθνικῆς
ἀντίστασης, ΕΔΕΣ τοῦ Ζέρβα καὶ ΕΚΚΑ
τοῦ Ψαρροῦ.
Ἐνῶ ὁ Χρύσανθος ἀπὸ τὸ σπίτι του
πλέον, εἶχε ἐπικοινωνία μὲ τὴν ἐξόριστη
κυβέρνηση καὶ τὸ Στρατηγεῖο τῆς Μέσης
Ἀνατολῆς μὲ τὸ γνωστὸ «ἀσύρματο τοῦ
Δεσπότη».
Ὁ μητροπολίτης Καρυστίας Παντελεήμων, ὁ Κοζάνης Ἰωακείμ, ὁ Ἠλείας Ἀντώνιος, ὁ Χίου Ἰωακείμ, ὁ Σάμου Εἰρηναῖος,
ὁ Χαλκίδος Γρηγόριος, ὁ Ἀττικῆς Ἰάκωβος
καὶ πολλοὶ ἄλλοι ἁπλοὶ κληρικοὶ ἐντάχθηκαν στὶς ἀντιστασιακὲς ὀργανώσεις.
Πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς σκοτώθηκαν ἢ ἐκτελέσθηκαν ἢ μεταφέρθηκαν αἰχμάλωτοι στὰ
στρατόπεδα συγκέντρωσης στὴ Γερμανία,
ὅπως ὁ μητροπολίτης Δημητριάδος Δαμασκηνός, ὁ μητροπολίτης Λήμνου Διονύσιος, ὁ Κυθήρων Μελέτιος.
Τὸ 1949 ἡ «Ἀκαδημία Ἀθηνῶν ἀπένειμεν
τὸ «Χρυσοῦν Μεττάλλιον» εἰς τοὺς ἐκτελεσθέντες κληρικοὺς ποὺ συμβάλλανε τὰ
μάλα κατὰ τῆς Γερμανικῆς κατοχῆς.
Τὰ μοναστήρια συνέβαλλαν καθοριστικὰ
στὴν Ἐθνικὴ Ἀντίσταση, εἴτε προσφέροντας καταφύγιο σὲ πολλοὺς ἀγωνιστές,
εἴτε στήνοντας ἀσυρμάτους, εἴτε βοηθοῦσαν στὴ φυγάδευση ἀγωνιστῶν στὴν
Μέση Ἀνατολὴ ὅταν αὐτὰ βρίσκονταν σὲ
νησιὰ ἢ σὲ παραλιακὲς τοποθεσίες.
Μοναστήρια ὅπως Κορώνας Καρδίτσας,
Μεγάλου Σπηλαίου καὶ Ἁγίας Λαύρας
Καλαβρύτων, Προυσοῦ Εὐρυτανίας καὶ
ἄλλων γνώρισαν τὴν ἐκδικητικὴ μανία τοῦ
κατακτητῆ.
Κατὰ τὴν διάρκεια τοῦ μεγάλου λιμοῦ
στὴν Ἀθήνα τὸ 1941 ὁ Δαμασκηνὸς ὀργάνωσε τὴν ΕΟΧΑ (Ἐθνικὸς Ὀργανισμὸς
Χριστιανικῆς Ἀλληλεγγύης) μὲ 3.000
παραρτήματα καὶ 5.000 ἐθελοντὲς πρό-

σφεραν φαγητὸ στοὺς λιμοκτονοῦντες
ἕλληνες. Τὰ συσσίτια ποὺ διοργανώθηκαν ἀπὸ ἐνισχύσεις τοῦ Διεθνῆ Ἐρυθροῦ
Σταυροῦ ὑπολόγιζαν ὅτι σώθηκαν πάνω
ἀπὸ 70.000 παιδιά.
Ὁ Δαμασκηνὸς παρενέβαινε συχνὰ στὴ
ματαίωση τῆς ἐκτέλεσης Ἑλλήνων καθὼς
καὶ τὴν ἀπειλὴ γιὰ διοργάνωση διαδήλωσης προκειμένου νὰ ἀποτραπεῖ ἡ ἐπιστράτευση Ἑλλήνων καὶ ἀποστολή τους
στὴν Γερμανία.
Ἐνέργειες ποὺ ἀνάγκασαν τοὺς Γερμανοὺς νὰ τὸ θέσουν σὲ κατ’ οἶκον περιορισμό.
Ὁ Ἐνορίτης

Συντακτική ὁμάδα

> Ὁμάδα Νεότητας
Ἁγίας Τριάδος Πετρουπόλεως
> π. Σπυρίδων Ἀργύρης

ἐπίκαιρα
ΚΛΗΡΟΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
ΠΡΩΤΗ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΝΤΙΣΤΑΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ
Τοῦ Κων/νου Σαρδελῆ
Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων ἔχει χρέος, ἔστω καὶ μετὰ
θάνατον, ἔστω καὶ μετὰ ἀπὸ ἑξήντα χρόνια, νὰ
ἀνακηρύξει τοὺς Ἀρχιεπισκόπους Ἀθηνῶν καὶ
πάσης Ἑλλάδος Χρύσανθον (Φιλιππίδην, 1881-1949) καὶ
Δαμασκηνὸν (Παπανδρέου, 1890-1949) ΑΞΙΟΥΣ τοῦ ἔθνους,
τὸν δὲ Χρύσανθον πρῶτον ἀντιστασιακόν, διότι πρῶτος
αὐτὸς προέβαλε ἀντίσταση κατὰ τῶν Γερμανῶν, ἀμέσως
μετὰ τὴν εἴσοδό τους στὴν Ἀθήνα. Καὶ νὰ ἀνεγερθεῖ καὶ στὸ
Χρύσανθο ἀνδριάντας, πλάι σέ κεῖνον τοῦ Δαμασκηνοῦ,
γιατί καὶ οἱ δύο ἀνήκουν στὶς μεγάλες προσωπικότητες,
ὄχι μόνο τῆς Ἑλλαδικῆς Ἐκκλησίας ἀλλὰ καὶ τῆς νεώτερης
ἱστορίας μας γενικότερα.
Ὁ ἀπὸ Τραπεζοῦντος Χρύσανθος (μητροπολίτης Τραπεζοῦντος 1913- 1938), ὁ ὁποῖος ἔγινε καὶ μέλος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τὸ 1940, ἀνήκει στοὺς κορυφαίους ἐκείνους
ἱεράρχες τῆς Ἑλλάδας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ποὺ μὲ τὴν
ἰσχυρὴ προσωπικότητά τους ἐσφράγισαν τὴν ἐποχὴ τους
ἀλλὰ καὶ ἐτίμησαν μεγάλως τὴν παράδοση τοῦ Γένους.
Ὑπῆρξε ἕνας Νεομάρτυρας ἐν ζωὴ μὲ τὴν πράγματι ἡρωική του στάση μπροστὰ στὸ Γερμανὸ Στρατηγὸ Στοῦμμε,
ὅταν ἀμέσως μετὰ τὴν εἴσοδο τῶν Γερμανῶν στὴν Ἀθήνα
ἐπισκέφτηκε τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Χρύσανθο καὶ ὑποχρεώθηκε νὰ παραμείνει ὄρθιος ἐπειδή, ἐπιτοῦτο, ἔμεινε ὄρθιος
καὶ ὁ Χρύσανθος. Ἐπίσης ἀρνήθηκε νὰ ὁρκίσει τὴν πρώτη
κατοχικὴ Κυβέρνηση τοῦ ἀντιστράτηγου Τσολάκογλου.
Ἀλλὰ ἡ στάση τοῦ Χρυσάνθου δὲν περιορίζεται σ αὐτό. Ἄς
δοῦμε, ὅμως, πρῶτα πὼς ὁ Χρύσανθος ἀντιμετώπισε τὴν
κατάσταση μετὰ τὴν κήρυξη τοῦ Πολέμου (28 Ὀκτωβρίου
1940).
Ὁ Χρύσανθος ἀμέσως κινητοποίησε ὁλόκληρη τὴν
Ἐκκλησία καὶ καθοδήγησε τὸν κλῆρο νὰ συμπαρασταθεῖ
στὸ μαχόμενο ἔθνος. Ἵδρυσε,χωρὶς καμιὰ καθυστέρηση, τὴν
«Πρόνοια Στρατευομένων» τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν,
γεγονὸς ποὺ ἀνακούφισε τὰ στρατευμένα νιάτα μας. Καὶ
στὴν περίπτωση αὐτὴ ὁ Χρύσανθος στάθηκε ὁ ἴδιος καὶ
καλύτερος, ὅπως καὶ στὴν Τραπεζούντα.
Κάπου δύο χιλιάδες ἄνδρες καὶ γυναῖκες ἐπιστράτευσε
καὶ συνέλεξε πολλὰ ἑκατομμύρια γιὰ τὶς οἰκογένειες τῶν
στρατευθέντων, ἐνῶ ἐπισκεπτόταν συνεχῶς τοὺς νοσηλευόμενους τραυματίες καὶ ὀργάνωσε εἰδικὴ ὁμάδα ἀπὸ ἱερεῖς
γιὰ τὶς θρησκευτικὲς ἀνάγκες τῶν στρατιωτῶν. Ξεχωριστὸ
τμῆμα τῆς «Πρόνοιας» διεξήγαγε πατριωτικὴ ἀλληλογραφία
καὶ ἀποστολὴ δεμάτων καὶ θρησκευτικῶν βιβλίων καὶ ἐντύπων, γιὰ τὴν ἐνίσχυση τοῦ φρονήματος τῶν στρατιωτῶν.
Μὲ τὴν ὑποδούλωση καὶ τὴν εἴσοδο τῶν ἐχθρικῶν στρατευμάτων στὴ χώρα, ὁ Χρύσανθος ἀκολούθησε τὴν μακραίωνη παράδοση τῆς Ἐκκλησίας: ἔμεινε μαζὶ μὲ τὸ ποίμνιό του, νὰ ἀγωνιστεῖ μαζί του μὲ ὅλες τὶς συνέπειες ποὺ

2

συνεπάγετο τοῦτο. Γιατί κανεὶς κληρικὸς δὲν ἐγκατέλειψε
ποτὲ τὸ ποίμνιό του, ἰδιαίτερα τέτοιες ὧρες.
Δύο πολὺ γνωστὰ παραδείγματα: τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη Γρηγορίου τοῦ Ε΄ καὶ τοῦ Μητροπολίτη Σμύρνης
Χρυσοστόμου, καὶ οἱ δύο ἱερομάρτυρες καὶ ἐθνομάρτυρες
τοῦ Γένους. Ὁ Χρύσανθος δὲ σὲ πρόταση τοῦ Βασιλέως
Γεωργίου Β΄ νὰ ἀναχωρήσει μαζὶ μὲ τὴν κυβέρνηση, ἀπάντησε ὅπως θὰ ἀπαντοῦσε κάθε κληρικός, ἀπὸ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχη ὡς τοῦ τελευταίου Ἱερέα: «Ἡ θέσις μου
ὡς ἐθνάρχου εἶναι νὰ παραμείνω ἐδῶ, διὰ νὰ προστατεύσω
τὸν ἑλληνικὸν λαόν». Αὐτὸς εἶναι ὁ καλὸς ποιμήν, ποὺ
θυσιάζει τὴ ζωὴ του ὑπὲρ τῶν προβάτων.
ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΝΑ ΠΑΡΑΔΩΣΕΙ ΤΗΝ ΠΟΛΗ
Στὸ ἡμερολόγιο τοῦ Χρυσάνθου διαβάζουμε:
«24 Ἀπριλίου 1941. Ἔρχονται εἰς ἐπίσκεψίν μου ὁ Νομάρχης Ἀττικοβοιωτίας κ. Πεζόπουλος καὶ ὁ Δήμαρχος
κ. Πλυτᾶς κατ’ ἐντολὴν τοῦ Ὑφυπουργοῦ Ἀσφαλείας κ.
Μανιαδάκη, διὰ νὰ μοὶ εἴπουν ὅτι μετὰ τῶν ἀνωτέρω δύο
καὶ τοῦ Φρουράρχου Ἀθηνῶν Στρατηγοῦ Καβράκου θὰ
παραδώσωμεν τὴν πόλιν εἰς τοὺς Γερμανούς. Ἀπήντησα
ὅτι εἰς τὸ ἔργον τοῦτο οὐδεμίαν θέσιν ἔχει ὁ Ἀρχιεπίσκοπος
Ἀθηνῶν. Νομίζω, μάλιστα, ὅτι καὶ σεῖς οἱ ἄλλοι εἶσθε πολλοί, καὶ ὅτι θὰ ἔφθανεν εἰς κατώτερος ἀξιωματικὸς διὰ νὰ
εἴπη εἰς τοὺς Γερμανοὺς ὅτι ἡ πόλις δὲν ἀμύνεται καὶ ὅτι
εἶναι ἐλεύθεροι νὰ εἰσέλθουν. Ἐπέμεινον καὶ ἐπανέλαβον
ὅτι ἔργον τοῦ Ἀρχιεπισκόπου εἶναι ὄχι νὰ ὑποδουλώνη
ἀλλὰ νὰ ἐλευθερώνη. Πλὴν τούτου, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ
συμπεριφερθοῦν οἱ Γερμανοὶ περιφρονητικῶς καὶ νὰ στείλουν κανένα ἀνθυπολοχαγὸν διὰ νὰ συνεννοηθῆ μετὰ τοῦ

3

3

ἐπίκαιρα
Ἀρχιεπισκόπου, ὅπερ θὰ εἶναι ἐξευτελιστικὸν διὰ τὸ ἀξίωμα
τοῦ Ἀρχιεπισκόπου. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι τὸ 1916, ὅτε ἤμην Μητροπολίτης Τραπεζοῦντος καὶ προσωρινὸς Διοικητὴς τοῦ
τόπου, καὶ ἐπὶ τῇ προσεγγίσει τῶν Ρώσων, οἵτινες ἤρχοντο
εἰς Τραπεζούντα ὡς ἐλευθερωταὶ καὶ ὄχι ὡς δουλωταί, πάλιν
δὲν μετέβην ὁ ἴδιος νὰ παραδώσω τὴν πόλιν, ἀλλὰ ἔστειλα ἕνα ἁπλοῦν πολίτην μετὰ τοῦ Ἀμερικανοῦ Προξένου,
οἱ ὁποῖοι εἶπον ἁπλῶς εἰς τοὺς Ρώσους ὅτι δὲν ἀμύνεται
ἡ πόλις καὶ ὅτι εἶναι ἐλεύθεροι νὰ εἰσέλθουν. Δὲν βλέπω
λοιπὸν τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον πρέπει ὁ Ἀρχιεπίσκοπος
νὰ παραδώση τώρα τὴν πόλιν εἰς τοὺς Γερμανούς.
Ταῦτα παρακαλῶ νὰ διαβιβασθοῦν εἰς τὸν κ. Μανιαδάκην.»
«ΕΠΕΣΑ ΕΙΣ ΤΟ ΚΡΕΒΒΑΤΙ
ΚΑΙ ΕΚΛΑΥΣΑ ΠΙΚΡΟΤΑΤΑ»
Στὶς 27 Ἀπριλίου 1941 διαβάζουμε στὸ ἡμερολόγιο τοῦ
Χρυσάνθου μεταξύ τῶν ἄλλων:
«….Μετὰ δύο ὥρας ἔρχεται εἷς γραμματεὺς τοῦ Δημαρχείου καὶ μοὶ λέγει ὅτι ὁ Γερμανὸς Στρατηγὸς ἐρωτᾶ ποίαν ὥραν δύναται νὰ μὲ ἐπισκεφθῆ εἰς τὴν Μητρόπολην
….Ἀπήντησα ὅτι δύναται νὰ ἔλθη εἰς τὰς 4 μ.μ. Περὶ τὴν 4ην
μ.μ. ἔρχεται ὁ Στρατηγὸς τοῦ Δευτέρου Σώματος Στρατοῦ
Stumme συνοδευόμενος ἀπὸ τὸν Klemm, Στρατιωτικὸν
Ἀκόλουθον τῆς Γερμανικῆς Πρεσβείας, Γερμανολεβαντίνος
ἐκ Σμύρνης, ὅστις ἐπὶ τέσσερα ἔτη κατεσκόπευε τὴν Ἑλλάδα
καὶ τὸν ἑλληνικὸν στρατόν, καὶ ἀπὸ τὸν νεοδιορισθέντα
Γερμανὸν Φρούραρχον Ἀθηνῶν. Τοὺς ὑποδέχομαι ἐντός
τοῦ Συνοδικοῦ μὲ ἀθυμίαν καὶ κατήφειαν. Πῶς νὰ ἀρχίσω
τὴν συνομιλίαν; Φαίνεσθε, τοῦ λέω, κουρασμένος. Ναί,
ἀπαντᾶ. Βρήκαμε γέφυρας καὶ δρόμους κατεστραμμένους.
Τὰ κατέστρεψαν οἱ Ἄγγλοι. Ποιὸς θὰ τὰ ἐπανορθώση; Οἱ
Ἄγγλοι ὀφείλουν νὰ πληρώσουν. Θὰ πληρώση ὅποιος νικηθῆ, λέγω. Κατὰ τὴν διαδρομὴν ἡμῶν διὰ τῆς Ἑλλάδος μὲ
εὐχαρίστησιν παρετήρησα ὅτι πολλοὶ ὁμιλοῦν γερμανικά.
Ναί, τοῦ εἶπα, ὑπῆρχον πολλοί, οἵτινες ἤσαν θαυμασταὶ
τοῦ γερμανικοῦ πολιτισμοῦ· ἀλλ' ἀφ' ὅτου ἐκήρυξεν ἡ Γερμανία τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἔμειναν ὀλίγοι ἢ
κανείς. Πράγματι, ἔχει λυπήσει πολὺ τὸν ἑλληνικὸν λαὸν
διότι ἡ Γερμανία ἀναιτίως ἐκήρυξε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς
Ἑλλάδος• διατὶ τὸν ἐκήρυξεν; Αὐτά, ἀπαντᾶ, εἶναι ζητήματα
πολίτικης. Εἰς τὸν δρόμον, λέγει, μᾶς ἔρραιναν μὲ ἄνθη.
Αὐτοί, τοῦ ἀπαντῶ, βεβαίως δὲν ἤσαν Ἕλληνες. Ἐπείγει,
τῷ λέγω, τὸ ζήτημα τοῦ ἐπισιτισμοῦ τοῦ τόπου. Θὰ ἔλθη,
ἀπαντᾶ, προσεχῶς ἰδιαιτέρα ἐπιτροπὴ ἐπισιτισμοῦ. Καὶ
τώρα, τῷ λέγω, ποῦ θὰ ὑπάγετε; Ὅπου διατάξει ὁ Φύρερ,
ἀπαντᾶ, διότι ἡμεῖς δὲν κάμνομεν τίποτε ἐκτὸς ἐκείνου τὸ
ὁποῖον διατάσσει ὁ Φύρερ...
Προσέξατε, Στρατηγέ μου, νὰ μὴ τραυματίσητε τὴν ὑπερηφάνειαν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ...»
«ΑΛΛΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΙΝ
ΔΕΝ ΔΥΝΑΜΑΙ ΝΑ ΟΡΚΙΣΩ»
«…. Πρὸς τὸ ἑσπέρας ἔρχεται εἰς ἐπίσκεψίν μου ὁ κ.Πλάτων Χατζημιχάλης …. καὶ μοὶ ἀναγγέλει ὅτι ἐσχηματίσθη

Κυβέρνησις ὑπὸ τοῦ Τσολάκογλου…Τῷ ἀπήντησα ὅτι
λυποῦμαι πολύ…. Ὁπωσδήποτε, ἀπαντᾶ, ἡμεῖς ὑπεγράψαμεν τὸ συμβόλαιον καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη…. καὶ
παρακαλεῖ (ὁ Τσολάκογλου) νὰ ἔλθετε νὰ [τὴν] ὁρκίσετε
αὔριον τὸ πρωΐ ἡ ὥρα 9. Ἀπαντῶ ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ὤρκισα, ἐξακολουθεῖ νὰ ὑφίσταται καὶ νὰ
συνεχίζη τὸν πόλεμον. Ἄλλην Κυβέρνησιν δὲν δύναμαι νὰ
ὁρκίσω· πλὴν τούτου, δὲν γνωρίζω τί ἐγράφη καὶ ὑπεγράφη
εἰς τὸ μετὰ τῶν Γερμανῶν συμβόλαιον, καὶ δὲν γνωρίζω ἐὰν
αὔριον κατ' ἐντολὴν τῶν Γερμανῶν δὲν θὰ ἀποκηρύξητε
τὴν μετὰ τῶν Ἄγγλων συμμαχίαν μας, ὅπερ ἐθνικῶς θὰ
εἶναι ὀλεθριώτατον. Εἰς τοιαύτας δὲ ὑπόπτους καὶ ἀντεθνικᾶς ἐνεργείας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δώση ἡ Ἐκκλησία τὸν
ὅρκον καὶ τὴν εὐλογίαν της. Ἡ Ἐκκλησία πρέπει νὰ μένη
μακρὰν ἀπὸ τοιαῦτα πράγματα. Ἐγὼ τὸ ἐννόησα, λέγει ὁ
κ. Χατζημιχάλης, καὶ ὅταν αὔριον ἔλθουν καὶ ἄλλοι ἐκ τῆς
Κυβερνήσεως, δώσατέ το νὰ τὸ ἐννοήσουν. Περιττόν, τῷ
λέγω, νὰ ἔλθουν ἄλλοι. Σᾶς παρακαλῶ νὰ εἴπητε ὅσα σᾶς
εἶπα εἰς τὴν σχηματισθεῖσαν Κυβέρνησιν καὶ ἐλπίζω ὅτι
θὰ πεισθοῦν ὅλοι τους ὅτι ἔχω δίκαιον. Ἐφ' ὢ ἀπῆλθεν ὁ
κ.Χατζημιχάλης ἡ δὲ κατέχουσα μὲ ἀθυμία καὶ λύπη εἶναι
ἀπερίγραπτος.»
ΕΚΘΡΟΝΙΖΕΤΑΙ
Ἀποτέλεσμα ἦταν ὁ ἡρωικὸς Ἱεράρχης νὰ ἐκθρονιστεῖ,
γιατί ἀρνήθηκε νὰ ὁρκίσει τὴ Κατοχικὴ Κυβέρνηση Τσολάκογλου. Αὐτὸ γίνεται τὴν 2αν Ἰουνίου 1941. Τὴν Κυβέρνηση
ὅρκισε κάποιος ἱερεύς, τὸ δὲ Χρύσανθο διαδέχτηκε ὁ μέγας,
ἐπίσης, Δαμασκηνός, τοῦ ὁποίου τὸ ἐθνικό, κοινωνικὸ καὶ
πνευματικὸ ἔργο κατὰ τὴν κατοχή, ἰδιαίτερα στὴ διάσωση
τῶν Ἑβραίων, ὑπῆρξε τεράστιο καὶ μοναδικὸ σ' ὁλόκληρη
τὴν Εὐρώπη.
Ἡ ἵδρυση τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ὀργανώσεως τῆς περίφημης καὶ σωτήριας Χριστιανικῆς Ἀλληλεγγύης, ἐπετέλεσε
μέγα κοινωνικὸ καὶ φιλανθρωπικὸ ἔργο. Ἡρωικὲς καὶ ἄξιες
τῆς παραδόσεως τοῦ Γένους ὑπῆρξαν καὶ οἱ παραστάσεις του ἐνώπιον τῶν ἀρχῶν Κατοχῆς γιὰ τὴν διάσωση
ἀπὸ βέβαιο θάνατο (ἐκτέλεση) πατριωτῶν. Ὑπῆρξε καὶ
ὁ Δαμασκηνὸς ἕνας ἀληθινὸς Ἐθνάρχης, τοῦ ὁποίου τὴν
προσφορὰ ἐξετίμησαν μεγάλως καὶ οἱ σύμμαχοι.
Ἐμεῖς ἐδῶ περιοριστήκαμε περισσότερο στὸν Χρύσανθο,
γιὰ τὸν ὁποῖο τὰ γεγονότα γύρω ἀπὸ τὶς πρῶτες τραγικὲς
ἐκεῖνες στιγμὲς εἶναι ὀλιγότερο γνωστά.
Ἄλλωστε ἡ Κατοχὴ -καὶ ὁ Δαμασκηνὸς δρᾶ κατὰ τὴν
περίοδο αὐτή, κυρίως- εἶναι ἕνα νέο κεφάλαιο, ποὺ μπορεῖ νὰ μᾶς ἀπασχολήσει ἄλλοτε, πάντοτε σὲ σχέση μὲ τὴν
προσφορὰ τῆς Ἐκκλησίας ὑπὸ τὸν Ἀρχιεπίσκοπον Δαμασκηνόν.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΤΟΛΜΗ» ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2001
Ψηφιοποίηση Ἀντιαιρετικὸν Ἐγκόλπιον

3

ἐπίκαιρα

Κατοχὴ-Ἐμφύλιος
Γεωργίου Θ. Πρίντζιπα, Ἐκκλησία καὶ Ἑλληνισμὸς
ἀπὸ τὸ 1821 ἕως σήμερα,
Ἀθήνα 2005, ἔκδ. Προσκήνιο, σέλ. 105-110

Μ

ὲ τὴν κήρυξη τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Ἑλλάδας ἀπὸ τὴ
φασιστικὴ Ἰταλία στὶς 28 Ὀκτωβρίου 1940 ἡ Ἐκκλησία
ἐγκαταλείπει τὸ συνηθισμένο πνευματικό της ἔργο καὶ
συστρατεύεται στὸν παλλαϊκὸ ἀγώνα. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος Χρύσανθος θυμᾶται ἡρωικὲς στιγμὲς τῆς ζωῆς του στὸν Πόντο καὶ μὲ
ἐγκύκλιό του ἐμψυχώνει τοὺς στρατευμένους Ἕλληνες καὶ τοὺς
καλεῖ νὰ ἀγωνιστοῦν καὶ νὰ θυσιαστοῦν γιὰ τὴν πατρίδα ποὺ
κινδυνεύει. Ἀκολούθως ἡ Ἱερὰ Σύνοδος κατέφυγε στὶς χριστιανικὲς
ἐκκλησίες ὅλου τοῦ κόσμου καὶ μὲ ἐπίσημο γράμμα τῆς κατάγγειλε
τὴ φασιστικὴ εἰσβολὴ καὶ ζήτησε τὴ βοήθεια τοῦ χριστιανικοῦ
κόσμου. Στὴν ἔκκλησή της ἀνταποκρίθηκαν οἱ ἀνὰ τὸν κόσμο
ὀρθόδοξοι καὶ ἑτερόδοξοι ποὺ ἔστειλαν βοήθεια κατὰ τὸ μέτρο τοῦ
δυνατοῦ. Παράλληλα τό Πανελλήνιο Ἵδρυμα τῆς Τήνου προχώρησε σὲ ἐκποίηση τῶν τιμαλφῶν τῆς Μεγαλόχαρης καὶ ἐνίσχυσε
τὸν ἀγώνα μὲ τὸ ποσὸ τῶν 5.000.000 δραχμῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης.
Ἡ Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀθηνῶν ὀργάνωσε τὴν Πρόνοια τῶν Στρατευμένων μὲ 173 παραρτήματα στὴν Ἀθήνα καὶ τὸν Πειραιὰ καὶ μὲ
2.500 ἐθελόντριες ποὺ ἐπισκέπτονταν καὶ ἐνίσχυαν οἰκονομικὰ
τὶς οἰκογένειες τῶν στρατευμένων. Ἡ πρόνοια ἐνισχύθηκε οἰκονομικὰ ἀπὸ τὴν Ἀποστολικὴ Διακονία μὲ τὸ ποσὸν τῶν 200.000
δραχμῶν καὶ ἔφτασε μόνο τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1941 νὰ διαθέτει ποσὸ
15.140.000. Συνολικὰ ἐξυπηρετήθηκαν 61.235 οἰκογένειες μὲ χρηματικὰ ποσά, ρουχισμὸ καὶ τρόφιμα. Μεγάλη ἦταν ἡ συμμετοχὴ
τῶν ἐνοριῶν στὴ λεγόμενη Φανέλα τοῦ Στρατιώτη, δηλαδὴ στὴ
συγκέντρωση καὶ ἀποστολὴ στὸ μέτωπο πλεχτῶν καὶ ρουχισμοῦ
γιὰ τοὺς ἔνοπλους.
Στὸν καθαρὰ ἀγωνιστικὸ τομέα ἐπιστρατεύθηκαν πολλοὶ κληρικοί, μερικοὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἀργότερα θὰ ἀναδειχθοῦν σὲ
μητροπολίτες, ἐνῶ στὸ μέτωπο βρίσκονταν καὶ πολλοὶ μητροπολίτες, ὅπως οἱ Καρυστίας καὶ Σκύρου Παντελεήμων Φωστίνης,
Ἰωαννίνων Σπυρίδων Βλάχος, μετέπειτα ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν
κ.α. Μερικοὶ ἀπὸ τοὺς ἐπιστρατευμένους κληρικοὺς σκοτώθηκαν
στὸ μέτωπο, ἐνῶ πολλοὶ ἱερεῖς τῶν παραμεθορίων περιοχῶν βασανίστηκαν ἢ ἐκτελέσθηκαν ἀπὸ τοὺς κατακτητές.
Μὲ τὴν κατάρρευση τοῦ μετώπου, μετὰ τὴν εἰσβολὴ τῶν Γερμανῶν τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1941, καὶ τὴ συνθηκολόγηση τοῦ Τσολάκογλου, ὁ βασιλιὰς Γεώργιος Β' καὶ ἡ κυβέρνηση ἐγκαταλείπουν τὴ
χώρα. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος ἀρνεῖται νὰ τοὺς ἀκολουθήσει. Ἀρνεῖται
καὶ νὰ παραβρεθεῖ στὴν παράδοση τῆς Ἀθήνας στοὺς καταχτητὲς
στὶς 27 Ἀπριλίου 1941. Ἀρνεῖται νὰ τελέσει δοξολογία στὸ Μητροπολιτικὸ Ναὸ Ἀθηνῶν ποὺ τοῦ ζητοῦν οἱ Γερμανοί. Τελικὰ ὁ
στρατηγὸς φὸν Στοῦμε πηγαίνει στὴν Ἀρχιεπισκοπὴ νὰ συναντήσει τὸν ἀρχιεπίσκοπο ποὺ τὸν δέχεται ὄρθιος. Σὲ ἄπταιστα γερμανικὰ ἀρνεῖται κάθε συνεργασία τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ δηλώνει
τὴν συμπαράταξή της μὲ τὸ λαό. Στὶς 29 Ἀπριλίου σχηματίζεται ἡ
πρώτη κατοχικὴ κυβέρνηση ὑπὸ τὸν στρατηγὸ Τσολάκογλου. Ὁ
Χρύσανθος ἀρνεῖται νὰ τὴν ὁρκίσει δηλώνοντας ὅτι ἡ κυβέρνηση
τῆς χώρας ποὺ ὅρκισε βρίσκεται στὸ ἐξωτερικὸ καὶ συνεχίζει τὸν
πόλεμο. Ἡ τύχη του εἶχε πιὰ κριθεῖ.
Ἡ κυβέρνηση Τσολάκογλου καταφεύγει στὸ κανονικὸ δίκαιο
τῆς Ἐκκλησίας γνωρίζοντας ὅτι ἡ ἐκλογὴ τοῦ Χρύσανθου εἶναι
ἀντικανονική. Συγκαλεῖ Μείζονα Σύνοδο, ἡ ὁποία στὶς 2 Ἰουλίου
1941 ἀκύρωσε τὴν ἐκλογὴ τοῦ Χρύσανθου καὶ ἐπανέφερε στὸ
θρόνο τὸν Δαμασκηνό. Ὁ Χρύσανθος αὐτοπεριορίζεται στὸ σπίτι
4

του στὴν ὁδὸ Σουμελὰ 3 στὴν Κυψέλη. Στὰ δύσκολα χρόνια ποὺ
θὰ ἀκολουθήσουν, καὶ ἐνῶ ἡ νόμιμη ἑλληνικὴ κυβέρνηση βρίσκεται ἐξόριστη στὴν Αἴγυπτο, ἀνέλαβε πρωταγωνιστικὸ ρόλο στὸν
ἀγώνα κατὰ τῶν κατακτητῶν. Κι εἶναι σημαδιακό τό γεγονὸς
ὅτι σὲ μιὰ τόσο δύσκολη ἐποχὴ ἡ Ἐκκλησία λαβαίνει μέρος στὸν
ἀγώνα μὲ ἐπικεφαλῆς δυὸ μεγάλες προσωπικότητες ποὺ συμμετέχουν ἐνεργὰ στὴν καθολικὴ ἀντίσταση τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Τὸν
ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν Δαμασκηνό, ποὺ δρᾶ λόγω τοῦ ἀξιώματός του στὸ προσκήνιο, καὶ τὸν ἀρχιεπίσκοπο πρώην Ἀθηνῶν
Χρύσανθο ποὺ δρᾶ στὸ παρασκήνιο καὶ συμμετέχει στὴν Ἐθνικὴ
Ἀντίσταση. Στὸ σπίτι του ἐγκαταστάθηκε ἀσύρματος γιὰ τὴν
ἐπαφὴ τῶν διαφόρων ὁμάδων καὶ ὀργανώσεων μὲ τὸ στρατηγεῖο
Μέσης Ἀνατολῆς, γνωστὸς ὡς "ἀσύρματος τοῦ δεσπότη". Παράλληλα βρίσκεται σὲ διαρκῆ ἐπαφὴ μὲ τὶς δεξιὲς ἀντιστασιακὲς
ὀργανώσεις καὶ ἀπὸ ὅλους ἀναγνωρίζεται ὡς ὁ ἐκπρόσωπος τοῦ
βασιλιὰ στὴν Ἑλλάδα.
Ὁ ἀρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ἀπὸ τὶς πρῶτες μέρες ποὺ ἀνέλαβε τὰ καθήκοντά του, διαχώρισε τὴ θέση του ἀπὸ τὶς κατοχικὲς
κυβερνήσεις ἐνῶ μὲ εὐελιξία ἀπέφευγε τὴ σύγκρουση μαζί τους.
Ἀνάλογη ἦταν ἡ στάση του καὶ ἀπέναντι στὸν πληρεξούσιό του
Γ΄ Ράιχ Α ltenburg . Παράλληλα ὅμως διατηροῦσε ἐπαφὴ μὲ τὴν
ἐξόριστη ἑλληνικὴ κυβέρνηση, τοὺς Ἄγγλους καὶ τὶς ὀργανώσεις Ἐθνικῆς Ἀντίστασης, ὅπως ὁ ΕΔΕΣ (Ἐθνικὸς Δημοκρατικὸς
Ἑλληνικὸς Σύνδεσμος) τοῦ συνταγματάρχη Ναπολέοντα Ζέρβα, ἡ
ΕΚΚΑ (Ἐθνικὴ καὶ Κοινωνικὴ Ἀπελευθέρωση) μὲ πολιτικὸ ἀρχηγὸ
τὸν Γ. Καρτάλη καὶ στρατιωτικὸ τὸν συνταγματάρχη Δ. Ψαρρό,
τὴν ὀργάνωση τοῦ ταγματάρχη Γιάννη Τσιγάντε κ.α. Μὲ δική
του ἐντολὴ τὸ 1943 ὁ νεαρὸς τότε ἀρχιμανδρίτης Σεραφεὶμ Τίκας,
μετέπειτα ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν (1974 -1998), ἐντάχθηκε στὸν
ΕΔΕΣ ὡς στρατιωτικὸς ἱερέας. Ἀκόμη σημαντικὴ δραστηριότητα
παρουσίασε καὶ στὴν ἀπόκρυψη Ἑβραίων καὶ γενικὰ καταζητούμενων ἀπὸ τοὺς κατακτητές.
Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν ἀρχιεπίσκοπο συμμετεῖχαν στὴν Ἐθνικὴ Ἀντίσταση οἱ μητροπολίτες Καρυστίας Παντελεήμων Φωστίνης, Κοζάνης Ἰωακεὶμ Ἀποστολίδης. Χίου Ἰωακεὶμ Στρουμπῆς, Ἠλείας
Ἀντώνιος Πολίτης, Σάμου Εἰρηναῖος Παπαμιχαήλ, Χαλκίδος Γρηγόριος Πλειαθός, Ἀττικῆς Ἰάκωβος Βαβανάτσος κ.α. Ἐπίσης καὶ
πολλοὶ κληρικοὶ μετεῖχαν σὲ ἀντιστασιακὲς ὀργανώσεις ἢ ἀνέβηκαν
στὸ βουνὸ καὶ ἐντάχθηκαν σὲ ἔνοπλες ὁμάδες. Πολλοὶ κληρικοὶ
ἐκτελέσθηκαν ἀπὸ τὰ στρατεύματα κατοχῆς γιὰ τὴν ἀντιστασιακή
τους δράση καὶ μερικοὶ βρέθηκαν αἰχμάλωτοι στὰ στρατόπεδα
συγκεντρώσεως στὴ Γερμανία, ὅπως οἱ ἀρχιμανδρίτες Δαμασκηνὸς
Χατζόπουλος, μετέπειτα μητροπολίτης Δημητριάδος, Διονύσιος
Παπαχαραλάμπους, ποὺ ἀργότερα ἔγινε
μητροπολίτης Τρίκκης καὶ Σταγῶν, Μελέτιος Γαλανόπουλος,
μετέπειτα μητροπολίτης Κυθήρων. Στοὺς ἐκτελεσμένους κληρικοὺς
τὸ 1949 ἀπένειμε ἡ Ἀκαδημία τῶν Ἀθηνῶν "Χρυσοῦν Μετάλλιον"
ἀναγνωρίζοντας ἔτσι τὴ θυσία τους.

5

5

ἐπίκαιρα
Μεγάλη ἦταν ἡ συμβολὴ καὶ τῶν μοναστηριῶν στὴν Ἐθνικὴ
Ἀντίσταση, σὲ πολλὰ ἀπὸ τὰ ὁποῖα, λόγω τῆς ἐρημικῆς τοποθεσίας
τους, βρῆκαν καταφύγιο πολλοὶ ἀγωνιστὲς ἢ λειτουργοῦσαν ἀσύρματοι. Σὲ πολλὰ μοναστήρια παραλιακῶν ἢ νησιωτικῶν περιοχῶν
λειτουργοῦσε συνωμοτικὸς μηχανισμὸς γιὰ τὴ φυγάδευση τῶν
ἀγωνιστῶν στὴ Μέση Ἀνατολή. Τὴ δράση τους αὐτὴ γνώριζαν
οἱ Γερμανοὶ καὶ γι' αὐτὸ ὑπῆρξαν περιπτώσεις ποὺ ἡ ἐκδικητική
τους μανία ξέσπασε κατὰ θηριώδη τρόπο. Ὅπως συνέβη, δηλαδή,
στὶς Μονὲς Μεγάλου Σπηλαίου καὶ Ἁγίας Λαύρας Καλαβρύτων,
Κορώνας Καρδίτσας, Προυσοῦ Εὐρυτανίας καὶ ἀλλοῦ.
Τὰ ἀντίποινα τῶν Γερμανῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἰταλῶν, γιὰ τὴν
κάμψη τοῦ ἀγωνιστικοῦ φρονήματος τοῦ λαοῦ, οἱ συνεχεῖς ἐκτελέσεις προκάλεσαν τὶς διαμαρτυρίες τοῦ Δαμασκηνοῦ, ὁ ὁποῖος
μὲ παρεμβάσεις του προσπαθοῦσε νὰ λυτρώσει καταδικασμένους
σὲ ἐκτέλεση, ἄλλοτε μὲ πενιχρὰ ἀποτελέσματα, τὶς περισσότερες
φορὲς ὅμως χωρὶς κανένα ἀποτέλεσμα. Σθεναρὴ ἦταν ἡ ἀντίδρασή
του στὰ σχέδια πολιτικῆς ἐπιστράτευσης τῶν Ἑλλήνων, τὸ Μάρτιο
τοῦ 1943, μὲ σκοπὸ τὴν ἀποστολή τους στὴ Γερμανία, δηλώνοντας στὸν Altenburg ὅτι θὰ τεθεῖ ἐπικεφαλῆς τῆς ἀπειλούμενης
παλλαϊκῆς διαδήλωσης. Τελικά τά σχέδια ματαιώθηκαν.
Τὴν ἴδια περίοδο ἡ Μακεδονία ἀπειλεῖται νὰ παραχωρηθεῖ στὴ
Βουλγαρία. Ἤδη ὁ βουλγαρικὸς στρατὸς ἔχει προβεῖ σὲ ὠμότητες
κατὰ τῶν Ἑλλήνων, ἔχουν διαρπαγεῖ περιουσίες καὶ κειμήλια καὶ
ἔχουν ἐκδιωχθεῖ οἱ Ἕλληνες ἱεράρχες, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ Βούλγαρους. Τελευταία ἀπειλεῖται καὶ ἡ προσάρτηση
τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Θράκης στὴ Βουλγαρία. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος
προβαίνει σὲ ἔντονες διαμαρτυρίες στοὺς Γερμανοὺς καὶ μπαίνει
ἐπικεφαλῆς σὲ διαμαρτυρία ποὺ ὑπογράφουν οἱ πρυτάνεις, ὁ
Πρόεδρος τῆς Ἀκαδημίας κ.α. Οἱ Γερμανοὶ βεβαίως ἀδιαφοροῦν.
Ἡ Ἐκκλησία δραστηριοποιήθηκε σημαντικὰ στὸν τομέα τῆς
πρόνοιας στὴν περίοδο τῆς μεγάλης πείνας γιὰ τὸν ἑλληνικὸ
λαό. Τὸ 1941 ὁ ἀρχιεπίσκοπος Δαμασκηνὸς ἱδρύει στὴν Ἀθήνα
τὴν ΕΟΧΑ (Ἐθνικὸς Ὀργανισμὸς Χριστιανικῆς Ἀλληλεγγύης) ὡς
συνέχεια τῆς Πρόνοιας τῶν Στρατευμένων ποὺ εἶχε ἱδρύσει ὁ ἀρχιεπίσκοπος Χρύσανθος. Σκοπὸς τῆς ΕΟΧΑ ἦταν ἡ παροχὴ πάσης
φύσεως βοήθειας στὸν ἑλληνικὸ λαό. Κύρια βέβαια ἀποστολὴ
της ἦταν ἡ παροχὴ συσσιτίου στὸ λαὸ ποὺ λιμοκτονοῦσε. Πολὺ
σύντομα ἱδρύθηκαν 3.000 παραρτήματά της σ' ὅλη τὴν Ἑλλάδα
καὶ προσέφεραν τὶς ὑπηρεσίες τοὺς 5.000 ἄτομα. Ὑπολογίζεται
ὅτι μὲ τὰ συσσίτια αὐτά, ποὺ ὀργανώθηκαν μὲ τὴν ἐνίσχυση τοῦ
Διεθνοῦς Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, σώθηκαν περισσότερα ἀπὸ 70.000
παιδιά. Ἀκόμη συσσίτιο μοιραζόταν σὲ θηλάζουσες μητέρες καὶ
ὀργανώθηκαν προγράμματα γιὰ τὴν ἐξωσχολικὴ ἀπασχόληση
τῶν παιδιῶν, ὅπου μοιραζόταν συστηματικὰ συσσίτιο. Γιὰ τὴν
ἀποδέσμευση ποσότητας λαδιοῦ ἀγωνίσθηκε προσωπικὰ ὁ Δαμασκηνὸς μὲ συνεχεῖς παραστάσεις στὸν Altenburg . Παράλληλα
ἡ ΕΟΧΑ ὀργάνωσε πρωτόγονες ἐγκαταστάσεις γιὰ τὴ φροντίδα
τῶν ὀρφανῶν, δίκτυο γιατρῶν γιὰ τὴν παροχὴ ὑγειονομικῆς περίθαλψης, προγράμματα περίθαλψης προσφύγων ἀπὸ βουλγαροκρατούμενες περιοχές, δικαστικὸ τομέα κ.α.
Ὁ Δαμασκηνός, ἐξαιτίας τῆς δραστηριότητάς του αὐτῆς, ἀναγνωρίσθηκε ἀπὸ τὸ συμμαχικὸ στρατηγεῖο ὡς συνεκτικὸς κρίκος
ὅλων τῶν ἀγωνιζόμενων Ἑλλήνων καὶ τοῦ προτάθηκε, μέσω τοῦ
ταγματάρχη Γιάννη Τσιγάντε, νὰ ἀναλάβει τὴν προεδρία ἐθνικοῦ
συμβουλίου γιὰ τὸν συντονισμὸ τῶν ἀντιστασιακῶν ὀργανώσεων.
Τὸ σχέδιο αὐτὸ ματαιώθηκε, μετὰ τὴ δολοφονία τοῦ Τσιγάντε.
Περὶ τὸ τέλος τῆς κατοχῆς ἔγινε κίνηση ἀπὸ τοὺς Ἄγγλους νὰ
ἀνατεθεῖ ἡ Ἀντιβασιλεία στὸν Δαμασκηνὸ μὲ σκοπὸ νὰ μὴν ὑπάρχει
κενὸ ἐξουσίας, ὅταν ἀποχωρήσουν οἱ Γερμανοὶ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα
καὶ μέχρι τὴν ἄφιξη τῆς κυβέρνησης, τὸ ὁποῖο ματαιώθηκε μετὰ
ἀπὸ ἄρνηση τοῦ βασιλιὰ Γεώργιου Β'.
Τελικὰ γιὰ τὴν ἐθνική του δράση ὁ ἀρχιεπίσκοπος γίνεται στόχος
τῶν Γερμανῶν, οἱ ὁποῖοι ὅμως ὑπολογίζουν καὶ τὴ λαϊκὴ ἀντί-

δραση σὲ περίπτωση σύλληψής του. Γι' αὐτὸ στὶς 14 Μαΐου 1944
τὸν συνέλαβαν καὶ τὸν ὑποχρέωσαν σὲ κατ' οἶκον περιορισμό.
Ἡ ἀποχώρηση τῶν Γερμανῶν καὶ ἡ ἀπελευθέρωση τῆς Ἑλλάδας συνοδεύεται ἀπὸ τὰ δραματικὰ γεγονότα τοῦ Δεκέμβρη τοῦ
1944 καὶ τοῦ ἐμφυλίου. Ὅταν τὰ πάντα φαίνονται νὰ διαλύονται
ὁ Δαμασκηνὸς ἀναδεικνύεται ὁ "ἰσχυρὸς ἀνὴρ" ποὺ χρειάζεται ἡ
χώρα. Τότε ὁ Βρετανὸς πρεσβευτὴς ἐπαναφέρει τὴν πρόταση νὰ
ἀναλάβει ὁ ἀρχιεπίσκοπος ὡς Ἀντιβασιλέας, τὴν ὁποία ἀποδέχεται
ὁ Τσώρτσιλ, παρὰ τὶς ἀρχικὲς ἀντιρρήσεις του, καὶ τὴν ἐπιβάλει
καὶ στὸν βασιλιὰ Γεώργιο Β'. Ὁ βασιλιὰς ὅμως οὐδέποτε θὰ τὴν
ἀποδεχθεῖ καὶ αὐτὴ θὰ εἶναι ἡ αἰτία τῶν κακῶν σχέσεων ποὺ θὰ
ἔχει ἀργότερα μὲ τὸν ἀρχιεπίσκοπο. Παρὰ ταῦτα εἶναι ἀποδεκτὸς
ἀπὸ τὸ σύνολο τοῦ πολιτικοῦ κόσμου καὶ ἕνα μικρὸ διάστημα
(17-10-1945 μέχρι 1-11-1945) θὰ ἀσκήσει καὶ τὴν πρωθυπουργία.
Παραμένει στὸ ἀξίωμα μέχρι τὶς 28-9-1946, ὁπότε ἐπανῆλθε μετὰ
ἀπὸ δημοψήφισμα ὁ Γεώργιος Β'.
Στὸ μεταξὺ ὁ Δαμασκηνός, γνωρίζοντας ὅτι μὲ τὴν ἐπιστροφὴ
τοῦ βασιλιὰ θὰ τεθεῖ θέμα ἀρχιεπισκόπου, συγκάλεσε τὸν Ἰούλιο
τοῦ 1946 Σύνοδο τῆς Ἱεραρχίας ἡ ὁποία ἐπικύρωσε τὴν ἐκλογή του
ἀπὸ τὴ Μείζονα Σύνοδο τοῦ 1941. Πραγματικὰ μὲ τὴν ἐπάνοδο
τοῦ βασιλιὰ ἀναπτύσσεται ἔντονο παρασκήνιο γιὰ τὴν ἐπαναφορὰ
τοῦ Χρύσανθου, ἀντιδρᾶ ὅμως ἡ βρετανικὴ κυβέρνηση κι ἔτσι ὁ
Χρύσανθος στὶς 7 Ὀκτωβρίου 1946 ὑπέβαλε τὴν παραίτησή του
ἀπὸ τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀρχιεπισκόπου ἀπὸ 5 Ἰουλίου τοῦ 1941 χωρὶς
νὰ γίνει ἀποδεκτή. Ἡ παραίτηση ὑποβλήθηκε στὰ ἀνάκτορα καὶ
ὄχι στὴν Ἱερὰ Σύνοδο. Στὸ μεταξὺ ἡ ἀπαρέσκεια τῶν ἀνακτόρων
γιὰ τὸ πρόσωπο τοῦ ἀρχιεπισκόπου συνεχίζεται καὶ μετὰ τὸ θάνατο τοῦ Γεωργίου καὶ ἀπὸ τὸν βασιλιὰ Παῦλο.
Τὰ χρόνια του ἐμφυλίου ποὺ ἀκολούθησαν ἦταν μιὰ μεγάλη
δοκιμασία γιὰ τὴν Ἐκκλησία, ὅπως καὶ γιὰ ὁλόκληρη τὴν ἑλληνικὴ
κοινωνία. Μετὰ τὴν καθαίρεση κληρικῶν ποὺ ἀκολουθοῦσαν τὸ
ΕΑΜ φάνηκε ἡ μεγάλη διάσταση μεταξὺ Ἐκκλησίας καὶ Ἀριστερᾶς
τόσο στὸν ἰδεολογικό, ὅσο καὶ στὸν πολιτικὸ τομέα. Μέσα στὶς
ἐντάσεις τῆς περιόδου δὲν ἀποφεύχθηκαν ἀκραῖες περιπτώσεις,
ὅπως ἦταν ἀπὸ πλευρᾶς τῆς Ἀριστερᾶς οἱ δολοφονίες κληρικῶν
καὶ ἀπὸ πλευρᾶς τῆς Ἐκκλησίας ἡ παρουσία τῶν κληρικῶν στὸ
στρατόπεδο τῆς Μακρονήσου καὶ ἡ ἐμπλοκή τους στὴν ἔντονη
πολιτικὴ διαμάχη τῶν ἡμερῶν. Ἀκόμη ἡ Ἐκκλησία, καὶ παρὰ τὸ
νομικὸ πλαίσιο ποὺ ὑπῆρχε, ἔγινε στυλοβάτης τῶν κυβερνητικῶν
ἐπιλογῶν, ἐνῶ δὲν ἔλειψαν καὶ οἱ περιπτώσεις ἀπειλῆς κατὰ ἐκκλησιαστικῶν ποὺ ἀρνηθήκανε αὐτὴ τὴν σύμπραξη.
Τὴ δύσκολη περίοδο τῆς κατοχῆς καὶ τοῦ ἐμφυλίου ψηφίστηκε νέος Καταστατικὸς Χάρτης τῆς Ἐκκλησίας (Ν. 671/ 1943), ὁ
ὁποῖος κινήθηκε στὶς ἀρχὲς τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτη τοῦ 1923.
Ὁ νόμος αὐτὸς ἴσχυσε, μὲ τροποποιήσεις, ἴσαμε τὴ δικτατορία,
ὁπότε ἀντικαταστάθηκε μὲ τὸ Ν.Δ. 126/ 1968, καὶ ἀναβίωσε γιὰ
λίγο μετὰ τὴν πτώση τῆς χούντας τὸ 1974 - 1977. Ἀκόμη ἔγιναν
προσπάθειες γιὰ τὴν ἀναβάθμιση τοῦ κλήρου καὶ ἀνατέθηκε στὸ
Δημόσιο ταμεῖο ἡ μισθοδοσία του. Τὸ 1947 μὲ τὸ ΝΔ 327 ἡ γεωργικὴ καὶ ἡ χορτολιβαδικὴ περιουσία τῆς Ἐκκλησίας παραχωρήθηκε
μὲ ὑποχρεωτικὴ μίσθωση σὲ ἀκτήμονες γεωργοὺς γιὰ δέκα χρόνια.
Ἔτσι μεγάλες ἐκτάσεις τῆς Ἐκκλησίας περιῆλθαν σὲ ἀκτήμονες
καὶ κυρίως σὲ μὴ ἀκτήμονες ἀντὶ συμβολικοῦ μισθώματος. Ἀργότερα, καὶ παρὰ τὴν ὁλοκληρωτικὴ σύμπραξη τῆς Ἐκκλησίας μὲ τὸ
κράτος κατὰ τὸν ἐμφύλιο, μὲ τὸ διάταγμα γιὰ τὴν κωδικοποίηση
τῆς ἀγροτικῆς νομοθεσίας ἡ ἀγροτικὴ ἐκκλησιαστικὴ περιουσία
ὑπέκειτο σὲ ὁλοκληρωτικὴ ἀπαλλοτρίωση. Τότε ἄρχισε μακρὰ
περίοδος ἀγώνων γιὰ τὴν ἀνατροπὴ αὐτῆς τῆς διάταξης ποὺ ἂν
ἐφαρμοζόταν τὰ μοναστήρια θὰ ἔχαναν ὅλη τὴν περιουσία τους.
*Τὸ θρησκευτικὸ συναίσθημα τῶν Ἑλλήνων ἀπέδιδε πολλὲς
νίκες τοῦ Στρατοῦ στὰ βουνὰ τῆς Ἀλβανίας, στὴν παρέμβαση
τῆς Παναγίας.
5

ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑ Α΄: ΑΥΛΙΔΟΣ 14, ΘΗΒΑ
ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑ Β΄: ΣΕΠΟΛΙΩΝ 82, ΑΓ. ΜΕΛΕΤΙΟΣ
ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑ Γ΄: ΒΑΘΥ ΣΑΜΟΥ
Website: pardakidis.blogspot.gr

ΛΕΥΚΟΝΟΗ
Αίθουσα δεξιώσεων
Γάμου, βάπτισης, εκδηλώσεως
Διεύθυνση: Αχιλλέως 69, Ίλιον 131 22
Τηλ: 21 0263 1361

ΓΡΑΒΙΑΣ 85 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, ΚΗΠΟΥΠΟΛΗ

6

7

7

ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟΣ
ΙΑΤΡΙΚΗ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ,
ΑΠΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ & ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

7

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ & ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

Πέτρος Γαϊτάνος

«Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης»
Μιλώντας με τον Γέροντα, ακούγοντας τον Άγιο.
Ο βίος, οι λόγοι & οι ύμνοι του Αγίου.

Κυριακή 13 Νοεμβρίου 2016
7:00 μ.μ.
Αφηγητές: Νόνη Ιωαννίδου,
Κώστας Γιαλίνης, Πέτρος Γαϊτάνος
Επιμέλεια ύμνων: Γιάννης Αβραμίδης
ΕΙΣΟΔΟΣ μέ πρόσκληση ἀπό τόν Ἱ.Ναό
ΜΕΓΑΣ ΧΟΡΗΓΟΣ

Related Interests