You are on page 1of 98

~~!

J 4
ANLAMAK i<;iN
MAYIS 2009 - 5 TL
KKTC Fiyatl 6.25 TL

Anadol sarsan
3 YII, 3 24 giin ',

Yu n I§
Siradan lastikler kullamldlk<;a a~lnlr ve a~lndlk<;a yol tutu~unu
kaybeder, fren mesafeleri uzar; performans du~er.
Goodyear OptiGrip ise performanslnl lastik omru boyunca korur.
OptiGrip, benzersiz SmartWear (Akllh A~lnma) Teknolojisi ile
a~lndlk<;a yeni kanallanm ortaya <;Ikanr. 80ylece Islak zeminde
en yakln rakibinden 11 metre* daha once duran OptiGrip,
a~lndlglnda bile ustUn performans gosterir.

OptiGrip lastikler, gizli su bO$altlm


kanallanna sahiptir. Gizli kanallar,
lastik Cl§lndlkCfa alttan ortaya C;:lkar.
Bu sayede su, lastigin temas
yOzeyinden etkin bir $ekilde
Gizli Kanallar bO$altillr. Lastik, a$lnsa bile
Islak zeminde yol tutu$unu korur.

Lastik amru boyunca


Yuksek hlzda
ustun performans
suru~ hakimiyeti
OptiGrip lastikler, yift Katmanli Hamur
Bile$imine sahiptir. A~lndlglnda, alttan OptiGrip, 3 Boyutlu Kilitleme
C;:lkan yeni hamur bile~imi sayesinde, Sistemi sayesinde, yuksek hlzda
Islak zeminde aray kontrolOnO yOksek daha dengeli ve gOvenli sOrO$
seviyede tutar; daha klsa fren saglar.
C;ift Katmanll 3 Boyutlu
Hamur Bilellimi performansl gosterir. Kilitleme Sistemi
o tiGrip Ue
Goodyear p \ k zeminde
" etrede ,5 a
30 000 K,\Om "*
. ren mesafes,
• %20 daha k,sa f lI\ama direnci*
" " uda k,za~ "*
• 0/06 daha 'Y' 5 ""~ hakimiyet,
"" ru
/1 "" ksek su "r
• \ki kat daha yu

OptiGrip ile Islak zeminde


0/020 daha klsa fren mesafesi*
OptiGrip, baglmslz Alman test kurulw;;u TUV SU~ Automotive taraflndan test edildi. Sonuc;:lar Goodyear OptiGrip'in
slnlflnln en iyisi oldugunu gosterdi. OptiGrip, 30.000 kilometrede, onde gel en rakiplerine gore, Islak zeminde
%20 daha klsa fren mesafesine, %6 daha iyi suda klzaklama direncine ve iki kat daha yOksek sOrO;>
hakimiyetine sahip oldugunu bir kez daha kamtladl.*

Frenleme Performansl (isiak zemin)


105 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __
Suda Klzaklama Direnci (duz yol)
105 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ___

100 _~~~~~~-----~~~--­
OptiGrip

90 -~~_ _ _ _-a~~~-------

85 _ ________ ~~--~~
%20-
M ___________ ~~--====-~

75 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ~~---~
75 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ~

70 --~Ye~ni~La~
~i~
k ~1~oro
~o~k=
m=so=
nrn=SI~2~
OOO~O~km=s=on=rn~
sl ~30~.
OO~
Ok=m~so=nr=
as~
, -~
04- OptiGrip ~ Rakip 1 -+- Rakip 2 04- OptiGrip -+- Rakip 1 -+- Rakip 2

Goodyear en yeni lastik teknolojileri ile sizi her an gozetip korurken, siz de tUm dikkatinizi yola verebilirsiniz"

"Baglmslz Alman test kuru l u~u TOV SOD Automotive taraflndan,


$ubat-Nisan 2008 tarihleri arastnda, lider iki rakibe ka~t test edilmi~tir. GOOD/yEAR
Lastik Ebadt: 225/45R17; Otomobil: VW Golf 2.0 Fsi; Rapor No:
#76230122-1 Birlikte guvenle
Okurdao · ··· · · · · · · · ··· · · · · · · · · · ··. . . . . ... . . . . . . . . ... . . ... .... . . . . . . . ... . . . ... . . ...
... . ... ..... .. ..... ... . . ...... .. ............. . ... . ...... . ..... ... .. . .... .. .. . ...................... . . .. .......... ... ....... .. .............. . ... ..... ...... ... ....... .. . ... . . .. . ..... . . ........ .

Dumlupmar faciasl
Mektuplar-mesajlar Derginizi ilk sayrsmdan Saklnan goze
itibaren okumaktayrm. 4 batanlar
ganakkale'de ibradlll bilgi, yazanmlz Prof. Dr. Nisan 1953'te <;anakkale'nin
Ibrahim Haluk Oral'm i~ Bankasl Nagra Burnu a<,:lklannda S. 17 "Bilim Tarihi Boyunca
Gee,:en saYlmzda "<;anakkale Yayrnlan' ndan <,:Ikan Arzburnu Dumlupmar adh gemimizin Baskl ve ~iddet" ba~hkh
can siperi" ana ba~hkh konuda, 1915 - 9anakkale Savajt'ndan isvee,: bandlrall bir gemiyle yazmm "Scopes Davasl"
ibradlh ibrahim ile ilgili BelgeselOykuler adh kitabmdan e,:arpl~arak 81 denizcimizin 90 kutusunda "Tennesee ~ehri"
makaledc, "27. Alay, 2. Tabur, edinilebilir. metre derinlikte havaslzhktan denmi~tir. Tennesee eyalettir
4. Boliik" diye belirttiginiz can e,:eki~erek olmesiyle ilgili (Onur ilhan'a te~ekkiirler)
kuvvetler, ibradlh ibrahim'in Karabekir ve Orbay tek kelime edilmeyi~i beni e,:ok S. 32 Sezar Zile'yi Amasya'ya
muhabereden 30 yrl sonra Mai:t saymlzda K§.zlm iizdii. baglayan antik yola girmeyip
yazml~ oldugu mektupta, "27. Karabekir'in sanat<,:l Kaslrn Tuna, Giresun "doguya" degil "batlya"
Alay, 3. Tabur, 4. Boliik" oldugu belirtilmi~ ama hie,: yonelmi~tir.
olarak belirtiliyor. orn~k verilmemi~; kendisi Tarih~i1er yazmall S. 62 "Seddiilbahir'de yalmz
Faik Sarned Yllrnaz ,
"Turkyrlmaz" isimli bir Tiirkiye'nin iyi bir tarih bir mezar" ba~hkh yazlda
milli mar~m soz yazan ve dergisine ihtiyaci oldugunu "Royal Welch Fusiliers" olarak
NTVT Okurumuzu dikkati besi:ekandlr. Rauf Orbay'm dii~iiniiyorum; ama popiiler belirtilen alaym dogru adl
ie,:in tebrik ederiz. Dogrusu, da .f\masya Genelgesi'ne bir tarih dergisinin mutlaka Royal Welsh Fusiliers'tir.
metinde yer aldlgl gibi 2. im~a atanlardan biri oldugu kolay okunan bir dergi olmasl S. 68 "Kayrp bir dilin pe~inde"
Tabur'dur. 3. Tabur 25 Nisan yazllmallydl. gerekmiyor bence. Bir tarih ba~hkll yazlda "Fitcarraldo"
sabahl Eceabat-T opzeytin Cern Angm dergisinin "tarih yiiklii" olmasl olarak yazliml~ filmin dogru
bolgesinden hareketlc, sabah gerektigini dii~uniiyorum. adl "Fitzcarraldo" dur.
08.30 civan dii~manla temas NTVT Bilgiler ie,:in te~ekkiir Uziilerek soyliiyorum ki, S. 70 "Hiyeroglif hakkrnda ilk
saglaml~tlr. ibradlh ibrahim ederiz. Kiie,:iik bir hatlrlatma: derginizi okudugumda tarihin ve tek Tiirke,:e eser" ba~hkh
mektubunu yazarken kiie,:iik bir Amasya Tamimi veya Amasya dl~mda ba~ka ~eyler okumu~ yazmm yarlm kalan spotunun
hata yapml~tlr. Bildirgesi olarak bilinen gibi oluyorum. Yazl1anmz tamaml, "Mehmed Muhsin,
Konuyla ilgili daha aynntlh metnin altmda sadece Mustafa "tarih yazl1an" olmaktan MlSlr hiyerogliflerinin
Kemal'in imzaSI vardlr. Rauf e,:ok "tarihle ilgili" yazllar. e,:oziilmesinden 73 yrl sonra,
Bey'in de imzasl olan belge, T arih dergisinde tarihe,:iler 1895'te eserini yayrmlar.
buna temel olu~turan Amasya yazmah diye dii~uniiyorum. Gee,:en 114 yrl ie,:inde,
Mukarreratl'dlr (Amasya Gazetecilerin gazeteci bakl~ Tiirke,:ede hiyeroglifle ilgili
Katarlan). a<,:lslyla yazdlklarl yazllara ba~ka bir kitap yazllmaml~tlr"
"tarih yazlSl" denebilir mi? ~eklindedir. Sultanahmet'teki
NTV Gen~ Tarih Pirce Altmok, tarih ogrencisi Dikilita~'m iskenderiye'den ne
NTV Bilim'in eki Gent Bilim zaman getirildigi net degildir;
gibi;, NTV Gene,: Tarih eki NTVT Sayrn Altmok'a ~u andaki yerine M b degil
yapinayr dii~iiniiyor musunuz? te~ekkiir ediyoruz. NTVTarih MS 4. yiizyrlda, Theodosius
Kaan Tan Aksudogan (13) kendisinin de gayet dogru doneminde dikilmi~tir.
,
tespit ettigi gibi "tarihle ilgili" S. 74 Ortadogu'yu Anlamak
NTVT Dii~iinmiiyoruz ama, yazliar yayrmhyor; akademik kitablyla ilgili yazmm dogru
yakinda e,:ok daha zengin bir yayrn yapmlyor. Zaten ba~hgl "Ortadogu'ya Batl'dan
ie,:erikle hazlrlayacaglmlz web "ogretmenlik yapmak" gibi bir degil ie,:eriden bakmak"tlr.
siteinizde, ozel olarak gene,:lere iddiamlz olamaz. Amaclmlz
yonelik bOlumler olacak. "okunabilir bir tarih dergisi". Diizeltir, oziir dileriz.
... w~
~~~E: ., ... . .. .. . .. .... . . .... . .. . . ......... . ........ . . . ........ . . . ....... ... ....... ... . . .... . ..... ....... . ..... .............. .... . ...... . ......... . .

Geldim, gordiim, yendim: Daha fazlasInl bilmek isteyenler i~in


Ge,en ayki kapak konumuzla ilgili bir • Christian Meier, Caesar, A Biography, • Bilge Umar, ilkqagda Turkiye Halkl,
,ok e-mail ve telelon ald lk. Okurlanm lzln Basicbooks, 1982. inkllap, 1999.
,ogunlugu, Sezar'1n lela sava~ 1 ile ilgili • Richard Platt, Julius Caesar, Great • Bilge Umar, Tilrkiye'deki Tarihsel Adlar,
daha lazla bilgiyi nereden bulacaklannl Dictator of Rome, Dorling Kindersley, 2003. inkllap, 1993.
ogrenmek istedi. Konunun yazarlanndan • Simon James, Ancient Rome, Dorling • Oguz Tekin, Eski Yunan ve Roma Tarihine
Serhan Gungor'un, yer darligl nedeniyle Klndersley, 2002. Giri§, ileti~im , 2008.
yaYlmlayamadlg lmlz kaynak kitap listesi • Lawrence Keppie, The Making of the • Oguz Tekin , Eski Anadolu ve Trakya,
~oyleydi: Roman Army, Routledge, 1998. ileti~im , 2007.
• Julius Caesar, The Civil War, Penguin .Tim Cornell, John Matthews, Atlas of the • Mehmet Ali Kaya, Anadolu'daki Galatlar
Classics, 1967. Roman World, Angus, 2006. ve Galatya Tarihi, ilya, 2005.
• Julius Caesar, The Conquest of Gaul, • Adrian Goldsworthy, Roman Warfare , • Chris Scarre, Historical Atlas of Ancient
Penguin Classics, 1982. Cassell,2000. Rome, Penguin , 1995.
• Matthias Gelzer, Caesar, Politician and • Bilge Umar, Karadeniz Kappadokyasl,
Statesman, Harvard University Press, 1997. inkllap, 2000.

6 NTV TARiH MAYIS 2009


Katkllar
Editor GUrsel Goncu
Ublh~ ve Son Sesler
olmeyecek
MaYls gemisinin rotasl
D erginizin Nisan sa}'lSlm
okudum. Enis Batur 1992 }'llmda
insanoglu havalanmadan once, sadece heyecanh kalabaliga kan~lyoruz; Kansu
olii diller arasma kan~an Ublh
karadan denize veya denizden karaya $arman fotograf s:ekiyor, 21. yiizpl i<;:in
dilinin seruvenini de ele alan
baklyordu. Tarihin maceraSI esas olarak bu malzeme topluyor.
yazlslmn sonunda, "son Ublh"
ikisi arasmda gelgitlenmi~tir. AtalanmlZ 1911'de Karadeniz'e <;:Iklyoruz. Amasra
T evfik Esens:'ten soz ediyor; bu
trajedinin tek sinemasal tamgl esas olarak ayagl "yer"e basan insanlardl mendireginde bir i~<;:i, kayaya "1 MaYIs"
olan "Son Sesler"belgeselimize ama; Osmanlllar doneminde, 300 seneden yazlSl kazlyor; Necdet Sakaoglu goriiyor.
sahip s:OOlmasl gerektigine fazla bir sure Akdeniz'e (Bahr-i Sefid) Yine Karadeniz'deyiz iis: yll aradan sonra.
i~aret ediyordu. 1987 yilimn ve tabii Karadeniz'e (Bahr-i Siyah) Riizgar Azerbaycan'dan "<;lrpImrdm
yaz ba~mda, kUs:uk bir gazete hiikmetmi~ligimiz de vardlr. Karadeniz" melodisini ta~lyor; ~air Ahmed
haberinden ba~layarak maceraya NTV Tarih gemisi de bu ay maYls seferine Cevad, Haluk Oral'a bir kitabmi imzallyor.
donu~en ara~tlrmalarlmlz S:lklyor ve ge<;:mi~in limanlanm dola~lyor. Be~ sene sonra izmir. Yunan i~gali ba~hyor;
derinle~mi~, sonunda TevfIk 2500 yll once Ka~ yaklnlannda Aperlai'de Engin Berber biitiin geli~melere tamkhk
Amca'}'l Manyas'm HaclOsman
ba~hyor yolculugumuz, Biinyad Din<;: ediyor; i~galcilerin faaliyetlerini not ediyor.
Koyii'nde bulmu~tuk. Cemal
rehberimiz. Kent heniiz depremler sonucu Dort giin sonra Samsun'a biraklyoruz
Uzunoglu, Alican Gebe~ ve
batmaml~ durumda. Mustafa Kemal'i; milletin makus talihine
H asan Gergin ile beraber,
Rota kuzeye, istanbul'a dogru doniiyor; son vermeye gidiyor Anadolu'ya. Bir
gonUllu ama paraslzdlk. i~te 0
zaman, bazl harcamalarlmlZl <;aka Bey donanmaslyla Bizans surlarl yll sonra istanbul'da hiiziin var. ingiliz
Osman Kavala kaqllamasaydl, oniinde sava~lyor; Ahmet Ye~iltepe aktanyor. gemilerinden <;:Ikan askerler ~ehri i~gal
T imur Aksu'nun ekipman ve Bir be~yiiz yll kadar daha ge<;:iriyoruz aym ediyor: Ahmet Kuya~ "Kurtulu~ sava~l esas
teknik destegini gormeseydik, sahada ve Turhan Sultan'm <;anakkale ~imdi ba~ladl" diyor.
filmi Turks:e ve i ngilizce Bogazl giri~i i<;:in emrettigi Seddiilbahir Yorulmu~uz, biraz dinlenelim derken,
seslendiren Mu~fik Kenter'in, ve Kumkale'nin yaplmma ~ahit oluyoruz. Ahmet Rasim Bey <;:Iklyor bir tekneden.
e~siz ozgiin muzigini yapan Valide Sultan arada Kaptan papyl da ihtar "Durmak yok" diyor "dolapglz Hopa'dan
Cuneyt Duru'nun katkllarl ediyor. Lucienne Thys-$enocak anlatlyor. iskenderun'a, <;:lkaracaglZ haritalanm tiim
olmasaydl, $amil VakfI'nm
A<;:lk denize <;:Iklp rotaYI Hindistan'a, <;in'e, klplanmIzm ... "
degerli ar~ivlerinden
hatta Japonya'ya s:eviriyoruz. Yol boyunca Arada istanbul'a ugrayalIm; <;ubuklu'daki
yararlanamasaydlk, bu film
onlarca kultiiriin binlerce miizigiyle doluyuz; "Seyir, Hidrografi ve O~inografI"nin
dogmazdl. Filmimiz internet
ortaml dahil, en kotii DVD- Enis Batur gurumuz. oniinden ge<;:erken Tugamiral Mustafa
VeD kopyalarla her tiirlu haklarl Yurda doniiyoruz 19. yiizyll sonlannda; ipte~'e el sallayalim. Giivenli bir seyir ve
<;:ignenip, jenerigi degi~tirilip ilk Tiirk denizaltlSI diinyada ilk torpidoyu bilimsel ara~tlfmalann 100. yIhm kutlayahm.
-ustelik "kwtiirel ama<;:larla"- atlyor. Galata kopriisiiniin iizerinde 29 MaYIs'ta karaya <;:lkacaglZ.
s:ahmp dag1t1lill, satlldl ve
kopyalandl. Ve bu sure<;: hala
devam ediyor. -ostelik bunu
"anadile saygl" isteyenler yaptl.
Evrenin anadilinde ve evrensel
.nvlDrill. YAZI i~LERi MUOURU
(Sorumlu)
Melda Bagdatll
R. Sertac Kayserilioglu,
Feza Kurk,uoglu, Ceal Oguz,
Senih Onur, ilber Ortaylt,
Muslala Cardak (Teknik sorumlu)
02123354404

HALKLA iLi~KiLER VE
ntvtarih@ntv.com.tr
Abonelikle i/gili sorulanmz i~in:
T: 0 212 335 48 01
GOI Pulhan, Celal $eng6r,
YAZI i~LERi PAZARLAMA OiREKTORU
ahlakta bulu~amamak ne kadar OOGU$ GRUBU iLETi$iM
YAYINCILIK VE TicARET A.~, AYlegOI Parlayan
Cemalettin Ta~klran,
Lucienne Thys-$enocak, Siren Uludag BASIM VERI
Promat Baslm Sanayi ve
hazin! YONETiM KURULU BA~KANI Derya Tulga, Ahmet Yelillepe,
GRAFiK OPERASYON MUDURU Tiearet A.$.
VE iMTiYAZ SAHiBi Hayri F. Yllmaz Sena Uzunoglu Sanayi Mahallesi 1673. Sokak
"Son Sesler" zamana~lfl degerini Erman Yerdelen Yavuz DUrUst
No: 34 34510 Esenyurt
KATKIOA BULUNANLAR PAZARLAMA MUOURU
REOAKSiYON BUyUkyekmece, istanbul
her tiirlu zorluga ragmen GENEL MU OUR
Ewen Bann Egrik
Budak Akalln, Bade Baysal, Can Pabuyyuoglu T: 0 212 622 63 63
CemAydm Emre ErgUven, Can Gi rgi~,
korumaya devam ediyor. GENEL MU OUR YARDIMCtSt YAYIN KURULU Mustafa ipte~, Cengiz Kahraman, YAYIN TURU RENKAYRIMI
Enis Batur, E. Nedre! i~li, Mustala Pullar, GUllah Seyhan, Ayllk yaygm sureli yayln XL Print House
O nu hala merak edenler var. Gorkem Ya~ayan (Operasyon)
Ahmet Kuyal, Masis Kurk,ugil, Kansu ~a rman, Eftalin Tekeli.
Atel inee (Reklam salil)
Rasim OnlO, Esra Yalymalp, NTV Tarih Her hakkl sak/ldlr. Bu dergide
FilmIer de canhdlr. Eger Ahmet iren (Finans) Sevin Okyay, Necdet Sakaoglu,
Ugur Yegin, Ceyda YOksel SaYI 4, MaylS 2009 yer a/an yaZ/, maka/e, fotograf
isenbike Togan
ISSN 1308·7B78 ve iIIOstrasyonlarm elektronik
seyredilmezlerse, diri diri ... son YAYIN OiREKTORU
YAYIN OANI~MANLARI REKLAM ortamlar da dahi/ olmak uzere
Mustafa Alp Daglstanli
nefeslerini saklarlar. (NTV YaYlnla,,) M. Tanju Akad, Muzaffer Albayrak, Banu Acar (Reklam Sa ll ~ YONETiM VERi ,ogaffllma haklarl DorM
$ahin Aldogan, Serpil Bagel, Koordinatoru) Dogu~ Grubu ileti~im ileti§im'e aittir. Yaz/II on izin
SaygllarlmIa YAYIN YONETMENi M. Burak Cetintal, Funda Turan (Reklam Salil Grup Yaymclilk ve Tic. A.$. olmakS/ZIn hangi dilde ve hangi
Gursel Gencu Turgut Ceviker, Bunyad Din~, Muduru) Eski BOyOkdere Cad. No: 245 A, ortamda a/ursa o/sun materyalin
ismet Arasan, sinemacl-yazar Semavi Eyice, Emre Genen, $ebnem Duzcu (Rezervasyon 34398 Maslak, istanbul tamammm ya da bir bO/Umiinun
GORSEL YONETMEN T: 0 212 335 4758,
Ra~it Gurdilek, Huseyin Irmak, MudOrD) ~ogaltllmasl yasaldlf.
Okurlardall gelen mcsajlar, gerektiginde Fusun Turcan Elmasoglu F: 0 212 335 03 26
Yavuz Selim Karak l ~ l a, 02123354865
kualtdarak 'Ve diizeltilerek yayrmlanmaktadlr.

NTV TARiH MAY)S 2009 7


Okurdan
tamammi kapatacak, duz bir yogun bir sis ve toz bulutu
Tartl§ma
zemin olu~turacak denli yogun oimasl gerekirdi.
Panorama 1453 Fetih oldugunu du§unmek imkansiz. 8. Panoramik resimdeki
Miizesi'nde 4. Pars kurku giyen Osmanli askerlerin bire,:ogu doneme
yeni hatalar askerleri vardl, fakat pars uygun resmedilmemi§.
kiirku serdengee,:tilerin degil, Zlrhlar, kalkanlar ve silahlar
Bilkent Universitesi deli (delil) olarak bilinen en erken 16. ylizyllin
ogrencisiyim. 1453 Fetih ses:kin aklnCl birliklerinin sonuna ait gorunuyor.
Muzesi'ndeki tarihi-teknik uniformaslydl. Minyatlirlerde Hatta kalkanlar arasmda
hata iddialanyla ilgili, ve Bat! kaynakh gravurlerde Turk i§i olmaYlp Acemlerin
derginizi okumadan once fark resmedilmi~tir. kullandigi tlirden olanlar
ettigim bazi hatalan payla~mak 5. Kartalli sutunun yamsIra, mevcut. T ufek kullanan
istiyorum: surlardaki bayraklardan birinin askerlerin yenie,:eri
1. Ku~atma kuleleri, de ash yoktur. San-siyah Rum oimasl gerekiyordu. 15.
ku~atmanm son gununden bayragi dogru kullamlml~ken, ylizJ1la ait fitilli arkebuz
s:ok daha once kullamlml~ ve diger ye§il turuncu kartalli ya da "handgonne" (el
ba§arlsIzhga ugraml~tIr. Son bayrak uydurmadu. topu) oimasl gereken
saldmda kullamidigi du§unulse 6. Toplann iki yanmda tlifeklerin tipleri de yanh~. askerini ise hala neye
de yine yanh~ gosterilmi~tir: bulunan tahta perdelerin de bir Zlrhlar uydurma ya da gee,: benzedigini ara~tlrmadIklan
Tarihi kaynaklarda kulenin, duvar gibi uzanmaSI gerekir; donemlerden ... Bazi Turk ie,:in tasvir etme geregi bile
kentin is: surlanndan daha perdelerin amaCI topun yerini askerlerinin elinde hie,: duymaml§lar.
yliksek, yakla§lk 10 metre gizlemektir. Aynca perdelerin oimamasl gereken arbaletler 9. Son olarak Fatih'in bayragi
oldugu ve deve derisiyle kaph arkasmda Osmanh askerinin mevcut. Atlann da bazlsmm yanh§. 1485'teki bayragi
oldugu belirtilir. kazIlml§ siperi de unutulmu§. zirh ve eyer ortlisu (caparison) du§unursek, beyaz bayragm
3. Hendekler ku§atmamn son 7. Hava s:ok ae,:lk olarak tasvir ie,:inde oimasl gerekiyordu; uzerinde bir hilal ve bir gline~
glinlerinde buylik ihtimalle edilmi§. Hava iyi olsa bile Osmanh suvarileri atlanm oimasl gerekiyor, onun yerine
doluydu. Fakat hendegi top ate~inden, atlann ve yaya pplak bIrakmaJ1 tercih yazuar konulmu§.
dolduran molozlann hendegin askerlerin hucumuyla e,:ok etmezdi. Bizans ve italyan Alper i~ler

29 MaYls 1453: bir resim koymu§tur. kaynagmm, harekati yaklndan yontem degildi. Bunun tarihte
"Fatih gemileri Bununla birlikte, gemilerin izleyen Galata Cenevizlileri en bilinen orneklerinden
karadan yiiriittii"niin ve ba§ka aras:-geree,:lerin oimasl s:ok kuvvetli bir biri, 874 tarihinde gemilerini
karadan yiirutlilmesinin ihtimal. istanbul'un fethine Korint korfezine karadan
en eski kamtl
en azmdan guvenilir bir e,:e§itli kulplar takanlann bunu indirerek, burada yatan Arap
Unlu gezgin Bertrandon de la iddia olarakistanbul'un da hesaba katmasl his: fena donanmasmi gafil avlayan
Brocquiere'in 1455 tarihinde fethinin hemen ardmdan olmaz. Gemileri karadan Amiral Niketas Orifas'm
tamamlanan elyazmasl dola§lma girmi~ oldugu, bu e,:ekerek du§man glic,:lerini harekatidir.
Voyage d'Outremer (Deniza~m resimle kamtlanmaktadir. siirpriz basklna ugratmak, Brocquiere'in bize
Seyahat) adh eserinden alman "Karadan ylirutme" haberinin Bizanshlarm bilmedigi bir sundugu diger bir aynntl
bu minyatlirun, bizde her da, Osmanhlarm neden
nedense ihmal edilen sol Kagithane' de in~a ettikleri
tarafmdaki aynnt!ya dikkati tekneleri Halie,:'e surmediginin
s:ekmek istedim. istanbul'u cevabmi veriyor. Halis: 0
ku§atan Osmanh ordusu, tarihte a~agi yukan buglinku
bizim tarihs:iler ortammda Unkapam koprusunun
itiraz edilen rivayetlere tam bulundugu yerde batmlan
uygun bir glizergah izleyerek, gemilerle tlkanml~
aralannda bir "goge"nin de durumdaydl.
bulundugu birkas: tekneyi Minyatlirde ~ahi toplar da
Halis: sulanna indirmeyi rahats:a ses:ilebiliyor; bu da
ba~arml~tlr. Diger tekneler ve .~ onlann daha ku~atmanm
olduke,:a buylik s:aph toplar da '"
~ ba~mda devredl~1 kaldIklanmn
inmeye devam etmektedir. ~ antitezi gibi. Neticede
Brocquiere, istanbul ve ~ his: patlamaml~ toplarm
e,:evresini iyi bildigi halde, glimburtlisu ta Fransa'ya kadar
kitabmda kentin dokusunu ula~amazdl. _

hayali §ekilde tasvir eden Oerya Tulga

8 NTV TARiH MAYIS 2009


~& G t·
.~ aran I In
cep su8esi
wap.garan~i . [omJr

En yakln Garanti Paramatik'e


gitmenin en kolay yolu!
Bulundugunuz yere en yakln Garanti ~ubesini ve Garanti Paramatik'i bulan, TOrkiye'nin
ilk cepten banka bulma servisi BulBana wap.garanti.com.tr'de. Ba~ka bir arzunuz?

BulBana servisinden sadece Turkcell aboneleri yararlanabilmektedir. .,


N OKIA
I
- ... ... -
I
14MAYIS
I AM BECAUSE WE ARE
(Madonna)
21MAYIS
SHINE A LIGHT
(Rolling Stones)
28MAYIS
DREAM OF LIFE
(Patti Smith)

TV ' DE DVD KU$AG I


PER$EMBE GECE 10 -==-= CNBc-e
• Zeugma: 3750 pan;:allk Roma tetradrahmi definesi • YenikapI: Bir neolitik buluntu daha
• MlslIbilim: Mumyalan en iyi tamyan adam . Washington: Padi§ahm imzasl 156 Ylldn Amerika'da
• Kiiba: Ernest Hemingway'den yeni bir final cumlesi daha • Giindemin tarihi: 1 MaylS 4 Fotograf

Kompresorlii saldln:

Tarih aglr yarall


Mersin Klzkalesi'nde, tarihi MO 4. yuzYlla uzanan
ve yuksek arkeoloj ik deger ta~lyan Adamkayalar
kabartmalan defineciler tarafmdan tahrip edildi.

oyuk a<;:arak traktor dolusu

B
MEHMET Mi RAS
toprak S:lkartml§.
ugiin Toros daglan olarak Konuyla ilgili olarak go- ~
.",
• 0
adlandmlan, Antiks:ag'da Ki- rU§lerini aldlglmlz Mersin o
LL
likia denen biilgenin daghk Universitesi Arkeoloji Bolii-
bOliimii s:ok saYlda arkeolo- mii ogre tim iiyesi Yrd. Do<;:. Roma donemine ait kabartmalar,
jik kahntlJ1 giiniimiize kadar Dr. Murat Durukan, sadece Tiirkiye'nin yakla§lk 150 metre yiikseklige oyulmu§.
Kabartmalann oldugu bolgeye vadinin iist
koruyabilmi~. Kalykadnos (Goksu) ve La- degil, diinya kiiltiir mirasma sabotaj ya-
boliimiinden 30 metrelik bir ini§le ula§lhyor.
mos (Limonlu) lrmaklannm olu~turdugu plldlglill; rolyeflerin acilen ashna uygun Definecilerin kompresor izleri olduklfa
vadilerde, <;:evreye hakim konu~landmlml~ olarak restore edilmesi gerektigini soyledi. belirgin.
antik kalmtllardan biri de Adamkayalar... Adamkayalar'm en klsa zamanda merdi-
Adamkayalar, yore halkmm kayaya venIer ve korkuluklarla oren yeri olarak diinyada da hizmet edecek koleleri de tas-
oyulmu~ kabartmalara verdigi isim. Ni~ diizenlenmesi ve bolgede kamera sistemi vir edilmi~. Kabartma figiirlerden biri, bir
is:erisinde 11 kabartmadan olu§uyor. Hem olu§turulmasmm onemli oldugunu ekledi. elindeki testiden diger elindeki lciseye SlVl
yoneticilerin (asker-rahip krallar) hem de MersinJandarma Komutanhgl, hazine dokerken betimlenmi~. Bu, Antik<;:ag'da
ailelerinin giimiildiigu bir kiilt alaillnda avcuarmm hangi bolgeden giri§ S:lkl~ yap- kutsal alanlarda SlVl sunusu yapudlgma
olan bu kabartmalar, MO 4. yiizyll ile MS ttgml saptamaya <;:all§lyor; bolgede sablkall dair onemli bir ipucu verirken bolgeyi
3. yiizJ11 arasmda yapuml§. tarihi eser ka<;:ak<;:uannm olayla ilgisi olup - konumuyla beraber- diinya arkeolojisi
Giiniimiize saglam ula§an bu eserler, olmadlglill ara§tmyor. is:in de onemli klhyor. •
define arayanlarca Mart sonunda tahrip
Adamkayalar,
edildi. Kabartmalardan birinin bacak bo- Bir Antik~ag hazinesi r----"'!'!l:l1'!"""'~~M:::-e-
rsi:n-- Klzkales i'nden
liimii ve altmdaki kaya bloku kompresor- Bazl kabartmalarda kabartmaYl yapttran .~....~"
Hiiseyinler
Hiiseyinler
lerle delindi. Diger kabartmalarda da yer ki§inin adl, kim is:in yapttrdlgl bilgilerini i>~ koyiine giden
.~

~l;> yolun 5.
yer hasar tespit edildi, kabartmanm kopan i<;:eren yazltlar bulunuyor. Uzanml~ olan
Adamkayalar Aya! km'sinden
bacak boliimii Silifke Miizesi'ne teslim figiirler olen ki~iyi temsil ediyor. Diger
aynlan 2 km'lik
edildi. Tahrip i~inde kompresor ve kazl sahnelerde silah ku§anml§ askerler, tann- yolun sonunda,
Klzkalesi
aras:lan kullanan hazine avcllan kabart- lara kurban edilen adakhk hayvanlar, ki§i :?eytan deresi
Sillfke Narllkuyu
malarm yer aldlgl magarada da biiyiik bir oldiikten sonra ona hayattaki gibi obiir _ _ _ _.... vadisinde.

NTV TARiH MAYIS 2009 11


Haber

Zeugma Roma tetradrahmi definesi

ii~binyediyiizellisi bir yerde


nlmasl is:in kampanya ba§lattI. 2000 Yl-

B
2300 YII onceydi. BugOnkO bZGENACAR
llllda Turk ve yabanCl arkeologlar geceli
Gaziantep yakmlanndaki uyiik iskender MO 331'de FI- gUnduzlu Zeugma'nlll su altlllda kalacak
Zeugma kenti, 70 binlik rat nehrinin klYlsllla getirdigi bolumunde kurtarma kazllan yaptI. Gor-
ordusunu kar§l yakaya ges:ire- kemli mozaikler bulundu. Zeugma'nlll
nOfusuyla donemin en cek guvenli ve uygun bir yer bagh oldugu Gaziantep'te bir mozaik
bOyOk yerle§imlerinden anyordu. Yerlilerin binlerce muzesi as:udI. Yalmzca Zeugma bulun-
Ylldlr kul1andlgl bu nehirlerdeki ilkel ta- tulan ile yeni muze, Tunus-Bardo ve
biriydi. Zaman ilerledi, §ehir §lma aras:lanndan esinlenerek sal1an yan Turkiye-Antakya mozaik muzclerinin de
Ylklldl; iranillar, Bizansillar, yana baglattl. Uzerlerine kalaslar yerle§- onune ges:ti.
tirerek bir kopru yaptl; askerlerini kar§lya
Araplar derken TOrkler geldi
ge~irdi. i§te bu kopruler iskender'e Asya Roma'nm sava~ kasasl
ama kent 0 altm c;agma bir seferinin kapllanm as:acaktI. Kurtarma kazllan slrasmda arkeolog Yusuf
daha donemedi. Zeugma, iskender'in olumunden sonra, ko- Yava§ once 1.55 metre yiiksekliginde bronz
mutanlanndan Seleukos 1. Nikator, MO Mars heykeli buldu. Daha sonra duvardaki
Birecik baraj goletinin altmda 300'lerde Ku~uk Asya-Mezopotamya ni§ten yere yuvarlandlgl anla§l1an, birbiri-
kalmadan once yapllan araslllda, yine onun nehri ge~i§ i~in se~ti­ ne kenetlenmi§ iki topak halinde sikke bu-
gi aym noktada kurdugu kenti "Euphrates lundu. Sikkeler, yangm ge~irmi§ bu alanda,
kazllarda 3750 adet Roma Seleukeai" diye adlandlrdI. Kentin adl za- kUllerin i~inde doldurulduklan torbalann
sikkesi birarada bulunmu§tu. manla, konumundan dolap "k(ipru-ge~it" bi~imini alml§lardI. Ust torbada 2687, alt
anlamma gelen "Zeugma"ya donu§tU. Kent torbada 1063 adet olmak uzere toplam
Benzersiz bir hazinenin
aSll geli§mesini Roma imparatorlugu do- 3750 sikke gUn l§lgma ~lkanldI. Anla§uan
ortaya C;lkanll§ hikayesi. neminde kaydetti. Romall1ar, olasl Pers bina, 4. iskit Lejyonu komutamnm villaslY-
saldmlanna kaql, be§ bin askerden olu§an dl; paralar da buyiik olaslhkla asker maa§l
4. iskit Lejyonu'nu Zeugma'da konu§lan- olarak odenecekti. Bir ba§ka deyi§le bu bir
Sava~ Tannsl Mars'm bronz
heykelinin bulundugu an dudI. Tuccarlar da kente yerle§tiler. Komu- "sava§ kasasl"ydI.
ve temizlendikten sonra tanlardan ba§ka, ~evre soylulan, Dionysos Okside olduklan i~in sikkeler ilk anda
Gaziantep Muzesi'ndeki haiL rahipleri ile tUccarlar, FIrat bYlsmda gUn bronz izlenimi veriyorlardI. Temizlendik-
batlmma kar§l gorkemli vil1alar yaptlrdl1ar. ten sonra gumu§ olduklarl anla§l1dI. Ama
<;ok slcak bir iklime sahip olan bu kentte- giimu§unun du§uk ayarh (billon) olmalan
ki vil1alann avlularmda, serinlik veren ha- nedeniyle okside olmu§lardI. Sikkclerin
vuzlan mozaiklerle, duvarlan da resimlerle yiizde 98'i tetradrahmi oldugu i~in, bulun-
suslettiler. Kent Pompei'nin u~ katl, done- tuya "Zeugma Tetradrahmi Dennesi" adl
min Atinasl ile aym buyiikluge Ula§tI. verildi. Babra yuzde 40 oranmda giimu§
katllml§tI. Tetradrahmiler 9.425-14.216 gr
Kurtarma kazllanndaki ke~if aglrhk, 2.35-2.80 mm ~ap arasmda degi-
Zamanla Roma'nm gU~ yitirdigini algl- §en ol~ulerdeydi. Dennede, Caracal1a'dan
layan Partlar Anadolu'da ilerlemeye ba§- (Marcus Aurelius Antoninus) Volusianus'a
lad!lar. Zeugma ile Apameia'Yl da yaklp kadar 198-253 arasmda 55 yll1lk sure i~in­
Ylktllar. Kent bir daha 0 eski zenginligine deki 13 Roma imparatoru ile iki imparato-
kavu§amadl, 11. yuzYlldan sonra adl anu- ri~enin sikkeleri bulunuyordu.
maz oldu. Bazl kalmtuar dl§mda toprak Roma imparatorlugu'nun belirli bir
altmda derin bir uykuya yattI. doneminin Ku~uk Asya'daki en uzak yo-
Devlet Su i§leri muhendisleri, 1986'da resinde bulunan ve bUgUn Gaziantep Ar-
iskender'in saptadl~ aym stratejik nok- keoloji Muzesi'nde sergilenen bu benzersiz
tada baraj yaplmma karar verdiler. Bunun denne donem ekonomisine, askeri tarihe,
uzerine sivil toplum orgutleri, arkeologlar, sosyal hayata ili§kin 3750 ~ok bymetli bel-
basm Zeugma'nm baraj sulanndan kurta- geyi gunumuze ta§lyor. •
12
Yenikapi ve
vine neolitik
• stanbul Arkeoloji Muzeleri Mudur-
I lugu ba~kanbgmda yiirutillen istanbul
tarihinin en kapsamb arkeolojik kazlSl
olan Marmaray Yenikapl kazllan surpriz-
lerine devam ediyor. Yenikapl'da 2009'un
ilk aylannda altlSl kremasyon (olunun
yaktldlkdan sonra kemik ve kullerinin bir
kapta toplanmasl) olmak uzere yedi <;:om-
lek mezar bulunmu~; Anadolu i<;:in bili-
nen en eski ornekler oldugu anla~llml~tl.
10 Nisan'da ise, "hoker" (bebegin ana rah-
mindeki duru~u) pozisyonunda yatmlml~
eri~kin bir insan iskeleti ile iki <;:ocuk iske-
leti daha ortaya pkanldl.
Mazgalb bir ah~ap duzenek uzerine
yatmlan "ilk istanbullu"nun ayak ucunda
bir <;:ocuga ait <;:omlek mezar ve iskeletin
hemen guneyinde ise, buyiik orand a da-
gllml~ bir bebek iskeletine rastlandl. U<;:
gomu neolitik doneme, yani yakla~lk MO
6200-6000 Yillanna ait.
Yenikapl neolitik yerle~mesi, Marma-
ra Denizi'nin tath su golu oldugu donem-
de, bir akarsu ktYlsmda kurulmu~. Yenika-
pl kaztlan Marmara Denizi ile istanbul
Bogazl'mn zaman i<;:inde ge<;:irdigi degi-
~imlerle, istanbul'un denizle ili~kisini ve
geli~imini de gostermesi a<;:lsmdan onem-
li. Yenikapl ah~ap buluntular a<;:lSlndan da
zengin. Neolitik yerle~menin yaktnmdaki
batakllk sayesinde ah~ap malzemeler bo-
zulmadan glinumuze ula~abilmi~.
Zeynep Kzztitan, istanbul Arkeoloji
Muzeleri Mud. Yrd.

Sikkelerin on yiiziinde Roma imparator


resim leri, arka yiizlerinde kanatlarlnl a9ml~
karta l figiirleri betim l e n mi~.

NTV TARiH MAYIS 2009 13


Haber
Dr. Kent Weeks:
Mumyalarl en iyi tanlyan adam

("I

07

Ile

.;c
e
, C)
=
.8
o
u..

Avrupa'da 'Iahit a~ma


History Meetings (Tarih Bulullmalan)
MaYls aYI programl:
12.05.09 Erken 18. Hanedan KraliyetAilesi
13.05.09 Hat§epsut: Kraligelikten Firavunluga

partileri' diizenlenirdi
23.05.09 Antik Mlslr'da Teknoloji ve Yenilikler
23.05.09 Antik Mlslr'da Sava§
www.historvmeetings.com

nm hangi zamana ve mekana ait olduguna ret<;:ilerin tiiylerini iirperttigini anlatlyor.


dair bir not du~Ulmemi§; ama ~ansh}'lz ki

M
Dr. Weeks, MO 1258'de Hititler ve Ml-
lSlf'da bulunan en buyUk alllt me- yalllmlZda Dr. Weeks var. Uzman, mumya}'l suWar arasmda imzalanan dunyallln ilk barl~
zar KV5 dahil, antik MlSlf'dan Ge<;: Yeni Kralhk donemine tarihlendiriyor antla§masl Kade§'in Hitit versiyonuna bakl-
glinumuze ula~an binlerce ka- ve sargllarm i<;:indekinin ka<;: ya~mda ve ne- yor. Muzede neredeyse gizli bir ko~eye sak-
hntl}'l ke~fetmi~ birini istanbul'da gormek den oldiigunu ogrenmek i<;:in rontgen <;:ekil- lanan bu nadide eserin buyiitUlmu~ bir rep-
Slfadan bir ~ey degil. Ozellikle Turkiye' nin mesi gerektigini hatlrlatlyor. likaSl Birle~mi~ Milletler'in New York'taki
hi<;:bir universitesinde Mlsubilimi kursusii- Sonra da 19. yiizyll Avrupa'smda "lahit merkez binasmm duvannda aSlh. Kent
nun bile olmadlgl gi)z onunde bulunduru- a<;:ma partileri" duzenlendiginden dem vu- Weeks'in dunyadaki en onemli arkeolojik
lursa, Dr. Kent Weeks'in istanbul'da konu~­ ruyor. Donemin zenginleri MlS1f'dan OZel nesnelerden birinin kar~lsmdaki hayranhgl
rna yapmasmm onemi anla~lhyor. 1963'ten olarak getirtilen lahitleri, i<;:kiler e~liginde gorUlmeye deger. MlS1f'da bir tapmagm du-
beri Mlsu'da ya§ayan D r. Weeks, ozellikle a<;:ar, i<;:inden <;:lkan mumya ve diger nesneleri varma hiyeroglifle olumsuzle§tirilen Kade~
1978'de ba~lattlgl Krallar Vadisi haritalama kendi aralannda payla~lr, ustiine de bir glizel Sava~l tasvirlerinin devasallgml hatulatlyor
projesiyle hem Bat/da hem de Mlslr'da bu- ziyafet <;:ekerlermi~. ve HititWerin belki de antla~mayl dosyala-
yiik saygl goriiyor. Proje kapsammda antik Dr. Weeks, antik MlSlf'da hayvanlann mak i<;:in minyatiir bir versiyon hazlrladlklan
MlSlr'm gorkemli ~ehri Teb'deki tiim arkeo- mumyalanmasmm olagan oldugunu soylu- yorumunu yaplyor. Sonra da antla§mallln en
lojik buluntulan milimetrik hesaplarla hari- yor. Bunun sebebi ise bazl hayvanlann MlSlr sevdigi bsmmmdan ahntl yaplyor: "Burada
tahyor, karl§ kan~ fotografla}'lp belgeliyor. tannlannm sembolleri olmasl. Dr. Weeks, yazanlara Hitit ve MlSU kral1arl, halklarl,
istanbul Arkeoloji Muzeleri'nde mum- Sakkara kentinde kilometrelerce uzanan ye- daglar, lrmaklar, agas:lar ve bulutlar ~ahit... "
yaslyla sergilenen ah~ap lahdin onunde Dr. raltl tiinellerindeki on milyonlarca kaz, kedi, Ve ekliyor: "Ke~ke antla~malar hala bu kadar
Weeks'le konu~uyoruz. Ne yazlk ki mumya- maymun, timsah ve Yllan mumyasmm ziya- ~iirsel oIsa." •

14 NTV TARiH MAYIS 2009


Haber

Hussein Barack Obama, TBMM'de dostluk tarihini hatlllattl

Padi§ahln imzasl
156 Ylldll WashingtQn'da
Amerika, Olkenin sembolO
olacak Washington Anltl'nrn
yaplml i9in, her devletten birer
hatlra ta~ ister. Dilek, Sultan
AbdOlmecid'e iletilir. Padi~ahrn
onaYlyla beyit yazillr, tugra
kazrnlr ve Amerika'ya yollanlr.
Maliyeti bugOnOn paraslyla
yakla~lk 10 bin TL'dir.

I • lk Amerikan ba~kamnm amsma,


kendi admm verildigi ~ehirde ya-
pilan Washington Anltl, Barack
Obama'mn Turkiye ziyaretinde
kendisi tarafmdan konu edildi. 6 Nisan'da
TBMM'de konu~an Obama, iki ulke ara-
smdaki dostlugun tarihine gonderme yap-
mak ic,:in, bu amtta bulunan ve zamanmda
Sultan Abdulmecid tarafmdan yollanan bir
Oval Cfercrevede "Sultan Abdiilmecid Han bin Sultan Mahmud Han" istifli Abdiilmecid'in
mermer ta~tan bahsetti. tugrasl altmdaki iki satlrda da ozgiin diliyle : "Devam-I hulleti te'yid iCfiin Abdiilmecid
1848 yllmda yapimma ba~lanan, fakat Han'm I Yazlldl nam-I paki seng-i balaya Va~ikton'da" yazlyor.
c,:e~itli nedenlerle 1885 Yllmda ac,:llan amt,
ylikselen Amerika degerini cumle ale me
gostermek amaClyla, d(inemin en yliksek aldl. Gecikmeler ya~andl. Zaman ic,:erisin- to bin TL'ye mal oldu .
amti olmak uzere tasariandl (bu unvam de bu surece katkl yapanlar oldu ve haki- Washington Amtz'na hem kendi ra
1899'da Eyfel Kulesi'nin yapimma kadar katen bUgUn amtm varhgml bu katkllara eyaletlerinden, hem de devletlerden birer tai
elinde tuttu) . 169 metre yliksekligindeki borc,:luyuz. Yardlmlmlza ko~anlar arasmda veya kitabe koymak isteyen ABD yetkilileri, .
amt, tarihi eser konusunda slkmtl ya~a­ dunya genelinden dostlar oldu. Herkes 1853 yzlzndaJP Brown adlz sejiri
yan ABD'nin hem bu ihtiyaClm gidermek Washington'a ve onun kurdugu ulkeye say- vasztaszyla Osmanlz hiikiimetine isteklerini
hem de dunya tarihine sahip c,:lktlgml gos- gllanm gostermek ic,:in bu c,:abaYl gosterdi- iletirler. Kitabeye kazznacak beyti yazma me

termek ic,:in Misir obeliski bic,:iminde in~a ler. Bu yardlmlardan biri de istanbul'dan gorevi, Ziver Paia'ya verilir. Yazdzgz iir ga
edilmi~ti. geldi. Osmanh Sultam Abdulmecid, bize ornek beyitten teki padiiah tarajindan
Amtm in~asl sirasmda, ABD'nin tale- bir mermer plaka gonderdi, bu amtm in- begenilir. Szra beytin mermere kazznma
bi uzerine birc,:ok ulkeden c,:e~itli hediyeler ~asma yardlmcl olmak ic,:in" dese de; mer- iilemine gelmiitir. Bu ii de Kazasker
yollandl. Bunlardan biri de, 1853 ytlmda mer ta~m herhangi bir maddi degeri yok- Mustafa jzzet Efendi'ye yaptzrtfmzi,
Abdulmecid tarafmdan gonderilen, mer- tu ve Abdiilmecid ta~m uzerine, George biraz acele edilmesi gerektigi irin 0 szrada
mer uzerine i~lenmi~ uzerinde sultanm Washington'la degil, kendisiyle ilgili bir rahmetli olan Haiim Efendi'nin hazzr
tugrasl bulunan bir kitabeydi. ibare yazdlrml~t1: bir tugraszmn kalzbz alznarak mermere
Obama TBMM'deki konu~masmda kazznmzitzr. Sonurta kitabe, toplam 3750
her ne kadar, "Washington Anltl, Beyaz "Dostlugun devaml amaclyla kuruia (bugiinkii rayirle yaklaizk 10 bin
Saray'm penceresinden her gUn gordugum Abdillmecid Han'm temiz adl, TL'ye) malolmuitur.
bir amt. Bunu yapmak, in~a etmek on Yillar Washington'daki bu yliksek ta~a yazlldl.". (Mustafa Armagan, Zaman gazetesi)

16 NTV TARiH MAYIS 2009


Washington hatirasl
36.491 adet blok ta~
kullanrlarak yapl lan anrt,
Was hingt on kent inin
sembolii.
Anrtln yaplm a~a m asln d a
i~~ il e rin hatlra pozu,
1860'lar (sagda).

Washi ngton Anrtl iizerine


konmak i~in tugrall ve Abdiilmecid'den Amerika'ya
yazlll mermer bir allnllk
gonderil mesine dair padi~ahln
izin verdigini gosteren beige.
Direk yapIlIyor, olyulere gore bir mermer yapllarak
gonderilmesi hakklnda her ne :;;ekilde
ta§ gonderilsin padi:;;ah emri buyurulur ise ona gore
hareket olunacagl beyanlyla bu yazi
"Merhametli efendim hazretleri, yazlldl efendim ."
Amerika Devleti'nin ba:;;kenti olan 28 $ubat 1853
Washington :;;ehrinde, devletin kurucusu
olan Washington'un adlnl ya:;;atmak "Yuksek Sadaret makaml taraflndan
iyin birkay seneden beri bir direk gonderilen i:;;bu yazl padi:;;ah taraflndan
yapllmakta oldugundan, bahsedilen gorulmu:;; olup belirtilen olyulere gore
diregin bir yerine konulmak uzere bir bir mermer yapilarak gonderilmesi
parya mermer ta:;;1n uzerine padi:;;ahln uygun gorulmu:;;tur. Ancak haZirlanacak
tugrasl ve bir tarih yazilarak dostluk mermerin onceden bir resmi yapllarak
eseri olmak uzere gonderilmesi Amerika padi:;;aha sunulmasl emredilmektedir."
Sefareti'nden yazillp padi:;;ahln gormesi 2 Mart 1853
iyin takdim edilen yazlda rica edilmi:;; Gbkkubbe Altlnda Birlikte Ya§amak,
ve bu direk iyin her devletten birer Dev!et Ar§iv!eri Gene! MDdDrlOgD, YaYIn
parya ta:;; alinml :;; oldugundan belirtilen Nu: 77, s.308, BOA, i. HR, 4660

NTV TARiH MAYIS 2009 17


Haber
........ .... ..... ..... .. .... .. ... ............ ...... ...... ........ ......... ...... ........... ............ .. ....... .........

Hemingway'in
evrak-I metrukesi
Amerikall yazar Ernest Hemingway'in Havana'daki evinin bodrumu
Yillarca OnlO yazann mektup ve eskizlerini sakladl. 2001 'de
tesadOfen ortaya glkan belgeler arasmda, yazann 9anlar Kimin
h;in 9altyor igin yazdlQI alternatif final de vardl.
'"
Q)

E
w
Belgeleri kurtarmak i~in iilkesine daner
ASLI PELiT
donmez s:ah~malara ba~layan Phillips, Mary

F inca Vigia ... Havana ~ehir merkezi-


ne 20 km uzakhktaki ev iinlii yazar
Ernest Hemingway'in son 22 yuma
Hemingway'in bir~ok bclgeyi bagl~laillgl
Boston'daki JFK Kiitiiphanesi'nin, merkezi
New York'ta olan Sosyal Bilimler Ara~tlrma
~ahit oldu. 1961'deki aliimiinden sonra e~i Kurulu'nun ve Kiiba hiikiimetinin destegiy-
Mary'nin hiikiimete baj9.~ladlgl mekan, hi~­ Ie 2002'den bu yana Finca'da restorasyon ve Vazge~i1rni§ bir ciirnle
bir degi~iklik yapumadan miize olarak halka dijitalizasyon is:in s:ah~lyOr. Proje ABD'nin
as:udl. Yazar sanki heniiz ayruml~ gibi kitap- Kiibiya uyguladlgl ambargo yiiziinden bir-
larl, daktilosu blraktli!;I yerde. Bodrumdaki s:ok giis:liikle kar~ua~ml~. Ancak ges:tigimiz Y akla~lk 62 YII once, Hemingway
ba~yapltml, romanm kahramanl
kutular dolusu mekmp ve belge de ... Ocak aymda iis: bine yakm sayfa restore edi- Robert Jordan olumle penc;:ele~irk e n,
Belgelerin bulunu~u, Hemingway'in lerek mikrofilme kaydedilmi~. Dokiimanlar, "Ormanm c;:am igneleriyle ortulu
yillarca editorliigunii yapan dostu Maxwell "Hemingway Kiiba Koleksiyonu" adlylaJFK topragma dayall yureginin c;:arpl~lnI
Perkins'in torunuJenny Phillips'in2001'deki Kiitiiphanesi'nde ara~tlrmacuara as:uacak. duyabiliyordu" cumlesiyle bitirir. Ancak
Kiiba ziyaretiyle ba~hyor. Biiyiikbabasmm romanln sonunun havada kaldlgmdan
yazarla olan ili~kisi hatmna iizcl izinlerle Ma~o degil aile babaslydl ~uphelenerek ediWru Maxwell Perkins'e
Finca'J1 ziyaret eden Phillips, J1llardan beri Kiibidaki restorasyon s:ah~malanm yiiriiten fikrini sorar, "Ne du~unuyorsun? Boyle
tropikal iklimin azizligine ugrayan binlerce Sarah Doty, NTVTarihle yaptlgl roportajda, iyi mi? Lutfen okuduktan ve birkac;:
dosyaya bakabilen ilk Amerikah olur. Bii- ar~ivlemenin uzun ve zorlu bir siires: oldu-
ki ~i ye okuttuktan soma uc;:ak postaslyla
yiikbabasmm yazara gonderdigi mekmplarl gunu sayliiyor. Belgeleri, nemden korumak hemen cevabml gonder. Bir epilog
bulmak is:in tozlu bodrumda saatler ge~irir; ve onarmak is:in iizel maddelerle temizlen- yazmama gerek var ml? Yoksa kitabln
eline attlgl ilk dosyalardan birinde Og/eden digini, daha sonra asitsiz kaj9.tlarla kaplana- sonunu okuyucuya blrakmak daha ml
Sonra Oliim'iin (Death in the Afternoon) ilk rak kutularda korumaya ahndlgml anlatlyor. iyi?" Perkins kitab l okuduktan soma
baliimiinden be~ sayfa, Ingrid Bergman'dan Ambargo yiiziinden her ~eyi iis:iincii bir Hemingway'e sonu begendigini, oldugu
1941 tarihli bir mekmp, yazarm yeni rom a- iilke iizerinden getirmeleri, siireci daha da gibi blrakmasml tavsiye eder ve 9anlar
m is:in yaptlgl s:iziktirmeler, hatta diirdiincii zorla~tlrml~. Projenin koordinatorii Sandra
Kimin ir;in 9a/iyor edebiyat tarihine
e~ine yazillj9. bir nom bulur. Ba~ka bir kutu- Spanier ise, belgelerin yazarm hayatlyla ilgili ba~yaplt olarak gec;:er. Jenny Phillips'in
da yazann evde s:ah~anlara sevdigi yemekleri bilinmeyen birs:ok detaya l~lk mtacagml be- buldugu beige ise, yazann muhtemelen
ve nasu yapudlklanm anlatan notlarl ve tabii lirtiyor: "Hemingway'i Amerika'da avlanan, Perkins'ten gelecek cevaba kar~1
Mary ile evlenmeden once yazdlgl ate~li a~k sarho§ ve ma~o bir yazar olarak tamyor s:ogu yazdlgl alternatif bir son ya da
mekmplan vardlr. 9anlar Kimin jrin 9ah- ki~i. Halbuki yazann atmaya klyamadlgl her vazgec;:ilmi~ bir denemedir. Parantez
yor yazan dosyadan S:lkan, 12 sayfahk eskiz ~ey, onun ~efkatli bir aile babasl, Kiiba'ya ve ic;:indekiler el yazlslyla karalanml~tlr:
ile iizerinde "epilog" yazan tek bir sayfa ise Kiiballlara bagh, eviyle ilgili her detaya dik- "Golz makam arabasml EI Escorial'in
siirprizlerin en biiyiigudiir. kat eden biri oldugunu giisteriyor." . yanmdan gec;:en yola
su rdugunde hava
Yazarm son a§kl ve Irmaktan dteye ve kararml~t l" (It was
romamna ilham kaynagl
Aga!(larm i!(ine night [on the road]
olan Adriana Ivancich'ten gelen 26 a§k when Golz rode
mektubundan biri.
[back] in a staff car
[down from the pass]
Papa my darling
on the road down
Thank you for your present : it did'nt arrive t d I from the pass to EI
ye an am very anxlou~ "
Escorial).
to see what it is • A book, una paloma blanca como la nieve como la nieve?
A pencil,a black horse? Thank you Papa,you are always so,so •• well you
know}
Farkll kltalarda binlerce c;:al lsana sahip bir
guc;:, milyonlarca insanm guvenini kazanmlS
bir dost...
Ve her zaman en iyiyi sunan tecrube simdi
Turkiye'de.
Dunya sigorta devi MAPFRE, Genel Sigorta
ile birlesiyor MAPFRE GENEL SiGORTA
oluyor .. .
MAPFRE GENEL SiGORTA'nln getirecegi
yeniliklerle siz de gelecege guvenle bakln .

"' - -

@ MAPFRE I GENEL YA~AM @ MAPFRE I GENEL SiGORTA


Hayatl kesintisiz yasaym
,..~\\" :'l nul_(v

www.mapiregenelyasam .com {AA':! www.mapiregenelsigorta.com


')
. r "I

I
,

-{
-
-
~ ,
I
...
• /"

1 MaYls 1924'te yapllacak kutlamalan, Tiirkiye tutuklamalar ba§ladl. Aralarmda Nclzlm Hikmet'in
Amele Birligi iistlenmi§ti. Yasaklamalara ragmen, de bulundugu bazl ki§iler, istiklal Mahkemesi'nde _
ba§ta Ankara olmak iizere bazl illerde kutlama yargllanarak 7 ila 15 yll arasmda hapis cezalanna
giri§imleri oldu. 1925 ba§mda patlak veren mahkum edildi. Cumhuriyetin ilk ylllannda,
~eyh Sait Ayaklanmasl'ndan sonra ~lkanlan 1923-1925 arahgmda, iinlii ressam Namlk ismail'in
Takrir-i Siikun Kanunu, iilkede her tiirlii gosteriyi done min sosyalist dergilerinden biri i~in ~ini
yasakladl. 1 MaYls 1925'te dagltllan yasadl§l miirekkebiyle yaptlgl des en ~ah§masmm iizeri'nde
"1 MaYls nedir?" ba§hkh bir bro§iirden sonra ;teo "i§~i Bayraml - 1 MaYIs:' yazlyor.

20 NTV TARiH MAYIS 2009


1911 T~§a k:a zman
blr tanh
Osmanh kentlerinde ilk i§!(i gosterisi yiizyIl once 1 MaYls
1909'da Uskiip'te diizenlenen "amele niimayi§i"dir.
Tiirkiye'deki i§!(i bayraml yazltl ise Amasra'dadll. Bu
yazltm ilgin!( bir oykiisii var: Saray miman Sarkis Balyan
1873'te Amasra'da komiir ocagl a!(ma imtiyazl alml§,
kar§lhgmda da dekovil hattl, dalgakllan ve nhtlm yapma
i§ini yiikiimlenmi§ti. Ama bu i§i yerine getirmeden
1899'da olmii§, imtiyaz siiresi de 1908'de dolmu§tu.
Sozle§meyi yenileyen varisleri, 1911'de Amasra kalesinin
ta§lanm soktiirerek dalgakllan yaplmlm ba§latml§lardl.
Soz konusu yazlt bu tarihi ta§lardan birine, Balyanlar'm
FranSlzca bilen elemanlannca, kazlma-kakma teknigiyle
i§lenmi§tir: 1 MaYls 1911 (Necdet Sakaoglu)

1977 Zamana§lmma
ugrayan katliam
o yIl darbe soylentileri altmda Haziran aymda
yapIlacak se!(imlere dogru, Taksim Meydam'nda
ger!(ekle§en ve yiizbinlerin katIldlgl 1 MaYls
kutlamalan felaketle sonu!(landl.
Bugiin dev TV ekranmm durdugu yerin
yakmmdaki Sular idaresi'nin !(atlsmdan ve
§imdiki adl The Marmara olan Intercontinental
otelinin pencerelerinden a!(llan ate§ ve
kalabahgm i!(ine giren panzerlerin neden oldugu
panik havasl sonucunda 42 ki§i hayatml kaybetti.
Kazancl yoku§unun agzmda ezilerek Olenlerin
yamslla yiizlerce ki§i yaralandl. Otuz yIlda
tamamlanamayan dava zaman a§lmma ugradl.

2008 Gazll, dayakll


kutlama
Ge!(en seneki 1 MaYls'l kutlama giri§imleri,
yine Taksim Meydam'na kilitlendi.
istanbul' un {:e§itli semtlerinde meydana
gelen olaylarda, giivenlik kuvvetlerinin
sert ve orantlslZ gii!( kullamml tepki {:ekti.
6zellikle !?i§li Etfal Hastanesi bah{:esine
atIlan gaz bombalan; yere yatmhp, etkisiz
hale getirilmi§ ki§ilerin tekmelenmesi; basm
kartml gostermesine ragmen "Cumhuriyet"
muhabiri Alper Turgut'un doviilmesi
hatllalarda ve fotograf karelerinde kalan
goriintiilerdi. istanbul'da 38 ki§i yaralandl;
530 ki§i gozaltma almdl.

NTV TARiH MAYIS 2009 21


MAYIS 1931 V'S 1904
Empire State Building, italyan heyke llira~, Panama Kanal l'n ln
"dOnyanln en yOksek ressam, mimar ve in~aslna ba~landl. Atlas ve
binasl" unvanml kazandl. mOhendis Leonardo da BOyOk okyanuslarl birbirine
102 katll binanln Vinci oldO. Eserlerini baglayan kana l 1914'te
yOksekligi 381 metreydi. "Leonardo" ya da ki~ilikbir ekip taraflndan a<;:lldl. 77 ki lometrelik
DOnya Ticaret Merkezi'nin "10, Leonardo" (Ben, haZirlanml~tl. Gotik kanaldan halen her YI I 14
1972'deki a<;:IIi~lna kadar Leonardo) olarak harflerle tasarlanan ilk binden fazla gemi gelfiyor;
bu unvam elinde tuttu. imzalayan Da Vinci, Milliyet logosu, ihap ta~lnan yOk miktan 203
Ronesans sanatlnl Hulusi (Gorey) imzaslnl milyon tona ula~IYor.
doruguna ula~tlrdl. ta~lyordu .

, .......................... ....... ........ ..... ............. . ..... .............L . ..........................................................................................~~~:A.~~~~~';[ . .•~ , millilJd , Jf~'i\
8 MAYIS 1945 9 MAYIS 1942
2. DOnya Sava~1 Mimar Vedat Tek oldO. Cezzar Ahmet Pa~a, DOnyanln en iyi satran<;:
Avrupa'da sona erdi. Tek, erken Cumhuriyet Napolyon'a Akka oyuncusu bir bilgisayara
Alman general Keitel'in, Oslubunun bi<;:imsel kalesini teslim etmedi. yenildi. 6. ve son oyunda
Sovyet general Zhukov'a ve kuramsal temelini Napolyon'un Akka siyahlarla oynayan
teslim oldugu tarih, olu~turdu. istanbul'daki ku~atmasl 64 gOn sOrdO, Gari Kasparov, yandaki
Avrupa i<;:in sava~1n sonu Haydarpa~a ve Moda ordusunun yansml pozisyonda IBM'in sOper
kabul edildi. iskeleleri, Sirkeci'deki kaybetti. 21 MaYls'ta bilgisayan Deep Blue'nun
Posta ve Telgraf Nezareti Kahire'ye geri dondO. "piyon c2-c4" hamlesinden
binasl (BOyOk Postane) en sonra oyunu terk etti.
bilinen eserlerindendir.

15 MAYIS 1718
Makineli tofegin atasl icat
16
Voltai re (Marie de
MAYIS 1717 17 IVI... ) . "

Tari hte ilk defa bir TOrk


2000

edildi. Londrali avukat Voltaire), din ve krallik futbo l kulObO UEFA


James Puckle'm icadl, 92 kar~ltl yazllanndan otorO Kupasl 'nl ald l. Finalde
cm uzunlugunda namlusu Bastille'e gonderildi. ile kar~lla~an
olan <;:akmakll bir tOfekti ; Hapishanede ge<;:irdigi 11 penaltl atl~lari
silindiri 11 ~arjor aliyordu ay i<;:inde ilk oyunu CEdipe'i
ve dakikada dokuz atl~ yazdI.
yapabi liyordu.

2 2MAYIS M0334 2 3 MAYIS 1949


BOyOk iskender, Pers
----------------
2. DOnya Sava~I ' ndan
kra ll III. Darius'u Granikos sonra, Almanya ikiye
Sava~I ' nda yendi. aYri ldl. Federal Almanya
Granikos <;:aYlnda (Biga Cumhuriyeti'nin (Batl
veya Kocaba~ <;:aYI) ge<;:en Almanya) temel yasasl
sava~, iskender'in Asya Bonn'da ilan edildi. 14
seferinin ilk adlmlydl. Agustos'ta ilk Federal
Meclis se<;:imleri yaplldl.
Batl ve Dogu Almanya
1990'da tekra r birle~ti.

2 7 MAYIS 1960
Cumhuriyet tarihinin
28
Filistin Ulusal Kongresi,
MAYIS 1964 29
Yeni Zelandall Edmund
MAYIS 1953

ilk askeri mOdahalesi Filistin Kurtulu~ Hillary ile Nepalli Tenzing


ger<;:ekle~ti. 37 subaydan OrgOtO'nOn (FKO) Norgay, Everest'in
olu~an Milli Birlik Kom itesi, kurulmasl karannl aldl (Chomolungma) zirvesine,
TBMM 'yi feshetti. ve ba~kanliglna Ahmet yani dOnyanln en yOksek
Cumhurba~kam Celal $ukeyri'yi getirdi. Aynl noktasma ula~an ilk
Bayar, Ba~bakan Adnan YI I EylOI'de toplanan insanlar oldu .
Menderes, bakanlar ve Arap Zirvesi, FKO'nOn
DP milletvekilleri ile kim i kurulu~unu onayladl.
bOrokratiar tutuklandl.

22 NTV TARiH MAY IS 2009


MAY IS 1968 MAYIS 1930 MAYIS 1824
"Doktor Jivago" fi lminin
MaYls '68. Vi etnam Sava:;;1 Hakkari'de deprem. 9. Senfoni ilk kez Viyana
bestecisi Maurice 30
nedeniyle Fransa'da Hakkari'nin Slnlr Kiirntnertortheater'de Mart
gergekle:;;en Amerikan bblgesinde meydana gallndl. Alman besteci Jarre (84) oldii. Film
kar:;;ltl gbsterilerde 30 gelen 7,2 bOyOklOgOndeki Ludwig van Beethoven , miizikleriyle iig kez Oscar
bin bgrenci Paris'te depremde 2514 ki:;;i bldO; son senfonisi olan 9. kazanan Maurice Jarre;
ayaklandl . Sorbo nne 3 bine yakln bina hasar Senfoni'yi i:;;itme duyusunu Alfred Hitchcock, Luchino
Oniversitesi kapatlldl. i:;;gi gbrdO. tamamen yitirdigi V isconti, Peter Weir gibi
hareketleriyle bOyOyen dbnemde bestelemi:;;ti. iinlO yonetmenlerin film
muhalif gbsteriler tOm mOziklerini yapml:;;, islam
dOnyaya yaYlldl. tarihi iizerine yapllml:;; en
iyi filmlerden kabul edilen
"9agn"nm miiziklerine

12 MAYIS 1820
Modern hem:;;ireligin
13 fl,Y S 1277
"Bugiinden geru divanda,
14 MAYIS 1950
Demokrat Parti yOzde 53
imza atml~tl.

kurucusu Florence dergahta, bargahta, oranmda oyla Meclis'te


Nightingale dogdu. Klnm mecliste ve meydanda salt gogunlugu saglayarak
Sava:;;1 slrasmda, hastane TOrkged en ba:;;ka dil tek ba:;;lna iktidara
olarak kullanilan Selimiye kullanllmayacaktlr... " geldi. Cumhuriyet Halk
KI:;;lasl'nda, gece gOndOz Karamanoglu Mehmet Partisi'nin 27 Yllilk tek
yaraillaria ilgilenen Bey, Konya'YI topraklan na parti iktidan son buldu.
Nightingale, "fenerli kadln" kattlktan sonra TOrkgeyi
olarak da anillyordu. resmi dil ilan etti.

18 MAYIS 1897
Irlandall yazar Bram
19 MAYIS 1935
Arabistanll Lawrence
20 MAYIS 1481
II. Bayezid tahta glktl.
21 MAYIS 1927
Amerikall Charles
Stoker'ln OnlO romam adlyla tan man , ingiliz Sekizinci Osmanll Lindbergh , Spirit of St. Son "partizan" oldO.
Dracula yaYlmlandl. asker, istihbaratgl ve yazar padi:;;ahl II. Bayezid , Louis adll ugaglyla New 1948 Goncourt OdO IO
Stoker'ln ilham kaynagl , Thomas Edward Lawrence 2.214.000 km2'lik York'tan Paris'e ugtu ve sahibi Franslz yazar
Kazlkll Voyvoda olarak bldO. Osmanll Devleti'ne imparatorluk topraklannl Atlas Okyanusu'nu gegen Maurice Druon (90),
da bilinen, 1456'da kar:;;11916-1918'de 2.375.000 km2'ye ula:;;tlrdl. ilk pilot oldu. Lindbergh, amcasl Joseph Kessel
Osmanillara esir dO:;;en , Arap isyanlm brgOtleyen 1512'de tahtl 20 MaYls'ta ba:;;layan 33 ,5 ile Partizan Mar~I'n m
Eflak beyi II I. Vlad'dl. Lawrence, 1962 tarihli oglu Sultan saatlik yolculugunda 3500 (Cha nt des Partisa ns)
"Arabistanll Lawrence" Selim'e blraktl. mil (28 bin km) kat etti. sozleri ni yazml~, beste
filmiyle me:;;hur olmu:;;tu .
2. DOnya Sava~I'n da
Franslz di reni~i nin

24 MAYIS 1626 25 26 MAYIS 1989


simgelerinden o lmu~tu.

Hollanda sbmOrge "Ylldlz Sava:;;lan " Soyda:;;larm zorunlu gbgO A~ l k ihsani olarak 21
ybnetiminin lideri Peter ba:;;ladl. George Lucas'm ba:;;ladl. Bulgaristan'dan bilinen halk ozanl Ihsan
Minuit, Algonquin kOlt bilimkurgu seri si "Star "zorunlu pasaport" verilen Sirliogiu (77) oldii.
Klzllderili lerinden Wars"un ilk filmi "A New ve TOrkiye'nin Viyana ve $iirlerini Agall DOnya,
Manhattan'l 60 Florin'e Hope" (Yen i Bir Umut) Belgrad bOyOkelgiliklerine Yazacaglm, Bakalim
satm aldl. Ada adml gbsterime girdi . slglnan 270 Tiirk'ten 16Tsi He/e, Bak Tarlanm
Manahata yerlilerinden istanbul'a getirildi. MaYls Ta§ma Vur Aganm
alml:;;tl. boyunca yakla:;;lk iki bin Ba§ma adli kitapla rda
ki:;;i Bulgaristan'dan toplayan A~lk ihsan i, 12
aynldl.
EylOI'iin ardmdan uzun
Yillar Fransa'da ya:;;aml:;;,

30 MAYIS 1453
Fatih Sultan Mehmed,
31 MAYIS 1933
Istanbul Oniversitesi
1995'te memleketi

HIZir bin Celaleddin'i kuruldu; DariilfOnun


Istanbul'un ilk kadlsl ve ve ona bagll biitOn
belediye ba:;;kam atadl. miiesseseler dagltlldl. Milli
istanbul'da 0 gOnden bu Egitim Bakam Re:;;it Galip,
yana 475'i Osmanll, 30'u "istanbul Oniversitesi
Cumhuriyet dbneminde ile diinkii DariilfOnun
olmak Ozere 505 belediye arasmda higbir ili:;;ki
ba:;;kam gorev yaptl. yoktur. Oniversite yeni bir
kurulu:;;tur" dedi.

NTV TARiH MAYIS 2009 23


Hlzlr

yeti§ir
Ilyas kurtarlr;
6 MaYls'ta
Hldlrellez kutlaolr
Peygamber, melek veya
ermi§ ... HIZll ve ilyas'm
adlanmn kayna§maslndan
dogan Hldllellez; insanhgln
belki de en eski bahar
ve doga bayramldll.
Kltalar boyu yaygm olan
Hldllellez'in adetleri
saymakla bitmez.
Koklii bir gelenegin tarihi...

E
NECDETSAKAOGLU
ski takvimlerde yilin altl~ar
ayhk iki evresi, giine~in (11-
ker burcuna girdigi 6 Mayts-8
Kaslm araSI "Yaz fash" (RUZ-I
HlZlr), 9 Kaslm-5 MaYls araSI
ise "K1~ Fash"rur (RUZ-I Kaslm). HlZlr-ilyas
sozcuklerinin kayna~ml~l Hldlrellez de yaz
fash ba~larken bahar ve doga bayramldlr.
Darda kalanlann yardlma s:aglrrugl HI-
Zlr; deni7lerde felakete ugrayanlarm yarru-
mma ko§tuguna inamlan ilyas! Bunlar kim
ve bu bayram ne zamandan beri kutlamyor?
Temeli Mezopotamya, Hitit, Uzakdogu,
Orta Asya inans:larma inen, semavi dinler-
de de yer bulmu~ bir gelenektir Hlrurellez.
HlZlr-ilyas ikilisi, kimi inam~larda peygam-
ber, melek, kimilerinde ermi~; Mezopotamya
efsanesiyle ba~layan olumsuzluk araYl~mm
~ansh iki kahramamdu. Anlatlya gore on-
lann is:tigi Ablhayat'l, arkada~l Enkidu'nun
olumune uzwen Gllgaml~ da araml~. Bir
ba~ka efsane, iskender-i ZUlkarneyn'in
olumsuzluk suyu scrUvenidir. Bu iskender'lc

26 NTV TARiH MAYIS 2009


Kartpostallara ~ok~a konu olan Clrplcl,
Kaglthane, Goksu mesireleri MaYls aymda
eski istanbullulann gozdesiydi.

Makedonyah iskender'in ya~amoykUlerinin gillbanklerinde "HlZlr yolda~m ola" dilegi de kumlzl keselerdeki paralann bsmet-bereket
ortak ve ayrl~lk noktalan vardlf. ZWkarneyn vardlr. Ciibbesi bahar c,:ic,:eklerinden <)rWii; akc,:esi olarak ciizdanlarda saklanmasl; ev sa-
ve idris (HIZ1f/Andreas) birlikte Ablhayatl al kiilahma c,:imenden sarlk dolaml~ HlZlr hibi olmak isteyenlerin hamurdan ev maketi
bulmak ic,:in Zulumat'a (Karanhklar Ulkesi) Baba, bereket tanrlSl gibidir. Al yemenisiyle yaplp gUl dibine koymalarl; eski haSlflarm
giderlerken yemek molasl vermi~ler. idris, bastlgl yerlerde c,:ic,:ekler biter, gec,:tigi brlar- kuda yabhp iizerinden atlanmasl, 0 sabah
aZlk torbasmdaki kurutulmu~ bahgllrmakta da bahar uyanlf, ku~lar <)tii~iir. Anadolu'nun HlZlr Aleyhisselam ugrasm diye kapuann
Ylkarken bahk canlarup kaybo1mu~; sudan her yoresindeki Hldlrhklar, Hldlrellez ~en­ ac,:lk blrablmasl bunlardandlr.
ic,:en idris de oliimsiizliige ula~ml~! liklerine mahsus c,:aYlrhklar insanhgm en Yine, ak~amdan gill dahna asuan gom-
Kur'an-l Kerirn'de Hz. idris (HlZlr), "0 eski bayram yerleridir. legm sabahleyin giyilmesi, bilege baglanan
pek dogru bir ins an, bir peygamberdi. Onu Musahipzade Celal «).1959) Eski jstan- sari ipligin gill dibinde c,:oziilmesi; klZlar ge-
iistiin bir makama yiicelttik" (Meryem Su- but Ya,fayz,fz'nda HlZlr'i, Noel Baba'ya ben- lin olsun diye bebeklere gelinlik giydirilmesi;
resi) ve Hz. ilyas, "$iiphe yok ki peygam- zetir. Onun, b~m brmlZl pelerini, piiskUllii koca bekleyen bzlarm ic,:ine yiiziiklerini, kii-
berlerdendi" (Safat Suresi) ayetlerinde birer kUlahl, beyaz sakahyla bacalardan inip c,:o- pclerini, diigmelerini koyduklan c,:<)mlekleri
nebi olarak arulml\;lardlr. Oysa tasavvufta cuklara hediyeler dagltmasl, c,:am dallanna geceden gill dibine blfakmalarl; sabahleyin
H lZlr bir ermi~tir ve her c,:agm HlZlr'l da oyuncaklar asmaSI neyse; Hlzlr'm 6 Mayts yiizii biiriimciikle ortiilii bir bz bsmet c,:e-
ba~kadlr. gecesi ve sabahl bereket, bolluk, bsmet, kerken digerlerinin slfayla mani okumalarl;
Yaygm bir inaru~a gore HlZlr ve ilyas, ugur dagltmasl da odur. bsmeti c,:lkmayanm ba~mda kilit ac,:umasl;
her yu 6 Mayts giinii deniz klytsmda bulu- Kttalar boyu yayglnhgl soz konusu olan mani c,:omlegi bo~almca ic,:indeki suyla yiiz
~ur, ayakiistii bayramla~lrlarken birine "Ya Hld!rellez'in gelenekleri saymakla bitmez. Ylkanmasl gibi pek c,:ok adet Hldlfellez'in
HlZlr yeti~!", otekine de denizlerden "Ya 5-6 MaYls gecesi gill dallarma baglanan renkleri arasmdadlr. •
ilyas kurtar bizi!" c,:agruarl ula~mca veda-
la~lf; H lZlr karalarda, ilyas denizlcrde yine
yardlma ko~arlarml~. ilyas'la ilgili gelenek-
ler, HlZlr'la byaslanmayacak derecede zaytf
olsa da Hlristiyanhgm Aya Yorgi (Ye~il Yor-
gi) kutsamaslyla HlZlr inaru~ma karl~arak
devam etmi~tir.
HlZlr'm asu gorevinin Tann dini-
ni byamete kadar korumak oldugu, Hz.
Muhammed'le konu~tugu; Kadisiye
Sava~l'na katilip islam miicahitlerine yar-
dim ettigi; Kudiis'te oturdugu, her cuma
Mekke'de, Medine'de, Kuba'da, Cebel-i
Zeytun'da namaz klldlgl; HlZlr ile ilyas'm
6 Mayts'ta da Kabe'de bulu~tuklaf1, Siiley-
man havuzundan zemzem ic,:tikleri; Ahmed
Yesevi'ye zikri HlZlr'm ogrettigi; darda ka-
lanlarm imdadma ins an kiligmda yeti~tigi
Anadolu'da yaygm inam~lardandlr. Alevi
NTV TARiH MAYIS 2009 27
Geldikleri
gidemedil
Yunanistan'ln hakslZ ve hukuk dl~l bir kararla izmir'de
ba~layan harekatl, askeri a«;ldan Anadolu'daki direni~i
kllmak, hatta Ankara'YI ele ge«;irmek yolunda geli ~irken;
sosyal-siyasal a«;ldan da i~gal bolgesinde Rum nufusu
temel alan kahcI bir Yunan egemenligini hedefliyordu.
26 Agustos'ta ba~layan Turk taarruzu bu planl bozmakla
kalmadl; denizden gelen istilacIlarla birlikte onbinlerce
sivili de denizin diger yakaslna surdu.

Bu olaydan 2320 ytl soma, 1919 ba-

P
ENGiN BERBER
hannda onbinlerin torunlan ya da Yu-
ers imparatorlugu'nun Sard nan Albay Dimitri Ambelas'm deyi~iyle
valisi Keyhusrev (Kyros), "yeni onbinler", bu kez Selanik'ten hare-
MO 4. yUzytlda, Atina ve ket etmi~; 15 MaYls sabahl izmir'e pka-
Sparta'dan parah askerler- rak ba~lattlklan "Anadolu seferi" yakla~lk
Ie olu~turdugu orduyla Sard ue; bue;uk ytl surmu~, ama dedelerininki
~ehrinden hareket etmi~; Anadolu'yu ge- gibi mutlu bitmemi~ti. Onbinlerce insanm
e;erek Mezopotamya'mn giineyinde, Babil olumune, milyonlarcasmm tarifsiz aCl ve
yakmmdaki Kunaksa'ya inmi~ti. Burada slklnttlar ya~amasma neden olan bu sefer,
agabeyi, Pers krah Keykavus'un (Artak- Yunanistan'da "Kue;uk Asya Felaketi" ola-
serkses) ordusuyla sava~a tutu~an Keyhus- rak isimlendirilir.
rev olmu~se de, ordusu zafer kaZanml~tl.
Keykavus'un Yunanh komutanlan tuzaga Bu sorunun ya-
du~urup oldurmesi uzerine, Atinah Kseno- Neden mtl, genellikle
fon (Xenophon) ve dort arkada~l, saYISI on santldlgl gibi Yu-
binden fazla olan Yunan parah askerlerine geldiler? nan milliyete;ili-
rehberlik ederek onlan once kuzeydoguya gi, ba~ka bir de-
goturmu~, ardmdan Karadeniz klytlanm yi~le "Megali idea" ogretisi degildir. Esasen
takiben Truvaya getirmi~ti. Tarihe "On- ikisi Yunanistan'dan, digeri Yunanistan'm l.
binlerin Donu~u" olarak kaydolan bu yol- Dunya Sava~l'nda muttefiki olan ingiltere,
culugu Ksenofon "e;lkl~" anlamma gelen Fransa ve ABD'den kaynaklanan ue; sebep
Anabasis adh eserinde anlatlr. uzerinde durmak gerekir:
i!igal sirasmda izmir'e hakim bir noktada
konu!ilanan Yunan askeri birlikleri.

ibi

1. Egemenlerin horoz dovii§ii


Egemen slmflar arasmda ve ulkeyi hem
du§unsel anlamda, hem de idari olarak
ikiye bolecek olan amanSlZ mucadele,
Yunanistan'dan kaynaklanan sebeplerin
ilkidir. Bavyera ve Danimarka'dan ithal
krallann ba§mda oldugu ve on YIliardIr
iktidara demir atml§ aristokratik oligar§i,
1910 Agustos'unda yapllan sec;:imlerde ik-
tidanm Venizelos'un temsilciligini yaptlgl
burjuvaziye kaptlrml§tl. 1915 $ubat'mda
Kral Konstantin, hukumeti kurma gorevi-
ni Gunaris'e vererek iktidan aristokrasiye
iade etmi~se de, 12 Haziran'da yapllan se-
c;:imlerde rakiplerini silip supuren Venize-
los yeniden ba~bakan, burjuvazi de iktidar
olmu§tu. Ama Konstantin ikinci hukume-
tini kurduktan sadece kIrk be§ gun sonra,
Venizelos'tan ba§bakanhgl bIrakmasml is- izmir Turk kalacak
izmir'in i!igalini protesto amaclyla Sultanahmet Meydam'nda diizen lenen biiyiik
teyerek, iktidan bir kez daha aristokrasiye mitingde, Halide Edip Adlvar da konu!imu!i; yakalara takllmak iizere dagltllan rozetlerin
vermi~ti. Son iki sec;:imi kaybeden ancak ik- iizerine hem Tiirk!;e hem Franslzca olarak "izmir Tiirk Kalacaktlr" yazllml!itl. Adlvar'm
tidan kaybetmeyen aristokrasinin, kral ~ konu!itugu kiirsiiniin oniindeki levhada ise, "Vilson Prensibi 12. Madde" yazlsl var.

NTV TARiH MAYIS 2009 29


DOSYA:

Pasaport iskelesinin bulundugu giimriik binasmda Yunan bayragl .

Yunancada "bOyOk fikir" demek


eliyle gen;:ekle~tirdigi bu ikinci hukumet milerine; Portekiz, Mlslr, T unus ve Osman-
olan bu kavraml, Ba~bakan Kolettis
ilk kez 14 Ocak 1844'te yaptlgl bir darbesi uzerine Venizelos Selanik'e gitmi~, h Devleti'ne yaplldlgl gibi, Yunanistan'a da
meclis konu~maslnda telaffuz etmi~ti. Yunanistan'm kuzeyi ve adalara egemen ekonomik pranga vurulmu~ oluyordu. Tuz,
Adriyatik Denizi-Iran ekseninde, Yunan olacak ges:ici, ama Zaimis'in ba~mda 01- alkol, sigara kagldl ve petrolli tekeline alan;
soyundan herkesi, ba~kenti istanbul dugu Atina'daki hukumete paralel yeni bir tiitiin vergisi ile lim an gelirlerini toplayan
olacak bir devletin slnlrlan i<;:inde hukumet kurmu~tu . Yunanhlann "Ulusal bu kurum eliyle Avrupa, Yunan sermayesi-
bulu~turmaYI hedefleyen bu ogretinin Bolunmu~luk" (Ethnikos Dihasmos) de- nin sanayiye yatmlmasml engellemekte ve
o donemki amacl; toprakslzhktan digi bu sures:, ingiltere ve Fransa'nm des- Yunan bankalanna ortak olmak suretiyle
otOrO sefalet i<;:inde ya~ayan Yunan tegini alan Venizelos'un, dolaYlSlyla Yu- lilkenin ekonomik ya~amlm denetlemek-
koylOsOnOn, iflas halindeki hOkOmeti
nan burjuvazisinin bir kez daha iktidara teydi.
devirmesini onlemekti. Yunan koylOsO
gelmesi (Venizelos hukumeti kurduktan Balkanlar ve Yakmdogu'da yiikselen
ve emek<;:isinin enerjisini dl~ politikaya
aktaran Megali idea; Yunanistan'da
bir gun sonra, 28 Haziran 1917'de Alman- milliyets:i1ik ve ulusal ekonomi in~asl­
ezilen slnlflan hak ve iktidar mOcadelesi ya ve muttefiklerine sava~ ilan etmi~ti) ve na yonelik uygulamalannm bir sonucu
yapmaktan ahkoydugu i<;:in , egemen Konstantin'in Yunanistan'l terk etmesiyle olarak, aym yillarda Yunan diasporasl da
slnlflann iktidannl peki~tiren bir ara<;:tl. tamamlanacaktl. Yunanistan'a sermaye ihracma ba~laml~tl.
Venizelos'un sava~<;:1 ve yaYllmacl Sanayiden s:ok devlete bors: verme, demir-
Megali idea'sl ise, Batl uygarhglnln 2. inas etmi§ devletin yolu ve kapitalist dlinya pazannm istemle-
Yunanhhgl yok etmek i<;:in a~lladlgl bir imparatorluk dii§ii ri dogrultusunda tefecilikte kullamlan bu
ogretiydi. Ger<;:ekte Yunan ekonomisinin Bogazma kadar bors:landmlarak kuru- sermaye; sahiplerinin servetlerini katla-
durumu, hangi slnlf iktidarda olursa Ian Yunanistan, 1893 Ylhnda iflas ettigini ml~tl. Eleftheros Tipos gazetesinin, 1919 ylh
olsun Yunanistan'a, Venizelos'un
as:lklaymca, alacakh devletlerin temsilcileri ba~mda yazdlklan, Yunanistan'm s:aresiz-
savundugu Megali Idea dl~lnda bir tercih
Atina'da toplanml~ ve Uluslararasl Ekono- ligini ve iktidann ses:eneksizligini goster-
yapma ~ansl vermiyordu.
mik Denetim Kurumu'nu olu~turmu~lardl. mektedir: "Sava~m slrtlmlza yiikledigi aglr
Boylece Akdeniz'in diger geleneksel ekono- yiikten sonra, smlr1anmlZ tiim Yunan hal-

30 NTV TARiH MAYIS 2009


lum tek bir Yunanistan i~inde toplayacak
bir ~ekilde geni~letilrnezse, ekonomik ba-
lumdan ya~amaya devam edemeyiz". Ter-
ciime etmek gerekirse Yunan burjuvazisi,
iilkenin ancak, kalabahk soyda~ niifusuyla
birlikte tanm, ticaret ve madenler balumm-
dan zengin Anadolu'nun batlSl ve (Dogu)
Trakya'YI almak suretiyle Avrupa sermaye-
sinden ekonomik, dolaYlSlyla siyasi baglm-
slZhgml kazanabilecegi dii~iincesindeydi .
Kii~iik Yunanistan, ulus devletler ~agmda,
Venizelos'un " ... dort denizle Ylkanan ve
kendi penceresinden Karadeniz'i seyreden"
diye tammladlgl, biiyiik bir imparatorluk
olmak istiyordu.
italyan ressam Vittorio Pisani, 15 MaYls giinii bal1layan il1galde Yun an
3. italya zor, Yunanistan askerlerinin Konak Meydam'nda sivillere yonelik saldlrlsm l boyle resmetmil1ti.

kolay lokmaydl
italya, itilafDevletleri'nden biriydi ve 1917 Sava~m galibi Venizelos, izmir'in i~gali gorevmm,
tarihli gizli bir anla~ma ile, miitteflkleri ken- Nasil biiyiik devletler, Yunanistan'm en se~kin birligi olan 1. Piya-
disine izmir ve ~evresini de i~ine alan bir 1919 ve 1920 Yl- de Tiimeni'ne verilmesini istemi~ti . Albay
pay vaat etmi~lerdi . Soz konusu anla~mayl geldiler? hnda,Avrupa'nm Nikolaos Zaflrios'un komutasmda ii~ piya-
sonradan, "Rusya'nm onaYI ile yiiriirliige ~e~i tli ken tlerin- de alaYlyla iki top~u taburundan olu~an bu
girecegine ili~kin hiikmii" ger~ekle~medigi de topladlklan konferanslarda, sava~ degir- tiimen, 12 MaYIs'ta Eleftheron limanmda
i~in tammayan miitteflkler, italyan flfSat~l­ me nine su ta~lyan bir dizi karar aldllar. 18 (Selanik yalunlannda) demirlemi~ nakliye
hgmm sebebiyet verecegi olasl kaYlplardan Ocak 1919'dan beri toplantl halinde olan gemilerine bindirilmi~ti. Aym limanda, in-
endi~e ediyorlardl. Paris Ban~ Konferansl'nm, italya'nm hazlr giliz kaptan Gover Granvil'in komuta etti-
Akdeniz'in ikinci biiyiik giicii olan bulunmadlgl 6 MaYls tarihli oturumunda gi ii~ ingiliz ve dort Yunan torpidosundan
italya'ya soz dinletebilmek kolay degilken alman, yeni onbinlerin izmir'e gonderilme- olu~an bir fllotilla da bulunuyordu. Bu fllo-
Yunanistan, bir~ok balumdan ingiltere ve sine ili~kin karar da bu baglamdadlf. Mii- tillaya nakliye gemilerini italyan donanma-
Fransa'nm tercih edebilecegi bir iilkeydi. tareke (Mondros) mukavelesinin: "Miitte- smdan ve olasl tehditlerden koruma gorevi
Heniiz terhis etmedigi ordusu, Akdeniz ve flklerin emniyetlerini tehdit edecek durum verilmi~ti.
Karadeniz'deki miitteflk pkarlanm koru- oldugunda, herhangi bir noktaYI i~gal haklu 13 MaYls sabahllimandan aynlan gemi-
yabilirdi. Bu kii~iik iilkenin, baglmslz poli- olacaktlr" diyen 7. maddesine dayandmlan ler,izmir'deki ingiliz Amirali Calthorpe'dan
tikalar izleyemeyecegi a~lktl. Miitteflkler 6 bu hakslZ ve hukuk dl~l karar, ardmda on- aldlgl emir geregi, 14 MaYls ogle iizeri, Mi-
MaYls 1919'da Yunanistan' a, Anadolu seferi binlerce olii ve yarah; a~ ve a~lkta milyon- dilli Adasl'nm Yera Korfezi'ne demirledi.
i~in vize verirken bunlan hesaplaml~lardl. larca go~men; zarar-ziyan ve etkileri giinii- Leon torpid osuna binen tiimen kurmay he-
miizde bile hissedilen derin aCllar blrakan yeti, ak~ama dogru izmir'e geldi. Averoffve
Kordon'da il1gal giinleri ve Yunan devriyesi. bolgesel bir sava~a neden olmu~tu. Iron Duke zuhhsmda yapllan gorii~melerde
~lkarmanm aynntllan belirlendi.

Plan ~oyleydi:
Olasl bir Tiirk
direni~ini lur-
mak i~in izmir
ku~atdacak,
1/38 Evzon AlaYI giineybatldan Karantina-
Kadifekale ~izgisini; Be~inci Alay ku-
zeybatldan Punta (Alsancak)-Kadifekale
~izgisini tutarken, Dordiincii Alay Tiirk-
lerin oturdugu mahalleleri denetim altma
alacaktl. Padi~ah ve hiikiimetten olu~an
merkezi iktidar odagl ile bunun izmir'deki
miilki ve askeri uzantlsl olan vilayet ve 17.
Kolordu'nun ba~mda bulunanlann, kayda
deger bir tepki gostermedigi ~lkarma i~- ~

NTV TARiH MAYIS 2009 31


DOSYA:

·:It
• l.-
N

Yunan sansur damgasl


Bursa 'nm Yun an i§gali doneminde (8 Haziran 1920· 10 Eylii11922) biri
Bursa'da n istanbul'a, digeri istanbul 'dan Bursa 'ya gonderilmi§, "Yunan
Ordusu. Sa nsur" damgasl ile muh urlenmi§ Osmanli pullu posta kartlan.

lemi; 15 MaYls 1919 sabahl ba~laml~, yerli sivil 9 olii, 34 yarah. Tiirkler: asker 5 olii, 8
Rumlann sevin~ gosterileri e~liginde 1. Pi- subay, 8 er ve 41 sivil yarah ve degi~ik milli-
yade Tiimeni, Punta iskelesi'ndeki AVCllar yetlerden 47 olii. Toplam 163 ki~i. " Franslz
Kuliibii oniine inmi~ti. Beraberinde Rumlar Ba~bakam Clemenceau'ya gonderdigi bir
oldugu halde, saat 11.00 sulannda vilayet mektupta Venizelos, toplam saylyl degi~tir­
konagl oniine gelen Evzon AlaYI'nm oncii mezken, Yunan kaYlplanm ~i~irmi~tir.
birligi, kim ya da kimler tarafmdan slklldl- Paris Ban~ Konferansl'nm 15 Mayls
gl halen tartl~ma konusu olan kur~unlann olaylanm ara~tlrmasl i~in kurdugu komis-
hedefi oldu. Anla~llan 0 ki, saYlCa Rumlar- yonun raporunda ise ~oyle denmektedir:
dan ~ok oldugunu gostermek i~in geceyi "izmir'in i~gali masmda olen ve yaralanan-
Ma~athk'ta birarada ge~iren bazl Tiirkler, lann saylSl kesin olarak bilinmemektedir.
yeni onbinleri ta~lyan gemilerin giin l?lr- Tahminen Yunanhlardan 2 er olii, 6 yarah;
ken korfeze girdigini goriince, ev veya i~leri Tiirklerden ise, 300 veya 400 olii ve yara-
yerine, vilayet konagl oniine giderek elleri hdlr".
tetikte beklemeye ba~laml~tL Tiirk belgelerine gore ''i~galin ilk 48
saati i~inde izmir ve banliyolerinde (Urla
Bu kur~unlann Yanmadasl ve koyleri dahil) oldiiriilen
ilk neden oldugu Tiirklerin saYlsl 2000'in ~ok iizerinde" idi.
klsa siireli bir i~gali izleyen Yunanh gazeteci Mihailidis;
kur§un panigin ardm- sadece 15 MaYls giinii, 4000 Tiirk'iin (sivil
dan yeni onbin- ve asker) tutuklandlgml yazml~tl .
ler ve Rumlar, kolordu binasl (Sankl~la),
vilayet konaglyla Kemeraltl Caddesi'nin Yunan Hiikii-
giri~i ve civanndaki kahve ve otellere, bir Yunan meti, Mondros
saat boyunca kur~un yagdlrdilar. Zafirios, sonraSl istanbul
Venizelos'a gonderdigi 25 MaYls tarihli bir orgiitii ve izmir'e, bu
raporda, 15 MaYls kurbanlanm ~oyle tasnif kentlerde ya~a­
etmi~tir: "Yunanhlar: asker 2 olii, 9 yarah; yan Tiirkler dahil tUm halklan kazanmalan

32 NTV TARiH MAYIS 2009


I
Imanmdaki Yunan gemileri sadece as ker
izmir ve art bol-
Go~e
himmat degil, Anadolu'dan c;alman
"rka:.I,t>iik eserleri de ta~Hdl. gesmm i§gali
slrasmda ve son-
zorlama raki giinlerde,
Turklere yonelik
ve Rum milislerce de desteklenen oldiir-
me, yaralama, lrza ges;me, i§kence, dayak,
siirgiin, gasp, soygun, angarya ve kundak-
lama ba§hgl altmda toplanabilecek uygu-
lam alar planhydl ve beklendigi gibi dahile
ve beklenmeyen bir §ekilde izmir'e dogru
kitlesel bir Turk gos;iine neden olmu§tu.
Anadolu'nun bat! sahiline serpilmi§ baZI
kaza merkezleri dl§mda, Rum niifusun
s;ogunlukta olmadlgml bilen Yunanistan
boylece, demografik yaplSlm lehine s;evire-
cegi i§gal bolgesinin, kendisine blraktlma-
sml garantilemek istiyordu. 15 ve 16 MaYls
1919 giinii kan§tlklan olaylar bilinmesine
ragmen, Rum milislerin lsrarla askeri ope-
rasyonlara dahil edilmesi bundandlr. 1919
misyonu ve "yiiksek komiser" slfat!yla me- Osmanh Devleti- Ekim'i itibariyle goS; eden Tiirklerin sapSI,
murlar gondermi§ti. 21 MaYIs'ta izmir'e ge-
len yeni Yunan Yiiksek Komiseri Aristidis
RumlarlD nin sava§tan once
ve sava§ suasmda,
Venizelos'a gore 180.000, Mudafaa-i ~

Stergiadis'e verilen gorev ise, 1914 ilkbaha-


nnda dogu Ege adalanna sevk edilmi§ Os-
iskaDI yeni onbinlerin
Anadolu'da i§gal
Ba~komutan ve liderler
En alttaki fotografta, Yunan Krall Konstantin
Eski~ehir'deki rezidan smda goriiliiyor; sagmda
manh Rumlanm evlerine yerle§tirmek is;in ettigi bolgeden Prens Andrea var. Alttaki fotografta ise onde
gerekenleri yapmasl ve ban§ anla§maslyla "harice sevk ettigi" Rum-Ortodoks cema- i~gal doneminin ba~bakam Guneris, arkada
Osmanh Devleti'nden devralmacak arazide atinden uyruklan evlerine yerle§tirildi ve (elinde ~apkall) ise Yunan Yiiksek Komiseri
kurulacak Yunan yonetiminin zeminini ha- Aristidis Stergiadis.
arazileri kendilerine iade edildi. 31 Arahk
zulamaslydl. 1920 tarihi itibariyle Anadolu'da
Menderes, Gediz ve Baktrs;ay'm yardlgl iskan edilen Rum gos;menlerin
vadileri izleyerek doguya ilerleyen yeni on- saylSl 126 bindir (daha fazla de-
binler; Anadolu'da da izmir'deki sivil yone- gil). Hukumet son be§ YIh bin bir
time bagh olmasl dl§mda surekli degi§en ve zorlukla ges;irmi§ bu insanlann
biiyiiyen, bu nedenle olduks;a karma§lk bir durumlarml iyile§tirmek is;in,
orgiitsel yapl kurmu§tur. 1 Arahk 1920 tarihi itibariyle
Bu yapmm s;atlSlm, i§gal donemi bo- 16.136 gos;mene, 17.503.765
yunca resmi ismi ve ba§komutam s;ok slk Drahmi bors; vermi§; gelecek
(ortalama be§ ayda bir) degi§tirilmi§ KiiS;iik gos;menler is;in aynlml§ iki bus;uk
Asya Ordusu Komutanhgl (KAOK) olu§- milyon Drahmi'yi yetersiz bula-
turmaktadlr. rak, be§ milyon daha gondermeyi
26 Agustos 1922'de Biiyiik Taarruz kararla§tlrml§tl.
ba§lamadan hemen once, Tiimgeneral Aynca Rum gos;menlere pul-
Hacianestis'in komutasmda on dort tiimen, luk ve kaliteli tohum dagltllml§;
be§ alay ve Yiiksek Genel Komutanllga tanm kurslan diizenlenmi§; ev,
(YGK) bagh birlikleriyle yakla§lk 200.000 okul, yol ve kiliseleri onanlml§
ki§iden olu§an bu sava§ makinesinin ciddi veya yapllml§; su kuyulan ve
sorunlan vardl. pompalan temizlenmi§tir. Kuva-
Bogazma kadar siyasete batan komuta yl Milliye'nin denetiminde olan
kadrosu (Konstantinist-Venizelist kamp- bolgeden izmir'e gelmi§ Rum
la§masl); siirgiin niteligindeki tayinler ne- gos;menler, Bahri Baba Parkt'nda
deniyle subaylann birliklerini terk etmesi; kurulan bir kampta toplanml§;
komunistlerin sava§ yllgml erler arasmda bunlara, ekmegiyle birlikte giinde
yiiruttiigii "eve donii§" kampanyasl; giderek 2.000 kap (1000'i Tiirk gos;men-
kotiile§en siper ko§ullan ve aglr kaYlplar bu lere veriliyordu) yemek verebilen
sorunlann ba§mda geliyordu. bir a§evi as;llml§tl.
----~- ,~-·----~'NTv TARIH MAYIS 2009 33
"MYPNH. BtAAQ
SI1YRflE. Belle-I

Hukuk-l Osmaniye Cemiyeti'nin bir ra- tan, "slkiyonetim mahkemeleri" (ektakto


poruna gore ise 300.000'di. 1920 Haziran'l stratodikio) kurmak suretiyle hukuku del-
itibariyle izmir'de, degi~ik milletlerden me yoluna gitti. Boylece Rumlar Osmanh
64.500 gos:men bulunuyordu ki, Tiirklerin mahkemelerinden kurtanlml~, dolaylSlY-
s:ogu cami ve medreselerde bannmaktaydl. la Tiirklerin hak ve hukuk arama ~ansl ve
Osmanh yargl hakkl yok edilmi~ oluyordu.
Ahlaki ve diplo- KAO K, 17 MaYls 1919 giinii yaYlmladlgl
Sagllk matik boyutlan bir duyuru ile halki giiya 15 MaYls'ta ilan
olan gereklilik- edilmi~ slkiyonetimin gereklerine uymaya
i leri ler ve propa- davet ederek, slkiyonetim mahkemelerini
ganda amaclyla, me~rula~tlran son adlml da atml~tl. Ozel-
ozelde izmir'deki Tiirk gos:menlere ve genel likle Kuvap Milliye'ye yardlm ve yatakllk
anlamda i~gal bolgesi is:inde ya~ayan herke- iddiaslyla pek s:ok Ttirk'ii 101 pI hapis ve
se, sosyal yardlmlarla desteklenmi~ bir sag- miiebbet kiirek gibi aglr cezalara ~arptlrml~
hk hizmeti sunulmu~tur. Hizmete soktugu olan mahkemeler, su~a gore degil samgm
a~l istasyonlan ve dispanserler eliyle yiiz milliyetine gore cezalar verdi.
binlerce a~llama, muayene ve tahlil yaptmp
res:ete yazdlrtan; ihtiya~ sahiplerine iicretsiz i~gal yonetimi-
ila~, et, ekmek, siit, slcak yemek ve yakacak Ka~lrllan nin Anadolu'ya edilen arkeolojik dokudan almml~ eserler,
maddeleri dagltan Yunan yonetimi; i~gal
bolgesinde yiiksek bir halk saghgl standardl
olu~turmayl ba~arml~tl. Yunan K1zllha~I'na
bagh hastane ve dispanserlerle i~gal bolge-
si i~inde ~ah~masma izin verilen Osmanh
tarih ait
jik
arkeolo-
eserleri
Yunanistan'a
nakletmeyi amas:layan ilk giri~imi 1919 son-
bahannda oldu. Sudan bir bahane ile Berga-
aM'.
izmir iizerinden Atina'ya sevk edildi.

Sevr Anla~ma­
sl'ndan
~ baZI Tiirk okulla-
sonra,

Hilal-i Ahmer Cemiyeti'ne ait dispanserle- rna Miizesi'ne el koyan i~galciler, Osmanh nyla medreselere
rin, bu sonucun ahnmasmda yaptlgl katki makamlanmn itirazlanna aldlrmayarak, lsmma, klrtasiye,
unutulmamalldlr. buradaki eserleri bir ~ekilde Atina'ya ta~lru. beslenme giderleri ve ogretmen maa~lan
Atina Arkeoloji Dernegi' nden ikonomos ile i~in bir miktar para aktaran Yunan yoneti-
Uluslararasl hu- yine Atina'daki Bizans Miizesi'nin miidiirii mi, Rumlara ait ilk ve orta dereceli okullara,
Aglr kuka gore yeni Sotiriu, Klozemenai (Urla), Efes ve Nisa'da deyim yerindeyse "yagdlrml~" ve izmir'de
onbinler, ban~ (Aydm/Sultanhisar) ba~latlhp yiiriitiilen bir (Rum) Erkek Ogretmen Okulu ile lise
cezalar anla~masl ya- kazllara ekonomik destek vermi~ti. Bu kazl- as:ml~tl. Ama i~gal yonetiminin egitim ala-
plhncaya kadar, lann amaCl ba~langl~ta, Yunan uygarhgmm nmdaki en gorkemli giri~imi, hi~ ku~ku­
i~gal bolgesinde ge~erli yasa ve yonetme- i~gal bolgesine damgasml vurdugunu goste- suz izmir Yunan Universitesi'ydi. Ama~,
liklere uymak zorundayru. Ancak Yunanis- rerek, "Enosis'e zemin hazlrlamak"tl. Tahrip Anadolu'dan Yunanistan ve Avrupa'ya yo-

34 NTV TARiH MAYIS 2009


· BIf!Ta. i!?gal doneminde basllan bir Yunan kartpostalinda izmir.

'ue.

Say I Ta~ra Te~kilatl


(Yunaniliann "idare Altmdaki Bii/ge" dedigi,
Sevr'in Yunanistan'a blraktlgl arazi iqinde)

Manisa Valiligi

2 Adliye Mudurlugu 2·15 Siyasi Temsilcilikler: bdemi~, Tire, BaYlndl r, Nit, <;:e~me,
Karaburun, Seferihisar, Urla, Eski F09a, Menemen,
Kasaba, Akhisar, Bergama ve Ayvallk'ta (Bunlann
nelen beyin gos:unu durdurmak ve Enosis'i ba~lndaki siyasi temsilciler, Sevr Anla~masl' ndan sonra
geciktirebilecek eksiklikleri (yetersiz uretim kaymakam unvanl kullan ml~lardlr).
ve Yunanca bilmeme gibi) gidermekti. 3 Ta§ra Te§kilatl (Sevr Antla~masl'nln 9izdigi slnlrlann
Kurucu rektorlugune Gottingen otesinde kalan ve Yunanlilann, "Askeri i~gal Altlnda
Tutulan Bolum" dedigi arazide)
Universitesi'nden matematik profesoru
Karatheodoris'in atandlgl ve "Dogu'nun 4 Egitim Mudurlugu Bursa Yuksek Temsilciligi

l~lgl" olmasl beklenen universitenin Fen 5 Maliye Mudurlugu 2·20 Siyasi Temsilcilikler: Mudanya, Band lrma, Gemlik,
Mihali9, inegol. Biga, Ezine, Balya, Balikesir,
Bilimleri ve Ziraat; Muhendislik Bilimleri; Soma, Edremit, Salihli, Ala~ehir, Kula, U~ak, Simav,
Dogu Dilleri ve Kultiiru; iktisat ve Kamu Atyonkarahisar, Kutahya ve Eski~ehir'de.
idaresi fakulteleriyle Hlfzlsslhha Enstitii- 6 Milli Ekonomi Mudurlugu Toplam A91klamalar
sunden olu~masl planlanml~t1. iki yli is:inde (Ticaret ve Sanayi ve Tanm adlnl 35
1. Bu birimlere, merkezi izmir'de bulunan:
ta~lYan iki alt mudurlugu vardlr) birim
fiziki altyaplSl (~imdi izmir Kiz Lisesi'ne ait iyonya Yuksek Jandarma idaresi ve
Polis Mudurlugu de eklemek gerekir.
binalarda) ve kadrolan tamamlanan izmir 2. 12 Agustos 1920 tarihinden sonra, idare Altlndaki
Yunan Universitesi, sadece kimya bolu- Bolge'de gorev yapan Yunan siyasi temsilcileri,
maiyetindekilerle bi rlikte gittikleri kaymakamllk
munde ogretime ba~layabildi (Cumhuri- binalanndan, kaymakam dahil tUm Osmanll memurlannl
yet doneminde izmir'de ilk universite, Ege 9Ikartml~ l ardlr. Aynl uygulama, vilayet konaglna
10 Musluman Hizmetleri Mudurlugu gidilmek suretiyle izmir'de de yap llml ~tlr.
Universitesi 1955 Yllmda kurulabildi). ~

NTV TARiH MAYIS 2009 35


DOSYA:

9 Eylul1922 cumartesi gunu izmir'e giren Turk birlikleri (yukanda). AYni gun ve takibeden
hafta sirasmda limandan aynlmak isteyen Rumlar klYlda izdiham yaratmll1tl (solda).

26 Agustos 1922 tl. Yunanistan'm ingiliz Hukumeti'nden


sabahl ba~layan ate~kes istedigi 2 Eylul gunu Stergiadis,
Turk taarruzu, san- kldemli memurlanna aqivlerini top lama-
~::,Ao""""""""''''~ sur nedeniyle cephe lan ve harekete hazlf olmalan talimatlm
gerisinde dolaYl- verdi. izmir'de ne ekmek ne de asayi~ kal-
slyla izmir'de duyulmaml~/ duyulamaml~tl. ml~tl. Rum milislerin, yerle~im merkezle-
izleyen gunlerde trenlerin, daha once go- rini yaklp Ylkacagmdan endi~e eden birs:ok
rulmedigi kadar s:ok olu ve yarall askeri Turk de, izmir'e gelerek cami, medrese ve
izmir'e getirmesi Turkleri sevindirirken okullara slgmml~tl.
Rumlan kaygllandlrml~ olmalldlr. Bu ne-
denle izmirli Rumlar, Amalthiya (izmir) 9 EylUl sabahl
gazetesinin 30 Agustos tarihli nushasmda, Ve Sabuncubeli'nden
"Du~man saldmsmm ~iddeti nedeniyle hareket eden ve
dun AfYonkarahisar'm tahliyesi emredil- 9 E liil Bomova -Mersinli
mi~tir... " diyen 28 Agustos tarihli askeri gUzergahml ges:en
bulteni okuduklannda, cephenin s:oktligu- 5. Suvari Kolordusu'nun 2. Tumeni'nden
P;:;1IIII"M1""rtllI Anadolu'dan aynl- nu anladllar. 0 mada Turk ordusu yonunu Yuzba~l $erafettin Bey'in komuta ettigi
madan klsa bir sure izmir ve Akdeniz'e s:evirmi~ti. Yerli Rumlar bir oncu birlik, nhtlmdaki binlerce Rum
once, 12 Agustos da, bulabildikleri her tur aras: ve goturebil- ve yeni onbinlerin dokuntWeri arasmdan
1922 gunu Yuna- dikleri her ~eyle birlikte, Turk ordusunun ges:erek, saat 10.30'da vilayet konagma var-
nistan, kamuoyuna onunden aym yone kas:maktaydllar. ml~tl. Boynu ve kolundan yarah olan $era-
hitaben yaYlmladlgl bir bildiriyle i~gal etti- Adalara ges:mek isteyen onbinlerce fettin Bey, burada bir Turk gencinin verdigi
gi bolgenin ozerkligini ilan etmi~ti . ingilte- Rum gos:men, nhtlm ve yolcu gumrugune al sancagl gozya~lan is:inde konagm balko-
re hukumetinin, Turk ordusu ile <;::anakkale ylgllml~ durumdaydl. Polis mudurlugun- nundaki gondere s:ekmi~ti.
Bogazl arasmda tampon olacagml du~un­ den almml~ seyahat izni ve pasaport talep Boylece izmir, us: Yll, us: ay, yirmi dort gun
dugu is:in destek verdigi bu giri~imiyle Yu- ederek, ba~langls:ta bunlann Anadolu'dan s:ektigi hasretin ardmdan, gers:ek sahibiyle
nanistan, artlk kalamayacagml bildigi i~gal aynlmalanm engellemeye s:ah~an i~gal kucakla~ml~, Turkiye emperyalizm illetin-
bolgesini, Rum soyda~lan is:in gUvenli klla- yonetimi, sonraki gunlerde bazl vapurla- den kurtulmu~tu ama, i~gal suresince ode-
cak bir idari yapl olu~turmayl amas:laml~tl. ra el koyup Adalar' a sefer bile yaptlrml~- digi bedel s:ok aglrdl. •

36 NTV TARiH MAYIS 2009

I
Dunyanln her yerinde kendinizi star gibi hissedeceksiniz.

En prestijli havayolu birliklerinden Star Alliance'a kanlan Turk Hava Yollan ile; ~imdi her zamankinden
daha ayncahkhsmlz . Turk Hava Yollan'mn gen~ filosundaki lOO'den [azla u~agl, dunyaca odullu
servisi, konforu ve kalitesiyle dunyanm 150'den fazla noktasma direkt, Star Alliance ayncahglyla
da dunyanm 960'tan fazla noktasma u~abilirsiniz. Ustelik dunyamn her yeJindeki havalimanlannda,
"oze! yolcu salonu" hizmetlerinden yararlanabilirsiniz.
Turk Hava Yollan'mn ayncahklar dunyasma ho~ geldiniz.

o
YURK HAVA YOLLARI
www.thy. com I 444 0 849 A STAR ALLIANCE MEMBER 7..J.
~
~ ,.
19 MAYIS

Jimnastik R. SERTA<;: KAYSERiLiOGLU

~
11g111ea saY11abileeek bir te?eb-
bus gers:ekle?ip de Cagaloglu

§enliklerinden semtinde gens: k1Z1ar is:in ilk kez


bir jimnastik salonu apld1g111da,
henuz 1910 senesi ya?amyordu.

Gen~lik ve Spor
isves:'te beden egitimi ihtisas1 yaparak yur-
da donmu? olan 35 ya?llldaki Selim Sm1
(Tarean) Bey, Turk kadllllannlll da Batlh

Bayraml'na kadllliar gibi weut baklmllldan muntazam


bir ?ekilde geli?melerinin tek yolunun jim-
nastik salonlannda gosterileeek egitimden
ges:tigine inamyordu. Ama ne var ki devrin
~eyhiilislam1 olaya kar~l S:lklyor vc Turk
klzlannlll as:1hp saS:11arak "Frenk iead1" bu
modern bedcn egitimi ilc ugra?malanna
raZ1 olmayaeaklanm Maarif Nazlfhg1'na
bildiriyordu.
Selim Sm1 Bey buyiik ugra? vererek,
esasen medreseleri ls1ah edip modern
s:aga uygun bir hale getirme taraftan da
olan EvkafNazm Mustafa Hayri (Urgiip-
lu) Efendi ile Vaklf Muesseseleri Mudurii
Nail Bey'i, konunun onemi hususunda ikna
etti. Bu iki aydlll da mollalan ikna ederek,
kendisini Vaiz Medresesi' ne idman hoca-
Sl olarak tayin cttirmeyi ba~ard1. M odern
beden egitiminin ba?lamasllldan sonra,
Selim Sm1 Bey'in yeti?tirdigi ilk kadlll iig-
retmenler klz okullannda gorev ald11ar.
12 MaY1s 1916 giinu ise Turkiye'dc
ilk defa ogrenciler tarafllldan toplu hal-

19 MAYIS 1937 15 Arallk 1936 tarihinde a~llan Ankara 19 MaYls Stadl'nda,


ilk 19 MaYls Gen~lik ve Spor Bayraml gosterileri.

ilk defa 12 MaYls 1916'da


Selim Sim (Tarcan) 8ey'in
giri~imleriyle bgrenciler
tarafmdan dOzenlenen
gbsteriler, Cumhuriyet'ten
sonra her YII MaYls'm
10'unda 11 'inde ve 17'sinde
yaplldl. 1935'ten itibaren
19 MaYls gOnO, bugOn de
kutladlglmlz resmi bayram
ilan edildi.

38 NTV TARiH MAYIS 2009


de bcden egitimi gosterileri yaplldl. Ismi
sonralan <;apa bgretmcn Okulu olan
"Dariilmual1imin" ogreneilcri, Kadlkoy'de
bugiinkii Fenerbah<;e Stadl'nm bulundugu
yerdeki ittihatspor sahasmda, ogretmenle-
ri Selim SlIIl Bey'in yonetiminde ilk gos-
terilerini sundular. Gosteriler "Jimnastik
$enlikleri" adl altmda organize edilmi~ti.

ilk kez 'Dag Ba§lDl Duman Alml§'


o giin ile alakall bizi yakmdan ilgilendiren
c;:ok onemli bir olay daha vardlr. Selim SlIIl
Bey'in isvec;:'te beden egitimi ogrenimi Sl-
ralannda ogrendigi "Tre Tral1ande Jantor"
(Tral la la Diyen Uc;: KIz) isimli bir halk
~arklSlna, okulun edebiyat ogretmeni Ali
Ulvi (Elove) Bey tarafmdan Tiirkc;:e sozler
yazllml~ ve me~hur "Dag Ba~ml Duman
Alml~" isimli mar~lmlZ bu ~ekilde dogmu~ 11 MAYIS 1928 isve9'li beden eg itimi uzmam Inka Nerman yonetiminde, Taksim TOP9u KI~lasl
ve yine ilk defa bu gosteriler strasmda og- avlusunda gergek l e~tirilen ilk "idman Bayraml".

reneiler tarafmdan soylenmi~ti.


"Jimnastik $enlikleri" biiyiik ilgi gor- 10-11 Mayts 1928 tarihlerinde Ankara ve Spor Kongresi'nin 1935'teki toplan-
mii~ ve 0 tarihten itibaren Erkek bgretmen istanbul'da yapllan torenlere 2000 erkek ttsmda isc Ahmet F etgeri Bey tarafmdan
Okulu ogreneileri tarafmdan her ytl Mayts ve 1000 ktz ogreneinin kattldlglm, goste- "Atatiirk Giinii"niin tiim gen<,:lige mal
ayl i<,:erisinde, yine Selim Sml Bey'in ida- rileri yakla~lk 6000 ki;;inin davetli olarak edilmesi i<,:in 19 Mayts'lann "Gen<,:lik ve
resinde tekrarlanmaya ba~lanml~tl. Daha izledigini 0 tarihlerdeki gazetelerden oku- Spor Bayraml" adl altmda kutlanmasl one-
sonralan "Mekteplilcr Bayraml", "idman yoruz. risi oybirligi ile kabul edildi. 0 yllki ilk 19
Bayraml", "Jimnastik Bayraml" gibi isim- Donem gazetelerinin 17 Mayts 1929'da Mayts kutlamalanndan sonra, 1936'nm 19
ler altmda siiren bu gosterilere devam yaptlan gosteriler ic;:in "ikinei idman Bay- MaYls'mda Atatiirk'iin de izledigi Taksim
edilmi~, ozellikle Cumhuriyet'in ilamndan ram!" tabirini kullanml~ olmasl da dikkati Stadl'ndaki gosterilcr diizenlendi. 20 Ha-
sonra, 1926'dan itibaren de, isve<,:li beden <,:ekieidir. Boylelikle "ilk idman Bayraml" ziran 1938 tarihinde <,:lkanlan kanunla 19
egitimei Inka Nerman yonctiminde geli- olarak 1928'in kabul gordiigu anla~llmak­ MaYls'lar "Gen<;lik ve Spor Bayratm" adlY-
~erek zamanla diger okullara da yaytlml~tl. tadlr. la milli giinlerimiz arasma girdi. •
§ Sa"a§Jl ne zaman ba§ladl?

Samsun'a ~Ikl§ degil,


istanbul'un i§gaJi

S amsun'a e,:lkt~,yani 19
MaYls 1919, Musta-
fa Kemal Atatiirk'un
ya~ammda oncmli
bir donum noktasldlr. Gere,:i
onderlik konumuna 0 tarihte
henuz gclmemi~tir ama, arhk
gelmek uzeredir. Anadolu'ya,
istedigi gibi, gayet gcni~ se-
lahiyctlerle tayin olmu~tur. .
Bunlan kullanmaya ba~laya­
cak, durumu ole,:up bie,:ecek
ve bir ay sonra isyancl duru-
muna du~meyi g(>ze alacak-
hr. Bir ay sonra ise, Erzurum
Kongresi'ne katllmaYI ba~ara­ Kuvayi Milliye Destan~'ndan
I
rak, siyasal onder konumuna
yiikselecektir. DolaYlSlyla, yl1- ...
( )
920'nin 16 Marh
lar sonra 19 MaYls't "dogum
uykuda kesti kMir uc;:umiizu.
giinu" olarak gostermesi, anla- Soktu Osman'~n karn~na kasaturay~,
~lhr bir romantizmdir. 16 Mart 1920: istanbul'un i~gali'nde $ehzadeba~1 bast~ gogsune kMirin dizi.
Ama Atatiirk'un ki~isel Karakolu'nda §iehit edilenlerden Abdiilkadir. Dort c;:ocuk babas~yd~ Abdullah c;:aVU9'
Doymafu dUnyasma A~ulJ:a~ir.
oykusunun bu onemli donemecinin yakm
fic;:umuzu uykuda kest~ kafu,
tarihimizi algllayl ~lmlzdaki yeri, yani 19 cak olursak, durum aydmlamr: "Mondros kur9una dizdi iJd.mizi.
MaYls 1919'un "Kurtulu~ Sava~l'mn ba~ ­ B lrakt~masl'nm son verdigi sava~ haline ne ...
( )
langlCl" olarak gorulmesi yanh~tlr. Sonra- zaman donulmu~tiir?" Bu sorunun yamtl
Naz~m Hikmet
dan yazllan tarih kitaplannm s(>yledikleri ise, hie,: ku~kusuz, "16 Mart 1920"dir; yani
bir yana, Mustafa Kemal'in Nutuk'u bu ta- bir tarafm gue,: kullanarak diger tarafm ira-
rihte ba~latmasl ve 19 MaYls'm, 23 Nisan, desini susturmaya kalkt~tlgl giin. Bu noktada tcmel sorun, bu topraklan
30 Agustos vc 29 Ekim gibi onemli giin- Turk tarafl ie,:in 1919'da mcsele, henuz kendi vatanlan olarak gorcnlerin "miilkiyct
lcre yerle~tirilcn bayramlar arasma katllml~ vatan mesclesi degil, vatam kimin, ne su- haklanm" silaha ba~vurmadan elde edip
olmasl, bu algllama yanh~ml doguran en rette yonetecegi, sonue,: olarak da 1. Dunya edemeyecekleriydi. i~te 1920'de gere,:ekle~­
onemli nedenlerdir. Sava~l'mn galipleriyle ban~ konferansmda tirilcn eylem, ban~a giden kar~lhkll pazarhk
Halbuki 19 Mayts, Atatiirk'u anmak ve kimin pazarhk edecegi meselesiydi. Yani yolunun tlkanmasl demek oldugundan, 16
ammsamak ie,:in 10 Kaslm'dan daha anlam- Turk uluse,:ulannm giindemindeki birinci Mart tecaviizunu Kurtulu~ Sava~l'mn ba~­
h bir giin olmakla birlikte, ister siyasi, ister madde, vatan olarak gorulen topraklan sa- langlCl olarak gormemiz gerekir. Nitekim
askeri tarihimiz ae,:lSlndan olsun, yukanda vunma hazlrhklan yapllmakla birlikte, Sul- Mustafa Kemal Pa~a da, aym giin yaYlmla-
verilen diger tarihler e,:apmda bir onem tan VI. Mehmed Vahideddin'in son verdigi dlgl bildiride, "Bugiin istanbul'u cebren i~­
ta~lmaz. Aynca Mustafa Kemal Pa~a 0 ta- me~ruti rejime donme e,:abaslydl. Erzurum gal etmek suretiyle Devlet-i Osmaniye'nin
rihlerde oylesine istanbul'un adaml olarak ve Sivas Kongreleri'nin bildirileri dikkatli- yedi yiiz ytllik hayat ve hakimiyctine hitam
goruluyordur ki, bilgilcnmek ie,:in Trabzon ce okunursa bu kolayhkla goriilebilir. verildi. Yani bugun, Turk milleti, kabiliyet-i
Muhafaza-i Hukuk-l Milliye Cemiyeti'ne Saga sola birtaktm i~gal ordulannm medeniyesinin, hakk-l hayat ve istiklalinin
e,:ektigi telgrafa cevap bile alamaz. e,:lkmasl da gorece onemli degildi, e,:unku ve butiin istikbalinin mudafaasma davet
Oylcyse, "Kurtulu~ Sava~l'm ne zaman sava~ kaybedenlerin topraklannm kaza- edildi ... Giri~tigimiz istiklal ve vatan mu-
ba~lataca?;tz" diye bir soru geliyor akla. Zor nanlar tarafmdan i~gal edilmesinden daha cahedesinde Cenab-l Hakk'm avn ve ina-
gibi gozuken bu soruyu ~u bie,:imde sora- dogal bir ~ey olamazdl. yeti bizimledir" demi~tir. •

40 NTV TARiH MAYIS 2009



Iskender Pala' dan
unutulmaqacak bir roman daha

istanbul'da
t
lale zamanl!
Mar lalenin zarif
yapraklarlndan
klZll cinayetlere uzanan
nefes nefese
bir a~k flrtlnasl:


-
II
. •
Kapl Vaymlarl www.iskenderpala.net
Ticarethane Sk, No: 53, 34410 Cagaloglu-istanbul Tel: ( 212) 513 34 20-21 Faks: (212) 51 2 33 76 e-posta: bilgicVkapiyayi nlarLcom www.kapiyayinlari.com
70'lerin starl Taniu Giirsu
70'lik delikanll roliinde
"Sosyete ~akir" filminin senaryosunu Erdogan Tiina§ de giizelmi§" oldu. Kadro tamamlandlgmda herkes
ve Nejat Saydam'la beraber yazan Tanju Giirsu,29 kaldmmm iizerindeki tarihi pozisyonunu aldl; yiiriiyii§
sene once e;evrilen filmde kolejli krz iigrencileri ta§lyan yapanlann §a§krn bakr§larl ie;inde Giirsu derin bir nefes
servis §oforii roliindeydi. Filmdeki ''Adlm Sosyete e;ekerek omuzlanm dikle§tirdi, etrafmdaki krzlara baktl
~akir. Bendeki liigat degme kiilhanda yoktur. Ble;krmm, ve bir an ie;in 70'lerin deri ceketli ble;km ~akir'i oldu.
serseriyim, hovardaYlm, altm kalpliyim ... " ciimlesi Fotografe;lmlz Orner Uzun tam 0 anda deklan§ore bast!.
° yillarda me§hur olmu§, Giirsu binlerce gene; krzm °
Sonra durdu ve "nerdeee, fotograftaki adam §imdi"
kalbinde taht kurmu§tu. Tam 128 filmde rol alan ve diyerek, kendisine hediye edilen giilleri tek tek gene;
yonetmenlik, yaplmcillk gibi sorumluluklar da iistlenen ogrencilere dagltt!. AYiegii1 Parlayan
emektar Ye§ile;am oyuncusu; yine aym yerde, istanbul
Bebek sahilinde, bu defa e;e§itli iiniversitelerde okuyan Soldan saga: Leda Mae;oro, Ay§in Ak§ehirli, Gizem
krz ogrencilerle poz verdi. Tanju Giirsu'nun ogrencileri Orhan, Ece Kaya, Ecem Orhan, Tanju G iirsu, Derya
go~iince ilk repligi, "bu krzlar fotograftakilerden <;::ie;eke;iler, <;::igdem Aydm, Bilge <;::ie;eke;iler.

42 NTV TARiH MAYIS 2009


tek olmu~; camiIer, hanlar, imaretler, sa-
rayIar, kiitiiphaneler, medreseler, tiirbeler,
akm zaman a kadar Os- s:e~meler ve hisarlar yaptlrarak mimarhga
manh saray kadmlan, ~evkle hamilik etmi~lerdir. Kamu yaran-
yani Osmanh sultanlan- na iistlendikleri projelerde erkek emsalle-
nm cariyeleri, ktz karde~ ­ ri kadar comert davranml~lar; sadece 16.
leri, e~leri, ktzlan ve an- yiizyIIda istanbul'daki tiim vaktflann iis:te
neleri tarihs:ilerden s:ok birinden fazlasmi kurmu~lardl.
s:ekmi~ti. 16. ve 17. yiizyuda sultanm ha- Eger bugiiniin istanbul peyzajmdan
reminde yapyan kadinlar, Cumhuriyet'in uzun bir kesit alacak olursak, bunun ne
ilk yillannda verilen eserlerde, imparator- kadanmn Osmanh kadinlan tarafmdan
lugun s:okii~iine yol as:an birs:ok etmen bis:imiendirildigini, III. Selirn'in anne-
arasmda saJlhyordu. Neyse ki Osmanh si Mihri~ah'm heybetli ve bugiin bile i~
imparatorlugu'nu inceleyen tarihs:iler, goren Eyiip imareti'nden, Nurbanu ve
Kanuni doneminden soma meydana Mihrimah'a atfedilen Uskiidar'daki geni~
gelen donii~iirn1erin bu derece basit bir Uskiidar kiilliyelerine; Kosem Sultan'm
yiikseli~ ve s:okii~ modeliyle apklanama- <;akmakS:llar Yoku~u'ndaki Biiyiik Valide
yacak kadar karma~lk oldugu gorii~iinde­ Ham'na kadar gorebiliriz.
ler. Osmanh kadmiarmi tammak ve Os- Rengarenk MlSlr <;ar~lsl'na ugra-
manh tarihinde ne tiir etkileri oldugunu dlgImIzda gezdigimiz s:ar~uann s:ogu,
anlamak is:in ar~ivleri dikkatle inceleyip, IV. Mehmed'in annesi Hadice Turhan
irdelediks:e; buiduklanmiz hep Osmanh Sultan'm Halis: ktYIsmm bu i~lek nokta-
kadinlanmn lehine. smm tam ortasmda gers:ekle~tirdigi Yeni
Sarayh kadinlar da, tlpkt imparatorluk Valide Kiilliyesi'ni kapsayan biiyiik mi-
ailesi mensubu erkekleri gibi siyasetle ug- marhk projesinden dogmu~tur. Ku~kusuz,
ra~ml~; maiyetleriyle padi~ah gibi hareket bu biiyiiIeyici kadinlara s:ok ~ey bors:luyuz;
etmi~; Avrupa, Safevi ve Babiirlii hane- oniarm ges:mi~lerine daha yaktndan ve
danlanyla diplomatik yazl~malar yiiriit- daha onyarglSlz bakmakla bu borcumuzu
mii~; imparatorlugun farkh ko~elerine sik odemeye ba~layabiliriz.
sik ziyaretlerde bulunmu~; ordularma des- Bunlarm en onemlilerinden biri ~
de Sultan ibrahim'in kansl ve Sultan gibi 19. yiiZJ11 oryantalist FranslZ sanat<;:l-
IV. Mehmed'in annesi Hadice Turhan Iarm resmettigi egzotik sahnelerdeki gibi
Sultandir. degil, kurallan kati bir yatlli okuldaki gibi
Gen<;: Hadice' nin, kole bulmak ama- olmahdu. 17. yiizyll ba~larmda istanbul'da
clyia Rusya steplerine yapilan bir akmda ya~ayan Venedikli tacir Ottaviano Bon,
Tatarlarca esir ahndigmi ve istanbul'da Hadice gibi gen<;: cariyelerin, tlkl~ tlkl~
sultanm haremine ahmp "odahk" oldugun- kapatlIdIklan harem dairelerinde <;:ocuk-
da yakla~lk 12 ya~lannda oidugunu biliyo- luklanm geryirdikleri kalabahk odalanndan
ruz. Hadice, once Sultan ibrahim'in annesi bahsederken, "tlpkl buyiik manastlrlann-
Kosem Sultana armagan olarak sunuImu~, daki rahibeler gibi bir ya~am suruyorlar.
<;:ok ge<;:meden de IV. Murad'm klz karde~i Bu bakireler, kendilerine ayrllan <;:ok geni~
Turhan Su ltan'm oglu IV. Mehmed Atike Sultana verilmi~ti. 0 ya~ta henuz di- odalarda ya~lyorlar ve yatak odalarmda ne-
(Avel) 1687'de annesinin alUmUnden ki~ dikmeyi, nakl~ i~lemeyi, ~arkl soylemeyi, redeyse yiiz kadan birarada kahyor" diye
dart YII sonra tahttan indirildi. saz <;:almaJ1 ve raks etmeyi bilmiyorduysa anlatlyor.
da; bu beceriler kendisine bel- Gun geliyor Hadice, Sultan ibrahim'in
Turban Sultan ve kaYlnvalidesi ki yeni bir dilde, yani Osmanh dikkatini <;:ekiyor ve 2 Ocak 1642'de IV.
Kosem Sultan araslnda ba§layan Turk<;:esiyIe verilen dersierle
()gretiImi~tir. islamiyet'i yeni
Mehmed'i doguruyor. Mustakbel sulta-
nm annesi srlatIyIa haremdeki konumu
miicadele, Kosem Sultan'ln benimseyen biri olarak kendisi- da hemen yiikseliyor. Ne var ki bu defa da
bog'durulmaslyla son bulmu§tu. ne yeni inanclyia ilgili dersier de Hadice'nin ogiunu ve muhtemelen valide
veriImi~tir. Sifatlyia kendi gclecegini, <;:ocuguna kar~1
Hi<;:bir sanat<;:lya hareme girip Osmanh muhtemel suikast entrikalanndan, ogul-
saray kadmlanm resmetme izni verilmedi- Ian olan diger hasekilerden gelebilecek
ginden, Sultanm haremindeki kadm- tehlikelerden koruma mucadelesi ba~la­ ~
larm ancak hayal urunu portrclerine
sahibiz ve Hadice' nin nasil goriindu-
gunu bilmiyoruz. Ama Turk tarih<;:i
ml~ oluyor. Bu tehlikeler Agustos 1648'de
ibrahim'in tahttan indirilmesi ve olmesiyIe
iyice artacaktIr; artik 20'li ya~larmm ba~m­ I
I
Kadircan Kafl.1 1953'te bu gen<;: Rus daki Hadice'nin altl ya~mdaki oglu padi~ah
koleyi, mavi gozlu, apk tenii ve olurken, kendisi de Osmanh saraymm en
koyu kumral sa<;:h, <;:ok giizel bir ka- nufuziu konumuna yiikselmi~, Valide Sul-
dm olarak hayal etmi~ti. Ne yazIk tan olmu~tur.
ki, elimizdeki Turhan Sultana ait Ama Hadice Turhan Sultanm onun-
tek graviir yine hayali, ya~ammm de, Valide Sultan sifatmi aldlgmdan beri
sonraki donemierine ait ve valide hayatlm son derece zorla~tIran onemli
sultam Kafl.I'nm hayal ettigi gibi bir karakter yarde Kaymvalidesi Kosem
yansitmayan bir portre. Sultan ya da <;:agmm devietlilerinin ken-
Osmanh haremindeki cariye- disine hitap ettigi sifatlyla, Valide-i Mu-
Ierin giindelik ya~amlan, Gerome aZ'".lama. Ogiu ibrahim oidugunde Kiisem

Turhan Sultan'm 1660-65 Yillarmda yaptlrdlgl


EminanU'ndeki Yeni Camii KUlliyesi'ni n 19.
yUzY11sonundaki hali (solda). Sultanm tli rbesi
de kUlliyenin i~inde yer ahyor (a~aglda ) .
Sultan 60'lanndaydl. iki ogluna da, hem
IV. Murad'a, hem de ibrahim'e validelik
yapml~tl. Bu ylizden Kosem Sultan ve sa-
raydaki diger ki~iler, onun yirmi yIh a~km
tecriibesiyle saray siyasetine hizmet ettigini
du~unuyorlarill.
Gens: ve ya~h iki valide arasmda ha-
remde suregiden mucadele, iki kadmm
farkh hiziplerden haremagalan ve yenis:eri-
lerle ittifak kurmaslyla buylik bir entrika ve
drama donu~tii. Hadice Turhan ve Kosem
arasmdaki rekabet, Kosem'in korkuns: olu-
muyle (Hadice Turhan'm saraydaki mut-
tefikleri tarafmdan boguldugu soylenir)
sona erdi. Sarayda muzisyen olarak s:ah~an
ve haremdeki kadmlar arasmda muhbirlik
yapan Polonya kokenli is:oglam Bobovius,
Buylik Valide'nin suikasta ugradlktan sonra
son defa gorwdugii harem dairesinin kapl-
smdan "is:oglanlarm ibrahim'in annesi ya~h
sultam suriikleyerek S:lkardlklan kapl" diye Nicholas de Fer'in 17. yiizYlhn sonunda
soz ediyor. Kendisine eziyet edilen Kosem arasmda "Valide-i Gazi Sultan Mehmed yaptlgl graviirde, C;:anakkale Bogazl'nm
giri~inde Turhan Sultan'm yaptlrttlgl
Sultan, 1651'de kendi sas:lanyla bogularak Han" yazlSl hakkedilmi~ sedef bir muhur
Seddiilbahir kalesi ve Kumkale .
oldiiruldu. de yard!.
Hadice Turhan'm hukum surdugii do- Bir Avrupa graviirunde, buylik bir at
nemde kar~lSlna pek s:ok zorluk daha pktl; Slftmda resmedilen Sultan Mehmed, Os-
ama artlk oglu Mehmed ya~adigi surece manh padi~ahl oldugunda henuz kiis:uk bir
Valide Sultan Sifatlyla konumu s:ok daha s:ocuktu ve bir imparatorluk yonetecek de-
giivencedeydi. Topkapl SaraJl'nda Valide neyimden yoksundu. DolaYlSlyla sultamn
ve maiyetindeki hizmetkarlanna aynlan, almasl gereken pek <;:ok idari karan almak,
bir yatak odasl, kus:uk bir ibadethanesi, ta- Hadice Turhan'a ve onun <;:evresindeki ba~­
yam kubbeli bir tahtlkabul odasl, ~ominesi haremagasl Suleyman Aga ve Vezir Kop-
ve Halis: manzarall bir balkonu olan geni~ rillu Mehmed Pa~a gibi giivendigi ki~ilere
dairelere ta~mdigmi tahmin edersiniz. Da- du~mu~tii.
irelerinin hemen biti~igindeki son derece Turhan Sultan, sadrazam ya da kaptan-I
zarif banyosu, iznik s:inileriyle bezenmi~ti. derya tarafindan dikkatine sunulan s:e~itli
Sahip oldugu degerli qyalar (bugiin Top- bunallmlarla ugra~lrken yazdl!?;l mektup-
kapi SaraYI Muzesi kolcksiyonundadlr) larda ve talimatlarda, etki ve me~ruiyetini ~

Turban Sultan'dan kaptan pa§aya mubtlra


II Sultan mOlkOnden bir klsmlnln
In Tersane idaresinde ne kadar para oldugunu ne kadardlr? Bu mOlkleri kaydedip bana
donanma mOhimmatln1n giderlerini ve bu paranln hangi i!?lere harcandlglnl bilgi gonderin. Duyduguma gore yelkenlerde
kar!?llamak Ozere harcanmasl adettir. bilmemiz onemli. Tahsis edilen onca gelir kullanllacak bez hakklnda bile kanun
Bildigimiz ve duydugumuz, onceki nereye kayboldu ki donanmamlz hala varml!? BOtOn bunlan biliyor olmalislnlz.
sultanlann da boyle yaptlgldlr. $imdi, bu kadar yetersizlik i9inde? Etraflica bir Bu konulara dikkat etliginizi goreyim. <;ok
imparatorluk tersanesine aynlan mOlke ara!?tlrma yOrOtolmeli. Donanmanln her deneyimli oldugunuzdan size gOvendik
ne oldu? Bu mOlklerin gelirleri dogrudan seferi ne kadara mal oluyor? Seferin her ve bu gorevlere sizi tayin ettik. $imdi size
hazineye mi aktanllyor, yoksa hukuka gore, haZirlanl!?lnda para gidiyor, degil mi? Herkes soyledigim gibi devam edin ki Sultanlnlzln
imparatorluk tersanesindeki masraflan kendi istedigi gibi yaplyor. Memurlann bu ve Allah'ln huzurunda onurla durabilesiniz.
kar!?llamak i9in mi kullamliyor? Gelirin kadar korkusuz olmasl 90k hayret verici. Vine dualanm sizinledir. "
nereye gittiginin ve donanmanln neden $u andan itibaren, yapmanlzl istedigim
Valide Sultan
hala hazlr olmadlglnln anla!?llmasl i9in !?eyi yapln ve sonucu bana bildirin. Geliri
bir ara!?tlrma yapllsln. Dogrusu nedir? tersaneye tahsis edilmi!? olan mOlkOn geliri (1656'dan hemen once)

NTV TARiH MAYIS 2009 47


vurgulamak ic;in ogluna genel1ikle "aslamm" ve Kale-i Sultaniye (<;imenlik Kalesi) ka-
diye hitap etmi~tir. Turhan Sultan'm ilk i~i, lelerinin etrafhca onanmml ustlenmesine
ba~kent istanbul'da ve memlekette duzeni ek olarak; <;anakkale Bogadnm giri~inde,
saglamak ve Osmanh gemilerine, haCllara ic;erisinde c;ifte hamam, bir cami, bir okul
ve Osmanhlann Dogu Akdeniz'deki mulk- (slbyan mektebi), askerler ic;in kl~la ve bir-
lerine saldlran ve <;anakkale Bogazl'm kac; dukkan da bulunan iki yeni kalenin,
ablukaya alarak i stanbul'u bir danem yi- Seddulbahir ve Kumkale kalelerinin in~asl
yeceksiz buakan Venedikliler ba~ta olmak ic;in bagl~ta bulundugunu Turhan Sultan'm
uzere imparatorluk slmrlanm saldmlara vakfiyesinden biliyoruz.
kar~l korumaktl. Sultan ve maiyetiyle birlikte kaleleri
Yurtic;inde duzenin (ve ba~kenti mahve- gezen Evliya <;elebi, bize Seddulbahir'in
decek hic;bir yangm C;lkmamasmm) saglan- en az 80 gemiyi barmdlrabilecek kadar
maSI, istanbullulann eglcncesi olan mukel- biiyiik bir limam bulundugunu ve hendek-
lef ve pek sevilen havai fi~ek gasterilerinin lerden birinin dibine bakllamayacak kadar
yasaklanmasml da kapslyordu. Uzun suren urkutUcii bir derinlikte oldugunu anlatlr.
Kandiye Sava~l masmda, Venediklilerin Seddiilbahir ve Kumkale'nin buglin ba-
Yen i Camii'nin meydana a!fllan d l ~ ciim le Akdeniz'de arkasl kesilmeyen saldmlan; klmslzhktan acmacak durumlanyla, Abdi
kaplsmm kubbesi, donemin saray kadmlarma Hadice Turhan Sultan'm ilk buyiik mi- Pa~a'nm biiyiik co~ku ic;inde "Batl smlrla-
ozgii ortii bi!fimini andlrmaktadlr. marhk projesini gerc;ekle~tirme gerekc;eleri nnm ~erefl.i muhaflZlan" oldugunu iddia
arasmdadlr. Avrupa klYIsmda Seddulbahir, ettigi, "ate~ sac;an dey ejderleri" andlran
Anadolu klYlsmda Kumkale olmak uzere toplanyla Osmanh Devleti'ni yoluna C;lkan
<;anakkale Bogadmn giri~inde iki kale- tehlikelerden koruyabildigini hayal etmek
nin yaplmma boylelikle ba~landl. Zama- zor olabilir; ama 1. Diinya Sava~l ve <;a-
nm Osmanh tarih<;ileri, hac yolculuguna nakkale muharebeleri oncesi iki kale de
pkan Muslumanlann izledigi deniz rotasl nisbeten iyi durumdaydl.
olmasmm yamslra, istanbul limanlannm Valide, Venedik donanmasmm yakln
ve piyasasmm da hayatmm bagh oldugu tehdidi azaldlktan ve Vezir Kopriilu Meh-
bu stratejik su kanahm koruma arzusunu med Pa~a'yl (ve daha soma da onun oglu
buyiik ()vgliyle kar~lladllar, Valide Sultam Fazll Ahmed Pa~a'yl) idari c;evresine aldlk-
goklere <;lkardllar. Fatih Sultan Mehmed'in tan soma, tUm dikkatini istanbul'a <;evirdi
15. yiizylldan kalma <;anakkale, Kilitbahir ve bu ~ehre en buyiik katklsml te~kil edecek
projeye giri~ti: Eminonii'ndeki
Yeni Valide Camii ve Kiilliyesi.
Camiye ek olarak, artlk
~ehrin en kalaballk ticaret mer-
Bugiin Kumkale ve kezinin tam ortasmda kalan bu
Seddiilbahir kalesi c;ok unlii yapmm c;evresinde bir

V
tUrbe, pazar binasl (MlSlr <;ar-
alide'nin iki kalesi de, 1997 ~lSl), ilkokul (slbyan mektebi) ,
Yllmd an ba§layarak, proje kiic;uk bir saray (Hiinkar Kasn)
direktorleri Doy. Dr. Lucien ne ve buyiik bir <;e~me (sebilhane)
Thys-$ enocak ve Doy. Dr. Rahmi Nurhan bulunuyordu.
<;elik yonetimind e, Koy Oniversitesi Hadice Turhan, kendi bii-
Arkeoloji ve Sanat Tarihi BolOmO ve iTO yapllann m Uy boyutlu lazer taramasl, yiik cami kompleksini in~a
Jeodezi ve Fotogrametri bolOmOnden arkeolojik kazl yall§masl ve Seddu lbahir ettirmek ic;in, onceki validelerden, III.
ortak bir ekip tarafmdan ara§tlnldl , koyunde sozlu tarih ara§tl rmas lnln da Mehmed'in annesi Safiye Sultan'm yerini
incelendi ve belgelendi. Kumkale'deki yer ald lg l bir koruma projesine donu§tu . sec;ti. Safiye, oglunun 1603'te olumu iize-
proje, Yeni Kumkale koyOnun sozlu tarihi Proje nin Eylul 2008'de koruma kurulu rine "erken emekli" olarak, bir zamanlar
ve biti§igindeki Osmanh mezarllgmm tarafmdan onaylanmaslyla, en azmdan Beyazlt'ta bulunan Eski Saray' a gec;mek
eksiksiz dokumantasyonunun yanl slra , Valide'nin Avru pa yakasmdaki buyu k zorunda kalmasl nedeniyle kendi projesi-
jeodezi ve mimari bir incelemeyi comertlik eseri Seddulbahir kalesinin ni tamamlayamaml~tl. Safiye'nin projesi,
iyeriyor. Seddulbahir proj esi ise bir daha fazla bozulmasmm onune geyilmesi Eminonii'nun bUyiik bir kesiminin, c;ogun-
dokumantasyon projesi olarak ba§ladl, bekleniyo r. lugu istanbul'un eski Karaim Yahudi ce-
ama 2005 Ylhn da kal edeki tum Osman ll www.seddOlbahir-kumkale.org maatine mensup sakinlerinden ve dukkan
sahiplerinden istimlak edilmesini gerek-

48 NTV TARiH MAYIS 2009


tirdigi is:in tartI~mah bir projeydi. Donemi ges:irilen kiliseleri
anlatan Osmanh tarihs:ileri, istimlak i~lcri­ camiye s:evirttir-
nin durust veya adil bis:imde yaplimadlgml di. Adadaki bazl
ustii kapah anlatmaktadlr. mimari projeleri
1665'te tamamlanan proje buyiik desteklcdi.
Seddiilbahir kalesinin II. Abdiilhamid
s:aph bir istimlak gerektirdi am a, Evliya Bununla birlikte oglu IV. Mehmed'i, donemindeki hali. Kale 0 Yillarda hiilii «ok
<;elcbi'nin bize anlattlgma gore, istimlak atalan II. Mehmcd ve Muhte~em Suleyman iyi durumdaydl (iistte). Bugiin oldukc;;a
dogru duzgUn bir bis:imde yaplldl: "bir gibi onemli bir sava~S:l ve devlet adaml ola- baklmslz durumdaki kalenin giiney
boliimiiniin denizden goriiniimii.
hakkaniyet gosterisi, zulmiye degil adliye rak yeti~tirme c,:abalan pek ba~anh olamadl.
gosterisi". Camideki yazltlann bolumleri IV. Mehmed'in ba~kent istanbul'u sevme-
ve vakfiyedcki proje tammlamasl, Hadice digi iyi bilinir; kcndisine "AVCl Mehmed"
Turhan'm Eminonu'ndcki bu in~aat pro- lakabml kazandlran tutkusu nedeniyle,
jesini, oglunun hocasl ve Eminonu Camii Edirnc SaraYl'nda kallyor ve Rumcli'ndeki
vaizi olan, tutucu ve ho~gorusuz KadlZadeli avlaklan tercih ediyordu.
hareketi uyesi Vani Efendi'nin cesaretlen- Turhan Sultan 4 Agustos 1683'te,
dirmesiyle, ba~kentin "kafir" cemaati uze- Osmanh birliklerinin talihsiz Viyana Ku-
rinde kus:uk bir fctih olarak tasarladlglm ~atmasl is:in Haziran'da
!!!!
;tlk !
gosteriyor. yola S:lkmalarmdan klsa Turhan Sultan, «;anakkale Bogazi
His: ~uphe yok ki Kulliye is:in gercken bir sure sonra, 50'lerinin
geliri saglayacak gumrukler ve Halis: lima- sonlanndaykcn oldu. Os- giri§ine kaleleri yaptlrlp Venedik
nmm ticari potansiyeliyle ilgileniliyordu. manh Devleti'ne otuz yll tehlikesini azalttlktan sonra, istanbul
MlSlr <;ar~lsl'nm goze s:arpan gorkemli boyunca sagladlgl rehber- Yeni Camii Kiilliyesi projesine giri§ti.
varhgl da kulliyenin ticari yaplSlm dogru- lik ve liderlik sona erince
luyor. imparatorluhrun mali ve askeri durumu bir
Hadice Turhan ve oglu IV. Mehmed'in ba~ka karga~a ve kararslzhk s:agma girdi ve
gomuldugu Valide Turbesi dl~mda, bir de 1687'de sadrazam ve digcrleri kaosa sert bir
valide ve maiyetinin Ramazan aymda veya s:ozum onerdiler: Sultan IV. Mehmed'in
cami kulliyesini ziyaret ctmek istedigindc Osmanh tahtmdan indirilmesi.
yerle~tigi Hunkar Kasn vardl. Aynntlli Osmanll tarihc,:isi Silahdar, Hadice
yazltlan, pahah iznik s:inileriyle 17. yiizyll Turhan'm olumu uzerinc, 0 zamanki Os-
mimarhk ~aheseri olan kaSlfdan, hem ha- manh tebaasmm bu mustesna kadm is:in
yata ges:iriJen projenin gorkemli manzaraSl kalplerinden gec,:eni yazml~tIr:
hem de MlSlr <;ar~lSl'nda satllacak mallan "Devletin diregi gos:tii."
getiren gemiler yana~tlgmda Halic,:'in te- geviren: Emin D agtstanlz
la~h ko~turmacasl izlenebiliyordu.
Hadice T urhan, ya~ammm sonuna kadar (Lucienne 1hys- ~enocak'mAshgate Press'ten
politikayla vc Osmanh imparatorlugu'nun pkan Ottoman Women Builders: The Architec-
yonetimiyle aktif olarak ilgilendi. Kandiye tural Patronage of Hadice Turhan Sultan adh
1669 Ylhnda Osmanh donanmasl tarafm- kitabt, fok yakmda Kitap Yaymevi'nden Os- Turhan Sultan'ln Topkapi SaraYI
dan fethedildiginde, adada bir Osmanh manh imparatorlugu'nda Kadm Baniler: Hadi- Miizesi'ndeki sedef miihriine "Valide-i Gazi
kimligi olu~turma s:abalan s:en;evesinde, ele ce Turhan Sultan adtyla yayunlanacak.) Sultan Mehmed Han" yazlsl i~lenmi~ .

NTV TARiH MAYIS 2009 49


ANNELER GUNU


rke 10

Anadolu'nun bilinen en eski Tanru;,:aSl Kibele'den bu


vana, anneler havatln ve umudun sembolii. <;e§itli
kiiltiirlerdeki dogurganhk ve anahk §enliklerinden,
modern zamanlann Anneler Giinii'ne geldik. ABD'de
100 Vll kadar once resmen kabul edilen Anneler Giinii,
Tiirkive'de de 1955'ten bu vana kutlamvor.

50 NTV TARiH MAYIS 2009


Anne er Giinii Bildirisi, 1870
Kalkm oyleyse, bu giiniin kadmlan!
Sunday" (annelik pazan) adlyla annelerin Kalkm, kalbi olan tiim kadmlar, suyla da 'vajtiz
R. SERTp.<;:'0y?~~~i()(;~lJ

A
.. oldu. '~nne1er giinii" degildi, "annelik" edilmiJ olsamz, korkuyla da!
nne1igin, dogurganhgm giiniiydii 0 giin. Anneligin yiikledigi so- Kesinlikle deyin ki: "B,rakmay'z, biiyiik sorunla-
yiice1tilmesi ve kutsanmasl rumlulugu vurguluyordu. Evinden uzakta, ra ilgisiz araczlar karar versin.
insanhgm tarihi kadar eski. malilci.ne1erde s:ah~an fakir halk ancak bu Kocalanmlz, okJama ya da alklJ ifin, katliamla
Binyillar once "toprak ana", oze1 giinde ailesinin yamna gidebiliyor; let gibi kokarak bize gelmeyecek.
"bereket ana", "ana Tanns:a" anne1er ve evlatlar kavu~uyordu. Ogullanmlz onlara haymeverlik, insaf ve sablr
oldu, tapJ.ldl. Bahann ge1i~i, topragm uya- Okyanusun diger yakasmda, bu kez hakkmda ogrettiklerimizi unutturmak ifln biz-
lll~l ve bereketi "toprak ana"dan bilindi. sava~m yol as:tlgl kaYlplardan hareketle I den almmayacak. _
Ya~aml bize bagl~layan anne1eri, tabiatla "anne1er giinii" ihtiyaCl duyuldu. Slkintlh Biz, bir iilkenin kadlnl(m, ogullanm,zm onlarm
ozde~le~tirdik. Kutsaruk ve kutladlk. giinlerin slgmagl anneler, sava~m as:tlgl ogullarm, incitmek ifin egitilmesine izin verme-
Kibe1e, Anadolu'nun bilinen en eski yaralan da kapatabilirdi be1ki ... 1872'de ~ yecek kadar Jefkatle yaklaJacag,z baJka iilkenin-
bereket TanrHraSl veya toprak anaSl, do- anneler giiniinii bu kez "resmen" oneren r kilere."
gurgan, hatta bazen doguran kadm for- ki~i Julia Ward Howe'du. Amerikan is: Harap edilmiJ topragm bagrmdan bizimkiyle
muyla yiizyillar, binYlllar once evlerin Sava~l heniiz sona ermi~ti. Sava~ kar~ltl birlikte bir ses yiikseliyor. "Silahslzlan, Silahslz-
ba~ko~esindeydi. Dogallln uyam~l, insa- H owe'un istegi, ban~a adanan bir giindii. Ian!" diyor.
nm dogumuyla ozde~le~ti; tabiat, "anne" Ancak "b an~ is:in anneler giinii" giri~imi Cinayetin kzlul, adaletin dengesi degildir. Kan
oldu ve her bahar torenlerle kutlandl. resmiyet kazanamadl. Ama Howe bu gi - Jerejsizligi silmez, Jiddet de sahiplik gostermez.
Yiizyillar is:inde Tannlarm, Tanns:alann ri§imiyle Amerika kitasmda bir fitili ate§- Erkekler naszl savaJ fagrlSlyla blraktzlarsa saban
adl ve torenler degi~ti. Her kiiltiir anne- lemi~ti bile... ile orsii, hadi Jimdi kadmlar da biiyiik ve ift
sini kendince kutsamaya ve kutlamaya Gens: ev kadml Ann Jarvis, "anne1e- bir damJma giinii ifin evden kalan her Jeyi -
devam etti. rin emek giinii" adlyla, is: Sava~'tan sonra raksmlar.
Anne1ere oze1 bir giiniin varhgl ~artlarm iyile~tirilmesi yoniinde kadmlarl Once buluJsunlar, kadm olarak, oliilere a - mak
1600'lere uzalllyor. Britanya adalannda, organize etmeye goniillii oldu. Giri~imine ve onlan anmak ifin.
Paskalya'dan onceki Biiyiik Perhiz'in dor- omrii yetmeyip 1905'te oldiigunde bayra- Biiyiik insan ailesinin banJ ifinde yaJama yonte-
diincii pazar giiniiniin anne1ere aynldlgl gl kiZl Anna Marie Jarvis aldl. Annesini mi olarak ciddiyetle damJsmlar birbirlerine. 1

biliniyor. Zamanla kutlamaYl kilise sa- kaybettiginde olgun bir evlattl Jarvis, 41 Ve her biri de kendi donemince Sezar'm delil l
hiplendi ve bugiinii festivale donii~tiirdii. ya~mdaydl. Annesinin ba~ladlgl giri~imi _ Tann'mn kutsal damgasml taJlSln.
Her Mart aymm son pazan, "Mothering siirdiirmek, artlk daha biiyiik bir anlam ~ ~ . I

Julia U'ard Howe


(geviri: Sevin Okyay)

Aktivist bir anne:


Julia Ward Howe
Julia Ward Howe, altl t;:ocuk anne-
onun tom Amerika'da tanmmasm l sag-
siydi. Aym zamanda yazar, ogret- layan "cum huriyetin sava~ ilahisi"ne ...
men, kadm haklan savunucusu Sosyal adalete olan tutkusuyla,
bir aktivistti. 1819'da New York'ta kad m haklannm ate~li bir savunu-
dogdu, 1843'te evlendi. Kocasl cusu oldu. 1868'de New Eng land
kadmlann t;:ah~masma kar~ l ydl. Woman Suffrage Association 'm
Howe altl t;:ocukla evde get;:en (Kadmla ra Oy Hakkl Birligi) kuru l-
hayatml , bolca okuyarak, ya- masma onayak oldu. Kadmlan ba-
zarak ve ~ i irlerini yaYlmlatarak n~a ve adalete kar~ 1 dimdik ayakta
doldurdu . 1861 'de Washington'a durmaya davet ediyordu. "Anneler
ta~mdl l ar. Arkada~mm istegiyle
Gunu Bi ldirisi"ni de (Mother's Day
sozlerini yeniden yazdlgl "John Proclamation ) bu donemde, 1870'te
Brown's Body" ~ark l s l , unlu "Batt- yazd I. 1908'de Amerika Sanat ve Ede-
le Hymn of the Republic"e donu~to. biyatAkademisi'ne set;:i len ilk kadm old u.
Yani, it;: Sava~'m mar~ 1 haline gelen ve 1910'da 91 ya~mda oldu.

NTV TARiH MAYIS 2009 51


._-"-':' ,

.,
• _. ,
Fenerbah~
~

. j
1911-'1912 ..
- ...... t '

Ilk ~ampiyonl~r
~Fenerbahs:e, 1904-05 sezonu ile
ba~layan Istanbul Futb6l Ligi;ne I
1909- 1910 sezonunda dahil
olmu~, ilk ~ampiyonlugunu da
1911-1912 /sezoT nda ustelik -- i
his: yenilmeden yakalaml~t1. Bu \.,
tarihten itibaren ~ampiyoilluklar
tamamen Turk taktmlanna'ges:ti.
. . I
, . •

;
t
t
-
- \

y .
~ DENIZ: Haritaclhk

Cumhuriyet'in
Piri Reis'i* - - ----
Lima:n tUiresi

Tiirkiye'de deniz
haritaclhglnln tarihi denince
akla Piri Reis geliyorsa,
yakln tarihi denince Ahmet.
Rasim Barklnay'ln ismi
gelmelidir. Cumhuriyet'in .
ilk yIllannda Klnm' dan
iskenderun'a biitiin klyllan
dola§arak, iilkemizdeki
bilimsel haritaclhgm
temellerini atan Barklnay,
artlk "unutulmu§ bir
°Ahmet Rasim Barklnay kahraman" olmaktan ~lklyor.
(1881-1950) Suadl§l bir subaYln, Qzel bir
insamn hayat seyri.

58 NTV TARiH MAYIS 2009


~~~~~~~~~ii~ii~~~(~E~r~{~~~) !!~~o~s~~~~~~'v;;~-~~Ji~Ji~~~5i~~~IIIi~~~_ ¥ona b*rnu-- --
Tirt'bolu- 6iresun rotaSL
!lln:1 mt:Sllteatn. !/ijrii.niil
l;m8f1L
.
JGzruun. feneri: iistiiJu il
s.alJith«J811. %ipllzIlJredt'i
1'1 k8dellt lrtlflllflrU oillp It.
(dUlIQrvl(ir.

Barkmay'm
Tiirkiye
Cografyasl
Sahilisi
Karadeniz
Sevahili
kitabmdaki
Tireoolu klYI Itizim leri.

..
199 kfrtiriri IzaJak./rfe JO mtldtTlu~3./~ d"jllWZ
mCZI1Zar••fl

A hmet Rasim Bey'in deniz-


lerdeki maceraSl, aslmda 1
Kaslm 1914 tarihinde ya-
§anan kritik bir olay sonraSl
ba§lar. Bu tarihte ylizba§l
Ahmet Rasim Bey ingilizlerce batlrllan
Beyrut yatmda gorev yapml!?, buradaki
degerli olltiim aletlerini kurtarml!?ti.

rutbesiyle Beyrut yatmda gorev yapan Ah-


met Rasim, 0 zamana kadar da parlak ge-
lecck vaadcn bir subay olacagml gostermi§;
1903 Yllmda Mektcb-i Bahriyc'dcn teg-
men rutbesiyle slmfbirincisi olarak mezun
olmu§tu. iki JIl sonra ustcgmenligc ylikscl-
mi§ ve ingilizce denizcilik kitaplanm c;c-
virmeye ba§laml§tl.
Rusc;a ogrcnmi§ti. 1906 yllmdaki gore-
vi masmda, Sivastopol akvaryumunun mu-
duru Zernov ilc birliktc Karadcniz'dc, KI-
zwrmak agzl aC;lklarmda dcniz hayvanlan 1. Dunya Sava§l patlak vcrdiginde Ege ingilizlere fark ettirmcden filikaya ylikledi
hakkmda ara§tlrmalarda bulunmasl, onun denizinde gorev yap an bir mcsaha gcmi- vc bunlar Urla iskelcsindc karaya C;lkanla-
biliminsam karakterinin erken i§aretlcri- sindc (ara§tlrma ve olc;um gemisi), Beyrut rak kurtanldl. ingilizler gemiyi batmr ama,
ni veriyordu. 1911'de yeni kurulmu§ olan yatmda bulunuyordu. i §te 0 kritik tarihte, 1 o donem i<,:in hayati deger ta§lyan <,:ok kty-
Erkan-l Harbiye-i Bahriye Harita §ube- Kaslm 1914'te, ingiliz gambotlan Scorpion mctli olc;um alctlcri elde kalml§tlr. Bugun
sinde <,:ah§maya ba§layan Ahmet Rasim'in ve Wolverine, ate§ gUcu olmayan Beyrulu istanbul <;::ubuklu'daki Seyir Hidrografi
haritaclhga alan ilgisi ve yetenegi artlk slkt§tmr ve murettabatm acele tahliye edil- O§inogran Dairesi Ba§kanhgl binasmda,
belirginle§meye ba§laml§tl. Balkan Sava§l mesi gerektigini, gcmiyi batlracagml bil- komutan odasmm giri§indc koruma altma
masmda, 1912'de, <;::atalca savunma hattl- diriyordu. Yirmi dakika kadar surcn ktsa ahnml§ bulunan bu alctler, yaktn denizcilik
mn Karaburun dogu limanmm haritasmm pazarhk suresinde, Yuzba§l Ahmet Rasim tarihimizin belki de cn ktymctli madalya-
C;lkanlmasmda gorcv yaplyordu. ta§lyabilecegi butUn gerekli alet ve edavatl landu. ~

NTV TARiH MAYIS 2009 59


DE iz: Haritaclhk
....:....

\:
,,
,
"

KO,

Akdeniz Kllavuzu
Anadolu, Karuman, Fi~ike Ahmet Rasim sava~ yillannda bir yan-
ve Kilikya Sahillefl
"MERMERtS PENERINOEN PAYAS'A KADAR " dan gorevini surdurur, biryandan inamlmaz
YAZAN
Emekli Dt:nit. Y.rbay T. C. bir hlZla c,:eviriler yapar, kitaplar yazmaya
Sene: 17
ba~lar. 1915'te Irak.'ta Dicle ve FIrat hav-
Ahmet Rail'"
SaYI : 41

29~Ekim _ f950
zalannda yirmi be~ yerin cografi konumla-
nm saptar; hidrografi ile ilgili ilk eseri, Os-
manlz ve Hiikumat-l Ecnebiye Bahriyesinde
Hartact/ar Mesahaczllk'l bu donemde yaYlmlar. Berlin
Dergisi Universitesi denizbilimcilerinden D r. Al-
fred Mertes ile birlikte istanbul Bogazl'nlll
akllltilannlll belirlenmesi i~indc c,:alI~lr,
! daha sonra konuyla ilgili aynntlh bir eser
kaleme alIr,
1946 1921'de binba~l olan Ahmet Rasim,
Berk-i Satvet,Aydmreis ve Saklz gemilerin-
de komutanhk yapar. Cumhuriyet'ten son-
ra Milli Mucadele'ye yaptlgl katkIlardan
A nkara. Hltrfn Matbaal'
dolayr, kIrmlZl ~eritli istiklal Madalyasl'na
fiat. tOO Kuru ~
laYlk gorulur.
1925'te Erkan-l Harbiye-i Bahriye
Harekat Dairesi Ba~kanhgl'na getirilir.

60 NTV TARiH MAYIS 2009


Deniz A1bay

~??1ec ~o&;'n ~Z":'J2'7?


@) GcnelkllrtlUly ~k.nb!l Harp Taribi EnciimenJ
ve istlhbarat $ubesi
AOALAR nENizi
MERSiN
..., LiMANI Ankara

nOMBELEK ADALARI
'~U.MJDonis fUl>e.i lctral'mJen f#!IU ~
. e<5Jmip. latin alfabesiyle ilk Turk deniz haritasl
"l<t/t1i~: A . si.m:"'<. T • .rv·.~7 : N:"
h/-••rstttMJii,g«r6i.{( I#nJ ~ ... ~
Barkmay 50 senelik aktif denizcilik hayatl slrasm da,
j,~ : X~.j,It#.Adi.lJArlX~. telif veya ~evi ri 69 bilimsel esere imza aUI. Yazdlgl
~J:.r.;- kitaplar, verdigi bi lgi ler bir~ok noktada Mia
At-. .. "_~"...... :
a§lliamadi. Modern Turk haritaclhgmm kurucusu
kabul edilen Barkmay, 1930 'da Latin alfabesi
ku llam larak yapllan ilk Turk deniz haritasma da imza
1 atm l§ltJ. 1/100.000 o l ~egi nde ki harita, Mersin limam
ve Dumbelek adalarlm gosteriyor.

Bu donemde ilk kIyt kIlavuzlanm kale me Bu s:all~malar arasmda, Turkiye'nin mz nobets:i bir surette yanmakta oldu~runu
almaya ba~lar. Aym yll yarbay olur. 1928 s:evresindeki denizlerin ols:umunun yap Il- rapor etmekle beraber, onune bazen sogu-
yIh, Bahriye Velci.leti'nin omriinu erken ta- dlgl M armara Denizi Kzlavuzu, Akdeniz sun diye bir testi veyahut bozulmasm diye
mamiadigi bir ytldu. Bahriye Harita $ube- Ktfavuzu, Tiirkiye Cografjasl Sahilisi Ka- bir a~s:mm eti asdabilir ve bunlar fenerlerin
si, Hidrografi $ubesi adlyia Harita Umum radeniz Sevahili ve Adalar Denizi Kzlavuzu 1~lgml orter."
Miidurlugu'ne baglamr ve Ahmet Rasim one S:lkar. Dizinin ikinci cildi olan Akdeniz Kt-
bu ~ubenin muduru olarak atamr. 1931'de KIlavuzlann birincisi olan Karadeniz lavuzu ve u<;uncu cilt olan Adalar D enizi
albayhga yiikseldiktcn sonra, 1937'de Sevahili'nde riizgarlan, sisleri, gelgitleri ve Kzlavuzu'nda da kIyl ve seyir bilgilerinin
emekli olana kadar aym yerde s:ah~lr. akIntllan aniatir. Hopa'dan Bulgaristan'daki dl~mda, zengin denizcilik tarihimizden
Ahtapolu'ya kadar klyl boyunca yer alan Ii- yorumlar bulunur. KIlavuzlann en kIymet-
Benzersiz klYl kllawzlan man ve sigmakiann konumlan , demir yer- Ii ozclliklerinden biri de, Ahmet Rasim'in
Ahmet Rasim'in H idrografi $ubesi mudu- leri, aYlflCl ni~anlan, fenerleri tck tek yazar. kIYIlann denizden gorunu~lerini s:izmi~
ru olarak ges:irdigi donem, deniz haritacI- Aynca sayfalann dipnotlanna s:e~itIi hava oimasidir.
hgImlzm en parlak donemlerinden biridir; tahmini, yddlZ konumlarl, tarihi bilgiler, se- KIp cografyalanm, zaman zaman yer-
~ubeye tahsis edilmi~ olan Galata gemisi ile yir ogutleri gibi ilgins: notlar koyar. Bu bil- le~imleriyle berabcr gosteren bu s:izimler;
birs:ok mesaha s:all~masl yapdml~ ve ozel- gilerin arasma koydugu ilgins: tavsiyeler ise, sadece denizciIikle degil, sosyal tarih, mi-
likle uyum is:inde uzun sure birarada s:a- Ahmet Rasim'in hem konuya hakimiyetini mari tarihi, dogal dokunun degi~imi, doga
h~ma olanagl bulan bir subay grubu, daha hem espri duygusunu hem de bizzat ya~a­ tarihiyle ilgilenen ve kIYllanmda ilgili her
sonralan Seyir, Hidrografi ve O~inografi dIklanm ifade etmekteki ustahgmi ortaya tiirlu donem s:ah~masl yapan, yapacak olan
Dairesi'nin temelini olu~turacak s:all~ma­ koyar: "Borda fenerlerinize yamyor diye ara§tlrmaCllar ve tarihs:iler is:in hazine de-
larda bulunmu~lardlr. itimat etmcyiniz. Zaman olur ki, blraktlgl- gerindedir. ~

NTV TARiH MAYIS 2009 61


DE tz: Haritaclhk
Denizci baba
Barkm'ay, meslegi nedeniyle
uzun sure ayn kaldlgl ailesine,
ozellikle klzlan Gulumhan ve
Perihan'a olaganustu mektuplar
yazml§ ve bunlan kendi eliyle
yaptlgl c;izimlerle suslemi§ti.

...... ~ ~\.. - ~~t!JJ"


.'

Seyir, Hidrografi
ve O§inogra .
100 ya§lnda
O
%
smanli bahriyesinde ~.
hidrografi 9all~mala ­
nnm ba~ladlgl 15, yuzYII, aynl
zamanda Piri Reis'in 1531 'de Akdeniz
seyir rotalannl gosteren Kitab-/ Bahriye
Ahmet Rasim'in !uYI !ulavuzlanmn so-
nuncusu olan Marmara Denizi Kzlavuzu
gma yeni bir boyut kazandIrml~tIr.
Emekliliginden sonra, 1941'de bir do-
I adll eserini derledigi donemdir. Osman Ii
bahriyesi, 19. yuzYl1 ba~lanna dek
ise, yine detayh !uYI bilgilerinin yamSlfa; nem Genelkurmay Ba~kanhgi emrinde, duraklama done mine girer. "Modern"
bulutlann §ekilleri ve kamtlan, ay ve Yll- 1947'de ise izmit Ana Ussu'nde harita saYllan ve Karadeniz'in bir klsmlnl
dIzlardan hava tahmini, sis, deniz harita- revizyoneri olarak <;ah~an Ahmet Rasim kapsayan ilk Turk deniz haritasl, 1840'ta
lanndaki !usaltmalar, ~amandiralar ve le~ Bey, 1950'de Bursa'da oldu. Kendisi tUm Mekteb-i Bahriye Matbaasl'nda basilir.
konumlan hakkmda da bilgiler i<;erir bu benzersiz <;ah§malanna ve Turk deniz- Ilk resmi hidrografi organizasyonu
Ahmet Rasim bu kllavuzlann hemen ciligine yaptlgi kat!ulara ragmen, kenarda 1909'da Deniz Mesahalan ve Seyir
hepsinde, ingiliz ''Admiralty'' haritala- bIra!ulml§ bir insan olarak bu dunyadan Burosu adlyla kurulur ve Bahriye
nndaki yer isimlerinin yanh~ yazIlml~ 01- aynldl ve sonrasmda da pek hatirlanmadlo Nezareti'ne baglanlr. 1950'de ise
Deniz Kuvvetleri Komutanligl'na bag Ii
masmdan ya!umr. 0 kadar ki en sonun- Soyadl yasaslyla birlikte, kendisi ve ailesi
Seyir ve Hidrografi Dairesi olu~turulur
da dayanamaz ve Karadeniz-Hopa'dan, i<;in "parlayan ay" anlammdaki "Bar!unay"
ve Kaslmpa~a'ya nakledilir. 1956'da
Akdeniz-Payas'a kadar, bu haritalardaki soyadmi alml~tl. Ahmet Rasim Bey sade- C;ubuklu'daki yerine ta~man daire,
996 yanh§hgi Denizcilere Faydalz Bilgiler ce denizcilerin degil, tutkularmm pe§inde I Seyir Hidrografi ve O~inografi Dairesi
ba~hkh kitabmda tek tek duzeltir. seyreden tUm hayat yolculanmn yolunu Ba~kanllgl adm l 1972'de alir.
aydmiatiyor. •
Deniz Mesahalan ve Seyir Burosu
Barkmay: Parlayan ay
adlyla kuruldugu 1909'dan bugune yuz
Ahmet Rasim hayatl boyunca 69 <;eviri, te- * Bu konuya katkzlartndan dolay) Ahmet
lif eser veya makaleye imza atml~tIr. Onun Rasim Barktnay'm torunlart Deniz ve Ley- I Ylli geride blrakan Seyir Hidrografi ve
O~inografi Dairesi, 100. ya~ml 11 -15
admi ta~lmamakla beraber, hi<; ~uphesiz la Ozserez!i'ye, SHOD Ba;kam Tugamiral MaYls'ta bir sempozyumla kutluyor.
onun temel kat!uSI ile Hidrografi $ubesi Mustafa jptej'e, Albay Rasim (jnlu'ye ve hem I Sempozyum konu~macllan arasmda
subaylan tarafmdan topluca yazIlml~ olan bu ba;lzgz ilk deja kullanan hem de Barkmay'la Ilber Ortayli , Gunsel Renda, Celal
Turkiye Hidrografi $ubesi Tarihfesi, Turk ilgi!i ilk ara;tzrmalart gerfekle;tiren, yazzla- $engor, Rasim Onlu gibi Turk deniz
deniz haritacIhgmm tarihi konusunda ya- rmdan fazlaszyla yararlandzgzmzz Prof Dr. tarihi konusunda yetkin akademisyen ve
zllml§ olan en onemli kaynak kabul edil- Mustafa Pultar'a te;ekkur ederiz. uzmanlar bulunuyor. 100, YII dolaYlslyla I

mektedir. Verdigi eserlerden bazilan hali a911acak ozel sergide, Ahmet Rasim
Barkmay'a ait mesleki ve ~ahsi urun ve
a§llabilmi~ degildir ve ge<;erliligini koru-
e~yalar da sergilenecek.
maktadif. <;all~malan ulkemiz !uYI cog-
ra£Yasmm bilimsel anlamda ilk defa ortaya • Ahmet Rasim Barkmay, Adalar Deniz Kllavuzu: Enez'den Marmaris I~.ShOdb.gOv.tr
konmasml saglaml§, Turk deniz haritacIh- Burnuna Kadar, Denizler Kitabevi, 2005

62 NTV TARiH MAYIS 2009


HALiDE EDiB ADIVAR
TURKIYE'DE ~ARK-GARP
VE AMERiKAN TESiRLERi

kitap 60 yll aradan sonra tekrar yaymlandl. Halide Edib,


bugiin de oncelikli tartl~ma konulan olmaya devam eden sag-sol,
Dogu-Batl, Miisliimanhk-Hlristiyanhk gibi sorunlara ozgiin
yorumlar getiriyor; Tiirkiye'nin politik konumu iizerinde duruyor.


~ DENiZ: Anadolu Ustalan
~
OnlU TUrk denizci <;aka Bey 912 YII oncesinden NTV Tarih'e yazdi

DeryalarlD ilk muzaffer


Tiirk komutaDIYlm, destur!
Kanda§, karmda§lanmm verine beni Konstantiniyye
§ehrindeki Rum klZI Anna'nm size anlatmasl muhakkak
kaderin cilvesi... Turk soyundan eli kalem tutanlar araslnda,
hakklmda soz soyleyen 0 kadar az ki... UnutulmamaYl,
adlmln ve yaptlklanmm size ula§masml Turklere degil can
du§manlmln klzlna bor~luyum, ne kader!

AHMET YE~iLTEPE kos admdaki Rum komutan beni impara-

M
.. ...... .. ... .. ............... .. ..............................
tor Nikephoros III. Botaneiates'e armagan
alazgirt'teki buyiik zaferin verdi. Turkmen byafetiyle girdigim saray-
ardmdan, batlya yiiruyen Uz da adlm soruldugunda, gogsumu kabarttp
(oguz) Turklerinin yavul- haybrdlm: yaka! imparator boyle gok
dur a§iretindenim. Boyumuz giirultiisu gibi giirleyip esen kus;ucuk <;:0-
Melitene (Malatya) civanna yerle§tiginde, cuga §a§bn baktl, sonra giildu uzun sure
babam ve omuzda§larl burada ya§anacak bir ve donup yanmdakilere emrctti: "Bu de-
yurt kurma hayalinden bsa surede vazges:- likanhnm adl arttk Protonobilissimos (en
mek zorunda kaldllar. yunku ulu Sels:uklu soylulann birincisi) oldu. ~imdi ahn onu,
onderi Melik ~ah'm komutam Artuk Bey dcv~irin tebaamlza."
ile ~ehzade Tutu§, onlan Bizans'm muh- Ben, yavuldur eri yaka, artlk Rumlann
te§cm ba~kentine ve sahiplendigi topraklar "Tzachas"l, imparatorun en degerli Oi:,ruz benim de bulundugum onlarca dev~irmeyi
uzerine abnlara gcinderir oldu. Her abn, kolesi, aciz bir Turkmen u§agl idim. sonu olumle biten i~lcre yonlendirdi. Kons-
Sel<;:uklu hakimiyetine daha fazla toprak, Dcrsimi alml§ken henuz, uzun surme- tantiniyye ~ehrinden ka<;:mayl ba§ardlm.
zengin mwk kazandlrdl. di bedbahthglm sarayda. Kahretmek yeri- Nikaia <;:evresindeki Turkmen boylanna ait
Beni aklnlarda yanma alan, sava§<;:l 01- ne kendimi, bsa zamanda ogrendim tiim yerle§imlerden goniillu ya da parah asker-
mayt ogreten atalanm, bsa surede er mey- Rum §.detini, dilini. Bizans saraymdakiler ler toplaytp Vencdikli tiiccarlann "Zmirne"
danmdaki kudretimden pek gururlandllar. dogrusunun bu oldugunu anlatttlar; goz- olarak andlgl giineyin batlsmdaki izmir
Henuz 17 ya§lma gelmeden kWClma giimu§ lerinde ve gciniillerinde bana, asil soydan §ehrine at surdum. izmir'in ilk Turkmen
bn, attmm yelesine ipek §al dolaYlp emrime ge1en, onurlu bir Turkmen §ehzadesinin fatihi olarak sancaglml §ehrin surlanna
yirmi er verdiler, adlml "Gens: Gazi" belle- tahtml verdiler. <;:ektigimde, burada beyligimi ilan ettim.
diler. Dani§mend Gazi'nin abncl komuta- Burada evlendim, hatunum bana izmir ka-
m oldugumda ise, er meydanmdaki §amm Denizci Tzachas dar giizel bir klZ s;ocugu verdi.
Konstantiniyye §ehrine varml§tt bile. Bizans'ta denizi, onunla ya§amaYl, ondan Beyligim suratle gii<;:lenirken yerli
Gen<;:lik, dirilik, azamet, her ptl§ma- kazanmaYl, almaYl, ona geri vermeyi, ge- halbn destegi ve katlhmlyla bir tersane
dan muzaffcr aynlmak adlmla bir amhr rekirse onunla sava§maYl ama ona mutlak kurdum ve burada 33'u ye1kenli 17'si ku-
oldu. Lakin kendime en giivendigim anda, hakim olmaYl ogrendim. Yeni hayatlmda rekli toplam 50 gemiden olu~an gii<;:lu bir
henuz yeniyetme bir abncl oldugumu gor- ve §ehrimde henuz u<;:uncu ywma girmi~­ donanma in~a ettirdim. C;ogu ustii ka-
dum, dersimi aldlm! Kas giicunden once ken, arttk "denizci Tzachas"ydlm. ~ehrin pall, korunakll bu gemilerim sayesinde,
abl ve tecrubenin ge1digini, basit bir tuza- surlanna vuran dalgalar, artlk bana yeni bir once Klazomenai (Kilizman; Urla 'iskelesi
ga kamp, du§mamma tutsak du§tiigumde gelecek mujdeliyordu. ve kar§lsmdaki Uzunada), sonra Fokaya
ogrendim. Konstantiniyye ~ehrine elleri 1081'in Nisan ayl ba§lannda imparator (Fos;a) §ehirlerini, ardmdan Midilli vc Sa-
zincire vurulmu§ halde, boynundan urganla Nikephoros, Aleksios Komnenos'un bas- bz adalanm e1e ge<;irdim. Komncnos'un
<;:ekilerek girdim. bSlyla manastlra <;:ekilip tahtl ona blraktl. uzerime gonderdigi iki ayn Bizans donan-
Tutsak du§tiigum Aleksandros Kabali- Komnenos saraya girer girmez aralarmda masml sulara gomdum. Sisam ile Rodos'u

64 NTV TARiH MAYIS 2009


(,;aka Bey' in oliimiinden sonra, 1097-1099
Yillarmda Akdeniz ve Avrupa diinyasl.

) f
degi~tiren ve sava~mk aderini tayin c:;den i(aetii etti ,,' bu day t{,e amadlm
, ~
Pe~enek karmda~lanmlz; 0 gUn yardlmma KIhs;ArSlan s,0fraslha oturdugum rlana
yeti~tikleri kannda~lan tarafmdan katle- once Aleksios Komnenos'un kendisine
dildiler. Bu aClmaSlZ Bizans siyasetine, ben gonderdigi bir mektubu okudu. Bu mek-
de KIhs: Arslan ile ittifakrml slklla~tlrarak tupta Bizans imparatoru, KIh~ Arslan'a
cevap verdim. Konstantiniyye'yi dogudan "<;aka Bey senin yerini almak istiyor, bu-
ku~atacak tek gUs: olan KIh~ Arslan ile hl- nun i~in Turkmen kavimlerini sana , kat~l
slmhk bagl kurdum. KIzlml Rum Sels:uk- kr~krrtlyor, Rum mulkunun sultam olmak
lu sultam ile evlendirip, ona baghhglml istiyor, ona kanma, asIa inanma" diyordu.
ilan ettim. Bundan sonra be~ yrl is;erisin- Bunun uzerine cllerimi iki yamma a~­
da Beyligimin smlrlanna kattlm. Artlk de donanmaml gU~lendirdim ve kuzey- tIm, ku§aglmda gUmu~ kIm i~inde duran
mada, tutsak edildigim Konstantiniyye'ye de Adramyttium'dan (Edremit) ba~layrp krhclml gosterip ~oylc konu~tum "Deryada
gidip Bizans imparatorluk tacml ve tahtml Dardanellia'ya (<;anakkale) uzanan bi>lge- ilk Turk fatih, Turklerin ilk donanmaslm
ele ge~irmek vardl! deki Bizans yerle§imlerini ele ges:irdim. kuran kannda~m, karda~mlm; krmmda du-
Ba~kentin surlan gUs:luydu ve surekli ran krh~ benim dcgil tUm Turklerin; neyim
dl~andan yardlm ahyordu. Bu nedenle ~eh­ istanbul' a dogru varsa al ama bu hainin oyununa gelme!"
ri ele ge~irmenin en kolay yolu, Nikaia'da Nihayet 1097 yllmm bir Mayls saba- KIhS; Arslan daha fazlasml soyletmedi.
yerle~ik Rum (Anadolu) Sels:uklu Sultam hI, Abydos'taki (<;anakkale yakrnlannda Zaten geriyc soyleyecek ba~ka bir ~eyim de
Klli~ Arslan ile Meri~ nehri krYlsma kadar Nara Burnu) son kale burcuna sancaglml kalmaml~tl. Oraclkta damadlmm kili~ dar-
gelmi~ ve ordugah kurmu~ Pes:eneklerin diktigimde, damadlm KillS; Arslan' a artlk besiyle can verdim. Bizans'm oyunu yine
yardlmlm almaktl. Konstantiniyye'yi ku~atmak uzere yola ~l­ tuttu, yine kannda~ kannda~l vurdu!
Bizans'l u~lu bir Turk krskacma oturt- kacaglml haber verdim. Bu hikaye benimdir; eksiksiz, yan-
mak is:in, once onu batldan slkr~tlracak Pe- N c aCldlr ki KIhs: Arslan da h~SlZ, aman gaflet olunmaya! Bu hazin
~cnek kavirnleriyle anla~tlm. Komnenenos'un kr~krrtmasma aldandl; hikayenin can du~mamm Bizans impa-
Komnenos bu anla~madan haberdar onun yalanlanna kandl ve bana hain bir ratoru Aleksios Komnenos'un krZI Anna
olunca, Turk asrlh bir ba~ka topluluk olan tuzak hazirladl. Abydos' a karadan ula~an Komnena tarafmdan anlatrlmasl ise aCI
Kumanlar (Klp~ak kavimleri) ile gizlice i~­ Rum Sels;uklu ordusu, beklemedigim bir bir mukadderat! Oysa ki Turk boylannda
birligi yaptlm. Fakat mahir Bizans siyaseti hlZ ve atakhkta donanmaml yaktl; sonra adlmdan soz edenler olmahydl. Bozklrdan
sonucu, Kumanlar ve parayla satm almml~ beni ele ge~irdigim kalede ablukaya aldl. gelip deryaya a~rlan, fatih Turkmen kan-
bazl Uz Turkleri, Pes:enekleri 29 Nisan Son bir s;abayla Bizans'm hain plamm da~mlZl, kannda~mlZ1 anlatan birileri 01-
1091'de Enez yakinlanndaki Levunion tersine ~evirmek uzere Kill~ Arslan' a el- mallydl. Adlml anan, muzaffer sava~lanml
(Hisarhdag mevkii) Meydan Sava~l' nda tu- s;ilerimi gondcrdim. Bana cevaben, ban~ anlatan Turkler olmahydl. Aramzda beni
muyle klll~tan ge~irdi.1071 'de,Malazgirt'te niyetiyle, yemekli bir ~i>lende biraraya gel- hatlrlayammz yok mu? Yoksa 0 oyun hali
kar~l tarafm Turk oldugunu ogre nip saf mcmizi i>nerdi. oynamyor mu? •
NTV TARiH MAYIS 2009 65
-¥-
Y
"'t" DENiz: ~iir hikayesi
~

C;lrplnlrdl Ahmed Cevad


baklp Tiirkiin bayragl
Tiirkiye'de §arklslyla me§hur olan "Cuplmrdln Karadeniz"
§iiri, 1914 sonunda Azeri §air Ahmed Cevad taraflndan
yazlldl. Azerbaycan baglmslzhglmn simge ismi olan §air,
Stalin doneminde kur§una dizildi. 1918'de Gence §ehrine
giren Enver Pa§a'mn karde§i Nuri Pa§a'ya imzaladlgl
kitabl, hazin hikayenin umutlu ba§langlclna i§aret ediyor.

Ahmed Cevad ikinci gruptadlr; vatan,

K
HALUK ORAL
bayrak, iman ve Turk birligi tern all ;;iirler
adlkoY'deki sahaftan alman yazar. En unlu ;;iirlerinden "C;::lrpmlfdm
bir kitap, du;;uncelerimi kah Karadeniz" bu donemin urunudur:
C;lrpman Karadeniz'in dalga- Bu ;;iir 1914'te yazllml~t1r. Yavuz'un
lanna attl, kah Sutluce'de ya- 29 Ekim 1914'te Kerc; C;lkt;;ma di)~edigi
nan bir silah fabrikasma. Kah maymlara c;arparak batan Kazbek adh Rus
Hamidiye kahramam RaufBey, kah Kafkas gemisini, Ahmed Cevad, Balkan Sava;;l Sl-
islam Ordusu Kumandam Nuri Pa;;a geldi rasmda efsanele~en Hamidiye'nin kar~lsma 25 MaYls olarak vermektedir. Bu durum,
akhma. Bir de mlsralar... i c;ten, anla;;llir ve C;lkartml~t1r. Belki de sava~m ktslth habcr- rumi ve miladi tarih arasmdaki 13 gunluk
yIllar oncesinden seslenen mlsralar. le~me ko;;ullanyla haber boyle ula~ml;;t1 farktan kaynaklanmaktadlr. Belli ki Ahmed
Kitap Hicri 1335 tarihinde (1916- Azerbaycan' a. Cevad' m, pa~anm ~chre giri;;inden be~ gUn
1917) JIlmda Baku'de basIlml~ . Adl Ko;;- 1. Dunya Sava~l yillannda Ahmed Ce- sonra kendisine imzah kitabml vermi~tir.
rna, yazan A. Cevad; yani Ahmed Cevad vad yine Osmanh'mn yanmdadlf: Azer- Nuri Pa~a'nm ~ehre giri~inden UC; gUn
Ahundzade. baycan Cemiyet-i Hayriyesi'nin yardlmla- sonra ise, 28 MaYls 1918 Azerbaycan ba-
ic; kapakta: nm Kars, Ardahan, Erzurum ve Trabzon'da glmsJ:zhgml ilan eder. Baglmslz Azerbay-
"Kafkas Turk ordusu Kumandam Nuri ihtiyac; sahiplerine ula;;masl ic;in c;all;;lr. can Cumhuriyeti'nin milli mar~ml da Ah-
Pa;;a H azretleri'ne muellif tarafmdan de- 1916'da ~ukriye hammla evlenir. Babasl med Cevad yazar COzeyir HaClbeyov'un
gersiz bir armagan raZI gelmedigi ic;in kaC;lrml~t1r e;;ini. Aym bestcledigi mar~, Sovyetler'in ylkth~mdan
Cevad (imza) yll ilk kitabl KOJma yaYlmlamr. sonra tekrar Azerbaycan milli mar~loldu).
30 MaYls 1918 1917 Ekim Devrimi'nde sonra Rus Ahmed Cevad bu tarihten sonra Mil-
Gence" imparatorlugu'nda ya~ayan degi~ik halklar
yazlsl var. Nuri Pa;;a, yani Enver Pa;;a'nm arasmda baglmslzhk umutlan belirir. Fakat
karde~i Nuri (Killlgil). ne Ruslann ne ingilizlerin hatta ne de Al-
Ahmed Cevad (Cavad,Javad, Cevat) 5 manlann Baku'deki zcngin petrol kaynak-
MaYls 1892'de ~emkir ilc;esinin Seyfeli ko- lanm Azerilere blrakmaya niyeti yoktur.
yiinde dogdu. Gence'deki medrese egitimi Osmanh ordusu, Kars, Artvin ve Ardahan'l
Slfasmda Arapc;a, Farsc;a ve Rusc;a ogrendi; kurtanr ve Azerbaycan yolu aphr. Enver
ilk ;;iirlerini yazdI. 1912'de Kafkas Gonullu Pa~a bu gorev ic;in karde~i Nuri Bey'i du-
Kttasl'na katllarak Osmanh askerinin ya- ;;unur. Rutbesi henuz yarbaydlr, Padi;;ah
nmda, Balkan Harbi'nde sava~tl. kendisine butUn Kafkas islam ordularl ic;in
Sava;;tan sonra ulkesine di)nen Ahmed bir nevi Emirlik Fermam verir ve bir du-
Cevad ogretmen olarak C;all;;tl. Azerbaycan zenlemeyle Nuri Bey "Nuri Pa;;a" olur.
aydmlanmn bir ktsmmda Rusya'da yiik- ~evket Sureya Aydemir, Nuri Pa;;a'nm
selmeye ba~layan sosyalist du;;unceye ya- 8 Haziran 1918'de Gence'ye girdigini ya-
ktnhk ba~laml~ken; bir ktsmmda da millet zar (Enver Pa~a, s.383). Azeri kaynaklan- Ahmed Cevad'lO Nuri Pa§a'ya hediye
;;uurunun uyandmlmasl fikri canlanml~tlr. nm c;ogu ise pa~anm Gence'ye giri;; tarihini ettigi imzah kitablOlO ilk sayfasi.

66 NTV TARiH MAYIS 2009


Oer rurkiscne Kreuzer" HA
~lrpmlrdm Karadeniz

91rpmlrdm Karadeniz,
Baklp Tiirk'iin bayragma.
"Ah" deyirdin hif olmezdim
Diijebilsem ayagma.
Ayrt dZIP111~j dost elinden,
Yzllar var ki, [arpar sinen,
Vefaltdlr geldi giden,
Yol ver Tiirk'iin bayragma!
jnciler tok gel yoluna,
Sirmalar diiz sag soluna,
Flrtmalar dursun yana,
Selam Tiirk'iin bayragma!
Hamidiye, 0 Ttirk kam,
Hi[birinin bitmez jam,
"Kazbek" olsun ilk kurbam,
Selam Tiirk'zln bayragma!.. .
.e.:,jiIJ.1I1 Dost elinden esen yeller,
Bana jiir, selam sayler.
Glsun bizim biitiin eller,
Kurban Tiirk'iin bayragma!

li Meelis uyesi olur. Baglmslzhk ve vatan tUsu, Tarih ve Filoloji Fakilltesi'nden me- Kur~una dizilir Ahmed Cevad.
~iirlerinin en eo~kululanm yazar 0 donem- zun olur. 1927-1934 ytllan arasmda Gen- E~i $ukriye H anun'a mahkemedcn
de. i kinei kitabl Dalga, 1919'da yapmlamr. ce ve Baku'de yliksek okullarda ders vcrir. once Ahmed Cevad'tan bo~amrsa ceza al-
Aym pI <;ok sevdigiistanbul'un i~galini 1934'te Azerbaycan Devlet Ne~riyat'mm mayaeagl bildirilmi§ti, ama 0 bunu reddet-
haber ahnea, tercume bolumunde redaktor, 1936'da ti. Bu vefakarhgm bedeli, Sibirya'da aCllarla
Ben sevdi!,im mermer sineli yartn, "Azerbeycanfilm"de belgesel filmler bolu- dolu sekiz ytlhk bir surgun oldu . •
Deyirler koynunda yabancl el var. munun muduru olur.
Baklp ufuklara uzak yollara, Fakat Ahmed Cevad
Agltyormui mavi gozler akiamlar takiplerden kurtulama-
Ah, ey solgun yiizlii, dalgtn istanbul! ml~tu. 1928'de Turkiye'de
Mavi gozleri, ipek, baygtn istanbul. bir ~iir kitabl daha bastllr:
dizeleriyle ba~layan "istanbul" ~iirini yazar. istiklal Ugrunda (Mil-
Ama aym kader Azerbaycan'l da bekle- li Azcrbaycan Nc~riyatI:
mektedir; 28 Nisan 1920'de KlZllordu'nun 7, Orhaniye Matbaasl,
i~galiyle baglmslz cumhuriyet son bulur. 1928).
Ahmed Cevad i<;in zor yillar ba~laml~­ 1937 Azerbeyean i<;in
tIr. Omrunun sonuna kadar takip altmda aCl bir ytldtr. Stalin donc-
kalacagml bilmesine ragmen ulkesini terk minin bu en "azgm" za-
etmeyi du~unmez. manlannda u<; buylik ~air,
1923'te tutuklamr, delil yetersizliginden Huseyin Cavid, Mikayil
serbest blraklhr. "Goygol" adh ~iirinden Mu~fiq ve Ahmed Cevad
dolapl925'te yine tutuklamr. iddia, ~iirde: 4 Haziran gecesi tutukla-
Senin giizelligin gelmez ki saya mrlar. Su<;:larl kar~ldevrimei
Koynunda yer vardlr ulduza, aya; faaliyetler ve halk du~man­
Oldun sen onlara mihriban daye, hgldu. Ahmed Cevad be~
Felek biisatlnt kuralt Goygol! ay sorgulandlktan soma 12
dizeleriylc, Azerbaycan bayragml sembo- Ekim 1937'de mahkemeye
lize ettigidir. Ahmed Cevad serbest blra- <;lkarillr. 15 dakikahk bir
klldlktan soma ogrenimine devam eder; duru~madan soma O!um
1927'de Azerbaycan Ali Pedagoji Ensti- cezasma <;arptlrillr.
NTV TARiH MAYIS 2009 67
21 MAYIS 1963

Ba§arlslz bir askeri


darbenin perde arkasl
K
27 MaYIS 1960'ta ger~ekle§en askeri miidahalenin sonu~lan
ordu i~indeki kimi subaylan tatmin etmemi§; 22 ~ubat
1962'de Albay Talat Aydemir liderliginde geli§en yeni bir
ldemli binba~l Bahtiyar Yal-
ta, 27 Mayts 1960'ta ba~la­
yan "ihtilal siireci"nde aktif
olarak yer alnl1~tl. Yalta, bu donemi
miidahale son anda engellenmi§ti. Harp Okulu KomutanI kapsayan amlanm yaytma hazrrlaru.
Albay Aydemir 14 ay sonra silahh bir giri§imde bulunacak; Bugiin 84 ya~mdaki Yalta'mn kale-
minden, 20-21 MaYls 1963 tarihin-
bu defa sonu idama giden trajik olaylar ya§anacaktl. de ya~ananlar; ilk elden tamkhklarl,
askeri, siyasi, ki~isel taraflan ve his-
siyadarlyla, ihtilalci subaylarm ba~a­
nSlzhkla sonuc;lanan macerasmdan
bir kesit ...

MaYls'm 20'siydi, saat 09.00'du; 0 gUne


kadar evime his; gelmemi~ Turgut Alpagut
S;lkageldi. Bu ziyarette olaganustii bir zorun-
luluk olmahydl. Alpagut lafi dola~tlrmadan,
- Bu gece ihtilal olacak. i~im var. Ogle-
ustii gelirim ... dedi ve aynldl. Alpagut, ihti-
lal gibi beni de cepte keklik sayml~ olmah ki
beni ikna etmek is;in his;bir aqklama geregi-
ni duymadl. Seyahate S;lkmlyorduk, ihtilale
katlhyorduk. Soracaklarlm ve ciddi endi~e­
lerim vardl. c,::aresiz ikinci geli~ini bekleye-
cektim. i~i haflfe aldlklarl goriiluyordu.

Beklemedigim ziyaret~iler
Kapmm zili 0 gece yine s;aldl. E~im,
- Bir tegmen geldi. GOrU~mek istiyor.
c,::ok heyecanh. N e olur geri s;evirme,
deyince kaplya S;lktlm. Gelen, ogrencile-
rimden Tegmen Sava~ Kilimci'ydi. is;eri gel-
mesini soyledim. <;ekindiginden mi yoksa
acelesi mi vardl, is;cri gelmedi. Kapl onunde
konu~tuk. Kilimci:
- Komutalllm, Tank Okulu'ndan geli-
yorum. Ogrenciniz oldugum is;in arkada~lar
beni size gonderdiler. Bu gece Aydemir'in
ihtilal yapacagl habcri geldi. Komutalllm
sizin Aydemir'le aralllzm as;lk oldugu s()y-
lentisi dola~lyor...
dedigi mada once E. Kur. Bnb. Kadir
<;ltak, sonra Albay Turgut Alpagut geldi.
~y~emir ve arkada§larz 23,30 da Ankara Radyosunu Alpagut ikimizi gorunce s;ok sevindi; ihtila-
ele ger;trdzler; S enato ve Meclisin feshedildigini ilan ettiler
Ie kesin karar verildigini, bizim de katllaca-
HUkumele sadlk Kuvvetler mudahalede glmlzl soyleyince, ben;
- AlbaYlm fikrimin ahnmadl~, derin-
~ulundu ve sabahakarSI duruma hakim oldu
~
'"
1.1..
ligine bilgimin olmadlgl, bana gi)re sonu
.I•.
~r. v: tanbulda vuku bul.n ~rpl!m.lard, Kl2llayd . iki harbiyeli. I.tanbul -
.~?"""'YI "I't'n 0 .....•.. 1- ; " ", " ••, .., -i" il vuruldular ...
70 NTV TARiH MAYIS 2009
Bahtiyar Yalta:
Kore'den ihtilale
6 MaYls 1925'te dunyaya geldi.
Tekirdag'da Suleymanpa~a
ilkokulu ve Tekirdag Ortaokulu'nda
okudu. Ak~ehir'de Maltepe Askeri
Lisesi'ni, Ankara'da Kara Harp Okulu'nu
bitirerek piyade astegmeni oldu .
yankln 'da Piyade Okulu'ndan tegmen
rutbesiyle, istanbul Kaglthane'de 246.
Piyade AlaYI'nm 4. Aglr Balugune atandl.
istihkam Okulu'ndaki kurstan sonra 23.
Piyade Tumeni yavu~ Talimgahl'nda
garevaldl.
Agustos 1950'de ganullu olarak Kore
Sava~I ' na gitti. Kore'de bulundugu
slrada ustegmenlige yukseldi. Kunuri
muharebelerinden sag ylktl. Kore
Sava~ I'nd an sonra Cumhurba~kanllgl
Muhaflz AlaYI'nm karargah bOlugune
atandl. 1956 Agustos'unda yuzba~llIga
karanhk bir ihtilale giremem ... dedim. Ko- ketten vazges:sin. Israr ederse felaket olur... yukselerek, 230. Piyade AlaYI'nm
nu~ma ~oyle devam etti: dedim. 3. Piyade Saluk Komutanllgl'na
Aym gece Albay Emin Arat'la bir ko- atandl. 1957-59 Yillarmda Kara Harp
Tabancaml alIr gelirim nu~ma: Akademisi'ne girdi. Agustos 1960'da
- Beraber ba~ladlk, beraber bitirecegiz. - Albaytm, bu gece ihtilal olacakml~, Kara Harp Okulu Ogrenci 2. Tabur
- Beraber bitirmeyecegiz. C;unku beni dogrumu? Komutanl oldu. $ubat 1962'deki askeri
dl~ladmlz. Haberim olmayan bir i~e gozum - Evet! darbe giri~iminden sonra emekli edildi.
kapah nasu girerim. - Ben yeni duydum da. Turk Tarih Kurumu Yaymlan'ndan ylkan
- Sen olmadan olmaz. Bak tanks:uar ve - Siz biliyorsunuz samyordum. Kunuri Muharebeleri ve Geri gekilmeler
ba§kalan da seni ihtilalin is:inde gormek - Albaytm ortam ve durum uygun mu- adll bir harp tarihi kitabl vardlr.
istiyorlar. Her§ey haz;lr. Bize bir i~ du§me- dur?
yecek. i§imiz harelclt sona erdikten sonra - ArtIk ne ordunun, ne ulusun bekleme-
ba§layacak. ye tahammulu kalmadl. Ortam da uygun- slzhk halinde sizinle birlikte ben de asumm.
- Albaytm harelclt emrini kim ya da duro Bu i§ daha fazla bekletilemez. ~ans bunca idealist gens: subaym yUzune
kimler hazlrladl? - Peki albaYlm. Harelclt plamndan bil- giller, darbe ba~arlh olursa, 0 saatten itibaren
- Talat beni toplantIya s:aglrd!. Kendi- giniz var ml? karargahta s:all§maya ba~lanm. Aydemir'le
sine, 'Talat ben toplantlya gelmem. ihtilal - Plam sizin bildiginizi samyordum. aram aC;lktu. Aydemir kar~1S1nda, benim ya-
olacagl zaman haber ver. Tabancaml alrr - ihtilal duyurusundan bilginiz var ml? mmda yer alarak s:evrenizle birlikte beni de
gelirim' dedim. Plam kimlcrin hamladlgml - Aydemir, deklarasyonu gozden ges:ir- destekler misiniz?
bilmiyorum. mem is:in bana verdi. Kemalizm doktrinin- - Evet, yammzda yer alacaglm. Seni
- AlbaYlm kItalarda harelcltl ba~latma den bir ekleme yaptlktan sonra iade ettim ... s:evremdeki arkada~larla destekleyecegimize
subaylan saptandl ml? Hipodromda TNT - AlbaYlm oyle bir durum olu~tu ki ben soz veriyorum.
infUak ettirme postasl, kritik personeli top- evet demezsem, ihtilali dinamitleyen, ba~a­
lama ekipleri, PTT gorevlileri, trafo ve rad- nSlzhga ugratan adam olacaglm ... Ne hain Kabul edilmez olan
yo giivenlik tirnleri goreve ham ml? Kritik ne de donek goruntlisu vermek isterim. Ne 28 Mart 1963 giinune kadar ulke huzuru
hedefleri de ges:irme birlikleri ile ~ehre giri~ s:are ki bu durumda benden onaylamadlglm ile kalkInmanm, demokrasinin ve c;agda§
anayollarmda kontrol noktalarl kuruluyor bir harekete katIlmam, kendimi feda etmem norrnlann gers:ekle§tirilmesini, ihtilalde
mu? Baskin du§unurken baskIna ugramama- isteniyor. Bu as:maz kar~1S1nda onurumu kurulacak "ulusal kamutay"da goruyordum.
h ... Gizlilige onem verilmi~ mi? Karargahm kurtarmam is:in bana harelclta katllmaktan Ancak 28 Mart ve onu izleyen giinlerde
giivenligi ile vurucu ihtiyat gruplan ayruml~ ba~ka bir yol kalmlyor. ya~anarUar; liderlik, sadece askeri darbe sap-
ml? Anons hazu ml? Albaylm, ihtilal bir surpriz olur da ba§a- lantlsl, kadroya tahammwsuzluk. .. umidimi
- Her §eyi Aydemir biliyor. nya eri§irse, bu takdirde sizden beni iki ko- kInyordu. Bunun uzerine T. Aydemir'le ili§-
- Beni sakIncah bulan Aydemir'le go- nuda destekleyeceginize §eref sozu verme- kimi kesmi§tim. Bu tutumum zannedersem
ru~meye gitmem. Siz bu si>ylediklerimi nizi isteyecegim. Harelcltm sonu 2-3 saatte Aydemir'i memnun bile etmi§ti.
Aydemir'e iletin. Bu hazlrhklar yoksa hare- belli olur. Ba§arlmn ~erefi sizin olur. Ba~an- Bu durumda bir tek <;lkar yol yard!. 0 da

NTV TARiH MAYIS 2009 71


ihtilali durdurmaktl. Alpagut'tan bu oneri- Bakanhklarda durum P.Yb. Kazancl sallanarak yamma gelince;
mi Aydemir'e bildirmesini istedim. Maale- Aydemir, u<; albayla yerle~tigi buyiik odamn - Yarbaytm neler oluyor? Niye ge<;me-
sef Aydemir evinden <;lkm1~, bilinmeyen bir masaS1 uzerine koydugu radyodan, duyuru- mize engel oluyorsunuz? Demem uzerine
adrese gitmi~ti. Bu yiizden oneri Aydemir'e sunun tekrarlam~m1 renk vermeden dinli- ~a;;mr gibi oldu. Askcrlerc;
soylenemedi. Bu giri~im de hedefine ula~a­ yordu ... Bir ara Aydemir'in odasma girince, - Yolu a<;m! Dedi. Uyamk bta <;avu§u;
mad1. Onur i<;in daragacm1 se<;mek gereki- huzunlu, ne~eli, ai?;tr bir hava ile kar~ua~t1m. - Komutarum, bunlar ihtilalci. Arkada
yordu. Bu da kabul edilemezi kabul etmek Odadakiler ytgilip kalchklar1 koltuklarda bir subayla bir Harbiyeli oturuyor. Blrakma-
anlamma geliyordu. sessiz oturuyorlardl. Birden radyonun sustu- yahm Komutamm! deyince Yarbay tela~lan­
rulmu~ olmas1 dikkatimi <;ekti. Kaygtyla; d1. Askerlere;
Mar§lar «;;ahyor - Radyoyu niye kapattm1z? diye sormam - indirin, tutuklaytn, alaya gotUriin! de-
Kara Harp Okulu'nda etraf sessiz. Yalmz uzerine, Aydemir mas a uzerinde duran rad- mesiyle, ihtilale devam etme du§uncemiz
nobet<;iler ayakta. Okul 1~lklarm1 si)ndur- yoyu a<;tl. Radyoda, hukumet yanhs1 duyuru sona erdi. Bize bagh olan alay, radyonun el
mu~, sessizlige gomUlmu~tU. Genelkurmay' a yaytnlamyordu. $imdi patlak verecek olan degi~tirmesiyle b~lasma donmu§ ve kar~l-
dogru harekete ge<;tik. Harbiye'den panik, harekatt altUst edecekti. Darbe, rad- m1za ge<;mi§ti.
Genelkurmay'a, oradan 229. P.A. b;;lasma
dogru gittik. Kt~lada hareket yoktu. Tekrar
Harbiye'ye di)nduk.
Radyo, Harbiye Mar~l' m <;almaya ba~­
yoyla kaybediliyordu.

Kar§lhkh hatalar
Hummet ile Genelkurmay, ihtilalin ba;;arili
II
ladl. Ardmdan ihtilal duyurusu verilmeye olmas1 i<;in onemli ihmallerde, yanh~ deger-
ba;;landl. Etraf hila sakin ... Okulun onune lendirmelerde bulunmu~larch. Aydemir de 21 MaYls hadisesi
geldik. Harbiye'den <;It <;lkm1yor. ihtilal du-
yurusuna ragmen, okul harekete ge<;miyor-
duo Okulu harekete ge<;irecek olanlar ortada
gorunmuyorlardl. ..
ihtilalin ba~arlSlz olmas1 i<;in ne hata gerekir-
se hepsini noksans1z yaptt diyebiliriz. Radyo
gibi <;ai?;tm1zm <;ok onemli bir etkile~im ara-
cmm, ele ge<;irilir ge<;irilmez savunulmasmm
B a:;;anslzllkla sonuylanan 22
$ubat 1962 darbe giri:;;iminden
sonra, Albay Talat Aydemir
ikinci deneme iyin 20 MaYls 1963
Nobet<;i subaymm odasma girdik, soran ihmal edilmesi <;ok pahahya patlaml~tt. Kar-
gecesini seyer. Harp Okulu ve Zlrhll
yok. .. Ogrencileri nas1l harekete ge<;irecegi- ;;1 duyuru uzerine, Harbiyeliler hari<;, tanklar
Egitim Tank Taburu'nun destegini de
mizi tasarlarken, i<; avlunun <;ift kanath bu- hemen havlu att1, piyadeler ve suvariler de
alml:;;tlr. Meclis'in feshedilmesi ve
yiik demir kaplSl 00.30 sularmda gUrWtUyle yerlerini terk ederek panik i<;inde b;;lalarma
bakanliklann i:;;gali, Genelkurmay ve
a<;udl. Ogrenciler heyecan i<;inde d1~artya di)nduler. Olu§an <;okuntU uzerine, Harbiye-
kuvvet komutanllklannln kontrol altma
co~kun bir sel gibi akmaya ba~ladl. Tam bu liler butUn gece, sabaha kadar tek ba§larma
alinmasl ongorOIOyordu. ilk adlm
Slfada uzun boyuyla, bir elinde tabancaS1 di- mucadele ettiler.
radyo istasyonlannm ele geyirilmesi
ger elinde ~apkasm1 sallayarak; Radyo elimizden <;lkml~tl. Aydemir'in
ve ihtilal bildirisinin okunmaslydl. Harp
- Aslanlar ya~aym! diye haykuan Fethi odasmda bulunanlar karamsarhk i<;indeydi.
Okulu ogrencilerinden bir grup Anka ra
Gillcan't gordum. Ogrenciler Gurcan't ku- - Genelkurmay Kt~la Komutarilii?;t biz-
Radyoevi'ni i:;;gal etti. Radyoda okunan
cakhyordu. den yana ml? soruma, Aydemir'in;
Aydemir imzall bildiri, Silahll Kuvvetler'in
- Yalta bana bir ~ey sorma! Ko~ bir ~eyler
yonetime el koydugunu anons ediyordu.
Aydemir geliyor yap! demesi yiiregimi slzlattl.
Fakat radyo binaslna giden tank birlig i
Ogrenci bOlUkleri, Bakanhklar ve Ulus'a Evet, i§e yarar bir§eyler yapmahyd1m.
henOz emniyeti saglamadan yapllan
dogru gorevlerine giderken, Aydemir tek Panik i<;inde b§lalarma donen birlikler artlk
bu ihtilal duyurusu, hOkOmeti harekete
ba;;ma yoku~ yukan yiiriiyerek okula geli- gorev yapacak durumda degildi.
geyirmi:;; oldu . 20 MaYls gecesi ya:;;anan
yordu. Kendisini okul nobet<;i subaylarmm Du~uncem, bir tank tabm1 ve bindiril-
yatl:;;malann ardmdan 21 MaYl s gOnO
<;ogu Nizamiyede kar~lladuar. Selamladuar. mi§ bir piyade bolugunden bir kolla, E times-
sabaha ka r:;; I Hava Kuvvetleri'nin
Ortahkta co~ku yoktu. Durgun ve aguba;;h gut Vericisi, Yenimahalle Trafosu, PTTyi ve
de katilimlyia geryekle:;;tirilen kar:;; 1
fakat gergin bir hava esiyordu. Henuz ihtila- olu§turulacak zlrhh ikinci kol ile de Radyo
harekatla, darbeciler etkisiz hale getirildi.
lin ba§ar1sm1 gi)steren ust duzeyde katilimlar ve i<;i§leri' ni ele ge<;irmek; Genelkurmay
9atl:;;malarda resmi aylklamalara gore
olmam1§tl. ButUn bu can slbc1 saptamalara ile Kuvvet Komutanhklar1'm <;evirmek, bu
be:;; ki:;;i oldO, 30 ki:;;i yaralandl.
ragmen, Aydemir'in gelmesinden <;ok mem- arada kritik personelin entegre edilmesi-
Olaylardan sonra 151 subay ve emekli
nun olmu~tum. C;::unku i;;lerin yola girecegi- ne giri~mekti. Ba§arl ml? Bu iki kolun ve
subay, 1459 Harp Okulu ogrencisi
ni umit etmi~tim . KHO'nun harekatma ve en sonunda H ar-
tutuklandl ve yargllandl. Talat Aydemir,
Aydemir Nizamiye onunde etrafim sa- biye platosunda <;evre savunmasma ge<;erek
Binba:;;1Fethi GOrcan , Yarbay Osman
ran birka<; subaya; pazarhk olanagl elde etmeye baghydl.
Deniz ve Ostegmen Erol Dinyer idam
Kara Harp Okulu Komutam benim,
cezas ma yarptmldl. Erol Dinyer ve
benden emir alacaksm1z. Arkada~lar toplan- Uyanlk klta «;;avu§u Osman Deniz idam edilmedi, ama
slnlar, emrini verdi. Aydemir'in yanmda ne 229. P.A.' mn havasml anlamak i<;in arabadan
Aydemir ve GOrcan'm cezasl 1964'te
kurmay ba~kam ne karargah subaylart ne de indigimde, bir manga bulvarl keserek denet-
onaylandl. GOrcan 27 Haziran'da,
emir subaylar1varch. Aydemir, ihtilal hareke- lemeye ba§ladl. Smm gibi bta <;avu~u onu-
Aydemir 5 Temmuz'da idam edildi.
tini karargahS1Z nas1l yonetecekti? muzde durdu. Alay komutanmm yarchmclSl

72 NTV TARiH MAY IS 2009


~
TiMA~ HATIRAT KiTAPLIGI

Sir cariyenin diLinden, Turkiye'nin kGltGr haritasmda Fizan'dan Anadolu'ya kahraman


surgundeki padisahJn hazin keyifli bir yolculuk ... bir Turk subaymJn amlarl ...
sonu:Sostabut. Millet Kutuphanesi muduru M. Serhan
Taysi anlatlyor, biz hatlrllyoruz...

Hakkl Devrim'in sunusuyla ... Gazeteci Altan DeLiorman 'Jn


Hz. Mevlana soyundan bir dervisin,
Turk demokrasi tarihine damgasml kaleminden on iki nadide kultur
seyhLikten, milletvekilligine uzanan
vuran isimler: Sayar, Fevzi Cakmak, adamlmlzJn hatlralarl ...
oykusu ...
Menderes, inonu ve digerleri ...
Sira dlsl bir Celebi'nin amlarl ...

iyi www.timas.com .tr - (212) 511 2424


Kci -It Uzerinde ••
············ENtS·BATUR································ ..........................................................
.... . . . ..g . . .... .... ..... ... . . . ..... ...... . . ... . . ..... . ..... . . . ...... .......... .... .... . . ... ... . . . . ... . . ..... ..... ... . ..... . ... ... . .... . . . ...... ..... . .,

Dogu'ya ve 8atl'ya yol haritalarl

Muzik tarihi i~in kerterizler

"Doguya Yolculuk" ve "Yitik


Cennetler" adh iki CD-kitap,
16. yiizyllda ispanya'dan
Japonya'ya uzanan bir
yolculugun ezgilerini
bugiine ta§lyor. Erasmus,
Machiavelli ve Christoph
Colomb'dan gef;;erek;
Miisliiman, HlIistiyan,
Yahudi cemaatlerinin if;; if;;e
ya§adlgl, yogun sanatsal
ah§veri§lere tamk olunan
uzun bir done min sesleri.

P azar geceleri, NTV Radyo'da ger-


<;:ekle~tirdigim programl, N isan ve
MaYls aylan boyunca Dogu-Batl
kopriisiine aYlrdlm. Tasam, ken-
di programlml duyurmak degil burada, sev-
mem oyle ~eyler yapmayl; dinleyiciye su-
nacaglm ezgileri dileyen kayda alsm diye
uyanyorum ~imdiden. Bir <;:oziim de, me-
rakh ve biit<;:esi uygun miizikseverlerin dog-
rudan malzemeyi yurtdl~ma IsmarlaYlp ge-
tirtmesi: Jordi Sava1l'in, Hesperion XXI
topluluguyla hamladlgl, iki~er CD'li iki oy-
lumlu kitaptan olu~an bir proje soz konusu:
Doguya Yolcufuk ve Yitik Cennetfer.

74 NTV TARiH MAYIS 2009


. .. ..... . . ... . ... . . .. ....... . . . . . . . .... . . . . .. .. . . . . . ... . ......... .. ... .. .... .. . . . .. . .... . ..... . . . ..... . . ...... . ...... . ........ . .... . ... ..... . . .. . .. . .......... . .. ... . . ... . ........ .. ... ... . ..

. .... . .... .. ....... . .... . .. . . ..... . ..... . ... . ... . .. ... . ... . ... . .... . .. . . ........... . ... ... ..... . .... . . . ....... . .. . . ... . . .. . ... . . . .... . ... .. .... . . . . . . . . . ........ . . .. .. . ........... . .. . ... . . . ..

Savali ve muzisyen arkada~lan, hazula- donme oldugu dogru muydu, degil miydi ya ve arkada~lannm hazuladlgl Bezmdrd-
dlklan ezgi destelerini icra etmekle yetine- bilemeyiz; bir <;:okkulttirlii ortamm i<;:inde Mecmud'dan Saz ve Sdz (Kalan, 2004),
bilirlerdi. Hem "sav"lanm temel1endirmek, oldugu kesin. Savali, Kehanetler Kitabl'm Yal<;:m Tura'nm dilimizde aglrladlgl Kante-
hem de geni~ bir "baglam okumasl" oner- izleyerek, Seneca'mn Medea'sma kadar iz miroglu Edvarl'ndan hareketle ger<;:ekle~ti­
mek istemi~, bunun onemini ba~tan, i~e gi- siiriiyor: 0 iki bin ytlhk metinde, ger<;:ek- rilmi~ti. Bu yaplmda da donem <;:algllarmm
ri~irken gormii~ler. ten de, yeni dunyalan ke~fedecek bir deniz- yaplml sozkonusu olmu~tu. Dimitri Kante-
Doguya Yolculuk, misyoner din adaml ciden dem vuruluyor. Her iki CD, bu olay- miroglu (Dimitrie Cantemir) ile Lehistan
Francesco Javier'in 16. yiizytlda gen;:ekle~­ insan-tema orgiisiinii serimleyen bir bakt~ kokenli Ali Ufki'nin (Wojciech Bobows-
tirdigi, riziko paYl yiiksek seferinin izdii~ii­ a<;:lSlyla kotartlml~ . ki ! Albertus Bobovius) kom~u ktlmmasml,
miinde tasarlanml~ bir kitap-albiim. iber- Jordi Savali ve toplulugu,2006'da Dogu- Dogu-Batt koprusu a<;:lSlndan degerlendir-
ya yanmadasmdan once Mrika'ya, sonrada Batt 1200-1700 ba~hglyla vaftiz ettikleri memek elde miydi?
Hindeli ve <;in iizerinden J aponya'ya uzun, ba~ka bir albiimle, muzik tarihini yorumla- Dogu-Batl sorunu, Tiirkiye'nin, nere-
yorucu bir giizergah. Gittigi yerlerde, Javi- rna a<;:lsmdan kavurucu onem ta~lyan bir <;:a- deyse 150 ytldu temel entelekttiel sorunu
er onciilugiindeki topluluk hangi ayin ez- h~maya daha imza atml~lard!. istanbul din- olarak kar~lmlza <;:lktyor: Bir baktma defan-
gilerini dinletiyor, hangi yerel ezgilerle letilerinden birini aym izlenceye aytrml~tl sif ve ofansif bir tema bu. Sakalli Celal'in,
kar~lla~lyordu? Kitapta, done min biiyiik <;:1- Savali; Sanat Diinyamlz dergisinde yaytm- "bir yone giden geminin i<;:inde ters yone
kt~larl vurgulamyor aynca: Erasmus, Tho- lanan, Aksel Tibet-Ekrem I~m ikilisiyle yiiruyen" ya da bakan aydmlanyla ilinti ku-
mas M ore, Machiavelli, hiimanizmin orta- ger<;:ekle~tirdigi (Montserrat Figueras'm da rup kurmamak bize kalml~. Ece Ayhan'm,
ya <;:lkt~l, Reform riizgan ve benzeri kulttirel, kattldlgl) soyle~ide tasalarml biittin a<;:lkll- doguya <;:ok gidilirse battya, battya <;:ok gidi-
toplumsal donii~iimlerin dokiimu e~lik edi- glyla ifade etmi~ti. lirse doguya vartlacagl uyarlsma kulak aSlp
yor muzik se<;:kisine. Be~ yiizyll boyunca, zorlu siyasal baskt- asmayacaglmlz da. Dileyen Peyami Safa'ya,
Javier, bu on aydmlanmadan belli ol<;:iide lara kar~m, zaman zaman birlikte, Tanpmar'a, Cemil Meri<;:'e ya da
beslenrni~ bir din adam!. "Oteki"ne olabil- zaman zaman kopukluk ya~aya­ Oguz Atay'a yeniden ugraYlp
digince onyarglSlz yakla~tlgml, yeni tam~­ rak ya~aml~ u<;: buyiik kiilttiriin bakabilir. Bugun de kesintisiz
tlgl uygarhklann ol<;:iilerinden etkilendigi- miizikal diyaloglarl, Amin surdiiriilen bir halat <;:ekme
ni mektuplanndan ve izlenim notlanndan Maalouf'un deyi~iyle "ruh- yan~masldlr.
ogreniyoruz. sal bir ah~veri~" dogurmu~­ Jordi Saval1 ve
tu. Ger<;:ekten de, miizik Hesperion XXI toplulu-
Batl'dan batlya yolculuk tarihi, bir yandan da in- gunun "i(leri, kendi payl-
ikinci kitap-albiim, Yitik Cennetler ba~hgly­ sanlarm ve insan toplu- rna, ba~ka bir haYlfl.anma
la sunulmu~ ama, bir "Batl'ya Yolculuk" ek- luklannm heyecan ge<;:i- kaynagl yarattyor i<;:imde.
senine oturtulmu~; daha dogrusu, Batt'dan ~imlerinin ana sahneleri Spekulatif, yan spekulatif
battya yolculuk! Christoph Colomb ve se- iizerine kurulmu~tur. tartl~malann batakhgmda
ferleri odak noktasmda. Colomb'un se- Savali, konunun bir ba~ka <;:upmmaktansa, ortaya, de-
yir defterlerinden ve gizemli KehCmetler boyutuna dikkat <;:eker Dogu- rin bir ara~tlrmamn sonu<;:-
Kitabz'ndan hareket ediyor Savali ile top- Batl'da: <;algllann dola~lm lanm getirmeyi, onu bizim-
lulugu. mantlgma. Yayltlann Ortadogu'dan Ie payla~mayl yegliyorlar. "Hangi
Oncelikle, Endiilus sonraSl yapnan kiil- Avrupa'ya ge<;:i~ seriivenlerinin ko~utun­ dunyaya kulak kesilmi~se oburune saglr"
ttirel kmlma ve ondan once sin de ya~anan da, saray ve halk katmda yaratllan ezgilerin, olu~a ve kah~a ciddi bir diklenmenin i~are­
<;:ogulcu kiilttir ortaml "yitik cennet" tam- yakarllann, ~arkt ve agltlann kar~lhkll etki- ti bu, bunlar.
mma yerle~tiriliyor. Miisliiman, Hlristiyan, lenmeleri sureci karma~lktlr. Dogu-Batl'da Bize son gonderilen ko<;:ek, "medeni-
Yahudi cemaatlerinin i<;: i<;: e ya~adlgl, yogun Dimitri Kantemiroglu'nun kuramsal <;:a- yetler sava~l" oldu. Kanan kanml~, ortahk
sanatsal all~veri~lere tamk olunan bu done- h~masma ve se<;:kisine asIan paYl aynlml~­ kan golu, goruyoruz. Bir medeniyet oteki-
min buttin sesleri biraraya getiriliyor. Ar- tu. Mgan, Pakistanh, israilli, italyan, Rum, ni ortadan kaldlrmanm pe~indeyse, mede-
dmdan, yeni kttanm ke~fi ve fethi tamam- Arap, Katalan <;:alglctlar yan yana gelir. Mu- niyet olamaz. Bu kadar yahnkat, duzayak
lamrken yitirilen ikinci cennete geliyor Slra: zik tarihi, bana oyle geliyor ki, bu <;:ogulcu bir cumleyi kurmaktan aciz kaldlk<;:a insan,
Avrupalilann koklerini kuruttugu uygarhk- perspektifin esas ahnacagl projelerle kota- kaybolmasl ka<;:mtlmazdlr.
lara bir aglt. nlabilir ancak. Burada muzik dinledigimizi sanmasm
ikinci kitabm, ikinci bir merkezi var Burada, bir ba~ka onemli <;:ah~ma­ kimse: Bir yandan da, ttiriimuzun kern or-
aynca: Colomb'un kimligi ve efsanesi. Bir yl ammsatmak gerekiyor: Fikret Karaka- neklerinden ayn durmaYl ogreniyoruz. •

I
NTV TARiH MAYIS 2009 75
Kitap ·························· · ··· · · ··············....................... ......... .............. . . . .... .......... . . . .................

Fiihrer'in
yanl ba§lnda
Hitler'in, SaVa§ln ba§langlCmdan 1945'teki intihanna kadar
Hitler............................
Kitabl .......................
yamnda bulunan yardlmcIlan, sava§ sonunda Sovyetler'e
YaYlrna hazlrlayan lar: esir dii§er. Bu ki§ilerin dort yll siiren sorgulan sonucu,
Henrik Eberle , Mathiass Uhl
Stalin'e sunulmak iizere detayll bir rapor olu§turulur.
I;eviri : Mustafa TOzel
NTV Yaymlan, Nisan 2009 i§te, macera roman 1 tadmda, ilk elden tanlklIklara dayalI,
496 sayfa, 25 TL Hitler'in ki§isel renklerini de detaylanyla veren bir eser.

gl Heinz Linge, H itler'in yam ba§mdaki

A
ADNAN BOSTANCIOGLU
gorevine 1939'da getirilmi~. Giinsche ise
dOlf Hitler'in Reich $an- daha ges:, 1943'te... Nitekim bu JIllardan
solyesi oldugu 30 Ocak SOnrasma dair tamkhklar, diktatiiriin siyasi
1933'ten, KlZll Ordu tara- ve askeri meselelere yakla§lmml, karar alma
fmdan ku~at1lan Berlin'deki tarzml detaylanyla anlatlYor. Ama kitabm
slgmakta 30 Nisan 1945'te daha ilgi s:ekici yam, sava§m gidi§atma bagh
intihar ettigi gUne kadar, diktatoriin 50 olarak Hitler'in ruhsal gelgitlerini, ozellik-
milyondan fazla insamn oliimiine neden Ie Stalingrad'tan sonra Alman ordulanmn
alan siyasi ve askeri seriivenine s:ok yakm- engellenemez geri s:ekili§inin giderek bir
dan tamkhk eden bir kitap: Hitler Kitabz. bozguna donii§mesi kar§lsmda ya~adli.'} fi-
Bunun nedeni, Heinz Linge ve Otto ziksel ve psikolojik s:iikii§ii son derece canh
Giinsche. Yani uzun JIllar bayunca bir dille anlatmasl. .. Ote yandan Hitler'in
Hitler'in yanmda gorev yapml~ iki SS su- yakIn s:evresinde yer alan Nazi Partisi yiine-
baYl. Linge, Fiihrer'in ki~isel hizmet ~efi, ticilerinin, Alman ordusunun komuta ka-
Giinsche ise ozel yaveri. DolaJIslyla bu iki demesinin ba§aktorlerinin gayet renkli tas-
asker, Hitler'in intihanna kadar yanmda virleri, kitabl daha da ilgins: hale getiriyor.
bulunuyorlar. i§te Hitler Kitabl,
Linge ve Giinsche'nin donemin
Sovyet is:i§leri Halk Komiser-
ligi (NKVD) tarafmdan yak-
la§lk dort JII siiren sorgulann-
dan yola S:lkIlarak hazlrlanml§.
Ustelik bir kitap olarak degil;
Stalin'e sunmak iizere gizli bir
dosya olarak. ..
Parti aqivlerinde "462a" kod
numaraSl ile yer alan bu dosya,
Sovyetler Birligi'nin YlkIlmasm-
dan sonra gUn l§lgma S:lkabildi.
Kitap her ne kadar 1933'te
Hitler'in iktidara geli§iyle ba§-
lasa da aSll biiyiik aglrhgl sava§
JIllan olu§turuyor. Bu da nor- Eva Braun ve Adolf Hitler, kopekleri Idylle ve
mal. <;iinkii, siirecin ba~tam- Zerstorung ile birli kte, 1942.

78 NTV TARiH MAYIS 2009


Linge: i,birligi yaptl sonra yeniden eski gorevine donu-
yor. Hitler'in intihardan hemen once
Giinsche: Direndi cesedinin yakllmasl ie;:in talimat verdigi
ki~i Gunsche. Nitekim Fuhrer'in son

K itaba kaynakllk eden ifadele-


rin sah iplerinden Heinz Linge
1913 Bremen dogumlu. Henuz
emrin i Martin Bormann'la birlikte yerine
getiriyor.
Gunsche, slgmaktan e;:lktiktan bir
1935'te Begleitkommando'ya (SS'in gun sonra yakalanlyor. Kimligi tespit
Hitler ve Heinz Linge, iktidann mutlu giinlerinde. hukumet ve Nazi parti binalannl koru- ed ilince ozel sorgu ie;:in Moskova'ya
makla gorevli refakat birligi) katllml~. gonderiliyor.
Kitabm hazulanma siircci de ba~h ba~l­ 1939'da da Hitler'in ki~isel hizmet ~efi NKVD sorgucularmm da raporlann-
na enteresan. Linge ve Giinschc'nin ifade- olmu~, ta ki Fuhrer'in inti hanna kadar. da belirttigi gibi Otto Gunsche i~birligi ­
Ierinin kaynakhk ettigi kitap, belli ki me§ak- Linge, Berlin'deki slgmagl son ne yana~mlyor. Hatta bu konuda kader
katli bir redaksiyondan ge<;mi~. i~te burada terkedenlerden. Berlin metrosunda ya- arkada~1 Linge'yi tehdit etmekten de
Yarbay Fyodor Karpovi<; Parparov'un is- ~anan bir gunlUk kae;:ma kovalamaca- geri durmuyor. Parparov'un raporunda
mini anmak gerekiyor. Parparov biitiin bir nln ardmdan Sovyet askerlerine teslim "inanml~ bir Hitlerci, demokrasinin ve
sorgu siirecine nezaret ettigi gibi, ifadelerc oluyor. Ba~ l angle;:ta gere;:ek kimligi tespit Sovyetler Birligi'nin potansiyel du~ma­
son ~eklini veren (yani bir anlamda "kitabl edilemiyor ve Polonya'da bir sava~ nI" ibaresi yer allyor.
yazan") ki~i. DolaYlSlyla kitaptaki dikkati tutsaklan kampma gonderiliyor. Daha Gunsche, dikkafallllgmi sorgudan
<;ekici "dramatik" iisiubun da sahibi. sonra Hitler'in ki~isel hizmet ~efi oldugu sonraki Yillarda da surduruyor; bulun-
Alman yaymcliara gore Parparov'un i~i anla~llmca Moskova'nm yolunu tutuyor dugu kampta Sovyet kar~ltl propagan-
kolay degiImi~. <;::iinkii bu "yetenekli" yar- ve dort yli surecek sorgu da yaplyor, e;:all~maYI
bay, bir yandan sorguda ortaya ylkan haki- ba~llyor. reddediyor. Sik slk ek
katlere bagh kalmak, diger yandan da dos- Sorgu slrasmda Lin- cezalara e;:arptlnllyor.
yanm sunulacagl Stalin'e "keyifle okuyacagl ge (ozellikle Gunsche'yle 1955'te DDR'ye
bir yaplt sunmak", aynca Sovyetler'in do- klyaslandlgmda) yeterin- (Demokratik Almanya
neme iizgii resmi yazl~ma dilinden (hatta ce direne;: gosteremiyor. Cumhuriyeti) teslim
hakim ideolojiden) sapmamak gibi geri- Maneviyatl bozuluyor ediliyor, bir YII sonra da
Iimierin ortasmda makul bir yol bulmak ve i~biriigine yatkm bir serbest blrakIiIY0r.
zorunda. tutuma surukleniyor. 2003 Yllmda 86
AnIa~Ilan 0 ki Parparov gorevin iiste- Kitaptaki, Hitler'in yakm ya~mda olen Gunsche,
sind en gelmi~. Zaten iinlii Alman Feldma- e;:evresinde yer alan esaret sonrasl Yilla-
re~al }riedrich Paulus'u kendi tarafma <;e- karakterier, onlarla ilgili nnda tam bir sessizlik
kecek ve Niirnberg'de iddia ~ahidi yapacak dedikodular, ozel hayat ie;:erisinde ya~lyor. Nazi
kadar onemii i~lere imza atmasmdan belli, slrlan gibi bolumlerin donemine dair hie;:bir
Parparov'un mahir bir NKVD ajam oldu- Linge'nin anlatlmlanna roportaj talebini ka-
gu... dayandlgl sanillyor. Otto Giinshe bul etmiyor, -bilindigi
Kitaba donecek olursak. .. Akla gelen 1955 Yllinda serbest kadanyla- anllannl da
sorulardan biri de sorgulanan iki SS subaYl- blrakllan Heinz Linge, yazmlyor. Yakm e;:evre-
nm ifadelerinin ne kadar giivenilir oidugu. oldugu 1980 yl II na kadar sine bakllacak olursa,
Dort Yll siircn bir sorgudan soz ediyoruz. Federal Almanya'da, mu- III. Reich'a dair hatlra-
Ustelik biiyiik olaslhkla i~kence de gormii~ tevazl bir hayat suruyor. lann "ticarile~tirilmesi"ni
oimalan gerekir. Konunun uzmanlanna Otto Gunsche ise dogru bulmuyor.
bakIlacak olursa, Linge ve Giinsche'nin 1917 Jena dogumlu . 0 Bugun neo-Nazilerin
aktardlklan farkh kaynaklarla kar~Ila~tl­ da Linge gibi Begleit- web sitelerinde Otto
n Idlgmda, ku~ku duymaYl gerektirmeye- kommando mensubu bir Gunsche'den dikkat e;:e-
cek kadar ger<;eklerle ortii~iiyor. byle ki, SS subayl. Hitler'in ozel kici bir sayglyla soz edil-
Hitler'in kimi yazlh emirlerini dahi, metni yaverligi gorevine daha digini gormek mumkun.
gormeksizin neredeyse kelimesi kelimesine gee;: bir tarihte, 1943'te Parparov'un Gunsche
hatlrlaml~lar. getiriliyor. Kisa bir sure hakkmdaki kanaati, belli
i<;erden, yeni, ilgin<; bilgilcr var Hitler cephede de gorev allyor, ki e;:ok da yanll~ degil.
Heinz Linge
Kitabz'nda ... Ustelik ba~anh bir macera ro-
mam kadar siiriikleyici oidugu da kesin . •
NTV TARiH MAYIS 2009 79
.~~.~~.P ............................................................................................................................................................................ .

Tarihi romanm yazan


Ernesto Gomez Abascal ve
Mehmet Necati Kutlu.

Havana'da Turk
Tutkusu
Ernesto Gomez Abascal
Everest Yaymlan,
262 sayfa, 12 TL

Kiiba'da bir
Osmanll subaYI
K
I(f\~?l!. .~f\l{J\lIf\~ . . - Hasan Enver Pa~a' nIll Kiiba gorevini ro-
iiba 1898'de ispanya'ya kar- manla~t1rmak dii~iincesi nasll pkt1?
~l ayaklamnca, II. Abdiilha- Ernesto Gomez Abascal: Tiirkiye ve Kiiba
mid Hasan Enver Pa§a'Yl arasmdaki tarihi ili~kilere dair bilgi top-
bu iilkeye yoliar. Bugiin larken, Hasan Envcr Pa~a'mn varhgl ve
Kiiba'nm Ankara Biiyii- Kiiba'daki gorevinden Dos:. Dr. Mehmet
kels:isi olan Ernesto Gomez Abascal ise, Necati Kutlu araClhg1yla haberdar oldum.
Mehmet Necati Kutlu araclliglyla haber- Konu s:ok ilgimi <;ekti. Osmanh ordusun-
dar oldugu 1898 Yllma ait bir belgedcn yola da gorevli bir pa~a Kiiba'ya neden gelmi~ti,
S:lkarak, Osmanh'mn Kiiba'ya olan ilgisini burada neler yapml~t1? Gonderdigi rapor-
ara~tmr ve sonus:ta ortaya bir roman S:lkar. lanndan birinde, Kiiba'da aglr bir ~ckilde
Romanda Hasan Enver Pa~a, Ahmet Pa~a yaralandlgl bilgisi de mevcuttu. Nasll ya-
admda bir Osmanh istihbarat subaYl olarak ralanml\,tl? <;atl\,maya ml katllml§tl? <;ok
karakterize edilir. az bilgi yard!.
Kitabm s:evirmeni Mchmet Necati 1898 ylh Kiiba tarihi is:in milat saYlhr.
Kutlu ise Latin Amerika ile ilgili s:ah~ma­ ispanya'ya kar§l verilen 30 ylllik baglmsIz-
lan yla Tiirk okurunun tamdlgl bir isim. hk sava~mm sona erdigi yll, ABD miidaha-
Kutlu daha once 1. Diinya Sava~l'nda Os- lesi ve bu biiyiik giiciin iilkemizi i§gal ylli
manh subaYl olarak gorev alan Nogales olmu§tur. Bu tarihi flrtmanm tam ortasm-
Bey'in amlanm da yaYlma hazlrlaml~t1. da bir Osmanh pa§asmm olmasl beni uy-
Romanm nasil hazirlandlgi ve esinlen- kusuz blraklyordu ve elimde <;ok da az bilgi
digi tarihi donem konusunda Abascal ve oldugu i<;in, bu hikayeyi roman tarzmda
s:evirmeni M . Necati Kutlu ile konu~tuk. yazmaya karar verdim.
- Romanda sozii edilen 19. yiiZyll sonu EGA: Biiyiik TUrk ~airi NaZlm Hikmet'in
Kiiba'Sl ve orada ya~ayan Osmaw tebaasl anne tarafmdan dedesi oldugunu ogrendi- Hasan Enver Pa§a:
haklanda bilgi verir misiniz? gimiz Hasan Enver Pa~a'mn gers:ek kimli-
EGA: 19. yiizYIhn ortalannda ispanya'ya giyle ilgili hala c,:ok az bilgi v~r. istanbul'da Nizlm Hikmet'in
kar~1 baglmsIzhk miicadelesi ba~laml~tl. bulu;;tugumuz akrabalan da ges:mi§ini s:ok
Latin Amerika iilkelerinin tiimii s:oktan az biliyorlar. Hatta NaZlm Hikmet bile,
dedesi
bagImslZhklanna kavu~mu~tu; Kiiba en son dedesinin Kiiba'da daha once bulundugu-
ve en uzun baglmsIzhk sava~1 veren iilke nu ve 1898'de sava§ta yaralandigmi sanmm
oldu. Bu yiizden de ispanya tiim birlikleri- bilmiyordu. Naznn'm 1961'deki ziyareti
P Olonya'daki
ayaklanmalara
ni ve giic,:lerini burada toplaml~tl. Bu sava~ esnasmda Havana'da gorii~tiigu ki~iler de, katlldlktan sonra
s:ok kanh oldu. Ama ispanya da, donemin dedesi ve onun adada bulundugu haklanda 1848 yllmda
Osmanh imparatorlu- konu~tugunu hatIr- Osmanli dev-
gu gibi bir s:okii~ ic,:e- 1898'de padi§ah tarafIndan lamiyorlar; bu da 01- letine sigman
risindeydi ve sava~ da Havana'ya gonderilen duks:a ilgins:. subaylardan biri
zaYIflayan giiciinii iyice ABD'de bir iini- olan Konstanty
ytpratmaktaydl.
Hasan Enver Pa§a, versitenin ar~ivlerin­ Borzecki'nin
Aym donemde Kiibahlann baglmslzhk de, Haziran 1898'de (Mustafa Cela-
ABD, ktytlarmm s:ok miicadelesine tamk Kiiba'YI i~gal eden leddin Pa§a) oglu
yakmmda bulunan ve birlikleri yoneten
stratejik bir konuma olur. Mehmet Necati Amerikah bir gene-
olan Hasan Enver Pa§a
185Tde istanbul'da dogdu. Paris'te
sahip Kiiba'YI ele ge- Kutlu'nun bu tarihi oiayia ralin Hasan Enver
egitim gordO. Harbiye'deki egitiminin
s:irmek istiyordu. Av- ilgili buldugu bir beIge Pa~a'dan bahsettigi ardmdan imparator I. Franz Joseph
rupa iilkeleri Kiiba'da amlanm buldum ve
ya~ananlarla yakmdan
ise, Kiiba'mn Ankara c,:ok as:IklaylCl olabile- doneminde Avusturya'da ate§emiliterlik
ilgileniyordu; bu yiiz- BiiyiikeI~isi Abascal'e bu cek bu bilgilere ula~­ yaptl. 189Tdeki TOrk-Yunan Sava§I'nl
den de sava~ta nelerin roman i~in ilham verir. maya s:all~lyorum. Ylldlz SaraYI'ndan takip etmek Oze-
olacagma dair bilgi re kurulan 50 ki§ilik Askeri Tefti§
edinmek iizere ajanlar gondermi~lerdi. Or- - Osmanhlar ile Giiney Amerika iilkeleri, Heyeti'nde bulundu. TeselyaNolos'ta
negin ingilizler, daha heniiz dii~iik riitbeli topiumlarl arasmdaki ili~ki iizerine neler i§gal gOgleri kumandam olarak bulundu .
basit bir subayken, sava~ muhabiri olarak soylenebilir? 1898'de KOba'nm ispanya'ya ba§-
Winston Churchill'i gondermi~lerdi. Mehmet Necati Kudu: Akademik c,:all~­
kaldlrlsml izlemek Ozere gorevlendirildi.
Osmanh imparatorlugu topraklarl malarimi Latin Amerika iizerine yaptigim
1901 'de Boxer Ayaklanmasl'na kan§an
ic,:indeki Arap iilkelerinden, Amerika'ya ve is:in bu ili~kiler de ilgi alamma giriyor. Os-
t;in MOslOmanlan igin gonderilen Na-
Kiiba'ya, 19. yiizyilln son yirmi yill boyun- maw imparatorlugu doneminde bizleri
ca bir gos: ba§laml~tl. Ozellikle Osmanh ~a~lrtacak pek s:ok ili~ki goriiniiyor. Ve- sihat Heyeti'ne ba§kanllk etti. Heyette
tebaasmda bulunan Liibnanhlar, Suriyeli- nezuelall bir subaytn Osmanli ordusunda Enderun Hocasl Dadayll Mustafa
ler ve Filistinliler. Bu gos: 20. yiizyilln ilk gorev yapmasl ya da Venezuela'da yerle~ik $OkrO (BOlent Ecevit'in bOyOkbabasl)
ytllannda daha da arttl ve Kiiba kiiltiiriinii Arap kokenli Osmanh vatanda§lannm ile Ni3zlm Pa§a da (Harbiye Nazln
derinden etkiledi. toplanarak Balkan Sava~I'na kattlmak is:in Enver Pa§a'nm eni§tesi) bulunuyordu .
Sadaret makamma ba~vurmalan gibi bazi 1904 Rus-Japon Sava§I'na gozlemci
- Romanda Girit'le olan benzerlikten bah- ilgi s:ekici noktalan daha once yaylmlaml~­ gonderilmesi plandlysa da Rusya'nm
sediliyor. 0 donem Kiiba ile Girit arasmda tIm. Enver Pa~a' mn Kiiba maceraSI da boy- istememesi Ozerine vazgegildi.
nasll bir benzerlik var? le bir s:ah~manm iiriiniidiir, Osmanh ar§iv- Alman kokenli Osmanll generali
EGA: 0 giinlerde Kiiba'daki mevcut du- lerinde buldugum bazi belgeler 1~lgmda bir Mehmet Ali Pa§a'nm (Karl Detroit) klzl
rumla Girit'teki durum arasmda benzerlik makale hazirladim ve bunu Venezuela'da
Leyla Hamm'la evlendi. Hasan Enver
s:ok az. Her ikisi de ada ama, tarihleri ve bastlrdim. Kiiba biiyiikels:isine de kendi-
Pa§a'nm bu evlilikten be§ gocugu oldu.
ko~ullan c,:ok farkh. Buna kar~m, ileti~i­ siyle ilgili oldugu is:in bir kopya birakttm;
Klzi Celile Hanlm, §air Ni3zlm Hikmet'in
min s:ok zor oldugu bir donemde, Sultan kendisi konuyu bir ytl is:inde giizel bir ro-
Abdiilhamid'in Girit'te meydana gelen man haline getirmi~, bilinmeyen yonleri, annesidir. Diger klzl MOnevver Hanlm,
olaylarda uygulamak iizere, Kiiba'daki du- hayalgiiciiyle tamamlaml~. Bunun yanlSlra §air Oktay Rifat'm annesidir. Emeklili-
ruma dair bazi deneyimlerini kullanabile- heyetin Kiiba'daki faaliyederi, gers:ek tarihi ginde Erenkoy'de okul agtl. "Edebiyatl
cegini dii~iinmesi mantikh. mekanlar canlandmlarak, halen var olan Umumiyye Mecmuasl"na TOrklerin
bin alar, sokaklar ve sair mekanlarda akta- tarihine dair makaleler yazd I. 1929'da
- Hasan Enver Pa~a'yla ilgili ozel bir ha- nlml~. Kitabm Kiiba ve ispanya'da da ba- oldO.
zrrhk s:ah~mamz oldu mu? stlmasl planlamyor. •
NTV TARiH MAYIS 2009 81
\
... ......... . ... ... ... .... ... ... .. ......... .. ...... ... ... ............ .... .... .. ... ..... .... ....... .. ........... ........... .... .... ... ..

DSMAIIIII TASRASIIBA KDRKO, BEHsn


SavulUD ta§raDID zalimleri,

Deli Giiciik
Ofkeli e§klyalar, yozla§ml§ kanun
adamlan, patlayan silahlar, ha§in
diyaloglar, para hllslyla dolu
insanlar... Yakln donem Anadolu
ta§raslndaki "kotiiler"in kar§ISlna,
onlardan daha kotii bir "iyi" «;;lkar.
Levent Cantek'in editorIiigiinde
hazlllanan "Deli Giiciik" adh «;;izgi
roman albiimii, kurgu tarihten 19
halk hikayesini biraraya getiriyor.

DOCRU Sa'lliRiM BAli RAIl D~:il,


ICRi Sa'lliRiM BAI RAIl DIG ·

82 NTV TARiH MAYIS 2009


VE ADA1ET

geldi!
Deli Giiciik
OKAY GONENSiN

D
Editor: Leven! Can!ek
Kamra YaYlnclilk
eli Gueuk Anadolu halk ma- 220 sayfa, 24 TL
sallannda e,:ok az goriinmu§
bir karakter. "Gueuk" admm
"duduk"ten geldigi soyleniyor, senle suslenmi§ maeeralar var.
ama "kue,:uk"ten geliyor da olabilir. Osmanh ta§rasmda da, ta§-
Deli Gueuk kargalanyla dola§an, hey- raya ozgU gue,: ili§kileri vardlr; ie,:i
betli, sac,:l sakal! birbirine kan§ml§ bir ki§i- kotU varhkll insanlar vardu; ka-
dir. Hem koyiin delisidir -bazen de bilge- dmiar en alt seviyedeki mallar-
si- hem de zalimlere kar§l adaleti saglar. dan saythr. E§k1yalar kahraman
Deli Gueuk'un ortaya c,:1k1§mm mev- degildir, dupeduz e§k1yadlr. Eu dar ufuklu,
simlerle ilgili oldugunun i§aretlerini ta- ama §iddeti bol dunyaya nizam vermek
§lyan birkae,: soz var: Deli Gucuk ya itleri ie,:in insanlar korkutulmalldir. Deli Gucuk
soldurur ya da dere tepe doldurur... o korkunun ta kendisidir; hatta oldukten
Deli Giieuk delirir yaprak ueu belirir... soma dirilebilir. Eu kotUlukler dunyasmda
Deli Gueuk §a§mr Mart kapldan bak- Deli Gucuk'un varhgl §arttlr; ancak b<iyle
tlnr... bir gUe,: kotUleri, zalimieri puskurtebi-
Deli Gueuk'un maeeralan e,:izgi roman lir, onlarm "kotU emelleri"ne ula§-
olarak "Osmanh Ta§rasmdan Korku ve malarml engelleyebilir.
Deh§et Hikayeleri" tammlyla yaYlmlandl. Deli Giiciik, Osmanlz TaI-
Osmanh ta§rasldlr, e,:unku Deli Gueuk an- raszndan Korku ve Dehlet
eak fazla uzak olmayan bir gec,:mi§in koy- Hiktiyeleri'ni uretenler kala-
luklerinde varolabilir. bahk bir yazar ve e,:izer grubu.
Murat Ba§ekim'in yazdlgl "Dugumler" Her hikayenin hem yazlSl
adh hikayede Cevher Aga Deli Gucuk'u hem e,:izgileriyle olduke,:a gUe,:lu
§oyle anlatlr: "... Ak§am ezanmdan son- bir yaplSl var. Boyle gene,:
ra lsslzlarda, viranlarda ortaya e,:lkar. bir grubun boyle bir or-
Bazen kopek, kee,:i ya tak yaplt ortaya e,:lkarml§
da tilki olarak gorunur. oimasl, Turk e,:izgi roman
Bazen de dey gibi, kara sanatmm biraz destekle ne
sac,:h, kara sakalh, ba§l kadar ileri gidebileeegini de
kocaman, di§leri at gosteriyor.
di§i gibi iri, uzun kol- Her ta§ra e,:ok kiie,:uk bir
lu, tlrnaklarl bir karl§, dunyadlr, 0 dunyayt Deli Gu-
as all bir adam sure tine girer. cuk gibi mitler renklendirir, kendi
Derler ki slrtma giydigi aba kendisiyle yiizle§tirir. Kitabm ba-
aslmda kendi kefeni- §ma alman bir Deli Gueuk sozu de
dir. .. " bu dunyalarda ya§amamn zorlugu-
Deli Gueuk'un 19 nu anlatlyor: "Dogru s(iylerim halk
hikayesinin toplandlgi kitap- raZI degil, egri s(iyIerim Hak raZI
ta lS'i e,:izgi roman, 4'u birkac,: de- degil." .
.~~.~~.P ................................................................................................................................................................... .
YENi C;IKANLAR Sicill -i Osmani Zeyli
MEHMET ZEKi PAKALIN
TUrk Tarih Kurumu Yaym/an
ARA~TIRMA Rumeli Yagmalanan HATIRAT 19 Gilt, 240 TL
imparatorluk
Dogu 'ya Bakl§
1800 Oncesi D6nem Ingiliz
Yazmalan ve Osmanll
Imparatorlugu
HAF1Z HAKKI PA~A
MAHMUT ~EVKE T PA$A
6rgDn Yaymevi, 592 sayfa, 22,50 TL
1831-1832 Tiirkiye'sinden
Goriiniimler
JAMES ELLSWORT DE KAY
OOTD Ge/i§tirme Vakfl, 440 sayfa, 20 TL
A tati.irk Kulti.ir, Dil ve
Tarih Yuksek Kurumu
50 yddan beri Turk
GERALD MACLEAN "Berlin Kongresi'nde yapllan duzenlemeler Tarih Kurumu kutuphanesinde
OOTD Ge/i§tirme Vakfl yalnlz ban ~1 garantilememekle kalmlyor, Bir yabanclnln giizuyle 1830'lar elyazmasl notlar halinde duran
350 sayfa, 18 TL daha byle ~artlar yaratlyordu ki, -olaylann Turkiye'sinin panaromasl. .. insanlann
gbsterm i~ oldugu gibi- gelecekteki gunluk ya~amlanndan dillerine; ticari
90k 6nemli bir eseri yaYl mladl.
ingiliz ve isk09yalilann kan~lkllklann hayattan Turk Cumhuriyet
Osmanll dunyaslyla tohumlanm da hukumetinin bastlgl d6neminin
ya~adlgl etkile~imleri atmaktayd I.' ilk gazete Moniteur biyografi
konu alan kitap, Ayastefanos Ottoman'a; isyankar yazarlanndan
Musluman Dogu'yu Antla~masl ' m '1ahrip pa~alardan dervi~lere
Hlristiyan Ball'dan etmek" i9in Berlin ve kiilelere uzanan
Mehmet Zeki
1831 ·1832
aYlran "medeniyetler Kongresi'nde toplanan bir sosyal tarih TORKiYE·Sb")I;.~ Pakalln'ln
GqRONUMLER
9atl~masl" kavrammm devletlerin planlan ... 9all~masl .. . (1886-1972)
'yan ll ~ ve tehlikeli bir Osmanll
mit oldugunu" gbstermeye 9a ll ~lyor. tarihinin son tercume-i hal
~ark Seyahati
C;in Felsefesi Tarihi Istanbul 1911 (biyografi) yazarlanndan
9in-Dogu Tiirkistan FUNGYU-LAN LE CORBUSIER Mehmed Sureyya'nln
Ipek Yolu-l istanbul Bilgi Dniversitesi Yaym/an TOrkiye i§ Bankasl Yaym/an (6 . 1909) Sicill-i Osmani yahut
G. AHMETCAN ASENA 474 sayfa, 22 TL 213 sayfa, 18 TL
Pan Yaymcillk, 504 sayfa, 25 TL Tezkire-i Me§ahir-i Osmaniye
~in felsefesinin tarihini aynntlll olarak 20. yuzYl1 mimarllgma ve sanatma Le isimli eserine zeyl [ek] olarak
ipek Yolu'ndan kimler ele alan eser, bnemli Corbusier adlyla hamladlQI bu kapsamll yali ~ma
geldi, kimler ge9ti? tarih ipu91an sunuyor. damgaslnl 19 cilt olarak raflardaki yerini
Kim yan yolda kald I, ~in felsefesinin vuran isvi9reli aldl.
kim hedefine vardl? temelini olu~turan gen9 mimann
Yolculugu Baykal Tao du~uncesi farkll Viyana'dan
Prof. Mustafa Keskin, Prof.
klYllannda ba~laYlp, du~unce aklmlanmn istanbul'a uzanan Mehmet Metin Hulagu gibi
Fransa Alpleri'nde son tezleriyle kar~lla~tlnllp bir yolculugu. biliminsanlannln 9abalanyla
bulan Hunlar, bu uzun tartl~llIyor. Turkgede ilk kez ortaya 91kanlan bu 6nemli
yolculukta ka9 klyafet, eksiksiz yaYlmlamyor. biyografi kitabl Osmanll'dan
ka9 din ve ka9 dil degi~tirdi?
ROMAN Cumhuriyet'e 1246 ki~inin
ya~am6ykusunu igeriyor. Prof.
Aynacl (Der C;ocuklugumun Oykiisii Ali Birinci'nin "Mehmet Zeki
Yakm C;aglar Tarihi Spiegelmacher) Rusya, Almanya, TUrkiye
N. V. YELISEYEVA
Pakalin'ln hayatl ve eserleri"
PHILIPP VANDENBERG U<;:geninde Savrulan Bir Aile
Yordam Kitap, 350 sayfa, 20 TL ba~llkll incelemesi de 4661
Te/os Yaymclllk, 506 sayfa, 25 TL AYSUERiN<;:
Everest Yaym/an, 246 sayfalik eserin giri~ b61umunde
1648 ingiliz Hlristiyan dunyasmm sayfa, 12.50 TL yer allyor. Eski bir Osmanli
devriminden 1917 dogudaki en iinemli Kalem efendisi ve biyografi
Sovyet Devrimi'ne kenti Konstantiniyye, Aysu Erin9, Hitler'in
uzanan tarih
yazan olan ibnulemin'in
Turklerin ku~atmasl iktidara geldigi yll
kesitinde; farkll altmdadlr. Dilsiz 9aQda~1 olan ve onunla zaman
Berlin'de ba~layan
ulkelerde yurutQlen klzlyla yolu bu kente ve Turkiye'de suren zaman 9atl~an Pakalin,
slmf mucadeleleri, du~en Mainz'li ayna slradl~ 1 ya~amml Tanzimat Maliye Naz/rlan, Son
burjuvazinin yuksel i ~i ustasl Michel Melzer, kaleme aldlgl Sadrazamlar ve Ba§vekiller,
ve sanayi devrimi, Avrupa'da henuz kitapta; ailesinin
emperyalizmin dog u~u ve bu sure9te
Ma/iye Te§kilat/ Tarihi gibi
bilinmeyen matbaaclllgl burada iigrenir. ayakta kalmak, kendi kulturlerine ait
emek9i smlfiann mucadeleleri inceleniyor. Mainz'e geri diindugunde ise matbaanm ya~am6ykulerine dayall ba~ka
all~kanllklanm surdurebilmek i9in verdigi
Kitabl N.V. Yeliseyeva ba~kanllglnda bir mucidi oldugu i9in ''kara sanat9!" olmakla mucadeleyi ve dbnemin sosyal olaylanm 6nemli ve hacimli eserler de
kurul hazlrlaml~. sU91amr ve hapsedilir. anlatlyor. yazml~tlr.
www.ttk.gov.tr
Emin Nedret i§1i
GOK SATAN KiTAPLAR
Yaianci Tanlklar Kahvesi Tarihin 1~lgmda Uygarhgl D egi ~tire n Hitler Kitabl Talat Pa~a ' nm Evrak-I
Vedat Tiirka/i i/ber Ortay" 100 Kedi Yay. haz.: Henrik Eber/e, Metrukesi
Turkuvaz Kitap Profit YaYInCi/ik Sam Stall Mathiass Uhf Murat 8ardak(1
Can YaYIn/an NTV YaYIn/an Everest YaYIn/an

84 NTV TARiH MAYIS 2009


Dostluktan facialara Tiirk-Ermeni ili~kileri ...
izlenmesi gereken bir belgesel. ..

CNNTtirk ve Kanal D'de dort


boltim halinde yaylnlanan ve
btiytik ilgi goren "Ortak ACI
1915, Ttirkler ve Ermeniler"
belgeselinin kitabl ve DVD'si
bir arada.
"Ermeni eylemlerini ve dl§ gti91erin
etkilerini anlatlyorlar ama, degindikleri
olaylan dramatize etmiyorlar, abartnuyorlar.
tr sluplarl, soon, ban§91. .. "
Altan Oyrnen, Radikal

"Taha Akyol'un CNNTtirk'te yaymlanan bu


belgeselini gordtintizse §anslI, ka9IrdmlZSa
§ansslzsmlz demektir. Zira gergekten
izlenmesi gereken bir belgesel."
Mehrnet Ali Birand, Posta

"0 Yillar aCl Yillar olmu§tur. iki taraftan


da ytiz binlerce insan olmti§ttir ...
Taha Akyol 'un Ermeni olaylarml anlatan
bu 9ah§maslmn adl i§lerin ozetidir.
Evet, kar§llIkh acllar ya§annu§tIr.
ACl 'Ortak ACl' dIr."
Narnlk Kernal Zeybek, Radikal

"Taha Akyol'un CNNTtirk'te yaymladlgl


'Ortak ACl', mtirnktin oldugunca nesnel
bir tabla sunuyor bizlere."
Orhan Bursah, Cumhuriyet

Televizyonda yaYlnlanmayan gortinttilerle ve bilgilerle zenginle~tirilen c;ah~ma,


1915 Ylhnda ya~anan "Ortak ACl"Yl anlamak isteyenler ic;in c;ok degerli bir kaynak.

~DPGAN
_KITAP
www.dogankitap.com.tr
..
.~ .y.l.iY.~ C. ~.J~b.J. . ·..·..··.·.·.·..· .· .·.. . ... . . . .. ....... .. . . ...... . . ... . ....... ....... ... . . . . ......... ... ...... . ........ .... .. . ..
SEYAHATNAME

Jaques Peeters'in
1697 tarihli II Hendegi olmayan
graviirunde Mardin. kalenin etrafl
cehennem c;ukurunu
hatlrlatan derinlikte
tlra~lan lp parlatllml~
kayalardlr. Birc;ok
magaralan, karanllk
pUSu yerleri, on sene
ku~atmaya yetecek
su sarn lc;lan vardlr.
YalC;lnlardan inen
yagmurun bir damlasl
heba edilmeyip kaya
yollanndan sarnlc;lanna
gider. 11

Pa §a lar mekaol kalesi etekleri, 2008.

Mard-n
M akdisi, bu kalenin kurucusu
Yunus Aleyhisselam'dl der.
Peygamber Yunus, kI§m
Musul'a yakIn Hatib §eh-
rinde oturur, yaz gelince yaylaya pkIp bu
Anadolu'ya yiirumu~tU.
(... ) Sultan Suleyman
Han 941 (1534) tarihinde
Bagdat gazasma giderken
Mardin'i sancakbeyligi
Mardin dagmda dinc;le§ir ve ibadet eder- tahtl olarak Diyarbekir
mi~ . Halen, bir buyiik magaraya Yunus eyaletine kattl.
Nebi tekkesi derler. 0 aSlfda Kuh-l $ahka Mardin pa~asl bin Mardin kalesine hic;biri benzemez. Dort
denen bu magaralarda bir ejderha peyda kadar askerle hukumet eder am rna yigit, yandan, UC; dort menzillik yerlerden goru-
olup Yunus Nebi'nin nice bin ummetini namdar yarar, pa§a olmahdlr. Degme adam nen kalenin zirvesi iki fersahhk yoku§tur.
yemi§. Kafirler Yunus'a, mucize gosterip ej - i§ goremez. <;unku bir tarafmda Sac;h dagl- Tepeden bakInca Nusaybin ve Sincar kale-
derhaYl oldururse kendisine inanacaklanm nm Kurtleri, bir tarafmda A§dl, diger tara- leri, Sincar dagl, Hamun c;olu ayna gibidir.
bildirmi§ler. 0 da peygamberlik kudretiyle fmda $akagl a~ireti Kurtleri, ovalannda da Fethi mumkun degildir, Belki ~iddetli mu-
bir ta§ vurup ejderhaYl oldurmu~. Oc; bin goc;ebe Turkmenler oturur; c;olunde Nay hasara veya gizlice girilerek almabilir.
imanSlZ imana gelip Yunus'un c;evresine kabilesi Urbanlan konar goc;er. Bu seyyar Magaralar, yedi sekiz yiizyl1dan beri de-
yerle§erek glinden gune zengin ve bay 01- kavimlerden o§ur, koyun ve otlak vergisi polanml§ kIZlldan, karasurat darlSl, c;eltekli
mu~lar. Tepeye Kuh-i mar (Yuan dagl) bel- almak hunerli pa§alar ister. (... ) pirinc; dopdoludur. Goren, harmandan yeni
deye de "Mar-din" denmesi bundandlr. Kalesi, c;olun ortasmda gokyi.izune yiik- kaldlrl1ml§ zanneder. SaylSl belirsiz ba~ka
Bir padiphtan otekine gec;en kale, bir selmi§, bulut renginde bir kayamn tepesin- magara ve mahzenler de arpa bugday ve
zaman da Dara $ah'a tahtgahhk etmi~­ dedir. Anlatmaya dil ve kalem yetmezse hububatla doludur. Her sene bunlar ahaliye
tiro Dad buralarda avlanmaktan ho~lamr, de giine§ten zerre, denizden katre kadar dagltllarak yerine yenisi almlp konur. Ka-
Temmuzda Mardin'de, kI~m Kara Dad oveyim: byle yiiksek bir kaledir ki burc;- ledeki miihimmat ve cebehanenin hesabml
~ehrinde otururmu~. iskender, Dad'Yl ye- Ian bulutlara, Kehke§ana ula~ml§tlr. bgle Allah bilir. Barutun, giillenin, humbara ve
nip Azerbaycan, iran ve Turan'l almca bu giine§inde bulutlar c;ekilmeyince minaresi topun c;oklugunu anlatmaya giri~sek ayn
Mardin kalesinde de buyiik tapmaklar ve yiiksek binalar gorulmez. DunyaYl do- bir cilt olur. (.. .)
yaplldl. (... ) 795 (1395) senesinde Timur la§an seyyahlarca me§hur pek c;ok kaleleri Evliya gelebi Seyahatnamesi, 4. Cilt,
burap UC; sene muhasara etmi~, alamadan gormek bana da kismet oldu. Ancak bu ikdam Matbaasl, 1314, S. 57- 60 •

86 NTV TARiH MAYIS 2009


500 Yllilk minyatiiriin
izinde 2000 Yllilk tarih

I znik goltinun
J<;YlSlndaki Nikaia
(Iznik), Anadolu
ustunde de Zafer Tann<;asl
Nike veya Tann Zeus kartall
heykelinin oldugu sa1l1hyor.
donemi adak steli ise doganm
ve insanlann tahribatma
direnmekte. Kabartmalann
tarihinin en onemli Yunanca kitabesinde "C. bulundugu kayaligm kolayca
antik kentlerindendir. Cassius Philiscus, C. Cassius ~lkUan zirve noktasmm
D unyaca me~hur ~inileri, Asklepiodotus'un oglu 83 yll manzarasmi gormck ~art.
H iristiyanhga yon vermi~ ya~adl" yazmaktadir.
konsul topiantilan, e~siz 16. yUzyllda unlu minyatur
surlan, bir~ok medeniyetin ustasl Matrak<;1 Nasuh buraYI
izlerini ta~lyan eserleri ve <;evresini resmetmi~.
tarihle ilgili herkes i<;in Resimdeki mezar a1l1tmm
bilinenlerdir. Ama burasl, altmda "dikilita~" yazmakta.
surlan dl~mda da bir~ok Varhgmi bildigimiz antik
esere ev sahipligi yapmakta. yol da ~izilmi~. M inyaturun
Nikaia obeliskinin
Bunlann en gorkemlisi, ust klsmmda ise "Kazkolu
bulundugu btilgeyi
gtisteren 16. yiizYlla ku~kusuz yore halkmm Derbenti" yazlyor. Derbent
ait minyaturii. "Be~ta~" dedigi Roma d()nemi ge~it demek; arka plandaki Sansarak

mezar a1l1tIdlr. Merkezin kayahklan da minyaturde I~ Elbeyli O Obelisk·


8 km kuzeybatlSlnda kalan resmettigi gibi kaz kanatlanna iznik
Elbeyli koyiinun zeytinlikleri benzetmi~ olmall. Bu •
arasmdan yukselir. Tarihte kayahklan bugun de iznik'in Nuzhetiye . ~amoluk

Nikaia'YI Nikomedia'ya guneyindeki daglarda gormek •


Derbent O . Mecidiye
(izmit) baglayan antik yol mumkun. Karayolu da
uzerindedir. Gunumuzdeki iznik'ten giineye dogru bu D Bursa iznik
yiiksekligi 12 metredir. daglara tlrma1l1yor; tam a~lt Unutmaym: Buwlun gezdiwcck.
daglardu yiiriiyU§ yaptlracak birini
Bir kaide uzerine ust uste noktasmdaki Derbent koyU anyursamz. malura yerle§ip artlk koylii
oturtulmu~ prizmal be~ yerli yerinde. Bu kOyUn birka~ olrml§ bir §ehirli var: i\tilla Ula§. Size
mermer bloktan olu~ur. kilometre kuzeybatlsmda, yatucuk yer temin cdcr. halla sabah
kahvaltl da veriL Tel: 053547129 81
Eskiden en ustte bir en yUksek kayaligm dogu
Kitap: Bedri Yalman. iznik. Bursa Rotary Kulubu
yUzundeki bir grup ge~ Roma KulWr Yaylnl.

NTV TARiH MAYIS 2009 87


APERLAi

Batik kent K a~ veya 0<; AglZ'dan


deniz yoluyla
veya Kllm<;h koyU
gelmi~ antik kentin sud an
i<;indeki en belirgin yapl,
Bizans kilisesi. Kale dl~mda
uzerinden yUruyerek kalan nekropoldeki Likya
vanlabilen, masmavi denizin tipi lahit mezarlar yama<;tan
kt)'lsmda zeytinlikler arasmda ba~la)'lp denizin i<;ine kadar
ruya gibi bir antik Likya Slfalanml~.
kenti. Sl<;ak yanmadasml Kentin nhtlml isc artlk
anakaraya baglayan ktstagm tamamlyla Sl<;ak koyunun
batl tarafmdaki Sl<;ak koyunun derinliklerinde. Bu korfezde
yama<;lanm, kt)'lsml ve bir tiir deniz salyangozu olan
suyun altml kaplamakta. Bir "mureks"ten bol bulunuyor.
zamanlar Likyahlann melcim Aperlai'de ya~ayanlar, sadece
olan yapllann bir ktsml artlk Likya kraliyet ailesi uyelerinin
bahklann ya~am alamo Bir<;ok giydigi elbiselerde kullanllan
ba~ka antik kt)'l kentinde mor boyaYl bu canhdan elde
oldugu gibi, bu ~ehrin bir ederlermi~.
ktsmml da depremler denizin
altma indirmi~. J
Kentin varhgml ilk defa antik Yavu

donem yazarlanndan (Plinius, Aglll l



Cevreli
• KI~, 1i

Ptolemaios, Hierokles) ve •
Ka~

O,aglZ
MO 5. yUzyllda kentin
adma basllan sikkelerden
0
Aperlai
ogreniyoruz. Roma
doneminde, <;cvresindeki
Apollonia, Ismda ve Simena
II Antalya Kat
Unutmaym: Sl<;ak koyundaki yoresel
kentleriyle bir sympoliteia bir aile i.letmesi olan The Purple
(siyasi birlik) olu~turarak House'un (mOl ev) ta'l evlerinde veya
kamping alamnda gecclemek miimkiin:
Likya birliginde temsil edilme www.apcrlai.com. 0538 217 6183- 0212
hakktm kazanml~ . ~ehrin adl, 834 0003· Aperlai'yi gezmek i<;in en
iyi plan Klltn<;l!'dan 1.5 saat yiiriiyerek
Bizans donemi ka)'ltlannda
gitmek; <;iinku patika hem yoku'l
Aprillac olarak ge<;iyor. 16. a'lagwa hem de i.aretli, aynca soma da
yUzylla ait Piri Reis'in Kitab-z deniz yoluyla Ka.'a dbnmek mumkun.
Ayarlamalarmlzl buna gore yapm.
Bahriye'sinde de buradan
bahsediliyor. Makale: Bill Leadbetter, 'Diocletian and the Purple
Mille of Aperlae", Epigraphica Anatofiea, 2003.
Gunumuze <;ok iyi korunarak

88 NTV TARiH MAYIS 2009


Hyoisos

Ormanda 'ke§fetmek
i~in bak'
M ilas'a bagh
Kar~cahisar
koyunun
aga~lan ve yiiksek ~ahlarla
kapl!. Gezmek a~1S1ndan bu
durum itici gelebilir, ama buna
surlanm takip
etmek, sizi diger
kalm tllara ula~ tmr.
dogusunda kalan ~ift zirveli bir aldlrmaym. Ye~il ortiiniin Burasl ~ok az ara~tmldlgl i~in, Kentin ne zaman, kimler
tepenin iizerindedir. Koyliiler altma gizlenmi~, gezeni yapl kalmtllannm ~ogu ~u an tarafmdan kuruldugu
zirvelerden yiiksek olam heyecanlandlracak, ke~fetme i~in tammSlZ. Biiyiik Asar'm, bilinmiyor. Tarih sahnesine
Biiyiik Asar, digerini ise Kii~iik duygusunu ok~ayacak bir~ok kentin akropolii oldugu belli. MO 5. yiizyllda, Atina
Asar diye adlandlrml~lar. kalmtl var. Ormam bir ag gibi Biiyiik Asar ile Kii~iik Asar onderligindeki Delos birligine
Antik kalmtllann tepelik ormii~ patikalar sayesinde arasmdaki diizliigiin agora, bir talent vergi veren kii~iik bir
noktada olmasmdan dolaYl rahathkla dola~abilirsiniz. yani ~aql oldugu dii~iiniiliiyor; kent~ik olarak ~lbyor. $ehrin
kolayca goriilebilecegi samlsa Ozellikle neredeyse kenti yanmdaki dortgen yapl da Roma donemi sikkelerinin
da bu yamltlC1dlr; ~iinkii ~evreler durumda saglam bouleuterion (meclis binasl) iizerinde Zeus Areios tasvir
ytikseltinin biiyiik boliimii ~am kalml~ Helenistik donem olabilir. edilmi~tir.

eMiias
Be,in

Gbk,eter . Uta,

Darttepe

• Karacahisar

Ciftlikk6y.
O Hydisos
IIMuQ1a Milas
Unutmaym: Karacahisar koyii el
dokuma hahlan ile rne~hur • Giyiminiz
boyle bir yeri gezmek i9in uygUll
olrnah; klSa pantalon, a91k ayukkabllar
kesinlikle tavsiye edilrnez • Kbyliilm
, ok konuksever, ama sizi defineci
zannerlip jandarrnuyu huber verebilirler.
Mutlaku bnce muhtara Asar'l gczrncyc
geldiginizi soyleyin.

NTV TARiH MAYIS 2009 89


SOKULLU KOLLiYESi

Hac yolunda mola


S adrazam Sokullu
Mehmet Pap tarafmdan
1574'te Mimar Sinan'a
yaptlfllml~. Klasik Osmanh
mimarisinin butun ozellikleri
burada gorUlebilir.
kcrvansaray ve bedesten
bolumlerinden olu§ur.
Yapl topluluhrunun en

Yeniyurt
.
eOiirtyol r
Hac yolu uzerinde buylik klsmlm, dogudaki
olmasmdan dolaYl, kervansaray kaplar. Bedesten, payas O Sokullu
zamanmmen en batlda kalan cami Kiilliyesi
iinemli konaklama ile kervansaray arasma
noktalanndandl. yerle§tirilmi~tir. Bedestenin D Hatay Payas
HaCllann ve kuzeybatl tarafmdaki Unutmaym: Killliyenin i<;:indeki zeytin
agacmm 13 aSlf~k oldugu siiyleniyor.
seyyahlarm her hamam yakln tarihlere kadar Tam bir amt aga<;:.
tlirlu ihtiyacmm kullamlmaktaydl. Kulliyeye
Makale: Adem Kara, "19. yuzYll1n ilk Yanslnda
du~unuldugu, biti~ik Payas kalesi, aym Antakya" (doktora tezi), Ankara Oniversitesi 50syal
mukemmel tasarlanml~ zamanda unlu ~air Namlk Bilimler Enstitusu, 2004.
Ay~egul DaYI, "Dartyol Tarihi" (yuksek lisans
bir yapldrr. Cami, Kemal'in sUrgline gonderilirken projesi), Kahramanmara~ Oniversitesi 50syal
medrese, hamam, birkac,: glin hapis yattlgl yerdir. Bilimler Enstitusu, 2007.

KASTAMONU KALESi

Komnenoslarln eseri
K ent merkezinde tarihi
evlerin arasmdan
ylikselen kayahk bir
doneminde <;::andarogullan'nm
kontrolune gec,:er. Gunumuzde
gorillen sur duvarlarmm
tepenin uzerindedir. Korunakll onemli bir klSml bu donemde
konumundan dOlaYl bu tepenin yapllml~tlr. Buglinku kale daha
tarih boyu yerle§im gordugu buylik bir dl§ sur sisteminin
soylenebilir. Kalenin yaplh~ ortasmdaki ic,: kaledir. Bu dl~
tarihi tam olarak bilinmemekle kaleden glinumuze neredeysc
birlikte sur duvarlarmda hic,:bir~ey kalmaml~tlr.
8. ve 9. ylizYlllarm yaplm
teknikleri izlenebilmektedir. ,
Tarihi kaynaklar buraYl Bizans Kastamonu
Kalesi
Komnenos hanedanmm 12.
ylizyll sonlarmda yaptlrdlgml o ,$'
'Si
.~~
"
yazar. Kastamonu ~ehrinin de ~ .,..'"
"'~
~ ,..'{olu
ismini bu hanedanhktan aldlgl l'{olU .~\<.a

iddia edilir. Kalenin diger bir \s\anIlU "'s~

tarihsel ismi de Kastelkomneni, I IKastamonu Merkez


yani "Komnenoslann kalesi"dir. Unutmaym: Kaleye mutlaka ~ehir
Kale ve c,:evre bolge 1211- merkezinden yuruyerok <;:lkm. t;unku
bu ufak tlIlnal11~ sizi tarihi konaklann
1212'de Selc,:uklu hukumdarl urasmdan ilerleyen yollardan
Alaeddin Keykubad'm ge<;:irecektir. • Kastamonu'nun 1m
pidcsi vc <;:ckmc helvasml tadm.
emirlerinden Husameddin
<;::oban tarafmdan ele gec,:irilir. Kitap: Nazmi 5evgen, Anado/u Ka/eleri, DogUj
YaYlnla",1960.
Daha soma da beylikler

90 NTV TARiH MAYIS 2009


HANDZTA MANASTIRI

Vah§idogada
bir Tanrl evi on: oy Plnarll

T arihi Tao- Klarceti


bolgesi i<;inde kalan
Artvin ilindeki eski
yapmaktadlr.
Bulundugu vadiden akan
<;aylll ismi Porta oldugu i<;in,
Giorgi'ye adanan kilisedir.
Kuruldugu donemlere ait bir
elyazmasllllll incelenmesi
Artvin
• Hamamll

Handzta
Manastm
0

Gurcu manastlrlannlll en manastlr ybrede bu isimle sonucu, burada ilk in~a


etkileyicilerinden biridir. de amhr. Yapl, kilise, <;an <;ah~malannlll 782 Ylhnda Ard£nu,

$av?at karayolunun ge<;tigi kulesi, yemekhane, ke~i~ ba?ladlgl ortaya <;lkml?tlr.


guzergahtan aynhp tepelere hucreleri, dbrt ~apel ve Belli ki zaman i<;inde yapllan
II Artvin Plmalh
UnutmaYln: Malll1stml Artvin··SavGilt
dogru oldukp dik yiikselen i~levleri bilinmeyen bir bina eklemelerle bugunku halini karayolu iizmmden patika vr. toprak
bir yan vadide gbzlerden grubundan olu~ur. ismini alml~trr. Yaktn zamanda araba yOlll var . l'atika qok (lik ve bir saat
suriiyor. Her iki yolda cia uwrumlara
lrak, asrrlara direnmektedir. buraYI kuran Rahip Grigol yanglll sonucu harap olan dikkat edin. Val l~i Artvin cografyasmda
Birka<; evden olu?an Plrnalh Handzta'dan almaktadlr. yapllllll tamamen yok bir tarih gezisi yapacaksHllz.
koyiinun mezrasl, hemen Bu yapl toplulugu i<;inde olmadan restore edilmesi Kitap: Fahriye Bayram. Artvin'deki Giircii
en iyi korunan eser, Aziz ManastJriarmm Mirnarisi, Ege Yay,"la" 2005.
yam ba?lllda sanki bek<;ilik gerekiyor.

DONER KOMBET
\"' Kayseri

Hem ko§eli hem '\ Kalesi


" • Seyilgazi
Mezarllgl

yuvarlak bir §aheser
~
ehirdeki <;arplk gbvdeden olu~ur. T am amen
yaplla~madan kendini kesme ta~tan yapllml~tlr. Unutmaym : Kayseri gibi tarih
koruyabilmi~ bir H angi yonden bakthrsa dolu bir kenti gezmek i, in h(ml
Scl<;uklu eseri. uzun zaman aymnah hem de acele
baktlslll aym yerden baktldlgl
etmolisiniz ; 9unkii bir,ok eski e8ot<: ov
Kitabesine gore Prenses ~ah hissi uyandlrdlgl i<;in, halk sahipligi yapan Kayseri a~m ve ,arplk
Cihan Hatun adllla yaptmlml~. tarafllldan Doner Kumbet tehdidi altmcla.

Bir goru~e gore, Ahlat ve olarak adlandlrI1ml~ . Ustallkll Kitap: Anadalu Sel,uklularl ve Beylikler Diinemi
UygariJiiJ. TC KGllGr ve Turizm BakanilQI Yay,"la".
Nigde'deki kumbetlerin yaplsl nedeniyle, on iki ko?eli 2006.
mimari usluplanyla govdeden dairesel tabanh
kar§lla~tmlarak, 1275 -76 <;atl brtiisune ge<;i~, bir butiin Kayseri' nin §ehir surlanndan
yI1lannda yaplldlgl ileri olarak algtlanmaYI saghyor. Yliruyerek rahathkla
surulmekte. Eger dikkatlice Kumbetin i<; mekam ise dl~lll ula?llabilecek uzakllkta.
baklhrsa, yapllllll mimarisinde aksine dairescl formda. Giri~
hayranhk uyandlran bir<;ok kaplSlmn ust ktsmllldaki
detay fark edilebilir. kabartmada iki asIan figiirunun
Kumbet, kare bir kaide uzerine araslllda <;ift ba~h kartal Kiimbet, Kayseri
oturtulmu~, ustii konik kubbe betimlenmi~. ka lesinden Tavas'a giden
ile ortiilu on iki ko§eli bir Erciyes dagl1l111 golgesindeki anayolun iizerinde.

NTV TARiH MAYIS 2009 91


Fotograf mOdaSI

Ku{!uk klZlann
buyuk pozlan
1950'ler ve 60'lar... Pileli,
juponlu etekler, kaca
kurdeleler... K1z ~acuklan
objektife en gozde giysileriyle
paz verirken, etek pililerini de
yukan kaldlrml~. Eteklerinin
kabankllgl, pililerinin
~akluguyla gurur duymu~
ve bir fatagraf karesinde
oliimsiizle~mi~ler.

Ahmet Rasim ve e§egin


Ahmet Rasim, Bahariye'de
Bakla Tarlasl'nm ucundaki


r~
~
bir a~lk hava kahvesinde •
~
~
demlenirken... •

oniine konan rakl kovaSl ~


~
~ {Lehcei .]
-.-
Edebiyat~l kimliginin Hemen biri cevap verir: demesin mi?
yamslra gazeteci, yazar, - Tabii suyu. Atatiirk giilerek: ~ I
tarih~i, ~air, ~evirmen, - Neden? - Aman 'neden aldugunu ~
mizahp, besteci ve Bir keyif ehli de orada imi~ . sarmayahm' demi~ti."
~ I e.tanbul Kul han Beyleri kendi-
milletvekili kimligi ile de ikinci cevabl a verir:
~ lerine mahsus bi r di l He ko-
- E~ekliginden!
~
tanman Ahmet Rasim aym nu~mu~lard.. Yukanda 0 a-
p.~lann he rhangi bi r din ile, isla·
zamanda "ehli keyif" alarak Atahirk hikayeye baYlldl.
~ miyetle vicda n bagl." o lmad.g'nI

~
da bilinirdi. Rakl iizerine Slk slk tekrar ederdi. soylemi~ t i m . Ozel d illeri de uzer in-
Bir ak~am <;iftlikte eski
~
yazllan ve hikayeleriyle de de dik ka tle du rulacak b ir noktador
bence. Oyle ki, o nla rdan o lmayan
iinlenen Ahmet Rasim omrii kii~iik ko~kiin oniinde
§ bir kim. enin iki ku lhan bey i n'i~ ko·
boyunca kalemi ve raklYl oturuyorduk. Uzak~a
~ nu§masmdan bir §ey anlamaslna im

§~
elinden dii~iirmedi ... duran bir i~~i ~acugu kan yok tu r.

Falih Rlfk1 Atay, Ahmet bizi seyrediyardu. Ku lhana yeni gi re n, al tna n bir
~ socugun ilk onemli i~i, Kisa za man-
Rasim'den dinledigi bir Atatiirk:
hikayeyi Hilmi Yiiceba~' m - Gel ~ocugum buraya ...
§ da kulhan beyi argosunu geregi gi-
~ bi ogrenmek idi .

~~ L~~~~a K~i~~~:iY::s.t::'lni~: ~u~~~


Ahmet Rasim AJklart, dedi.
H atzralart isimli kitabmda ~u <;acuk sofraya yana~tl. bi;'
satlrlarla anlatlyar: "Ye~ilay Atatiirk sardu: den zama no mlZa yuze ya k.n keli me
Dernegi'nin bir taplantlSlnda - Bir e~egin oniine bir ~ kalm . ~tor. Mustehcen olanlannm

ka nferansp sarar: kava su bir kava da rakl


§ kar~.hg lno bo§ b oraKarak ve bug unku
~ Turk Alla besine go re Slra layan .. Leh-
- Sevgili dinleyicilerim, bir kaysalar hangisini i~er? ~ cei Kulhaniye . yi nakled iyo rum.
e~egin oniine bir kava su, bir <;ocuk oniimiizdeki
kava rakl koysamz hangisini kadehlere bakarak: ~ :~~:: ~ c:~:s
ister? - RaklYl efendim, Ahm et Rasim ~ ANA - Kul han
~ ARABA - Takunya
§ BABA ..:.. Ku lhanci
92 NTV TARiH MAYIS 2009
§ BAt ALMAK - Op mek
~ RFKTAC; _ VM ;_M; ""'<0
Her ye re gider.•.
Her i,i goriir ...

Yazan: 1954 Modeli


Re,atEkrem f;ift Dlferansiyelli

KOyU

Ihaniye~ KuIhan Beyler Argosu


)lBOL - Mahbub HURMA - Esmer guzeli SOYUNUK - Deliak
~MCI - Kurnaz iSTiF - Uyku SUCUK - Zengin
I\Mi - Kalabahk, toplantl KALAYCI - Ko,ek oglan SU YOLU - Cadde
~KIL - Delika nh, memes; KANDil - Sarho ~ SOPORGE - Sakal
KARA KATI~ - Komur ~AH - E~siz guzel delikanh
~MUR - Ziyafet, yerine gore §a- Tlirkiye IJmumf Mtimesslli :
KARANFil - .,.
~AHMERDAN - '"
~EK - Gen" fUysvz delikanli
iFTLiK - ~ar~l, pazar
KASIK MANCASI -
KA~ - B,y,k
~AKAAYIK

~AMDAN -
- ' .,
Arkada~, ayakda~
MATAS TieARET T.A.S.
Harbiye Cumhuriyet Cad. No. 237 - Ist anbul
/

KAYIK - Hamam na!'nl 1'.·I;'J. . ItllYUl I$T \\!l1 I.


iLEK - Gobek ,ukuru ~ERBET -Kan
iLiNGiR - Para KAZ - YaygaraCi ~EYTAN - Baht
OROKLOK - Kabirlere ta§ dikil-
KINALI - Allin
KIZll BAY RAM - Yangln
~IKIRmM - Kendi aralannda Dort {:eker
'en, oWlerin usl vsle gomuldugu ~uk
KIZIL IRMAK - Salhane
pier, han e berdu~lar mezarhgl TABUTLUK - Yeni,e,i : Land Rover ilk aracml 1948 Ylhnda
KO<;:AN - Zinde ihtiyar
EFTERLi - Defterdarll, KOFlO - Has;s, timri adam
dak; dayak alilan izbeler • iiretmi~ti . 1954 model aras: isc siirekli
TA~lIK- Mezarhk
~VE - Hamamel aga KOSKON - K,z memesi • dort r,:eker aktarma organlanna
)UMAN - Tutun TAVlA - A~,I dvkkanl
lAMELiF - ".
TiRiD - ,.,
• sahip, tente tavanhydl ve istege bagh
/UBARA - Yalan MAHBUBE - Yaz
IO~E~ - Dayak MAKAS - Sus TOPAL - Beeeriksiz • olarak kapllan da r,:lkan labiliyordu.
)O~MAN - Tulumbaeilar MEFRET - .,. TURALI - Padi§ah • 1997 cc'lik motorda, daha once aWl
:DEBLiK - Pe§temal MEKTEB - Zlndan UYKU - ()Ium • lSlnma problemleriyle kar~lla~lhyordu.
;LEMEK - Soymak MEYANECi - Muhabbet deliah UZUNCA OVA - Ham su,lu • Bu modelde ise, tUm silindirlerin
ELMA - Topuk MiHRAB - Civan ka~l , eivan la- hapsedildigi ve amele gibi ,ah§Ii I
• arasma konulan su kanallanyla bunun
EZAN - Horoz ses i bani dlgl tersaneye bagh ,,jplikhane.
GAVUR - Kasab nilen halal imalathanes'i iistesinden ge1inmi~ti.
NAKI~ - Ka~, goz, yvz ,izgisi
GELiN ODASI - Hamam halvet'i NALSIZ - Yal,n, Siplak ayak YADiGAR - Pi, 1954 modelin bugiin ingiltere'deki
GiYiN'iK - Ham am nat", NARGiLE - B,,~bogaz ZIBIK - ... satl~ £Iyatl 30 bin TL civannda.
~Ol - Ale~ PABU<;:lU - Ulem~
GOLiSTAN - Ha mam
GOMO~ - Nikahh kan
PAPAZ - '" ~nm'YARIN:
PESTil - Hasta NTV TARiH MAYIS 2009 93
HABAZA - '" ,SI<;:AN - Bakkal .TARiKATI LAYHARIYE'NIN TARIH~
iAN~ER - ... SIRMA - Fahi~e sl VE BAIl VAK'ALAR
~~~~~~~
Pas/allmaz
va
Tavanarasl

>:> ~~ .::.,l....J'
Droguerie Hassan Hasan kuvvet $urubu 'A~
Co nsta ntinople Bagtche-Kapou . . ' ,\ kemik husruhktanna ~iI{li teslr-
Zfwil umUlI1!, karl~11."k \ (, • klzi'lr ,'e ihti)'oclar AKLARI
I.n
.
,0 .
klUr Cocuklur, geneler, gen(
her l',,~ta istinlDl edebilirkr.
fin en 8elti aId
akikada bra, '"

YaklD tarihimizde )skop aletile rn


piyasaya ~Ikar
~ Amerikahlar
Alimeti f~'

Hasan vakasl lAS Basan 1Ir&4 i


~brlkasl lJlUilanu
dltutllAn hl~blr
IIa Fazaa. ve TitJ
1930'lu, 1940'h Yillann yok ki? i~te, Eczacl Hasan'm Dl..au. Mallai

gazete ve dergilerinin
ilanlanna goz atanlar mutlaka
iirettigi ve her biri iddiah
ilanlarla si.mulan iiriinlerden
Gunde yalmz
Hasan markasl ta~lyan bir bazllan: Hasan Oksiiriik HASJ
iiriine rastlayacaklardrr. Pastili, Hasan Kinin
Hasan Ecza Deposu,
1940'larda saghk ve Itriyat
Komprimeleri, Hasan Kuvvet
$urubu, Hasan Gazoz Ozii, 8all8 M.
DAN1
Oit war-unu ilt' di~l('rilli2'
ur. 190' runib miidd("iin«.'t!' dl~lf'1
iizerine Hasan markah Hasan Meyve Ozii, Hasan Gayett ,,;ihi ,)llrlnk ,'f> ,

yakla~lk 90 <;:e~it iiriiniiyle 0 Kolonyasl, H asan Kremleri, ~I,elerl Di,leritlil. ,.; iiriinlt!"z, d i
litre .' 'rol' 7..1 , dflll miali 12.5,
Yillar i<;:in kmlmasl zor bir Hasan Ruju, Hasan Tlra~
rckora imza atml~t1. Blc,:agl, Hasan Tlra~ Sabunu,
istanbul Bah<;:ckapl'da Hasan Dantos Di~ Macunu,
bulunan Hasan Ecz;a Far Hasan Fare Zehri,
Deposu'nun iirettigi Hasan Hasan Ozlii U nlarl, Hasan
marka iiriinler arasmda nder Zeytinyaglarl. .. .

')
1\ II ~V II 11 .---"._,-. ---= HASAN

~5 ~
Z EYTiNYA GI
3 - Ii - 7 Idloluk tenekelerde
t l llI'"MtlHzAAATI.;;::"'11 75 k uru~a.

tI "U~I LR R1 I IH'r~"--"" V4 litre ,I,e 40, t/2 60, 1 ntre 100 kuru,tur. Toptancdlrt tlnll1Jl
Haan zeytiny.. bOton eiban plYUI'lnda neflletill mukaJNd~
edecek hit; bit emu" olmamutnl taQmtn bakklldan elmAtnn: •
bthki~' VI htlr tQrtO ytmekllrde Hilin leytlnylOnu :tr rail:
",tin 01.. de...wnde .cnd.r. Piltodl, taU,tarde. nlalallrde.
tertihlQ kuliamnlL Kum, IIntl, btlbrak. ta., maSlne has I linn

OZLU !'
bol bol 1;ln1z. till b.lltlkslRlZ.

c0 C U K L A. R I N I Z A
Vitamini C;ok Kalorisi Yiiksek
HASAN pirio~ 5:111, Yul.f o¥tl, Mercia.ck otu, Patatesozu, Mlslr ozu, Betfllyo 6z0, Irmik.
Nipst. vo Nohut ozu. B.dem o.tU, Turin OZU
UftlarUll yedirioiz. GDrbtll vo kllyvctli i.mine vo marka.loa dikk.t
edinl:c. W'.~!...!ii!:!:!<!2.\!.~ _ _ __ __ ....." "

94 NTV TARiH MAYIS 2009


Kara Sin e k TiFO Adab-l Mua§eret
Hastairglmn si,ag~t;,te en bugiik sebeptir.

'.

Erkek kadma en rahat ve iyi veri vermeli


Bir m ecliste bulunan ve kendisi rahat bir koltuga
. gom iilii oldugu halde, birokadlnz ayakfa blrakan
vega bir iskemle iizerine oiurmajja mahkum eden
lir data kir tldam terhigeli dejjildir. Bir e,kek, kadznlora
dai1T! a en rahat ve igi gerleri vermek zorunda oldu-
N jjunu unutmamah Fakai nezaketle fazla lsrar ederek,
b ir~pyi b ,,~ kalarzna zarIa kabul etlirmek ve nezoketi

5 de miiz' i~ bir ka baltk haline geiirmek dojjru dejjildir.

oini'l. kauamu.
k 20 kllru,tur. Sinelc.leri vo ha$&Jab tohuml.rile birlikte katiyen oldurur. F3yd. ismine dilc.kat ediniz.
TAKE1TLER1NDEN SAKININIZ
..... .... ........................................
Once taht sonra siinnet
Tahta ~lktlktan sonra sonnet olan
Sanat Giine§imiz
0(: Osmanh padi§ahl kimdir?

Zeki Miiren ve Kink Plak: Nisan sorusunun cevabl:


Unutulmaz sahne ve §arkl istanbul'un, buyiik Bizans doneminde Halir,:'e
ihtimalle Turkiye'nin giri~i onlemek uzere
"Km k PIak" Zeki Miiren'in 1959'da hem en kus:uk minberi hangi r,:ekilen zincirin baglandlgi
ba~rolunu oynadlgl hem de muziklerini camidedir? kulenin mahzenidir. 18.
yaptlgl en onemli fllmlerinden biri. Osman yiizyll ortalannda camiye
Seden'in yonettigi film donemin en Turkiye' nin en kus:uk donu~tUrulmu~tUr. Kapisl
tarunml~ oyunculanru biraraya getiriyordu: minberi istanbul, uzerindeki kitabede 1.
Belgin Doruk, Ayfer Feray, izzet Gunay, Karakoy'deki Yeraltl Mahmud (1730- 1754)
Nubar Terziyan, Renan Fosforoglu, A hmet Camii'ndedir. Diger adl tarafmdan vakfedildigi
Tank Tekr,:e vc Hayri Esen. Kur~unlu Camii olan yapl, yazar.
Ye~ilr,:am filmlerinin babacan oyuncusu
NubarTerziyan'm gizli polis komiseri
roIuyle one r,:lktlgl Kmk Plak filminin en
r,:ok konu~ulan sahnesi, Zeki Muren'in
ameliyat olup sesi duzeldikten sonra bir
ta~ra kasabasmm gaz;inosunda bilerek k6tU
bir sesle soyledigi "Bu Hazan Yine Kalbirn"
adh huzzam ~arklydl. Sahnede izleyiciler
kendisiyle alay edip domates atarlar ve
onlardan birine hedef olan Zeki Muren,
arhk iyile~tigini gizIemeyerek gerr,:ck sesiyle
~arklYl tamarnlar. "Kmk Plak" filminin
bro~uriinde, Turkiye'nin unutulmaz sesi
Zeki Muren'in ~arkl sozleri yer allyordu. Her saYlmlzd a okurlardan gel en sorulara, yine okurlanmlz
cevap veriyor. ntvtarih@ntv.com.tr

NTV TARiH MAYIS 2009 95


3'leme • ~~~~~~~ '~~~~6~~ "" """""""""" " """"""""""""" " """"""""""

E~raf olabilmek i<;in zenginlik ve


Bir konum: E§raf
zorbahk degil, saygmhk ve halkm
U~ gorevli giivenini kazanml~ olmak ko~uldu.
E~raf-I memleketin u<; temel gorevi
danl§man yard!:
Tanzimat'm ilanmdan onccki 1. Kendilerini se<;en yiire halkma,
donemlerde, ta~ra kadilarmm Tanzimat'm getirdigi yenilikleri
yerel yonetim ve vcrgilendirme anlatlp benimsetmek; uygulamalarda
konularmda akti dam~tlgl; kaymakam, mutasarnf ve valilere
uyu~mazhklarda kadl ile ahali yardimci olmak.
arasmda arabuluculuk ustlenen; 2. Vilayet ve kaza meclislerinde uye
resmi yazuardaki tammlanyla olarak yer almak.
"hanedan-I mernlckct", "ayan", 3. Vergilcrin hane ve ki~i ba~ma "hak<;a
"soz anlar" denen saygm ki§ilerden ve karde~<;e" dagIhmml saglamak; salma
dam§manlan olurdu. 1830'larda, defterlerini tutmak.
II. Mahmud'un buyruguyla Aradan uzun Jlllar ge<;mesine kar~m
muhtarhklar kurulunca her koy ve giinumuzde kimi dum ilanlarmda
mahallede imam ve muhtarlardan "falan koy veya kasaba e~rafmdan"
aynca 0 <,:evrenin, "e~raf-I denildigi goruluyor ki Cumhuriyet
memleket" denen sayili ki~ilcrine vatanda§h~ a<;lSlndan yanh~ bir

de onursal gorevler yiiklendi. nitelemedir.


siyaset ..:..-4-- (a.i.): 1. seyislik, at ~dare
etme, at i§leriyle u~a§ma. 2 . me~~ket Idaresl.
3. huk. ceza; ldam cezasl. 4. polltika. 5. dlp-
Bir i§aret: Sorgu~ $ehzade dogumlarmdaki lomathk. Erbiib-' siyaset : siyaset adamlan,
diplomatlar. Meydan-I siyaset : idam ceza-
U~ kltaya
be§ik alaymda, sadrazamm
smm tatbik edildi~i meydan. 6. kurnazca l ~
saraya murassa be~ikle bir de veya hareket.
hcikimiyet sorgu<; gondermesi; valilik
goreviyle sancaga <;Ikan Bir kelime: Siyaset
Sorgu<;, padi~ahlann kavuk ~ehzadcnin sangma tek sorgu<,: : Se-yasa:
vc sanklannm on tarafma takmasl; olen padi~ahm ••
ili§tirilen hukumdarhk, yetke tabutunun ba§ma siyah sank • U~lo dozen
susuydu. Ozeri zumrut, ve siyah sorgu<; konulmaSI da Ktsaca Galatat Lugatz denen
yakut, fimze inci taneleriyle saray adetlerindendi. Kimi • etimoloji sozlugunde, "siyaset"
i~lenmi~ armudi, oval, lale padi§ahlar da serdanekremlik • siizcuj:,rlinun kokeni ve
bi<;iminde bir top ile bahk<,:ll goreviyle cepheye • anlaml, Kemalpa~azade' nin
tUylerinden supurgcyi andiran gonderdikleri sadra'".lamlara, • bir risalesindcn ozetle §oyle
ptiskulden ibaretti. Osmanh kcndi sorgu<,:lanndan tekini aktarllml~: "ilki Acemce,
padi~ahlarlyla <;agda§ ve daha takarlardl. Sank yerine fes ikincisi Tiirk<,:elMogolca iki
onceki Dogu hukumdariarl da giyen II. Mahmud'dan sonra kelimeden birle~iktir: Fars<,:a 'se'
efsancvi huma (devlet)
sarik ve ta<,:lanm mucevherli fesine sorguc,: takanlann • (u<,:) ile Mogolca 'yasa' birle~ip
ku~unu tcmsil cdcr; sorgu<,:
sorgu<,:larla suslerler, bir sonuncusu V. Murad'dir. u<,:lu duzen anlammda'se-yasa'
topunun ortasmdaki iri
baktma bu, ba§lanna kC)!1mu§ olmu~tur. Kemalpa~azade,
zumrutUn <,:evresine her
yll bir degerli ta~ eklenirdi. deyimin dogu~unu da Nucumu'z-
Padi~ah portrelerinde, sarlk • Zahire adh kaynaktan vermi~ :
ve kavuklann onundeki Mogol hakam Cengiz Han,
tek, <;ift veya u<,:lu sorgu<,:lar, buyrugundaki Ulkeleri u<,:
bunlann yukariya veya a~aglya ogluna ule§tirerek her birine
donuk olmasmm anlarnlan gereken uyaruan ve uygulayacagi
vardl. 0<,: sorgu<,:, u<,: kttaya kurallan bildirmi~. Bundan
egemenligin; yandakilerin dolaJl, Orta Asya'da uzun zaman
ba~yukan taktlmasl, • yiirurlukte kalan Cengiz'in
padi§ahm Asya ve Mrika • uc,:lu duzenine 'Se-yasa'
kttalarma hUkUmranhgmm; denilmi~." Galatat Lugatz'ndaki

ba~a~agl ili~tirilen ortadaki


"sc-yasa"kla<,:1 amaSI dogru
ise Avrupa'mn dize • ise, Nizamulmwk'un Cengiz
getirildiginin ya da "karalarm Han'dan yillar once yazdlgl
sultam, denizlerin hakam" Siyasetnamesine ne diyecegiz?
tammlamasmm simgeleriydi. Bu da bir som ...

96 NTV TARiH MAYIS 2009


Be§inci Murat ve Mehmet Re§ad'tn torunu
Osman Osmanoglu'nun takdimiyle

- - --tlc+----
ilk deja gun yuzune ~tkan Topkapt Sarayt ve
istanbul Universitesi ar§ivi Jotograflan

Adlanm, dogum ve
BlUm tarihlerini
mezar ta~larmdan da
Bgrenebilirsiniz!
Fakat;
• Mekke ve Medine hizmetini
cihan padi~ah l lglna
tercihlerindeki sir

• Sava~a, mecbur kaldlkc;a;


sanata ise daima taraftar
olmalan

• D inlerini ya~amalanndaki
hassasiyet

• Ya~adlklan mekanlar ve
bani si olduklan eserler

sadece; tahtrn kudretli misafirleri : "Osmanh Padi~ah l arl "nda

NT ve diger kitap911arda I Genel Dagltlm: G6kku~agl Tel: 0212 410 50 60 I www.kitapkaynagi.com


Net Tarih .......................... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..... . ... ... ...

Dijital tarih
kiitiiphanesi:
www.wdl.org
UNESCO'nun destegiyle h aZlflanan World veya Bolivya'dan 1900'lerin ba~ma ait
Digital Library (dijital diinya kiitiiphanesi), bir fotografa rasdamak, kisacasl diinya
diinyanm hemen her balgesinden tarihi tarihini dola~mak ~ok kolay.
belgeleri dijital ortamda izleyicisine Fikir olarak 2005'te dogan ve hala
sunuyor. SaYlsl 30'u bulan kiitiiphanelerin devam eden proje, azellikle "Bat1-dl~l"
ar~ivlerinden derlenen elyazmalan, nadir belgelere aglrhk vermeyi ama~hyor
kitaplar, tarihi haritalar, ses ve miizik ama yine de belgelerin biiyiik
kaYldarl, fotograf ve ~izimler dahil olmak bi>liimii Avrupa ve Amerika ki>kenli.
ii'l,ere zengin bir koleksiyona herkesin Devamhhgl olan bir proje oldugu ic,:in
eri~imine a~lk olan bu siteden ula~llabiliyor. belge ve fotograflann saylSl artmaya
Bdge adl, b6lge, iilke, danem veya ait oldugu ve muhtemelen c,:e~it1enmeye devam
kurum iizerinden arama yapuabiliyor. edecek. Hindistan'daki Mysore Sava~I'nI konu alan
Arap~a, ingilizce, Portekizce, ispanyolca Hemen hepsi bilgisayara yiiklenebilen minyatiir 1790'lara ait.

FranSl'l,Ca, Rusc,:a ve <;ince olmak iizere belgelerin telifkonusu ait oldugu kuruma
tam yedi dilde h azlrlanan sitede, aynca gore degi~iyor. <;ogu belge, iiretildigi donem
dokiimamn ait oldugu iilkenin orijinal ve dolaYlSlyla "zaman a~lml" nedeniyle
dilinde bilgi alabilmek de miimkiin. teliften muaf, ancak kaynak belirtmekte
Dijital kiitiiphanede MC) 8000'lerden fayda var. Ozellikle fotograflar i~in,
1960'lara uzanan belgeler arasmda belgenin ait oldugu kurumun sitede yer
Japonya'dan bin Yllhk bir ramana, alan internet adresinden telifle ilgili detaylar
Afrika'dan sekiz bin yllhk kaya resmine ogrenilebiliyor.

1856 tarihli Orta ve Kuzey


Amerika haritalan (solda) . EI Salvador'da rodeo, 1963.
.. .... ... ................ ... ............ ..... .. ......... ..... .... ........ .. ... ... .. .... .......... .... .. .... .. ..... ...... .. .... .

Ad-:s~y;,d ----------- --~-- - ~-- ~ ---


ABONE _._ - _ ..-
TC Kimlik N o's,;- --- - -oo.- - - ' -- - - - ---.- - -

FORMU Ad;~~ ---- -- - ----- --_ ._-- ._.- --.--- --- ---

iki dergiye birden ozel flrsatla abone olmak istiyorum

o Adrese teslim o Dagmm noktasma teslim*


100 TL 90 TL
Telefon (;v) ' .-...--.- - -(iiT---- . ---- -- .- -
Telef;;~ (Gs"MT '- '''---'''''''---- '''''--'-' -''- -- ''

e-p,;;e;;- - '-- .---.0--- -- ...._.-- .- ---

- ----._--_..-
Meslek
...•.. __ .. __ __.. ... ... __...._.._-_._... .._ .-....-_.-
-

Sadece 0nV1atih. Sadece emb i Um Idiyeti gosteriyordu.


. IlnlZ bir maddi hatayl
0 Adrese teslim 0 Adrese teslim
Odeme tercihl
,Iirtmek istiyorum .
55 TL 55 TL 3vrim'in yaplmmda emegi
o Havale/EFT lyen, Oevlet Oemiryollan
0 Dagmm noktasma 0 Dagmm noktasma
o
teslim teslim o Tudem £Citim Hizm. A.$.
I~ BankaSi GOndoijdu Sb.
Tudem £ljitim Hizm. A.$.
Akbank Izmir Liman Sb.
Uhendislerinin yogu
50 TL 50 TL Sube kodu : 3424 Sube kodu : 0408
ski~ehir'de yali~lyordu.
Hesop no : 115655 Hesop no : 47656 evlet bursuyla yurtdl~mda
Aboneliijiniz hangi saYldan ba~lasm? o Tudem £ljitim Hizm. A.$.
grenimlerini tamamlaml~
Garanti Bankasl Izmir Alsancak ~b. e oradaki tUm imk€mlan
~ube kodu : 127
..-rvlatih. embiUm Hesop no : 6299092
addederek, burslannm
:ar~lligl olan mecburi
0 1. sayl (~ubat) 0 1. sayl (Mart)
Liltlen Havale/EFT dekontunda ADiNIZI ve SOYADINIZI mutlaka belirtiniz. lizmetleri iyin donmU~lerdi .
o 2. sayl (Mart) 0 2. sayl (Nisan)
o 3. sayl (Nisan) 0 3. sayl (MaYIs) o Kredi kart! ile pe~in 0 Maximum Card ile 3 taksit
:ilmde ise sadece geny bir
nUhendis dl~mdakiler Ankara
o 4. say I (MaYIs) 0 4. say! (Haziran) o Bonus Card ile 3 taksit 0 Card Finans ile 3 taksit
. lie diger ~ehirlerden geliyormu~
o 5. sayl (Haziran) o Axess ile 3 taksit gibi bir senaryo olu~turulmu~ . .
Sir de bu mUhendislerin isimlen
Kart No.
., ve resimlerinin eklenmesi yok
• Dergileriniz her ay hafta i~i mesai saatlerincle, gUzel olurdu.
irnza kar~lhgmda teslim edilecektir.
• Dergil erin daha erkcn ula~tlnlabilmesi i~in,
Guvenlik kodu I l. numaranlnkredison u, haneslnl yallnll
liitfen ka~lmzm a~k~ yuziindeki
.
.Yillar sonra bu mUkemmel
filmle en azmdan, "Her ba~an
cgcr s:a h ~ lyorsaml i§ adresinizi tcrcih ediniz.
Son kullanma tarihi W W bir gUn mutlaka 6dUllendirilir"
Telefon (232) 257 71 61 • Faks (232) 257 71 66 o <;evreyi korumaya katklda bulunmak i~in e' fatura istiyorum. hissini ya~adlglm iyin gelecege
T~rih - -- -- --- -·- r;,,_;-·- --- - - -..- -
.. umutla bakabiliyorum .
* Size en yakln daijlbm nokla,,", www.nMarih.com.tr adresinden bulabilir veya www.devrimarabalari.com
(232) 257 n 61 nolu lai)" merkezimizi arayabilirsiniz.

NTV TARiH MAYIS 2009


·Aj·ci"nda······················ · ·················· ··· ... . ............................................... ............... . ........................ . ..................... ....... .
.... ............. ......... ............ .................... ........ ........ ... ..... ...... .... ..... ....... ... ... .... ...... ....... .......... ... ... ..... .... ..... ....... .... .... ........ ..... ...

Sergi "Babamdan kalanlar" ismiyle


" 12 Eylul'de ... " sergisine
gonderilen bir kutu.
"Sabah kalklnca
annem ihtilal
oldu dedi"
ic"l'JeL, _
8-18 Mayls
b!~hH"' ...1..4a~H-ld\ ! "-1, .. / liJu..:.I
ibrahim t;egen Vakfl Sanat .s.ci :-;;r..:d~ tl,h..w ~ k , t I
Ga lerisi, Ankara ,(~.~ Je. '~ c-1k''''I.: 't'L::'~:"~L(:
Lh. ~""" !u,;.t . t.:.4.- " ,tll.l., • i.".,),,""'-l 'l4..!..i,
bl'I', ' " ' ~ ' ~Jo;\r...'~/~';' ''''''''''4 .. .. SCJi
k .tc .

Ugan SOpO rge Uluslararasl ~ ' 'fC~.)...:;.(i.:-'<- L'!.t ..:...~ . tl/... Lt.......
1"'l.,..l..,.L.(;,..,...~.~ • • t...,..J.k. t~l
Kadm Filmleri Festivali'nin ,2.. l.,{
'}.....,,J; if.,i1a ,
bu yllki temasl olan "80'li
_.fk.. .. L "/ ... L..-Lt......... " e,hk. k . . . , 'p
Yillar" kapsammda agllan ...-.---f'-"f'-~'-".L'"-'f..r -k4-£~ ,",L t.....d"" .,J,.
---j'l~"-ta.~~t..J.,.. ___ .Lh.L'-t. .s....A...'1~ 4.!.....L..... .. I!
"12 EyIOI'de ... " adll mektup
t~f-£ 9 tY J.,<V\.,lio_ L:... k ..•. l'~ .. ,
sergisi, kadm lann 0 doneme Sergi mektuplanndan biri de J.u.l.\.... ~, ;';jr,. he>. ')cr" , ~V+PIOI V.
,. . . ,k. l :f1l.l'" Hlr "" :".l.,,,.IUO...:.ldu:.i ~ " " >'~
ait tamkl lklan, amlan ve Hu lya'ya yazllm l ~:
----f>l.w.J<''-..t'->.hJ~.., ::J:t...Ld.\ 1.a..l:~~~I.:.U ... ~:,j,
gagn~ lml anyla hazlrlad lklan sesleri kaydetti, klsa fi lm ve " .. .Ak~am babam gazete .J..u,,-JL.r .N.w..-.. ..L:"J..u. .. ~, . '-jL.
getirdi. On sayfasmda hilt ~.",,,, ', ,u.,, r1f j '~ th'-o" ~'-LU.JC' VI"lo:;
mektuplar Ozerinden izleyiciyle fotograf gekti. Hepsi birer ., b(.~[1.Lt. kJ't1.J',,( ,b"q'f("~ .
resim yoktu , ilk defa boyle f..

i l eti~ im kuruyor. "mektup" olan bu eserlerde, bir gazete goruyorum. 1 lL",,('J.l,<:,


t~~'_"·.uw_" . __
Yakm tarihte bir kmlma done me bir ~eki l de dahil olan, Sokaga ltlkmak yasakm l ~
-t""-''''''~"'''''''-~'-~ ~,~>d.i
artlk. Oturup Kenan Evren'i ~t!' _ h' ,~ ...j":j.~~~ ,'f(
noktasl olan 12 EylOI 1980, gocuk ya da yeti~kin, ogrenci, ..:J.t
izledik televizyonda. 'f, Ln': ~' i. hI \.:, I , J-, -,,,",~ "'- Y
_t_ ('I
herkesi bir yerlere savururken memur, i ~g i , i ~siz herkes 12 Ey1Ul1980" l.'"jl. . i.t i.l:~IC( Ic,-,~ - t{.· ::..~ /All,),'/I ~'L',::"
kadmlara da gok bOyOk aCllar kendinden bir ~ey bu luyor. b"~ ,, fl' \Jo,l~ +'. . 1 .. lu.!"il..L 1ujJ~, ~ J r
r..LI I'''~~ 1.ut ,lJ.,{' u.L.w. ~ (i,b1~<:.E1lt
ya~attl. 0 kadmlar Yillar sonra, 12 EylUl'de henOz dogma ml ~ .,. (50.1.:;. .. .. ' ,,", } (I '4.l'.l.l t" h. ~ . ~. _
ya~adlkl anm mektuplara dahi olsa ... ~'V~"."'e .... \ jJ!.:..Il,11..t.c:.,-:/ ', -<::", ", / ,' E. ,!

dok1O; yazdi, gizd i, boyadl, http://festival.ucansupurge.org

Serg ide, Osman


Zamanln (Ball kesir ve Afyon) yorelerine
TUrk resminin Hamdi'nin
ait 19 kil im, bu lunduklan "Kaplumbaga
otesinden cografyanm 10m izleri ni ve 70 Yllllk seriiveni Terbiyecisi" adh
eserinin farkh
18 Nisan-15 MaYls sembollerini bugOne ta~lyor.
16 Nisan-30 Haziran bir versiyon u da
Koleksiyo n Tarabya, istanbu l Kilim sa natm m etnoloj ik degil, var. Bu res imde
Sak lp Saba nci MOzesi,
evrensel boyutuna odaklanan Pera Muzesi'nde
istanbu l
DOnyanm en onemli kilim sergideki degerli kilimler; bu lunan diger
eserdekinden
koleksiyonerl erinden Brigitte motifleri , dOgOmleri, renkleri TOrk Resm inin 70 Y llh k
fazla kaplumbaga
ve Ayan GO lgonen'in ve sembolleriyle "zaman m SerOveni adl l sergi, Osman var ve ltinilerden
koleksiyonu ndan derl enen, otesinden" 10m zamanlara ait Hamdi Bey, ibrahim t;alh, biri kopuk.
18. ve 19. yOzylla tarihlenen, oykO ler anlatlyor. Feyhaman Duran'm dahil
Dogu Anadolu (Erzurum, oldugu 15 TOrk ressammm
Adl yaman, Malatya, Kag lzman Bilgi igin: 0212 363 6363/2243 1860-1930 Yilianna ait 150
ve Sivas); Orta Anadolu (Konya ozg ur.unel@koleksiyon.com.tr eserinden o l u~ u yor. Sabanci
ve Elmadag) ile Batl Anadolu www.koleksiyon.com.tr MOzesi MOdOrO Dr. Nazan
Olger'e gore, "Tanzimat'ta
Batl'ya yonel i ~ i n bo~una
olmad lgml, higbir cografyada
bu kadar sOrede boyle bir
geli~ i m ya~anmadlgm l
gosteren serg i, gegmi~le
gurur duymamlzl da saghyor."
Serg ide, Paris'teki ilk ku~ak
TOrk ressamlara hocallk
yapml~ Jean-Leon Gerome ve
Gustave Boulanger'nin eserleri
de yer aI IY0r.
http://sabanciun iv.edu
Eskiden otomobili ve Jumbo fili olmu§.
Ural, ~ocuk l ann oyuncagm
oyuncaklar nasll ~a ll ~tlgm l; zembereg in,
tenekeydi telierin, ~arklann nasll i~ledigini
anlamak i~in, once bozdugunu,
16 Nisan-14 Haziran sonra tamir ettigini ve nasi!
Rahmi Ko~ MOzesi, oynarsa bozulmayacagml
Fenerba h~e Vapuru, istanbul ogrendigini soylOyor. "(::ocuklan
teneke oyuncaklarla oynayan
"(::ocukken oyu ncaklanmlzm OIkelerin, 50 yll sonra otomotiv THY U~agl, 1960.
neden yaplld lglyla sanayinin onde gelen Miistecap Bayborii imzali
nadir bulunan bir par~a.
ilgilenmezdik. (::OnkO, devletleri" oldugunu belirten
oyuncaklanmlz sah ip Ural, "Oyuncak tarihinde
old ugumuz en degerli Almanya onde gel en Olkelerden
varhglm lzdl" diyen, ~ocuk biri . Almanya'dan Amerika'ya Yerli oyuncaklardan Alman , demirdokOm ve kur~un
edebiyatmm usta kalem i Ya l va~ go~ eden ler bu sektorO yeni (::in, Japon, Amerikan oyuncaklardan tahta oyuncak
Ural'm oyuncaklarla serOveni yurtlanna ta~lml~. Almanlan oyuncaklanna, Frans lz ve ~ i zgi roman karakterlerine
Konya'da kendi oyuncagm l Japonlar ve ingilizler takip arabalanndan ispanya'da orijinal bir koleksiyon
yaptlgl bir ~ocuklukla ba~laml~. ediyor. Anadolu tarihine Oretilen replika oyuncaklara, z iyaret~ il erin i bekliyor.
ilk teneke oyuncaklan ise baktlglmlzda, Cizreli Ebu'l-iz
1951'de babas mm aldl9i polis dOnyanm en iyi otomat~lsl ve
mucidi kabul ediliyor. Ebu'l-iz'in
otomat (kendi kendine
~al l ~an mekanizma)
yaptlgl donemde
Avrupa'da henOz
boyle bir dO~Once
dahi yok" diyerek
klsa bir tarih dersi
veriyor.
Yalva~ Ural'm
sergisi, 1910-
2008 arasmda
Oretilmi§, ~e§itli Olke
ve donemlerden teneke
oyuncaklar, kutular
ve ~ok ozel par~alann
Ya lva~ Ural'ln ilk oyuncaklarlndan
fotografianndan o l u~uyo r. Yalva!; Ural serginin en buyuk oyu ncaklann dan te neke arabaslyla.
Jumbo ti l. Almanya, 1948.

sunulmas l arkeolojiye amator


Sempozyum Olkeden 43
akademisyen
Arkeolojide ilgi duyanlan da rahatlatlYor.
KOitor ve Turizm Bakanhgl
katlhyor.
2008 bilan~osu
tarafmdan 1979'dan bu
ibn Baldun ibn Haldun'un 25-29 MaYls yana kesintisiz dOzenlenen
bugiine deva ml? sosyoloji Pam ukkale Oniversitesi, sempozyum, TOrkiye'nin en
ve sosyal Denizli onemli uluslararas l bilimsel
29-31 MaYls
bilimlerin etkinliklerinden.
Islam Ara~tl rmalan Merkezi, Sempozyum, TOrkiye'de 2008
on cOsO oldugu http://kazisempozyum31.pau.
Bag l arba~l, Istanbul boyunca ger~ekle~e n yerli
genel soylemini sorgulama edu.tr
Uluslararasl ibn Haldun amacmdaki sempozyumda, ve yabanci arkeolojik kazllar,
Sempozyumu'nun ikincisinin "ibn Halduncu" dO~Once yOzey ara~tlrmala n ve ortaya
ba~hgl "GOnOmOzde ibn ve yontemle gOnOmOzdeki ~Ikanlan buluntular Ozerindeki

Haldun DO~Oncesi ve sosyal olaylan a~lklamanm arkeometrik ~ah~malara ili~kin


Sosyal Bilimler". ibn Haldun ne derecede mOmkOn oldugu bildirileri i~eriyor. Akademik
Toplulugu tarafmdan O~ Yllda ~e~itl i ornek olaylar Ozerinden detaylar nedeniyle, ilk eta pta
bir istanbul'da ger~ekle~en tartl~llacak. slklCI bir izlenim blraksa da,
sempozyuma bu YII 11 www.isam.org.tr bildirilerin gorsel destekle

NTV TARiH MAYIS 2009 101


. ~j.~.~~~ .................................................................................................................................................................
Televizyon UNivERSiTELER

Mad Men'de Cennetin Kapllarl


28 Nisan-29 MaYls
mucizevi makine iTO Ta§kl§la Yerle§kesi,
istanbul
Xerox Dogan Kuban'ln
Her Sail 22.1 5, e2 dan l~ma n li g l nda,
yOksek
mimar Basri Hamulu ve Cemal
Mad Men, her b610mOnde
Emden'in hazlrlad lgl sergi
yakm tarihten unuttugu muz
Divrigi Ul ucamii ve Da rO ~~ifa s l
detaylan hatlrlatmaya devam makinesi Xerox 914 piyasaya vermi~tir. Xerox 914, ilk Yllinda
Ozeri ne.
ediyor. Bu aym b610mlerinde sOrOIOr ve "kopya" kelimesi 2 milyon Dolar kazany elde
ofis hayatmda ylglr ayan Xerox'ia e~an l amll hale gelir. eder. SloganIan basit ve akllda
Edebiyat ve Bilim
fotokopi makinesi arka planda. 1958'de IBM bu projeye kallcld lr: "Her ~eyin kopyasml
4-5 MaYls
<;all~anlan ayn l metni birkay dahil olmaYI dO~OnmO~, fakat Ylkam. Kitabm sayfalann l bile.
Ankara Oniversitesi Oil ve
kez yazma zahmeti nden "otomatik kag lt kopyalamanm Hem de slradan kag lda!"
Tarih-Cografya FakOltesi
kurtaran, ilk otomatik fotokopi bir geleceg i olmadlgma" karar www.e2.tv.tr
II. Uluslararasl Batl Dil leri ve
Edebiyatlan Sempozyumu'nun
bu yllki konusu "Edebiyat ve
yok farkl l alandan tanmm l ~
Belgesel ya da slradan ki~inin ya~am Miize Bilim': Edebiyatln, antropoloj i,
arkeoloji, etnoloji ve tarihle
ve deneyimleri ni kend i
ili ~k i si irdeleniyor.
Star, tamirci, anlatlmlanyla aktanyor. Avrupa'da tek: www.ankara.edu.tr
"Sinema-TV'de Yaplm
kameraman Y6netim" dersi kapsammda Hukuk Miizesi TUrk Kiiltiiriinde
demeden... ortaya ylkan, elliden fazla Ihlamur Sok. No: 1
Hldllellez
filmin geryekl e~ti rilmes i n i ise Klzllay, Ankara
5-8 Mayls 6 MaYls
6g retim g6revl isi Mehmet
Marmara Oniversitesi Gaziantep Oniversitesi
Yaymog lu sag l aml~. Yaymoglu 2006'da ayl lan Hukuk
Ni~anta~ 1 Yerle~kes i, ista nbul Konferansa Hacettepe
amaylannm, "deneyimleri ve MOzesi'nin TOrkiye ve
On iversitesi'nden Prof. Dr.
Marmara Oniversitesi Ileti~im bilgileriyle degerli biryok ki~ i n in Avrupa'da benzeri yok.
Ozku l <;:obanog lu konu~mac i
FakOltesi Radyo-Televizyon- ya~amlann l anlatmak, bunu Bin paryadan o lu ~an
ola rak katl liyor.
Sinema b610mO son slnlf yaparken 6grencilerin mesleki koleksiyonda antika daktilo
www.gantep.edu.tr
6grencilerinin "S6zlO Tarih" becerilerini arttlrmak ve ve hesap makineleri, Osmanll
film leri, akordeon tamircisinden sekt6re emegi geymi~ meslek d6nem i duru~ma kaYltlan,
Tasanm Tarihinin
tiyatro oyuncusuna, in~aat bOyOkleriyle biraraya gelmeleri fetvalar, ders kitaplan, farkli
Otekileri
ustas mdan eski Ye~ilya m saglamak" old ugunu bel irtiyor. d6nemlere ait cObbeler,
14-15 MaYls
kameraman ma, kolieksiyoner http://iletisim.marmara.edu .tr/ hatta TO rkiye'deki ilk avukat
izmir Ekonomi Oniversitesi
profes6rden sinema miraj cObbesi de bu lu nuyor.
TOrkiye Tasa nm Tari hi
oyuncusuna, il Ostrasyon MOzeler Haftasl:
Toplu lugu'nun yil li k
sanatylsmdan, usta MOze, 20 MaYls'ta J6n
toplantl lan, mima r eliyle
an imat6re, pek TOrkler, I. ve II. Me~rutiyet ve
yapllmayan yaplla rda n
31 Mart konulu sergi ve Prof.
popO ler LirLi nlere mimarhk
Dr. Yahya Kazlm Zabunoglu,
tarih in i sorguluyor.
Dr. Sacit Kutlu da konu~maci
www.izmirekonomi.edu.tr
olarak katlldlgl panelier
dOzenliyor. Sergide,
ilk~aglardan
Naim Amas, Sacit
islamiyet'e Ortadogu
Kutlu, Argun Bozkurt'a
29-31 MaYls
ait koleksiyonlar
FIrat Oniversitesi, Elazlg
yer alacak.
Tarihin bir bOtOn olu~und an
www.inisiyatif.neU
yola ylkan Uluslararasl
hukukmuzesi
Ortadogu Semineri'nin
d6rdOncOsO, Ortadogu
ilk meslek odasl tarihine odaklanlyor.

102 NTV TARiH MAYIS 2009


- ba~kanl Salih Sim
Bey'in heykeli.
http://web.firat.edu.tr/ods

IMGE
kitabevi
i M G E KiTABEVi YAYINLARI
imge-cam-tr
internet kitabevi

Taner Timur
Resmi tanh tezlerinin klslrla~tlrdlgt Turkiye'yi, sosyal tanh(ilikle
modem dunyaya yakl~tlran, ulkemizin 6nunu a(an, demokrat (izgide
saf tutan ve tutmak isteyenlere d~unce malzemesi saglayan
farkh bir tanh(i Prof Dr. Taner Timur.
Ylllardlr yaymladlgtmlZ eserlenne buyuk ilgi g6sterip
(ok saYlda baskl yapmaslnI saglayan okurlanmlza
te~ekkur ediyoruz ...

~ ~ ~
;:: ~
~
~
~ ;:t
~ ""t
~ ~
~
~ ~
~.
!;: ~
~. ~-
~ ""t ~
;: "t "t
~ -rj

--3 ---
(!)
~
~

i~
(!)
c: ......
--+,

1
---t
7" --'.

d -......
N
( !)

~....... ::)

3....... ro 3
--- ~
~
(!)
---t ~~
-<
~
~
(!)

l/)
0 ~
(t)
::::i
---t C:
~
....
~ [..... ~.
<:
~
i: ~.

ft
ro
~
Bulmaca SEDAT YA$AYAN

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 bir sisternin verdigi gOriintiilerin


kalitesini bozan hata - Ham
ipekten yapllmI~ astarhk kuma~ . 9)
DiyarbakIr-Silvan yolu iizerindeki
2 iinlii tarihi koprii - Ki~inin, kendisini
ba~kaslmn yerine koyarak onun
3 duygu ve dii~iincelerini anIayabilme
yetenegi. 10) MlSlr'daki 5. siilanenin
4 son firavunu - "Hayrr" anIammda
kullanlian soz - Futbolda topun oyun
5 alap1mn ru~ma <;Ikmasl. 11) Unvan
- I~<;i smm ile i~verenleri kontrol
6 altrna alabilmek i<;in partiye bagh
sendikalardan yararlanan ve arum, bu
7 modelin uygulayrclSl olan AIjantinli
devlet adarrundan alan siyasal akIm
8 - Nazi partisinin hiicum kItaslm
sirngeleyen harfier. 12) Bir tiir
9 ge<;irimsiz toprak - Mezopotamya'da
kurulmu~ eski bir kralhk - Ttirlii
10 bitkilerin yaprak ve kabuklarlyla
kokulanilln1mI~ aClmnrak bir i<;ki.
11 13) Biiyiik kent serserisi - Aktinyum
elementinin simgesi - Sergen - Bir
12 i~i yaptrrabilme giicii. 14) Bir nota
- Denizli'nin bir il<;esi - Saydam
13 tabaka iizerine <;ekilen pozitif
fotograf - Arap apecesinde bir harE
14 15) Ban Hun Imparatorlugu'nun
en biiyiik hiikiimdarl - Osmanh
15 devletinin Kuzey Afrika'daki son
topraklarlm da yitirdigi ant1~mamn
aru - Endonezya'mn plaka imi. 16)
SOLDAN SAGA: kar~l Budizmi savunmu~ ilhanh YUKARIDAN A~AGIYA: "Kadd-i dildiira kimi ... dedi kimi
1) Timur'un torunu olup hiikiimdan. 8) Asker - "Degersiz, 1) Kaptan-l deryal!gl Slfasmda elifi'Herkesin maksudu bir amma
Semerkand'! bir bilim ve sanat bayagl, kotii" anlammda argo Osmanh denizciliginin geli~mesine rivayet muhtelif" (Kanuni Sultan
merkezi durumuna getirmi~, sozciik Uluslararasl iine onemli katkIda bulunmu~ ve Siileyman) - Giizel, ho~, latif - Tlitiin
astronomi ve matematik sahip bayan kemanclmlZ. 9) Akdeniz'deki Osmanh egemenligini i<;me aracl.17) Piri Reis'in denizcilere
alanlanndaki <;all~malanyla da Bir cetve! tiirii. - Uygun bulan, peki~tirmi~, ya~aml Halikarnas Akdeniz ve Ege kIyliarml ta.J?ltan
tamnml~ Timurlu hiikiimdan benimseyen - Insamn kendine Bal!k<;lSl'mn aym adh romamna iinlii yapltl. 18) Bir nota - Is:ine
ve ~ilgin - Tiirkiye'nin jktisadi \<ar~l duydugu saygl - Eskiden konu olmu~. iinlii denizci antla~ma ve padi~ah mektuplarmm
ve Iftimai Tarihi, Tiirk Halkmm Iran hiikiimdarlanna verilen san - <;anakkale ve Istanbul boga71armm konuldugu metal kutu - Tutsakhk.
Dirlik ve Diizenlik Kavgas! gibi Kenar siisii. 10) Deneme tiiriiniin Lozan Antla~masl'yla belirlenrni~ 19) Soyundan gelinen kimse -
yapltlanyla Osmanh toplumunun onciisii ve en biiyiik adl.anndan statiisiinii Turkiye lehine degi~tiren Yol iizerinde olu~mu~ s:ukur - Kaz
ekonomik ve toplumsal yaplSlm olan FranslZ yazar - Iradeyle uluslararasl an tla~ma.2) $ehzadelerin Dai!;I'mn antik donernlerdeki aru.
incelemi~ tarih<;imiz.2) Mikroskop ilgili olan, istemli - Kii<;iik tekne egitmenleri - Giine~ sisteminde 20) Asu adl Cecilia Baffo olup,oglu
caml - Japonlara ozgii <;i<;ek kaptam. 11) Totem - I<;inden zor yer alan gezegensi bir gokta~l - III. Murad'm tahta <;Ikmasmdan
diizenleme sanatl - ABD yaplml <;lkIhr durum - Eski ve bilinmeyen "Yiice Ger<;ek" de denilen bir Japon ~~nra saraydaki niifuzunu artrrml~,
bir tiir fuze. 3) Ankara kentinin bir tarihi anlatmak i<;in kullamlan tarikatr. 3) Beyligine ekonomik ve Uskiidar'daki Atik Valide Sultan
tarihi bir semti - Asya'da bir iilke ~eyim sozii - Evsel atrksu. 12) siyasal alanda bir yiikseli~ donemi Camii'ni yaptrrffil~ iinlii Osmanh
- Kekeme ya da dilsiz kimse - Ipucu - <;it, perde - Amerika'da ya~atan iinlii Aydmogullarl beyi
kadlm.
Tarla smIn. 4) Eski Rusya'da <;ann ya~ayan Ylrtlcl bir hayvan - ".. .'de yava~ yava~ giiniin minesi
kans~na ya da kadm <;ara verilen Gemide sancagl, yelkeni ya da soldu" (~arkI). 4) Tunceli yoresine
ad - I<;ine sulu ~eyler konulan kap ~ereni direkten a~agl alma. 13) ozgii, "sac smml" da denilen bir
- 1910-1912 arasmda, Hiiseyin Istanbul'da yaYJmlanan ve 4 Arahk tiir hamur yemegi - Bir renk -
Hilmi tarafmdan Istanbul'da 1945'te sag egilimli bir grup "Eve ekmekle... gotiirmeyilBoyle
yaYlmlanan sosyalist dergi. 5) Dal, tar~fmdan yagmalanan gazete havalarda unuttum" (Orhan Veli)
kol - Polonya'nm plaka imi - Bir - Islam inancma gore kIyamet - T lpta en geli~mi~ goriintiileme
renk - Giiney Afrika'da oturan ya giinii biitiin oliilerin dirilerek tekniginin kIsa yazUl~1. 5) Bizmut
da dogan Hollanda aSllh kimse. 6) toplanacagl yer - Kuzu sesi - elementinin sjmgesi 1514'te
Eskrimde .. kullamlan ii<; silahtan Kokusu hardala benzeyen zehirli Osmanhlarm Iran'daki Safevilere
biri Ozsu - Osmanhlarda bir sava~ gazl. 14) Rutenyum kar~l kesin bir zafer kazanrui!;I sav~ Bulmacanm dogru Ifozumunu
onceleri halktan yalmz olaganiistii elementinin simgesi - Mersin'in - Sarp bolgede kurulmu~ Kafkas dag 20 MaYls'a kadar bize ula~tlran
durumlarda, sonralan ise siirekli bir il<;esi - Bilgisiz, kiiltiirsiiz kimse koylerine verilen ad. 6) Bir cismi iki tom okurlanmlza,
toplanan vergi. 7) Homeros'un, - Derebeylik toplum diizeninde e~it par<;aya bolen ger<;ek ya da sanal NTV Yaymlan'ndan Iflkan
Truva Sava~l'm konu alan toprakla birlikte ahmp satrlan kale <;izgi - Divan edebiyatmda mesnevi Diinya Dilleri Atiasl
iinlii destam - Peygamberleri - TaVlr, davram~. 15) 1902-1979 tiiriiniin son biiyiik temsilcilerinden kitabml armagan ediyoruz.
Hud'u dinlemedikleri i<;in Tann arasmda yapyan ve Tiirkiye'de olan 17. yiizyli Osmanh ~airi -
tarafmdan yokedilen kavim - iktisat tarihinin ayn bir bilim dah NTVTarih
Saran, biiyiiyen ~ey. 7) Mekan - Saka
Hindistan'da hiikiimdarlara ve olarak orgiitlenmesine onciiliik : NTV Yaymlan, Eski Biiyiikdere Cad.
Turklerinin iinlii destam - Kimi , No: 245A Maslaklistanbul
prenslere verilen san .- Babasl eden iinlii tarih<;imiz - Dogalgazm yiyecekleri pi~irmekte kullanuan bir ntvtarih@ntv.com.tr ........... ..
........................................
Hulagli Han gibi Islamiyete onemli bir bile~eni olan gaz. ara<;. 8) Asalak bir bocek - Optik

104 NTV TARiH MAYIS 2009


Bilmece NEVZAT ERKMEN

o MaYls 1968 dunya tarihine


MaYls'ta sekiz olay... 6grenci hareketleriyle gec;:ti. '68
fitilini ate~leyen hareket hangi
Hangi glin, kim, nerede, ~ehirde ba~lam l ~t l ?
hangi tarihte? a. Istanbul
b. Londra
o 3 Mayls'ta kutlanan DOnya o 12 MaYls DOnya Hem~ireler c. Paris
Basin OzgOrlOgO GOnO, UNESCO GOnO, OnlO hem~ire, yazar d. Boston
taraflndan hangi YI I ilan ed il mi~ti? ve istatistikc;:i Florence
a. 1991 Nightingale'in dogum gOnOdOr. o Ilk g6sterimi 1 MaYls 1941'de
b. 1961 Peki , Nightingale'in dogum yeri gerc;:ek l e~e n "Yurtta~
Kane/Citizen
c. 1978 neresidir? Kane" sinema tarihinin en iyi
d. 1982 a. Ponte Bocci, Floransa filmlerinden kabul edilir. Filmin
b. Villa Colombaia, Floransa y6netmeni kimd ir?
e A~agldaki eski milli c. Calenzano, Floransa a. Michael Epstein
bayramlardan hangisi maYls d. Fiume Arno, Floransa b. Orson Welles
aylnda kutlanlyordu? c. John Ellis
a. Toprak Bayraml
b. Milletin Hakimiyeti Bayraml
o 15 MaYls Hava $ehitleri ni d. William Randolph Hearst
Anma GOnO, TOrk havaclllglnln
c. Anayasa ve HOrriyet Bayraml 9 Hollanda, Nazi i~galinden
kurucusu Binba~1 Fazll Bey ve
d. Milli Bayram
6grencisi Emin'in ~ehit oldugu kurtuldugu YII olan 1945'ten bu
yana Kurtu l u~ Gunu'nO kutluyor.
e Anneler GOnO TOrkiye'de hangi gOne
nedir?
adanm l ~t l r. BugOnOn tarihi
Peki, bugOn hangi gOndur?
YII kutlanmaya ba~lanml~tl?
a. 27 Ocak 1923 a. 5 MaYls
a. 1942
b. 15 MaYls 1923 b. 6 MaYls
b. 1926
c. 18 Mart 1924 c. 31 MaYls
c. 1933
d. 30 Agustos 1922 d. 15 MaYls
d. 1955 e-g 'q-L '0-9 'e-9 'q-p 'p-£ 'o-z: 'e-f

Ge~en aym ~oziimii Bu nedir?


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

G6nderen: Tevfik Cesur

Kim Korkar 21. YiizYlldan kitabml kazananlar:


1. Plnar GOven 17. Ender Kamil Boyaci Fotografyllar bir zamanlar karanllk odada
2. Esra Ba~kele~ 18. Can Aydemir poz sOresini agrandiz6re bagll poz saatiyle
3. Umul Ba~ 19. M. Fevzi Sakyl ayarlardl. Poz saati, Ylkanan fi lm negatiflerinin
4. Gaven Okalan 20. iller Onsal bOyOtolerek basllmaslna yarayan oplik bir aiel
5. Orhan Eren 21 . Muzaffer Akay olan agrandiz6run ampulOnO aylp kapayan,
6. ~ahabettin Katta~ 22. Niyazi Keskiog lu poz sOresini belirleyen bir zaman sayacldlr.
7. HOnkar Deniz Dalkl"ny 23. Senih Kavlak
8. ~eno l Donmez 24. ~enol Donmez
9. Gizem Duran 25. Osman Zeybek Dogru cevab l bulan okurumuz:
10. OmerAliTek 26. GOngorAras Ali Kemal Balkaya
11 . Flral ~OkrO Eker 27. Gokhan Ba~
12. BOlenl Allan 28. ElifAkkurt
13. Hasan Taylan 29. Rldvan Uyanlk
Cevaplarlnlz ve NTV Tarih'te yer
14. Kadir Akkaya 30. Ahmel Baldlr
almaslnl istediginiz fotografl l
15. Yurdae r Ta~ 31. BO~ra Ciyekdal
sorularlnlz iyin :
16. Ba,,~ Erdil 32. Ertun, Tansug
ntvtarih@ntv.com.tr

NTV TARiH MAYIS 2009 105


Zamanln Izinde

····t·~~~·~·i~T~~~~········· ···· · · ···· · · ·······:······ ......................................... .

13. yiizYllda avlanan


bir Mogol beyi.

Han-I yagma
degildi 0 hanlar
Hanlar memleketin ic idaresinde askere, klllC
kuvvetine, istihkamlara dayanmaz; mal,
miilk ve saray~~ra malik olmaz;~~;~.:. ,0., ,( I ~i:,
~;~~~z~~:~~l:on!:~ik:~~~=az. fr
':i~" :j\~i
doneminde ise durum degi§ir. ;. J ~ \'-
Q' .....~

T eVf1k Fikret "Han-1 Yagma"


~iirinde, "Yiyin efendiler yi-
yin, bu han-1 i~tiha sizin ... "
der. Dede Korkut'ta Salur-
lardan Kazan Han'm her y1l evini yag-
dmdan olanlar han olabilmi~tir. Beyler
ise <;inggisli olmad1klan is;in han 01-
muyorlardl. Bunun en belirgin ornegi
Temiir Beg idi; 0 Islami telakkilere gore
sultan olabiliyordu ama han olam1yor-
tarafs1zhklanmn simgesiydi.
01kenin ogullar arasmda iile~tiril­
mesi sonucu, dort-be~ ku~ak soma h an-
lann idare ettikleri alan gittiks;e kiiS;iil-
mii~ ve boylelikle kabile beylerinin giicii
malatmas1 ise tam kar~lt1 bir durumu duo islamiyet'e gore herkes Allah'm artm1~t1r.

betimler. Salur Kazan her y1l evini yag- kulu oldugu is;in, is; Asya geleneklerine Beyler, ozellikle yeni beyler giderek
malatuken, tarihte hanlann mal-miilk, gore olupn bu hanlar-beyler ayn~ma­ kendi geleneklerini olu~turma yoluna
bugiinkii deyimle han-hamam sahibi Sl Miisliiman olanlar arasmda zamanla gitmi~lerdir. Ama "bey anaS1 aglamaz"
olmamalan gerektigi anlay1~ma dayam- onemini kaybedecekti. Ama Temiir za- soziinden anla~11d1g1 gibi, kendi gele-
yordu. Hanlar mal miilk apsmdan yahn manmda daha boyle bir degi~im olma- cekleri is;in gerekli tedbirleri almakta
olmalan yamnda, Eric Valli' nin "Hima- m1~tl. Bunun is;in 18. yiizy1la gelinmesi mahirle~mi~ler ve bu maharet yava~ ya-
1aya" fllmindeki tuz ticaret kervamnm gerekiyordu. va~ "beylerin zoru" ~ekline donii~mii~­
kervanba~l gibi, genellikle yalmz olan tiir. Biz de tiirkiilerden "Zorbey"leri,
ki~ilerdi. Kervanba~mm soyledigi gibi "Han kaldllmak" fllmlerden de Zorba'lan tanmz. i~te bu
bu yalmzhk onlan zaman zaman Tann Ote yandan <;inggisli geleneklere bag- durumlarda yeni aray1~lar ba~lam1~ ve
ile konu~maya itebiliyordu. h olmayan Osmanhlar, ba~tan itibaren yeniden <;inggis ogullannm etrafm da
<;in imparatorlan da Gogiin Tan- bey olduklan halde, kendilerini han toplamlm1~t1r .
nS1 ile konu~ma geregi duydular. 14. ilan etmekte beis gorme mi~lerdi. Miis- Genellikle bu yeni o lu~umlar, bir-
yiizplda Ming siilalesinden soma bu liiman olmalan as;lS1ndan zaten diinyevi le~me ve devlet kurulmas1 olarak de -
"Tann'yla konu~ma" i~i Y1lda bir giine i~lerde sultan, yani otorite sahibi idiler. gerlendirilir. Oysa ki is; Asya tarihinde
indirildi ve ozel bir torenle yerine geti- Hanlar da kaganlar gibi kendileri- 18. yiizy1l ortalanna kadar devlet ida-
rilmeye ba~land1. ni destekleyenler tarafmdan "kaldm- resi ve siilalelerin degi~mesi bu ~ekilde
<;in'in kom~ulan olmu~ olan kadim hyorlard1". Kagan veya han kalduma, olmu~tur. 18. yiizY1ldan somaki beyler
Tiirklerde ise adaylardan kimin kagan o kimseyi bir kahn bir kes;e iizerine hakimiyeti ise, kcndini gorkemli mima-
olacag1 ve 0 ki~inin Tann katma var- oturtarak, onu destekleyenlerin kes;enin ri eserler ile ortaya koyar. Bugiin turis-
masmm uygun olup olamayacag1 hane- w;lanndan tutarak havaya kaldumalan tik odak noktas1 olan bunlard1r. Hanlar
dan mensubu tegin ve ~adlar ile devletin ~eklinde oluyordu. Bugiin bunu bizdeki isc kcndilcrini yiiceltmek is;in gorkemli
ileri gelen beyleri tarafmdan ozel bir "omuzlara almak" ~eklinde anlayabili- binalar yaptumam1~lardu. Biz de bu
torenle smamrdl. Daha somalan bura- riz. Yani kaldmlmak kadar, kald1ran- durumu kimi zaman yanh~ olarak onla-
da bir ayn~ma olacak, hanlar ve hanlar lann destegini almak onemlidir; yoksa nn geri kalm1~ hklanna yoranz.
ham kaganlar ile beyler arasmda kesin insan bir and a kendini yerde bulur. Hanlar tarafS1z yani yalmzdu. Halk
bir aymm belirecekti. Ozellikle <;ing- Hanlar kabileleraras1 davalan hal- da "han siiyegi kiye", yani "han kemigi
gis Han'm hakim oldugu 13. yiizY1ldan leden hakemler olarak goriildiigii is;in, ugursuz" diyerek onlann yanmda dahi
soma hanlar ve beyler arasmda beliren kendilerine ait mal ve miilklerinin bu- gomiilmek istememi~tir. Yalmzhklan
kesin ayn~ma ile, ancak <;inggis evla- lunmamas1, idarede adaletin ilk ~art1 ve oliimden sonra da devam cdcr. •

106 NTV TARiH MAYIS 2009


2009
MAY I S

... . A....
MODERN TURKIYE'DE SIYASI DU~UNCE
Tiirkiye'de Siyasl Dii~iince'nin yol haritasl tamamlandl! ..
Modem Tiirkiye'de Siyasi Dii:!unce, Cumhuriyet Turkiyesi'ndeki belli ba;;h du;;unce aklmlannm, siyasal a<;lhmlan
ve etkilerini esas alarak, analitik bir degerlendirmesini hedefliyor. Her cildin baglmslz bir kitap kimligi de ta;;ldlgl
bu dokuz ciltlik edisyonda, du;;unsel ybnelimler, tarn;;malar/polemikler, ideolojik s()ylemler, uzerin de
odakla;;llan izlekler, aynca bunlann du;;unsel esin kaynaklan, dbnemler ve aklmlar boyunca etkisini hissettiren
gu<;lu zihniyet kahplan, "marjinal" saytlan arayt;;lan ve savrulu;;lan da gbz ardl etmeden mercek altma ahmyor.

CIL T EDITORO OMERLA<;:INER

Donemler
ve Zihniyetler
75 YAZAR, 81 KONU BA~LIGI, 1350 SAYFA

Siyasl dii~iincey e etki etmi~ aydmlar; devlet zihniyeti; milliyett;ilik,


lrkt;lhk, fa~izm; sol-sag, "merkez"; Kiirt sorunu; din, laiklik, lsliimClhk;
kadmlar, toplumsal cinsiyet; basm-medya, edebiyat, sanat; Batl-Dogu; tabular...
Donemler ve Zihniyetler, siyasl dii~iinceye etki eden tartl?malann
kar~!la?tlrmah bir muhasebesini sunuyor.

(ilT 51 Editor: Ahmet C;igdem (iLT 61 Editor: Yasin Aktay (iLT 7 / Editor: Murat Yilmaz (iLT 8 / Editor: Murat Gultekingil

www.iletisim . com.tr
Binbirdirek Meydanl Sokak, Ilet i ~im Han No.7 Caga l oglu 3 412 2 I stanbu l ' t 212 5 16 22 60 · 61-62 • f 2 12 516 12 58 • e iletisim@iletisim.co m.tr

Genel Dagltlm PUNT S>- t 212 496 1050 f 212 551 30 13 e punto@puntokitap . com • www . puntokitap.com
www.Bitturk.Net


air
OBJE LER BELGE LER
FOTOGRAFLAR SERGiSi

21 Mart- 19 Nisan 2009 23 Nisan-5 MaYls 2009 J3 ~aYl s-3 1 MaYls 2009
iSTANBUL ANKARA IZMIR
garajistanbul Cankaya Belediyesi Ege Un iversitesi
Sa at 10:00- 20:00 Cagdas Sanatlar Merkezi AtatU r k KUltU r Merkezi
Saat 09 :00-19:30 Sa at 08:30-18:00

• • . . . <00 •