You are on page 1of 28

Βιολογία(Γενικής(Παιδείας

Β΄Λυκείου
• Ελληνογαλλική Σχολή Jeanne D’Arc • 2011-2012

Δημοσθένης Καρυοφύλλης • email: dkariofi@e-biology.gr • www.ibrain.gr

Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας

Κεφ. 1ο Χημική σύσταση του κυττάρου
Χαρακτηριστικά των επιπέδων οργάνωσης:

Η δομή εξυπηρετεί τη λειτουργία.

Το ανώτερο επίπεδο εμφανίζει ιδιότητες που δεν
υπήρχαν στο κατώτερο.

Ισχύουν πάντα οι ίδιοι φυσικοχημικοί νόμοι.

Όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από τα ίδια χημικά
μόρια, δηλώνοντας έτσι την κοινή προέλευση.
Η χημεία της ζωής
Χημικά στοιχεία που συνθέτουν τους οργανισμούς
92 στοιχεία στο φλοιό της γης
27 απαραίτητα για τη ζωή
 4 από αυτά συμμετέχουν κατά 96% (C, O, H, N) γιατί:
 Μπορούν να σχηματίζουν ομοιοπολικούς δεσμούς, τόσο
μεταξύ τους όσο και με άτομα των άλλων τριών στοιχείων.
 Με εξαίρεση το Η, καθένα από τα άλλα τρία μπορεί να
συνδέεται με απλούς ή πολλαπλούς δεσμούς, με περισσότερα
από ένα άτομα του ίδιου ή διαφορετικών στοιχείων ταυτόχρονα.
 P, S, Na, K, Ca, Mg, Cl, συμμετέχουν κατά 4%
 Ιχνοστοιχεία συμμετέχουν κατά 0.01%
Βιομόρια είναι βασικά δομικά ή λειτουργικά συστατικά των
οργανισμών που παράγονται από τους ίδιους. Από τα
χαρακτηριστικά που πρέπει να διαθέτουν είναι:

Σταθερότητα και

Ποικιλομορφία
Η χημεία της ζωής είναι «υγρή»
Τα κύτταρα βρίσκονται είτε άμεσα είτε έμμεσα σε υδατικό
περιβάλλον, ενώ το εσωτερικό τους περιβάλλον είναι επίσης υγρό
(νερό) κατά 80%. Οι λόγοι είναι:

Οι περισσότερες από τις χημικές ουσίες είναι
ευδιάλυτες στο νερό, οπότε μεταφέρονται εύκολα.

Το νερό συμμετέχει και το ίδιο σε μερικές αντιδράσεις
(π.χ. υδρόλυση).

Έχει μεγάλη θερμοχωρητικότητα.

Έχει μεγάλη επιφανειακή τάση. κ.λ.π.
Μικρά μόρια και μακρομόρια
Απλές ανόργανες ενώσεις όπως:

Οξέα

Βάσεις και

Άλατα
Βρίσκονται σε πολύ μικρές συγκεντρώσεις μέσα στο κύτταρο, αλλά
έχουν μοναδική σημασία για τη ζωή, γιατί:

ρυθμίζουν το pH στο εσωτερικό του κυττάρου
1

Δημοσθένης*Καρυοφύλλης*

*

*

www.ibrain.gr*

ονομάζεται υδρόλυση.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Σύνθετες οργανικές ενώσεις όπως: • Πρωτεΐνες • Νουκλεϊκά οξέα • Υδατάνθρακες και • Λιπίδια Συνιστούν το υπόλοιπο περιεχόμενο του κυττάρου και αποτελούν τα μακρομόρια. Τα μονομερή.  μια αμινομάδα. και τα δυο μονομερή συνδέονται με ομοιοπολικό δεσμό. 2 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. των μονομερών.: η έννοιες μακρο. τότε τα μονομερή θα είναι τα τούβλα από τα οποία αποτελείται). Βιομόριο (πολυμερές) Πρωτεΐνη Νουκλεϊκά οξέα Υδατάνθρακες Μονομερές Αμινοξέα Νουκλεοτίδια Μονοσακχαρίτες Τα μονομερή ενώνονται ένα μηχανισμό που ονομάζεται συμπύκνωση και σχηματίζονται τα πολυμερή-μακρομόρια (που είναι και βιομόρια). μόνο 20 αποτελούν συστατικά των πρωτεϊνών. (Αν θεωρήσουμε έναν τοίχο σαν το πολυμερές.και μικρο.ibrain. Δεσμοί που συναντώνται στα βιομόρια  Ομοιοπολικός Συνένωση των μονομερών  Δεσμοί υδρογόνου  Δυνάμεις Van der Waals  Υδρόφοβοι δεσμοί Συµµετέχουν στην τελική διαµόρφωση των µακροµορίων Πρωτεΐνες Σχηματίζονται από αμινοξέα. Κάθε αμινοξύ αποτελείται:  από ένα άτομο άνθρακα ενωμένο:  με ένα υδρογόνο.gr* . σαν ένα μόριο H2O. (Σημ. είναι οι δομικοί λίθοι με τους οποίους σχηματίζονται τα πολυμερή. Τα περισσότερα βιομόρια είναι πολυμερή. δηλαδή. Η διάσπαση των βιομορίων με την προσθήκη H2O. Από τα 170 αμινοξέα που έχουν ανιχνευτεί στη φύση. Στη συμπύκνωση ένα H από το ένα μονομερές και ένα ΟΗ από το επόμενο απομακρύνονται.είναι σχετικές) Μακρομόρια (συχνά είναι μορφές πολυμερών) Πολυμερή είναι ενώσεις που σχηματίζονται από την επανάληψη απλούστερων ενώσεων.

 Διαφορετική διαμόρφωση στο χώρο. με το μηχανισμό της συμπύκνωσης και σχηματίζουν πολυμερή. δηλαδή.  Διαφορετική δευτεροταγή δομή.  Διαφορετική αναδίπλωση του μορίου. κ. με αποτέλεσμα την καταστροφή της τρισδιάστατης δομής της και συνεπώς την απώλεια της λειτουργικότητάς της. Τα αμινοξέα ενώνονται στη σειρά. Μετουσίωση μιας πρωτεΐνης είναι το σπάσιμο των δεσμών που έχουν αναπτυχθεί μεταξύ των πλευρικών ομάδων των αμινοξέων. Όταν ο αριθμός ξεπερνά τα 50 αμινοξέα τότε μιλάμε για πολυπεπτίδια. τετρα-. ΓΙΑΤΙ.) Οργάνωση των πρωτεϊνικών μορίων:  Πρωτοταγής δομή: η αλληλουχία των αμινοξέων  Δευτεροταγής δομή: ελικοειδής ή πτυχωτή  Τριτοταγής δομή: μορφή στο χώρο⇒ πληροφορίες για τη λειτουργία  Τεταρτοταγής δομή: περισσότερες από μια αλυσίδες και συνδυασμός τους για σχηματισμό του τελικού ενιαίου μορίου.  Καθορίζεται από την αλληλουχία των αμινοξέων στην πεπτιδική αλυσίδα και  Σταθεροποιείται από τους δεσμούς που σχηματίζονται ανάμεσα στις ομάδες R των αμινοξέων. δηλαδή. (Όλα τα πολυπεπτίδια δεν είναι απαραίτητα και πρωτεΐνες. δεσμοί 3 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. δηλαδή. δηλαδή. που ονομάζονται πεπτίδια. Η δομή των πρωτεϊνικών μορίων καθορίζει τη λειτουργία τους: Αυτό γίνεται φανερό κατά τη διάρκεια της μετουσίωσης. Η διαμόρφωση του πρωτεϊνικού μορίου στο χώρο.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας   μια καρβοξυλομάδα και μια πλευρική αλυσίδα R. Οι πρωτεΐνες δηλαδή είναι πολυπεπτίδια.π πριν από τη λέξη πεπτίδιο. Αυτή η πλευρική ομάδα R έχει διαφορετική χημική δομή για κάθε αμινοξύ. τρι. Ανάλογα με τον αριθμό των αμινοξέων βάζουμε το πρόθεμα δι-. Άρα υπάρχουν 20 διαφορετικές R στα 20 διαφορετικά αμινοξέα.λ.gr* . Μετουσίωση μπορεί να συμβεί με:  ακραίες θερμοκρασίες και  ακραίες τιμές pH Ακόμα: Διαφορετική αλληλουχία των αμινοξέων οδηγεί σε:  Διαφορετική δυνατότητα να σχηματιστούν μεταξύ των ομάδων R των αμινοξέων.  Διαφορετική τριτοταγή.ibrain. Δηλαδή αν ενωθούν τρία αμινοξέα σχηματίζεται ένα τριπεπτίδιο.

Οι αλυσίδες των νουκλεϊνικών οξέων έχουν μεγάλο μήκος. που μπορεί να είναι μια από τις Α.G.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Οι πρωτεΐνες ανάλογα με τη λειτουργία τους διακρίνονται σε:  Δομικές και  λειτουργικές.gr* . Νουκλεϊνικά οξέα (ή νουκλεϊκά οξέα): Τα νουκλεϊκά οξέα καθορίζουν την παραγωγή πρωτεϊνών και έτσι ελέγχουν όλες τις λειτουργίες και τα κληρονομικά γνωρίσματα των οργανισμών. T. που δίνουν DNA Όταν η πεντόζη είναι η ριβόζη και οι αζωτούχες βάσεις οι A.U. που μπορεί να είναι η δεσοξυριβόζη ή η ριβόζη  Ένα μόριο φωσφορικού οξέος και  Μια αζωτούχο βάση. Νουκλεοτίδια: Τα νουκλεοτίδια αποτελούνται από:  Μια πεντόζη (σάκχαρο). Όταν η πεντόζη είναι η δεσοξυριβόζη και oι αζωτούχες βάσεις οι A. Τ.λ.C. C.C. που δίνουν RNA Δυο μονοφωσφορικά νουκλεοτίδια ενώνονται με ομοιοπολικό δεσμό για να αποτελέσουν ένα δινουκλεοτίδιο.ibrain. τότε μιλάμε για δεσοξυριβονουκλεοτίδια. Που ενώνονται με ομοιοπολικό δεσμό. Αν η διαδικασία επαναληφθεί χιλιάδες φορές. πράγμα που τα καθιστά ικανά να είναι οι φορείς των πληροφοριών. τότε δημιουργείται ένα πολυνουκλεοτίδιο. Δομή του DNA:  2 πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες (κλώνοι) που σχηματίζουν διπλή έλικα  Οι αζωτούχες βάσεις κάθε κλώνου είναι κάθετες στον κύριο άξονα και προεξέχουν στο εσωτερικό του 4 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. κ. U.π. τότε μιλάμε για ριβονουκλεοτίδια. G. Υπάρχουν δυο είδη νουκλεϊνικών οξέων:  DNA και το  RNA Τα μονομερή από τα οποία αποτελούνται τα νουκλεϊνικά οξέα είναι τα νουκλεοτίδια. G.

Εμφανίζεται με τρεις διαφορετικούς τύπους:  Αγγελιαφόρο RNA (mRNA).  Στα μιτοχόνδρια (μικρό ποσοστό) και  Στους χλωροπλάστες (μικρό ποσοστό) Οι χλωροπλάστες και τα μιτοχόνδρια είναι οργανίδια με σχετική αυτονομία. έχει δομικό ρόλο σαν συστατικό των ριβοσωμάτων. Δομή και βιολογικός ρόλος του RNA: Το RNA αποτελείται από ριβονουκλεοτίδια και είναι κατά βάση μονόκλωνο (Σε μερικές περιοχές μπορεί να αναδιπλώνεται και η διαμόρφωση αυτή σταθεροποιείται με δεσμούς υδρογόνου που σχηματίζονται μεταξύ των συμπληρωματικών βάσεων Α-U.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Οι δυο κλώνοι συγκρατούνται με δεσμούς υδρογόνου που αναπτύσσονται μεταξύ των απέναντι αζωτούχων βάσεων Οι αζωτούχες βάσεις που βρίσκονται απέναντι η μια από την άλλη χαρακτηρίζονται σαν συμπληρωματικές. μεταφέρει τα αμινοξέα στα ριβοσώματα και  Ριβοσωμικό RNA (rRNA). Τέτοιες είναι:  Α-Τ και  G-C Μεταξύ των ζευγαριών των συμπληρωματικών βάσεων αναπτύσσονται:  2 δεσμοί υδρογόνου στο ζεύγος Α-Τ και  3 δεσμοί υδρογόνου στο ζεύγος G-C. μεταφέρει τη γενετική πληροφορία από το DNA στα ριβοσώματα  Μεταφορικό RNA (tRNA). Το σύνολο των μορίων του DNA ενός κυττάρου αποτελεί το γενετικό υλικό. Χάρη στη συμπληρωματικότητα το μόριο του DNA μπορεί:  Να αντιγράφεται με ακρίβεια και  Να ασκεί τον κατευθυντήριο ρόλο του σε όλες τις δραστηριότητες του κυττάρου. 5 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.ibrain. G-C). Βιολογικός ρόλος του DNA:  Φέρει τις γενετικές πληροφορίες  Ελέγχει μέσο αυτών κάθε κυτταρική δραστηριότητα  Μεταβιβάζει τις πληροφορίες αναλλοίωτες από γενιά σε γενιά  Επιτρέπει τη δημιουργία γενετικής ποικιλομορφίας. Το RNA βρίσκεται:  Στον πυρήνα.gr* . Στα ευκαρυωτικά κύτταρα το DNA βρίσκεται  Μέσα στον πυρήνα.

τη γλυκόζη. Κυριότεροι είναι:  Μαλτόζη (από το άμυλο)  Σακχαρόζη (στα φρούτα)  Λακτόζη (στο γάλα).gr* . αποθηκευτικός Σχηματίζονται από το ίδιο μονομερές. Πολυσακχαρίτες: Από τη συνένωση πολλών μονοσακχαριτών.ibrain. δομικός  Άμυλο (φυτά). Κυριότεροι είναι:  Κυτταρίνη (φυτά). αποθηκευτικός  Γλυκογόνο (ζωικά κύτταρα και μύκητες).Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας      Στο κυτόπλασμα Ελεύθερο ή Στα ριβοσώματα Στα μιτοχόνδρια και Στους χλωροπλάστες Υδατάνθρακες:  Μπορεί να είναι πηγή ενέργειας:  Γλυκόζη  Άμυλο  Γλυκογόνο ή  Δομικά συστατικά:  κυτταρίνη Διακρίνονται σε:  Μονοσακχαρίτες  Δισακχαρίτες και  Πολυσακχαρίτες Μονοσακχαρίτες:  Τριόζες  Πεντόζες  Εξόζες Δισακχαρίτες: Από τη συνένωση δυο μονοσακχαριτών. αλλά διαφέρουν στο:  Μέγεθος  Τη μορφή του μορίου και το  Βιολογικό ρόλο Λιπίδια:   Δομικά ή Λειτουργικά συστατικά 6 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.

που αποτελείται από 4 ενωμένους ανθρακικούς δακτυλίους. (συχνότερα στα φυτά. 7 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Σημαντικότερες κατηγορίες:  Ουδέτερα λίπη  Φωσφολιπίδια  Στεροειδή Κοινό χαρακτηριστικό: δεν διαλύονται στο νερό Ουδέτερα λίπη: 1 μόριο γλυκερόλης + 3 μόρια λιπαρών οξέων = 1 μόριο ουδέτερου λίπους (τριγλυκερίδιο) Τα ουδέτερα λίπη διακρίνονται σε:  Κορεσμένα (συχνότερα στα ζώα.ibrain. που τα κύρια δομικά συστατικά είναι τα φωσφολιπίδια. συνήθως στερεά) και  Ακόρεστα.gr* . συνήθως υγρά) Φωσφολιπίδια: Ουρά υδρόφοβη Κεφαλή υδρόφιλη 2 μόρια λιπαρού οξέος + 1 μόριο γλυκερόλης + 1 μόριο φωσφορικού οξέος + 1 μικρότερο πολικό μόριο Σε αυτά τα χαρακτηριστικά στηρίζεται η συγκρότηση και λειτουργικότητα των μεμβρανών των κυττάρων. Χαρακτηριστικό στεροειδές είναι η χοληστερόλη. Στεροειδή: Έχουν χαρακτηριστικό σκελετό.

λ.  Η συλλογική δράση και αλληλεπίδραση των κυττάρων έχει σαν αποτέλεσμα τη λειτουργία των οργανισμών. όπως:  Η μεταφορά ουσιών στο εσωτερικό τους.  Κάθε κύτταρο προέρχεται από κύτταρο. 2.  Και σε ευκαρυωτικά. όταν είναι απαραίτητο.  Οι διάφορες (και πολύπλοκες) βιοχημικές διεργασίες κ.ibrain.π.  Τυπικό κύτταρο είναι ένα κύτταρο που ουσιαστικά δεν υπάρχει. 2ο Κύτταρο: Η θεμελιώδης μονάδα της ζωής Η κυτταρική θεωρία αρχικά διατυπώθηκε:  Η δομική και λειτουργική μονάδα όλων των οργανισμών είναι το κύτταρο. η οποία πρέπει να είναι όσο το δυνατό πιο μεγάλη. αλλά περιλαμβάνει ότι θα έπρεπε να έχει ένα κύτταρο και βάση αυτού γίνεται η μελέτη και η περιγραφή των κυττάρων.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Κεφ.1 Το πορτρέτο του ευκαρυωτικού κυττάρου Τα κύτταρα διαφέρουν σε ιδιότητες όπως:  Η κίνηση. ώστε να πάρει τη μορφή:  Όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από κύτταρα και κυτταρικά παράγωγα.  Χρήσιμες εισάγονται και  Άχρηστες αποβάλλονται.gr* . Και βελτιώθηκε στη συνέχεια.  Υπολογίζεται ότι στον άνθρωπο υπάρχουν 100 περίπου διαφορετικά είδη κυττάρων.λ.π.  Όλα τα κύτταρα δομούνται από τα ίδια χημικά συστατικά και εκδηλώνουν παρόμοιες μεταβολικές διεργασίες.  Η ύπαρξη ειδικών δομών.  Κάθε κύτταρο προέρχεται από τη διαίρεση άλλου κυττάρου. Τα κύτταρα μπορούν να διακριθούν σε:  Προκαρυωτικά.  Ο τρόπος διατροφής κ. που έχουν εσωτερικές μεμβράνες και επομένως και σχηματισμένο πυρήνα και θεωρούνται πιο εξελιγμένα. Μέσο της εξωτερικής τους επιφάνειας.  Η αλλαγή θέσης των κυτταρικών δομών. δηλαδή σε κύτταρα που δεν έχουν εσωτερικές μεμβράνες και επομένως και σχηματισμένο πυρήνα και είναι απλούστερα. Αλλά υπέχουν και ιδιότητες που είναι κοινές για όλα τα κύτταρα. Μέγεθος κυττάρων Τα κύτταρα  Αναταλλάσουν ουσίες με το περιβάλλον τους.  Ακόμα ανταλλάσσονται μηνύματα 8 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.

που ή  Βρίσκονται στην επιφάνεια της μεμβράνης ή  Βυθίζονται στο εσωτερικής ή  Τη διαπερνούν κάθετα  Τα υδρόφιλα τμήματα των φωσφολιπιδίων (οι κεφαλές) στρέφονται σε περιοχές που έχουν νερό.  Όταν το κύτταρο είναι μικρό τότε έχει αναλογικά μεγάλη επιφάνεια και μικρό όγκο.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Μεταξύ του κυττάρου και του περιβάλλοντος. Συνοπτικά:  Τα φωσφολιπίδια συμμετέχουν στη δημιουργία της βασικής δομής. 9 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. καθώς και  στις έλξεις των υδρόφοβων τμημάτων μεταξύ τους  Στη διατήρηση της ρευστότητας της μεμβράνης συμμετέχει το στεροειδές χοληστερόλη. 2. δηλαδή προς το εσωτερικό της κατασκευής. γιατί πολλές από τις πρωτεΐνες τους έχουν αδρανοποιηθεί.  Η σταθεροποίηση της δομής.2 Πλασματική μεμβράνη Δομή πλασματικής μεμβράνης Το μοντέλο της μεμβράνης που είναι αποδεκτό σήμερα είναι το μοντέλο του ρευστού μωσαϊκού. αλλά και  Μεταξύ των διαφόρων περιοχών του εσωτερικού του κυττάρου. Πολυπλοκότητα της κατασκευής-διαμερισματοποίηση Το κύτταρο είναι «χωρισμένο» σε διακριτές περιοχές που περιβάλλονται από μεμβράνες και μέσα στις οποίες γίνονται διάφορες δραστηριότητες αυτές.ibrain. δηλαδή προς το εξωτερικό και προς το ενδοκυτταρικό περιβάλλον. Η ρευστότητα της μεμβράνης έχει να κάνει με τη λειτουργικότητά της. Μεμβράνες που έχουν στερεοποιηθεί χάνουν τη λειτουργικότητά τους. Αυτή η ανταλλαγή είναι τόσο πιο γρήγορη. οι περιοχές ονομάζονται κυτταρικά οργανίδια. ανάμεσα στα οποία  Παρεμβάλλονται στεροειδή και  Πρωτεΐνες. χωρίς όμως να γίνεται στατική οφείλεται  στις έλξεις των μορίων του νερού και των υδρόφιλων κεφαλών.  Τα υδρόφοβα τμήματα. δηλαδή οι ουρές στρέφονται σε περιοχές που δεν υπάρχει νερό. όσο πιο μικρός είναι ο όγκος του κυττάρου.gr* . δηλαδή οι μεμβράνες αποτελούνται:  Από μια διπλοστοιβάδα φωσφολιπιδίων.

οπότε 10 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Τα στεροειδή (χοληστερόλη).  Υποδέχεται και ερμηνεύει μηνύματα από το περιβάλλον.  Μεταβίβαση μηνυμάτων κ. συμμετέχουν στη ρευστότητα και  Οι πρωτεΐνες αποτελούν  Ή δομικά συστατικά  Ή έχουν λειτουργικό ρόλο όπως  Έλεγχο εισόδου-εξόδου ουσιών. Διαφορετικά:  Αν ήταν τελείως αδιαπέραστη τότε το κύτταρο δεν θα μπορούσε να προσλάβει τις απαραίτητες ουσίες και να αποβάλλει τις άχρηστες. Για παράδειγμα το οξυγόνο που έχει μεγάλη συγκέντρωση στο εξωτερικό του κυττάρου. ενώ  Αν ήταν τελείως διαπερατή τότε το κύτταρο δεν θα μπορούσε να διατηρήσει τη χημική του σύσταση. που διακρίνεται σε:  Διάχυση και  Ώσμωση  Την ενεργητική μεταφορά και  Την ενδοκύτωση και εξωκύτωση Παθητική μεταφορά Διάχυση Γίνεται μεταφορά ουσιών από περιοχές υψηλής συγκέντρωσής τους σε περιοχές χαμηλής. Ώσμωση Στην ώσμωση δεν μπορεί να γίνει μετακίνηση της ουσίας (συνήθως γιατί έχει μεγάλο μοριακό βάρος) από περιοχές υψηλής συγκέντρωσης σε περιοχές χαμηλής συγκέντρωσης. Μεταφορά ουσιών μέσο της πλασματικής μεμβράνης Η μεμβράνη του κυττάρου πρέπει να είναι εκλεκτικά διαπερατή στις διάφορες ουσίες.  Η μεταφορά ουσιών γίνεται μέσο της μεμβράνης με τρεις κύριους τρόπους:  Την παθητική μεταφορά. μετακινείται από το εξωτερικό προς το εσωτερικό του κυττάρου. ποιες δύσκολα και ποιες καθόλου.ibrain.gr* . δηλαδή να ελέγχει ποιες ουσίες πρέπει να τη διαπερνούν εύκολα. Οι μεμβράνες που έχουν την παραπάνω δομή ονομάζονται απλές στοιχειώδεις μεμβράνες.  Ελέγχει τις ουσίες που εισέρχονται και εξέρχονται από το κύτταρο. Λειτουργίες της πλασματικής μεμβράνης  Περιβάλλει το κύτταρο και το διαχωρίζει από το εξωτερικό του περιβάλλον.λ.π.

Αυτό γίνεται με την ύπαρξη ειδικού μηχανισμού μεταφοράς. Η αντλία αυτή:  Είναι μια διαμεμβρανική πρωτεΐνη.gr* .Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας μετακινείται νερό μέσο της μεμβράνης του κυττάρου ώστε να επέλθει ισορροπία. και περικλείει την ουσία  Τα ψευδοπόδια ενώνονται και  Η ουσία εισάγεται στο εσωτερικό του κυττάρου με ένα κομμάτι της πλασματικής μεμβράνης. που  Για κάθε 3 ιόντα Na που εξάγει. τα ψευδοπόδια. Φυσικά η μεταφορά αυτή απαιτεί την κατανάλωση ενέργειας. που θα είναι σε χαμηλή συγκέντρωση. Ενδοκύτωση: Με αυτή τη διαδικασία γίνεται εισαγωγή στο κύτταρο μεγαλομοριακών ουσιών όπως  Πρωτεΐνες  Πολυσακχαρίτες. που κοινό τους χαρακτηριστικό είναι η κατανάλωση ενέργειας. Ενεργητική μεταφορά Αν η μεταφορά ουσιών γινόταν μόνο παθητικά τότε κάποια στιγμή το κύτταρο θα είχε την ίδια συγκέντρωση με το εξωτερικό του περιβάλλον. Ένας από αυτούς τους μηχανισμούς είναι και η αντλία ιόντων Κ+-Na+. στο εσωτερικό του. σαν κυστίδιο Εξωκύτωση Αντίστροφη πορεία από αυτή της ενδοκύτωσης. αλλά και  Ολόκληρων μικροοργανισμών  Για θρέψη σε μονοκύτταρους οργανισμούς (π. που ονομάζεται ενεργητική μεταφορά.χ. εισάγει 2 ιόντα Κ  Υπάρχει σε όλα τα ζωικά κύτταρα και  Παίζει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία των νευρικών κυττάρων Εκτός από αυτή την αντλία υπάρχουν και άλλες.ibrain. λευκά αιμοσφαίρια) Στάδια:  Το κυτταρόπλασμα εκτείνει προεκβολές. Για παράδειγμα μια χρήσιμη ουσία θα πρέπει να μπορεί να τη μεταφέρει από το εξωτερικό του περιβάλλον. Με τη διαδικασία αυτή απομακρύνονται:  Άχρηστα υπολείμματα τροφών 11 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.χ. Για να μπορέσει το κύτταρο να διατηρεί τη σύστασή του πρέπει με κάποιο τρόπο να μπορεί να μεταφέρει ουσίες από περιοχές υψηλής συγκέντρωσης σε περιοχές χαμηλής συγκέντρωσης. Didinium)  Ή για άμυνα σε πολυκύτταρους (π.

υπάρχουν τα κυτταρικά οργανίδια. γίνεται προσπάθεια καταστροφής τους  Το συντονισμό της δράσης τους  Την τροποποίηση της λειτουργίας τους  Πως γίνεται η λήψη μηνυμάτων.ibrain. Πυρήνας  Το πιο ευδιάκριτο οργανίδιο των ευκαρυωτικών κυττάρων  Κατά κανόνα υπάρχει ένας πυρήνας σε κάθε κύτταρο. το ίδιο ισχύει και για κύτταρα διαφορετικών οργανισμών  Με τους υποδοχείς γίνεται αναγνώριση  Κυττάρων και  Μηνυμάτων (τα μηνύματα είναι χημικές ουσίες)  Η αναγνώριση γίνεται γιατί υπάρχει χημική συγγένεια  Μετά την αναγνώριση ενεργοποιείται κάποιος εσωτερικός μηχανισμός και το κύτταρο μεταβάλλει τη λειτουργία του  Αν δεν υπάρχει υποδοχέας δεν μπορεί να γίνει αναγνώριση και επομένως το κύτταρο μένει ανεπηρέαστο 2.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Τοξικές ουσίες  Ουσίες που παράγονται στο κύτταρο και πρέπει να χρησιμοποιηθούν σε άλλο σημείο Στάδια:  Η ουσία κλείνεται σε ένα κυστίδιο  Το κυστίδιο πλησιάζει την πλασματική μεμβράνη  Περιβάλλεται από αυτή  Συντήκονται και  Η ουσία εξέρχεται στο περιβάλλον Η πλασματική μεμβράνη ως δέκτης μηνυμάτων Ανάμεσα στο κύτταρο και το περιβάλλον (ή και τα γειτονικά κύτταρα) γίνεται διαρκής ανταλλαγή μηνυμάτων. που είναι συνήθως γλυκοπρωτεΐνες (πρωτεΐνη ενωμένη με πολυσακχαρίτη). με εξαιρέσεις: 12 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. στο κυτταρόπλασμα. που έχει σαν αποτέλεσμα:  Την αναγνώριση των κυττάρων  Αν είναι ίδιου τύπου σχηματίζουν ιστούς  Αν είναι ξένα (διαφορετικού οργανισμού). Υπάρχουν στη μεμβράνη ειδικές πρωτεΐνες. Χαρακτηριστικά υποδοχέων  Κάθε τύπος κυττάρου έχει ειδικούς υποδοχείς  Διαφορετικοί τύποι κυττάρων έχουν διαφορετικούς υποδοχείς.3 Μια περιήγηση στο εσωτερικό του κυττάρου Στο εσωτερικό του κυττάρου. υποδοχείς. που το καθένα είναι υπεύθυνο για συγκεκριμένο ρόλο στο κύτταρο.gr* .

που είναι δομές • Σφαιρικές και πυκνές στην υφή • Δεν περιβάλλονται από μεμβράνη • Αποτελούνται από DNA και RNA • Σε αυτούς συντίθεται το rRNA  Και διάφορες χημικές ουσίες. με δυο πυρήνες Τα μυϊκά κύτταρα με πολλούς πυρήνες Τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια.λ. που είναι ένα σύμπλεγμα που περιλαμβάνει: • Σχεδόν όλο το DNA ενός κυττάρου.  Σχήμα  σφαιρικό ή  ωοειδές. • Ένζυμα. ενωμένο με RNA και πρωτεΐνες • Η χρωματίνη βρίσκεται σε μορφή νημάτων. στο οποίο περιέχονται  Η χρωματίνη. μια εσωτερική μια εξωτερική  Και φέρει οπές (τρύπες). • Άλλες πρωτεΐνες.ibrain. μέσο των οποίων γίνεται η επικοινωνία με το κυτταρόπλασμα  Στο εσωτερικό υπάρχει το πυρηνόπλασμα. όπως • Νουκλεοτίδια.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας    Το Paramecium.π. κ.λ. εκτός από την περίοδο που το κύτταρο διαιρείται και βρίσκεται με τη μορφή χρωμοσωμάτων  Ένας ή περισσότεροι πυρηνίσκοι. αλλά μπορεί και να ποικίλλει  Θέση  Περίπου στο κέντρο σε μερικά κύτταρα ή σε οποιοδήποτε σημείο σε άλλα  Δομή  Περιβάλλεται από τον πυρηνικό φάκελο ή πυρηνική μεμβράνη που  Αποτελείται από διπλή στοιχειώδη μεμβράνη.  Ρόλος του πυρήνα  Φυλάσσει το γενετικό υλικό.gr* .π. τους πόρους της πυρηνικής μεμβράνης. 13 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. χωρίς πυρήνα κ. καθορίζει τις ιδιότητες του κυττάρου και ελέγχει τις κυτταρικές λειτουργίες  Σε αυτόν αντιγράφεται το γενετικό υλικό και εξασφαλίζεται η μεταβίβαση των πληροφοριών από γενεά σε γενεά  Σε αυτόν συντίθενται τα διάφορα είδη RNA Κύτταρα που έχασαν ή τους αφαιρέθηκε ο πυρήνας τους δεν αναπαράγονται και εμφανίζουν μικρό αριθμό μεταβολικών διεργασιών και μικρή διάρκεια ζωής.

ibrain. Λυσοσώματα.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Ενδομεμβρανικό σύστημα Οι εσωτερικές μεμβράνες ενός κυττάρου συγκροτούν ένα ενιαίο δομικά και λειτουργικά σύστημα που περιλαμβάνει το: Ενδοπλασματικό δίκτυο. τα οποία:  Αποτελούνται από rRNA και πρωτεΐνες  Δεν περιβάλλονται από μεμβράνη  Σε αυτά γίνεται η πρωτεϊνοσύνθεση  Ριβοσώματα βρίσκονται και ελεύθερα στο κυτταρόπλασμα και  Στους χλωροπλάστες και τα μιτοχόνδρια  Μετά τη σύνθεση της πρωτεΐνης αυτή εισέρχεται στο χώρο του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου κι τροποποιείται (π. το: Αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο  Που φέρει στην επιφάνειά του τα ριβοσώματα.χ.gr* . Υπεροξειδιοσώματα και Κενοτόπια. της προστίθενται σάκχαρα) Λείο ενδοπλασματικό δίκτυο     Είναι συνέχεια του αδρού Δεν φέρει ριβοσώματα στην επιφάνειά του Έχει περισσότερο σωληνοειδή εμφάνιση Και ο ρόλος του  Σχετίζεται με τη σύνθεση λιπιδίων και  Εξουδετέρωση τοξικών ουσιών Σύμπλεγμα Golgi  Αποτελείται από ομάδες παράλληλων πεπλατυσμένων σάκων που  Περιβάλλονται από απλή στοιχειώδη μεμβράνη 14 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. Ενδοπλασματικό δίκτυο  Περιβάλλεται από απλή στοιχειώδη μεμβράνη και είναι ένα  Σύστημα αγωγών και κύστεων που διασχίζει το κυτταρόπλασμα  Οι μεμβράνες του αποτελούν πάνω από το 50% των μεμβρανών του κυττάρου και  Είναι συνδεμένες μεταξύ τους. Σύμπλεγμα Golgi. με τον πυρήνα και με άλλα οργανίδια και λόγω της σύνδεσης αυτής δρα σαν  Κοινός αγωγός μέσο του οποίου μεταφέρονται ουσίες μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του κυτταροπλάσματος  Οι μεμβράνες χρησιμοποιούνται και για την έδραση διαφόρων ενζύμων  Στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο παρουσιάζεται σε δυο μορφές.

που δημιουργούνται κατά την ενδοκύτωση  Παράδειγμα κενοτοπίου στα φυτικά κύτταρα είναι τα 15 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.ibrain. Λυσοσώματα  Σφαιρικά οργανίδια  Περιβάλλονται από απλή στοιχειώδη μεμβράνη  Περιέχουν υδρολυτικά ένζυμα. για την πέψη ουσιών ή και μικροοργανισμών  Στα φυτικά κύτταρα ως λυσοσώματα λειτουργούν ορισμένα χυμοτόπια Υπεροξειδιοσώματα  Μικρά σφαιρικά κυστίδια  Περιβάλλονται από απλή στοιχειώδη μεμβράνη  Περιέχουν οξειδωτικά ένζυμα  Γίνονται διάφορες μεταβολικές διαδικασίες. όπως η  Οξείδωση των λιπαρών οξέων  Στα υπατικά κύτταρα γίνεται η μετατροπή του οινοπνεύματος σε ακεταλδεΰδη  Μετατρέπεται το υπεροξείδιο του υδρογόνου (που είναι τοξικό) σε νερό και οξυγόνο Κενοτόπια  Κάθε κυστίδιο που περιβάλλεται από απλή στοιχειώδη μεμβράνη και περιέχει ένα υδατώδες υγρό  Παράδειγμα κενοτοπίου στα ζωικά κύτταρα είναι τα  Πεπτικά κενοτόπια.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Συγκεντρώνει και τροποποιεί τις πρωτεΐνες από το ενδοπλασματικό δίκτυο  Πορεία των πρωτεϊνών  Πρώτη περίπτωση  Από το ενδοπλασματικό δίκτυο φτάνουν στο Golgi μέσο της φυσικής σύνδεσης με μεμβράνες που έχουν τα δυο οργανίδια ή  Δεύτερη περίπτωση  Οι πρωτεΐνες παράγονται στα ριβοσώματα  Εισέρχονται στο ενδοπλασματικό  Συγκεντρώνονται και κλείνονται σε κυστίδια που  Αποκόπτονται από το ενδοπλασματικό δίκτυο  Φτάνουν στο Golgi και  Συγχωνεύονται με τις μεμβράνες του Golgi  Εκεί οι πρωτεΐνες επεξεργάζονται επιπλέον  Πακετάρονται ξανά σε κυστίδια που  Αποκόπτονται από το Golgi και  Φτάνουν σε σημεία του κυττάρου που πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ή  Αποβάλλονται από το κύτταρο.gr* .

Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Χυμοτόπια. που είναι αποθήκες • θρεπτικών. που ενώνονται μεταξύ τους με • Τα ελασμάτια  Στο στρώμα βρίσκεται ακόμα • DNA • Ένζυμα και • Ριβοσώματα Που επιτρέπουν στο χλωροπλάστη να συνθέτει μερικές από τις πρωτεΐνες του Να διπλασιάζεται ανεξάρτητα από διπλασιασμό του κυττάρου και Να έχει μερική αυτονομία. • άχρηστων προϊόντων ή και • υδρολυτικών ενζύμων Χλωροπλάστες και μιτοχόνδρια (οι μετατροπείς ενέργειας των κυττάρων)  Τα κύτταρα χρειάζονται ενέργεια για • Να διατηρήσουν τη δομή και • Τη λειτουργικότητά τους  Η ενέργεια αντλείται από το περιβάλλον  Και μετατρέπεται σε μορφή που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί από το κύτταρο Χλωροπλάστες  Υπάρχουν μόνο στα φωτοσυνθετικά κύτταρα (των φυτών)  Μέσα σε αυτούς γίνεται η φωτοσύνθεση  Περιβάλλονται από διπλή στοιχειώδη μεμβράνη  Στο εσωτερικό τους βρίσκεται το παχύρρευστο στρώμα.ibrain.  Σχήμα • Επιμήκες • Σφαιρικό • Ωοειδές 16 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. Άλλα πλαστίδια είναι • Οι αμυλοπλάστες (άχρωμοι.gr* . περιέχουν άμυλο) και • Οι χρωμοπλάστες (περιέχουν χρωστικές) Μιτοχόνδρια  Υπάρχουν σε όλα τα ευκαρυωτικά κύτταρα. • χρωστικών. με εξαίρεση τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια.  Σε αυτά γίνεται μετατροπή ενέργειας. • ιόντων. στο οποίο υπάρχουν • Τα θυλακοειδή.  Οι χλωροπλάστες ανήκουν σε μια κατηγορία οργανιδίων που λέγονται πλαστίδια. που σχηματίζουν  Τα grana.

ibrain.  Στη μήτρα βρίσκονται • DNA • Ένζυμα και • Ριβοσώματα Που επιτρέπουν στο μιτοχόνδριο να συνθέτει μερικές από τις πρωτεΐνες του. που πάνω τους βρίσκονται ένζυμα  Ο εσωτερικός χώρος καλύπτεται από την παχύρρευστη μήτρα του μιτοχονδρίου.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας • Γενικά ποικίλλει  Αριθμός • Ποικίλλει  Περιβάλλονται από διπλή στοιχειώδη μεμβράνη • Η εξωτερική είναι λεία • Η εσωτερική έχει αναδιπλώσεις. Αυτά είναι  Τα μικροϊνίδια (ακτίνης)  Οι μικροσωληνίσκοι και  Τα ενδιάμεσα ινίδια • Ρόλος  Μηχανική υποστήριξη των κυττάρων  Διατήρηση του σχήματος των κυττάρων  Αλλαγή σχήματος του κυττάρου (αν είναι απαραίτητο)  Συγκράτηση των κυτταρικών οργανιδίων στη θέση τους  Κίνηση των κυτταρικών οργανιδίων μέσα στο κύτταρο (αν είναι απαραίτητο)  Κίνηση του ίδιου του κυττάρου (αν είναι απαραίτητο)  Στα ζωικά κύτταρα υπάρχει το κεντροσωμάτιο. Κυτταρικός σκελετός Το κυτταρόπλασμα διασχίζεται από ένα πολύπλοκο πλέγμα ινιδίων. που συγκροτούν τον κυτταρικό σκελετό. που σχηματίζεται από  Μικροσωληνίσκους  Αποτελείται από 2 κεντρύλλια και  Συμβάλλει στην κυτταρική διαίρεση Κυτταρικό τοίχωμα  Βρίσκεται στα φυτικά κύτταρα  Εξωτερικά της πλασματικής μεμβράνης  Αποτελείται από διάφορους πολυσακχαρίτες.gr* . με κυριότερο την κυτταρίνη  Είναι συμπαγές και ισχυρό 17 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. Να διπλασιάζεται ανεξάρτητα από διπλασιασμό του κυττάρου και Να έχει μερική αυτονομία.

Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Προστατεύει από διάρρηξη (σκάσιμο) του φυτικού κυττάρου (όταν το κύτταρο βρίσκεται σε υποτονικό περιβάλλον)  Προσδίδει ανθεκτικότητα και ελαστικότητα και  Υποστηρίζει όλο το φυτό  Είναι δομικό στοιχείο διάκρισης μεταξύ ζωικών και φυτικών κυττάρων 18 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.ibrain.gr* .

 Ο μεταβολισμός περιλαμβάνει δυο σκέλη  Τον καταβολισμό • Που περιλαμβάνει τις αντιδράσεις διάσπασης πολύπλοκων ενώσεων σε απλές και έχουμε απόδοση ενέργειας. Με το μεταβολισμό τα κύτταρα και κατ’ επέκταση οι οργανισμοί  Διατηρούν σταθερές τις συνθήκες λειτουργίας τους.  Την ενέργεια αυτή την εξασφαλίζουν ή  Τρώγοντας άλλους οργανισμούς (και διασπούν τις θρεπτικές ουσίες που περιέχονται μέσα σε αυτούς) ή  Με τη δέσμευση της ηλιακής ακτινοβολίας και με τη βοήθεια απλών ενώσεων συνθέτουν τις θρεπτικές ουσίες που τους είναι απαραίτητες.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Κεφ.  Την ενέργεια και τα υλικά που λαμβάνουν οι οργανισμοί από το περιβάλλον δεν μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν άμεσα. Οι αντιδράσεις που αποδίδουν ενέργεια λέγονται εξώθερμες.ibrain.  Το σύνολο όλων αυτών των αντιδράσεων το ονομάζουμε μεταβολισμό.  Οι δεσμοί για να σχηματιστούν απαιτούν ενέργεια την οποία  Αποδίδουν όταν διασπαστούν 19 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.  Η ενέργεια που παράγεται στα κύτταρα των οργανισμών αποθηκεύεται σαν χημική ενέργεια με τη μορφή των χημικών δεσμών στα βιομόρια. αλλά πρέπει να τα μετατρέψουν πρώτα σε άλλες μορφές και  Στη συνέχεια θα χρησιμοποιηθούν για την κατασκευή των απαραίτητων στοιχείων του οργανισμού. 3ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί  Όλοι οι οργανισμοί χρειάζονται ενέργεια για τις διάφορες λειτουργίες τους όπως  Κίνηση.π.  Τον αναβολισμό • Που περιλαμβάνει τις αντιδράσεις σύνθεσης πολύπλοκων από άλλες πιο απλές ενώσεις και συνήθως έχουμε κατανάλωση ενέργειας.gr* .  Αναπαραγωγή. Οι αντιδράσεις που καταναλώνουν ενέργεια λέγονται ενδόθερμες.  Ανάπτυξη κ.λ.

 Με διαδοχικές εξώθερμες – ενδόθερμες αντιδράσεις γίνεται η μεταφορά της ενέργειας. που είναι  Τριφωσφορικό νουκλεοτίδιο και  Οι τρεις φωσφορικές ομάδες βρίσκονται σε σειρά και • Οι δεσμοί τους (κυρίως οι δυο τελευταίοι) περικλείουν μεγάλα ποσά ενέργειας (δεσμοί υψηλής ενέργειας) και o Μπορούν να δημιουργηθούν και καταστραφούν εύκολα.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Μεταφορά ενέργειας στα κύτταρα  Στα κύτταρα η ενέργεια παράγεται με τη διάσπαση χημικών δεσμών στις εξώθερμες αντιδράσεις και  Καταναλώνεται με τη δημιουργία χημικών δεσμών στις ενδόθερμες αντιδράσεις.ibrain.gr* . λαμβάνοντας ή αποδίδοντας ενέργεια  Το ATP  Παραλαμβάνει. Δηλαδή  Ενέργεια αποδίδεται από μια εξώθερμη αντίδραση  Ένα μέρος της αποβάλλεται σαν θερμότητα στο περιβάλλον και το υπόλοιπο  Χρησιμοποιείται για τη δημιουργία ενός χημικού δεσμού (σε μια ενδόθερμη αντίδραση) και αποθηκεύεται με αυτή τη μορφή.  Η μεταφορά της ενέργειας από την περιοχή παραγωγής στην περιοχή κατανάλωσης γίνεται με τη σύζευξη εξώθερμων με ενδόθερμες αντιδράσεις. όπου  Η φόρτιση γίνεται με μετατροπή του ADP σε ΑΤΡ (πρόσληψη ενέργειας) και 20 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.  Για το λόγο αυτό (μεταφορά ενέργειας) χαρακτηρίζεται και σαν ενεργειακό νόμισμα του κύτταρου.  Για τη μεταφορά της ενέργειας από μια εξώθερμη αντίδραση σε μια ενδόθερμη χρησιμοποιείται κυρίως το μόριο τριφωσφορική αδενοσίνη (ATP).  Μεταφέρει και  Αποδίδει Ενέργεια σε οποιοδήποτε σημείο του κυττάρου  Αυτό το καταφέρνει λόγω της δομής του  Μπορεί να σχηματιστεί από ADP (διφωσφορική αδενοσίνη) με την προσθήκη μιας φωσφορικής ομάδας και με την προσφορά ενέργεια  Και να αποδόσει την ενέργεια μετατρεπόμενο σε ADP (αμφίδρομη αντίδραση).  Γενικά το σύστημα ATP – ADP μπορεί να χαρακτηριστεί σαν ένα είδος μπαταρίας.

που μπορούν και χαμηλώνουν την ενέργεια ενεργοποίησης και οι αντιδράσεις γίνονται  Σε περιβάλλον και θερμοκρασίες κατάλληλες για το κύτταρο και  Σε πολύ μικρά χρονικά διαστήματα. που βρίσκεται στο σώμα κάθε στιγμή.gr* . στην οποία τα αντιδρώντα ταιριάζουν σαν το ‘κλειδί στην κλειδαριά’ 21 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. Ένζυμα – βιολογικοί καταλύτες Μηχανισμός δράσης των ενζύμων  Για να πραγματοποιηθούν οι χημικές αντιδράσεις. ακόμα και οι εξώθερμες. δεν ξεπερνά το 1g. πράγμα επίσης απαγορευτικό για το κύτταρο που πρέπει να καλύψει τις ανάγκες του άμεσα.  Τα ένζυμα  Καταλύουν αντιδράσεις που γίνονται και χωρίς αυτά. σε ανάπαυση. όμως  Με τα ένζυμα γίνονται μέχρι και 100 εκατομμύρια φορές πιο γρήγορα  Αυτό γίνεται με κατάλληλο προσανατολισμό των αντιδρώντων μορίων ή μορίων υποστρωμάτων στο • Ενεργό κέντρο του ενζύμου. όπως η οξείδωση της γλυκόζης. σε 24 ώρες.  Το ποσό του ΑΤΡ. των ενζύμων.  Κάθε δευτερόλεπτο παράγονται 10 εκατομμύρια μόρια ΑΤΡ και υδρολύονται άλλα τόσα. περίπου 40kg ΑΤΡ. πρέπει πρώτα να δοθεί στα αντιδρώντα μόρια μια ποσότητα ενέργειας. που για το κύτταρο θα ήταν καταστροφική.  Το κύτταρο λύνει το πρόβλημα με τη βοήθεια ειδικών πρωτεϊνών. με μετατροπή της φωτινής ενέργειας σε χημική και  Με τη διάσπαση των οργανικών ενώσεων.  Το πρόβλημα:  Στο περιβάλλον ή στο χημικό εργαστήριο η ενέργεια αυτή δίνεται με τη μορφή θερμότητας.  Κάθε άνθπωπος (βάρος 70kg) καταναλώνει. που είναι • Μια μικρή περιοχή.  Μερικά νούμερα  Το ΑΤΡ διασπάται μέσα σε ένα λεπτό από τη σύνθεσή του. που ονομάζεται ενέργεια ενεργοποίησης.  Ακόμα ο χρόνος για την ολοκλήρωση της αντίδρασης θα ήταν πολύ μεγάλος.ibrain.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Η αποφόρτιση γίνεται με μετατροπή του ΑΤΡ σε ADP (απόδοση ενέργειας)  Η ενέργεια στα κύτταρα προέρχεται  Από τη φωτοσύνθεση.

ενεργού κέντρου έχει σαν αποτέλεσμα να γίνονται ασταθείς οι δεσμοί των μορίων του υποστρώματος και να σπάνε πιο εύκολα.  Για κάθε ένζυμο υπάρχει μια θερμοκρασία (άριστη) που η ταχύτητα αντίδρασης είναι η μέγιστη. αν δρουν μέσα στα κύτταρα του οργανισμού και  Εξωκυτταρικά.α. που οφείλεται • Στη διάταξή τους στο χώρο και • Στη δυνατότητα σύνδεσης ενεργού κέντρου – υποστρώματος. Συχνά το ενεργό κέντρο αποκτά συμπληρωματικό σχήμα με τα αντιδρώντα.  Δεν συμμετέχουν στην αντίδραση που καταλύουν και μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολλές φορές.gr* . στο όνομα του υποστρώματος ή της αντίδρασης που καταλύουν.  Εμφανίζουν υψηλό βαθμό εξειδίκευσης.  Τα ένζυμα διακρίνονται σε  Ενδοκυτταρικά. • ρH κ.  Τα ένζυμα ονομάζονται συνήθως με την κατάληξη –άση.  Η δραστικότητά τους επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες όπως • Θερμοκρασία. Παράγοντες που επηρεάζουν τη δράση των ενζύμων Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες. επηρεάζουν και τη λειτουργία των ενζύμων.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας • • Η σύνδεση υποστρωμάτων .  Δρουν πολύ γρήγορα. δηλαδή.ibrain. όπου το προϊόν της αντίδρασης του ενός είναι υπόστρωμα για το άλλο. σε κοιλότητες όπως το στομάχι • Μέσα στο κύτταρο τα ένζυμα βρίσκονται ελεύθερα ή δεσμευμένα σε μεμβράνες και • Συνήθως λειτουργούν σε ομάδες. επομένως παράγοντες που επηρεάζουν τη δομή των πρωτεϊνών. αν εκκρίνονται έξω από τα κύτταρα. Ιδιότητες των ενζύμων  Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες και έχουν ανάλογες ιδιότητες  Η καταλυτική δράση καθορίζεται από την τριτοταγή δομή. συνήθως δρουν σε ένα είδος υποστρώματος. 22 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. που λέγονται μεταβολικές οδοί. Με το τρόπο αυτό εξυπηρετούνται σειρές βιοχημικών αντιδράσεων. Θερμοκρασία  Όπως και στις χημικές αντιδράσεις η ταχύτητα αντίδρασης μεταβάλλεται με τη θερμοκρασία. έχουν συγκεκριμένη δομή στο χώρο και αυτό καθορίζει τη λειτουργία τους.

γιατί η πρωτεΐνη αρχίζει να χάνει την τριτοταγή της δομή και επομένως τη λειτουργικότητά της. Συγκέντρωση υποστρώματος  Η αύξηση του υποστρώματος οδηγεί σε αύξηση της ταχύτητας αντίδρασης.  Από τη θερμοκρασία των 50ο και πάνω. στην οποία η ταχύτητα αντίδρασης είναι μέγιστη. που συνδέονται μόνιμα με το ένζυμο.π. Διακρίνονται σε  Μη αντιστρεπτούς.  Όταν καλυφθούν εντελώς τα ενεργά κέντρα όλων των μορίων του ενζύμου. σε μια σειρά βιοχημικών αντιδράσεων η συσσώρευση του προϊόντος μιας από αυτές. Ag+)  Αντιστρεπτούς.π.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας  Τα περισσότερα ένζυμα έχουν άριστη θερμοκρασία μεταξύ 36-38ο.  Τα ενδοκυτταρικά ένζυμα δρουν συνήθως σε pH 7. μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αναστολή της δράσης ενός αρχικού ενζύμου (αναδραστική αναστολή).  Ακόμα.  Τα ένζυμα που εκκρίνονται σε κοιλότητες έχουν διαφορετική συμπεριφορά.ibrain. που είναι και η θερμοκρασία του σώματος.gr* . μπορεί να προκαλέσει μερική ή ολική καταστροφή τους.) Αναστολείς της δράσης των ενζύμων  Αναστολείς είναι οι ουσίες που εμποδίζουν τη δράση των ενζύμων. pH  Για κάθε ένζυμο υπάρχει μια ορισμένη τιμή pH (άριστη). θερμοκρασίας κ.5. 23 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. που εμποδίζουν μόνο παροδικά τη δράση των ενζύμων. όπως • Διάφορα αέρια (εντομοκτόνα κ. η ταχύτητα μειώνεται. γιατί τα επιπλέον αντιδρώντα πρέπει να περιμένουν να ελευθερωθούν τα ενεργά κέντρα. τότε όσο και να αυξηθεί η συγκέντρωση υποστρώματος δεν έχουμε αύξηση της ταχύτητας.λ. τιμή pH.) και • Ιόντα μετάλλων (Hg+2.  Για τα περισσότερα ένζυμα η τιμή αυτή είναι μεταξύ 5-9. όπως τα • Πεπτικά ένζυμα που δρουν σε pH 2 (πεψίνη) ή • Η θρυψίνη που έχει άριστο pH 8.λ. μέχρι ένα σημείο.  Ισχυρά όξινο ή αλκαλικό pH. Pb+2. Συγκέντρωση ενζύμου  Με αύξηση της ποσότητας του ενζύμου έχουμε αύξηση της ταχύτητας αντίδρασης (για συγκεκριμένη συγκέντρωση υποστρώματος. Το φαινόμενο αυτό συνήθως είναι και μόνιμο (δεν επανέρχεται η δραστικότητα του ενζύμου με ελάττωση της θερμοκρασίας).

 Για να λειτουργήσει το ένζυμο πρέπει να συνδεθεί με το συνένζυμο.  Πολλά συνένζυμα είναι βιταμίνες ή περιέχουν στο μόριό τους βιταμίνες.gr* . όπως  Ανόργανα ιόντα ή  Διάφορες οργανικές ενώσεις. 24 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Συμπαράγοντες ενζύμων  Πολλά ένζυμα είναι δραστικά μόνο αν είναι ενωμένα με μια μη πρωτεϊνική ουσία. διαφορετικά είναι ανενεργό. τα συνένζυμα.ibrain.

 αυτές οι ίσες ποσότητες DNA πηγαίνουν προς τα δυο αντίθετα άκρα του κυττάρου (αυτά τα γεγονότα γίνονται κατά τη διάρκεια της μίτωσης).  στη συνέχεια. άλλοι ιοί. βρέθηκε ότι έχουν την ικανότητα να αντιγράφουν το RNA τους.gr* . Διακρίνεται σε δυο επιμέρους φάσεις. Επομένως. • Άρα:  αρχικά διπλασιάζει το DNA του (αυτό γίνεται κατά τη φάση S της μεσόφασης). βρέθηκε ότι κάποιοι ιοί που περιέχουν RNA ως γενετικό υλικό. το κεντρικό 25 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.  στη συνέχεια.ibrain. που με τη σειρά τους διακρίνονται σε: •Μεσόφαση (περίοδος «προετοιμασίας» του κυττάρου για τη διαίρεση που θα ακολουθήσει)  G1 S  G2 • Μίτωση (περίοδος στην οποία γίνεται η διαίρεση του γενετικού υλικού και όχι του κυττάρου)  Πρόφαση  Μετάφαση  Ανάφαση  Τελόφαση Συνοπτικά: • Το κύτταρο «θέλει» να διαιρεθεί και να δώσει απογόνους.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας Κεφ. 4ο: Γενετική Κύκλος ζωής του κυττάρου (ή κυτταρικός κύκλος) Είναι το χρονικό διάστημα μεταξύ δυο διαδοχικών κυτταρικών διαιρέσεων. τη μεσόφαση και τη μίτωση.θυγατρικό κύτταρο ως προίκα την ίδια ποσότητα γενετικού υλικού-DNA. • Πρέπει να δώσει σε κάθε νέο. Αυτό αποτέλεσε την έκφραση του κεντρικού δόγματος της μοριακής βιολογίας και θεωρήθηκε ότι η πορεία της γενετικής πληροφορίας είναι μονόδρομος. το κύτταρα διαιρείται στα δυο και προκύπτουν νέα θυγατρικά κύτταρα (αυτή η ολοκλήρωση της διαίρεσης του κυττάρου σε δυο τμήματα λέγεται κυτοκίνηση) Το κεντρικό δόγμα της μοριακής βιολογίας Αρχικά πιστευόταν ότι το DNA αντιγράφεται. Όμως. έχουν την ικανότητα να σχηματίζουν DNA με καλούπι το RNA τους. μοιράζει το διπλασιασμένο-DNA σε δύο ίσα μέρη. μεταγράφεται σε RNΑ και το RNA μεταφραζόταν σε πρωτεΐνες. Επίσης.

 Τα δυο μόρια DNA που σχηματίστηκαν είναι ίδια μεταξύ τους.  Στο τέλος. ενώ στο τέλος άλλα ένζυμα κάνουν τον τελικό έλεγχο.  Στη συνέχεια.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας δόγμα της μοριακής βιολογίας άλλάξε και έχει πλέον την παρακάτω μορφή.gr* . αρχίζει να «διαβάζει» την παλιά αλυσίδα και να τοποθετεί συμπληρωματικά νουκλεοτίδια σε μια νέα που σχηματίζεται απέναντι από την παλιά. δηλαδή κάθε αλυσίδα αποτελεί το καλούπι .ibrain. Αρχικά μελετήθηκε σε βακτήρια. η DNA πολυμεράση. γιατί είναι πιο εύκολο πειραματικό υλικό.  DNA πολυμεράσες κάνουν την ίδια εργασία σε κάθε μια από τις παλιές αλυσίδες.mRNA (αγγελιοφόρο). καθώς και με το αρχικό από το οποίο προέκυψαν. που βρίσκονται τα ριβοσώματα. έχουν σχηματιστεί δυο μόρια DNA. Οι δεσμοί υδρογόνου σπάνε με τη βοήθεια ειδικών ενζύμων. που αποτελούνται από μια παλιά αλυσίδα και μια νέα. Σύνοψη της αντιγραφής:  Σε κάποια περιοχή του μορίου (θέση έναρξης αντιγραφής) σπάνε οι δεσμοί υδρογόνου που συγκρατούν τις δυο αλυσίδες και αυτές απομακρύνονται. Τα RNA που προκύπτουν μπορεί να είναι: . που μεταφέρει τη γενετική πληροφορία από τον πυρήνα. (το σφάλμα της αντιγραφής υπολογίζεται ότι είναι μικρότερο από 1 στα 1010 νουκλεοτίδια!!!) Μεταγραφή του DNA Είναι μια διαδικασία με την οποία προκύπτουν RNA από το DNA.μήτρα από την οποία προκύπτει μια νέα συμπληρωματική. Είναι απαραίτητη διαδικασία για να προκύψει η ίδια (σε ποσότητα και ποιότητα) γενετική πληροφορία στα δυο νέα θυγατρικά κύτταρα. το κύριο ένζυμο της αντιγραφής. 26 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www. που βρίσκεται το DNA στο κυτταρόπλασμα.  Για να συμβεί αυτό η ίδια η DNA πολυμεράση ελέγχει τον εαυτό της. Στηρίζεται στη συμπληρωματικότητα των βάσεων του μορίου. Αντιγραφή του DNA Συμβαίνει πάντα πριν τη διαίρεση κάθε κυττάρου. Ο μηχανισμός αντιγραφής του DNA είναι ημισυντηρητικός.

η RNA πολυμεράση και το RNA απελευθερώνονται από το DNA και οι αλυσίδες του DNA ενώνονται.Βιολογία Β΄Λυκείου – Σύνοψη της θεωρίας .  Όταν ολοκληρωθεί η σύνθεση του νέου RNA.ibrain.gr* . που βρίσκεται στον πυρήνα και τη περιοχή στην οποία θα γίνει η μετάφραση. RNA νουκλεοτίδια απέναντι από τα (DNA) νουκλεοτίδια της μιας αλυσίδας του DNA. που είναι συστατικό των ριβοσωμάτων.  Η RNA πολυμεράση σπάει τους δεσμούς υδρογόνου. . Η μεταγραφή.  Η RNA πολυμεράση τοποθετεί. η RNA πολυμεράση. Σύνοψη της μεταγραφής:  Σε μια συγκεκριμένη περιοχή του DNA. 27 Δημοσθένης*Καρυοφύλλης* * * www.tRNA (μεταφορικό). είναι ο ενδιάμεσος κρίκος που «ενώνει» τη γενετική πληροφορία. που συγκρατούν ενωμένες τις αλυσίδες του DNA και αυτές απομακρύνονται. προσδένεται το κύριο μόριο της μεταγραφής. που μεταφέρει τα αμινοξέα από το κυτταρόπλασμα στα ριβοσώματα.rRNA (ριβοσωμικό). που περιέχει μια γενετική πληροφορία. με τη βοήθεια του κανόνα της συμπληρωματικότητας.