You are on page 1of 24

Mirjana Bobi

Filozofski fakultet
Beograd

Pregledni nauni lanak


UDK: 314.117(497.11)
Primljeno: 25. 07. 2005.

DOMAINSTVA SRBIJE NA POETKU TREEG


MILENIJUMA - SOCIO-DEMOGRAFSKA ANALIZA

The Households of Serbia at the Dawn of Third Millennium - Sociodemographical Analysis


ABSTRACT Side by side with tumuluous social processes in the end of XXth century, great
demographical changes have been taking place in Serbia, such as: the decline of nuptiality
and fertility, postponement of family formation into older ages of life course of individuals,
the rise of: extramarital births, as well as adolescent pregnancies and live births, the spread
of one-parent households, particularly of lone mothers, and divorces. Besides that, the main
feature of the demographic development of Serbia has been increased mobility of population,
namely migrations of highly educated professionals to the West (brain drain) and forced
migration of refugees and internally displaced persons to Serbia, as a consequence of armed
conflicts in its surroundings and at Kosovo and Metohija. All the above-mentioned
demographical changes caused the precomposition of households, as profound associations
of population, where its biological and socio-economical reproductions take place.
The information of last census of population of Serbia in 2002 indicate that according to the
features of family and households, Serbia has approached the countries of Central and
Eastern Europe, that are forerunning in the process of post-socialistic transformation and
European integrations. Common characteristics of all those countries are: decrease of
universality and popularity of marriage, delay of childbearing, continuation of earlier
demographic tendencies: of low natality, depopulation and aging of population. All those
processes have contributed to the transformation of prevailing forms of households, i.e.
decline of nuclear family units and the rise of single person households, households of aged
persons, as well as single-parent ones. As to the Serbia, the demographic differences
between its separate parts: Voivodina and central Serbia, have been fading for the first time
in its history, owing to previous socio-demographic developments starting from the
beginning of XXth century, as well as to the above actual ones, in the period between last
two censuses.
KEY WORDS households, Serbia, census, structures, delay of family formation, mortality,
aging

350

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

APSTRAKT Uporedo sa burnim drutvenim kretanjima krajem XX veka, u Srbiji su se


odvijale i velike demografske promene: pad branosti i fertiliteta, odlaganje formiranja
brano-porodinih unija u kasnije godine ivota, porast vanbranih raanja, kao i
maloletnikih trudnoa i ivoroenja, irenje jednoroditeljskih porodinih domainstava,
posebno majki sa decom, uz blago poveanje razvoda. Demografski razvitak Srbije obeleili
su, uz to, i poveana mobilnost stanovnitva, migracije visokoobrazovanih strunjaka ka
Zapadu, i, posebno, veliki talasi imigracije izbeglica i raseljenih kao posledice ratnih sukoba
u okruenju Srbije i na Kosovu i Metohiji. Navedene demografske promene dovele su do
promena i u sastavu domainstava, kao osnovnih asocijacija stanovnitva u okviru kojih se
odvija njegova bioloka i socio-ekonomska reprodukcija.
Podaci poslednjeg popisa stanovnitva Srbije, iz 2002, pokazuju da se po osobinama
domainstava i porodica, Srbija pribliila dravama Centralne i Istone Evrope, koje su u
poodmaklim fazama postsocijalistike transformacije i evropskih integracija. Svima njima je
zajedniko opadanje univerzalnosti i popularnosti braka, odlaganje raanja u kasnije
godine, dalji pad nataliteta i nastavak odranije prisutnih tendencija starenja stanovnitva. Ti
procesi su uticali na promenu nekada preovlaujuih oblika porodinih domainstava,
naime opadanje broja porodica nuklearnog tipa, a porast samakih, starakih, kao i
jednoroditeljskih porodica. U Srbiji je, pored toga, u poslednjem meupopisnom periodu,
dolo do topljenja razlika u demografskom razvoju njenih uih teritorijalnih celina,
Vojvodine i Centralne Srbije.
KLJUNE REI domainstvo, Srbija, popis, strukture, odlaganje formiranja porodice,
mortalitet, starenje

Uvod
Predmet ovoga teksta je analiza domainstava na poetku treeg milenijuma,
na osnovu podataka popisa stanovnitva Republike Srbije iz 2002. godine.
Prouavanje promena u veliini, sastavu i osnovnim obelejima domainstava od
izuzetnog je znaaja, budui da je re o asocijacijama stanovnitva u okviru kojih se
odvija kako njegova bioloka, tako i socio-ekonomska reprodukcija.
Ruenje Berlinskog zida 1989. godine simbolino je oznaio slom socijalizma
odnosno drutvenog sistema komandno-planske privrede, to je u dravama
centralne, istone Evrope i Balkana izazvalo seriju dogaaja na politikom,
ekonomskom, drutvenom i kulturnom planu, sa preteno negativnim predznakom
(Mili, 1995) ali i krupnim demografskim posledicama. Bez namere da na ovom
mestu ulazim u objanjenja povezana sa drutvenosistemskim promenama u periodu
postsocijalistike transformacije, zadrau se, samo u grubim crtama, na
demografskom aspektu.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

351

Sasvim koncizno, buran demografski razvitak u dravama centralne i istone


Evrope na kraju XX veka ogleda se u sledeim trendovima: drastian pad branosti1
i fertiliteta, veliko odlaganje formiranja brano-porodinih unija u kasnije godine
ivota2, znaajno poveanje izvanbranih zajednica, posebno kohabitacija, skok
izvanbranih raanja, kao i maloletnikih trudnoa i ivoroenja, irenje
jednoroditeljskih porodinih domainstava, odranije prisutne visoke stope razvoda,
kao i poveana mobilnost stanovnitva, migracije visokoobrazovanih strunjaka ka
Zapadu.
Natalitet je u drastinom padu u svim dravama postsocijalistike
transformacije. Najbolji komparativni pokazatelj je stopa ukupnog fertiliteta ili broj
dece na 1 enu, koja je u Srbiji (bez Kosova i Metohije) sniena do 1,5, a u drugim
dravama i do 1,2, to je daleko ispod nivoa potrebnog za prosto obnavljanje
stanovnitva3, kao posledica raspada socijalistikih drutvenih sistema koji su bili
izrazito pronatalistiki, budui da su olakavali enama usklaivanje rada i
roditeljstva.
Kontinuitet prethodnog, socijalistikog i sadanjeg, postsocijalistikog
perioda u demografskom razvitku ispoljen je u trendu produavanja prosenog
ivotnog veka starih generacija, to je, uz nastavak tendencije nedovoljnog raanja,
produbilo starenje stanovnitva sa svim nepovoljnim socijalnim, ekonomskim i inim
posledicama.
Srbija (bez Kosova i Metohije) sledi navedene trendove, sa izuzetkom niih
nivoa razvoda i manje zastupljenosti alternativnih branih unija, to e se videti iz
podataka koji slede u daljem delu teksta.

Na poetku postsocijalistike transformacije, u veini ovih zemalja brak je bio univerzalan i stabilan,
to znai da je veina odraslog stanovnitva ivela u braku, model koji je poznati istorijski
demograf Hajnal opisao kao istonoevropski (Hajnal, 1965). Najbolji pokazatelji univerzalnosti
braka su: stopa ukupne prve branosti (oko 0.9 i vie), kao i niske prosene godine sklapanja prvog
braka, oko 23 godine za ene. Stopa ukupne prve branosti pokazuje kakva je verovatnoa da e
lice tokom ivota sklopiti brak. Ukoliko je njena vrednost blizu jedinice, to se tumai tako da e
svako lice tokom ivota verovatno sklopiti bar jedan brak.
2
Stopa ukupne prve branosti znaajno opada, posebno u periodu 1990-1995, a istovremeno, za veoma
kratko vreme, drastino se poveavaju prosene godine stupanja u prvi brak, za itavih 2-3 godine.
Odlaganje braka u kasnije godine ivota najintenzivnije je u Sloveniji i ekoj Republici (3 i 2,9
godina respektivno).
3
Stopa ukupnog fertiliteta od 2,15 (dece po jednoj eni) uzima se kao dovoljna za prostu reprodukciju
stanovnitva. Najdrastiniji pad stope ukupnog fertiliteta zabeleen je u periodu 1990-ih u bivoj
Istonoj Nemakoj od 0,88 dece po eni.

352

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

1. Broj domainstava
Domainstvo se definie kao skup lica koja zajedno stanuju i zajedniki troe
svoje prihode za podmirivanje osnovnih ivotnih potreba, dok je "porodica" krvno
srodstvenika zajednica, koja se sastoji od branog para, ili od roditelja (oba ili jednog)
i njihove dece (to je nuklearna porodica u sociolokom smislu). U sutini, re je o dva
razliita pristupa u analizi iste drutvene grupe: u prvom sluaju, teite je na socioekonomskoj reprodukciji, a u drugom na bio-socijalnoj. Razdvajanje porodice od
domainstva4 nastalo je kao ishod modernizacijskog procesa izdvajanja proizvodne
funkcije iz domae grupe i dalje socijalizacije njenih drugih funkcija (obrazovanja,
vaspitanja, zatite, brige o zdravlju i sl.), to je, dakle, omoguilo osamostaljivanje
ueg, porodinog jezgra.
Iskustvenu evidenciju o domainstvima moemo formirati od davne 1921.
godine, ali emo se u ovom radu ograniiti na period od 1948-2002, zbog toga to je
tek u popisima nakon Drugog svetskog rata usvojena jednoznana gore izneta
defininicija domainstva5. Pod domainstvom se smatra i kolektivno domainstvo,
tj. domainstvo sastavljeno od lica koja ive u ustanovama za trajno zbrinjavanje
dece i odraslih, u manastirima ili samostanima, u bolnicama za smetaj neizleivih
bolesnika i slino (RZS Srbije, 2004: 7).
Kao to se vidi iz tabele 1, u pedesetogonjem intervalu, od zavretka Drugog
svetskog rata, broj domainstava se u sredinjem delu Srbije udvostruio, dok je
porast broja domainstava u Vojvodini bio upola manji6. Najvei porast broja
domainstava belei se u periodu 1953-61. Nakon tog perioda, u narednom
desetogodinjem periodu 1961-1971, porast je bio neto umereniji, ali jo uvek

Domainstva su bila predmet statistikog praenja od poetka ovoga veka, kao i u svim posleratnim
popisima stanovnitva, i to u svojstvu osnovnog obeleja. Porodica se, meutim, prati od popisa 1953.
godine, i to kao jedinica izvedena iz domainstva.
U dugom premodernom periodu, pre uspostavljanja nezavisne srpske drave u XIX veku, malobrojni
sauvani istorijski dokumenti (vladarske povelje, manastirske hrisovulje, Duanov Zakonik, defteri ili
popisi carskih feudalnih poseda u doba Turske vladavine registruju domove ili kue kao pojam koji se
odnosio na domaa udruenja lanova, a zapravo se pod njima obuhvata samo deo ovih zajednica, tj.
stareina i odrasli, punoletni mukarci (kao nosioci poreskih i vojnih obaveza), dok su supruge, erke,
maloletna deca i stari, izuzeti. Vie o tome videti u: Bobi, M. (2001).
5
U popisima pre rata (1921. i 1931.) upotrebljavana je ira definicija koja je obuhvatala sva lica koja
zajedno stanuju (kriterijum stanovanja), pa su u sastav domainstva ulazili: posluga, egrti,
podstanari i sl., to onda bitno odreuje brojnost, prosenu veliinu i sastav ovih unija
(Radivojevi, 1995).
6
Popisom 2002. godine nije obuhvaeno Kosovo i Metohija, zbog toga to je nakon bombardovanja od
strane NATO-a, 1999. ta teritorija stavljena pod upravu meunarodnih snaga, tako da se analizirani
podaci odnose na Centralnu Srbiju i Vojvodinu, bez Kosova i Metohije.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

353

izraen, da bi u narednim decenijama dolo do stagnacije, posebno u intervalu 19811991, kada je porast iznosio svega 4% u centralnoj Srbiji, odnosno 1% u Vojvodini.
Tabela 1. Ukupan broj i proseno godinje poveanje broja domainstava,
Srbija, 1948-2002 (u hiljadama)
Godine/period
1948
1953
1961
1971
1981
1991
2002
1948/1953
1953/1961
1961/1971
1971/1981
1981/1991
2002/1991

Centralna
Srbija
916
1005
1216
1446
1662
1723
1811

Vojvodina
454
485
561
614
678
685
710

Proseno godinje poveanje


17,8
6,2
26,4
9,5
23,0
5,3
21,6
6,4
6,1
0,7
8,8
2,5

Izvor: izraunato na osnovu popisa odgovarajuih godina, SZS i RZS


Porast broja domainstava bio je intenzivniji od porasta broja stanovnitva
(tabela 2) to je posledica modernizacijskih promena koje su se u Srbiji odvijale
veoma intenzivno nakon zavretka Drugog svetskog rata. Re je o procesima
industrijalizacije i urbanizacije, intenzivnim posleratnim imigracijama iz manje
razvijenih republika nekadanje zajednike drave (posebno posleratna kolonizacija
Vojvodine), ali i na kraim relacijima selo-grad, zatim procesima usitnjavanja
porodice, tj. deobama tradicionalnih proirenih porodica na ue celine.
Tendencija breg porasta broja domainstava u odnosu na broj stanovnika
prisutna je u svim meupopisnim periodima, s tim to je u poslednjoj deceniji XX
veka ova razlika u sluaju Vojvodine gotovo eliminisana (broj stanovnika poveao
se za 3,1%, a domainstava za 3,6%), dok se u centralnoj Srbiji dogodio obrnuti
fenomen, opadanje broja stanovnika (za 2,5%) bilo je praeno blagim poveanjem
broja domainstava (za 4,5%), to je posledica kontinuiranih migracija na relaciji

354

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

selo-grad ali i priliva velikog broja izbeglica i raseljenih lica (prema podacima
popisa iz 2002. oko 380.000 lica), posebno u Vojvodini.
Tabela 2. Indeksi porasta broja stanovnika i broja domainstava, Srbija,
1948-2002

Godina

Stanovnitvo
Centralna
Srbija
Vojvodina

1953/1948

107,4

103,5

1961/1953

108,1

109,2

1971/1961

108,9

105,3

1981/1971

108,5

104,2

1991/1981

102,0

99,0

2002/1991

97,5

103,1

2002/1948

139,5
127,9
Domainstva

1953/1948

109,7

106,7

1961/1953

121,0

115,7

1971/1961

119,0

109,4

1981/1971

114,9

110,6

1991/1981

104,3

101,0

2002/1991

105,1

103,6

2002/1948

197,7

156,3

Izvor: izraunato na osnovu popisa odgovarajuih godina, SZS, RZS

2. Veliina domainstva
U posmatranom periodu u Srbiji je prosena veliina domainstva smanjena
za jedno lice. Obim domainstva izrazito je smanjen u Centralnoj Srbiji, za 1,5 lice,
dok je u sluaju Vojvodine taj trend bio neto blai - sa 3,6 na 2,9 lanova ili za 0,7
lica (tabela 3). Oigledno se proces suavanja domainstva u centralnoj Srbiji
odvijao znatno intenzivnije, to se moe razumeti u kontekstu izraenijih procesa
deagrarizacije i urbanizacije, propraenih intenzivnijim unutranjim migracijama na
relaciji selo-grad, a to je sve bilo propraeno ubrzanom srodnikom
transformacijom.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

355

Tabela 3. Prosean broj lanova domainstva, Srbija, 1948-2002


Centralna Srbija

Vojvodina

1948

4,5

3,6

1953

4,4

3,5

1961

4,0

3,3

1971

3,6

3,2

1981

3,4

3,0

1991

3,4

2,9

2002

3,0

2,9

Izvor: kao za tabelu 1.


Kao to se iz gornje tabele moe videti, 2002. godine proseno domainstvo
centralne Srbije izjednailo se sa vojvoanskim, to znai da su na oba podruja
preovladale domae zajednice koje se, po svom obimu, pribliavaju unijama iz
razvijenijih, postindustrijskih drava (tabela 4). Dakako, re je o samo formalnoj
slinosti, budui da je veliina domainstava u Srbiji u veoj meri nastala pod
uticajem delovanja eksternih inilaca, demografskih i drutvenih, a manje je izraz
slobodnog izbora pojedinaca, odnosno modernog individualizovanog ivotnog stila.
Tabela 4. Prosena veliina domainstva u izabranim dravama, 2001.
Austrija
Belgija
Estonija
Finska
Francuska
Nemaka
Grka
Maarska
Irska
Italija
Luksemburg
Holandija

2,4
2,4
2,4
2,1
2,4
2,2
2,6
2,6
3,0
2,6
2,5
2,3

Norveka
Poljska
Portugalija
Rumunija
Ruska Federacija
SAD
Slovenija
panija
vedska
Turska
Ukrajina
V. Britanija

2,2
3,1
3,0
2,8
2,8
2,6
3,1
2,9
2,9
4,6
3,2
2,3

Izvor: Statistiki godinjak Ekonomske Komisije za Evropu, 2005.

356

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

Tokom posmatranog perioda, evidentna je promena u pravcu poveanja udela


domainstava sa manjim brojem lanova (do 4), odnosno smanjenja domainstava
sa veim brojem (preko 5), (tabela 5). U 2002. godini svako peto domainstvo u
Srbiji je jednolano ili trolano, a svako etvrto je dvolano. U poslednjem
meupopisnom periodu porastao je udeo jednolanih domainstava, dok su sve
ostale kategorije u padu ili na istom nivou. Primetno je, takoe, da su samaka
domainstva u Vojvodini konstantno izraenija u odnosu na udeo istih u centralnoj
Srbiji.
Tabela 5. Struktura domainstva prema broju lanova, Srbija, 1948-2002.
Broj lanova domainstva
Centralna Srbija

Vojvodina

Godina

5-6

7 i vie

1948

11,5

12,5

13,7

15,8

26,8

19,7

1981

13,3

19,9

21,0

23,9

16,9

5,0

1991

14,0

22,1

18,9

24,0

16,7

4,2

2002

19,6

24,5

18,8

21,1

13,4

2,6

1948

13,3

20,7

19,9

17,8

19,9

8,6

1981

16,4

24,7

22,7

23,5

10,9

1,7

1991

17,9

25,9

20,3

23,8

10,6

1,4

2002

21,1

25,5

19,7

21,7

10,6

1,4

Izvor: izraunato na osnovu podataka popisa, odgovarajuih godina


Kako se mogu razumeti aktuelne promene unutar domainstava Srbije? Da li
se na meupopisni interval 1991-2002. mogu primenjivati objanjenja povezana
paradigmom modernizacije, koja su vaila u analizama prethodnih meupopisnih
intervala (do 1991), a koja se, u najkraem, mogu sumirati na sledei nain: Na ovo
obeleje (promene u veliini domainstava - prim. M. B.) utiu i promene u branom
ponaanju, pre svega razvodi brakova, kao i model naputanja roditeljskog
domainstva. Naime, u savremenom drutvu esta je praksa zasnivanja samakog
domainstva u periodu koji prethodi formiranju porodice ili nakon razvoda braka
(Petrovi, 1995: 274).
Ako je i bilo ovakvih pomaka do 1990-ih, te tendencije su tokom ove decenije
zaustavljene ili grubo preseene. Veina mladih ne samo da nije imala uslove za
osamostaljivanje od roditelja pre zasnivanja braka, ve su poeli i da odustaju od
same ideje braka i raanja, a veliki broj njih se iselio u inostranstvo (Bobi, 2003;
Tomanovi, Ignjatovi, 2004; Mili, et al, 2004).

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

357

Veliina domainstva varira zavisno od tipa, tj. od toga da li je re o


poljoprivrednom ili nepoljoprivrednom (tabele 6 i 7). Zbog neto sporije
transformacije srodnikog sastava, poljoprivredna domainstva, po pravilu, imaju
neto vei broj lanova, tj. sloenijeg su sastava. Pa ipak, ve u podacima popisa iz
1981. registruje se poveanje zastupljenosti manjih zajednica (jednolanih i
dvolanih) u poljoprivrednim domainstvima, to je bilo prirodnije oekivati za
nepoljoprivredni tip, a to je verovatno posledica velikih migracija mlaeg
stanovnitva u gradove, tj. procesa deagrarizacije. U kasnijim godinama
uspostavljaju se oekivani odnosi u razmetaju jednolanih domainstava, s tim to
dvolana domainstva i dalje zadravaju prevagu unutar poljoprivrednih. Razlog
tome verovatno treba potraiti u pranjenju sela, tj. injenici da na seoskom
gazdinstvu ive ostareli roditelji, bez mlaih potomaka.
Tabela 6. Struktura domainstava po broju lanova prema tipu domainstva
(poljoprivredna i nepoljoprivredna), centralna Srbija i Vojvodina, 2002.
Tip domainstava

Centralna Srbija

Vojvodina

poljoprivredna
nepoljoprivredna
ukupno
poljoprivredna
nepoljoprivredna
ukupno

Domainstva prema broju lanova


1
25,4
74,6
100
19,4
80,6
100

2
36,7
63,3
100
19,4
67,8
100

3
26,0
74,0
100
27,1
72,9
100

4
22,0
78,0
100
26,9
73,1
100

5-6
49,6
51,4
100
40,2
59,8
100

7 i vie
68,0
32,0
100
44,3
55,7
100

Izvor: Kao za tabelu 1.


Na poetku novog milenijuma u centralnoj Srbiji i Vojvodini najvei broj
stanovnika ivi u nepoljoprivrednim domainstvima (tabela 6). Poljoprivredna
domainstva ine veinu samo meu domainstvima koja broje vie od 7 lanova, i
to samo u centralnoj Srbiji. U svim ostalim kategorijama domainstva,
poljoprivredna domainstva su u manjini, s tim to je njihov nivo vii u centralnoj
Srbiji nego u Vojvodini. Takoe, u Vojvodini se uoava pravilnost da sa porastom
obima domainstva raste i uestalost poljoprivrednih domainstava, dok to u
centralnoj Srbiji nije sluaj. U centralnoj Srbiji, poljoprivredna domainstva su
znatno zastupljenija kod dvolanih, pa i jednolanih, dok su kod etvorolanih
podzastupljenija. U centralnoj Srbiji je takoe vii udeo poljoprivrednih
domainstava, kod unija sa 5 i vie lanova.

358

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

Ove razlike u subpopulacijama centralne Srbije i Vojvodine verovatno su


posledica poodmaklog procesa starenja srbijanskih sela, kao i vieg stepena
urbanizovanosti Vojvodine.
Ako se posmatra longitudinalno, u periodu od tri decenije unazad, vidi se da u
centralnoj Srbiji najvei rast belee jednolana poljoprivredna domainstva, sa 8,1%
na 15,6%, ili za 100% (tabela 7). Iza njih slede dvolana poljoprivredna
domainstva, koja su poveana za 50% (sa 19,7 na 28,2%). Istovremeno su opadala
etvorolana i vielana domainstva (preko 7 lanova). U Vojvodini su promene
manje izrazite. Tokom posmatranog perioda, neto je poveana zastupljenost
jednolanih poljoprivrednih domainstava, a smanjena prevalenca trolanih, dok su
ostale kategorije uglavnom zadrale relativnu uestalost.
Tabela 7. Struktura poljoprivrednih i nepoljoprivrednih domainstava po
broju lanova - Centralna Srbija i Vojvodina, 1971-2002.
Broj lanova domainstva
Centralna
Srbija

1971
1981
1991
2002

Vojvodina

1971
1981
1991
2002

Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna
Poljoprivredna
Nepoljoprivredna

Izvor: Kao za tabelu 1.

5-6

7 i vie

8,1
16,0
14,5
13,0
10,3
16,7
15,6
21,5
11,2
16,0
18,2
16,2
13,1
20,9
14,4
23,8

19,7
15,8
31,9
17,6
24,9
20,3
28,2
22,8
27,1
20,9
39,6
22,5
29,4
23,8
28,9
24,1

14,9
22,9
15,1
22,1
15,9
21,1
15,3
20,4
20,3
25,2
17,1
23,6
19,4
20,9
18,8
20,0

17,1
23,5
12,9
26,1
16,9
29,1
14,5
24,2
20,9
22,9
13,6
25,0
21,2
25,4
20,5
22,1

14,2
22,9
19,1
16,4
24,4
11,2
20,8
9,9
16,9
12,9
10,2
11,0
14,8
8,1
15,1
8,9

11,8
4,7
6,4
4,8
7,6
1,5
5,6
1,2
3,6
2,2
1,4
1,8
2,1
0,9
2,2
1,1

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

359

Unutar grupacije nepoljoprivrednih domainstava, u centralnoj Srbiji i


Vojvodini najizraeniji je porast jednolanih i dvolanih (sa 16,0 i 15,8 na 23,8 i
24,1, odnosno sa 16,0 i 20,9 na 23,8 i 24,1 respektivno). Sve ostale forme
nepoljoprivrednih vielanih domainstava su u padu, to je, svakako, posledica
opadanja nataliteta, starenja stanovnitva i nuklearizacije porodice, tj. opadanja
udela proirenih i sloenih domainstava.
Veliina domainstva izraena prosenim brojem lanova zavisi i od tipa
naselja (tabela 8). Na osnovu podataka popisa u kojima je ovo obeleje bilo mogue
pratiti, vidi se da su ranije (1961) gradska naselja, po pravilu, imala domainstva sa
manjim brojem lanova. Meutim, od 1991. godine ova se razlika ublaava zbog
opadanja prosene veliine domainstava u seoskim naseljima. U Vojvodini je
proseno domainstvo 1991. godine dostiglo isti obim na selu i u gradu. Ova
tendencija je oigledno nastavljena, tako da se slina situacija ispoljila i u popisu
2002. U centralnoj Srbiji jo uvek opstaje neto vee domainstvo u izvangradskim
naseljima, to je, verovatno, posledica jo uvek znaajnog prisustva domainstava
meovite ekonomije, iji lanovi kombinuju rad u poljoprivredi (roditelji) i u
oblinjim gradovima (njihovi potomci), a to je i odraz usporene urbanizacije.
Tabela 8. Prosean broj lanova domainstva, u gradskim i ostalim naseljima,
Srbija, 1961-2002.
Godina Cen. Srbija Vojvodina
Gradska
1961
2,9
3,0
1981
3,1
2,9
1991
3,1
2,9
2002
2,9
2,8
Ostala
1961
4,6
3,5
1981
3,9
3,1
1991
3,4
3,0
2002
3,2
2,9

Izvor: kao za tabelu 1.


Veliki urbani centri centralne Srbije i Vojvodine, recimo Beograd, Novi Sad,
Subotica i drugi, prednjaili su u uvoenju novih vrednosnih modela ponaanja,
vezanih za nuklearizaciju porodinog jezgra, kao i opadanje poeljnog broja dece u
porodici, menjanje odnosa u braku i prema braku, pod uticajem poveane radne
aktivnosti ena/majki, ali i u uslovima permanentnog poveavanja ekonomskog

360

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

standarda i jaanja mera socijalne zatite sve do kraja 1980-ih godina. Na drugoj
strani, demografski uslov, produavanje srednje oekivanog trajanja ivota, uz sve
gore iznete promene porodine veliine i sastava, zatim proces starenja stanovnitva,
uticali su na to da u savremenim visokourbanizovanim drutvima konstantno raste
udeo jednolanih, pre svih, samakih starakih domainstava, a smanjuje udeo
etvorolanih i veih. U najrazvijenijim evropskim zemljama udeo samakih i
dvolanih domainstava iznosi oko 50%, a u nekim gradovima ak i jednolana
domainstva postiu takav nivo (Petrovi, 1995).

3. Osnovne strukture domainstava


Promene u prosenoj veliini domainstava odraavaju strukturne
transformacije u porodinom sastavu, u pravcu opadanja klasinih formi potpunih
porodica, roditelja i dece. Informacije o porodicama mogu se pratiti od 1953.
godine, ali su, zbog razlika u klasifikacijama prikupljenih podataka, uporeenja
mogua za period 1961-2002, odnosno od 1961-1981. Naime, popis 1971. prua
samo osnovne podatke o broju domainstava, a popis 1981. samo o broju i nekim
porodinim karakteristikama domainstava u celini. Tek popisi 1991. i 2002.
pruaju iscrpnije podatke o osnovnim demografskim i socio-ekonomskim
osobinama domainstava, s tim, to treba imati u vidu, da je u poslednjem popisu
dolo do promene u metodologiji beleenja stalnog stanovnitva sa do tada prisutnog
de facto na koncepciju de iure.7
Sve negde do kraja 1960-ih godina u razvijenim dravama Zapada apsolutnu
prevlast imalo je nuklearno urbano porodino domainstvo, sastavljeno od branog
para i njihove dece. Od poetka sedamdesetih godina, nakon svetske naftne krize,
koja je izazvala poremeaje u funkcionisanju razvijenih kapitalistikih privreda,
primeuje se dalje suavanje nuklearne grupe, opadanje fertiliteta i usvajanje norme
samo jednog deteta, ali i porast samakih domainstava, domainstava parova koji
nisu venani, jednoroditeljskih, starakih i sl. Prema tome, porodina domainstva
su ve nekoliko decenija u postepenom padu, uz veliku arolikost stilova privatnog
ivota, predbranih, branih i postrazvodnih unija.
Zbog specifinosti veoma usporene postsocijalistike transformacije
srbijanskog drutva, navedene tendencije se ispoljavaju u neto skromnijem obimu,

De iure koncepcija popisivanja obuhvata celokupno stanovnitvo zemlje koje u momentu


registrovanja ima prijavljeno stalno mesto boravka/prebivalita, pa su time ukljuena lica koja se
nalaze izvan zemlje, bez obzira na duinu boravka u inostranstvu. De facto metod ukljuuje samo
lica koja ive u zemlji najmanje 1 godinu, tako da u stalno stanovnitvo ulaze i strani dravljani,
lanovi diplomatskog kora, lanovi njihovih porodica, migranti, izbeglice i sl. Veina evropskih
zemalja usvojila je koncept de facto (Penev, 1999a).

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

361

uz jo uvek prisutna proirena porodina domainstva i gotovo potpuno odsustvo


alternativnih formi (izvanbranih unija).
3.1. Porodini sastav domainstava Srbije
Porodina domainstva su i dalje preovlaujua forma privatnog ivota u
Srbiji, inei 78% svih, s tim da se belei njihovo opadanje, posebno u poslednjem
meupopisnom razdoblju (tabela 9).
Tabela 9. Porodini sastav domainstava, Srbija, 1961-2002.
Centralna Srbija

Vojvodina

Godina
1961
1971
1981
1991
2002
1961
1971
1981
1991
2002

Porodina
85,3
85,2
85,3
84,3
78,7
84,6
84,3
82,0
80,5
77,3

14,7
14,8
14,7
15,7
21,3
15,4
15,7
18,0
19,5
22,7

Neporodina
13,1
13,4
13,3
14,1
19,6
14,1
14,4
16,4
17,9
21,1

1,6
1,3
1,4
1,6
1,7
1,3
1,3
1,6
1,5
1,6

Izvor: Kao za tabelu 1.


Grupacija neporodinih domainstava je u porastu, tako da je 2002. godine
svako peto domainstvo neporodino. Kao to se moglo i oekivati, najbrojnija od
njih su samaka, tanije skoro svako peto domainstvo u Srbiji je u ovoj kategoriji,
to je svakako posledica starenja stanovnitva i dugotrajnog opadanja fertiliteta.
U odsustvu preciznijih podataka o udelima alternativnih formi domainstava
(kohabitacija), u literaturi se, kao njihov indikator, koristi udeo neporodinih
vielanih domainstava. Veoma niska zastupljenost ovih formi (u koje spadaju i
druga kolektivna domainstva) svedoi o niskoj prevalenciji kohabitacija, odnosno o
usporenoj postindustrijskoj individualizaciji ivotnih stilova (drugoj demografskoj
tranziciji), (Bobi, 2004).
Suavanje srodnikog sastava ispoljava se i u tendenciji svoenja
domainstava na jednoporodine unije (tabela 10), koje u 2002. godini ine oko
90%. Taj proces je neto izraeniji u sredinjem delu Republike, to je logino, s
obzirom da je na poetku posmatranog perioda, 1961. godine, udeo ovih unija bio za
17% vei nego u Vojvodini. U Srbiji je, kao posledica usporene modernizacije i

362

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

postsocijalistike transformacije tokom 1990-ih, u velikoj meri jo prisutna i jedna


predmoderna forma vieporodina domainstva8, itavih 12,7%, ili svako osmo
domainstvo! Ipak treba napomenuti da je ova forma konstantno u opadanju,
posebno u centralnom delu Republike, gde je u navedenom vremenu prepolovljena,
sa 24,0% na 12,7%.
Tabela 10. Porodina domainstva prema broju porodica, Srbija, 1961-2002.
Godina
1961
1971
1991
2002
1961
1971
1991
2002

Centralna Srbija

Vojvodina

Jednoporodina
76,0
80,7
82,8
87,3
90,3
91,2
91,7
91,9

Vieporodina
24,0
19,3
17,2
12,7
9,7
8,8
8,3
8,1

Izvor: Kao za tabelu 1.


Tabela 11. Struktura porodica prema sastavu, Srbija, 1961-2002. (u%)

Centralna Srbija

Vojvodina

Godina
1961
1971
1981
1991
2002
1961
1971
1981
1991
2002

Brani par
bez dece
28,2
29,1
31,3
33,4
28,8
29,3
28,4
30,6
31,9
28,4

Brani par
sa decom
61,6
62,4
59,3
56,7
55,8
60,1
61,2
60,1
57,3
56,8

Majka
sa decom
8,3
6,9
6,9
7,5
12,1
9,0
8,1
7,6
8,6
11,9

Otac
sa decom
1,8
1,7
2,5
2,4
3,3
1,5
2,3
1,7
2,2
2,9

Izvor: Kao za tabelu 1.

Iako ih zvanina statistika podvodi pod jedinstven pojam vieporodinog domainstva, pod njim se
podrazumevaju razliite forme: proirene porodice (jedan ili oba roditelja sa odraslim detetom i
njegovom porodicom, ili roditelji sa detetom koje nije sklopilo brak i drugim koje ima svoju
porodicu, ili dva brata ili brat i sestra od kojih jedno ili oba (oboje) imaju porodice i sl.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

363

U sastavu porodinih domainstava jo preovlauju klasine nuklearne forme


potpunih porodica, branog para sa decom, oko 56% (tabela 11). Ipak, kada se
posmatra due vremensko razdoblje, vidi se da su i ove unije u opadanju. Iza njih
slede porodice branog para bez dece, u kojima ivi 1/3 stanovnitva (ostareli brani
parovi sa odraslom decom koja su napustila domainstvo, zatim parovi koji su jo
bez dece i sl).
Podatak o udelu samohranih majki sa decom 12% zasluuje, meutim,
posebnu panju. Tokom 1990-ih godina, ova kategorija je u Srbiji porasla za oko
50%! Ako se zna da je stopa divorcijaliteta u Srbiji ve nekoliko decenija niska, sa
sasvim blagim poveanjem krajem 1990-ih, onda se ovako veliki skok
jednoroditeljskih porodica duguje nekom drugom iniocu! Po mom miljenju,
odgovor lei u poveanom mortalitetu sredovenih generacija, i to posebno
mukaraca (od 35-54 g.), u periodu drutvene transformacije, tj. rasula (Penev, 1999,
2003; Philipov D. and Dorbritz, J., 2003; Szivos, P. Guidici, C., 2004). Razlozi su
brojni: pogibije mukaraca u ratnim sukobima u okruenju, porast ubistava i
samoubistava, nesrenih sluajeva, poveano obolevanje od neoplazmi (kancera) i
kardiovaskularnih oboljenja. To su ujedno i generacije koje su u najveoj meri bile, i
do danas ostale, izloene udarima tranzicionog oka i prolongiranog drutvenog
stresa, to se odrazilo i na pogoranju njihovog zdravstvenog stanja usled loe
ishrane, nezdravog naina ivota (odsustva fizikih, rekreativnih aktivnosti, loe
strukture ishrane), uz veliku konzumaciju alkohola, puenje itd. Taj izraen i
masivan mortalitet je, svakako, pored ostalog, doprineo i velikom poveanju
nasilnog rasformiranja porodica, tj. skoku jednoroditeljskih porodica, udovica sa
decom. Pored toga, na porast ove kategorije uticalo je i blago poveanje razvoda
braka, to se vidi iz tabele 12.
Tabela 12. Opta stopa razvoda braka, centralna Srbija i Vojvodina,
1971-2001.
Centralna Srbija
Vojvodina

1971
1,2
1,8

1981
1,1
1,6

1991
0,9
1,3

1993
0,9
0,8

1995
0,9
1,1

1997
0,7
1,1

1999
0,8
0,9

2001
1,0
1,2

2002
1,4
1.2

Izvor: kao za tabelu 1.


Na porast jednoroditeljskih porodica majki sa decom u Srbiji uticao je i
znaajan skok raanja izvan braka, koje je registrovano tokom 1990-ih godina
(tabela 13). Iz podataka se vidi da se u Srbiji, na poetku XXI veka, svako peto dete
raa od strane nevenanih majki!

364

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

Tabela 13. Udeo dece roene izvan braka, centralna Srbija i Vojvodina, 1991,
1997, 1999, 2001.
Godina
1991
1997
1999
2001

Centralna Srbija
13,5
18,8
19,7
20,2

Vojvodina
13,9
18,8
21,5
21,2

Izvor: Statistiki godinjak Srbije i Crne Gore, 2003.


3.2. Starosna struktura lanova domainstva
Tendencija dugotrajnog, sekularnog pada fertiliteta9 ogleda se i u starosnim
obelejima domainstava, demografskom obeleju koje je, kao i veliina
domainstva, pretrpelo najvee promene. Demografski preobraaj karakteristian za
populacije u posttranzicionoj fazi razvitka ogleda se u postepenom opadanju broja
dece u porodici, odnosno starenju stanovnitva, izraenom porastom udela lica
starijih od 65 godina (tabela 14). Ove promene imaju velike reperkusije na bioloku
reprodukciju i ekonomsku aktivnost lanova (Radivojevi, 1995).
Od ukupnog broja domainstava u Srbiji, 2002. godine 85% bilo je bez dece
predkolskog uzrasta (do 7 godina), kategorija koja je od 1991. u porastu, posebno u
centralnoj Srbiji. Meu domainstvima koja imaju decu staru do 7 godina, u 2002.
najvie je onih koja imaju samo jedno takvo dete, naime svako deseto. Decu
koloobaveznog uzrasta ima oko 20 % domainstava u Republici, a od toga samo
jedno dete te starosti ivi u svakom osmom domainstvu. Oko 1/3 svih
domainstava u Republici i njenim regionalnim celinama ima lanove stare od 15 do
27 godina, i to najvie po jednog (svako peto), a duplo manje ih je sa 2 takva lana.
Znaaj ove starosne skupine, ija je brojnost u blagom opadanju od 1991, izraen je,
zbog njenih buduih reproduktivnih i radno aktivnih potencijala i strategija, posebno
u drutvu koje je suoeno i sa izraenim problemom emigracije mladih,
visokoobrazovanih strunjaka.
Jedino je grupa domainstava sa licima starijim od 65 godina u porastu tokom
poslednjeg meupopisnog razdoblja. Svako etvrto domainstvo, kako u Republici,
tako i u njenim delovima, ima po jedno staro lice, a svako deseto po dva takva lana.
Imajui u vidu podatke iz tabele 10 o porodinom sastavu domainstava, iz koje se
vidi da dominiraju nuklearna, onda se moe zakljuiti da velika veina ovih lica ive
sama, a manji broj njih u domainstvima sa svojom odraslom decom.

Srpkinje ne obezbeuju prostu reprodukciju sopstvene nacije jo od starijih generacija, roenih nakon
Prvog svetskog rata (Penev, 1995).

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

365

Tabela 14. Struktura domainstava prema broju lanova odreenog uzrasta,


Srbija, 1991, 2002 (u%)
Centralna Srbija

1991

2002

Bez dece do 7 godina


1 dete do 7 godina
2 dece do 7 godina
3 i vie
Bez lanova od 7 do14 godina
1 lan od 7 do 14 godina
2 lana od 7-14 godina
3 i vie
Bez lanova od 15 do 27godina
1 lan od 15 do 27 godina
2 lana od 15 do 27 godina
3 i vie
Bez lanova starih 65 i vie
1 lan star 65 i vie godina
2 lana stara 65 godina
3 i vie

79,7
13,9
5,8
0,6
74,6
16,6
8,0
0,8
60,5
25,3
12,4
1,8
70,6
21,1
8,0
0,2

84,8
11,0
3,8
0,4
80,2
13,1
6,0
0,6
63,7
21,8
12,9
1,6
61,3
26,8
11,7
0,3

81,2
13,5
4,9
0,5
76,4
16,2
6,9
0,5
64,1
24,0
10,7
1,2
72,6
20,5
6,8
0,1

85,3
10,9
3,4
0,4
80,4
13,5
5,5
0,5
64,0
22,3
12,4
1,3
65,4
25,4
9,0
0,1

Vojvodina
Bez dece do 7 godina
1 dete do 7 godina
2 dece do 7 godina
3 i vie
Bez lanova od 7 do14 godina
1 lan od 7 do 14 godina
2 lan od 7-14 godina
3 i vie
Bez lanova od 15 do 27godina
1 lan od 15 do 27 godina
2 lana od 15 do 27 godina
3 i vie
Bez lanova starih 65 i vie
1 lan star 65 i vie godina
2 lana stara 65 godina
3 i vie

Izvor: Kao za tabelu 1.

366

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

3.2.1. Staraka domainstva


Zbog izraenog pada prirodnog prirataja stanovnitva, naroito tokom
poslednje decenije, populacija Srbije je, sa prosenom starou od preko 40 godina,
dospela u sam vrh najstarijih svetskih populacija. Samim tim prirodno se nametnula
potreba da se staraka domainstva izdvoje kao poseban predmet analize.
Pod starakim domainstvima podrazumevaju se sva ona domainstva iji su
lanovi stariji od 65 godina (Stankovi i Kosti, 2005). Prema podacima poslednjeg
popisa, broj starakih domainstava u Republici iznosi preko 435 hiljada ili 17,3%
svih, to znai da je svako esto domainstvo starako (tabela 15). Dakako, njihova
zastupljenost je via u seoskim nego u gradskim sredinama zbog viedecenijskog
procesa deagrarizacije, kontinuiranog migracionog egzodusa, poremeaja starosnopolnog sastava seoske populacije i opadanja nataliteta. Ova disproporcija selo-grad
naroito se ispoljila na prostoru centralne Srbije, gde je svako peto domainstvo u
ostalim (seoskim) naseljima starako, dok je u Vojvodini ona neto umerenija.
Tabela 15. Broj starakih domainstava i njihov udeo u ukupnom broju
domainstava, prema tipu naselja, 2002.

Centralna Srbija

Vojvodina

Tip naselja

Ukupno

Staraka
domainstva

Ukupno

1811233

311961

17,2

Gradska

1069929

154939

14,5

Ostala

741304

157022

21,2

Ukupno

709957

123530

17,4

Gradska

411375

67044

16,3

Ostala

298582

56486

18,9

Izvor: Stankovi V. i Kosti M, (2005: 2).


Struktura starakih domainstava prema broju lanova (tabela 16) pokazuje da
je najvei broj ovih domainstava jednolano, ak 2/3, iza kojih slede dvolana sa
38,1%. Udeo trolanih i vielanih je zanemarljiv, ispod 1% (0,6%).
Ako se pogleda podatak o ukupnom broju samakih domainstava u Srbiji na
osnovu poslednjeg popisa (504775), vidi se da je vie od polovine u kategoriji
starakih tj 52,8% (266613). Meu dvolanim domainstvima njihov udeo je upola
manji, tj. 26,6%, ali jo veoma visok, budui da je svako etvrto dvolano
domainstvo sainjeno od starih ljudi.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

367

Tabela 16. Staraka domainstva prema broju lanova i tipu naselja,


Srbija, 2002.
Tip naselja
Centralna Srbija

Vojvodina

Broj lanova domainstva

Ukupno

3 i vie

Ukupno

311961

187215

122613

2133

Gradska

154939

98647

55776

516

Ostala

157022

88568

66837

1617

Ukupno

123530

79398

43501

631

Gradska

67044

43837

22918

289

Ostala

56486

35561

20583

342

(U%)
Tip naselja
Centralna Srbija

Vojvodina

Broj lanova domainstva

Ukupno

3 i vie

Ukupno

100,0

60,0

39,3

0,7

Gradska

100,0

63,7

36,0

0,3

Ostala

100,0

56,4

42,6

1,0

Ukupno

100,0

64,3

35,2

0,5

Gradska

100,0

65,4

34,2

0,4

Ostala

100,0

63,0

36,4

0,6

(U %)

Centralna Srbija

Vojvodina

Tip naselja

Ukupno

Ukupno
Gradska

Broj lanova domainstva


1

3 i vie

100,0

100,0

100,0

100,0

49,7

52,7

45,5

20,7

Ostala

50,3

47,3

54,5

79,3

Ukupno

100,0

100,0

100,0

100,0

Gradska

54,3

55,2

52,7

47,8

Ostala

45,7

44,8

47,3

52.2

Izvor: kao za tabelu 14.


Distribucija starakih domainstava prema tipu naselja pokazuje da su u
centralnoj Srbiji staraka domainstava jo uvek brojnija na selu nego u gradu, kao
posledica dugotrajnog i masovnog populacionog egzodusa. U Vojvodini je situacija
obrnuta, budui da je udeo gradskih starakih domainstava (54,3%) premaio udeo
seoskih (45,7%).
Istovremeno, razmetaj starakih domainstava prema broju lanova i tipu
naselja pokazuje da su jednolana domainstva u veoj meri zastupljena u

368

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

gradovima, dok dvolana u centralnoj Srbiji preovlauju na selu a u Vojvodini u


gradovima. Trolana i vielana staraka domainstva su na oba podruja uestalija
u selima, posebno na podruju centralne Srbije gde su brojnija ak 3,5 puta (tabela
16).
3.3. Neke ekonomske odlike domainstava
Ekonomska aktivnost lanova domainstva zavisi od stepena drutvenog
razvitka, faze u kojoj se nalazi globalno drutvo (uspon, pad), kao i od starosnopolnog sastava stanovnitva. U savremenim postindustrijskim drutvima sve vie
raste stopa ekonomske aktivnosti ena, uporedo sa njihovom veoj obrazovanou,
tj. posedovanjem vieg humanog kapitala.
U 2002. godini u Srbiji je registrovano 71,7% domainstava sa aktivnim
lanovima, pri emu je najvei udeo onih koji imaju dva aktivna lana, svako tree
(tabela 17). U tom pogledu situacija je slina i na njenim uim teritorijalnim
celinama. Meutim, 1991. godine sredinji deo Republike se znaajnije razlikovao u
odnosu na Vojvodinu. U centralnoj Srbiji je 80,6% domainstava sa ekonomski
aktivnim lanovima, u odnosu na 73,5% u Vojvodini, to je posledica specifine
starosne strukture pokrajine, tj. izraenijeg procesa starenja.
U pogledu izdravanih lanova, 2002. godine, vie od polovine domainstava
ima bar jednog takvog lana (58,2%), odnosno svako peto ima po dvoje, u emu,
takoe, nema bitnijih razlika meu uim teritorijalnim celinama. Grupaciji
izdravanih lica gotovo u potpunosti pripadaju deca i mladi, tako da njen udeo zavisi
od starosne strukture stanovnitva. Ukoliko je stanovnitvo starije, utoliko u njemu
ima manje izdravanih. U tradicionalnom drutvu, ekonomska aktivnost ena je
nia, pa samim tim one ine znaajnu podgrupu izdravanih. U savremenim
populacijama, meutim, dvojni dohodak mukarca i ene predstavlja nuan
preduslov egzistencije nuklearne porodice i uslov podizanja dece, to vodi
masovnijem izlasku ena na trite rada.
Lica sa linim prihodom su preteno stari, penzioneri. Njihova relativna
zastupljenost takoe zavisi od stepena drutveno-ekonomskog razvitka, imajui u
vidu da u poljoprivrednim populacijama aktivnost poinje rano i traje i u poznijim
godinama ivota, dok u industrijskim to nije sluaj. U ovim poslednjima, drutvene
norme o radnoj aktivnosti i uslovi na tritu rada odreuju relativno (kasniji) poetak
i (raniji) zavretak rada. Drugi uslov brojnosti lica sa linim prihodom je starosni
sastav stanovnitva, koji opredeljuje njihovu veu zastupljenost u populacijama sa
odmaklim procesom starenja. Bitan je faktor i normativni obrazac u vezi sa
starosnom dobi povlaenja sa radnog mesta penzionisanja, intencije ka pomeranju
navie ovih granica, regulativa u vezi sa razliitim privrednim sektorima i
drutvenim delatnostima i sl.

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

369

Tabela 17. Struktura domainstava prema broju aktivnih i izdravanih,


Srbija, 1961-2002. (u %)
Centralna Srbija

1961

1971

1981

1991

2002

Bez aktivnih lanova

5,8

9,5

14,5

19,4

27,9

1 aktivan lan

39,1

37,3

30,3

26,8

26,2

2 aktivna lana

26,0

28,7

36,6

37,4

32,0

3 aktivna lana

14,8

12,6

10,8

10,7

9,4

4 i vie

14,3

11,9

7,7

5,8

4,4

Bez izdravanih lanova

22,8

25,9

30,2

33,9

41,5

1 izdravani lan

23,7

27,2

29,2

29,4

28,6

2 izdravana lana

22,5

23,4

24,3

24,2

20,0

3 izdravana lana

18,2

15,8

11,5

8,9

7,0

4 i vie

12,8

7,5

1,7

3,6

2,8

Bez lica sa linim prihodom

...

84,0

76,7

65,0

50,9

1 lice sa linim prihodom

...

14,6

20,7

29,6

37,9

2 i vie

...

1,3

2,6

5,3

11,2

Bez aktivnih lanova

9,4

16,1

22,1

26,5

29,5

1 aktivan lan

52,0

46,8

37,7

30,5

27,6

2 aktivna lana

26,3

27,2

33,1

34,3

31,5

3 aktivna lana

8,7

7,2

5,6

6,9

8,3

4 i vie

3,6

2,7

1,5

1,8

3,1

Bez izdravanih lanova

21,9

22,3

29,6

35,5

42,7

1 izdravani lan

28,8

31,8

32,6

31,7

28,8

2 izdravana lana

21,5

22,1

22,4

22,0

19,0

3 izdravana lana

17,2

16,2

11,2

8,0

7,1

4 i vie

10,6

7,2

4,2

2,8

2,5

Bez lica sa linim prihodom

...

77,2

70,7

60,3

52,7

1 lice sa linim prihodom

...

20,9

25,9

32,8

37,7

2 i vie

...

1,8

3,5

6,9

9,5

Vojvodina

Izvor : kao za tabelu 1.

370

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

Ako posmatramo vremensku seriju od 1961. godine do danas, videemo da se


na podruju posmatranih teritorijalnih celina udeo domainstava bez aktivnih
lanova ak uetvorostruio. U istom viedecenijskom razdoblju, smanjio se broj
domainstava sa 1, a poveao broj onih sa 2 aktivna lana, to je, svakako, posledica
gore naznaenih promena u smislu vee radne angaovanosti ena. U kategoriji
izdravanih lanova, najvie je porastao broj domainstava bez ovakvih lica, a
istovremeno su opala domainstva sa veim brojem izdravanih, kao posledica
tranzicije fertiliteta nakon posleratnog kompenzacionog, baby boom perioda. Jedina
kategorija koja u celom periodu belei konstantan porast su lica sa linim prihodom,
meu kojima je ve 1991. svako tree domainstvo imalo po jednog takvog lana, a
2002. je taj udeo jo vie povean, na oko 40%. Upadljivo niska zastupljenost dvoje
i vie lica sa linim prihodom posledica je jo uvek prisutnih razlika u srednje
oekivanom trajanju ivota u korist ena, tj. razlika u starosnim modelima
mortaliteta (Penev, 2003). Pored toga, treba imati u vidu i injenicu da mukarci
ulaze u brak neto stariji, njihov je radni vek dui od enskog, a ivotni vek krai,
to sigurno utie na pojavu razliitih modela: zaposlene ene i penzionisanog mua
i/ili ene udovice u penziji.

4. Zakljune napomene
Podaci poslednjeg popisa stanovnitva Republike Srbije iz 2002. godine
pokazuju da se prema osobinama domainstava i porodica, Srbija pribliila
dravama Centralne i Istone Evrope, koje su u poodmaklim fazama
postsocijalistike transformacije i evropskih integracija. Svima njima zajedniko je
opadanje univerzalnosti i popularnosti braka, odlaganje raanja u kasnije godine,
dalji pad nataliteta i nastavak odranije prisutnih tendencija starenja stanovnitva. Ti
procesi su uticali na promenu ranije preovlaujuih oblika porodinih domainstava,
naime opadanje nuklearnog tipa, a porast samakih, starakih, kao i
jednoroditeljskih.
Na osnovu gore analiziranih podataka vidi se da je u Srbiji, pored toga, u
poslednjem meupopisnom razdoblju dolo do topljenja razlika u demografskom
ponaanju njenih uih teritorijalnih celina, Vojvodine i centralne Srbije, to je, po
mom miljenju, pozitivan pomak sa stanovita ublaavanja unutarregionalnih
nejednakosti, kao i dobra polazna osnova za formulisanje jedinstvenog sistema mera
socijalne politike, povezanih sa osetljivim drutvenim grupama (stari, deca, ene,
izbeglice, i sl.) i rizinim drutvom (nezaposlenost, migracije, razvodi, udovitvo,
jednoroditeljske porodice, siromatvo i sl).

Mirjana Bobi: Domainstva Srbije na poetku treeg milenijuma...

371

Literatura
Bobi, Mirjana (2001) Kue, porodice i zadruge u: Milo Macura et al, Naselja i
stanovnitvo Oblasti Brankovia iz 1455. godine, Beograd: SANU i Slubeni Glasnik
Bobi, Mirjana (2003) Brak ili/i partnerstvo, demografsko-socioloka studija, Beograd : ISI
FF
Bobi, Mirjana (2004) Transformacija braka strategije konzerviranja i odlaganja
promena, u: Mili, Anelka et al, Drutvena transformacija i strategije drutvenih
grupa: Svakodnevica Srbije na poetku treeg milenijuma, Beograd: ISI FF
Boli, Silvano et al, (1995) Drutvene promene i svakodnevni ivot: Srbija poetkom
devedesetih, Beograd: ISI FF
Breznik, Duan (1957) Tipologija domainstava i porodica u klasifikacijama popisa iz 1953.
godine, Savetovanje o primeni statistike u sociolokim istraivanjima, Beograd: JSD
Breznik, Duan et al. (1980) Fertilitet stanovnitva i planiranje porodice, Beograd: Institut
drutvenih nauka, Centar za demografska istraivanja
Lazi, Mladen et al. (1994) Razaranje drutva, Beograd: Filip Vinji
Lazi Mladen et al. (2000) Raji hod: Srbija u transformacijskim procesima, Beograd: Filip
Vinji
Markovi, Petar (1974) Migracije i promene agrarne strukture, Zagreb, Centar za sociologiju
sela
Mili, Anelka (1986) Seoska porodica u procesu menjanja, Zbornik Matice srpske za
drutvene nauke, br. 81
Mili, Anelka, et al. (1981) Domainstvo, porodica i brak u Jugoslaviji, Beograd : ISI FF
Mili, Anelka (1995) Porodice u vrtlogu drutvenih promena, u: Boli, Silvano et al,
Drutvene promene i svakodnevni ivot: Srbija poetkom devedesetih, Beograd : ISI FF
Mili, Anelka (2004) Transformacija porodice i domainstava zastoj i strategije
preivljavanja u: Mili, Anelka et al, Drutvena transformacija i strategije drutvenih
grupa: Svakodnevica Srbije na poetku treeg milenijuma, Beograd: ISI FF
Philipov D. and Dorbritz, J. (2003) Demographic Consequences of Economic Transition in
Countries of Central and Eastern Europe, Population Studies, No. 39, Strasbourgh:
Council of Europe Publishing
Penev, Goran (2003) Mortality trends in Serbia during the 1990s, Stanovnitvo, God XLI,
br 1-4, Beograd : Drutvo Demografa Jugoslavije i CDI IDN
Penev, Goran (1999) Rast stanovnitva, prirodno kretanje i demografsko starenje, u
Raevi, Mirjana et al, Razvitak stanovnitva Srbije 1991-1997, Beograd: Centar za
demografska istraivanja IDN
Penev, Goran (1999a) Jugoslavija na demografskoj karti Evrope, Jugoslovenski pregled,
br. 4

372

SOCIOLOGIJA, Vol. XLVI (2004), N 4

Penev, Goran (1995) Fertilitet enskog stanovnitva, u: Radovanovi, Svetlana et al,


Stanovnitvo i domainstva SR Jugoslavije prema popisu 1991, Beograd: SZS i CDI IDN
Radivojevi, Biljana (1995) Domainstva u: Radivojevi, Biljana et al, Stanovnitvo i
domainstva Republike Srbije prema popisu 1991. godine, Beograd: RZS i CDI IDN
Stankovi, Vladimir i Kosti, Miroljub (2005) Brojnost, veliina i prostorni razmetaj
starakih domainstava u Srbiji, u: Srbija i savremeni procesi u Evropi i svetu, Zbornik
sa Naunog simpozijuma, Tara 26. i 27. maj 2005, Beograd: Geografski fakultet
Univerziteta, Novi Sad: Geografski fakultet, Departman za geografiju, turizam i
hotelijerstvo, PMF Univerziteta, Pritina: Odsek za geografiju PMF Univerziteta, Ni:
Odsek za geografiju PMF Univerziteta
Stanovnitvo i domainstva SR Jugoslavije prema popisu 1991, Beograd: SZS i CDI IDN
Petrovi, Mina (1995) Domainstva i porodice u: Radovanovi, Svetlana et al,
Stanovnitvo i domainstva SR Jugoslavije prema popisu 1991, Beograd: SZS i CDI IDN
Szivos, Peter and Guidici, Cristina (2004) Demographic implications of social exclusion in
Central and Eastern Europe, Population Studies, No. 46, Strasbourgh: Council of
Europe Publishing
Tomanovi, Smiljka, Ignjatovi, Suzana (2004) Mladi u tranziciji: Izmeu porodice porekla
i porodice opredeljenja, u: Nikoli, Milan i Mihajlovi, Sreko et al, Mladi zagubljeni u
tranziciji, Beograd: Centar za prouavanje alternativa