You are on page 1of 12

Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

N 21
N 21 I

OUTUBRO 2016

I CIG I GABINETE TCNICO CONFEDERAL DE SADE LABORAL

www.cigsaudelaboral.org

Accidentes laborais no conxunto

SUMARIO

do Estado e na Galiza

ANLISE - OPININ
ACCIDENTES LABORAIS NO CONXUNTO
DO ESTADO E NA GALIZA.
PRIMEIRO SEMESTRE 2016

Primeiro semestre 2016

Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

Evolucin Accidentes Laborais primeiro


semestre 2015-2016
no conxunto do Estado

INFORMACIN TCNICA
PRIMEIROS AUXILIOS EN RESUCITACIN
CARDIO-PULMONAR (RCP) E
PRINCIPIOS PARA A UTILIZACIN DO
DESFIBRILADOR

650.000

Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

640.000

A FONDO

630.000

OS/AS TRABALLADORES/AS DO
ESTADO ESPAOL ENTRE OS/AS MENOS
ABSENTISTAS DE EUROPA

620.000

Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

600.000

SABAS QUE...?
NOVO REGULAMENTO EUROPEO
SOBRE EQUIPOS DE PROTECCIN
INDIVIDUAL (EPIs)

639.404

610.000

599.506

590.000
580.000
570.000

2.015

2.016

Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

Accidentes Laborais

SABAS QUE...?
OS ACCIDENTES CARDIOVASCULARES
CONFIGRANSE COMO PRIMEIRA
CAUSA DE MORTE NO TRABALLO.
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

A sinistralide laboral disprase un


6,6% na primeira parte do ano

EDITA:
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

www.cigsaudelaboral.org
Plataforma web para a informacin e consulta
en materia de Prevencin de Riscos e Sade Laboral

www.cigsaudelaboral.org

ANLISE-OPININ
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

o Estado espaol durante os primeiros seis meses deste ano 2016 rexistrronse un total de 639.404 accidentes
laborais; 39.506 accidentes laborais mis que no ano 2015, o que supn un incremento da accidentalidade total
do 6,6%. Deste total dos 639.404 accidentes laborais, 276.069 cursaron con baixa laboral; isto 21.872 traballadores/as mis que o ano pasado, o que supn un aumento porcentual do 8,6%.
Dos 276.069 accidentes que causaron baixa, 238.526
aconteceron durante a xornada laboral un 8,5% mis
que no ano 2015-, e 37.543 foron accidentes in itnere,
un 9,3% mis que no mesmo perodo do ano pasado.

No que respecta aos accidentes con resultado de morte,


pasouse dos 285 falecidos do primeiro semestre do ano
2015 aos 301 do mesmo perodo do ano 2016, un 5,6%
de incremento dos accidentes mortais, dos que 226
(75%) aconteceron durante a xornada de traballo, e 75
(25%) o foron in itnere. Os 226 falecementos acontecidos en xornada laboral -13 menos que no ano anteriorsupoen un descenso do 5,45%, namentres que as 29
mortes mis acontecidas nesta primeira parte do ano
nos desprazamentos in itnere supoen un incremento
do 63%.

Accidentes con baixa durante a xornada


laboral e in itnere. 1 semestre 2016
37.543
Durante a
xornada laboral
238.526

Neste primeiro semestre do ano, cada da faleceron no


Estado espaol dous traballadores/as, sendo as principais
causas de falecemento durante a xornada laboral os accidentes cardiovasculares (infartos e derrames cerebrais)
con 116 falecementos, os accidentes de trfico con 36 e
atrapamentos, aplastamentos e amputacins con 26.

In itnere

As no seu conxunto, do total de accidentes laborais


acontecidos neste primeiro semestre do 2016, un
43,17% causaron baixa laboral, e destes un 86,40% producronse durante a xornada de traballo, e un 13,60% o
foron in itnere, isto no traslado de ida ou volta ao
traballo dende a propia residencia.

A distribucin dos accidentes mortais en xornada laboral por sectores de actividade amsanos que houbo 119
mortos no sector Servizos (39,53% do total), 46 na Industria (15,28% do total), 32 no sector agropecuario
(10,63%) e 29 na construcin (9,63%).

Os accidentes sen baixa notificados foron 363.335, un


56,83% do total de accidentes notificados, experimentando un aumento de 17.634 accidentes en relacin ao
mesmo perodo do ano 2015, un incremento do 5,1%.

Accidentes Mortais en xornada laboral


por sectores

Por plas de actividade, a hostalera cun 16,3% de incremento, as como a construcin e as actividades administrativas cun 12,4% respectivamente, foron as actividades nas
que porcentualmente mis aumentou a accidentalidade.

9,63%
10,63%

Atendendo s causas dos accidentes de traballo, as lesins msculo-esquelticas por sobre esforzos fsicos
con 94.686 casos ocupa o primeiro lugar, seguido dos
choques ou golpes contra obxectos fixos, cadas e tropezns con 57.523 accidentes, e dos choques ou golpes
contra obxectos en movemento con 32.765 casos.

S. Servizos
S. Industrial

15,28%

39,53%

S. Agropecuario
S. Construcin

Principais causas dos accidentes.


1 semestre 2016

En canto s enfermidades profesionais, ata xuo deste


ano 2016 declarronse no Estado espaol un total de
11.657 enfermidades profesionais, das cales 6.098 foron
sen baixa asociada e 5.559 con baixa. Un 8,86% mis que
o mesmo perodo do ano 2015 a pesares da gran bolsa
de infradeclaracin e do feito de que aproximadamente
un 20% das enfermidades derivadas do traballo anda
non estn recoecidas de maneira efectiva no actual
cadro de enfermidades profesionais, o que fara sen
dbida que o nmero de casos rexistrados fora moito
maior.

18%
31%
51%

Lesins msculo-esquelticas
Choques ou golpes contra obxectos fixos
Choques ou golpes contra obxectos en movemento

www.cigsaudelaboral.org

ACCIDENTES LABORAIS NO CONXUNTO DO ESTADO E NA GALIZA. PRIMEIRO SEMESTRE 2016

Accidentes laborais no Pas Galego. Primeiro semestre


2016.
Galiza lder en sinistralidade laboral nesta primeira parte
do ano 2016.

No ranking provincial en relacin ao conxunto do Estado, Lugo con 1,077 puntos ocupa o segundo lugar co
maior ndice de incidencia por detrs unicamente da
provincia de Huesca con 1,4 puntos, sendo as nicas
das provincias que comparten a dubidosa honra de
superar un ndice de incidencia superior a 1.

Nestes primeiros 6 meses do ano rexistrronse na Galiza


un total 11.513 accidentes laborais, dos cales 11.281
foron cualificados como leves, 210 foron graves e 22
foron mortais.

As logo, o primeiro semestre deste ano 2016, devolve a Galiza ao primeiro posto de sinistralidade laboral no Estado Espaol, alcanzando un ndice de inci-

Accidentes totais Galiza


1 semestre 2016

dencia de accidentes laborais con resultado de morte


(n de accidentes cada 100.000 traballadores/as en

20000

activo) que alcanza os 0,519 puntos fronte aos 0,259


11.281

10000

210

da media estatal, isto un ndice de incidencia que

11.513

nos indica que neste 1 semestre do ano, proporcio-

22
Leves Graves
Mortais Totais

nalmente morreron na Galiza por accidente laboral


o dobre de traballadores/as que a media do conxunto do Estado.
En termos comparativos en relacin ao mesmo perodo
do ano pasado, na Galiza no ano 2015 producranse 167
accidentes graves fronte aos 210 computados no primeiro semestre do 2016; 43 accidentes mis que supoen un incremento do 25,75%. Incremento dos accidentes graves que se experimentou en todos os sectores: no
sector servizos pasouse de 48 a 56 accidentes, na industria de 40 a 48, na construcin de 31 a 39 e no sector da
pesca de 18 a 25. Isto , porcentualmente no sector servizos produciuse un incremento dos accidentes graves
do 16,66 %; no sector industrial do 20 %; na construcin
do 25,80% e na pesca dun estratosfrico 38,88%.

A nivel provincial os 210 accidentes graves distriburonse do seguinte xeito: na Corua producronse 83, en
Pontevedra 79, en Ourense 25 e en Lugo 23.

Accidentes Graves por provincia.


Galiza 1 semestre 2016
250
200
150
100
50
0

210
A Corua
83

79
25

Pontevedra

23

Ourense
Lugo

Galiza Accidentes Graves por sectores.


2015 e 2016

Totais

31

Industria

40

48

48

9
0

Ourense

39

Servizos

A Corua

18

Construcin

Accidentes mortais por provincias Galiza


1 semestre 2016

Pontevedra

25

Agro-Pesca

Dos 22 accidentes laborais con resultado de morte


acontecidos en Galiza, na Corua producronse 9, en
Pontevedra 7, en Lugo 5 e en Ourense 1.

20

40

Lugo

2016

56

60

2015

www.cigsaudelaboral.org

ACCIDENTES LABORAIS NO CONXUNTO DO ESTADO E NA GALIZA. PRIMEIRO SEMESTRE 2016

mizacin dos gastos e maximizacin dos beneficios, anda que en moitos casos isto signifique o flagrante incumprimento da actual e vixente normativa en materia
de prevencin de riscos e sade laboral.
vista das evidentes e verificables consecuencias, hoxe
mis que nunca cmpre impulsar e desenvolver un sistema que realmente garanta a proteccin social e laboral do conxunto dos/as traballadores/as e as sas familias. Levar a cabo iniciativas polticas que dunha vez por
todas aborden as cada vez maiores e mis profundas
desigualdades sociais, incidindo na eliminacin ou no
seu caso minoracin dos determinantes sociais (Ver Boletn CIG-Sade Laboral n 19: As desigualdades na sade
e no traballo: Determinantes Sociais), que tan nefastas consecuencias estn a producir en termos de seguridade
laboral e de sade dos/as traballadores/as.
Concretamente no mbito da prevencin de riscos e a
sade laboral ultimamente tan deterioradas no noso
pas, cmpre entre outras cuestins: mellorar o sistema
de deteccin, recoecemento e rexistro de enfermidades profesionais; incrementar e mellorar a vixilancia da
sade axeitando a mesma aos riscos reais aos que os/as
traballadores/as estn expostos; reforzar os organismos e
dispositivos tcnicos da Administracin galega en materia
de prevencin de riscos e sade laboral; reforzar e potenciar as actuacins da Inspeccin de Traballo e dos/as tcnicos/as habilitados do ISSGA mediante a mellora dos seus
medios humanos e materiais, incrementando as sas
actuacins de inspeccin e control; potenciar e garantir
a independencia, a autonoma e a calidade dos servizos
de prevencin fronte aos distintos tipos de condicionantes e presins, tanto no que atinxe aos servizos de prevencin das propias empresas como aos servizos de
prevencin allea (SPA) contratados por estas, etc.

Galiza. Incremento porcentual de


accidentes graves por sectores
2015-2016
40,00%

16,66%

20%

25,80%

38,88%

20,00%
0,00%

Incremento porcentual

No primeiro semestre do presente ano faleceron no


Estado espaol como consecuencia dun accidente laboral 301 traballadores/as, 16 mis que no mesmo perodo
do ano 2015, o que supn un incremento relativo do
5,61%. En termos de correlacin, Galiza cos seus 22 traballadores/as falecidos representa o 7,31% do total de
mortes por accidente laboral do Estado.
Unha reforma laboral brutal e inxustificada xunto a
unha poltica antisocial de recortes extremos, ten derivado nunha profunda desestruturacin do mercado de
traballo, na precarizacin laboral a ultranza e nunha
perda de dereitos sen parangn no mbito das relacins
laborais.
Derivado destas actuacins, en concomitancia coa visin
actualmente dominante das polticas neoliberais no espazo econmico europeo e galego, a prevencin dos
riscos laborais no seu conxunto e a seguridade e sade
dos/as traballadores/as en particular, ten pasado a un
segundo plano fronte pretensin empresarial de mini-

Fonte: MTYSS (ltimos datos)

www.cigsaudelaboral.org

INFORMACIN TCNICA
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

Primeiros auxilios en Resucitacin Cardio-pulmonar (RCP) e principios para a utilizacin do desfibrilador

paro cardiorrespiratorio, consiste no cesamento da actividade mecnica cardaca, e diagnostcase ante a falta de
conciencia, pulso e respiracin. O conxunto de medidas aplicadas a revertelo denomnase resucitacin cardiopulmonar. Neste tipo de incidencia distnguense dous niveis de intervencin: SOPORTE VITAL BSICO e SOPORTE VITAL
CARDACO AVANZADO.
Das aproximadamente 700.000 persoas que anualmente
sofren en Europa unha parada cardiorrespiratoria (PCR) fra
do mbito hospitalario, tan s un 7% das mesmas consegue
sobrevivir.
No Estado espaol prodcense cerca de 27.000 PCR ao ano
fra do mbito hospitalario. Isto , 72 casos ao da que supoen un caso de PCR cada vinte minutos. A maiora delas, un
86% prodcense en contornas cotis, especialmente nos
mbitos familiares e laborais.

No soporte vital bsico, que o que imos ver aqu agora,


emprganse mtodos que non requiren tecnoloxa especial:
apertura de vas areas, ventilacin boca a boca e masaxe
cardaca, tendndose ultimamente a inclur cando posible
o uso do desfibrilador. No soporte vital cardaco avanzado
que se debe realizar a continuacin do soporte vital bsico,
emprganse desfibrilador, canulacin venosa, intubacin
orotraqueal, ventilacin mecnica con gas enriquecido e
frmacos.

Como comentabamos anteriormente, a PCR a interrupcin


brusca, inesperada e en principio reversible da circulacin do sangue e da respiracin espontnea, identificndose porque a
persoa est inconsciente e sen respiracin
(non ten pulso). A resucitacin cardiopulmonar (RCP) defnese como o conxunto
de manobras encamiadas a reverter o
PCR, substitundo primeiro, para tentar
restaurar despois, a respiracin e circulacin espontneas co fin de evitar a morte
por lesin irreversible de rganos vitais,
especialmente do cerebro.

Anda que as causas do paro respiratorio e cardaco son diversas, dende o punto de vista asistencial
tndese a considerar como unha entidade nica denominada PCR. A interrupcin dunha das das funcins vitais
leva rpida e indefectiblemente detencin da outra, polo que o seu manexo abrdase de forma conxunta. No
paro cardaco a respiracin lentifcase
inicialmente, logo faise boquexante e
acaba detndose do todo ao cabo de
30 a 60 segundos. Cando o que se produce en primeiro lugar a ausencia de respiracin, a detencin da funcin cardaca prodcese nuns dous minutos.

Nunha primeira intervencin acte da seguinte maneira:


Verifique que a zona onde se atopa a vtima segura.

A importancia do factor tempo esencial na eficacia da RCP.


Cando a RCP bsica se aplica dentro dos primeiros 4 minutos
e a avanzada en 8 minutos, a supervivencia alcanza o 43%. O
atraso na iniciacin da RCP bsica mis al dos 4-5 minutos
fai moi improbable a supervivencia, salvo circunstancias
especiais.

Achguese vtima e pregntelle que lle sucede.


Se a vtima contesta ou se move, entn est consciente:
- Nese caso dixea na mesma posicin e busque lesins
evidentes.
- Pescude as causas do incidente.

O recoecemento da importancia da desfibrilacin precoz


para o paciente adulto con paro cardaco comprobado, levou
progresivamente ao emprego de desfibrilacin na asistencia
de Soporte Vital Bsico (SVB). As a secuencia do SVB incle
unha serie de manobras que se describiron baixo a regra
nemotcnica do ABC da reanimacin, que ultimamente
se lle engadiu a letra D.

- En caso necesario avise ao 112


Se a vtima non responde ou non se move, est inconsciente:
- Observe se respira (observe se o trax se move, hai rudos respiratorios ou sente a respiracin), non utilice
mis de dez segundos para iso.

A: apertura das vas areas para que se mantean permeables.

- Chame ao 112 ou pida a algun que o faga e solicite un


DESA (Desfibrilador Semiautomtico) tan axia como
sexa posible.

B: boca-boca, para proporcionar un soporte respiracin.


C: circulacin ou masaxe cardaca sen o emprego de
ningn utensilio especial.

- Se a vtima respira colquea en posicin lateral de seguridade.

D: desfibrilar, sempre que estea dispoible e se comprobe


que haxa FV (fibrilacin ventricular) ou TV (taquicardia ventricular).

- No caso de que a vtima non respire, siga as indicacins


que aparecen no seguinte punto.

www.cigsaudelaboral.org

PRIMEIROS AUXILIOS EN RESUCITACIN CARDIO-PULMONAR (RCP) E PRINCIPIOS PARA A UTILIZACIN DO DESFIBRILADOR

mans deixen de contactar con el e repetir as compresins a


un ritmo de 100 por minuto.

Se a vtima non respira, ten unha respiracin agnica ou


boquexa, alerte ao 112 e inicie manobras de RCP. No caso de dubidar se a respiracin normal, acte coma se
non o fose:

Exerza presin deixando caer os ombreiros. Comprima


forte e rpido cunha velocidade de polo menos cen compresins por minuto, cunha profundidade de polo menos
cinco centmetros e deixando que o trax se reexpanda
entre compresins.

Abra a va area. Revise e limpe a boca. Non pode facerse unha ventilacin eficaz sen a garanta de que a boca,
farinxe e traquea estean permeables, polo que se debe
afrouxar a roupa ao redor do pescozo e comprobar se
existen corpos estraos visibles na boca ou restos de
comida ou vmito, inclundo a dentadura postiza, nese
caso retranse introducindo un ou dous dedos na cavidade bucal. No enfermo inconsciente a falta de ton
muscular provoca o desprazamento pasivo da lingua e
epiglote cara abaixo, obstrundo a entrada larinxe. Para evitar isto colcase vtima en posicin supina e
inclnase a cabeza o mis posible cara atrs. Pince o nariz da vtima tapando os orificios e dalle dous sopros
profundos sobre a boca de aproximadamente un segundo de duracin cada un, comprobando que o peito
da vtima se expande e que o aire se expulsa ao suspender a manobra.

o Realice tamn manobras de ventilacin, alternando 30


compresins con 2 ventilacins, manobra de boca a
boca.
o Lembre que para realizar ventilacins aconsellable
utilizar calquera dispositivo de barreira.
o Non estea nunca mis de 5 segundos sen facer compresins. Ventile o xusto para elevar o trax e cunha
duracin para cada insuflacin dun segundo.
o Utilice o DESA tan axia como sexa posible, se vostede
ou algn dos auxiliadores ten formacin para iso.

Colquese de xeonllos beira da vtima para facer compresins. Descubra o trax do paciente e coloque o taln
dunha man no centro do peito (lia recta imaxinaria entre
as das mamilas), que a metade inferior do so central
do peito da vtima ou esterno. Poa a outra man enriba e
entrelace os dedos.
Tras comezar a masaxe cardaca, o reanimador debe combinar as 30 compresins con 2 ventilacins de rescate. Para iso,
ha de abrir de novo a va area (manobra fronte-queixo) e
pinzar o nariz cos dedos ndice e polgar da man colocada
sobre a fronte do paciente, tomar unha inspiracin normal
(Volume: unos 500 cc.) e insuflar firmemente o aire na boca
da vtima durante 1 segundo por insuflacin, comprobando
que o peito se eleva. Esta tcnica de respiracin artificial
cocese como ventilacin boca a boca. Retirar a boca da
vtima e, mantendo a va area aberta, comprobar que o
peito descende conforme sae o aire insuflado.

Estire os brazos, ombreiros perpendiculares ao punto


de masaxe e mantea as costas rectas.

Que NON se debe facer:


- Deixar soa vtima, salvo se tivese que chamar ao 112 e
conseguir un DESA vostede mesmo.

Colquese verticalmente sobre o peito da vtima, e cos brazos


rectos, comprima o esterno de 4 a 5 centmetros. Tras cada
compresin, dbese liberar a presin sobre o peito sen que as

Tardar mis de dez segundos en determinar se a vtima


respira.

Exercer presin entre compresin e compresin.

Aplicar presin sobre a parte alta do abdome ou a parte


final do esterno.
Dar ventilacins se non coece a tcnica. preferible s
facer compresins.

www.cigsaudelaboral.org

PRIMEIROS AUXILIOS EN RESUCITACIN CARDIO-PULMONAR (RCP) E PRINCIPIOS PARA A UTILIZACIN DO DESFIBRILADOR

LEMBRA

teen un funcionamento moi sinxelo e non constiten risco


algn para o interveniente ou a vtima.

esencial AVISAR canto antes aos SERVIZOS DE EMERXENCIAS. Chamando ao nmero de telfono 112 e proporcionando a direccin exacta e os sntomas da vtima. De seguido
comeza de xeito inmediato a reanimacin.

O Real Decreto 365/2009, do 20 de marzo, establece as condicins e requisitos mnimos de seguridade e calidade na utilizacin de desfibriladores automticos e semiautomticos externos fra do mbito sanitario, anda que esta norma deixa en
mans das Comunidades Autnomas o establecemento dos
requisitos para a sa instalacin.

A masaxe cardaca realzase s coas tas mans e debes evitar provocar algn dano persoa que sufriu unha parada
cardaca. Colocando ao paciente boca arriba, sobre unha
superficie dura (o chan o mellor), coas das mans entrelazadas realzanse compresins torcicas, apertando no centro
do peito (centro da lia imaxinaria que une as da mamilas),
sen dobrar os cbados e cos brazos estirados aproveita a
forza do teu corpo para facer as compresins torcicas que
deben baixar o esterno entre 4 e 5 cm, a un ritmo de
aproximadamente 100 compresin por minuto.

En principio o DEA pode ser utilizado por calquera persoa,


pero segundo a lexislacin vixente, deben recibir previamente un curso de formacin, impartido por unha entidade
acreditada seguindo a normativa existente en cada Comunidade Autnoma.
Cando se usa en persoas que non responden e non estn a
respirar, o DEA extremadamente seguro. O DEA toma as
decisins relacionadas coa aplicacin dunha descarga en
funcin do ritmo cardaco da vtima, e s se activa cando hai
un ritmo desfibrilable.

Comeza e non deixes de facer a masaxe cardaca, fundamental evitar as pausas. Se te cansas ou te esgotas, debes
alternarte a comprimir con outra persoa. Hai que seguir
comprimindo ata que chegue a ambulancia.

En todos os casos dbese levar a cabo a RCP ata que chegue o DEA. Logo
aplicaranse a s
almofadias con
elctrodos sobre o
trax espido da
vtima (que debern ter unha
boa adherencia) e
seguir as indicacins e mensaxes
do DEA. O dispositivo indicar
cando reiniciar a
RCP, que proporciona ao corazn
e o cerebro da vtima certo grao de circulacin de sangue
rica en osxeno.

A DESFIBRILACIN PRECOZ
Dependendo do lugar no
que aconteza a emerxencia,
posible que estea dispoible un Desfibrilador Externo
Automtico, DEA, (aparello
electrnico porttil que
diagnostica e trata a parada
cardiorrespiratoria cando
debida fibrilacin ventricular FV (o corazn ten actividade elctrica pero sen
efectividade mecnica) ou a
unha taquicardia ventricular
sen pulso TV (hai actividade elctrica mais o bombeo sanguneo ineficaz), restablecendo un ritmo cardaco efectivo
elctrica e mecanicamente.

Logo dunha desfibrilacin exitosa, a vtima segue en risco de


desenvolver de novo unha fibrilacin ventricular. O DEA monitorizar continuamente vtima no caso de que volva ter
unha fibrilacin ventricular. Se se sospeita que est a suceder
unha FV, o DEA comezar automaticamente a analizar vtima despois de completar dous minutos de RCP. O DEA debe
deixarse colocado ata que o persoal de emerxencia asuma a
responsabilidade da vtima.

Efectivamente, o Desfibrilador Externo Automtico, DEA,


un aparello electromdico que mediante a colocacin duns
elctrodos no trax do paciente capaz de analizar por si
mesmo o ritmo cardaco, identificar aquelas arritmias mortais que poden ser tratadas cunha descarga elctrica e informar de cando necesario aplicar esa descarga.
Tamn existen no mercado e estn dispoibles en distintos
lugares pblicos os chamados DESA ou Desfibrilador Externo
Semiautomtico. A diferenza fundamental entre un DEA e un
DESA que os primeiros aplican a descarga sen previo aviso, e
os DESA, pola contra, solicitan que se pulse o botn de descarga
cando ningun est a tocar vtima.

Fontes consultadas:
Recomendacins para a Resucitacin do Consello Europeo
de Resucitacin (ERC).
Comit Internacional de Unificacin en Reanimacin (ILCOR).

Os DEA estn deseados para administrar unha descarga elctrica unicamente se a persoa vtima dun paro cardaco. Se se
utilizan correctamente e coas precaucins apropiadas, os DEA

Plan Nacional de RCP e da Sociedade Espaola de Cardioloxa.


Gua de primeiros auxilios do SAMUR

www.cigsaudelaboral.org

A FONDO
ANLISE-OPININ
Gabinete Tcnico
Tcnico Confederal
Confederal de
de Sade
Sade Laboral
Laboral
Gabinete

Os/as traballadores/as do Estado espaol entre os menos absentistas


de Europa

egundo un estudo recentemente realizado pola consultora internacional AYIMING entre mis de 3.000 empregados/as do sector privado en 7 estados europeos, cunha idade media de 41 anos e que maioritariamente traballan
nos sectores da Industria e o Comercio, contrariamente ao que teimudamente nos teen des-informado diversas
axencias consultoras de traballo e medios de comunicacin afns s ideas neoliberais, os/as traballadores/as do Estado
espaol faltan menos a traballar que os seus homlogos europeos.
As, segundo o referido estudo, o 79%
dos/as traballadores/as do Estado
espaol acudiron ao seu traballo todos os das do pasado ano 2015,
mentres a media europea foi do 72%
dos/as traballadores/as, sete puntos
mis de absentismo laboral que no
Estado espaol. Situndonos cun
ratio de absentismo laboral moito
menor que por exemplo estados como Francia e Blxica, cun 71%, ou
extraordinariamente inferior a Italia,
en que s o 41% dos/as traballadores/as asistiron ao traballo todos os
das no pasado ano 2015.

O absentismo laboral no Estado espaol un 7% inferior


media dos pases europeos
Por enriba no ranking de menor absentismo laboral, mais con ratios moi
similares aos obtidos polos/as traballadores/as espaois, figuran Alemaa cun 81%, Pases Baixos cun 83% e
Reino Unido cun 84%.
En canto duracin do perodo de
absentismo laboral, os/as traballadores/as do Estado espaol mvense en
tempos similares media dos seus
homlogos europeos: o 56% de curta duracin non pasando da semana
de absentismo; o 31,5% de duracin
intermedia, entre unha e catro semanas, e o 12,5% de longa duracin,
pasando do mes de ausencia.
Distribucin duracin temporal
do absentismo laboral
Menos de 1
semana

12,50%

31,50%

56,00%

De 1 a 4
semanas
Mis de 1
mes

Sen dbida algunha, a elevadsima


taxa de paro, unha lexislacin laboral que non protexe axeitadamente
ao traballador/a, xunto s grandes
dificultades para atopar un traballo
estable, explican en gran medida que
os/as empregados/as espaois tean
tan baixa taxa de absentismo laboral,
acudindo incluso en moitas ocasins
enfermos/as a traballar.
Polo xeral segundo o estudo, os/as
traballadores/as con contrato fixo teen tendencia a presentar un maior
nivel de compromiso e identificacin
coa empresa que os/as traballadores/as temporais, laboralmente peor
tratados e considerados. As o barmetro de absentismo deste estudo indica
que no Estado espaol, no que atinxe
s empresas privadas, o grupo de traballadores/as con maior nivel de presenza no seu posto de traballo son os
empregados/as con contrato indefinido
(82%), fronte ao 60% dos/as traballadores/as con contrato temporal.
Se atendemos s causas que maioritariamente alegan os/as traballadores/as do Estado espaol para faltaren ao traballo vemos que: nun 24%
dos casos faltan polos seus problemas de sade; nun 15% dos casos por
problemas de sade dos seus familiares; nun 13% pola sa situacin persoal no traballo; nun 7% por insatisfaccin ligada remuneracin salarial; e nun 5% dos casos polo mal
ambiente do seu contorno laboral.
Se distinguimos por niveis de responsabilidade, os/as traballadores/as e
empregados/as con ningunha ou
pouca responsabilidade declaran
unha asistencia do 74,75% fronte ao
persoal directivo que din estar sem8

pre presentes entre o 87% e o 92%


dos casos.
Segundo o barmetro deste estudo,
unha cantidade altsima, o 83%
dos/as traballadores/as espaois
amsanse preocupados polo futuro e
viabilidade da sa empresa; o 67%
din estar contentos co seu traballo, e
un 57% sntense comprometidos coa
empresa e dispostos a levar accins
que melloren o futuro desta, ratio
moi superior media europea, que
neste caso queda nun 47% dos casos.
Por outra banda, as principais fontes
de motivacin que alegan os/as empregados/as espaois que din estar
satisfeitos e comprometidos coa sa
empresa son: unhas boas relacins de
traballo (80%); o propio traballo en si
(78%) e o recoecemento profesional
(72%).
O concepto de absentismo laboral
En principio absentismo laboral
toda ausencia dunha persoa do seu
posto, en horas que correspondan a
un da laborable, dentro da xornada
legal de traballo. Esta definicin que
pode ser considerada un punto de
partida obrigado, demasiado ampla
e incle moitas situacins que, sendo
ausencias, nin empresarios/as, nin
traballadores/as, nin expertos, cualificaran cabalmente como absentismo. Por outra banda moi habitual
medir o absentismo atendendo exclusivamente incapacidade laboral
transitoria (IT), tratando esta como a
nica forma de absentismo, existindo
un amplo debate sobre se toda a
incapacidade laboral transitoria rexistrada realmente absentismo laboral
ou s podera ser considerada como
tal unha parte dela.
www.cigsaudelaboral.org

OS/AS TRABALLADORES/AS DO ESTADO ESPAOL ENTRE OS MENOS ABSENTISTAS DE EUROPA

Efectivamente este o debate do


absentismo xustificado, tamn chamado involuntario, no que a enfermidade ou o accidente laboral impiden ao traballador/a asistir ao traballo durante un determinado perodo
de tempo, controlado e supervisado
polos servizos mdicos at a recuperacin da sa sade; e por outro est
o absentismo inxustificado, tamn
chamado voluntario, no que o/a traballador/a falta ao seu traballo sen a
xustificacin medicamente acreditada
de inacapacidade laboral transitoria
que xustifique a sa ausencia ao traballo.
No Estatuto dos Traballadores (ET)
permtese a extincin individual do
contrato por causas obxectivas
dos/as traballadores/as que alcancen
unha porcentaxe de ausencias, anda
que estas estean xustificadas. Neste
caso, ao traballador/a corresponderanlle 20 das de salario por ano, ata
12 meses. Poderase extinguir segundo esta causa cando o/a traballador/a
tea faltas de asistencia, anda xustificadas pero intermitentes, que alcancen o 20% das xornadas hbiles
en dous meses consecutivos, ou o
25% en catro meses descontinuos
dentro dun perodo de doce meses.
Con todo, contmplase que non sern faltas as debidas a folga legal,
representacin legal dos/as traballadores/as, accidente de traballo, maternidade, risco en embarazo e lactacin, enfermidades por embarazo,
parto ou lactacin, paternidade, licenzas e vacacins, enfermidade ou
accidente non laboral cando a baixa
fose acordada polos servizos sanitarios e dure mis de vinte das seguidos, nin as motivadas pola situacin
fsica ou psicolxica por violencia de
xnero, acreditada polos servizos
sociais ou de Sade.
Para efectos do seguinte e recente
informe que sobre absentismo laboral elaborou Adecco, fundamentalmente considrase absentismo laboral a incapacidade temporal (IT) por

enfermidade comn. As, no propio


informe define a Taxa de absentismo
como a porcentaxe de horas non
traballadas (sen contar vacacins,
festivos, nin horas perdidas debido a
ERTEs) respecto da xornada pactada
efectiva. Cuestin esta que cando
menos podera considerarse como
altamente controvertida no mbito
do debate: Que se pode considerar
absentismo laboral e que non?

Informe ADECCO sobre absentismo laboral (xuo 2016)


Segundo o ltimo informe de Adecco
sobre absentismo laboral no Estado
espaol, este vn experimentando un
moderado e progresivo incremento
dende finais do ano 2013, chegando a
unha taxa do 4,7 o pasado ano 2015.
A pesar de todo, e tomando os datos
dunha serie que ira do ano 2007 ao
mes de xuo deste ano 2016, no
conxunto deste perodo a incidencia
das IT diminen nun significativo
20,1%.
No que atinxe ao ano 2015, Baleares,
Madrid, Galiza, Canarias, Cantabria e
Murcia, son as autonomas que por
esta orde presentan mis horas efectivas traballadas, todas por riba da
media do Estado espaol.
Atendendo aos sectores de actividade, a taxa de absentismo no ano
2015 foi dun 4,9% (4,2% no 2013) en
Servizos, un 4,6% (4,1% no 2013) en
Industria, e un 3,2 (3,0% no 2013) na
Construcin, que a que experimentou un crecemento mis moderado.
Segundo os datos dispoibles, no
2015 as baixas por enfermidade co9

mn (671.917; 83%) son case cinco


veces superiores s producidas por
accidentes de traballo (138.412;
17%), con maior incidencia nas mulleres que nos homes.
A estimacin de custos directos derivados do absentismo laboral no ano
2015, sitase en 5.132 millns de
euros Seguridade Social por prestacins econmicas, e de 3.857 millns
de euros s empresas por abono da
prestacin econmica nos primeiros
das de baixa.
Segundo o informe, o que denomina
absentismo fraudulento asociado
s baixas por IT durante os anos de
forte expansin (2001-2007), tera
desaparecido na sa totalidade nestes tres sectores, podndose considerar o leve aumento experimentado
no 2015 como un axuste de normalizacin logo da forte baixada experimentada nos anos anteriores, nos
que a xente a incluso a traballar estando xustificado non facelo.
Segundo os datos da III Enquisa sobre
Absentismo fraudulento e Presentismo de maio deste ano 2016, os nicos precursores de baixas por IT non
xustificadas que presentan algunha
relevancia son aqueles que teen que
ver coa conciliacin da vida laboral e
familiar, e as enfermidades ou afeccins que se poderan considerar
leves e transitorias.
Relacionado con esta circunstancia,
no Estado espaol o 91% das empresas esixen aos traballadores/as a presentacin de xustificantes mdicos ou
outro tipo de xustificantes para controlar as ausencias ao traballo, habendo s un 2% destas que dispoen
de sistemas de flexibilidade horaria
destinados a facilitar a conciliacin da
vida laboral e persoal. Circunstancias
estas que amosan que a economa
espaola padece un importante dficit estrutural na flexibilidade da xornada laboral, facndose patente a
necesidade de racionalizar horarios e
calendarios laborais, introducindo
prcticas de flexibilidade horaria que
www.cigsaudelaboral.org

OS/AS TRABALLADORES/AS DO ESTADO ESPAOL ENTRE OS MENOS ABSENTISTAS DE EUROPA

sen dbida contribuiran a reducir o


absentismo laboral ao facilitar a conciliacin da vida persoal co propio
traballo.
As mesmo, o 88% das empresas aplican algn mtodo de control horario,
sendo s un 34% as que ofrecen posibilidades de flexibilidade horaria a
mis do 25% dos seus empregados/as, circunstancia esta mis agravada nas PEMEs que nas grandes
empresas.
As as cousas, no informe sublase
que as empresas no Estado espaol
estn mis orientadas a aplicar restricins e sistemas de control -o que sen
dbida fomenta o absentismo e o
presentismo- , que a fomentar un
comportamento responsable dos/as
traballadores/as.
En relacin ao presentismo, entendido este como a presenza no posto de
traballo, mais dedicando o tempo de
traballo a asuntos non relacionados
co obxecto deste; o 53% das empresas din ter algunha prctica presentista que afecta a moi poucos empregados/as, sendo un 13% as que indican
que esta prctica afecta a mis do
75% do seu cadro de persoal. Neste
senso, o informe concle que o presentismo vn fundamentalmente

empresas minimizar o impacto dos


factores que poden incidir na producin destas doenzas.

determinado polas caractersticas


xerais do propio tipo de empresa e
pola sa cultura de traballo, sendo en
cambio pouco determinante as caractersticas individuais dos/as traballadores/as: idade, sexo, etc. As, entre
o 60% e o 78% das empresas afirman
non apreciar diferenzas entre o conxunto dos traballadores e os maiores
de 45 anos en relacin s prcticas
presentistas.
A incidencia dos das de Incapacidade Temporal concntranse fundamentalmente en tres tipos de diagnsticos ou doenzas: trastornos msculo-esquelticos, traumticos e psiquitricos, sumando entre eles o 57%
dos das de incapacidade, estimando
o informe uns custos totais derivados
destas incapacidades de 1.997 millns de euros, polo que para reducir
o absentismo laboral aconsella s

En relacin idade do/a traballador/a e os procesos de IT, o informe


enuncia un comportamento cruzado
que curiosamente revela unha maior
incidencia dos procesos de IT nos
grupos de menos idade, cun lixeiro
aumento no grupo de idade dos 55
aos 64 anos. En cambio comparando
o grupo de entre 25 e 34 anos co de
entre 55 e 64, a incidencia do nmero
de baixas por IT menor nos/as traballadores/as de maior idade, sendo
en cambio practicamente o dobre o
nmero de das de IT.
O absentismo laboral sen dbida
un indicador chave de disfuncionalidades nas condicins de traballo.
Reducilo pasa por mellorar o nivel da
prevencin de riscos laborais dende
unha perspectiva estratxica, integrndoo plenamente no sistema de
xestin da empresa e facndoo moito mis eficaz; cuestin esta que sen
dbida mellorar as condicins de
traballo, a seguridade e a sade
dos/as traballadores/as, e en ltima
instancia a correlacin custobeneficio das empresas.

SABAS QUE...?
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

Novo Regulamento Europeo sobre Equipos de Proteccin Individual (EPIs):

pasado 31 de marzo o Diario Oficial da UE (DOUE) publicou o Regulamento (UE) 2016/425 do Parlamento Europeo e
do Consello do 9 de marzo de 2016, relativo aos equipos de proteccin individual e polo que se derroga a Directiva
89/686/CEE do Consello.

Este novo Regulamento substite unha Directiva, que


debe ser transposta ou neste caso prctica e literalmente trasladada polos Estados membros ao seu ordenamento xurdico propio. Un regulamento que os Estados
membros deben acatar na sa letra pequena, sen que
exista posibilidade ningunha de desviacins ou interpretacins.

darn na mellora das condicins de seguridade dos


usuarios dos EPI. De forma moi sinttica e esquemtica,
o Regulamento modifica principalmente os seguintes
aspectos:
Ampliacin do mbito de aplicacin a produtos de
uso privado que protexen contra a calor, a humidade
e a auga. No apartado das categoras de risco, o Regulamento considerar EPI de categora III aqueles
destinados a protexer fronte a axentes biolxicos nocivos, afogamento, corte por serras de cadea, chorros
de alta presin, rudos nocivos e feridas de bala.

Se ben verdade que as modificacins introducidas polo


novo Regulamento en principio poderan considerarse
como non demasiado innovadoras ou extraordinarias, o
certo que si supoen unha maior nivel de especificacin dalgns dos requisitos que en ltimo termo redun10

www.cigsaudelaboral.org

NOVO REGULAMENTO EUROPEO SOBREO EQUIPOS DE PROTECCIN INDIVIDUAL (EPIs)

Definicin das responsabilidades de todos os operadores econmicos, inclundo os distribuidores e importadores. O fabricante deber realizar unha avaliacin contra os riscos que o EPI est destinado a protexer, as como ter en conta tanto os usos previstos
do EPI, como os previsibles. Os distribuidores debern asegurarse que os EPI comercializados cumpren
co establecido no Regulamento, en especial no relativo aos marcados e informacins que o Regulamento
establece que deben acompaar ao EPI.
No que concirne s esixencias documentais, a declaracin de conformidade deber ser entregada con
cada EPI ou deber estar accesible para a sa descarga a travs de internet nunha direccin que estar
indicada no folleto informativo.
O establecemento dunha trazabilidade dos EPIs verase reforzado no regulamento coa obrigacin de
identificar o equipo cun nmero de tipo, lote ou serie.
O regulamento explicita medidas especficas de vixilancia de mercado, detallando procedementos de actuacin para EPIs conformes co Regulamento que
presenten un risco, ou para EPIs que presenten algn
tipo de incumprimento formal no relativo documentacin coa que debe entregarse o equipo.

No concernente validez dos certificados, establcese


que os certificados UE de Tipo (nova denominacin da
certificados CE de Tipo) ter unha validez mxima de 5
anos, definndose un procedemento simplificado da
revisin dos certificados no caso de que non houbese
cambios nin no equipo nin no estado da tcnica.
Por ltimo, o Regulamento establece uns tempos de
transicin e adaptacin nova lexislacin. As, tras a
sa publicacin no DOUE, o regulamento comezar a
aplicarse dous anos e vinte e un das despois, ags os
requisitos relativos aos organismos notificados entre os
que se incle a solicitude de notificacin; estes requisitos aplicaranse 6 meses e vinte e un das dende a publicacin do Regulamento no DOUE. Durante o perodo de
dous anos desde a publicacin no DOUE, s podern
comercializarse EPI segundo a Directiva 89/686/CEE.
Despois destes dous anos, haber un ano no que podern poerse no mercado EPIs certificados segundo a
Directiva 89/686/CEE e segundo o Regulamento. Despois
deste perodo, s se emitirn certificados segundo o
novo Regulamento.
Este Regulamento derroga a Directiva 89/686/CEE, do 21
de decembro de 1989, sobre aproximacin das lexislacins dos Estados membros relativas aos equipos de
proteccin individual, con efectos a partir do 21 de abril
de 2018.

SABAS QUE...?
Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral

Os accidentes cardiovasculares configranse como primeira causa de


morte no traballo

nfartos e derrames cerebrais, configranse como primeira causa de morte no traballo, aumentando sen pausa dende
o ano 2008 e alcanzando polo de agora o seu mximo nivel no primeiro semestre do presente ano 2016. As, do total
de traballadoras e traballadores falecidos (226) en xornada laboral durante este primeiro semestre, 116 frono por
mor destas patoloxas que en definitiva supuxeron a causa do 51,33% das mortes.
vista dos datos, parece acertado
afirmar que o incremento deste tipo
de patoloxas est directamente relacionado coa multiplicacin no mbito
laboral dos riscos psicosociais e o estrs, a sa vez claramente asociados
actual crise e vixente reforma laboral
que tanto endureceu as condicins
de traballo. Tal as que antes da crise
este tipo de mortes no traballo supuan ao redor do 29% dos accidentes
mortais, experimentando un progresivo aumento a partir do ano 2008, e xa

no ano 2013 supuxeron un 48% do


total de accidentes mortais.
Segundo amosan as diversas Enquisas
europeas sobre as condicins de traballo, o estrs est a converterse nun
factor de risco habitual. Grandes volumes e sobrecargas de traballo, a
presin do tempo para realizar as
tarefas, a falta de autonoma e de
control sobre o traballo ou o escaso
apoio co que contan os empregados/as, estn a configurar unhas con-

11

dicins de traballo altamente txicas


e nocivas para a sa sade que, en
demasiados casos, rematan con patoloxas cardiovasculares.
Efectivamente, de acordo cunha anlise de seis estudos realizada pola
Academia Americana de Neuroloxa,
traballar con altos niveis de estrs ou
tensin no traballo, incrementa at
nun 58% as posibilidades de sufrir
accidentes cardiovasculares, sendo o
mis comn entre os/as traballadores/as estresados as isquemias prowww.cigsaudelaboral.org

OS ACCIDENTES CARDIOVASCULARES CONFIGRANSE COMO PRIMEIRA CAUSA DE MORTE NO TRABALLO

ducidas pola obstrucin do fluxo sanguneo ao cerebro. Patoloxas estas,


favorecidas polos malos hbitos alimentarios, o tabaquismo e/ou a pouca prctica de exercicio fsico, costumes estes pouco saudables e mis
habituais nos traballadores e traballadoras con empregos estresantes.
Segundo datos da propia Axencia
para a Seguridade e Sade no Traballo, o estrs laboral hoxe por hoxe o
segundo problema de sade relacionado co traballo mis frecuente en
Europa, con case a metade das xornadas laborais perdidas e un custo
para a sa economa de 136.000 millns de euros ao ano.
Para a Comisin Europea de Emprego, Asuntos Sociais, Capacidade e
Mobilidade Laboral, investir en prevencin rendible e necesario, calculando esta que o custo da non prevencin en Europa equivale a unha
astronmica cantidade que oscila
entre o 2,6 e o 3,8% do seu Produto
Interior Bruto (PIB).
As mesmo, segundo o estudo recentemente realizado pola empresa Willis Towers Watson, practicamente
tres de cada catro empresas consultadas do Estado espaol afirman que
o estrs laboral agora a sa mxima
preocupacin en relacin sade e
produtividade dos seus empregados e
empregadas.
Entre outras cuestins os autores
expresaron que na sa opinin, a
precariedade laboral non axuda a
longo prazo produtividade", apostando por restaurar en Europa o
equilibrio entre a eficiencia econmi-

ca e o progreso social, vez que


advirten dos riscos que en materia
de condicins laborais implica a progresiva dixitalizacin da economa.

As enfermidades cardiovasculares ou
ECV son unha das causas mis frecuentes de mortalidade e morbilidade na actualidade. Nos pases industrializados preto do 20% da poboacin activa sofre un trastorno cardiovascular nalgn momento da sa vida
laboral e a incidencia aumenta coa
idade de forma radical, mais debido
sa complexa etioloxa e a cuestins
de carcter poltico-econmico, s
unha pequena proporcin de ECV son
recoecidas como enfermidades profesionais.
En calquera caso, as condicins de
traballo e as esixencias laborais vinculadas ao posto de traballo xogan un
papel importante, en moitos casos
determinante no proceso multifactorial que orixina estas enfermidades.
Os factores de risco psicosociais no
lugar de traballo comprenden o efecto combinado do ambiente de traballo, o obxecto do traballo, as condicins tecnolxicas e de organizacin,
e factores persoais como a capacida-

de, sensibilidade psicolxica e indicadores de sade.


O efecto de altos niveis de estrs
sobre persoas que xa sofren unha
enfermidade ou alteracin cardiovascular (moitas veces sen coecelo)
irrefutable. O estrs provoca episodios de anxina de peito, trastornos do
ritmo cardaco e insuficiencia cardaca, podendo precipitar un ictus ou/e
un ataque cardaco.
En diversos estudos obtivronse resultados sobre a incidencia que ten o
estrs no traballo sobre o desenvolvemento de ECV, chegando conclusin de que na realizacin do mesmo
traballo, a persoa que traballa mis e
con maior presin temporal, e/ou con
problemas frecuentes no posto de
traballo, sofre un risco significativamente superior.
En termos preventivos fundamental
identificar de forma precoz aos traballadores/as con ECV incipientes e
modificar os seus traballos ou condicins de traballo para reducir o risco
de sufrir efectos prexudiciais sobre a
sa sade. Non se debe esquecer que
os riscos ademais de incidir directamente sobre a sade do/as traballador/as, en moitas ocasins provocan
situacins de estrs que afectan ao
seu sistema cardiovascular. A adopcin de medidas preventivas implica
actuar sobre os factores de risco e
sobre os/as traballadores/as expostos
a estes.

INFORMACIN
Na web www.cigsaudelaboral.org poders atopar informacin en materia de prevencin de riscos e sade laboral, calendario con eventos, publicacins especficas realizadas polo Gabinete, as como por outras estruturas da CIG.
Podes consultar os datos de contacto dos puntos de asesoramento comarcal no enderezo http://www.cigsaudelaboral.org/contacto
Se ests interesado/a en recibir na ta caixa de correo electrnico as novas que publicamos na web podes suscribirte s fontes RSS (faixa inferior da portada da web).
Se queres recibir o boletn dixital s tes que darte de alta no espazo especfico que atopars na parte inferior dereita da portada da web.

Depsito Legal: C428-2012

EDITA: Gabinete Tcnico Confederal de Sade Laboral


www.cigsaudelaboral.org
Secretara Confederal de
Negociacin Colectiva
e Sade Laboral
Ra Gregorio Espio 47, Entrechn
36205 Vigo
Tlf: 986 262 679. Fax 986 262 781

Gabinete Tcnico Confederal de


Sade Laboral. Ferrol
Ra Eduardo Pondal 41/43 entrechn
15403 Ferrol
Tlf: 981 359 449. Fax: 981 359 449
saudelaboral@galizacig.net

CO FINANCIAMENTO DE

DI-0001/2014

Os contidos publicados son responsabilidade exclusiva do Gabinete Tcnico Confederal


Galega e non reflicten ne12 de Sade Laboral da Confederacin Intersindical
www.cigsaudelaboral.org
cesariamente a opinin da Fundacin para a Prevencin de Riscos Laborais.