Diplomski rad NATO U XXI VIJEKU

Mentor: Prof.dr Lidija Čehulić Komentor: Mr Miloš Šolaja

BANJA LUKA, OKTOBAR 2008

MILOVAN ŠAULA

SAŽETAK Tema rada je NATO u 21 vijeku. Osnovni cilj rada je objasniti: nastanak, razvoj, institucionalizaciju i transformaciju Saveza. Poseban akcent dat je njegovoj ulozi u međunarodnim odnodsima kao i saradnji sa međunarodnim organizacijama, te na specifičnost odnosa i saradnje Evropske unije i NATO-a. U radu su obrađene i aktivnosi koje Savez ostvaruje u neborbenim i borbenim misijama podrške očuvanju mira u kriznim regijama svijeta. Transformacija saveza od organizacije za kolektivnu bezbjednost do bezbjednosne zajednice kroz prizmu tragičnih događaja u bivšoj SFRJ objašnjena je u drugom dijelu rada dok je u trećem dijelu pokušana objasniti američka spoljna politika i transformacija saveza nakon terorističkih napada na SAD 2001. godine. Tematski rad je podijeljen na tri dijela. Prvi dio obuhvata događaje od nastanka Saveza do devedesetih godina dvadesetog vijeka, drugi dio prati evroatlantizam nakon hladnog rata i treći dio koji prati događaje nakon terorističkih napada na SAD. Ključne riječi: NATO, transformacija partnerstvo, intergracija, bezbjednost, savjet, savez.

SUMMARY The theme of this article is NATO in XXI century. The main scope of this article is to explain: occurence, development, instiutionalization and transformation of the NATO. Specific accent was NATO relations with UN and other International organizations. Also, I elaborated NATO cooperation with Europian union and activities wich NATO practise in fight aginst terrorisam and peace keeping operation. NATO transformation from orga- nization for collective security to the comunity of security, to the prism of the tragic events in ex-YU explained in the second part of this article. In this part is main point on the US foreign affairs and transformation Union after terroristic attaks on the US 2001. This article is segmentated in 3 pieces. First part containes events from the begining of the Union to the 90-th of XX century. Second part containes Euro-Atlantic after Cold War and the third part containes events afer tetoristic attacks on the US. Key words: NATO, transformation, partnership, integration, security, council, alliance.

SADRŽAJ

UVOD......................................................................................................................1 Prvi dio NATO OD NASTANKA DO DEVEDESETIH GODINA XX VIJEKA 1. POLITIČKA SITUACIJA NAKON DRUGOG SVJETSKOG RATA.............2 1.1 Počeci stvaranja saveza.......................................................................................5 1.2 Izgradnja NATO strukture..................................................................................7 1.3 Širenje NATO-a , politički, ekonomski i bezbjednonosni aspekti……....…….8 1.4 Mehanizam dijelovanja NATO-a………………………………….….....…….9 1.5 Glavni NATO odbori........................................................................................11 2. NATO ZA VRIJEME HLADNOG RATA………..………………….……....12 2.1 Francuska i NATO......................................................................................... ..14 2.2 Politika detanta i pregovori oko smanjenja naoružanja....................................16 2.3 Konferencija o evopskoj bezbjednosti i saradnji- KESS..................................17 Drugi dio EVROATLANTIZAM NAKON HLADNOG RATA 1. NOVI SVJETSKI POREDAK I SAD...............................................................18 2. OD VOJNE KA POLITIČKOJ ORGANIZACIJI............................................19 2.1 Sjevernoatlantski savjet za saradnju (NACC)...................................................20 2.2 Evroatlantski partnerski savjet……………………………….…..…..….….. .21 2.3 Partnerstvo za mir.............................................................................................22 3. POST HLADNORATOVSKA PROŠIRENJE SAVEZA………..….........….25 4. NATO I EVROPSKA UNIJA POSLIJE MASTRIHTA…………..…......…..26 4.1 Razvoj praktične saradnje NATO-EU………………………………….…….27 5. ODNOS NATO-A SA UJEDINJENIM NACIJAMA………..…...…………..28 6. NATO I OESS………………………………………………………...…….…30 7. NATO I RUSIJA……………………………………………………......……..31 7.1 Razvoj odnosa...................................................................................................32 7.2 Savjet NATO-Rusija.........................................................................................33 7.3 Vojno-Vojna saradnja NATO-a i Rusije...........................................................34 7.4 Napredak u kontroli naoružanja ........................................................................35 Treći dio NATO NA POČETKU XXI VIJEKA 1. NATO NAKON TERORISTIČKIH NAPADA NA SAD................................35 2. VOJNI KONCEPT ZA ODBRANU OD TERORIZMA .................................37 2.1 Ojačan paket antiterorističkih mjera..................................................................38 2.2. Nato snage za odgovor......................................................................................39 3. ODGOVOR NA NOVE IZAZOVE NAKON BUKUREŠTA..........................41 4. MIROVNE MISIJE I NATO...........................................................................42 4.1 NATO u Bosni i Hercegovini ...........................................................................42 4.1.1 Dejtonski mirovni sporazum...........................................................................43 4.1.2 Od IFORA do SFOR-a...................................................................................44

4.2 NATO angažman na Kosovu i Metohiji...........................................................45 4.2.1 Snage na Kosovu pod vodstvom NATO-a......................................................46 4.3 NATO u BJR Makedoniji.................................................................................47 4.4 NATO snage u Afganistanu..............................................................................48 4.5 NATO misija u Darfuru....................................................................................50 5. NATO U BUDUĆNOSTI................................................................................50 6. BOSNA I HERCEGOVINA KAO BUDUĆA ČLANICA SAVEZA.............51 ZAKLJUČAK ......................................................................................................53

UVOD Sjevernoatlanski pakt (NATO) predstavlja transatlansku sponu koja vezuje Evropu i Sjevernu Ameriku u jedinstven odbrambeni i bezbjedonosni savez. Osnovna i trajna svrha postojanja NATO-a kako je i određeno Vašingtonskim sporazumom je da garantuje slobodu i bezbjednost svih svojih članica političkim i vojnim sredstvima. U tom cilju NATO od 1949. godine pruža kolektivnu bezbjednost svojim svim svojim čalanicama. Sa krajem Hladnog rata Savez je preuzeo nove zadatke uključujući izgradnju partnerstva u oblasti bezbjednosti sa demokratskim zemljama širom Evrope sve do Kavkaza kao i unutar Centralne Azije. Angažujući se u misijama podrške miru NATO je od devedesetih godina XX vijeka pa sve do danas institucija koja postaje globalni partner međunarodnim organizacijama. Danas je Savez angažovan u brojnim aktivnostima koje se i dalje umnožavaju a koje su koncipirane da unaprijede saradnju sa Rusjom, Ukrajinom i drugim zemljama izvan NATO-a. Jačanjem soft security kao dominantnog koncepta na kojem treba izgrađivati evroatlanske odnose, ali i sistem bezbjednosti u cijelini, NATO je otpočeo sa radikalnim reformama svojih ciljeva, strukture operativnih snaga i zadataka u novom svjetskom poretktu. Učestvovanje u misijama podrške miru kao i oružanim akcijama protiv terorizma NATO je pokazao da je organizacija sposobna da štiti svoje kao i interese čovječanstva bilo gdje i bilo kada u svijetu.Angažovnje Saveza u neborbenim misijama (pomoć stradalima nakon zemljotresa u Iranu i uragana Katrina u SAD, te obezbjeđenje Olimpijskih igara u Atini 2004. godine) predstavljaju novi momenat i novu dimenziju ukupnog djelovanja Saveza. Sve ove aktivnosti će sasvim sigurno doprinjeti još većoj afirmaciji Saveza i daće novi argument njegovom postojanju.

1

Prvi dio NATO OD NASTANKA DO DEVEDESETIH GODINA XX VIJEKA 1. POLITIČKA SITUACIJA NAKON DRUGOG SVJETSKOG RATA Kraj Drugog svjetskog rata označio je radikalnu promjenu u međunarodnim odnosima. Šesto godišnji rat koji je bijesnio na tlu Evrope pored ogromnih ljudskih žrtava potpuno je uništio privredu najmoćnih evropskih zemalja. Sovjetski Savez koji je podnio najveći teret borbe protiv nacizma i fašizma i slavodobitno zauzeo Berlin predstolnicu nacističke Njemačke, oko svoje interesne sfere okupio je zemlje Istočne Evrope. Sve zemlje kojima je slobodu donijela Crvena armija automacki su potpale pod direktan uticaj SSSR i sve su nakon rata postatale narodne demokratije. Sjedinjene Američe Države u rat su ušle krajem 1941. godine nakon napada Japana na Perl Harbur (američka pomorskal luka na Havajima) međutim indirektno SAD je bio u ratu mnogo ranije. Zakonom o najmu i zajmu koji je usvojen 11 marta 1941. godine kongres se obavezao da će za potrebe saveznika u Evropi isporučivati naouružanje i vojnu opremu po principu dođi i uzmi. Ovim zakonom SAD je službeno ostala vijerna zakonu o neutralnosti iz 1939 a s druge stane pomogla je borbu svojih evropskih saveznika. Nešto kasnije u avgustu iste godine na sastanku šefova država Velike Britanije i SAD dogovoren je način vođenja rata i put koji će se slijediti u međunarodnim odnosima nakon pada nacističke Njemačke. Ovaj sporazum između Čerčila i Ruzvelta koji je postignut na Američkom ratnom brodu Augusta poznat je pod nazivom Atlanska povelja. U osam tačaka Velika Britanija i Amerika izjavljuju da da ne teže proširenju svojih teritorija niti su za teritorijalne promjene, da poštuju pravo svakog naroda da izabere obllik vladavine pod kojim želi da živi takođe one se zalažu za ekonomsku saradnju među svim narodima, te da svi narodi napuste upotrebu sile nakon unistenja nacizma. Odijek povelje u Americi bio je veći nego što je to Ruzvelt mogao očekivati isto tako i u ostalom svijetu posebno onom potlačenom koji je primio tu povelju kao znak bolje budućnosti. Tako je značenje povelja postalo mnogo veće nego što se očekivalo. Atlanska povelja udarila je temelje budućoj saradnji saveznika u borbi protiv fašizma i nacizma i utrle put svim budućim konferencijama saveznika, takođe Atlanska povelja je doprinijela većoj saradnji Zapadno Evropskih zemalja i SAD što će kasnije postati okosnica Evro-Atlanskih integracionih procesa. 1 Završetkom Drugog svjetskog rata gledano sa bezbjednosnog i ekonomskog aspekta SAD je postao najjača sila. Teritrija SAD nije bila ugrožena od bilo kakvog vojnog napada izvana, Američke vojne baze bile su ustanovljene na svim kontinentima a privilegovani status posjedovanja nuklearnog naoružanja samo je potvrđivao njihov vojni primat u međunarodnoj zajednici. Sa ekonomskog aspekta SAD su iz ratnog
1

Pape A.H. 1981. Drugi svjetski rat. Beograd: Narodna knjiga str 175

2

sukoba izašle kao najača sila te su u poslijeratnim godinama lako preuzele primat u svjetskoj privredi. Upravo su ove činjenice omogućile SAD-u da relativno brzo postane predvodnik demokratskog svijeta i obezbijedi sebi primarnu poziciju u međunarodnim odnosima. Međutim nije sve bilo tako glatko uticaj SSSR je sve više jačao i to ne samo u socijalističim već i u ostalim Evropskim zemljama. Dramatični događaji u Grčkoj i tijesna pobjeda demokratskih snaga u Italiji bili su alarm za konkretne korake američke spoljne politike u Evropi. Svakako tome je doprinosila i kriza oko podijeljenog Berlina i Njemačke. Upravo borba između dva ideološka suparnika kapitalističkih Sjedinjenih Američkih Država i socijalističkog Sovjetskog saveza odredit će smijerove i karakter ukupnih međunarodnih odnosa a samim tim i karakter transatlanskih odnosa od završetka Drugog svjetskog rata do pada socijalističog sistema. Sukob interesa tih dviju vodećih zemalja koje je s vremenom dobio i svoje konkretne oblike na vojnom, ekonomskom i političkom planu, ogledao se ponajprije u njihovim međunarodnim bilateralnim odnosima ali je ostavio i traga na lokalnom, regionalnom, nivou a samim tim i na evroatlantizam. Sovjetska moć u prvim godinama poslije rata bila je na vrhuncu pa je i bila razumljiva briga Velike Britanije i Francuske za svoju budućnost. Nemoućnost Velike Britanije da pomogne borbu protiv komunista u Grčkoj bio je direktan znak za uzbunu u SAD. 2 Tako je predsjednik Truman 12. marta 1947 godine zatražio od američkog Kongresa da odobri 400 miliona dolara ekonomske i vojne pomoći Grčkoj i Turskoj. Ovim činom predsjednik Truman je udario temelje novoj spoljnopolitičkoj strategiji koja će se kasnije nazivati Trumanova doktrina. Ove dvije zemlje su poslužile kao dobar povod za početak konkretne realizacije sveobuhvatne američke spoljnopolitičke akcije koja je imala za cilj suzbijanje socijalističkog uticaja u novoj međunarodnoj zajednici. Raspoloženje u Americi prema SSSR je naglo promijenjeno i Truman je napokon mogao ostvarivati američke ekonomske i vojne interese u cijelom svijetu. Ovim je na osnovi ideologije antikomunizma i unilateralnog prava SAD-a da suzbije širenje komunizma bilo gdje u svijetu gde to ne odgovara američkim interesima stvorena doktrina i za ostvarenje američkih nacionalnih interesa. Iako namijenjena prvobitno Evropi i u svrhu zaštite nacionalnih interesa evropskih saveznika, Trumanova doktrina predstavljala je globalnu američku intervencionističku politiku protiv komunizma. Po Trumanovoj doktrini SAD je smatrao da slobodnom i demokratskom svijetu pripadaju sve zemlje koje nisu uključene u sovjetski socijalistički sistem i da ih kao takve SAD ima obavzu braniti i štititi Druga važna spoljnopolitička incijativa Trumanove administracije 1947. godine bio je Maršalov plan. On je trebao dovesti do zaustavljanja pada životnog standarda, revitalizacije privrede i ponovo oživjeti vjeru u SAD kao pozitivnog evropskog saveznika. Maršalov plan bio je svojevrsna dopuna Trumanove doktrine. On je predstavljao ekonomsku podlogu za suzbijanje komunizma.
2

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb Politička kultura srt. 48.

3

Za zemlje Zapadne Evrope koje su primale pomoć iz SAD-a uslov je bio da u svojoj vladi nemaju komunista. Zapadnoj Evropi Maršalovim planom je predviđeno 13,5 milijardi dolara američkih kredita. Zemlje korisnice pomoći trebale su se obavezati da će se koristiti isključivo američkih konsultanata i finansiskih eksperata. Time se željelo evropske privrede učiniti što kompatibilnijim sa američkim standardima da bi se u budućnosti olakšao pristup američkih roba na evropska tržišta. Takođe SAD je želio biti siguran da sredstva koja se ulažu neće biti korištena za približavanje sa ekonomijama socijalističkih zemalja.3 Maršalov plan ponuđen je i SSSR-u te zemljama Istočne Evrope od kojh je većina bila pod sovjetskom sferom uticaja ali je SSSR u ljeto 1947. godine odbio plan. Čehoslovačka koja je prvobitno prihvatila pomoć kasnije je morala da je odbije zbog pritiska SSSR. Nakon državnog udara u Čehoslovačkoj u februaru 1948. godine te krize nastale blokadom Berlina u martu iste godine tenzije između dva suprostavljena bloka rastu istovremeno stvarajući čvrsto transatlansko savezništvo, koje će biti u centru djelovanja američke spoljne politike. Američka spoljna politika u prvim poslijeratnim godinama za vrijeme predsjednika Trumana ostvarila je dva osnovna cilja a to su: 1. politika globalne akcije na proširenje američkog uticaja u svijetu 2. politikom Containmenta suzbiti mogućnost djelovanja SSSR odnosno komunizma Ova američka politika imala je punu podršku Evropskih saveznika jer je i njihova sudbina zavisila od uspiješnosti provođenja tih američkih spoljnopolitičkih ciljeva. Korijeni tog novog oblika savezništva jednim dijelom vezani su svakako uz pokušaje Staljina da proširi socijalistički sovjetski uticaj na širi evropski prostor a drugima na obijektivne slabosti tadašnjih evropskih saveznika na političkom ekonomskom i vojnom planu da se samostalno obračunaju sa SSSR-om. Pozivajući SAD da im pomognu u riješavanju kriza na evropskom tlu, ali da odbrane i njihove vlastite nacionalne interese, evropski saveznici omogućili su SAD-u ne samo da dođe već kako se kasnije pokazalo i trajno ostanu čvrsto vezani uz evropski prostor i transatlansko savezništvo.4

1.1 Počeci stvaranja saveza

Vukadinović, R, Čehulić, L, Božinović, D 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 45 4 Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb Politička kultura str. 63
3

4

U prvim poslieratnim godinama moć SSSR-a je rasla naročito je bio izražen rast vojne moći SSSR-a. Četiri godine rata namjensku industriju su doveli u vrh a njen rast i razvoj je nastavljen i poslije rata. SSSR je polako počeo tehnološki da se približava SAD iako je zaostajao u posjedovanju savremenih sistema veze, radarski i raketnih sistema te nuklearnog naouružanja. Intenzivan tehnološki razvoj te rad obavještajnih službi urodili su plodom tako da je SSSR već u septembru 1949. godine uspio da izvrši uspješnu probu nuklearnog naoružanja. Tako je automacki prestao postojati američki atomski monopol, pojavile su se dvije atomske države i iako između njih postojala razlika u količini atomskih bombi bilo je sigurno da dvije velike poslijeratne države kreću u novu vojnu utakmicu. Američka vojna premoć polako se topla a samim tim bojazan evropskih saveznika je rasla. Pet zapdnoevropskih zemalja Belgija, Francuska, Luksemburg, Holandija, i Velika Briranija potpisale su u martu 1948 godina Briselski sporazum s namjerom razvoja zajedničkog odbrambenog sistema kao i jače saradnje s ciljem otpora ideološkim političkim i vojnim prijetnjama njihovoj bezbjednosti. Briselski sporazum bio je prvi korak u poslijeratnoj rekonstrukciji zapadnoevropske bezbjednosti te je značio osnivanje Odbrambene organizacije zapadne unije (Western Union Defence Organization). To je bio prvi korak ka potpisivanju Sjevernoatlanskog sporazuma 1949. godine koji je utro put stvaranju Sjevernoatlanskog saveza. Zapadnoevropska unija je u suštini bio multilateralni regionalni bezbijednosni savez sklopljen na 50 godina. On je imao za svoj primarni cilj organizaciju i kordinaciju ekonomskih aktivnosti vodeci računa o tome da se iz uzajamnih odnosa isključe konfliktni potezi, te da se koordinira proizvodnja i stalno razvija trgovinska razmijena. Briselski pakt predviđao je i djelovanje organa: Stalne komisije, Konsultativnog odbora ministara spoljnih poslova i Vojnog odbora koga su činili ministri spoljnih poslova. U Parizu na zasjedanju Vojnog odbora u septembru 1948. godine formirana je vojna struktura Zapadne unije koja je nazvana Odbrambena organizacija Zapadne unije. Na čelu ove organizacije nalazio se proslavljeni general Montgomeri. Brzina kojom je realizovan Briselski pakt iznenadila je mnoge u Zapadnoj Evropi ali je isto tako predstavljala i iznenađenje za američku politiku. Razvoj napetih odnosa u Evropi kao i zalaganje političkih vođa pet zemalja iz Briselskog pakta doveli su do toga da je već 22. marta 1948. godine Vašingtonu pokrenuta serija razgovora o mogućnostima vojne saradnje između SAD i Zapande unije. Razgovori koji su vođeni na visokom diplomatskom nivou pored SAD i predstavnika pet zemalja Briselskog pakta učestvovala je i Kanada. To je bilo u skladu sa američkom globalnom strategijom koja je trebala pomorske i vazdušne baze u Evropi. Pošto SAD i Kanada nisu imale namjeru da postanu članice Zapadno Evropske unije. Pregovori su išli u smijeru stvaranja nove vojno bezbjdenosne organizacije. Početak pregovora o tekstu Ugovora proticao je u velikoj mjeri paralelna sa

5

predsjedničkim izborima u SAD-u a glavni kreator nove organizacije postao je novi američki državni sekretar Acheson. Vodeći na jednoj strani pregovovore s američkim predstavnicima on je istovremeno imao važnu ulogu u pregovorima sa američkim senatorima koji su imali niz primjedbi na teks Ugovora. Nakon dulje vremena nađen je kompromis u pogledu pružanja pomoći napadnutoj zemlji koja je sada mogla očekivati pomoć svih saveznika odnosno zemalja potpisnica Ugovora. 5 Značajan problem predstavljalo je i teritorijalno određenje opsega djelovanja u savezu. Francuska je npr. insistirala da se u radijus akcije uključi i primorske departmane u Alžiru koji su, inače, po francuskom ustavu bili dio Francuske. Amerikanci su to odbijali, bojeći se da bi takav pristup ubrzo doveo organizaciju do toga da mora u svoj obim djelovanja postaviti gotovo sve kolonijalne posjede, što je američka politika htjela izbjeći po svaku cijenu. Rješenje je pronađeno u formulaciji čl. 6. ugovora u kojem se navodi da se pod oružanim napadom smatra napad na bilo koju ugovornu stranu u Evropi ili Sjevernoj Americi, napad na alžirske departmane Francuske, na okupacijske snage bilo koje ugovorne strane u Evropi, na ostrva pod jurisdikcijom ugovornih strana u sjevernoatlantskom području sjeverno od Rakove obratnice, ili na brodove i avione bilo koje od ugovornih strana koji se nalaze na području država potpisnica.6 Pošto su u Savezu prevladavali strategijski razlozi Norveška, zajedno s Islandom Danskom, Italijom i Portugalom pozvana da učestvuju u posljednjoj etapi pregovora u Vašingtonu. Imajući na umu američku ulogu u pregovorima kao i u budućoj organizaciji te činjenicu da se diplomatski proces odvijao u Vašingtonu. odlučeno je da potpisivanje svečanog akta bude obavljeno u američkoj prijestolnici, što je i učinjeno 4. aprila 1949. Svojim potpisima dvanaest ministara spoljnih poslova otvorilo je put za ratifikaciju Ugovora u parlamentima država potpisnica. U doba stvaranja NATO-a sovjetska vojna moć u Evropi bila je na vrhuncu. Računajući sovjetske vojne snage kao i snage iz zemalja narodnih demokratija u Evropi se nalazila orgomna vojna snaga kojoj se Zapad nije mogao suprostaviti konvencionalnim sredstvima. Američki atomski monopol još uvijek je postojao, ali bilo je sigurno da 200 sovjetskih dobro naoružanih divizija predstavlja stalnu opasnost i da. istovremeno, sovjetska vojna industrija ne posustaje u svojoj proizvodnji, iako je rat davno završio. Planeri u NATO-u ubrzo su se suočili s problemom naoružavanja armija članica, ali isto tako i s poteškoćama u dobijanju sredstava za odbranu. Naime, zemlje koje su tek izlazile iz ruševina rata nisu mogle, a niti htjele, podrediti svoje ekonomske ciljeve vojnim te je njihova odbrana, za razliku od Istočne Evrope i SSSR-a. imala prioritete u svim političkim programima. Time je postalo jasno da je jedina mogućnost stvaranja
5 6

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 16-17 Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb Politička kultura str. 75

6

vojne sile u Zapadnoj Evropi vezana uz američku politiku i da jedino Amerika može priskočiti u pomoć. No kako je inače nekoliko događaja koji su dolazili sa sovjetske strane išlo u prilog politici NATO-a, tako se i ovaj put dogodilo da je upravo u vrijeme kada se rasplamsala borba za i protiv predložene financijske i vojne pomoći saveznicima predsjednik Truman bio u stanju obavjestiti šokirane senatore i kongresmene da je SSSR 23. septembra 1949. izvršio prvu eksploziju atomske bombe. Time je ujedno prestao postojati američki atomski monopol, pojavile su se dvije atomske države i, iako je između njih postojala razlika u količini atomskih bombi, bilo je sigurno da su dvije velike države predvodnice dva suprotna bloka krenule u novu vojnu utakmicu. Ta činjenica uticala je na američku političku elitu da uz stanovite amandmane i smanjivanje sredstava ipak prihvati zakon o uzajamnoj pomoći na polju odbrane. Zakonom se predviđalo da se saveznicima u NATO-u pruži pomoć u iznosu od oko jedne milijarde dolara. Pomoć je bila naznačena kao finansijska; isporuka sirovina; direktna isporuka vojnog materijala i učestvovanje američkih stručnjaka u obuci i opremanju armija. Gotovo trista miliona dolara dobile su Grčka i Turska koje su već tada pokazivale snažan interes za ulazak u NATO, a dio sredstava dobili su Iran, Južna Koreja i Filipini. 7 1.2 Izgradnja NATO strukture Uporedo s riješavanjem pitanja naoružanja i opreme savezničkih armija unutar nove organizacije započela je i izgradnja organa NATO-a. Prvo zasjedanje Sjevernoatlantskog savjeta (North Atlantic Council - NAC) održano je u Vašingtonu 17.septembra 1949. godine u skladu sa čl. 9. Vašingtonskog ugovora, a Savjet su činili ministri spoljnih poslova. Savjet Sjeveroatlantskog saveza osnovao je Odbor za odbranu sastavljen od ministara odbrane država članica i Vojni odbor u kojem su bili načelnici glavnih štabova. Vojni odbor dobio je i svoje regionalne ogranke: sjevernoatlantski kanadsko-američki zapadnoevropski južnoevropsko područje i područje Zapadnog Mediterana.

R. Vukadinović, L.Čehulić, D. Božinović 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 51
7

7

Izbijanje korejskog rata ubrzalo je dinamiku razvoja organizacije koja se sada počela shvatati kao ozbiljna brana pred eventualnim opasnostima s Istoka. Umjesto prijašnjih prilično usporenih odluka, NATO je u doba korejskog rata pokazao svoju odlučnost da u pravom smislu postane vojno-politička organizacija.8 Stalni odbor predstavnika na sastanku u Londonu u junu 1950. prihvatio se rješavanja konkretnih vojnih pitanja. Dogovorena je raspodjela američke pomoći evropskim saveznicima i istovremeno je pokrenuta akcija jačanja vlastite bezbijednosti Pregovori u Briselu koji su imali za cilj da se ukine vojna organizacija Zapadne unije i da se sve aktivnosti vojnog karaktera prenesu na NATO započeli su 1950. Ta odluka je prihvaćena na sastanku Sjeveroatlantskog savjeta u decembru godine kada je donesena i odluka o osnivanju Glavnog štaba u Evropi (SACEUR). Za glavnog komadanta predložen je američki general Dvajt Ajzenhauer. U aprilu sledeće godine Ajzenhauer se našao u funkciji komadanta Glavnog štaba oružanih snaga u Europi (SHAPE) koji je bio smješten blizu Pariza.9 1.3 Širenje NATO-a ,politički, ekonomski i bezbjednonosni aspekti Prilikom odabira najoptimalnih članica za Transatlanski savez bavili su se njegovi osnivači na brojnim tajnim i javnim diplomatsko političkim pregovorima. Sjeverno atlanski ugovor potpisale su tada: Belgija, Danska, Francuska, Irska, Island, Luksemburg, Holandija, Norveška, Portugal, Velika Britanija, Kanada i SAD. Kasnije je primljena i Italija što je izazvalo veliko nezadovoljstvo prvenstveno Francuske koja je strahovala da će Italija preuzeti dominaciju nad Mediteranom. Prvenstveni cilj Američke administracije bio je stvaranje zapadnog obruča oko SSSR. Naknadno primanje Grčke, Turske, Španije, a posebno Njemačke u NATO dodatno će to potvrditi. Grčka i Turska primljene su u savez 18. februara 1952. godine iako nijendna od ovih dviju zemalja nisu ispunjavali uslove za punopravno članstvo. Razlog njihovog pristupanja leži u činjenici da su one smiještene na raskrsnici triju kontinenata te dvije zemlje trebale su poslužiti kao svojevrstan mostobran američke politike prema području Bliskog Istoka i daljnjeg prodora u Aziju ali i kao zaštitni štit sovjetske granice. Frankov režim odbio je špansko članstvo u savezu ali Španija je ipak prihvatila Američku ekonomsku pomoć u zamijenu za dozvolu stacioniranja američkih snaga na svom teritoriju. Kasnije ta se pomoć proširila i na modernizaciju španskih oružanih snaga naravno po NATO standardima. Tek 1997. godine Španija je postala punopravni

. Vukadinović R, Čehulić L, Božinović D. 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str 52 9 Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb Politička kultura str 80.
8

8

član saveza, nešto ranije na referendumu 1983. godine Španija je prihvatila članstvo ali bez učestvovanja španskih oružanih snaga. 10 Njemačka je zbog svog položaja i značaja za Evro-Atlansko savezništvo bila u fokusu američkog djelovanja. Iako u početku njemački narod nije bio za priključenje NATO-u i stvaranje njemačke vojske prvenstveno zbog trauma iz Drugom svjetskog rata. Kompromis je postignut i Njemačka je potpisala Pariški sporazum 1954.godine. Ovim sporazumom dogovoreno je da se: ukida se okupacioni režim u SR Njemačkoj, pozivaju se Italija i Njemačka da se uključe u Briselski pakt koji se preimenuje u Zapadnoevropsku unijui, SR Njemačka može izgraditi vojsku od 500 do 520 hiljada ljudi, SR Njemačka primljena je u NATO (službeno 5 maja 1955.godine) i formiran je jedinstven sistem u Zapadnoj Evropi, je snage Zapadnoevropske unije podliježu komandi NATO-a Takođe novoformirana SR Njemačka obavezala se da na svojoj teritoriji neće proizvoditi nuklearno, hemijsko i biološko naouružanje i pristala je na savezničku kontrolu i ograničenje svojih konvencionalnih snaga. Velika Britanija, Kanada i SAD obavezali su se zadržati svoje kopnene i vazdušne snage na teritoriji SR Njemačke. To su bili glavni uslovi pod kojima je Francuska pristala da SR Njemačka bude primljena u NATO. Uključenjem SR Njemačke u NATO započela je nova faza transatlanskih odnosa. SSSR je najoštije osudio ovu odluku naglašavajući da NATO ima ofanzivni karakter uperen protiv socijalističkog svijeta predvođenog SSSR-om. 1.4 Mehanizam djelovanja NATO-a Organi NATO-a su dosta brojni i tokom dosadašnjih aktivnosti stalno su se uvećavali. Najviši organ je Atlanski savjet ili Ministarski savjet sastavljen je od predstavnika svih država članica na ministarskom nivou. Savjet se sastaje najmanje dva puta na godinu na tzv. proljećnoj i zimskoj sesiji. Proljetno zasijedanje održava se svaki put u prijestolnici druge države a zimsko zasijedanje u sjedištu međunarodnog Sekretarijata NATO-a u Briselu. Zavisno o problemima koji se nalaze na dnevnom redu. sastancima Savijet prisustvuje jedan ili više ministara država članica. Najčešće su to ministri odbrane, spoljnih poslova i finansija. U određenim okolnostima u radu Savjeta učestvuju šefovi država i vlada. Savjet se sastaje najmanje jednom u sedmici na nivou stalnih predstavnika (zamjenika ministara ili ambasadora). Djelujući u tom sastavu, koji omogućava kontinuitet. Savjet se naziva Savjet stalnih predstavnika. U oba slučaja radom Savjet rukovodi glavni sekretar NATO-a. Brigu nad realizacijom ciljeva NATO-a vodi Savjet. On je najviši organ konsultacije i on određuje politiku i međunarodno ponašanje država članica. U
10

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb Politička kultura str 78

9

godinama hladnog rata Savjet je bilo organ koji je donosio odluke i preporuke na području vojnih odnosa, prateći istovremeno kako se obavljaju ti zadatci: U tom periodu Savjet je: 1. 2. 3. 4. izrađivalo smjernice vojne politike država članica, stalno ocjenjivao kako se provodi politika, donosilo odluke o djelovanju vojnih organa NATO-a. u okviru godišnjih pregleda davao konkretne zadatke s obzirom na razmjere naoružanja, 5. određivalo stepen kojim će pojedine zemlje učestvovati u troškovima održavanja zajedničke vojne infrastrukture bloka Sve odluke Savjeta donose se jednoglasno i bez glasanja, ali one ne obvezuju države članice. Tako je cjelokupna struktura postavljena u permanentnom djelovanju i postoji razvijena mreža ostalih tijela kao i snažni sekretarijat, države članice su uvijek u dodiru i to im omogućava da relativno brzo i lako stvaraju zajedničke poglede. O najvažnijim pitanjima iz domena zajedničkog djelovanja. To je posebno dolazilo do izražaja u doba hladnog rata. kada je autoritet lidera i strah od suprotne strane bio dovoljan stimulans da ubrzano usklade sva pitanja vezana uz međunarodne odnose i vojnu politiku NATO-a.11 Pomoćni organi Savjeta NATO-a veoma su brojni i u stalnom su porastu. Najvažniji od njih su odbori za pitanja političkih odnosa, ekonomskih odnosa, za infrastrukturu, odbranu, atomsku nauku, za vojni budžet i civilni budžet. Sekretarijat NATO-a prošao je takođe, kroz različite faze i tokom godina znatno se proširio. Na čelu sekretarijata nalazi se Generalni sekretar koji rukovodi sastancima pojedinih glavnih tijela NATO-a, nadzire kako se sprovode prihvaćene odluke, priprema izvještaje o aktivnosti organizacije, priprema istraživanja i si. Generalni sekretar je ovlašten da posreduje između pojedinih država članica u pitanjima koja se odnose na saradnju u NATO-u. Glavni jezici u NATO-u su engleski i francuski. Sjedište sekretarijata NATO-a najprije je bilo u Londonu, zatim od 1951. godine u Parizu, a od 1967. sjedište Sekretarijata NATO-a je u Briselu.12 Glavni organ vojnog karaktera je - Vojni odbor NATO-a. Taj je odbor osnovan 1949. godine, a sastoji se od šefova štabova svih država članica. Odbor se sastaje dva puta na godinu, uoči sastanaka Savjeta, a nekoliko puta na godinu sastaje se na nivou
. Vukadinović R,.Čehulić L,. Božinović D. 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 58 12 . Vukadinović R,.Čehulić L,. Božinović D. 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 60
11

10

stalnih vojnih predstavnika. Odbor je direktno podređen Savjetu Atlantskog pakta, odnosno Odboru za planiranje odbrane. Vojni odbor rukovodi radom komandi i dugih vojnih organa država članica, predlaže nadležnim tijelima preporuke vojnog značaja. Sjedište je Vojnog savjeta kao i Međunarodnog štaba planiranja, koji je osnovan nakon 1966. godine je u Briselu. Komande NATO-a podijeljena su po geografskom principu i sastoje se od tri štaba i jedne strategijske regionalne grupe. Šefovi pojedinih komandi nadležni su za pripremu planova vođenja ratnih operacija na određenom terenu, za pripremu vojnih snaga, njihovo opremanje i školovanje vojnih kadrova. U slučaju rata operacijama na svojim područjima rukovode štabovi. Uz postojeće organe NATO je izgradio i veliku mrežu drugih tijela, takođe izrazio vojne namjene. Važniji su medu njima: Vojna akademija NATO-a u Rimu (osnovana 1951. godine), vojna agencija za pitanja Standardizacije u Londonu (osnovana 1951.). srednjoevropski sistem naftovoda sa sjedištem u Luksemburgu itd. Osim toga. NATO je stvorio i mrežu biroa za pitanja komunikacija i radio veza, industrijskog koordiniranja, standardizacije proizvodnje oružja, a posebno su značajne organizacije koje se bave koordinacijom proizvodnje aviona i raketa. Specijalno mjesto u ukupnoj strukturi NATO-a ima Atlantska skupština, osnovana 1955. godine u doba kada je i Savezna Republika Njemačka postala punopravnom članicom organizacije. Skupština nije sastavni dio NATO-a i u suštini je nevladina institucija, ali cilj koji je sebi postavila kao karakter djelovanja daju Skupštini značajnu ulogu u jačanju NATO ideja.13 Glavni je cilj Skupštine jačati vojnu i političku saradnju država članica NATO-a. kao i širiti sve ostale oblike ekonomskih, nučno-tehničkih. kulturnih, sportskih i ostalih kontakata medu državama članicama NATO-a. 1.5 Glavni NATO odbori U procesu donošenja odluka u NATO organizaciji zastupljeni su mnogi odbori . Neki od ovih odbora su osnovani u prvim danima razvoja NATO-a, te su doprinijeli postupku donošenja odluka Saveza dugi niz godina. Drugi su osnovani nedavno u kontekstu unutarašnjeg i spoljnog prilagođavanja Saveza, nakon kraja hladnog rata i promjene evropskog bezbjednosnog okruženja. Generalni sekretar je nominalni predsjednik određenog broja političkih odbora kojima predsjedaju ili podpredsjedaju viši funkcioneri odgovorni za odgovarajuća tematska područja. Svi NATO odbori donose odluke ili formulišu preporuke višim

13

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 87.

11

vlastima na osnovi razmjene informacija i savjetovanja koji vode prema konsenzusu. Ne postoji glasanje ili odlučivanje većine. 2. NATO ZA VRIJEME HLADNOG RATA Početkom pedesetih godina dvadesetog vijeka odnosi između dvije super sile SAD i SSSR bili su na ivici zategnutosti. Kulminaciju zategnutosti svakako je izazvala kubanska kriza početkom šezdesetih godina. U centru hladnoratovskog sukoba bila je podijeljena Njemačka, a ideološka trvenja dva bloka najočitija su bila u podijeljenom Berlinu.Hladni rat definiše se kao stanje zategnutih odnosa dva suprotna društvenopolitička bloka kapitalističkog zapada i socijalističkog istoka. Posledice koje je ostavio hladni rat za vrijeme svog trajanja su mnogobrojne a najvažni od njih su: legalizovana je politika sa pozicije sile, stvoreni su antagonistički vojni blokovi, intenzivirana je trka u naoružanju, proizvodnja nuklearnog naouružanja je poprimila ogromne razmjere, izbile su mnogobrojne krize i ratni sukobi. U sprovođenju svojih namjera protagonisti hladnog rata posebno supersile primijenjivale su najrazovrsnija vojna, politička, ekonomska, propagandno-psihološka i druga sredstva, dovodeći čovječanstvo katkad na rub nuklearnog sukoba. Borba protiv Sovjetskog Saveza bila je konstanta američke spoljne politike od početka hladnog rata do politike detanta, odnosno rušenja Berlinskog zida i pada socijalizma. U jasno podijeljenoj posleratnoj Evropi, s neriješenim pitanjem Njemačke, rijekom Labom kao novom strategijskom linijom između dva neprijateljski postavljena bloka i neprestanim psihološkim strahom od moguće sovjetske intervencije, niko od evropskih saveznika tada nije imao dovoljno političkog autoriteta i ekonomske snage predvoditi konsolidaciju i poslijeratnu izgradnju niti Zapadne Europe, a kamoli cjelokupnog Starog kontinenta. U uslovima narušene evropske ravnoteže snaga, ekonomske iscrpljenosti i ratom devastiranih privreda zapadnoeuropskih saveznika te strahom od prodora tzv. crvene komunističke opasnosti s evropskog istoka Sjedinjene Američke Države nametnule su se kao lider evropskog kapitalističkog svijeta. Organizacija NATO prihvaćena je kao temeljni stub atlantizma. Upravo je NATO postao simbolom atlantske zajednice, koja je imala tendencije ne samo vojnog saveza već i znatno šireg povezivanja (političkog, privrednog, socijalnog) cijeloga zapadnog svijeta.14 NATO, kao simbol jedinstva zapadnog svijeta, trebao je zajedno s Maršalovim planom olakšati dugoročnu ekonomsku obnovu Zapadne Europe zamjenjujući osjećaj nesigurnosti povjerenjem u zajedničku atlantsku budućnost. Cjelokupni transatlantski odnosi između SAD-a i njegovih zapadnoevropskih saveznika, od vremena hladnog rata
14

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura str.81.

12

do detanta, biti su stoga obilježeni prvenstveno razvojem vojnih doktrina i strategija unutar organizacije NATO. Primami cilj koji se time želio postići bio je ipak suzbijanje i slabljenje upravo predvodnika suprotnog bloka, socijalističkog Sovjetskog Saveza i njegove vojnopolitičke organizacije Varšavskog ugovora. Cjelokupni razvoj tadašnjih evroatlantskih odnosa, njihov karakter, intenzitet i proces institucionalizacije bili su u najvećoj mjeri ipak podređeni prirodi američko-sovjetskih odnosa. Zahvaljujući politici tadašnjih američkih predsjednika i kontinuirano iskazanim interesom njihovih administracija za Evropu, evroatlantizam je poslao konstanta američke politike i opšteprihvaćena kategorija nauke o međunarodnim odnosima. Upravo za vrijeme hladnog rata Amerika je napravila veliki iskorak prema Evropi, uspostavila mehanizme čvrste političke, ekonomske i vojne saradnje s evropskim zapadnim saveznicima. U uslovima kada, je zbog vlastitih objektivnih poslijeratnih slabosti i strahova za vlastitu bezbjednost, nisu mogli samostalno opstati niti obnoviti svoje dominantne pozicije u Evropi, zapadnoeuropski saveznici bili su prisiljeni prihvatiti američko vodstvo. Upravo je hladni rat omogućio trajno prisustvo amerike na Evropskom kontinentu i utro put budućoj ulozi Amerike u događajima na tlu Evrope.15 Od svog osnivanja NATO je bio u strateškom smislu vezan za američku vojnu strategiju, a američke vojne doktrine imale su prvenstvo u naznaci ukupnih dugoročnih zadataka vojnog saveza. Osnova prve NATO-ve strategije bila je američka teorija globalnog i totalnog nuklearnog rata, uz apsolutno prvenstvo vazdušnih snaga strategijske namjene. Međutim, u NATO-u je do izražaja dolazila i specifičnost država tako da se NATO nije mogao samo pripremati za vođenje totalnog nuklearnog rata već i za vođenje konvencionalnog rata. Iz ovih osnovnih postavki nastala je NATO doktrina "mača i štita" koja je u početnom periodu bila okosnica svih organizacionih aktivnosti. Podijelom snaga na "mač i štit" američki su stratezi ovim komponentama vojne sile namijenili različite uloge. Snage štita u kojima su djelovale zapadnoevropske vojske na osnovi konvencionalnog oružija trebale su imati znatno manju ulogu i u ratnim planovima se predviđalo da kako bi one imale zadatak zaustaviti nadiranje neprijatelja samo za neko vrijeme. Nakon toga snage štita bi se povukle kako bi mogle djelovati snage strategiskog mača (američke vazdušne snage) koje bi najprije uništile neprijatelja na zapadnom ratištu a poslije na prostoru Istočne Evrope. Iz ove doktrine jasno se vidi da je Zapadna Evropa prvo trebala biti branjena, zatim napuštena da bi na poslijetku bila oslobođena.U zapadnoevropskim vojnm i političkim krugovima ova koncepcija nije bila prihvaćena jer je bilo očigledno da amerikanci žele da američki teritorija bude daleko od ratnih sukoba i da se s druge strane težište ratnog sukoba bude na tlu Evrope i to najviše na onom dijelu gdje se dodiruju dva različita sistema. Pod uticajom korejskog ratnog
Vukadinović R,.Čehulić L,. Božinović D. 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 85 – 96.
15

13

sukoba koji je s jedne strane tražio što veću integraciju unutar zapadnog bloka a s druge strane zahtijevao od SAD da drukčije dijeluju prema zapadnim saveznicima. Tako su SAD kao svojevrstan kompromis sa Zapadnom Evropom predložile da se u okviru NATO-a stvore integrisane oružane snage. U strateškom pogledu taj prijedlog trebao je u prvi plan dovesti američku spremnost da umijesto vrlo diskutabilnog mača i štita odbranu Zapadne Evrope riješava na isturenim linijama što dalje pema Istoku. Ta nova strategija koja u početku nije bila praktično razrađena nazivala se "forward strategy". Ova strategija je pomicala liniju budućeg fronta prema neprijatelju, s tim da je uloga američkog ratnog vazduhoplovstva i dalje ostala nepromijenjena. Ova strategija isto tako je izazvala bojazan američkih saveznika u Evropi jer je Zapadna Evropa tretirana kao periferija u strateškom smislu. Posebno je ta bojazan bila izražena u SR Njemačkoj zbog njenog položaja i značaja u eventualnom sukobu istoka i zapada. Dolazak Ajzenhauerove administracije počeo je u znaku izraženih nastojanja da se okonča korejski rat u kome nije bilo pobjednika i da se s druge strane detaljno preformuliše američka vojna strategija. Tako je se kroz proces modernizacije vazdušnih snaga a zatim i unošenja novih vrsta oružija u američki arsenal došlo do nove strategije koja je poznata kao "New Look". Kroz ovu strategiju američka administracija je postavila dva konkretna cilja. Kao prvi cilj trebao je lokalnu odbranu ojačati stvaranjem mogućnosti da se nanese masovna odmazda. To je značilo da SAD neće na neki lokalni rat reagovati vođenjem ratnih operacija onako kako ih je započela druga strana nego će kao odmazdu zbog iniciranja sukoba odmah pokrenuti masovni nuklearni udar po ciljevima neprijatelja. Drugi cilj je podrazumijevao konstantnu pripremu i usavršavanje američkih vojnih snaga, razvoj novih vrsta nauružanja i stalno motrenje i budnost. Ovaj drugi cilj počivao je na pretpostavci da ukoliko se u ratu direktno i otvoreno u sukobu nađu SAD i Sovijetski Savez bezuslovno će biti totalni rat. To uvijerenje podrazumijevalo je vođenje rata sa uz upoterbu svih oblika vojne sile na svim prostorima. 2.1 Francuska i NATO Francuska je nakon Drugog svjetskog rata izgubila veliki dio stare slave njen uticaj u novim odnosima u svijetu bio je umanjen a njena kolonijalna moć pestala je da postoji. Sve je to izazvalo nezadovoljstvo francuskog naroda i osjećaj nacionalne poniženosti. Amerika je zauzela sve bivše francuske pozicije i nije stala u odbranu francuskih pozicija u međunarodnoj politici. Izborom Šarla DeGola za francuskog predsjednika počinje nova faza evroatlanskih odnosa među saveznicima. Degol je postao predsjednik kada se Francuska nalazila u nezavidnoj ekonomskoj i socijalnoj situaciji. Novi francuski predsjednik vojnu-političku organizaciju NATO vidio je

14

prvenstveno kao mogućnost jače američke penentracije na evropski kontinent te sredstvo američke dominacije nad zapadnom Evropom.16 Stoga je u svojoj poslanici američkom predsjedniku Ajzenhaueru i britanskom premijeru McMillanu 17. septembra 1958.godine. tražio mogućnost novog oblika evroatlantske saradnje. Predlagao je formiranje novog tijela u kojemu bi bile predstavljene tri najveće zapadne države (SAD, Velika Britanija i Francuska) koje bi na ravnopravnoj osnovi rješavale sva bitna pitanja vezana uz evroatlantsku saradnju. Time je de Gol, prvi put javno, tražio od SAD-a da unutar evroatlantskog saveza Francuska bude jednako tretirana kao i Velika Britanija te da SAD Francuskoj prizna status supersile. Francuski prijedlog nije usvojen jer su SAD i Velika Britanija smatrali da je Francuska politički, ekonomski i vojno preslaba da s njima ravnopravno učestvuje u procesu komandovanja i odlučivanja oko krucijalnih stvari u NATO-a, uključujući i pitanja vezana za nuklearno naoružanje. U jeku rasprava oko nuklearnog naoružanja ne samo unutar NATO-a već i šire u Evropi Degol je smatrao da je upravo to doba pravi trenutak da Francuska krene s proizvodnjom nuklernog arsenala unutar svojih nacionalnih snaga. Planirano stacioniranje savezničkog nukleranog arsenala na francusku teritoriju de Gol je uslovljavao pomoći Amerikanaca u razvoju francuskog nuklearnog arsenala. SAD nije udovoljio takvom francuskom zahtijevu pa je general Nordstat 1959.godine zabranio stacioniranje nuklearnog naoružanja na francusku teritoriju, povučena je francuska sredozemna i atlanska flota s Mediterana, kao i vazdušne snage iz sistema združenih NATO-ovih snaga. Francuska nije ni učestvovala u vojnoj vježbi NATO-a "Falex 66". U principu, Francuska je 1966. odlučila povući svoje vojne snage iz vojne strukture NATO-a. Na taj način nije odustala od daljnje saradnje s evroatlantskim saveznicima, već od saradnje na onom planu koji je smatrala najnepovoljnijim za vlastite nacionalne interese. 17 Svakako da je geostrateški centralnoevropski položaj Francuske, pogotovo blizina Njemačke, bio i te kako važan za koherentnost Saveza, razmještaj i efektivnost njegovih vojnih snaga. No SAD je već tada raspolagao s dovoljno vojnih baza i vojnih saveza, a preostali evropski saveznici bili su dovoljno vojno opremljeni da povlačenje Francuske, iako važno, ne poremeti odnos snaga unutar Saveza, a nije to bio ni korak koji bi davao znatniju prednost suprotnom bloku. 2.2 Politika detanta i pregovori oko smanjenja naoružanja

16 17

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura str 95 Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura. str 97

15

Početkom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka odnosi između SAD i SSSR polako su otopljavali a prvi konkretan korak ka normalizacji odnosa bili su pregovori oko smanjenja naoružanja. Takođe na političkom planu jačanjem političkog dijaloga između SAD i SSSR premostile bi se i podjele u Evropi. Pregovori oko smanjenja naoružanja posebno su odgovarali evropskim zemljama zbog neposrednog osjećaja ugroženosti njihovih teritorija.18 Pregovori sovjetskog premijera Kosigina i američkog ambasadora Tomsona u Moskvi 1967. godine bili su priprema za sastanak američkog predsjednika Džonsona i Kosigina u Glasboru. U avgustu 1967. u Glasboru, u američkoj državi Nju Džersi, na sastanku predsjednika Džonsona i sovjetskog premijera Kosigina, usvajanje formalnog dokumenta oko smanjenja ili kontrole naoružanja odgođeno je za proljeće sljedeće godine kada se Džonson nadao posjetiti Lenjingrad. Interveneija Varšavskog ugovora u Čehoslovačkoj 1968. odgodila je Džonsonov put, a time i postizanje konkretnog sporazuma. Evropski saveznici postajali su sve nestrpljiviji i nezadovoljniji američkom politikom. Osim političkih, evropski saveznici imali su i konkretne ekonomske razloge da budu nezadovoljni evroatlantskim savezništvom. Početkom 70-ih Niksonova administracija smatrala je kako obe supersile posjeduju dovoljne količine nuklearnog naoružanja da međusobno ugroze teritoriju suprotne strane Ponašajući se po sindromu "akcije-reakcije" i SAD i SSSR nastavili su s nuklearnim naoružavanjem jer ni jedna strana nije željela sjesti za pregovarački sto oslabljena. Odluku da SAD nastavi s programom MIRV (Multiple Indcpendcntlv Targeted Rcentrv Vehicle) evropski saveznici smatrali su uzrokom povećanja napetosti u Evropi, jer je SSSR odmah najavio protivmjere. Niksonova administracija 1969. godine izgradila svoj nacrt pregovora po kojemu se predviđa mogućnost stvaranja sporazuma o ograničavanju odbrambenih i ofanzivnih raketa. Dana 17.novembra 1969 u Helsinkiju započeli su razgovori za ograničenje strategijskog naoružanja (Strategic Arms Limitation Talks, SALT-I). SAD je nastojao u pregovore uključiti sovjetske rakete srednjeg dometa uperene na ciljeve u zapadnoj Evropi, a Sovjeti američke baze u Evropi i nosače aviona u Sredozemlju i Indijskom okeanu. Nakon dvije i po godine pregovaranja, u kojemu je svaka strana htjela očuvali što više svojih snaga, 26. maj 1972. u Moskvi je potpisan Ugovor o ograničavanju antiraketnih sistema i privremeni protokol o mjerama za ograničavanje strategijskog ofanzivnog oružja.19 Tek je sledeći američki predsjednik, general Ford, poduzeo pozitivne korake u tom smjeru. Njegov sastanak s Brežnjevom u januaru 1976. u Vladivostoku pripremio je teren za postizanje novog sporazuma dviju sila o nuklearnom naoružanju.
18 19

Ebook 20.09.2008.godine u 18:00 časova www.nato.int

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura str. 102,103

16

Vidjevši upravo u pregovorima oko kontrole nuklearnog naoružanja povoljnu priliku da zabilježi potrebne političke bodove na domaćoj sceni, Karterova administracija izrazila je želju da se sporazum iz Vladivostoka učvrsti u obliku novog SALTII. Tekst SALT-II, kojega je 95% sadržaja, po Kisindžerovim riječima, bilo završeno još za vrijeme njegovog mandata u Bijeloj kući, potpisali su predsjednici Karter i Brežnjev u Beču 1979. Sporazum je predviđao demontažu dijela strategijskog naoružanja, ali je ostavljao mogućnost daljnjeg tehničkog razvoja. Time se trka u naoružanju prebacila s kvantitete na kvalitetu te je obuhvatila mnoga nova nuklearna oružja koja nisu zahvaćali niti ugovor SALT-I niti SALT-II. Predsjednik Reagan umjesto ponovljene ratifikacije SALT-II najavio je započinjanje novih pregovora sa SSSR-om o redukciji (a ne ograničavanju, kako su prijašnji sporazumi predviđali) strateških snaga. Pregovore u Ženevi otežavala je, između ostalog, i Reganova odlučnost da stacionira evrorakete u Italiji, Velikoj Britaniji i Zapadnoj Njemačkoj jer su zbog toga Sovjeti tada napustili Ženevu. Usprkos savjetima Bijele kuće da ne pristane na daljnje pregovore, Reagan se susreo s Gorbačovom u Ženevi a u oktobru 1986. dva su lidera postigla sporazum oko ograničenja i redukcije nuklearnog arsenala u Evropi. Formirani su i timovi koji su razmatrali mogućnost smanjenja konvencionalnog naoružanja NATO-a i Varšavskog pakta u Evropi. 2.3 Konferencija o evopskoj bezbjednosti i saradnji- KESS Početkom 70-ih godina najžešća politika hladnog rata u Evropi ipak je bila prevladana. Sjedinjene Američke Države dvoumile su se oko učestvovanja na pregovorima u Helsinkiju koji su se održavali u periodu od 1973. do 1975. Na tim razgovorima oko "nove slike Evrope" i pronalaženja načina za uspostavljanje veće međusobne saradnje zemalja istočne i zapadne Evrope učestvovali su predstavnici 35 zemalja. Predsjednici svih evropskih država (osim Albanije) kao i predstavnici Kanade i SAD-a Završni dokument koji je usvojen na kraju tih dugotrajnih pregovora, tzv. Helsinški akt, nije formalno potpisani međunarodno-pravni ugovor, već je to politička deklaracija koju su usvojili svi učesnici. Deklaracijom su pokrivena tri područja saradnje: bezbjedonosno, ekonomsko i političko područje. Svi ti događaji, poznatiji kasnije pod nazivom Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (KESS), bila su svojevrsni trijumf politike evropskih saveznika nad SAD-om. Iako su na KESS-u nastupile i kao članice Sjevernoatlanlske organizacije NATO, bilo je vidljivo da su upravo evropske članice Saveza bile mnogo zadovoljnije postignutim nego sam Vašington. Evropljani su smatrali da će KESS pridonijeti bržom uspostavljanju detenta u Evropi koja će time postati sigurnija. Usvojeni principi poput: odsustva upotrebe sile. poštovanja postojećih državnih granica i teritorijalnog integriteta

17

zemalja, uspostavljanja mjera za jačanje međusobnog povjerenja, jačanja saradnje na ekonomskom, tehnološko-naučnom području kao i u pitanjima zaštite čovjekove okoline te, posebno važno, naglašena saradnja na političko-humanitarnom planu, poštivanje sloboda, saradnja na području kulture, obrazovanja te svekolika razmjena informacija ulijevali su nadu da će evropska istočno-zapadna zapreka s vremenom popuštati te da će protok ljudi, roba i informacija zaživjeti. Iako Moskva nije bila spremna ni voljna odmah širom otvoriti svoje isiočnoevropske granice, ipak su zaključci Helsinškog akta s vremenom počeli dobivati konkretne oblike. Upravo iz treće korpe (koja se odnosi na ljudska prava i demokratizaciju društvu) SAD je u sljedećem periodu često koristio kako bi kritikovao SSSR, njegov društvcno-politički razvoj i tretman pojedinih istočnoevropskih zemalja.20 Usprkos kritikama koje su dolazile s obe strane, KESS je ipak bio prekretnica u odnosima Istoka i Zapada. Evropa je i dalje ostala podijeljena s velikom koncentracijom naoružanja u svome središtu (dvije Njemačke), no duh liberalizma i popuštanja željezne zavjese počeo se naslućivati. Drugi dio EVROATLANTIZAM NAKON HLADNOG RATA 1. NOVI SVJETSKI POREDAK I SAD Četiri decenije duboke podjele između komunističkog istoka i kapitalističkog zapada oličenom u podijeljenoj Njemačkoj i Berlinu završene su 1989 godine padom Berlinskog zida i ujedinjenjem Njemačke. Pad Berlinskog zida zapečatio je i sudbinu komunizma na teritoriji Istočne Evrope i SSSR. NATO pakt u toku osamdesetih godina dvadesetog vijeka raspolagao sa 4,5 miliona vojnika oko 24000 tenkova, 1000 ratnih brodova i oko 10000 borbenih aviona sličnom snagom raspolagao je i Varšavski pakt razlike su postojale uglavnom u broju oklopno mehanizovanih jedinica gdje je kvantitet bio na strani zemalja koje su činile Varšavski ugovor. Urušavanjem komunizma u Evropi smisao NATO pakta kao instrumenta koletkivne zaštite (sa naglašenom ulogom SAD ) počeo je polako da gubi smisao. Međutim, idealnu priliku za opstanak, širenje i razvoj NATO vidi prvenstveno među zemljama bivšeg istočnoevropskog bloka i u miješanju u narastajuću krizu u SFRJ. Ako je mogućnost agresije na članice NATO-a ikada zaista postojala, raspadom komunističkih režima u bivšem socijalističkom bloku tokom 1990 i 1991 je prestala da bude faktor. Promjene u bivšim komunističkim zemljama su učinile NATO suvšnim. Savez je izgubio svrhu, razlog za postojanje. Ali određene struje unutar zemalja NATO su gotovo odmah počele da zagovaraju «obnovu»
20

Čehulić, Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura str.108

18

saveza, pa čak i njegovo širenje u centralnu i istočnu Evropu. Počela su da se izmišljaju nova objašnjenja koja bi omogućila nastavak starog stanja stvari. Najznačajnija od ovih ideja bila je da se zapadne zemlje, uprkos promjenama koje je izazvao kraj Hladnog rata, suočavaju s novim "bezbjednosnim izazovima" van tradicionalne zone odgovornosti NATO – na taj način opravdavajući dalje postojanje alijanse. Zagovornici ove ideje su se zalagali da NATO mora pronaći nove izazove kako bi opravdao svoje postojanje. Implicitno polazište ovog argumenta je da se NATO mora sačuvati kako bi se očuvala dominacija SAD u evropskim i svjetskim odnosima. Ovo je sigurno bio jedan od razloga za veliku zapadnu intervenciju – u kojoj je učeše američkih NATO saveznika bilo relativno maleno – u Kuvajtu i Iraku tokom 1990 i 1991. Koalicija protiv Iraka je organizovana uz velike poteškoće. Ali rukovodstvo SAD je ovaj rat smatralo neophodnim za reputaciju i verodostojnost SAD, kako u zapadnoj alijansi tako i u svjetskim odnosima. Parola ranih zagovornika širenja NATO je bila "Ili širenje, ili nestanak", kojom se najdirektnije objašnjava svrha, mada ne i razlog za ovakvu politiku. Raspad SSSR na političku scenu izbacuje slabu i ekonomski posrnulu Rusiju. Nespremna da riješava vlastite probleme skoro deceniju nakon kraja Hladnog rata Rusija neće biti u stanju da se značajnije izbori na svjetskoj političkoj sceni. SAD je u godinama nakon raspada SSSR preuzeo primat jedine prave svjetske supersile, koja je sposobna da djelujue u bilo kojem dijelu svijeta bilo kada. 2. OD VOJNE KA POLITIČKOJ ORGANIZACIJI Upravo u periodu devedesetih godina nastaće mnogo organizacija koje imaju usku saradnju sa NATO-m i koje svoju egzistenciju direktno mogu zahvaliti postojanju NATO-a. Većina organizacija ima za cilj promociju i proklamovanje ideja evroatlantizma. Pošto je NATO bio svjestan važnosti intergacije Istočno Evropskih zemalja u svoju strukturu stvorio je niz mehanizama za njihovu integraciju u savez. Prva i najvažnija institucija koja je nastala s ciljem priključenja istočnoevropskih zemalja NATO-u bilo je Sjevernoatlanski savjet za saradnju i Partnerstvo za mir.

2.1 Sjevernoatlantski savjet za saradnju (NACC) Sjevernoatlantski savjet za saradnju osnovan je, na prijedlog američkog državnog sekretara Džemsa Bejkera i njemačkog ministra vanjskih poslova Genšera na samitu NATO-u u Rimu u novembru 1991. godine. NACC je zamišljen kao "institucionalno tijelo za konsultacije i saradnju u pogledu političkih i bezbjednosnih pitanja", otvorenog za "sve zemlje članice bivšeg Varšavskog ugovora."

19

Djelatnosti za koje je predviđeno da se odvijaju u okviru Savjeta brojne su i nadasve diferencirane, a trebale bi se počivati na dijalogu i svestranoj saradnji članica Sjevernoatlanlskog saveza i bivših članica Varšavskog ugovora. Ne dajući bezbjednosne garancije zemljama bivšeg Varšavskog ugovora. Savjet je zamišljeno kao forum za podupiranje političkih savjetovanja, ekonomske saradnje i lakše primjene najrazličitijih informacija kako bi posikomunističe zemlje lakše postigle potrebne standarde za učlanjenje u evroatlantske integracije. Usprkos činjenici da su nevojni izazovi bezbjednosti vladali evroatlantskim prostorom početkom devedesetih godina prošlog vijeka, postsocijalističke zemlje najveću pažnju unutar Savjeta nastojale su posvetiti klasičnom vojnom aspektu sigurnosti te su željele pronaći načine što bliže saradnje s NATO-om upravo na vojnobezbjednosnom planu. Saradnja oko izrade nacionalnih vojnih strategija, planiranje izdataka za odbranu, treniranje i profesionalno osposobljavanje nacionalnih oružanih snaga po standardima NATO-a, mogućnosti dostizanja standarda NATO-a u pogledu naoružanja, tehnike i opreme bile su glavne teme interesa postsocijalističkih zemalja. NATO je insistirao da se upravo kroz Savjet za sjevernoatlantsku saradnju, krene s postupnom demokratizacijom nacionalnih oružanih snaga postsocijalističkih zemalja, s većom saradnjom njihove civilne i vojne industrije, transparentnošću vojnog budžeta te uspostavom većeg stepena civilno-vojnih odnosa. Članice Savjeta za sjevernoatlantsku saradnju predlagale su da se jednom godišnje održi samit ministara odbrana članica NATO-a i zemalja Savjeta, ali se Francuska, čije vojne snage nisu učestvovale u strukturi NATO-a, tome usprotivila.21 Ustvari, formiranje Sjevernoatlantskog savjeta za saradnju za NATO bila je u prvom redu strategijska odluka. Naime, u promijenjenoj geostrategijskoj slici Evrope i novim nevojnim izazovima bezbjednosti koji su se pojavili NATO je pokušao pronaći adekvatni model proširenja svog uticaja na prostor bivšeg socijalističkog bloka, bez davanja bezbjednosnih garancija ili direktnog primanja novo-formiranih zemalja s tog područja u svoje članstvo. U tim prvim posthladnoratovskim godinama, kada ni Vašington ni njegovi zapadnoevropski saveznici nisu znali kako se nositi s novonastalom situacijom u Evropi, Sjevernoatlantski savjetu za saradnju ponuđen je kao prvi institucionalni okvir za multilateralnu saradnju. Sve novonastale napetosti i nesuglasice mogle su se na taj način držali pod kontrolom.Time je spriječeno da se postojeće nestabilnosti iz centralne i istočne Evrope prošire na područje Sjevernoatlantskog saveza.22 2.2 Evroatlantski partnerski savjet
Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division 201 NATO u 21 veku 2007: Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 11

21 22

20

Evroatlantsko partnerski savjet (EAPC) okuplja ukupno 46 zemalja - 26 članica i 20 zemalja partnera u multilateralni program koji obezbjeđuje redovan dijalog i konsultacije o političkim i bezbjednosnim pitanjima. Istovremeno on sluzi kao politički okvir individualnim bilateralnim odnosima razvijenim između NATO-a i zemalja učesnica u progamu Partnerstva za mir. Odluka o osnivanju EAPC-a donesena je 1997. godine, odraz je priznanja Saveza da je došlo vrijeme krenuti korak naprijed iznad dostignuća NACC-a i osnovati bezbjednosni forum koji bi odgovarao sve više sofisticiranim oblicima odnosa koji su se gradili između zemalja partnera unutar programa Partnerstva za mir. Nivo već dostignute saradnje u praksi pokazao se kroz NATO vođenu mirovnu operaciju u Bosni i Hercegovini, gdje su se vojnici 14 zemalja partnera 1996. godine rasporedili uz bok snagama Saveza. Promjena NACC-a u EAPC nadopunila je paralelne korake jačanja uloge Partnerstva za mir povećanim učestvovanjem zemalja partnera u donosenju odluka i planova za sva područja aktivnosti Partnerstva. Uz kratkoročne konsultacije u EAPC-u o aktuelnim političkim i bezbjednosnim pitanjima, dugoročne konsultacije i saradnja odvijaju se na vise područja koja uključuju: upravljanje kriznim situacijama i operacije podrške miru; regionalna pitanja; nadzor naoružanja i pitanja vezana za proliferaciju oružja za masovno uništenje; borbu protiv terorizma, odbrambena pitanja poput planiranja, proračuna, politike i strategije; civilno planiranje za slučaj vanrednih stanja i nivoa pripravnosti u slučaju katastrofa; saradnja na području naoruzanja; nuklearna bezbjednost; nadzor vazdušnog saobraćaja; te naučan saradnja.23 Većina zemalja partnera uspostavila je diplomatske misije pri glavnom sjedistu NATO-a u Briselu, što omogućuje redovnu komunikaciju i konsultacije kada god se ukaže potreba. Sastanci EAPC-a održavaju se mjesečno na nivou ambasadora, godišnje na nivou ministara odbrane i spoljnih poslova te načelnika štaba.24

2.3 Partnerstvo za mir Osnovano na praktičnoj saradnji i privrženosti principima demokratije koja čini srž samog Saveza, Partnerstvo za mir (PfP) nastoji promicati reformski put, povećati stabilnost, smanjiti prijetnje miru, te izgraditi ojačane bezbjedonosne veze između individualnih zemalja partnera i NATO-a kao i zemalja partnera međusobno. Bit programa Partnerstva za mir jest partnerstvo oblikovano između svake zemlje partnera i NATO-a, skrojeno prema individualnim potrebama, te zajednički provedeno
Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 205 handbook 15.09.2008.godine u 14:00 časova www.nato.int/docu/handbook/2001/hb020202.htm - 9k 15.09.2008.godine u 14:00 časova
23 24

21

na nivou kojeg vlada svake od zemlje partnera sama odabere. Od osnivanja Partnerstva za mir, razvijen je opsežan program praktičnih mehanizama čiji je zadatak podržati primjenu PfP ciljeva i planova, te zamisli provesti u djela. Ovi mehanizmi nude okvir za bilateralno i multilateralno djelovanje dajući zemljama partnerima priliku za učestvovanje u efikasnim programima, istovremeno odražavajuci istinsku prirodu njihovog angažmana s NATO-om. Formalni temelj za Partnerstvo za mir čini Okvirni dokument izdan od Saveza 1994. godine, s pozivnicom zainteresovanim zemljama za učestovanje u programu. U Okvirni dokument ugrađena je obaveza zemalja članica Saveza konsultacija s bilo kojom od zemalja partnera ukoliko ista smatra kako joj je direktno ugrožen teritorijalni integritet, politička nezavisnost ili bezbjednost. Svaka zemlja partner takođe određuje posebne programe i političke obaveze za jačanje demokratskog društva, podržavanje načela međunarodnog prava, ispunjenje obaveza iz UN Povelje, Opšte deklaracije o ljudskim pravima, Završnog dokumenta iz Helsinkija i međunarodnih dogovora o razoružanju nadzoru naoružanja, te suzdržavanje od prijetnji ili upotrebe sile protiv drugih država, poštovanje postojećih granica i mirno rješavanje sporova. Posebne obaveze su preduzete za podsticanje transparentnosti u nacionalnom odbrambenom planiranju i budžetiranju, za uspostavljanje demokratskog nadzora oružanih snaga i za razvoj sposobnosti za zajedničke akcije s NATO-om u mirovnim i humanitarnim operacijama.25 Naglasak saradnje je posebno na vojnoj interoperabilnosti i reformi odbrane, te nošenju s posljedicama te transformacije. Isto tako, dotiče se svakog aspekta NATOovih aktivnosti uključujući odbrambenu politiku i planiranje, civilno-vojne odnose, obrazovanje i obuku, protiv vazdušnu odbranu, komunikacijsko-informacione sisteme, pitanja prenamjene vojnih objekata, upravljanje kriznim situacijama i planiranje za slučaj civilnih vanrednih stanja, programe informisanja i komuniciranja, te naučnu saradnju. Bilateralni programi i vojne vježbe pomogle su zemljama partnerima razviti snage sposobne za učešće u mirovnim akcijama zajedno sa snagama NATO-a, u skladu s jednim od ključnih ciljeva Partnerstva za mir. Zemlje partneri sve više oblikuju svoje oružane snage prema operativnim normama Saveza kako bi pomogle obezbjediti efikasnost na terenu, te usvajaju postupke i sisteme kompatibilne onima koje koristi NATO. Partnerska koordinacijska celija, uspostavljena 1994. godine u Vrhovnom štabu saveznickih snaga za Europu (Supreme Headquarters Allied Powers in Europe, SHAPE), sarađuje s obe NATO-ove Strateške komande kako bi doprinijela ovom procesu te pomaže koordinisanje PfP-ove obuke i uvježbavanja.26
25 26

Transformisani NATO 2006. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 16, 20 Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 207

22

Na sastanku na vrhu u Vašingtonu u aprilu 1999. godine, pokrenute su značajne inicijative za povećanjem operativne dimenzije Partnerstva za mir i za učestvovanjem zemalja partnera u donošenju odluka i planiranju. One su uključivale predstavljanje Koncepta operativnih sposobnosti kojima se teži razvijanju bliže i konkretnije vojne saradnje i poboljšanju vojne efikasnosti multinacionalnih snaga. Razvijen je Političkovojni okvir s ciljem jačanja konsultacija tokom eskalacije krize koja bi mogla zahtijevati raspoređivanje mirovnih snaga i ranije uključivanje zemalja partnera u rasprave u pogledu pitanja operativnog planiranja i stvaranja snaga. Predstavljen je bio i PfP-ov Program jačanja obuke i usavršavanja, osmišljen za pružanje podrške poboljšanju interoperabilnosti i promicanju veće saradnje i dijaloga u sirim krugovima odbrane i bezbjednosti i NATO-a i zemalja partnera. Takođe postoji niz priznatih PfP-ovih centara za obuku koja pridonose razvoju mogućnosti obučavanja u PfP-ovim zemljama. Kako bi se zemlje partneri što više integrisale u svakodnevicu Partnerstva, u osam su NATO vojnih sjedišta uspostavljeni PfP komandni elementi (PfP Staff Elements) popunjeni oficirima iz zemalja partnera. Takođe Partnerski sistem upravljanja i razmjene informacija u realnom vremenu (Partnership Real-time Information Management and Exchange system, PRIME), razvijen 2001. godine u Švajcarskoj, omogućuje zemljama partnerima i zemljama članicama NATO-a međusobnu razmjenu informacija, te zahtijevanje i nuđenje učešća i resursa u okviru NATO-ovih programa.27 Daljnji koraci za produbljenje saradnje u okviru Partnerstva preduzeti su na Praškom sastanku na vrhu, u novembru 2002. godine. Sveobuhvatna procjena EAPC-a i Partnerstva za mir rezultovala je prijedlogom o jačanju saradnje u odbrambenim reformama, osnaživanjem političkog dijaloga sa zemljama partnerima i daljnjim povećanjem njihovog učešća u planiranju, provođenju i nadzoru aktivnosti u kojima učestvuju. Predstavljen je i Partnerski akcijski plan protiv terorizma s ciljem pružanja okvira ojačanoj multilateralnoj saradnji u borbi protiv terorizma. Kako bi se odgovorilo na reformske potrebe zemalja partnera, na Praškom je sastanku na vrhu predstavljen novi bilateralni mehanizam pod nazivom Individualni partnerski akcijski planovi (Individual Partership Action Plans, IPAPs). Oni omogućuju Savezu oblikovanje savjeta i pomoći zemljama partnerima koje su voljne i sposobne provoditi ukupne planove prestuktuiranja, pogotovo u pogledu pitanja vezanih uz odbranu i širi politički okvir, te u institucionalnim reformama. Razvijeni na osnovu dvogodišnjeg rada, svrha ovih planova je približavanje različitih mehanizama saradnje kroz koje zemlje partneri saraduju sa Savezom, usredotočavajući se na aktivnosti s ciljem pružanja sto efikasnije podrške nastojanjima unutrašnje reforme. Pojačan politički dijalog o važnim pitanjima integralni je dio IPAP procesa. IPAP-ovi takođe
Vukadinović,R Čehulić, L Božinović, D 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str 179.
27

23

nastoje olakšati koordinaciju bilateralne pomoći koja dolazi od pojedinačnih zemalja članica NATO-a i zemalja partnera, kao i nastojanja ostalih relevantnih međunarodnih institucija. U novembru 2004. godine, Gruzija postaje prva zemlja koja je razvila Individualni partnerski akcijski plan s NATO-om, a isti se planovi takođe provode s nizom drugih zemalja partnera. Nadogradujući se na uspjeh postignut u Pragu, na sastanku na vrhu u Istambulu u junu 2004. godine, preduzeti su dalji koraci prema učvršćavanju Partnerstva, njegovoj izgradnji prema konkretnim ključnim pitanjima, te direktnijem prilaženju potrebama i sposobnostima pojedinačnih zemalja partnera. Odbrambena reforma prepoznata je kao ključni prioritet Evroatlantskog partnerstva, a predstavljen je i Partnerski akcijski plan za izgradnju odbrambenih institucija (Partership Action Plan on Defence Institution Building) kako bi se ohrabrilo i potaklo zemlje partnere u izgradnji efikasnih i demokratski odgovornih institucija odbrane. Mogućnosti zemalja partnera da ojačaju svoju ulogu u NATO-ovim vojnim operacijama, povećale su se ranijim uključenjem zemalja davatelja jedinica u proces donošenja odluka, te pružanjem veće mogućnosti za političke konsultacije. Koncept operativnih sposobnosti (Operational Capabilities Concept) takođe dobiva na snazi, promičući veću vojnu interoperabilnost i transformaciju struktura odbrane u skladu s NATO-ovim vlastitim evoluirajućim operativnim ulogama i sposobnostima. Radi se i na postavljanju programa ponuđenih u okviru PfP-a u opšte ciljeve i prioritete, kako bi zemlje partneri mogle lakše utvrditi one aktivnosti koje su za njih od izuzetne važnosti. Na Istambulskom je sastanku na vrhu donesena odluka kako bi NATO trebao staviti poseban naglasak na saradnju sa zemljama partnerima u dvjema strateški izuzetno važnim regijama, Kavkazu (Armenija, Azerbejdžan i Gruzija) i Srednjoj Aziji (Kazakstan, Kirgistan, Tadžikistan, Turkmenistan i Uzbekistan). Dvema regijama dodijeljen je Poseban predstavnik koji djeluje u ime NATO-ovog Glavnog sekretara, kao i dva oficira za vezu. Ove pozicije dodijeljene su sa svrhom jačanja NATO-ove sposobnosti u pružanju prilagođene pomoći i savjeta o primjenjivanju važnih aspekata Individualnih partnerskih akcijskih planova zemljama koje su planove razvile, te za promicanje saradnje u pogledu pitanja iz Partnerskog akcijskog plana za izgradnju odbrambenih institucija i borbu protiv terorizma, kao i kroz Proces planiranja i revizije koji je od izuzetne važnosti u kontekstu pitanja odbrambenih reformi. 3. POST HLADNORATOVSKA PROŠIRENJA SAVEZA U prvoj fazi nakon kraja hladnog rata članice NATO-a su za zemlje koje bi htjele postati punopravni članovi oformilo Sjevernoatlanski savjet za saradnju te Partnerstvo za mir kao pogodne oblike saradnje između članica NATO-a i potencijalnih država

24

kandidata. Pritom se isticalo da je saradnja te vrste počiva na razvoju demokratije, tržične ekonomije, ljudskih prava i transparentnosti cjelokupnog vojnog sektora. Druga faza koja je trajala od 1995 do 1999. godine karakteriše intenziviranje političkih pregovora kako unutar samih saveznika tako i u odnosima sa zemljama Centralne i Istočne Evrope. Svjesni činjenice da će do proširenja doći predstavnici zemlaja članica Saveza pokušavali su pronaći odgovore koja zemlja kada i kako ući u punopravno članstvo u NATO-u. NATO je zbog strateškog položaja i postignutih reformi odlučio da na svoj 50 rođendan 1999. godine u savez primi Poljsku, Mađarsku i Češku. Primanjem ovih zemalja NATO je pokazao spremnost i odlučnost da se širi na Istok,to je takođe bila i potvrda da je NATO prebrodio sve posthladnoratovske krize i da mirno može da krene u novu fazu svog razvoja. Međutim ove tri zemlje su relativno nespremne ušle u Savez što se ubrzo pokazalo te je rezultovalo problemima pri njihovom prilagođavanju oružanih snaga ali i nevoljkom preuzimanju obaveza koje proizlaze iz članstva. Stoga je NATO drugom proširenju pristupio krajnje oprezno. U tom cilju osnovan je Akcijski plan za članstvo (MAP) kojim je NATO preciznije i pažljivije definisao uslove za članstvo. Stoga se drugo proširenje najavljeno na smitu u Pragu 2002.godine obavljalo drugima tempom. U Pragu je od deset zemalja Vilniunske grupe izdvojeno njih sedam: Bugarska, Estonija, Letonija, Litvanija, Rumunija, Slovačka i Slovenija koje su 2004 postale punopravne članice. Ovo novo proširenje najveće u istoriji Saveza vodilo je računa o političkim, geostrateškim i vojnim kriterijima. Savez je na političkom planu postavio kao primarni cilj političko-diplomatsko djelovanje, na strateškom planu NATO je ušao duboko u interesnu sferu bivšeg SSSR i na taj način izbio direkno na granice Rusije. Napravio je veliki iskorak prema istoku, Slovenija je predstavljala ulazna vrata za Balkan a Bugarska i Rumunija omogućile su NATO-u nesmetan izlzak prema istočnom Mediteranu, Bliskom istoku, Kaspijskom moru i dalje prema Centralnoj Aziji. Ovime je stvoren obruč oko Zapadnog Balkana s ciljem da se ne dozvoli ponavljanje bilo kakve nestabilnosti. Na vojnom planu ni jedna od novoprimljenih članica nije ispunila NATO uslove u potpunosti. To je bilo u kontradikciji sa onim što je NATO očekivao, ali u Savezu niko nije naivan i ne vijeruje da će nove članice biti u stanju da vojno djelovati kao američke ili zapadnoevropske snage. Nakon samita u Bukureštu 2008. godine Savez je pozvao Hrvatsku i Albaniju da se priključe Savezu 2009. godine. 4. NATO I EVROPSKA UNIJA POSLIJE MASTRIHTA Od svog nastanka i NATO i Evropska unija pridonose održavanju i jačanju bezbjednosti i stabilnosti u zapadnoj Evropi. NATO teži ostvarenju ovog cilja ulogom jakog odbrambenog, političkog i vojnog saveza, a od vremena završetka Hladnog rata, razvijanjem ostalih partnerstava i proširenjem članstva, jača sigurnost u širem evroatlantskom području. Evropska unija jača stabilnost promicanjem ekonomske i

25

političke integracije isprva među zapadnoevropskim zemljama, a potom i pružanjem dobrodošlice novim zemljama članicama. Kao posljedica procesa proširenja članstava obiju organizacija, velik broj evropskih zemalja postao je dijelom novih strujanja političkog i ekonomskog razvoja Evrope, a mnoge su postale i članicama obiju organizacija. Kao posljedica pregovora započetih u septembru 2000. godine, Glavni sekretar NATO-a i predsjedavajući EU-a izmijenili su u januaru 2001. godine službena pisma radi utvrđivanja raspona saradnje i oblika. Na zajedničkm sastancima različitih nivoa. Propisana su godišnje dva zajednička sastanka ministara spoljnih poslova NATO-a i EU-a, i najmanje tri sastanka tromjesečno na nivou ambasadora Sjevernoatlantskog savjeta i Političkog i bezbjednonog odbora EU-a (poznati kao NAC-PSC sastanci). Osim spomenutih, dvaput u tri mjeseca održavali bi se sastanci Vojnog savjeta, dok bi se sastanci potčinjenih odbora sazivali redovno. Uz navedene sastanke, pismima su propisani i sastanci na nivou osoblja. Odtada su sastanci NAC-PSC postali uobičajno obilježjem saradnje dviju organizacija. Teroristički napadi na Sjedinjene Američke Države u septembru 2001. godine, podstakli su daljnje jačanje saradnje. Na snazi su dobili i službeni kontakti, te međusobno učestvovanje na sastancima.28 Na Praškom sastanku na vrhu u novembru 2002. godine, članice NATO-a su iznova potvrdile svoju predanost jačanju saradnje NATO-a i EU-a čija se i efikasnost pokazala tokom zajedničkog nastojanja uspostave mira i uslova za razvoj na Balkanu. U deklaraciji NATO-EU o ESDP-u objavljenoj u decembru 2002. godine, dvije su organizacije pozdravile strateško partnerstvo između EU-a i NATO-a na području upravljanja krizama. Nekoliko mjeseci kasnije, NATO i Evropska unija dali su sadržaja strateškom partnerstvu, te su usaglasavajući niz dokumenata otvorili put zajedničkom djelovanju. Dokumentima su obezbjedili razmjenu povjerljivih informacija i saradnju u upravljanju krizama ukljucujuci dogovore "Berlin Plus".29 4.1 Razvoj praktične saradnje NATO-EU "Berlin Plus"dogovori počivaju na saznanju da zemlje članice obe organizacije imaju samo jednu postavu oružanih snaga, te ograničene resurse na raspolaganju. U postojećim okolnostima, a i radi izbjegavanja nepotrebnih dupliranja resursa, dogovoreno je da će EU u svojim mirovnim operacijama moći koristiti NATO-ove kapacitete i sposobnosti. Drugim riječima, dogovori omogućuju pružanje podrške NATO-a misijama predvođenima EU-om u kojima Savez kao cjelina ne učestvuje. Oni
Bezbjednost kroz partnerstvo 2006.. Brusseles: NATO Public Diplomacy Division str. 8 Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 251

28 29

26

su olakšali prijenos odgovornosti od NATO-a na EU za vojne operacije u bivšoj jugoslavenskoj Republici Makedoniji i Bosni i Hercegovini Ovaj sporazum, potpisan u martu 2003. godine, naziva se "Berlin Plus"jer proizilazi iz odluka donesenih u Berlinu 1996. godine, u kontekstu saradnje NATO-WEU. Glavne karakteristike dogovora "Berlin Plus"čine sljedeće sastavnice:30 1. obezbjeđen pristup EU-a NATO-ovim sposobnostima planiranja osposobljenih za doprinos vojnim operacijama predvodenim EU-om; 2. pretpostavka raspoloživosti unaprijed određenih NATO-ovih sposobnosti i zajedničkih sredstava za operacije predvodene EU-om; 3. utvrđivanje raspona europskih opcija komandovanja za operacije predvodene EU-om, daljnji razvoj uloge Zamjenika vrhovnog saveznickog komadanta za Europu (Deputy Supreme Allied Commander Europe, DSACEUR) kako bi u potpunosti i što efikasnije preuzeo svoje evropske obaveze. 4. daljnje prilgođavanje NATO-ovog sistema odbrambenog planiranja s ciljem što sveobuhvatnijeg uključenja vojnih snaga u operacije predvodene EU-om; 5. NATO-EU dogovor koji pokriva razmjenu povjerljivih informacija pod međusobnim pravilima bezbjedonosne zaštite; postupci za izdavanje, praćenje, povrat i opoziv NATO-ovih sredstava i sposobnosti; NATO-EU aranžmani konsultacije u kontekstu upotrebe NATO-ovih sredstava i sposobnosti u EUovim operacijama upravljanja krizama.31

5. ODNOS NATO-A SA UJEDINJENIM NACIJAMA Ujedinjene nacije (UN) u središtu su šireg institucionalnog okvira u sklopu kojeg djeluje Savez. Taj je princip ugrađen u sporazum kojim je osnovan NATO. Rezolucije Savjeta bezbjednosti UN-a obezbjedile su mandat za glavne NATO-ove mirovne operacije na Balkanu i u Afganistanu, a takođe omogućavaju okvir i NATO-ovoj misiji za obuku u Iraku. U skorije vrijeme, NATO je pružio logističku pomoć operaciji Africke unije pod okriljem UN-a u regiji Darfur (Sudan). U posljednjih se nekoliko godina saradnja izmedu NATO-a i Ujedinjenih nacija razvila daleko izvan granica njihovog zajedničkog angažmana na zapadnom Balkanu i u Afganistanu. Odnosi između dviju organizacija u postupnom su porastu na svim nivoima: na terenu, konceptualno i politički, kao i institucionalno. Saradnja i konsulta30 31

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 256 Transformisani NATO 2006. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 16

27

cije sa stručnim tijelima UN-a ne odnose se samo na upravljanje kriznim situacijama, već se protežu na cijeli niz pitanja, poput planiranja za slučaj civilnih vanrednih stanja, civilno-vojne saradnje, borbe protiv trgovine ljudima, aktivnosti borbe protiv mina, i borbe protiv terorizma. Iako je od osnivanja Saveza 1949. godine formalni odnos Ujedinjenih nacija i Sjevernoatlantskog saveza ostao solidno povezan njihovim osnovnim dokumentima, odnosi na radnom nivou između institucija Ujedinjenih nacija i Saveza ostali su uglavnom ograničeni. Stanje se izmijenilo 1992. godine, kada su, u kontekstu rastućeg sukoba na zapadnom Balkanu, njihove uloge u upravljanju kriznim situacijama dovele do jačanja praktične saradnje između dviju organizacija. U junu 1992. godine, NATO-ovi su brodovi u sastavu savezničkih Stalnih pomorskih snaga za Sredozemlje (Standing Naval Force Mediterranean), potpomognuti NATO-ovim pomorskim izviđačkim avionima započeli posmatranje operacija na Jadranu kao znak podrške UN-ovom embargu na oružje za sve republike bivše Jugoslavije. Nekoliko mjeseci kasnije, NATO i Zapadnoevropska unija (WEU) započeli su s provođenjem operacija kao podrška rezoluciji Savjeta bezbjednosti UN-a o sprječavanju eskalacije sukoba. U decembru 1992. godine, ministri spoljnih poslova NATO-a službeno su potvrdili spremnost Saveza na pružanje podrške mirovnim operacijama pod smjernicama Savjeta bezbjednosti UN-a. Mjere koje su već bile preduzete od strane zemalja članica NATO-a, i individualno i u sklopu Saveza, bile su revidirane, i Savez je pokazao da je spreman pozitivno odgovoriti na buduće inicijative koje bi mogle doći od strane Generalnog sekretara UN-a u traženju podrške Saveza. Uslijedio je cijeli niz mjera poput zajedničkih pomorskih operacija pod vodstvom Savjeta NATO-a i WEU-a; NATO-ovih vazdušnih operacija; bliske vazdušne podrške Zaštitnim snagama Ujedinjenih nacija (United Nations Protection Force, UNPROFOR); vazdušnih napada radi zaštite UNovih "enklava"; te izrada rezernih planova za ostale korake koje bi Ujedinjeni nacije mogli preduzeti.32 Nakon potpisivanja Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (Daytonski sporazum) 14. decembra 1995. godine, Ujedinjene nacije su, na osnovu Rezolucije 1031 Savjeta bezbjednosti UN-a, dodijelili mandat NATO-u za provođenje vojnih aspekata mirovnog dogovora. To je ujedno bila i prva NATO-ova mirovna operacija. U sklopu novog mandata, Implementacione snage pod vodstvom NATO-a (Implementation Forces, IFOR) započele s operacijama u Bosni i Hercegovini 16. decembra 1995. godine. Godinu dana kasnije zamijenjene su Stabilizacijskim snagama (Stabilisation Force, SFOR) pod vođstvom NATO-a. Tokom svojih mandata, obe multinacionalne snage usko su sarađivale s drugim međunarodnim organizacijama i humanitarnim agencijama na terenu, uključujuci UN-ove agencije kao sto su Visoki
32

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 263

28

predstavnik Ujedinjenih nacija za izbjeglice (High Commissioner for Rufugees, UNHCR) i Međunarodne policijske namjenske snage (International Police Task Force, IPTF).33 Savez je preduzimao niz akcija u znak podrške UN-ovom Savjetu bezbjednosti za vrijeme i nakon sukoba. 12. juna 1999. godine, rasporedene su Snage za Kosovo (Kosovo Force, KFOR) na osnovu Rezolucije 1244 Savjeta bezbjednosti UN-a, kako bi se obezbjedila međunarodna sigurnost.Ujedinjene nacije i NATO su u 2000. i 2001. godini takođe ostvarili uspješnu saradnju u zaustavljanju sukoba u južnoj Srbiji kao i u sprječavanju rasplamsavanja građanskog rata u bivsoj jugoslavenskoj Republici Makedoniji. Saradnja između NATO-a i UN-a odigrala je ključnu ulogu u Afganistanu. 11 avgusta 2003. godine, Savez je službeno preuzeo Međunarodne snage za pomoć bezbjednosti (International Security Assistance Force, ISAF), snage s mandatom UN-a koje su isprva bile zadužene za podršku sigurnosti u i oko Kabula. S vremenom je ISAF, nizom rezolucija Savjeta bezbjednosti UN-a, dobio zeleno svjetlo za djelovanje u ostalim regijama u zemlji s ciljem širenja autoriteta centralne vlasti i omogućavanja razvoja i obnove. Savez je na određeno vrijeme rasporedio i dodatne vojne snage u Afganistan radi pojačanja ISAF-ove podrške nastojanjima afganistanske vlade u pokušaju stvaranja bezbjednosnog okruženja uoči predsjedničkih izbora 2004. godine, te za parlamentarne i lokalne izbore u septembru 2005. godine.34 U Iraku, pod uslovima Rezolucije 1546 Savjeta bezbjednosti UN-a, a na zahtjev iračke privremene vlade, NATO pruža podršku u obuci i opremanju iračkih snaga bezbjednosti.U junu 2005. godine, nakon zahtjeva Africke unije, te u uskoj saradnji s Ujedinjenim nacijama i Evropskom unijom, NATO je pristao dati podršku Afričkoj uniji u širenju njezine misije za prekid nasilja u regiji Darfur (Sudan). NATO je pomogao vazdušnim prevozom mirovnjaka iz afričkih zemalja davaoca vojnika u regiju tokom ljetnih mjeseci, te obukom oficira Africke unije za vođenje multinacionalnih vojnih štabova i upravljanje obavještajnim podacima. 6. NATO I ORGANIZACIJA ZA EVROPSKU BEZBJEDNOST I SARADNJU NATO i Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju (OESS) imaju komplementarne uloge i funkcije kada je riječ o promicanju mira i stabilnosti u evroatlantskoj regiji, poput sprječavanja sukoba i upravljanja kriznim situacijama. Odnos NATO-OESS ogleda se i na političkom i na operativnom planu. Od devedesetih godina, obe organizacije aktivno učestvuju na terenu u zapadnom Balkanu, te redovno
33 34

. NATO na Balkanu 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 8 Transformisani NATO 2006. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str.15

29

izmjenjuju poglede i stavove te traže načine za međusobno nadopunjavanje niza aktivnosti vezanih uz pitanja od zajedničkog interesa poput upravljanja kriznim situacijama, bezbjednosti granica, razoružanja, terorizma, i poduzimanja inicijativa za određene regije. Najbolje mjerilo praktične NATO-OESS saradnje jest zajednička misija koju su dvije organizacije pokrenule na zapadnom Balkanu. Nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma 1996. godine, razvijen je zajednički akcijski plan za Bosnu i Hercegovinu. Snage (IFOR) pod vodstvom NATO-a osnovane s ciljem provođenja vojnih aspekata mirovnih dogovora, te nakon njih osnovane Stabilizacijske snage (SFOR) pružile su značajnu podršku provođenju civilnih aspekata dogovora. Ilustracije radi, vodeći računa o bezbjednosti OESS-ovog osoblja i humanitarne pomoci, NATO je pridonio mirnoj organizaciji izbora u Bosni i Hercegovini koji su se odvijali pod nadzorom OESS-a. U oktobru 1998. godine, Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju uspostavila je Verifikacijsku misiju za Kosovo radi praćenja dogovora za prekid vatre na terenu zaključenog nakon pogoršanja stanja na Kosovu. Nakon NATO-ove vazdušne kampanje na Kosovu u junu 1999., osnovana je nova OESS-ova Misija na Kosovu kao dio UN-ove Privremene misije za administraciju na Kosovu. Uloga je OESS-ove misije, među ostalim je, nadgledanje napretka demokratije, stvaranje institucija, te zaštita ljudskih prava. Misija održava bliske odnose sa Snagama za Kosovo (KFOR) pod vodstvom NATO-a, koje su dobile mandat od Ujedinjenih nacija s ciljem osiguranja bezbjedonosnog okruženja za rad međunarodne zajednice. NATO je takođe ostvario uspješnu saradnju s Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju u bivšoj jugoslavenskoj Republici Makedoniji. NATO-ove su namjenske snage bile postavljene u septembru 2001. godine kako bi pružile dodatnu bezbjednost EU-ovim i OESS-ovim promatračima radi provođenja okvirnog mirovnog sporazuma donesenog u ljeto nakon proljetnog perioda kojeg su obilježili etnički nemiri. Evropska je unija službeno preuzela ovu operaciju, pod novim imenom "Concordia", u periodu od marta 2003. do njenog okončanja u decembru 2003. godine.35 Saradnja NATO-OESS pridonijela je i promicanju boljeg nadzora i obezbijeđenja graničnih prijelaza na zapadnom Balkanu. NATO i Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju usklađuju svoja djelovanja i na drugim područijma. NATO-ove inicijative na područjima nadzora naoružanja, cisćenja mina, uklanjanja zaliha municije i nadzora širenja malokalibarskog i lakog oružja u skladu su s OESS-ovim nastojanjima u pogledu sprječavanja sukoba i ponovne izgradnje stabilnosti. Štoviše, u okviru regije, obe organizacije stavljaju poseban naglasak na Jugoistočnu Evropu, Kavkaz i Srednju Aziju. Nadalje, svaka je od organizacija razvila je paralelne inicijative za zemlje mediteranskog područja.
35

. NATO na Balkanu 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 267

30

NATO je takođe zainteresovan za produbljenje odnosa s drugim međunarodnim organizacijama radi razmijene informacija i promicanja adekvatnog i efikasnog djelovanja na područjima koja su od zajedničkog interesa. Kao sto je opisano u prethodnim poglavljima, od međunarodnih organizacija, NATO ponajprije saraduje s Evropskom unijom, Ujedinjenim nacijama te Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju. Isto tako, NATO održava redovne konsultacije i učestvuje u raznim oblicima saradnje s velikim brojem značajnih međunarodnih institucija kao što su Savjet Evrope, Skupština Zapadnoevropske unije, Crvenim krstom, ICTY u Hagu i drugim organizacijama 7. NATO I RUSIJA Od kraja Hladnog rata, zemlje članice NATO-a smatraju razvoj pozitivnih odnosa i saradnje s Rusijom jednim od prioriteta. Tokom godina učinjen je značajan napredak u prevladavanju starih antagonizama zasnovanih na ideološkom, političkom i vojnom konfrontacijama prema evolutivnom i formalno oblikovanom partnerstvu utemeljenom na zajedničkim interesima i trajnom dijalogu.36 Danas se članice NATO-a i Rusija redovno sastaju na ravnopravnim nivoima u Savjetu NATO-Rusija gdje se konsultuju o aktuelnim pitanjima bezbjednosti te o razvoju praktične saradnje na brojnim područjima od zajedničkog interesa. Uprkos činjenici da postoje razlike u nekim pitanjima čije rješavanje zahtijeva vremena, pokretačka snaga novog vida saradnje jest shvatanje da članice NATO-a i Rusija dijele strateške prioritete, te da su suočene sa zajedničkim izazovima poput borbe protiv terorizma i širenja oružja za masovno uništenje 7.1 Razvoj odnosa Ideološka i politička podjela Europe okončana je 1989. godine padom Berlinskog zida. Nakon raspada Sovjetskog Saveza i Varšavskog pakta 1991. godine, te s rastom novih bezbjednosnih izazova u posthladnoratovskom okruženju, NATO počinje upostavljati nove oblike dijaloga i saradnje sa zemljama Istočne i Srednje Evrope i s članicama Zajednice nezavisnih država (Commonwealth of Independent States, CIS). Rusija postaje 1991. godine članicom Sjevernoatlantskog savjeta za saradnju (North Atlantic Cooperation Council) koje je zamijenjeno Evroatlantskim partnerskim savjetom 1997. godine. Od 1994. godine, je članica u NATO-ovom Partnerstvu za mir (Partnership for peace, PfP) - značajnom programu bilateralne saradnje, a 1996. godine

36

Čehulić. Lidija. 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura str. 283.

31

nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma, Rusija je svojim jedinicama i logističkom podrškom učestvovala u NATO-ovim mirovnim operacijama u Bosni i Hercegovini. Saradnja u složenim uslovima na terenu na Balkanu značajno je ojačala međusobno povjerenje i učvrstila političku volju za korakom naprijed u pogledu saradnje NATO-a i Rusije. Taj se preokret dogodio 1997. godine potpisivanjem Osnovnog akta o međusobnim odnosima, saradnji i bezbjednost (Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security) koji je pružio formalnu osnovu odnosa NATO-a i Rusije. Njime je izražen zajednički cilj izgradnje dugotrajnog mira i uspostavljeno Trajni zajednički savjet (Permanent Joint Council, PJC) kao forum za savjetovanje i saradnju. Time je odnos između Rusije i NATO-a uz operativnu poprimio i konkretnu institucionalnu dimenziju. Iako je u sledećih nekoliko godina učinjen značajan napredak u pogledu jačanja međusobnog povjerenja i razvoja programa konsultacija i saradnje, zaostale hladnoratovske predrasude spriječile su PJC u razvoju njegovog potencijala. Zbog nesuglasica oko NATO-ove vojne agresije na SRJ 1999. godine, Rusija je suspendovala svoje učestvovanje u PJC-u, koje se do tada redovno sastajalo na nivou ambasadora ili ministara. Ipak, nekoliko je aktivnosti, poput mirovne operacije u Bosni i Hercegovini, i dalje nastavljeno bez prekida. Štaviše, Rusija je odigrala ključnu diplomatsku ulogu u rješavanju kosovske krize, a u junu 1999. godine, kada su se Snage za Kosovo pod vodstvom NATO-a razmjestile, ruski su mirovnjaci postali njihovim dijelom. Od 1999. godine, odnosi između Rusije i NATO-a počeli su se znatno poboljšavati. Početkom 2000. godine prilikom izbora za predsjednika Rusije, Vladimir Putin je izjavio da će raditi na ponovnoj izgradnji odnosa s NATO-om u duhu pragmatizma. Nekoliko je ključnih događaja podstaklo ubrzanje procesa. Naime, 12. avgusta 2000. godine, potonuće nuklearne podmornice Kursk, pri čemu je poginulo 118 članova posade, naglasilo je hitnu potrebu za saradnjom između NATO-a i Rusije u odgovorima na slične tragične nesreće. Teroristički napadi na Sjedinjene Američke Države 11. septembra 2001. godine podsjetili su na potrebu organizovanog međunarodnog djelovanja u borbi protiv terorizma i drugih novih bezbjednosnih izazova. Neposredno nakon terorističkih napada, Rusija je otvorila svoj vazdušni prostor međunarodnoj koalicijskoj kampanji u Avganistanu te je razmjenjivala obavještajne podatke s ciljem pružanja podrške antiterorističkoj koaliciji.37 Na susretima na visokom nivou između NATO-a i Rusije u sljedećih nekoliko mjeseci, među ostalim i dva sastanka Lorda Robertsona i Vladimira Putina te na susretu ministara spoljnih poslova Saveza i Rusije u decembru 2001. godine, tražile su se mogućnosti za pružanje novih poticaja i sadržaja odnosima NATO-a i Rusije. 7.2 Savjet NATO-Rusija
37

Partnerstvo kroz bezbijednost 2006.Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 23.

32

Pojačani pregovori zaključeni su dogovorom o zajedničkoj deklaraciji "Odnosi NATO - Rusija: Novi kvalitet" potpisanom od strane ruskih i NATO šefova država i vlada u Rimu u maju 2002. godine. Ovom deklaracijom, nastalom na ciljevima i principima Osnovnog akta, predstavnici NATO-a i Rusije obavezali su se jačati sposobnosti zajedničkog rada, na ravnopravnim principima, u područjima od obostranog interesa i suprotstavljati se zajedničkim prijetnjama svojoj bezbjednosti. Istim je dogovorom uspostavljen je Savjet NATO-Rusija (NATO - Russia Council, NRC) koje je zamijenilo PJC. Svih 26 zemalja članica NATO-a i Rusija ravnopravno učestvuju u NRC-u identificirajući i istražujući mogućnosti za zajedničke odluke i aktivnosti unutar širokog spektra bezbjedonosnih pitanja na evroatlantskom području. Promjena PJC-a u NRC (koji se sastaje u formatu «27» umjesto «NATO+1») označila je i nov filozofski pristup prema odnosu. To je pridonijelo stvaranju osnaženog ambijenta povjerenja, čineći političku razmjenu i konsultacije daleko prikladnijima konkretnoj saradnji.Glavni sekretar NATO-a predsjedava sastancima NRC-a koji se održavaju na različitim nivoima - najmanje jednom mjesečno na nivou ambasadora, dvaput godišnje na nivou ministara, te prema potrebi na nivou sastanaka na vrhu. Odbor za pripremu (Preparatory Commitee), koji se sastaje barem dvaput u mjesecu, pruža podršku radu NRC-a, te nadzire postojeću saradnju. Rad u posebnim područjima razvijen je u okviru AD HOC ili stalnih radnih grupa. Sastanci se takođe odvijaju jednom mjesečno između vojnih predstavnika, te dvaput godišnje na nivou načelnika glavnih štabova.38 NRC i njemu podčinjene strukture djeluju po principu konsenzusa i trajnog političkog dijaloga. Članice NRC-a djeluju kao nacionalni predstavnici te na način konzistentan njihovim kolektivnim obvezama i zadacima. Pritom članice NATO-a i Rusija zadržavaju pravo na samostalno djelovanje, iako je njihov zajednički cilj u okviru NRC-a rad na svim područjima u kojima dijele interese i poteškoće. U ljeto 2004. godine, brojni tragični događaji uzrokovani terorizmom u Rusiji doveli su do vanredne sjednice NRC-a po prvi puta u istoriji. Učesnici NRC-a snažno su osudili terorizam u bilo kojem obliku, te su iznova potvrdili svoju odlučnost da zajedničkim naporima stanu na kraj ovoj opštoj prijetnji. Uslijedili su konkretni koraci poput osnivanja NRC-ovog Akcijskog plana protiv terorizma odobrenog od ministara spoljnih poslova NRC-a 9. decembra 2004. godine. Isti plan nudi strukturu i cilj saradnji NRC-a na ovom ključnom području, te udružuje saradnju NRC-a usmjerenu na sprječavanje terorizma, borbu protiv terorističkog djelovanja te upravljanje posledicama u slučaju terorističkih napada. Organizovana je zajednička procjena konkretnih opasnosti od terorizma koja se neprestano revidira. Na trima konferencijama na visokom nivou -2002. godine u Rimu i
38

Transformisani NATO 2006. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 22

33

Moskvi, te 2004. godine u Norfolku (Virdžinija, SAD) - raspravljalo se o ulozi vojske u borbi protiv terorizma, dajući savjete za razvijanje praktične vojne saradnje na ovom području. Konferencija održana u Sloveniji u junu 2005. godine, bila je usmjerena na izazove s kojima se suočavaju državne vlasti u Rusiji, Španiji, Turskoj i Sjedinjenim Američkim Državama rješavajući posljedice nedavnih terorističkih napada, te na način na koji su se naučene lekcije otada ugradile u politiku i praksu. Posebni oblici borbe protiv terorizma takođe su ključno pitanje mnogih područja saradnje u okviru NRC-a, na primjer planiranje u vanrednim situacijama, sprječavanje proliferacije, nadzor vazdušnog prostora, odbrana od krstarećih projektila, odbrambena reforma i naučna suradnja. 7.3 Vojno-Vojna saradnja NATO-a i Rusije Glavni cilj vojno-vojne saradnje je poboljšati interoperabilnost između snaga Rusije i Saveza imajući na umu da se od savremene vojske, u trenutku poziva za učestvovanjem u mirovnim ili ostalim operacijama upravljanja krizama, očekuje saradnja u okviru višenacionalne komande i strukture snaga. Provodi se i velik broj vježbi i programa obuke.39 Nakon gubitka ruske nuklearne podmornice Kursk u avgustu 2000.godine, zajednički poduhvati započeti su na području mjera za spašavanje posade podmornica. Okvirni sporazum, potpisan u februaru 2003. godine, predstavljao je velik korak prema standardizaciji postupaka traganja i spašavanja, saradnji u razvoju opreme, razmjeni informacija, te provođenju zajedničkih vježbi za ispitivanje postupaka. U toku je i postavljanje okvira za obostranu pomorsku izmjenu i posjete lukama, kao i moguće aktivnosti za jačanje zajedničkih vježbi između vojnih snaga Rusije i NATO-a. U svrhu priprema ruske posade za buduću podršku u Operaciji "Active Endeavour", 2005. godine su organizirane obučne vježbe. 7.4 Napredak u kontroli naoružanja Predmet rasprave NATO-a i Rusije bile su i teme vezane uz nadzor naoružanja i mjere izgradnje povjerenja. Unutar ovog zadanog okvira obe su strane iznova potvrdile svoju predanost Sporazumu o konvencionalnim vojnim snagama u Evropi (Treaty on Conventional Forces in Europe, CFE), kao okosnici evropske bezbjednosti. Napredak na ovom području zavisi o ruskom ispunjenju svojih preostalih obaveza artikulisaniih u Završnom aktu konferencije država učesnica CFE sporazuma u Istambulu 1999. godine, a odnose se na Gruziju i Moldaviju. Članice NATO-a su potvrdile da će se ispunjenjem ovih obaveza stvoriti potrebni uslovi za postizanje ratifikacije Dogovora o prihvaćanju
39

Partnerstvo kroz bezbijednost 2006.Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 12

34

CFE sporazuma od strane svih 30 država potpisnica, čime će sporazum stupiti na snagu.40 Treći dio NATO NA POČETKU XXI VIJEKA 1. NATO NAKON TERORISTIČKIH NAPADA NA SAD Teroristički napadi na Njujork i Vašington, 11. septembra 2001. godine, naveli su ne samo Sjedinjene Američke Države već i cijeli Savez na borbu protiv terorizma. Nakon manje od 24 sata od napada, NATO se po prvi put u istoriji pozvao na član 5., koji predstavlja klauzulu osnovnog sporazuma o kolektivnoj odbrani. Politički značaj ove odluke leži u činjenici, kojom član 5. obavezuje svaku od saveznica, da se napad na jednu ili više njih u Evropi i Sjevernoj Americi smatra napadom na sve njih. Kao posljedica ove činjenice, napadi na SAD smatrani su napadima na sve članice Saveza, te su članice i partnerske zemlje čvrsto osudile ove napade i terorizam u svim oblicima. Praktične implikacije ove odluke nisu imale presedana, s obzirom da je tada po prvi put Savez rasporedio snage i ostala sredstva kao podršku operaciji iz člana 5. Na zahtjev Sjedinjenih Američkih Država, saveznici su pristali preduzeti osam posebnih mjera podrške. Jedna od njih sastojala se u slanju aviona NATO Vazdušnog sistema za rano upozorenje i nadzor (AWACS) u Sjedinjene Američke Države gdje bi pomagali pri nadzoru američkog vazdušnog prostora. Operacija pod nazivom "Eagle Assist" trajala je do sredine maja 2002. godine. Druga mjera je predstavljala pokretanje protivterorističke operacije u Mediteranu 26. oktobra 2001. godine pod nazivom "Active Endeavour", koja se još uvijek odvija u regiji.41 Još jedna značajna "premijera" za NATO uslijedila je nakon pozivanja na član 5. i učestvovanja u operacijama kojima se trebao nadzirati vazdušni prostor SAD-a i Mediteran. Kada je odlučio preuzeti nadležnost nad Međunarodnim snagama za pomoć bezbjednosti u Avganistanu (ISAF) u avgustu 2003. godine, Savez je vodio svoju prvu operaciju očuvanja mira izvan Evrope. Nakon ove operacije, slijedile su druge misije izvan tradicionalnog područja NATO-a. Upravo teroristički napadi na SAD bili su prekretnica u daljem razvoju Saveza. NATO je izvršio reformu sistema kolektivne odbrane i zaštite stvoreni su novi instrumenti odbrane koji su stavljeni na raspolaganje savezu. Takođe veliko preispitivanje vojnih sposobnosti NATO-a desilo se pokretanjem Praške obaveze o sposobnostima i odlukom o stvaranju NATO Snaga za odgovor (NRF).
NATO afer Prague 2002. Brusseles NATO Office of Information and Press Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 173

40 41

35

Uz gore spomenuto, postojeće NATO operacije su također preuzele ulogu u borbi protiv terorizma. NATO je uveo nekoliko političkih inicijativa i praktičnih mjera u različitim područjima, kao pomoć borbi protiv terorizma. Usvojen je Vojni koncept odbrane protiv terorizma (Military Concept for Defence against Terrorism), ojačana saradnja sa zemljama partnerima putem Akcijskog plana za partnerstvo protiv terorizma (Partnership Action Plan against Terrorism) i uvedene su mjere protiv širenja oružja za masovno uništenje. Usvojen je ojačani paket antiterorističkih mjera i uvedene nove inicijative koje su trebale modernizovati odbranu od upada u informatičke sisteme, planiranje za slučaj civilnih vanrednih stanja i zaštitu civilnog stanovništva. Ove su mjere bile potaknute obavezom jačanja saradnje po pitanju terorizma s drugim međunarodnim organizacijama. za partnerstvo protiv terorizma (Partnership Action Plan against Terrorism) i uvedene su mjere protiv širenja oružja za masovno uništenje. Usvojen je ojačani paket antiterorističkih mjera i uvedene nove inicijative koje su trebale modernizovati odbranu od upada u informatičke sisteme, planiranje za slučaj civilnih vanrednih stanja i zaštitu civilnog stanovništva. Ove su mjere bile potaknute obvezom jačanja saradnje po pitanju terorizma s drugim međunarodnim organizacijama. Na zahtjev Sjedinjenih Američkih Država, NATO saveznici su se 4. oktobra 2001. godine dogovorili o poduzimanju osam mjera kojima bi se proširile mogućnosti koje bi bile na raspolaganju u kampanji protiv terorizma. Ovih osam mjera obuhvatilo je sledeće:42 1. veću razmjenu obavještajnih podataka; 2. pomoć državama koje su ugrožene zbog podrške koju pružaju naporima koalicije; 3. povećano obezbjeđenje objekata Sjedinjenih Američkih Država i saveznika na njihovom teritoriju; 4. upotpunjavanje odabranih mogućnosti Saveza potrebnih za pružanje podrške antiterorističkim operacijama; 5. "bjanko" prava prelijetanja za vojne vazduhoplove SAD-a i vazduhoplove ostalih saveznika prilikom vojnih letova vezanih uz protuterorističke operacije; 6. pristup lukama i uzletištima; 7. raspoređivanje mornaričkih snaga NATO-a u istočnom Mediteranu; 8. raspoređivanje djelova NATO Vazdušnih snaga za rano upozorenje i nadzor te pružanje podrške protivterorističkim operacijama.

. Vukadinović, R. Čehulić, L. Božinović D. 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str 239.
42

36

Kako je već bilo napomenuto, Sjevernoatlanski savjet je okončalo operaciju "Eagle Assist"u maju 2002. godine, nakon materijalnih nadogradnji u istemu protivvazdušne odbrane SAD-a, pojačane saradnje između civilnih i vojnih vlasti SAD-a i ponovnog vrednovanja unutarnjih bezbjednosnih zahtjeva SAD-a. Kao rezultat vojnih operacija u Avganistanu pod vođstvom Sjedinjenih Američkih Država, protjeran je talibanski režim i zamijenjen administracijom koja se obavezala na mir i obnovu zemlje, a veliki dio raširene mreže Al-Kaide u Afganistanu i drugdje u svijetu je onesposobljen. Operacija "Enduring Freedom" je imala podršku nekoliko NATO zemalja koje su, na primjer, obezbjedile posebne timove snaga ili doprinijele vazduhoplovima i brodovima koji su u saradnji s posebnim snagama SAD-a učestvovali u operacijama nadgledanja, zabrane i presretanja. Podršku je takođe ponudilo nekoliko ostalih ne-NATO zemalja, uključujući Rusiju i Ukrajinu. Istovremeno su NATO snage odigrale odlučujuću ulogu u sklopu multinacionalnih snaga - Međunarodnih snaga za pomoć bezbjednosti (International Security Assistance Force, ISAF) - pod mandatom UN-a, i, u početku, pod vodstvom pojedinačnih NATO zemalja, koje su pod ujedinjeno komandom NATO-a došle u avgustu 2003. Zadatak ovih snaga je uspostaviti stabilnost u zemlji i stvoriti uslove za samoodrživi mir. U tom pogledu, ISAF se može smatrati dijelom NATO-ove borbe protiv terorizma jer, iako indirektno, pomaže zaustaviti terorističke aktivnosti na teritoriju Afganistana. 2. VOJNI KONCEPT ZA ODBRANU OD TERORIZMA Vojni koncept za odbranu od terorizma odobren je na Praškom sastanku na vrhu, u novembru 2002. godine. On naglašava spremnost Saveza da pomogne pri odvraćanju, odbrani, sprječavanju i zaštiti od terorističkih napada ili prijetnji takvim napadima koji su upravljani izvana, a protiv savezničkog stanovništva, teritorija, infrastrukture i snaga, te obuhvaća aktivnosti protiv terorista i onih koji ih štite i pomaže nacionalnim vlastima u suočavanju s posljedicama terorističkih napada. Ovaj koncept takođe podržava operacije Evropske unije ili drugih međunarodnih organizacija ili koalicija u kojima učestvuju saveznici te naglašava važnost raspoređivanja snaga kako i kada je potrebno da bi se vodila jedna takva misija. 2.1 Ojačan paket antiterorističkih mjera Ojačan paket antiterorističkih mjera dogovoren je na Istambulskom sastanku na vrhu u junu 2004. godine. Ove mjere obuhvaćaju: poboljšanu razmjenu obavještajnih podataka kroz NATO-ov Dio za obavještajne podatke o terorističkim prijetnjama (Terrorist Threat Intelligence Unit) i putem drugih sredstava; poboljšanje NATO-ove sposobnosti ranog odgovora na nacionalne zahtjeve za pomoć kao odgovor na

37

terorističke napade; pomoć pri zaštiti tokom odabranih velikih događanja gdje se koriste i NATO-ovi vazduhoplovi za rano upozorenje; jačanje doprinosa operacijama pod vođstvom NATO-a na Mediteranu, na Balkanu i u Afganistanu za borbu protiv terorizma; jačanje saradnje sa zemljama partnerima i s ostalim međunarodnim i regionalnim organizacijama; i poboljšanje odgovarajućih sposobnosti. Ove mjere takođe obuhvataju specijalizovan program naoružanja koji je podržala Konferencija direktora za nacionalno naoružanje (Conference of National Armaments Directors) na sastanku u maju 2004. godine. Ovaj je program usmjeren na deset područja:43 1. aktivnosti suprotstavljanja improvizovanim eksplozivnim napravama, kao što su automobili bombe i bombe uz ceste; 2. smanjenje ranjivosti civilnih putničkih i vojnih vazduhoplova prouzročene prenosnim protivvazdušnim raketama; 3. smanjenje ranjivosti helikoptera protivvazdušnim raketnim bacačima; 4. zaštita luka i brodova od glisera s eksplozivom i podvodnih specijalaca; 5. otkrivanje, zaštita i uništenje hemijskog, biološkog, radiološkog i nuklearnog oružja; 6. uništenje eksplozivnih sredstava; 7. precizna tehnologija vazdušnog dopremanja za posebne operativne snage i njihovu opremu; 8. obavještajni podaci, nadzor, izviđanje i ciljanje terorista; 9. tehnologije za odbranu od napada minobacačima; 10. zaštita ključnih objekata. Takođe NATO je preduzeo opsežne mjere kako bi se poboljšala spremnost suočavanja s posljedicama mogućih terorističkih napada. Akcijski plan za slučaj civilnih vanrednih stanja za poboljšanje pripravnosti civilnog stanovništva u slučaju mogućih napada na civilno stanovništvo hemijskim, biološkim i radiološkim agensima (Civil Emergency Action Plan for the Improvement of Civil Preparedness against Possible Attacks against Civilian Populations with Chemical, Biological and Radiological Agents) donesen je u novembru 2001. godine, kao direktan odgovor na događaje od 11. septembra 2001. godine i na napade antraksom koji su potom uslijedili u Sjedinjenim Američkim Državama. Od tada se akcijski plan neprekidno ažurira kako bi odražavao nove scenarije o prijetnjama i naučene lekcije. U okviru akcijskog plana, NATO i zemlje partneri sarađuju na razvoju komplementarnih mjera za civilno stanovništvo kojima bi se ono suprotstavilo prijetnjama. Ove mjere obuhvaćaju:44
Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 179 Partnerstvo kroz bezbjednost 2006.Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 17

43 44

38

1. popis nacionalnih sposobnosti koje bi bile na raspolaganju za pomoć članici ili zemlji partneru pogođenoj terorističkim napadom; 2. upotrebu Evroatlantskog centra za usklađivanje odgovora na katastrofe (EuroAtlantic Disaster Response Coordination Centre) u glavnom sjedištu NATO-a koje bi koordinisalo pomoć za upravljanje posljedicama katastrofa ponuđenu od strane članice ili zemlje partnera kao odgovor na zahtjeve napadnute zemlje; 3. međunarodne vježbe za upravljanje posljedicama katastrofa, za civilne i vojne timove i za timove civilne zaštite; 4. razvoj smjernica i minimalnih standarda kako bi se poboljšala interoperabilnost sposobnosti koje su ponudile zemlje osiguravajući pomoć za upravljanje posljedicama katastrofa; 5. poboljšanu zaštitu kritične infrastrukture. 2.2 NATO snage za odgovor Uspostavljanje NATO Snaga za odgovor (NATO Response Force, NRF) jest sastavni dio reforme vojnih sposobnosti NATO-a, koji nadopunjuje Prašku obavezu o sposobnostima i novu komandnu strukturu. NRF su osnovane u izuzetno kratkom roku. Njihovo značaj ne leži samo u razvoju samih snaga, već i u činjenici da njihovo osnivanje utiče na ostala područja poboljšanja sposobnosti i služi kao katalizator za kontinuiranu reformu i razvoj NATO snaga u cjelini. NRF predstavlja jedan od najvažnijih rezultata Praškog sastanka na vrhu. NRF su združene snage sastavljene od kopnenih, pomorskih i vazduhoplovnih elemenata, koje mogu biti "skrojene" prema zahtjevima pojedinačne misije i brzo raspoređene gdje god zahtijeva Sjevernoatlanski savjet. Ove su snage osmišljene kao snage koje podrazumijevaju tehnološki napredne, fleksibilne, rasporedive, interoperabilne i održive elemente, spremne rasporediti svoje vodeće elemente u roku od pet dana i sposobne se održati bez dodatne podrške tokom trideset dana. Ovo nisu stalne ili trajne snage već snage sastavljene od jedinica koje im dodjeljuju zemlje članice po principu rotacije tokom određenog perioda, a koje su zajedno obučavane i certifikovane. Cilj ovih snaga jest sprečavanje sukoba ili prijetnji sukobom od eskalacije do razmirica širih razmjera, koje bi prijetile bezbjednosti i stabilnosti. Snage mogu samostalno preduzeti adekvatne misije ili mogu biti dio većih snaga koje doprinose cijelom nizu vojnih operacija Saveza. Stoga, one mogu biti raspoređene na različite načine, na primjer: kao snage za demonstraciju snage i solidarnosti Saveza nasuprot agresiji; kao ključni element operacije kolektivne odbrane preduzete u skladu sa članom 5. Sjevernoatlanskog sporazuma; kao snage za upravljanje krizom, podršku miru ili

39

stabilizacijske snage za operacije koje su izvan okvira člana 5.; ili kao prethodnica za vojne operacije većih razmjera, u očekivanju raspoređivanja drugih resursa.45 Prototip NRF-a s 9500 vojnika pokrenut je u oktobru 2003. godine. U isto su vrijeme, na neformalnom sastanku u Kolorado Springsu (SAD) ministri odbrane NATO-a učestvovali na studijskom seminaru organizovanom kako bi se pažnja usmjerila na konceptualnu ulogu NRF-a i na postupak donošenja odluka vezan na moguće raspoređivanje NRF-a. Na svečanosti u Brunsumu (Holandija), 15. oktobra 2003. godine, nove je snage s njihovim oznakama javnosti predstavio general Džejms Džons, Vrhovni saveznički komadant za Europu i strateški komadant novo osnovane Savezničkog štaba za operacije. U početnoj demonstraciji inicijalnih sposobnosti snaga NRF-a, elementi snaga koji su obuhvaćali sastavne dijelove iz jedanaest NATO zemalja učestvovali su u operaciji za odgovor na fiktivnu krizu u Turskoj, u novembru 2003. godine. Kriza je predstavljena kao prividna prijetnja terorističkim aktivnostima i neprijateljskim snagama UN-ovom osoblju i civilnom stanovništvu koji su se nalazili u jednoj zemlji izvan evroatlantskog područja. Predviđeni su: embargo na pokrete snaga i naoružanja, protivterorističke operacije te vidljivo pokazivanje NATO solidarnosti, političke odlučnosti i vojnih sposobnosti. Vježbe i ispitivanja su nastavljeni kako bi se promicao razvoj snaga po planiranom rasporedu. U oktobru 2004., tokom neformalnog sastanka NATO-ovih ministara odbrane u Poianai Brasovu (Rumunija), Generalni sekretar NATO-a je objavio da su snage dostigle svoju početnu operativnu sposobnost.46 U septembru 2005., elementi mornarice i vazduhoplovstva NRF-a stavljeni su na raspolaganje Sjedinjenim Američkim Državama nakon službenog zahtjeva za podršku poslije velike štete koju je nanio uragan Katrina. NRF je također obezbjedio humanitarnu pomoć Pakistanu nakon razarajućeg potresa 2005. godine. Snage koje su u potpunosti operativne od kraja 2006., s planiranim učešćem kopnene komponente od 21 000 vojnika, te sa vazdušnim i pomorskim elementima približno istog kapaciteta. 3. ODGOVOR NA NOVE IZAZOVE NAKON BUKUREŠTA U Bukureštu su saveznički lideri naglasili potrebu da NATO i dalje bude u stanju da ispunjava svoje operativne obaveze i provodi misije u punom obimu te su pružili dodatni poticaj i smjernice za transformaciju savezničkih snaga i njegovih odbrambenih kapaciteta koja se trenutno odvija. Također su naglasili potrebu za prilagođavanjem struktura i procesa u Štabu NATO-a te su zadužili generalnog sekretara NATO-a da o
45 46

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 168 NATO u 21 vijeku 2006. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 185

40

tome sastavi prijedloge, na vrijeme za Samit 2009. Na samitu u Bukureštu je postignut širok stepen saglasnosti o tome da se, uz ispunjavanje trenutnih zahtjeva, a posebno u vezi sa NATO-ovim misijama i operacijama, Savez mora pripremiti i za nove, netradicionalne izazove, kao što su proliferacija oružja za masovno uništenje, kibernetički napadi ili poremećaji u snadbijevanju energijom. Saveznički lideri su prepoznali da će planirano raspoređivanje američkih resursa raketne odbrane u Evropi pomoći zaštiti mnogih Saveznika i složili su se da ti kapaciteti trebaju biti sastavni dio bilo koje buduće NATO-ove opšte arhitekture raketne odbrane. Mogućnost da se sveobuhvatna arhitektura raketne odbrane proširi, tako da pokrije sve savezničke teritorije koje inače nisu pokrivene američkim sistemom, biće razmotrena na sljedećem samitu NATO-a 2009. 47 Potičući Rusiju da iskoristi američki prijedlog za saradnju na području raketne odbrane, lideri su iskazali spremnost da istraže mogućnosti povezivanja američkih, NATO-ovih i ruskih sistema raketne odbrane u odgovarajućem trenutku. Lideri NATOa su odobrili strategiju kibernetičke odbrane, naglašavajući potrebu da NATO i zemlje članice zaštite ključne informacione sisteme, dijele pozitivna iskustva i obezbijede kapacitete koji će zemljama članicama, na njihov zahtjev, pružati podršku u suprotstavljanju kibernetičkom napadu. Samit je se bavio i pitanjima o NATO-ovoj ulozi u energetskoj bezbjednosti koji utvrđuje osnovne principe i izlaže mogućnosti i preporuke za dalje aktivnosti, posebno u pet ključnih područja u kojima NATO može obezbjediti stvaranje dodane vrijednosti: informaciono i obavještajno povezivanje i saradnja; planiranje stabilnosti; poboljšavanje međunarodne i regionalne saradnje; podrška upravljanju posljedicama kriza; i podrška zaštiti najvažnije infrastrukture.

4. MIROVNE MISIJE I NATO NATO ima širok spektar djelovanja a jedan od njih je sigurno i učešće u operacijama podrške miru. NATO u ovakvim operacijama učestvuje od devedesetih godina XX-og vijeka. Danas NATO djeluje na tri kontinenta učestvujući u mirovnim misijama podrške miru. 4.1 NATO u Bosni i Hercegovini Bosna i Hercegovina bila je pozornicom mnogih premijera za NATO, a odluke koje su donesene kao odgovor na događaje u toj zemlji, pomogle su uobličiti evoluciju Saveza i razviti njegove sposobnosti. Upravo je Bosansko Hercegovačka kriza i rat omogućili su NATO-ovu bližu saradnju sa Ujedinjenim nacijama te angažman u podršći
47

NATO nakon Bukurešta 2008. Brussels: NATO Public Diplomacy Division

41

implementaciji mirovnog sporazuma. NATO je kao jedina organizacija koja u svakom trenutku raspolaže silom bio idealan partner posrnuloj UN misiji u BiH. NATO nije svojim instrumentom sile ostvario mir, NATO je svrstavajući se na stranu jednih i pomoći jednoj strani doveo do balansa i situacije u kojoj su pregovori jedino rešenje. Savez je u avgustu i septembru 1995. godine izveo napade koji su pomogli okončati rat u Bosni i Hercegovini i potom je vodio operaciju očuvanja mira tokom devet godina, od decembra 1995. do decembra 2004. Iako je NATO u decembru 2004. godine predao Evropskoj uniji odgovornost osiguranja svakodnevne bezbjednosti u Bosni i Hercegovini, Savez je zadržao rezidualnu vojnu komandu u Sarajevu kako bi se mogao usredotočiti na reformu odbrane u Bosni i Hercegovini i pripremiti zemlju za članstvo u programu Partnerstvo za mir a kasnije u NATO-u. Politički temelj uloge Saveza u operacijama očuvanja mira postavljen je na sastanku ministara vanjskih poslova u Oslu, u junu 1992. godine. Na tom su sastanku ministri vanjskih poslova izrazili spremnost da će poduprijeti aktivnosti očuvanja mira pod odgovornošću Konferencije o evropskoj bezbjednosti i saradnji (KESS, naknadno preimenovanom u Organizaciju za evropsku bezbijednost i saradnju ili OESS) od slučaja do slučaja u skladu sa vlastitim procedurama. Ovo je značilo da resursi i ekspertize Saveza stoje na raspolaganju operacijama očuvanja mira. U decembru 1992. godine, Savez je izjavio da je spreman podržati operacije očuvanja mira pod ovlaštenjima Savjeta bezbjednosti UN-a koji snosi glavnu odgovornost za međunarodni mir i bezbjednost. Razmatrajući operaciju očuvanja mira i sankcije, ili mjere provođenja embarga koje su već bile preduzele NATO zemlje kao Savez u cjelini i pojedinačno, a kako bi poduprli primjenu rezolucija Savjeta bezbjednosti UN-a koje su se odnosile na sukob u bivšoj Jugoslaviji, ministri vanjskih poslova NATO-a su nagovijestili da je Savez spreman pozitivno odgovoriti na buduće inicijative koje je Generalni sekretar UN-a mogao preduzeti u traženju pomoći od Saveza na ovom području.Između 1992. i 1995. godine, Savez je donio nekoliko odluka o operacijama nadziranja i, naknadno, primjenjivanja UN-ovih embarga i sankcija u Jadranskom moru te nadziranja i, potom, primjenjivanja UN-ove zone zabrane prelijetanja iznad Bosne i Hercegovine. Savez je također obezbijedio neposrednu vazdušnu podršku Zaštitnim snagama UN-a (UN Protection Force, UNPROFOR). NATO avioni su 30. avgusta 1995. godine izvršili kampanju vasdušnih udara na ciljeve srpskih položaja u Bosni i Hercegovini. Ovi udari su označili početak operacije "Deliberate Force", prve NATO-ove vazdušne kampanje, koja je trajala do 15. septembra. 1995. godine. Ovu kampanju NATO je proveo nakon rezolucije Savjeta bezbjednosti48 4.1.1 Dejtonski mirovni sporazum
48

NATO na Balkanu 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 147

42

Pod uslovima Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina), poznatog pod imenom Dejtonski mirovni sporazum (Dayton Peace Accord, DPA), potpisanog u Parizu 14. decembra 1995. godine, NATO-ove su Snage za provođenje (Implementation Force, IFOR), sa 60 000 vojnika godinu dana nadzirale provođenje vojnih aspekata sporazuma. Snage su aktivirane 16. decembra, a četiri dana kasnije vlast je prenesena sa komadanta UN-ovih snaga na komadanta IFOR-a, te su tako sve NATO i ne-NATO snage učestvovale u operaciji pod komandom IFOR-a.49 Do 19. januara 1996. godine, stranke Dejtonskog sporazuma su povukle svoje snage iz zone razdvajanja na drugu stranu dogovorene linije prekida vatre, i do 3. februara sve su snage bile povučene iz područja predviđenih za transfer pod uslovima sporazuma. Transfer teritorija između entiteta Bosne i Hercegovine je završen do 19. marta, te je ustanovljena nova zona razdvajanja. Do kraja juna, spremanje teškog naoružanja u vojne objekte i demobilizacija snaga su također bili završeni prema odredbama DPA-a. IFOR je bitno doprinio stvaranju bezbjednog okruženja za provođenje civilne i političke obnove. Takođe je omogućio podršku civilnim zadacima usko sarađujući s Kancelarijom Visokog predstavnika (OHR), Međunarodnim policijskim namjenskim snagama (IPTF), Međunarodnim Crvenim krstom (ICRC), kancelarijom Visokog predstavnika UN-a za izbjeglice (UNHCR), Međunarodnim sudom za ratne zločine za bivšu Jugoslaviju (ICTY) i mnogim drugim agencijama, obuhvatajući više od 400 nevladinih organizacija koje su djelovale na tom području. IFOR je pomogao Organizaciji za evropsku bezbjednost i saradnjju (OESS) u pripremi i nadzoru prvih slobodnih izbora u septembru 1996. godine. Nakon ovih izbora, IFOR je pružao podršku OHR-u u nastojanju da pomogne entitetima Bosne i Hercegovine pri stvaranju novih zajedničkih institucija. Nadalje, vojni inženjeri IFOR-a su popravili i ponovno otvorili puteve i mostove, te su pomogli u deminiranju, i popravci željezničkih kolosijeka, te otvaranju civilnih aerodroma, uspostavljanju redovnog snadbijevanja plinom, vodom i strujom, u obnavljanju škola i bolnica, te u ponovnom uspostavljanju glavnih telekomunikacija. 4.1.2 Od IFORA do SFOR-a Prema Rezoluciji 1088 Savjeta bezbijednosti UN-a od 12. decembra 1996. godine, SFOR je postao pravni naslednik IFOR-a i njegov glavni zadatak je bio doprinijeti razvoju bezbjednog okruženja neophodnog za jačanje mira. Snage koje su se izmjenjivale nakon prvog SFOR-a, zadržale su naziv «SFOR» te su radile na sličnim
49

Handbook. Brussels 2005: NATO Public Diplomacy Division str 150

43

principima kako bi spriječile obnavljanje neprijateljstva i na taj način pomogle u stvaranju uslova potrebnih za provođenje civilnih aspekta DPA-a. Istovremeno je Savjet izradilo prelaznu strategiju koja je obuhvaćala progresivno smanjivanje veličine snaga čim se stvore uslovi prijenosa odgovornosti na nadležne zajedničke institucije, civilne vlasti i međunarodna tijela. Kako je situacija u Bosni i Hercegovini postajala sve stabilnija, NATO je reorganizovao Stabilizacijske snage i smanjivao njihov obim. Do početka 2002. godine, početnih 32 000 vojnika je bilo svedeno na 19 000, upućenih iz 17 zemalja članica NATO-a i 15 ne-NATO članica, ubrajajući i ruski kontingent. Veliki broj ne-NATO zemalja, od kojih su neke od tada postale članicama, učestvovalo je u IFOR-u i SFOR-u u nekoj od rotacija: Albanija, Argentina, Austrija, Bugarska, Egipat, Estonija, Finska, Irska, Jordan, Letonija, Litva, Maroko, Rumunija, Slovačka, Slovenija, Švedska i Ukrajina. Nadalje je, do januara 2003. godine, SFOR smanjen na 12 000 vojnika, s mogućnošću podrške strateškim rezevnim snagama i s nastavljenim mandatom kako bi pomogao održati sigurno okruženje uskladu sa DPA-a. Poboljšanje opšte bezbjedonosne situacije u Bosni i Hercegovini u 2003. godini, čemu su doprinijele uspješne operacije koje su vodili timovi za uništenje minsko-eksplozivnih sredstava u uklanjanju velikih količina granata, metaka, pištolja, mina i ostalog materijala, omogućile su NATO-u da nadalje svede obim SFOR-a na nekih 7000 vojnika u sklopu rezidualnih snaga za odvraćanje, a s mogućnošću pojačanja, do sredine 2004. Istovremeno, uspješna primopredaja NATO-ove operacije u bivšoj jugoslavenskoj Republici Makedoniji Evropskoj uniji 2003. godine, omogućila je raspoređivanje snaga misije EU-a koje su trebale naslijediti SFOR. Članovi Saveza su dogovorili završetak operacije SFOR-a do kraja 2004. godine, odajući priznanje napretku ostvarenom u Bosni i Hercegovini od raspoređivanja Snaga za provođenje pod vodstvom NATO-a 1995. godine, kao i kasnijoj pozitivnoj ulozi SFOR Evropska unija je 2. decembra 2004. godine rasporedila nove snage u Bosni i Hercegovini, EUFOR, u okviru operacije «Althea». EUFOR trenutno ima podršku NATO-a u skladu s dogovorom «Berlin plus». Odgovornosti za ovu misiju preduzete su u okviru sporazuma «Berlin plus» oslanjajući se na NATO-ovu ekspertizu na području planiranja i omogućavajući Evropskoj uniji korištenje zajedničkih kapaciteta i sposobnosti Saveza.Ovi su dogovori također omogućili prenos odgovornosti za misiju s NATO-a na Evropsku uniju u kontinuitetu, što je optimizovalo upotrebu resursa i izbjeglo dupliciranje nastojanja.50 NATO je od 2004 aktivno učestvovao u provođenju reforme odbrane takođe pomogao je BH vlastima da kroz reformu odbrane unište dio starog nepotrebno
. Vukadinović,R.Čehulić,L. Božinović,D 2007. NATO Euroatlantska integracija. Zagreb: Topical str. 241
50

44

naoružanja Danas kada je Bosna i Hecegovina članica Partnerstva za mir uloga NATO-a svedena je na savjetodavnu i tehničku pomoć Združenoj komandi oružanih snaga BiH. 4.2 NATO angažman na Kosovu i Metohiji NATO vodi operaciju očuvanja mira na Kosovu od juna 1999. godine, kao podršku širim međunarodnim nastojanjima za izgradnjom mira i stabilnosti u pokrajini koja je predmet spora. NATO-ove Snage za Kosovo, ili KFOR, raspoređene su neposredno nakon NATO vazdušne kampanje od 78 dana koju je Savez pokrenuo u martu 1999. Ta kampanja, druga u NATO-ovoj istoriji razlikuje se od prve (one u BiH) po tome što je NATO bez saglasnosti Savjeta bezbjednosti odnosno na svoju ruku pokrenu ovu akciju nakon pritiska na Miloševićev režim u Rambujeu. NATO dejstva trajalu su 78 dana a izazvalo je ne samo pogoršanje situacije i još veće stradanje na Kosovu i Metohiji već i stradanje u Srbiji. NATO je se u ovoj akciji služio svim raspoloživim konvencionalnim sredstvima uključujući i municiju sa osiromašenim uranijumom, kasetne bojeve glave i druga po ženevskoj konvenciji zabranjena ubojita sredstva. NATO u vojnom smislu u kampanji potiv SRJ nije postigao mnogo izuzev razaranja civilnih i vojnih objekata on nije bio u mogućnosti da ozbiljnije uzdrma Vojsku Jugoslavije. NATO je ostvario ovom kampanjom nekoliko političkih ciljeva: uspostavio dokaziv prestanak svih vojnih akcija, nasilja i represije; povlačenje svog vojnog osoblja, policijskih i paravojnih snaga s Kosova; razmještanje međunarodnih vojnih snaga na Kosovu Rezolucija 1244 Savjeta bezbijednosti UN-a od 10. juna 1999. godine, pozdravila je prihvaćanje principa političkog rješenja sukoba od strane Savezne Republike Jugoslavije, koja su obuhvaćala neposredan prestanak nasilja i povlačenje njenih vojnih, policijskih i paravojnih snaga, kao i raspoređivanje efikasne međunarodne civilne i bezbjednosne prisutnosti uz značajno učešće NATO-a. Takođe rezolucija 1244 garantuje i teritorijalnu cijelovitost Srbije upravo zemlje članice NATO-a su u februaru 2008. godine dozvolile a zatim i verifikovale priznanjem samoproglašenu Republiku Kosovo. Istu odluku o priznanju donijelo je i nekoliko zemalja prijatelja i partnera Saveza. Ovaj presedan u svijetu krši sve odredbe međunarodnog prava i isto tako je u suprotnosti sa rezolucijom SB-a. NATO je još jednom demonstrirao svoju silu i moć kad je dozvolio Evropskoj uniji da unilateralno pošalje misiju EULEX na Kosovo kao podršku nastojanju KFOR-a da uspostavi stabilno okruženje na Kosovu.. 4.2.1 Snage na Kosovu i Metohiji pod vodstvom NATO-a Prvi dijelovi KFOR-a stigli su na Kosovo 12. juna 1999. godine. Do 20. juna je završeno povlačenje srpskih snaga. Zadaci KFOR-a su obuhvatali pomoć pri povratku

45

raseljenog stanovništva i izbjeglica; obnovu i deminiranje; medicinsku pomoć; bezbjednost i javni red; zaštitu nasljeđa; bezbjednost granica; zabranu šverca oružjem; provođenje programa amnestije za predano oružje, municiju i eksplozivna sredstva širom Kosova; uništenje oružja; i podršku uspostavi civilnih institucija, zakonu i redu, pravosudnom i kaznenom sistemu, izbornom postupku i ostalim aspektima političkog, ekonomskog i društvenog života pokrajine. U početku se KFOR sastojao od 50 000 vojnika iz zemalja članica NATO-a, zemalja partnera i ne-NATO zemalja pod jedinstvenim komandom i nadzorom. Do početka 2002., KFOR je smanjen na oko 39 000 vojnika. Poboljšanje bezbjednosnog okruženja omogućilo je NATO-u da dodatno svede obim KFOR-ovih snaga na 26 000 vojnika do jula 2003. te na 17 500 vojnika do kraja iste godine. U martu 2004. godine, pojavila se prepreka napretku prema "stabilnom, multietničkom i demokratskom Kosovu" u trenutku kada je ponovno buknulo nasilje i kad su razjareni Albanci jurili Srbe i uništavali crkve i manastire širom Kosova te kad su napadnuti pripadnici KFORa. NATO-ovi planovi za slučaj nepredvidivih situacija omogućili su hitro raspoređivanje dodatnih 2500 vojnika s ciljem pojačanja postojećih KFOR-ovih snaga. U međuvremenu Ujedinjene nacije definisale su mjere koje omogućavaju povratak izbjeglica, ekonomsku reformu i ostale standarde kao neophodne uslove za normalizaciju. Na Istambulskom sastanku na vrhu, NATO šefovi država i vlada osudili su obnovljeno međuetničko nasilje koje je buknulo u martu 2004. godine i potvrdili NATO-ovu privrženost sigurnom, stabilnom i multietničkom Kosovu, na temelju potpunog provođenja Rezolucije 1244 Savjeta bezbijednosti UN. Također su naglasili podršku dogovorenoj politici «Standardi prije statusa» ("Standards before status") i s tim povezanom Mehanizmu revizije standarda (Standards Review Mechanism).51 NATO je vrlo malo radio na povratku Srba i stvaranju održivog povratka. Konstantno smanjenje snaga praćeno je i nakon proglašenja Kosovske nezavisnosti. Dolazkom snaga EULEXA na teritoriju Kosova i Metohije Evropska unija polako preuzima primat i u ovoj operaciji produbljujući partnerstvo sa NATO-om. 52 4.3 Nato u BJR Makedoniji Na zahtjev vlasti iz Skoplja, NATO se uključio u događaje u BJR Makedoniji kako bi pomogao smiriti eskalirajući sukob između vlade i pobunjenih etničkih Albanaca i spriječiti moguće prerastanje sukoba u rat širokih razmjera.U junu 2001. godine, makedonski predsjednik Boris Trajkovski je zamolio NATO za pomoć pri raspuštanju
51 52

Handbook 2005. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str. 157 NATO posle Rige 2006 Brussels: NATO Public Diplomacy Division

46

Vojske za nacionalno oslobođenje - "UCK" (National Liberation Army, NLA) i razoružanju grupa etničkih Albanaca koje su bile aktivne na teritoriji njegove zemlje. Sjevernoatlanski savjet je u odgovoru primijenilo dvojaki pristup: osudio je napade i usvojio određene mjere kao podršku nastojanjima vlade u borbi protiv aktivnosti ekstremista, dok je istovremeno zahtijevalo od vlade da smiri vojnu akciju i da usvoji ustavne reforme kojima bi se povećalo učešće etničkih Albanaca u društvu i politici. Pokrenut je politički dijalog u kojem su učestovale obe strane, što je dovelo do mirovnog plana i primirja. Potpisivanjem Ohridskog okvirnog sporazuma (Ohrid Framework Agreement) otvoren je put ulasku NATO-vih vojnika u zemlju 27. avgusta 2001. kao i uvođenju internih reformi. Misija pod nazivom «Operation Essential Harvest», u trajanju od 30 dana, imala je za cilj sakupiti i uništiti svo naoružanje dobrovoljno predano od strane UCK osoblja. U operaciji je učestvovalo 3500 vojnika NATO-a i njihova logistička podrška. Sakupljeno je približno 3875 komada oružja i municije te određene količine minsko-eksplozivnih sredstava. Kasnije te godine, makedonski je parlament usvojio 15 ustavnih amandmana iz mirovnog sporazuma. U septembru 2001. godine, predsjednik Trajkovski je zatražio snage koje bi obezbijedile zaštitu međunarodnih posmatrača iz Evropske unije i Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju, koji su nadzirali provođenje mirovnog plana za BJR Makedoniju. U misiji koja je uslijedila, poznatoj pod nazivom «Operation Amber Fox», učestvovalo je 700 vojnika iz zemalja članica NATO-a pod vodstvom Njemačke, koji su došli kao pojačanje za 300 vojnika već smještenih u zemlji. Operacija je započela 27. septembra 2001. godine s tromjesečnim mandatom zaštite međunarodnih posmatrača koji su nadzirali provođenje mirovnog plana. Mandat operacije je naknadno produžen. Na zahtjev predsjednika Trajkovskog, NATO je pristao nastaviti pružati podršku u BJR Makedoniji u okviru nove misije koja je započela 16. decembra 2002. godine pod nazivom "Operation Allied Harmony". Sjevernoatlanski savjet je uvidjeo da se operacija "Amber Fox"može okončati, međutim i dalje je u zemlji postojala potreba za prisutnošću međunarodnih vojnih snaga kako bi se umanjio rizik od destabilizacije. Misija pod nazivom "Operation Allied Harmony"se sastojala od operativnih dijelova, koji su trebali obezbjediti podršku međunarodnim posmatračima, i od savjetodavnih dijelova, za pomoć vladi u preuzimanju odgovornosti za bezjednost cjelokupnog teritorije.53 "Operation Allied Harmony" pod vodstvom NATO-a je nastavljena do 31. marta 2003. godine, kada je odgovornost za misiju prešla u nadležnost Evropske unije. NATO je i nakon toga zadržao vojno i civilno osoblje u zemlji kako bi ono pomoglo nacionalnim vlastima i pružalo savjete o izradi reformi vojnog i bezbijednosnog sektora i o učešću zemlje u Akcijskom planu za članstvo.
53

. NATO na Balkanu 2005. Bruxssels: NATO Public Diplomacy Division str 8

47

4.4 NATO snage u Avganistanu NATO predvodi međunarodna nastojanja očuvanja mira u Avganistanu od avgusta 2003. godine, pomažući na taj način stvaranje uslova u kojima u zemlji mogu funkcionisati parlamentarna vlada, samoodrživ mir i bezbijednost. Radi se o prekretnici i prvoj NATO operaciji izvan tradicionalnog evroatlantskog područja. U početku je operacija bila ograničena na pružanje bezbjednosti na području Kabula i njegove okoline, no Savez sada širi svoju misiju kako bi pokrio i ostale dijelove zemlje putem takozvanih Provincijskih timova za obnovu (Provincial Reconstruction Teams). Konkretno, NATO nastoji pomoći vladi Avganistana u održavanju sigurnosti na području odgovornosti svojih operacija, pružiti podršku vladi u proširenju vlasti na cijelu zemlju, i pružiti pomoć u osiguranju bezbjednog okruženja koje vodi prema slobodnim i poštenim izborima, širenju vladavine zakona i procesu obnove. Neposredno nakon protjerivanja Al Kaide i Talibana, avganistanske vođe sastale su se u Bonnu (Njemačka) u decembru 2001. godine, da uz podršku međunarodne zajednice započnu proces ponovne izgradnje zemlje. Stvorena je nova struktura vlade u obliku Avganistanske prelazne vlasti (Afghan Transitional Authority) kao i Međunarodne snage za pomoć bezbjednosti (International Security Assistance Force, ISAF) pod mandatom Rezolucija 1386, 1413 i 1444 Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija koje su trebale omogućiti tranzicijskoj vlasti i UN-ovoj Misiji za pomoć u Avganistanu (Assistance Mission in Afghanistan) siguran rad na području glavnog grada Kabula i njegove okoline. Detaljni Vojno-tehnički sporazum (Military Technical Agreement) između Zapovjednika ISAF-a (ISAF Commander) i Avganistanske prelazne vlasti obezbjedio je daljnje smjernice ISAF-ovim operacijama.54 PRT koncept predstavlja novinu koja se dokazuje kao efikasno i korisno sredstvo pomoći pri stvaranju sigurnog okruženja i omogućuje nadležnim zemljama, međunarodnim organizacijama i nevladinim udruženjima da pomognu vladi Avganistana u obnovi zemlje. Glavna uloga timova je pomoći vladi Avganistana proširiti svoju vlast širom države, te olakšati razvoj bezbjednosti u regijama. Zadatci timova obuhvataju uspostavu veza s lokalnim vlastima, povećanje bezbjednosti u njihovim područjima nadležnosti, davanje podrške aktivnostima reforme bezbjedonosnog sektora, i upotrebu sredstava i sposobnosti koji im stoje na raspolaganju kako bi olakšali proces obnove u provincijama. Uz PRT-ove, postoje tri glavna dijela ISAF-a, a to su: 1. Komanda ISAF-a, koja komanduje Kabulskom multinacionalnom brigadom (Kabul Multinational Brigade), provodi operativne zadatke u svoj zoni odgovornosti, povezujući se i pomažući Ujedinjene nacije, afganistanske vlasti,
54

Nato posle Istanbula 2004.Bruxelles: NATO Public Diplomacy Division

48

vladine i nevladine organizacije, te koalicijske snage u Afganistanu pod vodstvom SAD-a (Operacija «Enduring Freedom»); 2. Kabulska multinacionalna brigada, koja predstavlja taktičku komandu ISAF-a i odgovorna je za svakodnevno planiranje i provođenje patroliranja i operacija civilno-vojne saradnje; 3. Aerodrom u Kabulu nad kojim nadležnost ima afganistansko Ministarstvo civilnog vazdušnog saobraćaja i turizma uz pomoć ISAF-a. Dodatna uloga NATO-a, zajedno s predstavnicima drugih nadležnih nacionalnih i međunarodnih tijela, odnosi se na obnovu kabulskog aerodroma. ISAF je također pružao podršku u vođenju ustavnog tijela ili velikog vijeća, sastavljenog od oko 500 avganistanskih vođa, koje je djelovalo od decembra 2003. godine do januara 2004.. Na zahtjev avganistanskog predsjednika Hamida Karzaia, ISAF je pružao podršku tokom predsjedničkih izbora u jesen 2004. te za vrijeme parlamentarnih i lokalnih izbora u jesen 2005. godine.55 4.5 NATO misija u Darfuru Zajedno s Evropskom unijom, NATO od jula 2005. godine pomaže Afričkoj uniji pri proširenju mirovne misije u Darfuru (Sudan) kako bi se pokušalo zaustaviti stalno nasilje. Savez pomaže Afričkoj uniji u vazdušnom prebacivanju mirovnih snaga i civilne policije do ratom zahvaćenih područja, obezbjeđuje obuku snaga vodeći multina cionalnu vojnu komandu i obrađujući obavještajne podatke. U aprilu 2005. godine, Afrička unija je zamolila NATO da razmotri mogućnost pružanja logističke podrške misiji Afričke unije u Sudanu, čime bi misija proširila svoju operaciju u Darfuru i zaustavila neprekinuto nasilje. U maju 2005. godine, predsjednik Komisije Afričke unije (Commission of the African Union) Konare, kao prvi predstavnik Afričke unije, posjetio je NATO te iznio detalje o pomoći koju je zatražila Afrička unija. U junu, nakon daljnjih konsultacija s Afričkom unijom, Evropskom unijom i Ujedinjenim nacijama, NATO je službeno pristao pružiti podršku Afričkoj uniji vazdušnim transportom i obukom. NATO takođe organizuje radionice na temu izgradnje komandnih kapaciteta za oficire Afričke unije unutar Komande raspoređenih integrisanih namjenskih snaga (Deployed Integrated Task Force Headquarters) u Etiopiji. Obuka počiva na planiranju na strateškom nivou i usresređuje se na tehnologije i tehnike čime bi se uspostavila sveobuhvatna analiza i razumijevanje Darfura, i prepoznala područja gdje primjena mogućnosti Afričke unije može utjecati i oblikovati operativno okruženje za sprečavanje kriza. Nakon zahtjeva Afričke unije podnesenih 16.

55

2005 Handbook. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 159

49

septembra 2005. godine, NATO je odlučio nastaviti s pružanjem pomoći osiguravajući vazdušni transport, te izgradnju kapaciteta sve do kraja marta 2006. godine56 5. NATO U BUDUĆNOSTI Kroz istoriju bili smo svijedoci postojanja raznih vojnih i ekonomskih saveza. Mnogi od njih su bili kratkog daha i stvoreni prvenstveno da bi zaštitili od neposredne vojne prijetnje. Svakako najznačajnija i najmasovnija ogranizacija koja postoji i danas jeste Sjeverno Atlanski Savez ili NATO. Stvoren od strane SAD-a na pepelu razorene Evrope sa osnovnim ciljem da štiti kapitalizam od njegovog ideološkog neprijatelja komunizma. Četrdeset pet godina NATO je bio brana i zaštita od Crvene armije u ratu bez ispanjenog metka koji nam je poznat kao hladni rat. Upravo NATO koji spaja zemlje Sjeverne Ame-rike sa zemljama Zapadne Evrope bio je i ostao najjači instrument njihove spoljne politike. Događaji početkom devedesetih a prije svega urušavanje socijalističkog poretka u istočnoevropskim zemljama te raspad SSSR natrenutak su od NATO pakta stvorili organizaciju bez budućnosti i svrhe. Tranzicioni procesi u istočnoevropskim zemljama te tragičan rat na prostoru bivše SFRJ ponovo će NATO pakt izbaciti u centar pažnje davajući mu nova ovlaštenja i zadatke. Na taj način NATO je već početkom novog milenijuma postao globalni lider za očuvanje svjetskoj mira, moćni i homogeniji čak i od Ujedinjenih nacija. Priključenjem bivših zemalja Varšavskog pakta, NATO dobija novu dimenziju postajući kolektivni zaštitnik Evropske Unije i Amerike. Upravo činjenica da NATO čine ekonomski najrazvijenije zemlje svijeta osigurava njegov opstanak. Danas kad se NATO sprema da uključi zemlje jugoistočne Evrope i bude predhodnica ovih zemalja članstvu u EU postajemo svijesni mogućnosti i prednosti članstva u ovakvoj organizaciji ali i njegovih nedostataka. NATO pakt iako je pobijedio u hladnom ratu on nije niti će biti u mogućnosti da porazi ili potčini zemlje zbog kojih je prvenstveno stvoren Rusiju i Kinu. Snaga NATO-a nije u brojnosti vać u tehnološkoj i ekonomskoj nadmoći koja omogućava zaštitu prije svega američkih interesa na globalnom nivou. Budućnost NATO- a je teško proicirati ali proširenjem na sve zemlje Evrope može se posmatrati kao jačanje evropskog elementa u savezu a samim tim će morati doći do preraspodijele snaga i uticaja između EU i SAD. Ono što je izvijesno je to da će NATO postati manje agresivna organizacija isključivo fokusirana na nenasilno riješavanje prolblema. Element civilne zaštite postaće dominanatan i zajdno sa kolektivnom bezbjednošću činiti stub organizacije. Isto tako treba napomenuti da evropska namjenska industrija sve više umanjuje priamat američkoj, prateći i razvijajući svremena borbena sredstva. U budućnosti se može očekivati od NATO-a još tiješnja saradnja sa Rusijom, Kinom i Indijom u cilju riješavanja konflikata i problema u svijetu.
56

2006 Transformisani NATO. Brussels: NATO Public Diplomacy Division str 18

50

Zbližavanje Afričih zemalja sa NATO-m u cilju obezbjeđivanja trajne stabilno- sti među Afričkim zemljama sve je izvijesnija i jedina moguća varijanta kad se uzmu u obzir problemi sa kojima se ovaj kontinent susreće. 6 . BOSNA I HERCEGOVINA KAO BUDUĆA ČLANICA SAVEZA Bosna i Hercegovina je složena zemlja koja se suočava sa mnogobrojnim problemima. Poslijeratna obnova teče sporo što zbog nespremnosti domaćih politički elita što zbog obijektivnih raloga. Pa ipak za 13 godina nakon rata Bosna i Hercegovina je uradila mnogo. Taj napredak vidljiv je i u saradnji sa NATO-m. Prije petnaest godina Bosna i Hercegovina bila je sredstvo NATO-a, danas je BiH partner saveza što je i potvrđeno primanjem Bosne i Hercegovine u program Partnerstvo za mir 2008. godine. Mnoge reforme kroz koje je Bosna i Hercegivina morala proći doprinijele su bržem kretanju ka evroatlantskim integracijama. Reforma odbrane je najveća reforma koja je sprovedena u Bosni i Hecegovini nakon Dejtona ona je bila direktno pordžana od NATO-a. Ako kažemo da je NATO, počiva na osnovama: demokratije, vladavine prava, tržišnoj ekonomiji, međunarodnoj solidarnosti, te stabilnim međunarodnim odnosima, onda zaključujemo da je istim tim principima opredijeljena i Bosna i Hercegovina. Ulazkom u članstvo u NATO-u zemlja dobija jaku bezbjednosnu garanciju svog teritorijalnog i političkog itegriteta. Dalje ulaskom Bosne i Hercegovine ona postaje članicom organizacije u kojoj su ekonomski i politički najrazvijenije zemlje svijeta. Na ekonomskom planu približavanje i eventualno članstvo u savezu doprinijeće većem povjerenju stranih investitora u našu zemlju takođe to utiče i na pozitivan kreditni rejtig zemlje. Pa se može očekivati brži ekonomskki i socijalni razvoj. Učešćem u NATO izdaci za odbranu se smanjuju jer se smanjuje broj bezbjednosnih izazova sa kojima se zemlja može susresti. Takođe članstvo u savezu donosi i direktne benefite za domaću industriju posebno namijensku to može biti šansa za Bosnu i Hercegovinu da u određenom stepenu obnovi svoje predratne kapacitete namijenske industrije Primjer Češke koja je u prvih pet godina kroz infrastukturna ulaganja dobila oko 130 miliona evra dovoljno govori. Pošto se u Savezu odluke donose koncenzusom to automacki otklanja bojazan da će zemlja članstvom izgubiti dio svog suvereniteta i samostalnosti. Naposlijetku sve zemlje socijalističkog bolka su na putu ka Evropskoj uniji prvo primljene u NATO strukture. Izuzetak sigurno nije Bosna i Hercegovina.Treba istaći da je trajna stabilnost Balkana jedino moguća samo kroz članstvo svih zemalja u NATO-u i Evropskoj uniji.

51

ZAKLJUČAK Nakon završetka Drugog svjetskog rata istočnu i zapadnu Evropu razdvojile su ideološke i političke podjele. Istočna Evropa ušla je u interesnu sferu SSSR. Dvanaest zemalja s obe strane Atlantika osnovalo je 1949. godine Sjevernoatlanski savez (NATO) kako bi spriječile širenje Sovjetskog saveza na druge dijelove Evropskog kontinenta. Osnivanjem NATO-a stvorena je transatlanska veza kojom je bezbjednost Sjeverne Amerike trajno vezana za bezbjednost Evrope. U vrijeme svog nastanka NATO je bio isključivo vojna organizacija koja je u slučaju sukoba imala zadatak da brani zemlje članice. Tokom perioda hladnog rata NATO je kao organizacija za kolektivnu bezbjednost bio prvi štit u potencijalnom sukobu Istoka i Zapada. Zbog toga je i razumljiva naglašena uloga SAD-a kao vodeće ekonomske vojne i političke sile svijeta u Savezu tokom hladnog rata. Od svog nastanka NATO je u stalnom procesu transformacije i prijema novih članica. Do početka devedesetih godina XX. vijeka Savez je brojao 16 zemalja članica. Osnovni zadatak NATO-a u periodu hladnog rata bio je očuvanje integriteta i bezbjednosti svih svojih članica kako političkim tako i vojnim sredstvima. Krajem osamdesetih godina XX vijeka politička i bezbjednosna situacija u Evropi se dramatično mijenja. Urušavanjem socijalističkog bloka te dezintegracijom SSSR, NATO gubi svrhu svog postojanja i odjednom se u jednom broju zemalja Zapadne Evrope postavlja pitanje svrhe NATO-a nakon raspuštanja Varšavskog ugovora. Međutim, upravo ovi dramatični događaji učiniće NATO

52

organizacijom svjetskog značaja sposobnu da se bori sa svim izazovima i prijetnjama miru i bezbjednosti. Isticanjem novog imidža onog političkog zabilježeno je odmah po urušavanju bipolarne međunarodne zajednice. Značajnim smanjenjem vojne sile u prvim godinama stvaranja tzv. Novog svjetskog poretka i NATO je redukovao svoju vojnu silu nuštrb politike. Od organizacije koja okuplja na vojnom planu najjače, najmodernije i najsofisticiranije zemlje NATO se sve više želio prikazati kao organizacija najbogatih, najstabilnih i najdemokratičnih zemalja svijeta. Dramatični događaji u bivšoj Jugoslaviji devedesetih godina XX vijeka, te nemoć Evropske zajednice i Ujedinjenih nacija da sukob stave pod nadzor izbacila je spoljnu politiku SAD i NATO u prvi plan. Ispočetka pod okriljem Ujedinjenih nacija i rezolucija Savjeta bezbjednosti NATO je bio uključen u sukob u Bosni i Hercegovini kao podrška snagama UNPOROFOR-a. Prvi put djelujući vojno i prvi put djelujući izvan svoje zone odgovornosti (Out of Area). NATO je silom primorao zaraćene snage da sjednu za pregovarački sto. NATO nije donio mir on je patnju i stradanje prenio sa jednih na druge i na taj način obe strane primorao na pregovore. Kroz operacije NATOa u BiH IFOR i SFOR a zatim i pomoći pri reformami odbrane i putu BiH ka Evroatlanskim integracijama NATO je ostao dugoročno vezan za budućnost Bosne i Hercegovine. Pokretanjem vazdušne kampanje protiv SRJ NATO je prvi put u istoriji djelovao na svoju ruku bez odgovarajuće saglasnosti UN i Savjeta bezbjednosti. Rezolucijom 1244 koja je donijeta neposredno nakon prestanka bombardovanja NATO snage kroz operaciju KFOR prisutne na Kosovu od 1999.godine Takođe NATO je uključen u operacije u Avganistanu, Iraku, Makedoniji i Darfuru. Savremene prijetnje sa kojima se danas cuočava Savz su : terorizam, etnički sukobi, humanitarne i prirodne katastrofe. Nakon terorističkih napada na SAD te jačanjem soft security-ja postalo je jasno da NATO mora krenuti sa stvaranjem konkretnih oružanih i neoružanih snaga koje će neposredno biti pod komandom NATO-a. NATO Snage za odgovor su pravo sredstvo odgovora na sve moguće prijetnje koje bi mogle ugroziti bezbjednost članica Saveza. Osposobljenost ovih snaga ogleda se i u neborbenim misijama u kojima učestvuje tako naprimjer: podrška sanaciji šteta nastalih poslije uragana Katrina, obezbjeđenje humanitarne pomoći nakon zemljotresa u Iranu 2005 godine, te obezbjeđenje Olimpijskih igara u Grčkoj 2004. godne kao i avganistanskih predsjedničkih izbora. NATO je početkom devedesetih godina XX vijeka započeo sa intezivnom saradnjom i institucionalizacijom partnerskih odnosa sa zemljama Istočne Evrope, Centralne Azije, Jugoistočne Evrope i šire regije Mediterana. Evroatlansko partnerski savjet, Partnerstvo za mir, Mediteranski dijalog, Istanbulska inicijativa za saradnju i tzv. Consant Countries najznačajnije su inicijative NATO-a ali i konkretno razrađeni programi različitih oblika i mogućnosti saradnje pojedinih zemalja ili grupe zemalja sa NATO-om. NATO takođe sarađuje sa mnogim međunarodnim organizacijama a

53

najaktivniju saradnju ima sa organizacijom Ujedinjenih nacija. Posebne partnerske odnose nato ima sa Rusijom i Evropskom unijom. Nakon samita u Nici i usvajanja Deklaracije o evropskoj bezbjednosti i odbrambenoj politici te kasnijim sporazumom "Berlin plus" između NATO-a i EU koji determiniše odnose i buduću saradnju između saveza i Evropske unije. Poseban akcent u ovom sporazumu dat je borbi protiv terorizma, profileracije oružja za masovno uništenje, te planiranjem daljnjeg razvoja sposobnosti. NATO nakon poslednjeg proširenja ima 26 zemalja članica Hrvatska i Albanija su ove godine dobile pozivnicu za punopravno čalanstvo u Savezu. Tendencije daljnje transformacije saveza mogu se podijeiti u nekoliko osnovnih determinanti: širenje, partnerstvo, borba protiv terorizma razvijanje što efikasnijih borbenih efektiva te šire političko djelovanje. Posebno mjesto u budućem djelovanju saveza svakako će predstavljati saradnja sa Kinom, Indijom, Rusijom i Brazilom. Pojedine zemlje Afričkog kontinenta već su partneri NATO-a a NATO će sigurno imati jače prisustvo u kriznim i resursima bogatim regijama Afrike. NATO već djeluje u Aziji i na Bliskom istoku s ciljem borbe protiv terorizma jačanja demokratije i podrške miru. Razvijanjem novih odnosa s Rusijom i Ukrajinom i drugim evropskim zemljama, Evropa ostavlja za sobom svoje podjele iz prošlosti i postaje značajno stabilniji kontinent. Dok se priroda prijetnji sa kojima su suočene zemlje članice mijenja i na način na koji se NATO organizuje kako bi izašao na kraj sa njima mijenja, osnovna podrška Alijanse ostaje ista kao što je uvijek bila. NATO pruža trans-atlanski političko vojni okvir za riješavanje bezbjednosnih izazova. Alijansa spaja Evropu i Sjevernu Ameriku i vaga mnoge nacionalne interese. Šta više kako NATO evoluira iz štita kolektivne odbrane u "rukovodioca" bezbjednosti u najširem smislu, došao je dotle da predstavlja zajednicu vrijednosti, kao što su demokratija i ljudska prava, kao i zajednicu interesa.

54

LITERATURA Čehulić, Lidija 2003. Euroatlantizam. Zagreb: Politička kultura Ebookshop 03.09.2008 18:41 http://www.nato.int/ebookshop NATO posle Praga 2002. Brussels: NATO Office and Information Press NATO after Istanbula 2004. Brussels: NATO Office and Information Press NATO after Riga 2006. Brussels: NATO Office and Information Press NATO after Bucharest 2008. NATO Office and Information Press NATO Handbook 2005. Brussels: Public Diplomacy Division NATO na Balkanu 2005 Brussels: Public Diplomacy Division Security Throught Partnership 2006. Brussels: Public Diplomacy Division Publication 06.09.2008 08:45 http://www.nato.int/issues/index.html Transformisani NATO 2006. Brussels: Public Diplomacy Division Vukadinović, Radovan 2004. Međunarodni politički odnosi. Zagreb: Politička kultura Vukadinović R, Čehulić,L Božinović, D 2007. NATO i euroatlanska integracija. Zagreb: Topical

55

56

57

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful