You are on page 1of 448

Jc&n Baudrillar

L'fch an ge SynboHcuc et la nort


C Editons Gollimard, 1976

SfmffMi Dctf* Toku wlm


C BTHC A . 2001
Boazii niversitesi Y syn n i
Boazii niversiten Uaksavar Kamps
Cengiz Topel Caddesi. Oar_nt: KV.tr Merkezi. Arka G iri
Etiler,'stanbul
bupressMboun.edu ,u
www bupress Drg, www. bupress net
Telefon ve faks: |90| 212 257 87 27
Scttfsko No: 10821

T m h a k l a n s a k ld r . T a n t m a m a c y l a y a p l a c a k k s a a l n t l a r
( l n d a y a y n c n n y a z l z m o l m a k s z n , h i b i r y o l l a k o p y a l a n a m a z ,
o g a lt la m a z , t ic a r i a m a la r la k u lla n la m a z

Crl a>vapt. publtt dans Je cadr* duprogramn* d'avte d la putdkuho*.


t*n*ficw du seuriei di. Uni*ttnr des Affai n Etar^/tes. de lAmbassade de
f h l M en F.njue e de /tnsfllul Pranta* d Tf<n b. A
eviriye ve yayma katk progam ctcveunde yaymlanan bu yapl. Kninr.ii
l> ;y t> i Batautlg'un Trkiye'deki KrsiM Bykeliliinin ve stanbul Fran
sz Kilittir MerkcnTln deneiyle gerrkVjiinlm tlr
Y a y m a H a z r la y a n : E r g u n K o c a b y k , e lin a n
K a p a k t a s a r n : K e r e m Y e in
B a s k : B i l n c t M u t b a a o l k v e R e k l a m c l k A . .
p n a r C a d . N o , 8 9 B u lg u r lu / O s k ld a r
T e l: 2 1 6 9 9 4 4 4 0 3 / 1 0 7 R a x : 2 1 6 3 2 7 15 4 4
B i r i n c i B . s m : 2 0 0 2

Gzden Geirilmi kinci Basm: Kasm 2COH


Di/^azifi Unn^rsity Lib a rj Calaittyir.g in Puhliadbn Data
lia u d r illa r d , J e a
S im g e s e l D e i T o k u g v e l m / J e a n B a u d r illa r d ; e v ir i O u z A d a
n r v j. 4 2 6 p ., 21 c m . In c lu d e s t iu g r a p h ic a l r r fr r r n c c s
IS B N 9 7 6 9 7 5 6 1 9 3 -8 8 -4

in d e k ile r
evirmenin nsz, vll
Getirmenin ikinci Baskya nsz, x.x
r.tfy.. 1

RETMN SONU. 11
Deerle Gelen Yapsal Devrln. 11 retimin Sonu. 17
Emek. 22 cret, 37 Para, 4 1 Grev, 46 Scndkal/ara)
Otopsi. 48 Yo.'rfnn kan Proletarya. S La/Olsun Diye
Grev Yapmak, 53 retimin Soy Ktf/, SS retim llzyo
nu 1968 Mays. 57 Bir Simtlaayon Modeli Olarak Ekonomi
Politik. 59 Emek ve lm. 77.
II.
SMLAKRLAR DZEN. 87
Basamakl Smlakrlnr Dzri, 87 Yalanc Mermerden
Heykel. 87 Otomat ve Robot.93 Snai Simlakr. 96 Kod
Mrtnfzii, 99 Dokunulahlen ve Dijital Olan. 107 Simlasyonun llipergereklii. 126 Kool Killer ya da Gstergeler
Araclyla Bakaldrma, 136.
III.
MODA veya KODUN MASALSI DNYASI. 152
Bilinenin Anlamszl, 152 Modann Yaps*, 156 Bo
lukta Yzen Gstergeler. 160 *ltcpiyc"yc Dnen Moda,
162 Tadilat Grm Cinsel ik, 167 Yklmas Olanaksz
Bir ey. 173.
IV.
GSTERGE MEZARLIINA DNEN BR VCUT, 176
Kopyas kartlm Bir Vcut. 176 kinci Bir (plaklk)
Ten, 184 ikinci Bir plaklk Biimi: Striptiz. 189 Yn
lendirilen Narsislik, 197 Yasak liki zellii Tayan G
dmleme, 200 Vcut Modelleri. 203 Phallus Exchange
Standard: *Fallus Dei Toktu Standard", 204 Vcut De
magojisi. 208 Apolog, 211 ang-Scli Kasap. 214.

V.
EKONOM POLTK VE LM, 217
llerin llrac/lades, 217 Hayatta kalmann Edeerlisi
Olarak lm (Ha l Ha Canll, 222 Mezar lesi Getto.
223 Death Ptet?/ (l G/lmn Gc|. 227 lkel D
zende Defti Toku Edilebilen lm. 229 * Simgesel/Gerek/
Dse!, 233 Kendinden Kalmas Olanaksz (aresiz) Dei
Toku. 236 Bilinalt ve lkel Dzen. 238 Suret w? Suretini
karma, 248 Ekonomi Politik ve l m , 255 lm ltcpisi. 262 Batadle'n lm Anlay. 274 Nereye Baksam
Kendi lm/m Gryorum-Nereye Haksum lm Beni
Dlyor. 284 l)/ r.li lm-Biyolojik lm. 284 Kuzu
ve Felaket, 287 *Doal' lm. 290 Yallk ve nc
Ya Kua, 292 Doftul lm ve Kurban Edilme eklinde
lm, 294 lm Cezas. 299 * Gvenlik antaj, 321
Funeral Homes ve Katakomblar, 327 e Yaramaz lm, 330
Hastalk Dei Tokua, 332 Cinselletirilen lm, lmcl
Cinsellik, 335 Kereye Baksam Kendi l m/m GniyorumYereye Baksam lm Beni Dlyor, 336.
VI.
TANRININ tSMNl YOK ETMEK, 340
Anag am, 340 iftleme Yasas. 341 Gvde Yasas, 342
Deeri Yok Etme Biimi Olarak iir Sanat, 346 Gvde Szc
'n Sonu. 359 Tannnn Dokuz, MUyarsmi, 368 Dilbilimin
Dgc, 373 Sz Oyunu ( IVirz) yu da Freud'da Ekonomi
Fntazm, 390 Anti-Materyalist Bir Dil Kuram, 410 Bilin
altnn tesi, 416.

Dizin. 421

EVRMENN NSZ

nl Fransz gazeteci Philippc Pctit'nin Jean Baudrillnrdla


yapt syleilerden oluan L c Paroxystc Indiff&rent (Grassct, 1997| balkl kitabn bir yerinde (dnre yneltileni
yle bir soruyla karlalmaktadr: Ne pahasna olursa
olsun Batnn moralini bozmay srdrecek misiniz?
Bizim amzdan, evirisini sunduumuz bu metin
balamnda, nemli olan Bnudrilltrd'n verdii yanttan
ok Batnn moralini ilk kez ne zaman bozmaya balad
ve bunu ka yldr srdrd sorusudur. Buudrillnrd'a
ilk nemli tepkinin Simgesel Dei Toku ve .YmYln (1976)
hemen ardndan yaymlanan Foucaull'yu Unutmakla
(1977) birlikte geldii sylenebilir; ancak bu tepki, bana
kalrsa, nl d n r retimin Aynas (1973) (bu metinde
Marksist ekonomi politik eletirisi demlen eyin a dii
liini kantlad iin ilk tepkileri almt), Simgesel Dei
Toku ve l m (1976) Rib ibu metin dc. sistem asndan,
o tarihe kadar grlmedik bir radikallie sahiptir) kitap
laryla uluslararas kamuoyunun dikkatini ekmeyi ve o
gne kadar Fransa'nn en nemli aydnlarndan biri sa
ylan Mchel Foucaultnun uluslararas arenadaki tahtn
sallad, onu saha dna itmeyi' baard iin eletiriler
ok youn bir dzeye ulam hatta Jean Baudnllard is
mini Fransa haritasndan silme denemelerine kadar gidil
mitir 2000 ylndaysa Fransa'nn dnyaca nl aratr
ma merkezi CNRS-SHSnin wcb sitesindeki yzlerce isim
arasnda (XX. yzyln, sosyal bilimler alannda, en ok
okunan kitaplar ve yazarlar arasnda) Jean Baudrlllard
ismi, bu kadar yllk alna, kitap, n vc tepkiye ramen
yer almumuktadrl Sizce bunun nedeni ne olabilir?
Simgesel Dei Toku ve im yazarn metinlen ara
snda bir dnm noktas zelliine sahip bir almadr.
Burada Baudnllardn dnce sistematii artk yerli yeri

ne oturmu, onun 'kuramsal iddet', bakalarnn 'simlasyon kuram 'olarak nitelendirdikleri eletirel zmleme
yntemi ilk kez bu kitapta en somut grnm ne kavu
mutur Daudrillard bu metinde, yrtt eletirel man
t; ekonomi, kltr, politika, toplum gibi alanlarn klcal
damarlarna kadar srdrebilmekte v e dolaysyla tutarl
bir kuramsal dnce sistematii sunmaktadr.
Bu olaanst metinde, Baudrillard, tm bilenmilii
ve bilgi birikimiyle Batl toplumlar y a da demokrasilere
yklenm ekte ve son iki yzylda bu toplumlarda gelime,
adalama, uygarlama vb. ekilde nitelendirilen tm
toplumsal, politik, ekonomik, kltrel, tarihsel, teknolo
jik vb olgu, veri ve giriimlerin gcnc bir muhasebesini
yaparak bu toplumlann (dnyann geri kalanna oranla)
baar, stnlk, servet, refah vb. ekilde sunduu sonu
larn (bu sonularn hepsini tersine evirip, onlara sahip
olduklarnn tam tersi bir anlam vererek) aslnda byk
bir baarszl simgelemekten baka b ir ie yaramadn
kantlamaya almaktadr.

X
Baudrillard, retimin Sonu" adn verdii ilk blmde,
zihinsel bir evrim geiren kapitalizmin; emek, cret, para,
grev vs. gibi alanlarda nasl bir biimsel deiiklie ura
dn ve btn bu kavramlarn son elli yllk zaman dilimi
iinde nasl radikal bir ekilde tersine evrildiini gster
meye almaktadr. Sistemin en hassas ve nemli nokta
larndan biri olan retim konusunda yle demektedir:
A l t k r e t im a s o n a e r m i t ir . B u l y , B a t d a t ic a r i d e e r
y a s a s n n

o r ta y a k m a s y la , y a n i e k o n o m i p o litik le a y n

d n e m e r a s tla m a k ta d r . D a h a g e r ile r e g id ild i in d e , s z c


g n g e r e k a n la m n d a r e tile n h i b ir e y y o k tu r. H e r e y
( T a n r 'm n ) i n a y e t ( i ) y a d a z e n g i n l i k l e r i n i i n s a n a s u n a n y a
d a e s ir g e y e n

b ir s r e c in

(- d o a l a r m a a n e k lin d e ifa d e

e d i l m e k t e y d i . .. T i c a r i d e e r , k a p i t a l i z m i i n b i r h a y a t m e
m a t m e s e le s i - d e v r im d e r e t im b i im i z e r in e o tu r tu lm u
b ir d n c e y s e - b u d u r u m d a k a p ita liz m

vc d e v r im in s a f

d e t ilim i? o ld u u b ir d z e n d e y a a d m z s y le n e b ilir .

d e y ip , e m e k k o n u s u n d a l e m e in c a n l e m e i e g e m e n li i
a lt n a a ld , d o la y s y la r e tim
m am en

d iy a le k t i in in a n la m n t a

yitirdii bir evrende

... e m e k a r lk r e t k e n b ir e y d e ild ir . T o p lu m u n g e n e l b ir
a l k a n lk

b i im in e d n t r d v e

re tm e y i a r z u la y p

a r z u la m a d n b ile b ilm e d i i e m e in y e m d c n - r c t m in d e n
i b a r e t b i r e y h a l i n e g e l m i t i r . .. K a p i t a l i z m i i n e k o n o m i k
b ir y a tr m

a n la m n a g e le n e m e k in in c r c t-g c lir in ln t e

s in e g e ild i in d e (s m r b i im i o la r a k c r c t lc n d ir m c n in
sona

erm esi

ve

k a p it a lis t

to p lu m u n

b ir

h s s c d a n

o lm a

e k lin d e c r c t lc n d ir m c n in b a la n g c ; e m e k in in s t r a t e jik
i le v in d e n

z o r u n lu b ir t o p lu m s a l h iz m e t o la r a k

t k e t im e

d o r u k a y s r e c in d e , y a n i s t a t / c r e t in g n c e l e v r e s in
d e ) y a tr m

t e r im in in d i e r a n la m n p la n a k m a k la d r

Bu

r r e lle

evred e

a l a n

em eki

k a p it a liz m

a s n d a n

k e n d is in e b i r y k m l l k y a d a s o r u m lu lu k y k le n e n b ir
v a r lk tr .

B ir z a m a n la r e m e k in in
pay

k o p a rtm a d a , en

a r t - d c c r d c n . k k

n e m li s ila h la r n d a n

d e o ls a

b ir i o la r a k

b ir
d

n le n g r e v k o n u s u n d a y le d e m e k t e d ir :

... g n m z d e b u t r b ir g r e v b i im i o k t a n s o n a e r m i
t ir

I . n k k a p ita l a r t k h e r t r l g r e v in u z a y p g it m e

s in e ta h a m m l e d e b ile c e k k a d a r g l d r
a r tk b ir r e t im

B u n u n n eden i

s is t e m i in d e y a a m y o r o lm a s d r (y a n i

a r t - d c g c r n a z a m ilc t ir ld i b ir s is t e m ) d n m z d e , t o p
lu m s a l ili k i b i im in in y c n ld c n - r c tlm

d z e n e in e d o k u -

n u lm a d s r e c e , k r e d ilm e s e d e o lu r m a n t e g e m e n d ir .
2 . n k b u g r e v le r h i b ir te m e l d e i ik li e n e d e n o la m a
m a k t a d r la r

K a p ita l g n m z d e a r t - d c g c r i k e n d ili in d e n

b l t r m e k t e d ir . Z ir a b u o n u n i in b ir l m
nudur

G r e v o ls a

o ls a

k a lm

so ru

k a p it a le , k e n d i m a n t d o r u lt u

s u n d a . u z u n v a d e d e v e r ile c e k d n n o n d a n k o p a r t lm a s
o la b ilir .

M od em

o la r a k

n ite le n d ir ile n
r e tilm i

B a tl
t m

to p lu m la r n ,

k avram ,

k u ru m ,

m o d er

n is in

a a m a s n d a

n orm

v e l tle r in te r s in e d n m b u lu n d u u b ir e v r e n d e

d eer,

yaadklarm dile getiren Daudrillard. byle bir evrende,


doal olarak, sendikalarn da ters saylabilecek bir ilevi
yerine getirdiklerini, yani sisteme sahip kmann onlarn
en nemli grevleri haline geldiim, hatta bu konuda, sis
tem asndan m arjinal olarak nitelendirilebilecek gmen
iilerin sisteme kazandrlm asnda nemli bir rol oyna
dklarn sylemektedir. Bu tersine dndrme srecinde
devrimci dncenin en az burjuva dnya gr kadar
olumsuz bir rol oynadn anlatmaya alan audrillard.
rnein M ars'n tarihi, retim tarihinden ibaret bir ey ola
rak grmek gibi balanamayacak bir hata yaptn, yani
nesnel bir tarih anlay (ya da kendi ifadesiyle toplumlarn nesnel yazglar") yerine ideolojik bir tarih dncesi
(materyalist tarih anlay) gelitirdiini sylemekte ve bu
blm ekonomi politiin (ya da kapitalizmini gnmz
dnyasnda artk bir sinlasyon modelinden baka bir
ey olmad s a m la noktalamaktadr.
"Simlakrlar Dzeni" ismini tayan ikinci blmde,
bir anlamda simlakrlar ve aimlasyon evreni tarihinin
toplumsal ve kltrel dzeyde bir zetini yaparak, zellik
le burjuvalama v e sanayileme aamalaryla, gncel Bat
dnyasnn iinde yaad simlasyon evreninden sz et
mektedir.
Baudrillard a gre, simlakrlar dzeninin, deer ya
sasna kout olarak, art arda ortaya kan basama
yle sralanmaktadr:
-

R n e s a n s t a n

s a n a y i d e v r im in c " k la s ik * d n e m i b e lir le

y e n b i im k o p y a la n n ,
- S a n a y ile m e d n e m in e e g e m e n o la n b i im r e t im .
-

K o d u n b e lir le d i i g n c e l e v r e d e y s e e g e m e n b i im

s im -

lasyondur.
I. b a s a m a k t a k i s lm la k r d o a l d e e r y a s a s , 2 . b a s a m a k
ta k i s im la k r t ic a r i d e e r y a s a s . 3 . b a s a m a k ta k i e im la k r
is e y a p s a l d e e r y a s a s t a r a fn d a n b e lir le n m e k t e d ir .

Simlakrlann, yani bire bir kopyann zanaat dzeyinde


kald ve bir kerede ancak bir simlakrm yaplabildii
(rnein bir heykel, bir resim, bir dekor vs.| Rnesans aa

m asnda gerek ya da gerekliin yev.den-reimi olduka


uzun zaman alan ve geleneksel deerlendirme ereve
sinde dllendirilen rnler eklinde olmaktayd. Barok
dnem de ortaya kan otomat, smlakrlann teknik ve es
tetik adan biraz daha gelimesine yol am, m a zanaat
aamasndan kurtulmay salayamamt. Bu aamada
rnein sahnedeki palyaoyla onun tpatp bir benzeri
olan otomat ayn hareketleri yapm akla vc seyirci hangisi
nin sahte hangisinin gerek palyao olduunu |l>ir nceki
dnemde okluu gibi) kefetmek gibi bir durumla kar
karya kalmaktayd. Oysa robotlama aamasna geildi
inde. Budnllurd'a gre makineleme aamafrtna geilmi
olunmaktadr. Otomat elendirici niteliklere salup tiyatral
bir varlkken, robot alan bir makinedir.
O t o m a t , in s a n n b ir b e n z e r i v e o n u n m u h a t a b d r (o n u n la
s a t r a n o y n a r !). M n k ir .e in s a n a e d e e r b i r v a t lk t r v c t e
k ille t ir ilm i i le m s e l b ir s r e t e o n u k e n d is in e e d e e r li
b i r v a r lk h a lin e g e t ir m e k t e d ir . B ir in c i b a s a m a k s n la k r la ik in c i b a s a m a k s im t a k r o r a s n d a k i fa r k i t e b u d u r.

W a lte r

B e n jo m n

Sanat Yapt

Teknik Yeniden C reulebM ik anda

b a lk l a l m a s n d a

bu

y e n id e n - r e tim

il

k e s in in t e m e l i e r m e le r in i o r t a y a k o y a n ilk k i i o lm u t u r .
Y e n d e n - r e t im in . r e t im s r e c in i e m ip y u t t u u n u , e r e k
le r in i d e i t ir d i in i, lir e t im v e r n n s t a t s n d e d e i ik
lig e y o l a t m

g s t e r m i t ir . B u o lg u y u s o n a t , s in e m a v e

f o t o r a f a la n la r n d a o r t a y a k o y m u t u r ; n k b u n la r " k n
s ik r e t k e n lik g e le n e iy le ili k is i o lm a y a n v e X X . y z y ld a
y e n id e n O r c tilc b lir lik a d a lt n d a a n id e n o n a y a k a n y e n i
a la n la r d r . A n c a k

bu g n

a it o ld u u n u b iliy o r u z
r e c in

g e lip

t m

m a d d i r e tim in b u e v r e n e

B u g n k a p ita le z g b t n c l s

d m le n d i i n o k ta

m odn,

m edya,

r e k la m ,

h a b e r v e i l e t i i m a l a r - y e n i d e n r e t i m y a d n M r x ' n p e k
de nem sem eden

yan

d z e > in i l e b ilm e k

d e m e le r (b u

m m kn

sayede

t a r ih in

o lm a k t a d r ) d e d i i

ir o n i

d zey,

y a n i s im la k r la r v c k o d a a it e v r e n d ir .

rtC hatta drdnc basnmnk smlakrlara ait evren


konusundaysa Baudrillard yle demektedir:

xii Cmi7iwwi (5>:.$zU

r e t im e d a y a l k a p it a lis t b :r to p lu m d a n , b u k e z h e r e y i
(y a b a m n

t m

z e llik le r

t u s y a n

B iy o lo jik
sunda

a la n la r n ] d e n e t le m e k
n c o -k a p ita lis t

k u r a m s a lla tr m a

b ir

is t e y e n , s ib e r n e t ik
d zen e

g ir i im i b u

g e ilm i tir

m u ta s v o n

k o d a g e r e k li d e s te i s a la m a k ta d r

Bu

konu

m u ta s y o n

s r e c in d e h e r se y " b e lir g in d ir * . B u s r a s y la t a n n , in s a n ,
g e li m e v e t a r ih in

k o d y a r a n n a le r e k s o n a e r d ik le r i, n -

k n n i k lk y n r n n n a k e n d in i ld r d b ir m u t a s y o n
s r e c id ir k . s o n u o la r a k t o p lu m s o l ili k in in
b o y u t la r a u la y a n

g 'd m le n n e s n in e n

k o rk u tu c u

g e li m i e v r e s in e

t e k a b l e t m e k t e d ir .

Moda ya da Kodun Masals Dnyas adl nc b


lmde bir kod grnmn alm moda olgusunun nasl
sistemin temel talarndan biri haline getirildii gsteri
lir Hatta mevcut sistem, yani anlam, ierik ve ereklerini
yitirmi, koda baml bir evrende modann nasl bir lr
[grnmler evreninde biimselden baka bir ansa sahip
olamayacak) bakaldr unsuru olabilecei aklanmaktadr. Bu sim latyon evreninde yalnzca giysilere zg deil
vcut, cinsellik, dler, fantazmlar. dilbilim okullar, sanat
ve politika alanlarndaki modalardan sz edilmektedir.
"Gsterge Mezarlna Dnen Bir Vcut* isimli dr
dnc blmdeyse Baudrillard. nce gsterge sistemleri
dzeyindeki vcut olgusundan (cinsellik, fallus vs.| sz
etmekte ve daha sonra insann sahip olduu tenin moda,
reklam, iletiim aralarnn gdmlcmcsiylc nasl ikinci
bir ten, ikinci bir deri olma zelliine sahip olduundan
dem vurmaktadr. Daha sonra Strip-Tcasc* isimli metin
de stnp tease olaynn simlasyon evrenine tekabl eden
bir olgu olduunu, bu dans esnasnda otaya kan eyin
plak bir kadn vcudundan ok, kendisine dsel zel
likler kazandrlm bir plak vcut simlakr olduunu
ve bu tr bir plak kadn vcudunun, gncel topluma
pompalanm psikanalitk bilin dorultusunda, nasl fallusun kendisi gibi alglanr hale geldiini aklamaktadr.
Daha sonra ada toplumlarda yine psikanaliz olanna
ait grnen narsisliin tketim toplumu tararndan nasl
pazarlanan bir olguya dntn ve bu tr bir yeniden

retilmi (smlakra dnm) narsisliin, o bildik kla


sik narsislikten (suda yansyan akisle ilintili olan| farkn
aklamaktadr. Arkadan gelen ara balklardaysa rnein
'cinsel devrimin* aslnda bir cinsel devrim sinlaknndan
baka bir ey olmadn gstermeye almaktadr.
"Ekonomi Politik ve l m " isimli beinci blmdey
se ilkel toplumlardan ada toplumlara dek l ve lm
kavramlarn ileyen Baudrillard. bunlarn mevcut l |simlasyon evreni) dzenle olan ilikilerini aklamaya al
maktadr. lkel toplumlunu balangla llerini evlerinin
iine gmdklerini, yani ller ve lmle ok yakndan ha
r neir olduklarn, dolaysyla yaamla da ok yakndan
ilikili olduklarn sylerken; ortaa Avrupasnda lm
ve llerin henz Hristiyan toplumlar tarafndan dlan
mayan kavram ve varlklar olduunu; nk bu dnemde
yaayan insanlarn llerini ky. kasaba ya da kentin or
tasna gmdklerini ve onlarla srekli har neir olduk
larm sylemekledir Dolaysyla ortaa insanlarnn da
yaamla ilgili insanlar olduklar sylenebilir. Oysa modern
toplumlar l ve lm kavramlarn tamamen dlam ak
tadrlar l ler ehir dna, gndelik yaamdan ve gz
den rak meknlara tanrken, lm de bilimsel, gncel
yaamdan silinmeye allmaktadr, rnein, lecei d
nlen insanlar hastanelerde gzaltna" alnmakta, in
sanlarn evde kendi yataklarnda lmesini engelleyebilmek
iin sistem elinden geleni ardna koymamaktadr Baudril
lard. sistemin btn bunlar kendi lmn gizleyebilmek
iin yaptn; nk lmden uzaklam bir sistemin d o
al olarak yaamdan da uzaklaacan dile getirmektedir.
Simgesel dei toku dzeninde yaamla lm orasnda
simgesel bir dei toku ilikisi varken, modern toplumlarda kapitalist dzen bu ilikiye son vermi grnmektedir.
Ancak bu ie, lme bir son vermek amacyla girien sis
tem. ulat noktada yaama da bir son verdiinin (yani
simlasvon evrenine yol atnn) farknda deil gibidir.
Daha sonra modern toplumdaki lm yaam ilikilerini
zmleyen yazar, sonu olarak, ilr.de yaad sistemin
buram buram lm koktuunu, lm, adna yaam dc

xiv etimenln nstotl

nilcn alann klcal damarlarnda bile saptamann mmkn


olduunu gstermeye almaktadr. Bu blmde stnde
durulmas gereken en ncnl iddialardan biri, Manc'n
yaptklarndan ok farkl olan bir iktidar aklamasdr:
ls sonras yaam dncesinin ortaya k, iktida
rn dogmasn yol aan asal olaydr. nk bu dzenek
yalnzca bu dnyada zahmete katlanma zorunluluu ve
bunun karlnda teki dnyada dllendirilme gibi bir
antaja yol amakla kalmayp -rahipler kaslnn tm stra
tejisi bunun zerine kuruluydu- ayn zamanda bilinalt
na yerletirilmeye allan bir lme yasayla birlikte bir
dc bu lm yasan denetleyen bir ktidar sreci olutur
mutur. ller ve canllar arasndaki birliin paraland
. lm ve yaam arasndaki dei tokuun yok edildii,
yaamda bir yeri ve anlam olan lmn bu konumuna
bir se n verildii, lm ve llere yasak konulduu gn ilk
toplumsal denetim biimi de ortaya kmtr ktidarn or
taya kabilmesi ve daha ileride tm yaamn snrlar ii
ne (lnabilmesi iin nce lmn zgrln yitirmesi.
llerin gzaltna alnmas gerekmiim. Bu temel bir yasa
olup, iktidar, bu yasann bekisidir.
Tarihsel adan kilise (dine dayal) iktidarnn, lm tc
keli ve llerle olan ilikileri denetleme ayrcalna sahip
olma zerine kurulduu bilinmektedir.... ktidar *bu er.ge
m kendisidir* denildiinde bu bir mecaz deildir. ktidar
yaam ve lm arasndaki engelin ta kendisidir... Daha
sonra iktidar, zne vc yabanclat kendi bedeni, birey
ve yabanclat toplumsal beden. nsan vc yabanclat
emei arasna ayn ekilde girip ycrleecckitir).... Maui
ifa ettii vc ekonomi politiin zenne ykt, daha sonra
ortaya kacak, tm yabanclama, blnme vc soyutlama
biimlen bu lmden kopula birlikte balamtr.
Tonn'nn smini Yok Etmek" isimli son blmde; dilbilim,
psikanaliz ve kapitalist sistem ile ilkel sistem arasndaki
ilikiler yeniden kurulmakta ve ekonomi politik, psikanaliz
ve dilbilimin aa be yukar ayn zaman dilimi ir.dc
ortaya km olduklarndan sz edilerek; birikim, yani k-

tdan reddetme zerine kurulu simgesel dzenle, birikim,


yani iktidar zerine kurulu bir kapitalist sistem; blinaltndan yoksun (bilinaltnn oluumunu engelleyen) bir
kolektif simgesel dzenle, (kapital biriktirir gibi) bilinalt
biriktiren liberal dzen; dili snr tanmadan istedii gibi,
istedii miktarda (iktidar anlamnda) kullanan kapitalist
dzenle, szcklerin kullanmnn snrl, tabu zellikleri
tayan ve |simgesel| yok edilme zerine oturtulduu bir
simgesel dzen arasndaki ilikiler radikal perspektif do
rultusunda zmlenip eletirilmektedir.
X
Bu kuramsal bir metindir, yoksu yaamn kendisi deili
Yaanmakta olan gereklik zerine bir yorum! (Elbette
Batl toplunlarn iinde yaadklar, yoksa Trkiye ben
zeri toplunlnrn deili- Okuyucu, dnrn bizzat ifade
etlii gibi, yaamla bu patafizk yaklam arasna bir me
ta le koymak Rcrcktni; ondan iinde yaanlan gereklii
deitirip dntrmeye ynelik birtakm zm nerileri
isteme hakkna ne kendisinin ne de bakalarnn sahip
olmadn, aks takdirde Marx ve daln ncekilerin ba
na gelenlerin, yeni topya reticilerinin de bana gelebi
leceini, yani topyalar, kuramsal ifade edili biimine
uygun bir gereklik dzeyine (Buudillard'a gre, rnein
Marksist topyaya benzer bir ey Batl toplumlar tara
fndan yaama geirilmi olmaklu birlikte bunun Marx'n
ifade ettii ekille uzak yakn hibir ilikisi yoktur) hibir
zaman ulamadn ve ulaamayacan unutmamaldr.
Bnudrillard, bu metinde bile, yeterince bilim kurgu yap
tn (mevcut nco-liberal dzenin radikal bir ekilde yok
edilmesi trnden neriler) dnmektedir.
Yazar, bambaka bir dnyada yaanabilecei konu
sunda bize, belki de kendine ramen, baz ip ular sun
maktadr. Bu ip ularn tersine evirmeyi baardnz
zaman yeni, yepyeni bir dnya oluturulabilecei gibi bir
hisse kaplyorsunuz. nk Baudrillard. iinde yaad
-Batl toplumlarn- salt ironik bir ekilde bakmaktadr. Bu

umutsuz vc yaama sevincinden yoksun bir yorum deil


dir. Tam tersine Bat vc Batklara hak ettiklerine inand
dersi, k eyif alarak veren bir zmlemedir. Bu zmleme
vc eletirilen tersine evirmeyi baarabildiiniz takdirde,
d ya d soyutlama dzeyinde bile kalsalar, yeni pers
pektiflerle karlalabileceini kavryorsunuz.
Sim gesel Dei Toku ve l m tm dier Baudrillard
metinlen gibi radikal bir sistem eletirisi olm a zelliine
sahiptir. Dierlerinden fark, temel bir yaklam mantn
ya da sistematiini ilk kez ok net vc ayrntl bir ekilde
sunmasndadr. Bu metinle sistemin elinden tm silah
larn alm akta vc insanlar yaadklar evren konusunda
derinlemesine dnmeye itmektedir. Baudrillard. iinde
yaad evren konusunda dnce reterek -bu dnce
ler yzde y z doru olsa bile!bu evreni deitirebilmenin
mmkn -olmadn dnmektedir. Onun nihilist olarak
nitelendirilmesine yol aan gerekelerden biri de budur.
Dncelerden yola klarak (nk simlasyon evrenin
de dncelerin nrtk M m n yaad gereklik dnem in
deki g v e prestije sahip olamayacan dnmektedir)
yok edilemeyeceine inand bu dzenden toplumun an
cak kendi kendini yok ederek kurtulabileceini dnm ek
te ancak bunu bizzat uygulamamaktadr! nk amac
insanlarn toplu halde ntihar etmeleri vc Batl toplumlann yeryz haritasndan silinmesi deildir. Amac, (benim
anlayabildiim kadaryla) yzyldan uzun bir sredir d n
yay aalayan, kmseyen, smren vc kendim b ir ey
sanan Batl toplumlara, dnyann geri kalanndan pek de
bir farklar olmadm, zannettikleri gibi ok daha iyi. ok
daha doru ve gzel eyler yapm am olduklarn, yan i az
gidip, uz gidip ancak bir arpa boyu yol alm olduklarn
gsterebilmektir. Bu metinde Baudrillard kesinlikle lkel
toplumun Isimgcscl dei toku ya da potla topluluklar
nn) yannda y er almakta vc onu modern toplumlara k a r
savunm akta (kullanmakta); daha dorusu toplumsal,
kltrel, ekonom ik ve politik alandaki gelimeler ile ilkel
dzende bu drt alana ait zellikleri karlatrarak, bu
sonuncunun Batl toplumlardan ok daha dengeli, huzur

lu, mutlu ve doayla uyum iinde, dnyay kurutup yok


etmekten uzak bir kltre sahip olduunu kantlamaya
almakta ve bu ii. Batnn son yzyl iinde ortaya att
en nemli kuramlar (ekonomi politik, psikanaliz, dilbilim/
Rstcrgebihm vs.) mat ederek yapmaktadr.
Doal olarak bu hezimeti kabul etmeyen Douglns
Kcllner. Alex Callinico-s. Christophcr Noris, Kant ya da
Marksist gelenee sad.k dier yazarlardan birsi olan Chris
tophcr Horocks'a gre:
D n u d r i l h r d '

e le tir m e y i

k e n d ile r in e

g rev

b ilm i ,

B a u d r i l l a r d ' n k u r u m l u m l a p l k k n m y a k t r m a s n
u ygu n grm v e

o n u fe ls e fe n in y e r in e s a n a t , h a k ik a tin

y e r i n e d e e n , g e r e k l i i n y e r i n e i m g e y i , y a n i K n n t ' n y e r i n e
B n u d e la ir e t k o y a n m o d e r n is t d u y a r ll n p a r a s o lm a k la
s u la m la r d r ... A n c a k B a u d r illa r d , b u iy i n iy e tli e le tir i
le r in a s ln d a b ir h o r g r m e y i g iz le m e y e a l t n fa r k e d e
cek

k a d a r i l e r i g r l d r ..

ve gen

k e n d is in i e le tir e n le r in

saf

z e k a l o k lu k la r n id d ia ile r v c b u a a la m a n n .

gereklik propagandaclarnn kendi hayatlarm olgular.


olaylar, sebepler vc sonular toplamna indirgeme arzu
sundan kaynaklandn savunur.1
Baudnllard'm bu tavn dnyann geri kalan iin olumsuz
deil, tam tersine olum lu bir tavrdr. nk vermeye a
lt mesaj Batl toplumlar rnek alrsanz sonunda on
lar gibi bir am aza derek tkanr kalrsnz trnden bir
ierie sahiptir. Baudrillard, bir anlamda, dnyann geri
kalann baka toplumsal oluum modelleri retme k o
nusunda kafa yorm aya davet etmektedir. Bat bu modeli
benimsedi ve baarsz oldu! Doal olarak sz buna baar
diyorsanz o zaman buyrun ona yknn vc clbirliiyle
dnyay bir an nce yok edelim demektedir. Baudrillard
Bat'dan esinlen ilemeyeceini vc Bat'ntn istisnasz her
eyi tamamen yanl yapt gibi eyler sylememektedir
Doru grnen balang noktalan ve klarn dnp
dolap sonunda bu duruma gelmi olmasna kardr. O

lia u d n lla rd

M ilenyum ,

E v e r e s i Y a y .. 2 0 0 0 . s

6 9 -7 0 .

daha ok Batnn ulam bulunduu sonulardan yola


karak bir deerlendirme, zmleme, eletiri yapm akta
dr. Bu dnyann geri kalannn. Batda, balangta y a da
baka aam alarda doru olduunu dnd rnek ve
modcllcrd en esinlenemcyccci anlamna gelemez.
Baudrilard Paris'te, yan Batda yaamaktadrl Yani
pilisini prtsn toplayp Afrika ya da Amazon ormanlarna
tanmam tr! inde yaad evrenin (Parislini vck v
ck rklk koktuunu sylemesine karn orada yaamay
srdrp teknolojinin nimetlerinden yararlanmaktadr!
Bu entelektel ortam terk edip herhangi bir az gelimi
lkede yaam ay hi hi dnmcmcktcdirl
Kiisel olarak Baudrillardtn bu eletirilerini ok olu m
lu buluyorum. Batda sosyal bilim ler alannda karlala
bilecek en der drst ve ilerici insanlardan biridir. Gerek
bir devrim cidir! Bat dndaki dnyaya kar kesinlikle
nyargl deildir. Bu sonuncularn yeni bir dzen olutur
malarn samimiyetle desteklemektedir; ancak dedii gibi
(kendisine ok sorulduu ve bu konuda zmler retmesi
beklendii iin) benim byle bir eyi Batda oturup, bu ra
dan grebilmem mmkn deil. Bu artk Bat dnda ka
lan lke aydnlarnn sorunudur. ok doru bir yaklam ;
nk AvrupalI aydnlarn son yz ylda yeteri kadar
kuramsal bilgi retmediklerini syleyebilmek iin kanm
ca nankr olmak gerekir t e yandan Bat dndaki (st
dzey, sra d) aydnlarn zgn bir eyler retebilmeleri
iin nce Batl dnce adamlarnn etkisinden kurtulup,
onlar taklit etmeye bir son vermeleri gerektiini dn
mektedir!
nc Dnya ve benzen lke aydnlunnn Baudrillard'a kzm a gerekelerinden biri Baty toplumsal, poli
tik, ekonom ik, kltrel, teknolojik vb. alanlarda taklit ed i
lecek bir model olmaktan kartarak -kendi lkelerindeki
irtica, anari trnden- an ulara kullanlacak malzeme
sunduunu dnmeleridir. Gerekten de az gelimi lke
aydn bir am azla kar karya gibidir! lkel bir toplum
olma aamasndan daha yeni yeni kurtulmaya balayan

bu toplumlara sanki tekrar geriye dnmeleri syleniyor gi


bidir! Oysa byle bir ey yokturl lkel ya dn ilkellikten yeni
yeni kurtulmaya balayan toplumUunn iinde bulunduu
durum u anda Batnn iinde bulunduu durumdan hi
de daha parlak ve um ut verici deildir. Modernlik, uygarlk,
adalk, teknolojik stnlk ve sairenin hi kukusuz o
(yani Batl) toplumlar tarafndan (ve o toplumlar aracl
yla dnyann gen kalan tarafndan -belki de kendine
ramen demek gerekecek) denmesi gereken bir bedeli
vardr! Onlar bir taraftan bu bedeli derken, bir taraftan
da tm dnyann kendi gctiklen yoldan geerek bu bedel
den fazlasn demesini ister gibidirler! ite dnyann geri
kalannn asl sorunu budurl Batnn getii yoldan ge
meden (zaten o yoldan istesek de geenleyiz!| nasl ondan
daha modern, daha uygar ve ada bir dnya yaratabiliriz
sorusunu sormadm bir yanl bulabilme olana yoktur.
nsanln bugne kudarki deneyimlerinden yola karak,
toplumlann genellikle hep kolay yolu seip sonunda hep
duvarlara toslam olduklarm, anmsayacak olursak, Bal
dnda kalan lkelerin zor olan sorulan sorumlarn dile
mekten baka seeneimiz olmad anlalacaktr. Bu l
keler asndan, modernleme, uygarlama, adalama
henz yeni balayan b ir sretir. lkel dzen, ilkel zihniyet,
ilkel kltrden ancak muazzam bir eilim, retim ve kl
tr Izihniyet) dcvriaiylc kurtulabiliriz! lkel dzeni tersine
evirip yok etmeden (doal olarak, ondan gnmze kalan
-tabii varsa?- uygun verileri aldktan sonrall kendisinden
kurtulabilmek mmkn deildir. Bir bakma Baudrillard'n
Batl toplumlarn yapt nerinin bir benzerini biz de ilkel
toplumlar iin yapabiliriz. lkel dzenden kurtulmann yolu
onu yok etmekten gemektedir. lkel dzenden kurtulmak
istiyorsanz onu yok edin, yani tarihin raflarna kaldrn!
Ouz Adanr
zmir, Ekim 2000

EVRMENN KNC BASKIYA NSZ

25 yl nce ilk kez okuduumda, bu metnin Trkeye ka


za n d rlm a ya ca gibi bir duyguya kaplmtm. Aradan
20 yl kadar bir sre getikten ve birok Baudrillard metni
evirisinden sonra denemeye karar verdim. Dzeltmelerle
birlikte metnin Trkeye kazandrlmas bir yl akn bir
zamanm ald
Basldnda, yaptm eviriden daha iyisini yapam a
yacam, gcmn ancak buna yetebildiim dnm
tm Aradan geen alt yl iinde pek ok karmak tmce
nin daha gzel bir Trkcylc ifade edilebileceini grdm.
Yeni baskya hazrlama aamasnda bu i yaklak bir
aym ald. Her ne kadar metnin kendinden kaynaklanan
bir kavrama gl varsa da bu kez grece daha kolay
anlalabilecei ve okuyucunun da okumaktan daha bir
keyif alacan umuyorum
Maussu/Durkheine antropoloji ve sosyoloji; Freudcu psikanaliz ve Saussurcc dilbilimin temel kavramlarna
sahip olmadan bu metnin kolay bir ekilde kavranabilece
i sylenemez
Baudrillard, bu almasnda hi kukusuz neolibcralizmi Marx'm Ka/araf indc kullandndan ok daha zarif
(ironk) ve ayn zamanda ok daha sert bir dille eletir
m ekledir (eletirel Marksist dnce dc bundan hakkna
deni almaktadr!. Bu metin yalnzca belli bir tarih anla
ynn deil uyn zamanda belli bir sosyal bilimler hatta
fen bilimleri anlaynn sona ermesi gerekliini ok ak
ve seik bir ekilde ortaya koymaktadr. Batl m uhalif ay
dnlarla birlikte tm dnyann zerinde dikkatle durmas
gereken XX. yzyla ait bayaptlardan biridir.
zmir, Ocak 2008

NSZ

Modern toplum sal oluumlard* arlk, rgtlcyici bir bi


im olarak simgesel cci tokula karlalmamaktadr.
Hi kukusuz s imgesellik bu toplumlarn peini brakm a
yan bir lm e, ortadan kaybolma biimidir. Bu toplumsal
oluumlar, sim gesel u raliudan ynlendirilncdiklcri iin,
onun varlndan rahatsz olm akta ve nn srekli ola
rak deer yasas den ilin eyle kesmektedirler. Her ne ka
dar Marx'tan bu yana, belli bir devrim dncesi, bu deer
yasas iinde kendine bir yn izm eye alm olsa bile;
bunun uzun bir sre nce Yasallatrlm (k itabn a u y
durulmu) bir devrim dncesi olduu sylenebilir. Zaten
psikanaliz denilen ey bir yandan bu rahatszln ( hantise)
evresinde dolanp dururken, bir yandan da, onu, bireysel
bir blinaltyla snrlandrarak, yolundan saptrm akta ve
Baba tarafndan dayatlan Yasa grnm ne sokarak bir
tr idi edilm e ve Gsteren rahatszl eklinde sunm ak
tadr. Karsna lcr yerde b ir Yasa kartlm aktadr. Oysa
ekonomi, libido ve politika gibi genel katcgohlcndirm c
kuramlarnn tesine geildiinde, btn bunlarn, deer
adl bir sahne zerindeki maddi ya da arzulnta bir retim
dzeninin etrafnda fr dnd ve deerin yok edilmesi
zerine oturtulm u bir toplum sal ilikiler em asyla kar
lald ve modelin gnderme yapt dzenin ilkel top
lumsal oluum lar olduu, ancak radikal topyann toplumumuzun tm katmanlarnda yava yava p()atlamaya
balad gflm cktecir. Bir anlam da bu |>J)atlamann,
tarih yasasyla, d evrin le -ancak bunun ortaya kmas
daha uzun zam an alabilir; nk kafalarda henz yeni
yem canlandrlm aya balanm bir d n ced ir-ya da bir
arzunun* zg rletiilm csfyle hibir ilikisi bulunm ad
sylenebilir.

Bu bak as dorultusunda eitli kuramsal yak


lamlar hayati bir neme sahip olmaktadr. rnein
Saussuren cmagmmian, Mauss'un armaan/dei Soku
zerine olan aklamalar -Freud ve Manc'a ait varsaym la
rn em peryalist bir grnm ar/ eden Frcudcu ve Marksist
yorum laryla nleri kesilmi olan bu varsaym lar- ok daha
radikaldirler. Anagram ya da dei toku/armann, dilbi
lim ya d a antropoloji adl disiplinlerin bir kesinde unutu
lup kalm ilgin yklerden, yani bilinalt ve devrim gibi
nemli konulara oranla ikincil olarak nitelendirilebilecek
zgn dncelerden ibaret deildirler. Karmzda Mark
sizm ve psikanalizin, farknda bile olmadan, iinden trctldkleri tek bir biim vardr Bu biim ekonomi politikle
lbtdnal ekonominin birbirlerine destek olmalarna yol a
makta, yani hemen u an ve bu noktadan itibaren ortaya
kan b ir deer tesi, bir yasa tesi, bir bask altna alma
tesi, b ir bilinalt tesine gnderme yapmaktadr. Bundan
laln doal bir ey olabilir mi?

Bizim amzdan tek bir kuramsal olay btn b u say


dklarm zla ayn neme sahiptir ki, bunun ad: Freud*Un
ortaya att lm itepisidir (pu/sbn). Doal olarak bunu
Freudu n kendisine kar radikal bir ekilde kullanma ko
uluyla. Zaten her durumda da elikili bir referansla
karlalmaktadr. nk M auss Maussa, Saussure'
Saussure'e, Frcudu dn Freud'a kar kullanmak gerek
mektedir. Tersine evirme ilkesini (yani kar ba) her
trl ekonom i, psikoloji ya da yapsalcla dayal yoru m la
ra yol gsterm i olan Maussa kar kullanmak gerekm ek
tedir. Anagramtn sahibi olan Saussure' dilbilime, hatta
anagrant konusunda kendi retmi olduu az saydaki
varsaym a kar kullanmak gerekmektedir, l m tepisini reten Freud, psikanaliz ncesindeki tm oluumlar,
hatta bizzat Frcudcu lm itepisine kar kullanmak ge
rekmektedir.
Bylesinc paradoksal bir yaklam ya da ktrnnsul
iddet yoluyla, bu varsaymn, kendi alanlar iinde
ancak bu karlkllk simgesel dncenin genellemi

biimi iinde eriyip git inektedir- bizim ekonomik gerek


lik ilkemizin" dnda kalan ve ona tamamen zt bir ileyi
ilkesinin ortaya km asn saladklar grlmektedir.
Ba kar-ba, dei tokuu kurban, zaman ev
rimsel. retimi yok etm e, yaam lm, anagramda dilin
sahip olduu her terim ve deerin tersine evrilebilirliin
den, yan tm alanlarda tek bir ana biim olarak sunulabi
lecek tersine evrilebilirlikten, ksaca, evrimsel bir nitelik
arz eden tersine evrilmeden, iptal olm a denilen eyden
-bir baka deyile h er yerde zaman, dil yetisi, ekonomik
dei tokular. birikim ve iktidarn izgiselliine son veren
bir tersine evirm eden- sz ediyoruz Bu tersine evirme
bizim her alana uyguladmz bir yok etme ve lm bi
imidir. Simgesel biim budur. Bu mistik ya da yapsal
deil, kendisinden kalmas olanaksz olan biimdir.
Gereklik ilkesi, deer yasasnn belli bir aamasy
la akmtr. Gnmzde sistem tamamen belirsiz bir
ortama doru srklenmekte, tm gereklik kod ve simlasyona zg hpetRcreklik tarafndan emilmektedir.
Artk yaantmz eski gereklik ilkesinin yerini alan bir simlasyon ilkesi belirlemektedir. Ereklerimizi yitirince mo
dellerin belirledii b ir yeniden-retim sreci iine girdik
deologlar ortadan kaybolunca yerlerini simlakrlnr ald,
yleyse gncel sistem e zg sihirbazlklar ve egemenlik
srecinin anlalmas iin deer yasasn ve simlakrlan
zg bir soy nncn yeniden oluturmak gerekmektedir;
deerin geirdii yapsal devrim sreci gibi. Zaten ekonomi
politiin de bu soy aac iindeki yeri yeniden belirlenmek
durumundadr. Bu yapld zaman, onun (bilin ya la
bilinalt dzeyinde) retim gerei ile anlam gereinin
sorgulanmasndan baka bir eye yol amayan ikinci ba
samaa ait bir simlnkrn benzedii grlmektedir.
Kapital artk retim dzenine ait bir ey deildir.
Kapital, bir simlasyon modeli olarak ekonomi politikten
yararlanmaktadr. T can deer yasas ok daha kapsaml
bir dzenek olan yapsal deer yasas tarafndan emilip,
tekrar salna kavuturularak nc basamaa ait bir

simlakra dntrlmtr. Bylelikle benliini yitirmi


bir grnm sunan ekonom i politik sonsuza dek yaaya
ca (kendine zg belirleyici gcn yitirmekle birlikte,
bir smlasyona dnm gnderenler sistemi olarak
etkisini srdrd) bir srece dntrlmtr. E ko
nomi politik adl sistem v e ticari deer yasas tarafndan
dsel bir gnderenler sistem i olarak yeniden yorumlanan
("D o a l doal deer yasas adl bir nceki dzenein ba
na da ayn ey gelmitir. nk bize sunulan aklam a
lara baktmzda kullanm deeri denilen eyin deiim
deeri denilen eyin iinde yaayan hayal bir varlk oldu
unu grrz. Ancak bu sonuncu, bir stteki sarmalda
kod denilen egem enlik dzeninin varln kantlayan bir
ey gibi sunulmutur. Deere zg her biim, bir sonra
ki biim tarafndan bir st dzeydeki smlakr dzenine
tanmtr. Deere zg h e r evre, bir nceki evreyi haya
li. simlasyona dnm bir gnderenler sistemi olarak
kendi dzeneiyle btnletirmektedir.
Devrim, her dzeni kendinden sonra gelenden ayran
eyin addr. Hatta yalnzca bunlarn gerek devrim ler o l
duklar bile sylenebilir nc basamaktaki simlasyon
evreniyse u anda bizim iinde yaadm z evrene tekabl
etmektedir. Bu, geree deil hipergeree zg bir dzen
olup, yalnzca dalgalanm aya braklm, belirsiz kuram ve
uygulamalar onu lmcl bir darbe indirebilir ya da
zmleyebilirler.
Gncel devrimler m evcut sistemin bir nceki evresine
cndekslcnm gibidir. G erei, tm grnmleri altnda
nostaljik bir ekilde yeniden yaam a dndrmeye al
maktadrlar. rn ein diyalektik, kullanm deeri, retimin
saydaml ve ereklilii, bilinalt ve bastrlm anlamn
(bir arzu olarak adlandrlan gsteren ya da gsterilenin)
"zgrletirilmesi* vs. Btn bu zgrletirmeler aslnda
sistem tarafndan, art arda yapt devrimler ansndu yu
tulup yok edilerek, hi fark ettirmeden devrim dlerine
dntrd ideal hayaletlere zg bir ierik gibi sunul
maktadr. Tm zgrletirm e biimleri genelletirilen bir

gdmlemc aam asna gei olarak nitelendirilebilirler.


Rastlantsal denetim sreleri aamasnda zaten devrim
denilen eyin de bir anlam kalmamtr
Sanayileme mekanizmalar bilinli, rasyonel, ilevsel
ve tarihsel mekanizmalara uygundur Koda zg rastlant
sal mekanizmalarsa, gnderen sistemlerinden yoksun, ak
tarlma zelliine sahip, dalgalanm aya braklm belirsiz
bilinalt mekanizmalara uygun dmektedirler. Ne var ki
bilinalt da ayn oyun kapsam iine alnm ve uzun za
man nce kendine zg gereklik ilkesini, psiik gereklik
ilkesiyle psikanalitik gereklik ilkesini birbirine kartra
cak lde yitirerek, ilemsel bir simlakra dnmtr.
nk bilinalt da bu oyunda ekonomi politik benzeri bir
simlusyon modeline dnmektedir.
Sistemin uygulad strateji bu dalgalanmaya brakl
m hipergerek deerlerin iinde gizlidir. Bilinalt, para
ya dn kuramlar arasnda hibir fark kalmamtr. Deer
denilen ey, alglanmas olanaksz modeller ya da smlasyona zg sonu gelmeyen b ir zincirleme reme yntemiyle
egemenliini srdrmektedir.
Sibernetik ilemsellik, genetik kod, mulasyonlarn
zg rastlantsal dzen, em in olamama ilkesi ve benzeri
her ey, nesnel olm aya alan belirli bir bilim ile diya
lektik bir tarih ve bilgi anlaynn ardndan ortaya k
mlardr. Kuramsal eletirinin kendisi, hatta devrim bile
tm belirlenmi sreler gib i ikinci basamak sinlakrlar
dzenine ait eylerdir. nc basamak sim laklar d
zeni yerli yerine oturtulurken kendinden nce gelenleri
saf d etmitir. Bu nc basamak simlakrlara kar
diyalektik, nesnel" elikiler ve benzeri eyleri yeniden
yaama dndrmeye alm ann bir yaran yoktur. nk
rastlantsala erekliliklerle; programlanm ve molekler
boyuta indirgenmi bir yaym a biimine kar bilinlenme
ve

diyalektik

bir ap gem e yntem iyle; koda karysa

ne ekonomi politik ne de b ir devrim* dncesiyle kar


konulamaz. Btn bu m iadn doldurmu silahlar (hat
ta birinci basamak sim lakrlara kadar inilerek, insan ve

doaya zg etik ve m etffizikle; kullanm deeri ve dier


zgrletirici gnderen sif tem leri iinde arananlar) b ir st
gruba zg genel b ir sstm tarafndan yava yava n t
ralize edilm ilerdir. Koda zg erekliliklerden arndrlm
bir zam an-m ekn iine yerletirilm i y a da ona m dahale
etm eye alm her ey kendi erekliliiyle olan balants
n yitirerek, ait olduu btnden kopartlp em ilm ektedir;
bunun ad, tm dzeylerde, kendi hesabna geirm e, gdm lem c, yinelem e ve geri kazanm aya alm a oyunudur.
A n th on y W ilden, S yslcm e et Structure'dc Bir sistem le il
gili her tartm a ya dt ykc eylem unsuru, daha gelim i
bir m antksal tipe ait olm ak durum undadr* dem ektedir,
y le y s e nc basam ak sim lakrlnra kendi oyun k u
rallar erevesinde bir var it verebilm e olasl var m dr?
Sistem den daha rastlantsal bir kuram, daha ykc bir
uygulum a dnebilm ek olas m dr? Devrim in ekonom i
politik asndan sahip olduu anlam ile bu belirsiz y
kcln kod asndan sahip olduu anlm ayn m dr?
nsan DNA^-a kar koyabil r m i? Bu iin snflar aras m
cadeleyle yaplm as olanakszdr. Belki de bir st dzeye
geerek m antksal (ya da mantk d) sim lakrlar retmek
gerekm ektedir: nc basamaa ait gncel simlakrlar
ile belirginlik ve belirsizliin tesinde kalan sim lakrlar.
Oysa bunlar hl bir sim h k r olarak adlandrm ak m m
kn m dr? Koddan daha st dzeye kabilen tek ey
lm ya da lm n tersine evrilebilm e zelliidir. Koda
saldrm ann tek yolu simgesel karm aa yaratm aktr
lem sel adan kusursuz bir dzeye ulam her sis
tem ortadan kaybolm a aamasna gelm i dem ektir. Eer
bir sistem A eittir A'dr" /a da iki kere iki drt eder"
dem eye balamsa, bu on.m hem salt bir iktidar hem
de salt bir glnlk aamasna, yani her an iin olas
bir ykc eylem le karlaabilecei bir aam aya yaklat
anlam na gelir Onu ykabilm ek iin parm anzn ucuyla
dokunm anz yetcrlidr (Kral Ob'nn her eyi em ip yutan
gbei gibi). Kusursuz bir k srdngyc benzeyen bir sis
tem e totolojik gcn ok ey katl bilinm ektedir, ikisi

<VaOz* 7

arasnda bir benzerlik yoktur. Bu istem lm tr: nk


ken di lm n belgelemeyi tam olarak bcecrcm cm cktcdir. Kapal ya d a m ela-denge durum una getirilm i, ilevsel
ya da sibernetik btn ssttm leri bekleyen tehlike {artk
uzun bir diyalektik hazrlk deil) bir anda anlam n yitir
me. salise sren ykclk biimleridir. nk bu durum da
sisteme zg atalet {tepkisizlik) kendisine kar b ir silaha
dnm ektedir. levsellik ilkesini, Lcibnizin ikili Tann's
gibi, b ir tapnm a biim ine dntrmeyi baaran kusur
suz sistemleri bekleyen tehlU c, elikilerle dolu bir gr
nmdr. Fetiizm de olduu gibi, sistem i byleyici klan
samimi bir itiraf her an tersine dndrlebilir. Bu yzden
bu itiraflarn gvenilirlikleri sisteme ideal bir uyum gster
dikleri l de azalmaktadr. Radikal b ir belirsizlik (anlam
yitm esi) zerine oturtulduklar zam an bile bu sistem ler
anlam a yem olm aktan kurtulam am aktadr. Karbonlam
Ifosillcmil tarih tesi canavarlar gibi canavar olna zel
liklerini yitirm ekte ve derhal kimyasal denilebilecek bir b o
zulm a ya da dnm e ura noktadrlar. G tt mantk
araclyla kusursuzluk dzeyine, yani salt bir bozguna,
salt bir hataszla, bir baka deyile kendisinden kurtul
mann olanaksz olduu bir yolda ilerlem eye alan {n
k sahip olduu enerji biimlerinin hepsi onun lmn
am alam aktadr) her sistemin sonu budur. te bu yzden
gdlebilccck tek strateji diyalektik deil felaket senaryo
lar zerine kurulm ak durumundadr.
eyleri gidebilecekleri en u noktaya, yani doal bir
ekilde tersine evrilip kp gittikleri noktaya kadar g
trm ek gerekm ektedir. Kusursuz bir deer, elikinin ok
yaknndaki b ir durum un edeerlisidir. Kusursuz bir
uyumluluk grnts, kodun destekledii gstergelerin
iini kem iren saptrm ncanr en youn olduu noktadr.
Sim lasyonu. sistem in ulatrd noktadan daha teye
tam ak -yan radikal bir lo olojiyc dntrm ek- gerek
mektedir. Sistem in m a n tn kendisine kar kullanmak
gerekm ektedir. Hipergerek bir sistem e kar gdlcbiIccck tek strateji herhalde dsel bilim ler |pntaphysi<jue)

t r n d e n b ir e y . y a n i b i r t r d s e l z m l e r b ili m i', b ir
b a k a d e y i i: s i s t e m i n b ilim k u r g u t r n d e n b i r y n te m le
k e n d in e k a r k u l l a n l m a s ( t e r s in e e v rilm e s i) d o r u l t u
s u n d a o la b ilir. B u i s i m l a s y o n u n g id e b ile c e i e n u n o k
t a y a k a d a r g t r lm e s iy le , b i r b a k a d e y i le , h e r e y i b ir
y o k e t m e ve l m c : z g h i p c r - m a n g n u y d u r a b i l e n b ir
s i m l a s y o n y a k la m y la y a p la b ilir .
S im g e s e l z o r u n l u l u u n te m e li n d e titiz b ir t e r s i n e e
v ir m e i le m i v a r d r . H e r t e r im y a k e d ilm e li v e t e r i m in k e n
d i n e k a r b r. la tt j b u d e v r im d e d e e r s a f d k a lm a ld r.
K o d d a n k a y n a k l a n a n y a p s a l i d d e te e d e e r li v e o n u a lt
e d e b i l e c e k te k s im g e s e l i d d e t t r i t e b u d u r .
T ic a r i d e e r v e c d c c r l ik l c r y a s a s n a u y g u n o l a n e
y in a d d e v rim c i d iy a l e k ti k t ir . O y s a b e lir s iz b i r k o d l a y a
p s a l d e e r y a s a s n a u y g u n o l a n e y l m n ' in c e in c e

lm hem (istemin *sonu" hem dc sistemi bekleyen simgesel


yok mm* anlamna gelir. Slotcmc Gagti isel lm olarak ni
telendirilebilecek bir erekli# nlutmn konusunda bavurulabi
lecek ikinci bir szck yoktur. nk lm adl bu ereklilik,
sistemin iltmscllcmi mantnn klcal damarlarna kadar
yaylmaktn! r. Radikal bir kart ereklilik anlayysa sistemin
iine daha nceden yerletirilerek, onu her bakmdan tehdit
eden bir eye dnmekte, yani lm szc her alanda ken
dini tek bana dayatmaktadr. Uu eliki Feudcu lm itepis denilen eyde kendini aka belli etmektedir Aslnda bu bir
elikiden t.k, kusursuzluk aamasna yaklaldka sistemin
kme olasl. da o derece artar eklinde yorumlanabilir.
2 lm, bir znenin, bir bedenin bana gelen gerek anlamda bir
olay olarak <)cll bir biim olarak alglanmaldr; muhtemelen dc
toplumsal bir iliki biimi. Bir baka deyile zne ve deere zg
belirleyiciliin ortadan kaybolmas eklinde alglanmaldr. Be
lirginlik ve belirsizlie ayn anda son verebilen eym ad tersine
evirme zorunluluudur Bu zorunluluk dzenlenmi kartlk
lara zg emrj biimlerine bir son vermekte ve bylelikle Mia
dna! veya i'yoid akkan ve younluk kuramlarna benzemek
tedr. Oy sa enerjilerin serbest braklmas gncel sisteme zg
biimin, yon stratejik anlamda deerin saptrlmas demektir.
Sistem her eyi kapsayabildii gibi her eyi de dlayabilmekte
dir; nk serbest braklan tm enerji biimleri gnn birinde

(VlM 9

tersine evrilmesidir.
D o r u y u s y le m e k g e r e k i r s e o r t a l k ta k e n d i s i n e g
v e n e b ile c e im iz h i b i r e y k a lm a m t r . E lim iz d e y s e k u
r a m s a l id d e tte n b a k a b ir ey y o k tu r . T m v a rsa y m la r
r a d i k a l l e t i r m e n i n t e k y o lu l m c l b ir s p e k l a s y o n a g i
r i m e k t i r . K od y a d a s im g e s e llik h l s i m la t r o lm a z e l
li in e s a h i p t e r i m le r d ir . O n la r s y le v in i in d e n b i r e r b i r e r
t u t u p k a r m a k g e r e k m e k te d ir .

ona geri dnmektedir. Enerji ve younluk kavramlmn sistem


retmitir; nk bu sayede libldinal ekonomiyi sistemin (de
er ekonomisi! ekonomik yapsndan ayrabilmek olanakszlamnktndr (Lyotard)- Kapitalist kiye blnmeyi iscizd, devrimci
ikiye blnmeden ayrabilmek (Dcleuze) olanakszlamakladr
nk egemen olon sistemdir Tanr gibi enerjileri bir araya
getirip on.nn birbirlerinden ayrabil inekte:! ir Engelleyemedi
(ve bundan kamasnn olanaksz ollugu bir ey varsa o da
tersine evrilcbllmc zelliidir. Deer sreni de tersine evri
me inekledir. yleyse sistem asndan ne enerjilerim yitirme
ne de saptrlma lmcl bir ey deildir. Onun in lmcl
olan tek ey tersine evrilmedir. Simgesel 'dei toku' denilen
terimin baka bir anlam yoktur.

RETMN SONU

DEERLE GELEN YAPISAL DEVRM


S a u s s u r c . d ile z g t e r i m le r in d e i t o k u e d il m e s in i n iki
b o y u t u n d a n s z e tm e k te y d i. B u b o y u t l a r d a n b iri b u t e
rim le ri p a r a y a i n d ir g e y e r e k , o n u n g ib i h e r h a n g i b ir d e e r e
s a h i p s o m u t b ir n e s n e y le d e i t o k u e t m e k ; d i e r iy s e p a
r a s a l s i s t e m e z g d i e r t e r i m le r in t m y l e ili k lle n d ir c b ilm c k . D e e r te r i m in i g i d e r e k b u ik in c i b o y u t i in k u l la n r
l m t . Y a n i t m t e r i m le r in k e n d i a r a l a n n d a y rm la y c
k a r t l k l a r z e r i n e o t u r d u u , g e n e l s i s t e m i n i s e l y a p s n a
z g b ir g r e c e lik - b u d i e r d e e r t a n m n n , y a n i h e r t e
r im in g s te r d i i e y le , h e r g s t e r e n i n g s te r ile n iy le , a y n e n
h e r p a r a b irim i ile k a r l n d a e ld e e d il e b il e c e k e y in k n r t d r B irin c i g r n m d ilin y a p s a l b o y u t u n a , k in c is iy
s e i le m s e l b o y u t u n a u y a r g ib id ir . k is i a y n a y r b o y u t l a r
o lm a k la b ir lik te b i r b ir l e r i n e e k l e m le n e b i l m c k t e d i r . O y u n u
b ir lik te ve u y u m i in d e o y n a m a k t a o l d u k l a r d a s y le n e b i
lir. B u u y u m k l a s i k d ilb ilim g s te r g e s i, y a n t ic a ri d e e r
y a s a s n n d e n e t i m i a l t n d a b u l u n a n g s t e r m e e y le m i, d ile
z g y a p s a l i l e m i n e re k lili i e k l in d e s u n u l m a k t a d r .
M a rx 'n z m l e m e s in i y a p t m a d d i r e t i m e " z g d e e r
m e k a n i z m a s y l a , y a n i k u l la n m d e e r i n i n , d e i im d e e
ri s i s t e m i v e e r e k l il i k le r i n in b itti i y e r d e b a l a m a s ile b u
k l a s ik " a n l a m a a m a s a r a s n d a k u s u r s u z b ir k o u t l u k
v a r d r . B ir in c is i t k e t i m s i s t e m i n d e t ic a r i b i r m a l n (g s
t e r g e n in b e lir le m e a n m a k o u t o l a n a n ) s o m u t o l a r a k n e
i e y a r a d n a k l a r k e n ; k in c is i e d e e r l ik y a s a s n a d a -

] 2 S x fM l D r#t Tku tv Otm

yan arak (gstergenin yapsal rgtleni anm a kout olan


an| tm ticari m allarn kendi aralarnda dei toku edi
lebilm e zelliine gnderm e yapm aktadr. M ax'n zm
lem eleri boyunca bu ikisi birbirine diyalektik bir ekilde
eklem lenm ekle ve birlikte ekonom i p o liti i ynlendirdii
rasyonel bir retim biim ini tanm lam aktadr.
Bu klasik" deer ekonom isine son veren devrim le
birlikte, ticari defter, sahip olabilecei en radikal biime
kavum utur
Bu, birbirlcriyle uyum iinde olduktan ve birbirlerine
sonsuza dek srecek doftnl bir yasayla baland d
nlen deftere ait k grnm n birbirlerinden kopartl
m asndan ibaret bir devrim dir G nderenler sistem ine zg
deer, yapa! d eer oyunu adna yok edilmitir. Yapsal
boyut, gndergelcr sistem i dlanarak, zcrkletrilm cktc
ve varln bu sonuncunun lm ne borlu olmaktadr.
Cretm , anlamlann, duygusallk, tz, tarih gibi gnderen
sistem leriyle yararllk, ciddiyet trnden bir gsterge
ye sahip tm "gerek* ierikler arasndaki bu edeerlik
-yani edeerli olm a, tem sil etm e biim i- sona erm ekledir.
Oyunu dier aann, yani greceliin kesinletii, genel bir
yer deitirm e biimi, bir kom binatuvara ve simlasyona
dnm olan deer knzanmaktndr. Sim lasyon bura
da tm gstergelerin, bundan byle, yalnzca kendi ara
larnda defti toku edilebilm eleri ve gerekle dei toku
edilem em eleri anlam na gelm ektedir (daha d a ileri giderek
kendi aralarnda kusursuz bir ekilde dei toku edile
bilm elerinin tek koulunun gerekle dei toku edilem e
meleri olduu sylecbilirj. G sterge belki de zgrlne
kavum utur. Bir baka deyile, bir eyi belirlem e denilen
arkaik" bir zorunluluktan kurtularak belki de sonunda,
bir nceki edcgerllkler kuralndan sonra ortaya km
olan salt b ir duyarszlk ve belirsizlik srecine uygun bir
zgrlk aam asna ulam yapsal ya da kombinatuvnr
bir ey haline gelm itir! Em ek ve retim sreci konusunda
da ayn eyler sylenebilir. Oretimin icnklerinc deftin her
trl erekliliin sona erm esi, bu sonuncunun b ir kod ve
parasal gsterge, dolaysyla da gerek bir retim , hatta

altnla llebilecek gnderenden yoksun, sonsuza dek


srebilecek bir speklasyon konusuna dnm esine n e
den olmaktadr. Dalgalanm aya braklan paralar ve gster
geler. dalgalanm aya braklm retim "gereksinim leri" ve
ereklilikleri, dalgalanm aya braklm bir alm a kavram
btn terim lerin birbrleriyle yer deitirebilm eleri sonu
olm ayan bir speklasyon ve enflasyona yol am aktadr
(sa.f zgrlk ite budur; genel bir duygusallktan uzak
lama. zorunluluklardan kurtulm a, d krkl havas.
Gstergeyi geree balayan o zincir bir tr byl zorun
luluk, yani bir eit sihirbazlkt. Kapital ise gstergelerin
bu nailliin e" bir son vererek, onlar salt bir ksrdng
nn iine itmitir). Nc Saussure ne de M nx btn bunlan
ngremezdi. nk onlar gsterge ve gerek orasnda var
olan diyalektiin altn anda yaam lard. Bir baka de
yile kapital ve deerin "klasik" dnem inde yaam lardr.
Onlarn yararland diyalektik paralannca gerek deni
len ey deerin bu fantastik zerkletirilm e sreci iinde
lp gitm itir. Belirleyicilik lnce, iktidara belirsizlik ge
mitir. Szcn gerek anlam nda, retim gerekleriyle
anlamlnma gerei katledilm itir.1

X
Bu deiim deerinin, kullanm deeri zerinde kurduu ege
menlikten (yapsal boyutun dil yetisinin ilevsel bnytlv zerin
deki egemenliinden) ibnrei deildir. Mant vc Saussure daha
nce dikkatim bu konuya ekmilerdi Monc, kullanm dee
rini. neredeyse deiim deerinin bir arac ya da delili olarak
sunmaktadr. Ypi zmleme bir balan dierine deiim
deerinin merkezinde yer alan edeerlik ilkesi zerine otur
makladr. Oy su sistemin merkezinde bir edeerlik ilkesinin
bulunmas global sistemde bir belirsizlik bulunduu anlam
na gelmemektedir lOrctm biimi her zaman bir belirginlik vc
ereklilik diyalektiine sahip olmutun. Oysa gncel sistemin
kendisi belirsizlik stne oturtularak, bu sonuncu tarafndan
beslenmeye balanmtr. Buna karn sistemi en ok korkutan
ey belirginliin sona ermesidir.

14 <njnr! Dei Toku? v tr.

Deer yasas tarafndan gerekletirilen bu yapsal devrim


gstergenin ekonom i politii* terim iyle ifade edilmiti.
Daha iyisini bulam adm z iin im dilik bu terimden y a
rarlanyoruz. nk:
1) Deer ve deer y a sa s sz konusu olduu srece
ekonom i politikten sz edilecektir. An cak ekonom i politii
etkileyen mutasyon ylesin e derin, ylesine kesin; ierik
ler ylesine deim i htta yok olm utur ki, sz konusu
olan ey d eer tarafndan ynlendirilen toplum sal ilikile
rin yok edilm esi olduu s rece, terim nntnc, yani politik
bir terim olm ann tesin e geem eyecektir. Zaten uzun bir
sreden bu yana ekonom iden sz edebilm ek olanakszdr.
2) G sterge terim iyse yalnzca nntnc bir deere sa
hiptir. nk yapsal d e er yasas, anlam lann srecinin
dnda kalan her eyi etkilem ektedir. G enelde bir gsterge
biim ine sahip olm aktan ok. koda ait bir rgtlenm e b i
im ine benzem ektedir. O ysa bir kod nne kan her gs
tergeyi ynlendirem ez. T ic a ri d eer yasas m addi retimin
herhangi bir tnn belirleyen bir sre olm ad gibi; yap
sal d eer yasas da gstergenin stnl anlam na gel
m em ektedir. Bu yanlsam ann nedeni birincinin M arala
birlikte ticari inaln glgesinde, digerininse S au ssu rele
birlikte dilbilim sel gstergenin glgesinde gelim i olmas
dr. Ancak bu yan lsam aya bir son vermek gerekm ektedir
nk ticari deer yasas bir edeerlikler yasasd r ve bu
ya sa tn alanlarda at koturabilm ektcdir rn e in , gste
ren ve gsterilen arasndaki edeerligin, gnderen sistem
lerine zg ierikler arasndaki dei tokuu dzenleyen,
u gsterge denilen biim i belirlem esi gibi {buna kout bir
baka biim de retim e zg izgisel ve birikim e dayal
zam ann ada olan gstergenin iz g is e lle d ir).
y le y s e bu klasik deer yasas tm sreleri {dilyetisi,
retim vs.) ayn anda etkileyebilm ektedir. Ancak bu sre
ler kendi gnderen sistem lerin e ait alanlarla snrldr.
Buna karlk, ya p sa l d eer yasas, tm alanlarn
kendi aralarnda ve zgn ierikleri konusunda ne ka
dar belirsiz olduklarn gsterm ektedir (keza gstergelerin
oluturduu belirgin bir alan dan , kodun belirsizliine gei

anlamna da gelm ektedir)

M addi retim alan ve gster

gelerin ieriklerini karlkl o la ra k dei toku ettiklerini


sylem ek byk bir yanlgya dm ektir. Szcn gerek
anlamnda ieriklerini ve karlkllk zellikleriyle birlikte
belirleyiciliklerini de (belirlem e ve retim in kendi kendile
rini yok ettikleri ok daha gen ci bir dzenlem e) bir deer
biimi yararna yitirm ektedirler.
Gstergenin ekonomi politii* ticari deer yasasnn
genelletirilmesinin, gstergeler dzeyinde ie yarayp ya
ramadn anlam aya alyordu. Oysa deerin yapsal bi
imi hem retim dzeni ve ekonom i politik hem de yeniden
canlandrma ve gstergeler dzenine bir son vermektedir.
Btn bunlar kod sayesinde sim lnsyom m kucana d
mektedir. Doruyu sylemek gerekirse ne klasik* gsterge
ekonomisi c de ekonom i politik buharlap umamlardr.
Bir tr lmden sonra hayalete benzeyen bir caydrma ilke
sine dnerek, sanki ikinci bir yaam srdrmektedir.
alm a dzeni denilen ey sona ermitir. Oretim d
zeni de sona erm itir. Ekonomi politik sona erm itir.
Bilgi ve anlam birikimine yol aan gsteren/gsterilen diyalektii ile birikim e dayal sylevin izgisel szdizimi
sona ermitir. Toplum sal retim ve birikimi olos kilon tek
ey, yani deiim dccri/kullam m deeri diyalektii de ayn
anda sona ermitir. Ticari maln izgisel boyutu sona erm i
tir Gstergenin klasik ayla retim a sona ermitir.
Btn bunlara bir son veren eyin ad DEVRM deil
bizzat Kapitaldir. Oretim biim iyle toplum sal belirlcnm ilie yine kapital son verm itir. T c a ri deerin yerine yapsal
deeri getirip koyan da odur. Sistem in gncel stratejisini
tamamen o ynlendirm ektedir.

Bu. tanhsel %-c toplum sal m utnsyon tdn dzeylerde sap


tanabilir. Eskiden elikili ya dn diyalektik anlam da kart
olan terim lere bugn her alanda yer deiiirtebilen bir simlasyon ana girmi bulunuyoruz. Her yerde birbirine
benzeyen "sim lakrlura ait bir oluum dzeniyle" karla-

yoruz. rn e in , m odada gzel vc irkin, politikada sa ve


aol, tm m edya m esajlarn a zg doru ve yanl, nesneler
d zeyin de yararl ve ya ra rsz, tm anlam lam a d zeylerin
d e doal ve kltrelin b irbirlerin in yerin i alabildikleri/ycrine geebildikleri bir o lu u m dzeniyle, Bir ahlak, estetik
vc pratik deerler u ygarln a ait tm byk insan deer
ltleri bize zg bir im geler vc gstergeler sistem inde
yok olu p gitm ilerdir. H er ey bulank bir grnm kazan
m tr. Bu h er yerde etk isiz klm a (ntralizosyon) ve d u yar
szlk' ilkesi zerine otu rtu lm u egem en kodun belirgin bir
sonucudur. Kapitalin gen elletird ii genel d zensizlik ite
byle bir eydir. Bu fu h u d zenine ait bir dzensizlikten
ok, bir yerin e koym a (sutoffutton) ve y e r deitirtm e d-

2 Kuramsal retim de maddi retim gibi belirleyiciliini yitirmekle


vc tespit edilmesi olanaksz bir "i i gemi* gereklie dogr
kayarak ksr bir dng iine girmektedir. Bugn ite byle bir
durum iinde buiuntyoaz. Bulankln younlamas, paralan dalgalanmaya braklmas gibi. kumn\!ann da dalgalanma
ya braklm olduu bir ada yayoruz Hangi bak asna,
hangi iddet dzeyi vc ilenlk derecesine gnderenler sistemin
den yoksun bir alana (Deleuze. Lyotard vs.) nit olduklarm id
dia ederlerse etsinler, gncel kuramlar (pskanallik olanlar da
dail), ksaca tm kuramlar dalgalanmaya braklm birer an
lama sahip olup, birbirlerini dorulamaktan baka bir ey yapa
mamakladrlar. Onlarn herhangi bir 'gereklikle uyum iinde
olmalarna bakarak, pratik mantksal bir sonuca ulamaya a
lmann bir yarar yoktur. nk sistem her trl kuramsal ve
pratik emek gcne ait gnderen sistemlerine bir son vermitir.
Artk kuramsal bir kullanm deeri de yoktur. nk kuram
sal retimin de aynas atlamtr. Bu beklenen bir sonutu
Bu kuramsal kararszlk bile, bir kod oyunudur. Bu konuda
gereklen de bir yanlsamadan sz edilemez. Dalgalanmaya b
raklm bu kuramlarn, akmlarn orgnnsz (Bu nedir? Yoksa
kapital mi?| vcut zerinden zgrce kayp gittikleri, izofrenk
bir 'davran biimiyle herhangi bir ilikisi yoktur. Bu yalnzca
tm kuramlarn, deiken kurlara gre ked aralarnda dei
tirilebilecekleri, ancak yaz denilen aynann dnda kalan hibir
alana tanamayacaklar anlamna gelmektedir

zcnslzligi eklindedir.
Uzun bir sredir kltr, sanat, politika hatta cinsellik
alanlarnda (styapsal d en ilen alanlarda) ilem sellem i
bulunan bu sre gnm zde altyapsal* denilen alann
tamamn etkilem ektedir. Ayn belirsizlik oray da egem en
lii altna alm tr. Ekonominin belirleyiciliini yitirm esiyle
birlikte, kendisini belirleyici b ir sre elarak alglam a ola
na da hi kukusuz ortadan kalkm aktadr. nk, son
iki yzyl boyunca (en azndan M a n ita n bu yana) tarihsel
belirleyicilik onun evresinde dm lenip kalmtr. Ko
dun nce orada ortaya km olduunu grmek gerekir.

RETMN SONU
Arlk retim a sona ermitir. Bu olay, Batda ticari deer
yasasnn ortaya km asyla, yum ekonom i politikle ayn
dnem e rastlam aktadr Daha gerilere gidildiinde, szc
n gerek anlam nda retilen hibir ey yoktur. Her ey
(Tan'nn) mayet(i) yn da zenginliklerini insana sunan ya
da esirgeyen bir srecin (dou) armaan eklinde ifade
edilmekteydi. Deer, ilahi yn dn doul (bunlar geriye doru
gidildike birbirine knnm aktadrl niteliklerin egemenlii
altndayd. Fizyokratlar bugn bile toprak ve alm a ara
sndaki dnm l ilikiyi bu ekilde aklam aktadrlar
Bu dnm l ilikinin kendi bana bir anlam yoktur. O
zaman dn akla gerek bir deer yasasndan sz edilip edile
meyecei sorusu taklm aktadr; nk bu yasann da vu
rulma biim i bir rasyonellem e srecinden geirilmemitir.
Kesin bir biime sahip olm adndan tketilmesi olanaksz
bir gnderenler sisteminin tz tarafndan belirlenm ekte
dir. Eer bir yasadan sz edilecekse, bu, ticari deer ya sa
snn kart olan b ir doal d eer yasas olmaldr.
Bu yap bir mtasyonn uram tr. Bu olay zenginlikle
rin doal bir ekilde datlmas ya da onlardan m u af tutul
ma eklinde olmutur. Bu durum da deer, retilen bir ey,
gndereni em ek olurken; deer yasas da tm em eklerin ge
nel bir edeerlisine dnm ektedir. O andan balayarak.

deer, insan em eine (toplumsal emee) zg aynm layc ve


rasyonel bir ilem e indirgenm itir. Bu em ek llebilmekte,
dolaysyla art deere dnebilmektedir.
Bu dnem de gnderen olarak toplum sal retim ve
retim biim ine sahip olan ekonom i politik eletirisi bala
mtr. gc denilen bu tu h a f ticari m aln zm lenm esi
sayesinde yalnzca retim kavram bir artum (art-decrl
ortaya km asn ve kapitalin rasyonel bir dinam ie sahip
olm asn salam akta ve hatta dahn da ileri giderek, ayn
rasyonellik dzeyinde bir devrim dinam iinin olumasna
y o l amaktadr.
Bugn bizim iin her ey baka bir anlam a sahiptir.
Oretim . lcari biim, igc, edeerlik ve art-dc|cr gibi
n ic e lik s e , maddi ve l leb ilir bir biim bize anlam sz gel
mektedir. O zam anlar retim gleri - retim ilikileriyle
elikili de o ls a - y in e de bir gnderen ancak toplumsal
ze n g in li i! bir gndereni olarak alglanm aktayd. retimin
ierii kapital adl toplum sal bir oluum anlam na g elir
ken, ona zg isel eletiriye de M arksizm denilm ekteydi
Devrim zorunluluu da bu ticari deer yasasnn yklmas
izerine oturtulm aktayd.
O yst biz bugn, ticari deer yasas aamasndan
yapsal deer aam asna gem i bulunuyoruz. Bu sre
retim denilen toplum sal biim in buharlam a aam asna
den k dm ektedir. Bu bak asndan yola karak hal
kapitalist bir dzenden sz edebilm ek m m kn mdr?
Ih pcrkn ptalist yu da bam baka bir dzen iin dt y a a
m akta olduum uz sylenebilir. G enelde kapitalist dzeni
belirleyen ey ticari deer yasas belli bir deer biimi m i
d ir? (Ak konum ak gerekirse belki d e sosyalist bir dzen
iinde yayoruz? Yapsal deer yasas grnts altnda
kapitalist dzende m eydana gelm i olan bu biimsel dnm /etam orfoz. belki de kapitalizm in sosyalizm aa
m asna gelm i biim idir? Hay aks eytan!) Ticari deer k a
pitalizm iin bir hayat m em at m eselesi -d evrim de lrcfm
biim i zerine oturtulm u bir d n ccysc- bu durumda
kapitalizm ve devrim in s a f d edildii bir dzende yaa-

(lm z sylenebilir Devrim dem len ey insann genel ve


toplum sal bir ekilde retilm esinin zgrletirilm esi a n la
m na geliyorsa, o takdidc u fu k ta bir devrim grnm yor
dem ektir; nk ortade retim diye bir ey yoktur. Buna
karn kapital bir egem enlik biimiyse, o takdirde hl
kapitalist bir dzende yaadm z sylenebilir; nk bu
yapsal d eer yasas, a.n-deer gibi en saf, en karm ak
toplum sal egem enlik tiim idir. Bu. egem enlik biim ine
zg gnderenlerin bundan byle iddete bavurm adan,
tek bir dam la bile kan izi brakm adan bizi epeevre sa
rp sarm alayan ve kod aclyla her yerde ilem selleti
rilebilen gstergeler tarafndan tam am en em ilm i olduu
ve kapitalin retim evresinde bavurduu snai, ticari,
fnnnsal azlarn tesine geerek sonunda en s a f gr n
m ne kavuturduu egemen bir s n f ya da g ilikileriyle
ba kalm am b ir sylevdir.
Yapsal deer devrimi D evrim ' kknden yok e t
mitir. G nderen sistem lerinin ortadan kaybolm as, nce,
bundan byle ortada retimle ilgili h ibir toplum sal tz ya
da em ek gcyle ilgili herhangi bir hakikatin iinde d ev
rilm esi gereken hibir ey bulam ayan devrim ci gnderen
sistem lerini lm cl dzeyde etkilem itir. nk em ek
artk bir gten ok dier gstergeler arasnda y er alan
sradan bir gstergedv. Tpk d ier sradan gstergeler
gibi retilm ekte ve tketilm ektedir. Em ekten saylm ayan
la, bo zam an deerlendirm eyle salt bir edeerlik ilkesi
erevesinde dei toku edilebilm ekte, gndelik yaam n
tm dier alanlaryla ver deitirebilm ektedir. Onlardan
daha ok ya da daha a z yabanclam olduu sylene
mez. Em ek, zgn toplumsal ilikilere yol aan, zgn bir
tarihsel p ^ i s " olm a zelliini yitirm itir. Em ek artk pek
ok uygulam a gibi gsterge gr n m ne brnm bir
ilem ler btnnden baka bir ey deildir. G en el yaam
tasarm na, yan i gstegelerin sarp sarm alad evrene ait
bir eydir. Nihai bir zgrlem enin tersi saylabilecek bir
kandtrm acaya benzeyen u tarihsel zina ya da ac ekm e
biim lerinden biri bile deildir (ya da Lyotard n dedii gibi

iilere zg bir orgazm alan , sefil bir deer ve kapitalist


kurallar erevesinde dayan lm az bir arzunun yaam a ge
irilm esi bile deildir). B unlarn hepsi tedavlden kalkm
tr. G stergeler dzenine ait olan biim em ei ele geirerek,
onu, her trl tarihsel ya da libidinal anlam dan yoksun
brakp, kendine zg yeniden- retim sreci iine ekerek
em m i ve yutm utur lem sel gsterge kendinden baka
bir gnderene sahip deildir. Anlam l bir artrm a o l
mann tesine geem em ektedir. Emek bir zam anlar top
lum sal bir retimle, servet birikim ine dayal bir toplumsal
am acn gereklii anlam na geliyordu. Kapitalizm ve artdeger dzeni iinde sm rtdnde -zaten bu dzende
em ek, kapitalin yeniden-retim araclyla bym esi ve
sonuta da yok edilebilm esi iin bir kullanm deerine sa
hip olm alyd - ya d a em ek i em ek gcne zg salt bir
yeniden-retim sreci tarafndan etnikliinde bile, retim
srecinin bizzat kendisinin sam a bir yinelenm e sreci
eklinde algland varsaym doru deildir. Tm sefilli
ine karn, emek, salt yen id en retilen bir deer olm ann
tesine geebilecek potansiyele sahip ticari bir m al olarak
toplum u harekete geirebilm ektedir.
G nm zde artk b yle bir eyden sz edilem ez. n
k em ek artk retken bir ey deildir. Toplum un genel bir
alkanlk biim ine dntrd ve retm eyi arzulayp
arzulam adn bile bilm edii em ein yeniden-retim inden
ibaret bir ey haline gelm itir. Bundan byle retim le il
gili efsaneler ya da retim ierik leri sona erm itir Ulusal
bilanolar artk anlam sz rakam lar ve istatistiklerden olu
an bir gelim e gstergesinden, kolektif iradeyi yanstabilmekten aciz m uhasebe gstergeleri enflasyonundan baka
bir ey deildir. relim rahatszlnn |/>nf/os| son lgn,
paranoyaka bir rahatlam a biim i olan gelim e adl rahat
szlk da (pafos) onun gibi lp gitmitir. Artk kimse ra
kam lara inanm am aktadr. A n cak alm ann toplum sal bir
evklendirm c, ahlak, konsenss, dzenlem e ve gereklik
ilkesi olarak yeniden retilm esi bir zorunluluktur. Kodun
dayatt gereklik ilkesine g re bu tm toplum a yaylm
devasa bir emek gstergeleri riteiidir. Kcr.disi yeniden

retilen bir em ein retken olm asn n nemi yoktur. ret


ken enerji eitlerinden ok d ah a etkin bir toplum sallk riteli de retim gstergeleri araclyla gerekletirilendlr.
nk bu kez sizden retm eniz, retm ek iin kendinizi
kaybedercesinc aba harcam anz deil (bu klasik etik de
zaten yeterince sorgulanm am tr), toplum saln bir para
s olm anz istenm ektedir.

Yapsal

tanmn burada kazan

d toplum sal nem erevesinde, deer [emek ve retime


zg) karlkl terim ler olm an n tesine geem em ektedir.
G enel retim senaryosu iin d e em ek ve retim in, emek
olmayan, tketim , iletiim vs. ile yerleri deitirilebilen
terimler, gstergelerden baka bir ey olam am alur gibi,
deer de, yalnzca bir gsterge ilevine sahiptir. Bu, tm
dier gsterge alaryla ok yn l , dur durak bilmeyen
oynak bir iletiim biim i dem ektir. Enerjisini ve tzn y i
tirmi |dnha genelinde anlam m yitirm i) emek toplumsal
bir sim lasyon m odeli olarak yeniden yaam a dnm ekte
ve |H'i sra ekonom i politie ait tm kategoriler de kodun
rastlantsal evreni iine srklenm ektedir.
Bu aniden ortaya kan, bir anlam da, bizden nce y a
ayp lm ve bu ilk yaantsnda geleneksel em ek sre
ciyle bir yaknl, tankl ulan em ein ikinci kez yaam a
dndrlndc insan tedirgin eden b ir tuhBflk vardr
Som ut sm ryle em ein iddete dayal toplum sallam a
biim inde benzer anlam lar bu labilm ek m m kndr. Oysa
gnm zde byle b ir ey s z konusu deildir. stelik
bunun nedeni sklkla dile getirildii gibi emek srecinin
ilem sel boyuta ndirgenmi soyutlam as deildir. Emek,
ilem selliin egem en olduu bir alanda her trl anlama
sahip olabildiinden, bu alann snrlan iinde bir nceki
yaam a ait tm dsellii de pei sra srkleyip gtren
dalgalanm aya braklm bir deikene dnm ektedir
SS
Kendisine bir moda grnm kazandrlan, zerkleti
rilmi retim in (m odaya zg spazm benzeri kaslmalar,
elikiler ve devrim lerin) tesine geilerek retim kodunun

yeniden ya a m a dndrlm esi gerekm ektedir Em ei toplu m lara zg gerek btr devingenlik ilkesi eklinde yasal
latran m a terya list' tarihin sonuyla (M arxa gre sanat,
din, hu ku k ve sairenin kendilerine zg birer tarihleri y o k
tur, yaln zca retim in bir tarihi vardr. H atta daha d a iyisi,
tarih dem ek retim dem ektir; nk tarih re tim in zerine
kurulm utur. Em ek ve retim in tarihsel b ir neden ve top
lum sal b ir olu u m m odeli olarak sunulduu inanlm az bir
m asallntrm a yntem iyle) birlikte retim bu grnm e
sahip olm u tu r.
Oretim c neredeyse dinsel denilebilecek bir zerklik
kazandrm a d ncesi nedeniyle btn bunlar (bu kez
bir sen aryo v c sahneye koym a eylem i anlam nda) reti
min salglad iselletirilm i ereklilikler eklinde alglan
dndan (devrim de dahil olm ak zere) tam am en farkl
am alara h izm et gayesiyle ksa bir sre nce re tild ik le rin i
d nm em ize yo l am aktadr.
retim i b ir kod gibi zm lem ek dem ek m akineler,
fabrikalar, alm a sresi, rn, cret, paradan oluan
m addi bir evren in iinden geerek hem daha kesin hem de
daha nesnel" b ir biim e sahip art-dccr, pazar ve kapital
yolu yla oyu n u n kurallarna u lam ak dem ektir. Kapitalist
srece zg m antksal aam alar ile onu zm leyen vc
kapitalin ik in ci dereceden, ytm i onu eletiren grnm
olarak n itelendirilebilecek Murksist kategorilere zg aa
m ann yerle b ir edilm esi, retim e zg birincil gsteren
lerle olu m asn a yol at toplum sal ilikinin reticiler |vc
kuram clar) tarafn dan sonsuza dek srp gidecek tarih
sel bir ill zyon a dn t r lm esi dem ektir.
E m ek

Em ek denilen ey bir gten ok bir tanm , bir eylem , bir


aksiyom dur. E m ek sreci iindeki etkinlik dzeyi vc sahip
olduu "k u lla n m deeri , asln d a em ek g c tanm nn
kod iinde kendi kendini yinelem esinden baka bir eye
tekabl etm em ektedir. Bu du ru m da enerji d zeyin den ok

gsterge dzeyindeki bir iddet kan lm az hale gelm ekte


dir. Kapitalin m ekanizm a* (yasas deil) art-dcer -em ek
ve cret arasndaki edeerlik- zerine kurulm utur. A ca
ba gerekten byle bir edeerlik d n em i hi var olmu
mudur? Art-dcer artk sona erm itir. crct denilen eye
(yani em ek denilen eyin satna) bir son verilm itir. Bu
eylem , yani bu yazgya dnm retim ile onun iinde
cinsel b ir organ gibi devinen em ek adl kutsal eylem in
sanlarn yaantsnda iz brakacaktr. H ayr em eki artk
bir insan deildir. Hatta artk bir erkek ya da kadn bile
deildir. O nun cinsiyeti kendisini bir am ala snrlandran
emeidir. Cinsel bir tanm erevesinde kadn erkekten
cinselliiyle, zenci dierlerinden derisinin rcngjyle nasl
aynlyorsa o d a ayn ekilde aynlm aktndr. Btn bunlar
artk yalnzca ve yalnzca birer gstergedir.
Yalnzca tirelim biimi veya yalnzca liretim koduna ait
eyler arasnda b ir aynm yaplabilir. Ticori deer yasasna
ait bir veriye dnm eden evvel, em ek, cc bir stat, bir
koda boyun em e yntem idir. Bir deiim kullanm deenne dnm eden nceyse herhangi b ir ticari mal gibi
yalnzca ve yalnzca bizim kltrm ze zg temel bir ey
lem ve retim e bir tanm kazandrm d oan n bir deere
dnm esini salayan bir gstergedir. N icelie dayal cdeerliklcrdcn ok daha den lilerd e bir yerd e maln ilettii
ilk mesaj budur, yani deerin belirleyiciliine boyun em e
leri iin doa (ve insanini belirsizliklerine son verilm itir.
Bunu buldozerlerle gerekletirilen inaat kudurganln
da, otoyol, altyap" inaatlarnda, yani v'retim ana zg
uygarlatrm a azgnlnd grebiliriz SJir servet artna
yol am a umutlu olm asa bile bu ilenilm em i en kk bir
alan. retimin dam gasn yem em i h ib ir ey brakm a ni
yetinde olm ayan bir azgnlktr; iz brakm ak iin retmek
vc iz brakan insan retmek. Bugn retim denilen eyin
terrist bir kod olm aktan baka bir anlann sahip olabilme
ans var m dr? Bu durum retim e zg tarihsel diyalek
tik adl tatl b ir dn ortaya km asndan cc makineleri
her eyi yu tu p yok eden can d m an lan gib i gren sana

yilem e dnem inin ilk kuak insanlarnn iinde bulu n


du klar du n u n a benzem ektedir. Her yerde karm za kan
oyun benze ri u ygulam alar, retim adl araca yaplan (nce
retici bir g olarak kendi kendine yapt saldr) vahice
saldrlar, yaygn bir ii sabote etm e ve ka yntem leri
retim dzeninin iinde bulunduu kritik du nu n konu
sunda bizi yeterin ce aydnlatm aktadr. M akineler retim
a ra la n y se (ve onlarn kullanm deerleri gelecekte d e bir
so n n olm ay srdrecekse) nln paulam ak sama bir
eylem deil m idir? A m a bu retim am elannt yitirm ise, o
zam an m akineler gerek am alarna uygun, yan i kapita
lin bedavadan srtndan geindii l toplum sal ilikinin
dorudan ilem sel gstergelerine dnm bir ekilde
karm za km aktadr. B u gstergelerin derhal yok edil
m esini engelleyebilecek bir g yoktur. Bu anlam da 03nn
oynam a yanllar, sanayi dzeninin ort!3a km asnn Re
tirecei sonular konusunda M a n ita n ok d ah a ak ve
seik gr ler sunm ulardr. M arx'n, retim glerinin
diyalektik cokusu ad altnda bizi sokmu olduu yanl
y o l ve bu trecm bir fe la k e tle noktala tnas onlar hakl
karm tr.
X
Belli bir t lm a tipinden kaynaklanan presty kazandr
c em ekle artk karlam yoruz. rnein, iinden kt
airet cem aatine oranla cretli em ein bir tr s n f atlam a
anlam na geldii Cezayirli gm en yn da yaam daki tek
arzusu Simcn otom obil fabrikasnda al mak olan Dalk
Atlas blgesinden gelen Fasl gen ile Fransa'da alm ak
isteyen kadnlar iin, alna artk bu trden yan anlam
lara sah ip olr gsterge deildir.
Bu durum da em ein bizi zgn bir deere, yan sta
t farkll ya da deiikliine gn d erd i grlm ektedir.
G n cel yaam adl senaryo dorultusunda em ek artk bir
gn deren ler sistem ine ait gsterge tanmna uym am akta
dr. Em ek artk zel ya da genel herhangi bir zgn anlam a
sahip deildir. Gnm zde ykm llklerin dei toku

edildii b ir alm a sistem inden sz etmek daha dorudur.


Bilimsel retim adl idealizm e zr bir deyim olan right
man in the right pla ce [doru ie doru adam ) sistem i artk
yoktur Bundan byle birbirlerinin yerini alabilecek b irey
ler yoktur. Buna karlk belli bir alm a sreci iin var
lklar zorunlu hale gelm i bireyler vardr. Bizzat alm a
srecinin kendisine y er dcitirtebilm ek mm kndr. Bir
baka deyile bunun klasik anlam da hibir eyin birbinyle
uyum ad bir yerde, herkesi yalnzca birbirine balayan
toplum sal bir rabtadan (nexus) baka bir ey olam ayan
alm a sreciyle ilikisi kalm am tr. Em ek artk tm b i
reyleri ayn kaynaa geliigzel bir ekilde gnderen bir pa
radigma ya dn herkesi ba sonu olm ayan bir dzenlem eler
evreninde bir araya getiren bir szdizim sel yap (senfaj/mo),
yani devingen, polivalan. kesintiye urayabiten ve herhangi
bir am alan yoksun bir ey olarak grlm ektedir.
alm a (bo zam an deerlendirm e klna girdiinde
bile) yaam n genelini bask ve denetim altna alan, belirli
y er ve zam anlarda kendisinden ku lulm um olanaksz ol
duu bir kod dorultusunda dzenlenen srekli m eguliyet
trnden bir eydir, insanlar her yerde okulda, fabrikada,
kum salda veya televizyon karsnda ya da bilgi vc grg
sn artrm ak am acyla eitim program laryla -toplum sal
dzeyde du r duruk tanm adan- m egul etm ek gerekm ekte
dir. Ancak szcn zgn anlam ndaki em ek artk ret
ken bir sre deildir. Em ek artk toplum un aynasndan
baka bir ey deildir. Toplum u baka bir yaplanm a d
lem ekten alkoyan, zgn bir fantastik gereklik ilkesidir.
Belki de onu lm itepisi olarak adlandrm ak gerekiyor.
Emek zerine kurulan, jo b enrichm ent |mcslcki bilgi
vc grgnn artrlm as), deiken alm a saatleri, m es
leki eitim , srekli eitim , zerklik, kendi kendini yn et
me, em ek s recinin m erkezi yapsna bir son verm eden
eve gnderilen ve sibernetik (araziye uym a anlam nda) bir
zellik tayan Kaliforniya topyas em sinden bir em ek an
layna kadar gncel strateji genellikle bu l r bir yn len
dirilm e zerine oturtulm utur. Artk evinizden vahi bir
ekilde ekilip alnarak, m akinelerin nne atlm yorsu

n u z; artk sistem e ocukluunuz, tikleriniz, insani ilikile


riniz, bilinaltnda:! kaynaklanan itcpilerniz ve alm ay
reddetm e biim inizle b irlikte entegre ediliyorsunuz. Btn
bunlar gz n n e alnarak kiiliinize uygun b ir i bulu
nuyor. Size saygn bir i h h n am ad in d a ise denklem ini
ze uygun bir sosyal yardm a hak kazanyorsunuz. Hibir
durum da kendi kaderinizle ba baa braklm yorsunuz.
nk nem li olan herkesin sistem adl an en kk
boyutlara indirgenm i ekli olan bir terminale, yan dier
terim lerle iliki iindeki bir terim e dntrlcbilm esidir. Bu anlam sz bir lktan ok, dile zg bir terim, dile
zg yapsal an btnn kapsayan bir terim eklinde
olm aldr. Kendi i seebilm e, herkesin kendi beden l
lerine uygun bir i topyas bile denetim inin drlm,
yapsal dzenlcm cninse h er alan egem enlii altna aln
olduunun kantdr. Em ek a rlk vahice alnp satlammktadr. Tasarm lanm akta, pazarlanm aktn ve ticari bir
m ala dntrlm ektedir. Burada retim artk tketim
sistem i gstergelerinden sadece biridir.
zm lem enin ilk aam asnda tketim evren i, tire
lim g leri evreninin bir uzants o la n k dnlm tr.
O ysa yaplm as gereken ey bunun tem tersidir. nk
retim , alm a, retim g leri evreninin gen el bir aksyom atik, yan i kodlanm gstergeler aras bir dei toku,
btnsel grnt sunan bir yaam tasarm eklinde alg
lanan tketim " evreni im e itilm i olduunu dnm ek
daha doru olacaktr. Keza bilim, bilgi trleri, tavrlar
iVerres, iverenin grevi personelin tavrlarnn, yarar
lanlan kaynaklardan b in oldu u nu g iz ard ettirm ektir"
d em ek ted ir'), cinsellik ve beden, d g : (Verres, "Freud:
Hl haz lkesine balanabilen tek ey d g c d r. Oysa
ruhsal yap gereklik ilkesine bam ld r, dem ektedir. Bu
isi u f bi son yerm ek gerekiyor. D gc retici bir g ce
dntrlm eli ve yaygnlatrlm aldr. D l gc artk
iktidara gelm elidir. Teknokrasinin parolas da zaten bu-

D. Verres. Ee discours du capitalisme. Paris, 1971 | crf. >ofu.|

dur* dem ektedir.) Peki ya bilinalt, y a Devrim vs.? Btn


bunlar deer evreni tarafndan em ilm ekte, yaygn latrl
m aya* allm aktadr. A ncak bu ticari bir deerden ok
zam ann birim lendinlm esi zerine oturtulan bir deerdir;
bir baka deyile flrrtltn am acyla harekete geirilm i o la
na oranla ilem sel bir deiken rol oynam aya zorlanm ,
indirgenm i, endekslenm i retici bir gten ok, kod adl
satran tahtas zerinde, ayn oyun kuralna uym ak d u
rum unda bulunan talardan birine dnm tr. retim
aksiyonu her eyi etm enlere indirgem e eilim indedir. Oysa
kod aksiyom u her eyi deikenlere indirgem ektedir. Biri
denklem ler ve g bilanolar retirken, dieri bir btnle
birlem e/eklenm eden ok ilikilendirm e/benzerlik kurm a
yoluyla kendisine direnen y a da elinden kard eyleri
etkisiz klm aya yn elik devingen ve rastlantsal btnlerin
iine doru srklem ektedir.

X
Bu

O .S .T 'lin

(Em ein

Bilim sel

rg tle n m e s i-E .B . .I

ok tesinde yer alan bir durum a benzem ektedir. Oysa


E .B 'n n ortaya kyla b irlik le kod araclyla y a y
gnlam a genel bir grnm kazanm tr. Bu aam ada
k evreyle kar karya kalnm aktadr: Em ein azani
dzeyde sm rlm esi zerine kurulm u sanayi sistem i
nin bilim sellik n cesi" evresinden sonra, sabit kapital ve
m akinelem enin egem en olduu, nesnelletirilm i encm
sradan bir alm a arac deil retim gcnn kendisine
dnm old u u " ( Crundrisse. e. II. s. 213) bir evreye ge
ilm itir. B u nesnelletirilm i em ek art (birikim ) retici
bir g olarak canl em ein ayan kaydrp, bilgi birikim i
araclyla sonsuz olarak nitelendirilebilecek bir oalm a
sureci iine gitm itir. "Dlgi ve beceri birikim inin yan sra
genel olarak k olek tif akla zg tm retim gleri em ein
karsnda y er alan kapitalin iine ekilm ilerdir. Bu an
dan balayarak tm retim gleri kapitalin m lkiyetine
geirilm ilerdir, daha dorusu sabit kapitale dn m
lerdir." (Crundrisse, e. II, s. 213).

Bu m akinelem e, bilim sel rgtlenm e, k olek tif i


gc ve E.B. evresi retim srecinin, em ein egemen
birim i olm as anlam nda, bir em ek/alm a sreci olm ak
tan km olduu evred ir." ( G ru n d n s s e , e. II, s. 212J. Artk
zg n " retim gc yerini retim g lerini kapitale d
ntren gen el bir m ekanizm aya brakm tr, daha doru su re tim g c v e e m e k im al eden bir m ekanizm a vardr.
Toplum sal alm a sistem i bu ilem araclyla etkisiz
hale getirilm itir. Bu evrede toplum sal erek lik le retimin
retimi dorudan ad geen k olektif m ekanizm a aracly
la gcreklctirilm ektcdir.
Bunun anlam l em ek, canl em ei egem enlii altna
alm dem ektir. Zaten ilkel birikim de bundan baka bir ey
deildir. Bir baka deyile canl emek, l em ek tarafndan
btnyle em ilinceyc kadar sren birikim evresi; daha da
iyisi em ei denetim altna alarak, kendi karlar dorultu
sunda retm ek. te bu yzden ilkel birikim in sonu ek on o
m i politik asndan ok nem li bir dnem dir. Hem egemen
bir kod olarak tm toplum u etkileyen l em ee boyun
eilm i hem de l em ek tarafndan kendisine can verile
rek. saydam lam bir toplum sal iliki biim ine geilm itir
Hu m akinelerin, tekniin ve bilimin tem izliine manm
M arx'n yapm olduu en inanlm az yanllardan biridir,
yani kapitalist sistem tasfiye edildiinde btn bunlarn
yeniden canl toplum sal em ee dnebileceine inanmak.
Oysa kapitalist sistem tam da bunun zerine kurulm utur
l em ekteki lm l nem sem eyen iunca dayal bir
umut. stelik belli bir tarihsel aam ada, retim de gerek
letirilecek bir sram ayla, lnn, canlnn iinde kendi
kendini ap geebileceini dnen bir inan biimi!
O ysa M arx dikkatleri "nesnelletirilm i em ek m lki
yetinin kapitale, yan i retim aralarnn, canl em ei belir
leyen y n e tim / k u m a n d a e tm e aralarna d n t r lm esi
ne* ektii srada bu durum u sezinlem i gibiydi. Kapitalin
belli bir aam asnda insan re tim s re c in in tem el etm eni
olm ak yerin e ona elik eden bir konum dadr* (G ru n clrisse,
e. II, s. 221/2221 form lnde ortaya kan da ayn dn-

ccdr. Szcn gerek anlam nda bu ekonom i politik ve


onun eletirisinin tesine gem i bir form ldr; nk
yine szcn gerek anlam nda artk bir retim s recin
den ok bir indirgem e ve dlam a srecinden sz etmek
daha doru olacaktr.
Bunun ne trden sonulara yol atna bir bakalm.
retim ksrdngcm e srecine girerek, yalanm a nede
niyle. gelim e ansn yitirip kendi kendini yinelem eye b a
ladnda her trl nesnel belirleyicilikten de uzaklam
olmaktadr. Artk birer gsterge olm aktan baka bir anlntna sahip olm ayan, kendine ait terim ler araclyla kendi
kendini bir efsaneye dntrerek, bu efsaneden ilk nce
yine kendisi etkilenm ektedir. Ayn zaman dilim i ierisinde
bu gstergeler evreni (buna m edya, haber ve saire de dahil
olmak zcrel zgn bir evren olm aktan vazgeerek kapita
lizmin tam am n belirleyen zgn bir sreci temsil etm eye
baladndaysa. M arala birlikte yalnzca retim srecinin
bir em ek sreci olm aktan km olduunu deil ayn za
manda 'kapitalist srecin de bir retim sreci olm a zelli
ini yitirm i" okluunu sylem ek gerekecektir.
l em ein canl em ei egem enlii altna alm asyla
birlikte retim diyalektii anlam m tam am en yitirm itir
Kullanm deeri/deiim deeri, retim gleri/retim ili
kileri gibi M arksizm in stne oturtulduu btn bu k a r
tlklar da (doru vc yanl, grnm ve gereklik, doa ve
kltr kartlklar konusunda rasyonalist dnce de te
m elinde ayn em a zerine kuruludur) ayn ekilde etkisiz
klnm lardr. retim ve ekonom ide de politika, m oda ya
da m edya alanlarnda olduu gibi sonsuza dek srp gi
debilecek bir birbirini yanstm a (aklam al yn tem iyle her
eyin yeri deitirilebilm ekte, her ey tersine evrilebilm ek
te, brbirlcriyle dei toku edilebilir hale getirilm ektedir,
retim ilikileriyle kapital vc em ein yan sra kullanm vc
deiim deerleri zerine oturtulm u, sonsuza dek srp
gidebilecek bir karlkl yanstm a olay. retim in kodun
iinde eriyip gitm esi denilen ev ite budur. Gnm zde
deer yasas artk her trl m aln , genel bir edeerlik

yasas erevesin d e dei toku edilebilirliinden ok, bir


baka adan ok d a h a radikal saylan kodlanm ekonom i
politie (ve eletirisin e) ait tm kategorilerin iinde aran
m aldr. Burjuva dncesine ait tm belirlem eler m a
teryalist retim d n cesi tarafndan etk isiz klnarak sa f
d edilm i ve h ep si tek b ir byk tarihsel belirlenm eye
indirgenm itir. A n cak bu sonuncu da sistem de gerekle
tirilen bir terim ler d evrim i tarafndan etk isiz klnm ve
em ilm itir. n cek i kuaklarn pre-kapitalist bir toplum
dzeni d lem eleri gibi, biz d e ekonom i politii yitirilm i
bir nesne gibi grm ee baladk. G nm zde ekonom i p o
litie ait sylevin b ylesin c gl bir gn deren e dn m e
sinin nedeni d e zaten yitirilm i bir nesne olm asdr.

X
M arx, Kendilerinden hizmet eklinde yararlanlam ayan
em ek, retim le r n n birbirlerinden ayrlm a olan ak sz
l nedeniyle zerk bir m ala d n m e d i i n d e n kapitalist
retim sistem inin b t n n e oranla kk bir kitleye te
kabl etm ektedir, y le lik le bu em ek trn cretli emek
blm nde yen id en clc alm ak am acyla im dilik bir kena
ra brakyoruz." (K a pita l, VI. Blm , s. 234) dem ektedir.
Kapital'in bu blm asla yazlm am tr. C reikcn em ek
ile retken olm ayan em ek arasnda yaplan bu tr bir
ayrm iinden klm as olanaksz bir sorundur. Emein
M arksist tanm lar d a h a ilk bata atr atr atrdam ak
tadrlar. G ru n d n ssc'dc (cilt I. s. 253): Eer em ek kart
olan serm ayeyi retiyorsa retkendir*' denilm ektedir. Bu
radan hareketle, m an tksal adan gnm zdeki "k olek tif
em eki kesim in tam am ele alndnda, em ein kendini
yen iden rettii sonucunu varlabilir. Kapitalin retken"
em ein dnda da k k satabileceini dngrem eyen bir ta
nm n beklenm edik son u cu d u r bu Kapital, retkenliini*
yitirm i, b ir tr retken olm ayan*, etkisiz hale getirilm i
em ein iine kk salp retken em ein tehlike arz etm eye
balayan b elirleyiciliin e bir son vererek, y a ln zca emee
deil, ayn zam anda toplum un tam am na egem en olm aya

balam tr. B u verim siz* em ei hor gren Marx. kapitalin


stratejisini stne otu rttu u em ein tanm lam asn y a p
may da beccrer.cmitir.
ster retken, isterse verim siz bir tketim e yant v e r
sin, retim , yaln zca kapital yaratm a ya da yeniden y a ra t
ma kouluyla retkendir " ( C m n d risse, c. I. s. 253)- Bizzat
Manca a it bu tanm daki paradoks udur: insan em einin
giderek a rta n b ir blm verim siz bir em ee dnm
olm akla birlikte, bu durum kapitalin egem enlik alann g e
niletm esini engelleyem em itir. G erekteyse btn bun
lar bir d zm ecedir; nk iki ya da ayr emek* eidi
yoktur. Manc'n kulana bu trden karm aklatrlm
ayrm lam alar yapm a fikri bizzat kapital tarafndan fsl
d an m m nk kapitalizm asla l>ylc bir safsataya in a
nacak k a d a r aptal olm am tr. O , bu trden karm akla
trma ilem lerinin iinden her zam an byk bir saflkla"
geip gitm itir. Tek bir em ek tryle tek bir tem el tanm
vardr v e ne yazk k bu da Manc'n es getii tanm dr.

G n m z d e tm em ek eitleri; em ek/hi 2m et denilen pi.


arkaik, z m len m em i tek bir tanm la ifade edilm ekledir.
Bunun evrensel olduu dnlen prolctarya y a zg
klasik cretli em ekle bir ilikisi yoktur.
Bu feodal anlam da bir em ek/hizm et deildir. nk
bu t rden bir em ek anlay, feodal balam da sahip ol*

'

K u r n a z b ir C iz v it g ib i d a v r a n a n M a n t in , k o le k t if e m e k i k a v r a
m n a d a y a n a r a k , b u d n c e y i o n n y ln m a s m a r a m a k k a lm t.
B u n u n la b ir lik t e , b ir e y s e l r n t o p lu m s a l b ir r n e y a n i e
it li y e l e r i n i n m a d d e n in i le n m e s in e n k a t lm a d k la r y a d a
b e lli l le r d e k a t ld k la r k o le k t if r e t im in r n n e d n t
r ld
la n d a

a n d a n it ib a r e n : re tk e n e m e k ,

z o n n lu

0 re tk e n

o la b ilm e k

i in

K o le k t if e m e k in in
o lm a k b u n

retken em eki

t a n m

o la r a k d a h a g e n i b ir a la n k a p s a m a k la d r la r .
a r tk

b iz z a t a l m a n z a g e r e k

b ir o r g a n o lm a k

y o k tu r.

h e r h a n g i b ir i le v e s a h ip

i in y c le r lid ir . M a d d i r e t im in d o a s n d a n g e le n

r e t k e n e m e in ilk e l ta n m te k b ir k i i o la r a k k a b u l e d ile n k o
le k t if e m e k iy e o r a n la d o r u b ir t a n m o la r a k k a lm a k la b ir lik t e
b ir e y s e l e m e k ile r in

h e r b in n e ir k e r te k e r u y g u la n d n d a a n

la m n y it ir m e k t e d ir * .

[K a p ita l.

C ilt I I , 8. I& 3 -I6 4 .)

d u u y k m l l k v e k a r l k l l k n i te li in i y i t i r m i t i r . B u ,
M a n c n s z n e tt i i h iz m e t a l a n n d a y k m l l k h i z m e
ti s u n a n d a n b a m s z o l m a y a n b i r e m e k t i r . K a p i ta l in r e t
k e n o ld u u d n c e s i n e b a la n a n b u a r k a ik y a k la m n ,
k a p ita li e m e k t o p lu m u n t b ir t r Y a s a l l a t r m a ' s is te m i,
e g e m e n l i k s i s t e m i , y a n i b e lli b i r p o litik t o p l u m t i p i n e z g
o y u n k u r a l o l a r a k a lg la d n z d a , a s d b i r z e llik o l d u u
n u a n l a r s n z . M a rx z a m a n n d a b y le o l m a m s a d a b u
g n h e r t r l e m e i n b i r h i z m e t" b i i m in e i n d ir g e n d i i
b ir d n e m d e y a y o ru z . E m ek a r tk y a ln ve s a f b ir i b a
y a p m a / m c g u l i y e t , z a n t k e t i m i , z a m a n n b e d e li o l a
r a k d e n e n b i r ta ^ r n m a (a > e n z c m c k te d ir . N a s l i e d e v a m l
g e li n i r g ib i y a p l y o r s a , a y n e k i l d e e m e k h a r c a n y o r g ib i
y a p l m a k t a y a d a i i n e d t e lle s a r l m a o y u n u o y n a n m a k
ta d r . B u a n la m d a y k m l l k g e r e k le n d e y k m l d e n
a y r l a m a z . n k v a r o la n h i z m e t b e d e n s e l , z a m a n s a l ,
m e k a n s a l, d n s e l b ir u y u m la n m a e k lin d e d ir . B u b ir e y
se l o la r a k i e m a h k m iy e t s r e c in d e b ir e y le rin re tilip
r e tilm iy o r o l m a s n n hi- n e m i y o k t u r . D o a l o l a r a k b u
d u r u m d a a r t- d e g e r b u h n d a p u m a k ta v e c r e t a n la m
d e i ik l i in e u r a m a k t a d r k i, d a h a s o n r a k i s a y f a l a r d a
bu

k o n u y a y e n i d e n d n e c e iz . B u , k a p i t a l i z m i n f e o d a

liz m e d o r u b i r g e rile m e d i* e k l i n d e y o r u m l a n a m a z . B u
g e r e k b i r e g e m e n l i k , y a n i i n s a n l a r n t o p t a n k a t l m l a r n

v e y k m l o l m a l a r n z o r u n l u k la n b i r a a m a d r . H a r
c a n a n b t n a b a l a r e m e i y e n i d e n t e k b i r b t n h a l i n e
g e ti r m e y e " y n e li k t ir . E m e k , y k m l n n i i n d e n g i d e r e k
d a h a g l k l e k a a b il e c e i v e o n a k i i s e l a n l a m d a g id e r e k
d a h a b a m l h a l e g e le c e i s a l t b i r h i z m e t e d n t r l m e
y e a l lm a k ta d r.
B u a n l a m d a e m e i d i e r e t k i n l i k b i i m l e r i n d e n , z e l
lik le d e k a r t o l a r a k n i t e l e n d i r il e b il e c e k b o z a m a n d e
e r l e n d i r m e d e n a y r a b il m e k g l e m e k t e d i r . n k b o
z a m a n d e e r l e n d i r m e b i r h a r e k e t l i l i k v e b e n z e r b i r ilgi
d u y m a y (y a d a b e n z e r b ir p a r a k a z a n m a y a y n e li k o l
m a y a n r e tk e n li i ) z o r u n l u k ld n d m , g n m z d e , b o

Or+U'ntn ficr.u 33

maman deerlendirm e de verilm i b ir hizm et'' gibi d e er


lendirilebilir; bu anlam da bo zam an deerlendirm enin
de bir creti hak ettii sylenebilir (zaten bu gerek leti
rilmesi olan aksz bir dnce deildir*), z e t le sylem ek
1 Bo zaman deerlendirme, bitliimiz emein kart olarak ele
alndnd, kumak bir em ce' biimi olarak hizmet tanm
na. yan ykml ve ykmllk arasndaki dayanma; aoyH bir toplumsa) zamanla emek gcn yeniden reten bir
cretle edeerli saylamayacak bir duruma uygun den bir
eydir. Eer Marx, tanhin znesi olan retken iiyi kurtar
maya ynelik pek ok ayrmlama ve retken emek konusuna
dalm olmasayd bu durumu rk edebilirdi. Bylelikle bo za
man deerlendirme konusunda hayaller kurmak yerine 'emek
gc en st ve kusursuz aamasna ulaarak eyletiinde,
bireyi makineye baml klan alma zincirinde bir kopu ger
ekleecek ve eylemi bu biim pualanarak dalacaktr...
nsan da bu bo zamandan yararlanarak nihayet kendi zel
ve toplumsal yaamn bir dzene sokabilecektir (Tek Boyutlu
lnxan).' Marcuse. sistemin teknolojik gelime ve otomasyona
dayanarak, bo zaman, soyut toplumsal alma zamannn
en kusursuz ve ayn zamanda enek-olmayann ters simlns
yonu araclyla emek gcnn en st dzeyde eyleml bii
mi grnmnde rettiini anlayacaktr. Dier bir "karmak"
emek tipiyse formasyon kazandrma, nitelik kazandrma, okul
ve benzeri eylerdir. Bnlnr <l ut-dccrc zg terimlerle
zmlenmeye allmaktadr Kapitalin, sradan iiye yaptk
larnn zerine bilgi, formasyon kazandrma ve eitim alanna
sabit ek yatrmlar yapt dnlmektedir. Smill: ' ok emek
ve zaman harcanarak yetitirilmi olan bir insan pil bir ma
kineyle kurlatnlablir
Yanl. Eitim, formasyon ve okul
dolayl yatrmlardan deildir. Bunlarn dorudan toplumsal
evcilletirme ve denetlemeyle i.ikiieri vardr. Kapitalin emei
karmaklatrmak gibi bir dcdi yoktur, tam tersine rettii
nrt-degcrln nemli bir ksmn egemenliinin yeniden-retimi
iin, kesinlikle bu fe harcamak zorundadr, yan zarardadr.
* isizlik creti/sigortas da zatebudur |Bundan byle Fransa'da
iten karldnz takdirde bi: yl boyunca bu creti alabili
yorsunuz) Ancak isizlik cret nm pabucu, kimi lkelerde uy
gulanmaya balanan "negatif vergi' projesiyle, daha imdiden
dama atlmtr. nk 'negatif vergi", ev kadnlan (anneler),
sakatlar, siz genler iin gelrcekte temin edilebilecek muh-

gerekirse, burada yaln zca verim li ve verim siz em ek a ra


sndaki dsel ayrm deil ayn zam an da em ek ve dierleri
arasn d ak i ayrm d a bu h arlap um akladr. Szcn
zgn anlam nda artk em ek d iye bir ey yoktu r. Manc'n
K apitl'de byle bir bl m yazm am as onun asndan iyi
olm utur. nk bu bl m daha yazlm ad an n ce a n la
m n yitirm i olacakt.
Zaten tam d a bu sralarda iiler retim eleri" h a
line gelm ilerdir. Term in olojik k aym alar nem lidir. n
k retim esi" denildiinde, bununla artk h ibir ey
retm eyen in stats iron ik bir anlam kazanm aktadr.
U zm alam /nitelikli ii bile daha o zam an lar b ir emek
iden ok. aralarnda kesin lik le hibir ayrm yaplam ayan
ilerden birici yapan bir iiden baka bir ey deildi. i
artk em ek gibi b ir ien k lc ilikisi olan y a da zgn bir
m cadele yntem ini s rd ren biri olm aktan ok genel bir
em ek ve politik bir cret m cadelesi veren biridir. "Verim li
e " dem ek em ekinin devrim ci saylabilecek en soyut b i
im e sah ip olmas d cm ck ti. B u. eskiden l m n e sm
rlen nitelikli iiden ok daha soyut bir biim dir; nk
k arm zda artk em ekiye benzeyen b ir t r ta m anken, en
kk ortak birim, gerek d b ir em ek ilkesinin (kafeterya
garson u anlam nda) asal h izm etlisi vardr. Bu d ah ice hr
yu m u atm a biim idir, b ir baka deyile, artk alam a
m akta, yaln zca retiyorrnu* gibi yaplm aktadr. Bu re
tim ve em ek zerine otu rtu lm u bir kltrn sonu du r ve
bu balam da "vcrim li/ retk cn " terim i bilinenin tam k ar
t saylabilecek bir an lam a sah ip olm aktadr. B ir retim

temel bir ccttc dme kaydyla denen minimum bir cret


eklinde ngrlmtr. Bu durumda isizlik (politik gtrleriye birlikte) tehlikeli bir konjonktr olmuktnn kmaktadr.
O zaman da emek bir seenee, cretli bir hayatta kalma vizesi
toplumsu! dzenee otomatik olarak kayl yaptrma ilemine
dnmektedir. Bir zamanlar kapitalizme ierik hizmeti ver
m olan crctlcndirme -emeklen arndrlarak- gnmzde
iSaussurc'n kurduu analoji dorultusunda) gsterilenini yi
tirmi gsteren eklinde alglanmaktadr.

sreci iin de b u retken en in " b e lirliyici zellii artk


sm rlm esi, bir ham m adde zelliin e sahip olm as deil;
devingenlii, b aka eylerle d ei toku edilebilm e ve sabit
serm ayeye yararsz b ir t revsellik kazandrm a zelliidir.
retken e" Mancn szn ettii "retim in iin de deil,
yannda y e r alan e m e k in in u lat en son statdr
X
"Kapitalizm in b ir retim s reci olm aktan k t" bir evre
ye kout olarak fabrika d a ortadan kaybolm utur. nk
fabrika artk toplu m u n tam am n iine alan bir eye d
nm gibidir. Kapitalin sah ip olduu biim i deitirip
tm toplu m a yayabilm esi iin, em ein s h ip olduu zgn
biim ini yitirm esi, o bildik fabrikann da ortadan kaylolm as gerekm ektedir. yleyse bundan byle, belli alna
yerleriyle, belli bir alm a znesi, belli bir toplum su) a l
m a zam an, fabrikann, em ein ve proletaryann ortadan
kaybolm u Olduklarnn bilincine varlm as gerekm ekleri ir
D oal olarak kapitalin gerek g n cel egem enlik biim inin
neye benzedii anlalm ak isteniyorsa'.' Fabrikaya ait bir 7
7 Konutun (lojman) toplumsal nr.!nmla gri.mesiylc birlikte ka
pitalist stratejinin nasl bir ekonomik sre olmaktan karak,
bir yaygnlama srecine kayd grlmektedir
i konutu balangta bir n, bir mara, bir kovuk, yani
fabrikann hr uzants, emek gcnn yemden retildii i
levsel bir yerken; fabrika ve iletme stratejik bir yer olma zel
lklerini korumaktayd. Konut, kapitalin yatrm alan dnda
kalan bir eydi
Toplumsal meknn dorudan ve ger.el anlamda denetlen
me sreci iinde konut, yava yava bel bir zaman-mekAna.
emee zg bir yer.iden-eimdcn ok dorudan bir toplum
sal iliki biimi, emekinin deil, konutla oturann. kalfanntun bizzat kendisinin yemden retildii zgn bir ileve sahip
mekn olarak bizzat b yaama akn biiminde yeniden reti
len bir yere dntrlmtr. nk 1(1111011101", proleterden
sonra onaya tkan, snai klenin ideni rneidir. O ank mal
ve mlknn kullancs, szcklerin kullancs, cinsiyetinin,
bizzat emeinin (burada ii, yani -retken etmen" bireysel ve

styap y a da irkete ait bir acenteye benzeyen ve kapitalin


sanal ii ordusu rezervi olarak grd konut anlaynn
egem en olduu toplum sal aam a sona erm itir. Bir patla
ma yapan fabrika ve em ek ilkesi tm toplum a yaylm tr.
Bu ylesine bir yaylm adr ki. fahrilen vc em ek Hasndaki
ayrm n ideolojik b ir ayrm a dnm esine neden olm ak
tadr. Fabrikaya ayrcalkl b ir nem atfetm eyi srdren
kapital (devrim ci d g c n ) tuzaa drm ektedir.
nk em ek diye bir ey- kalm am tr, em ek artk her y er
dedir. Zaten bylel klc em ek, m an ifakt r dn em i ncesine
ait vc bu dnem in kendilerinden m odel olarak yararland
ve kltrm zn uygarlam a sreci srasnda salglad
akl hastanesi, getto, genel am al hastane, hapishane, her
trl kapatm a vc bir arada tutm a yerleri gibi tarih boyunca
gelitirilm i clcrcen birine dnp, kesinlem i vc en
kusursuz biim ine, yani y a s a l bir gr n m e kavum u
tur. Y u karda sralnnan btn bu m eknlar, gnm zde
iine hapsedilm i okluklar duvarlar/snrlar ykarak top
lum un tnm am na yaylm aktadrlar. nk bundan byle
akl hastanesi, kapatlm a ve ayrm clk m odelleri toplum sal
m eknn btnyle, gerek yaam a" ait zam ansal srecin

koleklfbir donanm toplumsal bir uemet rnei, alt fabrikann vc kendi cncftnm kullancsna), ulam aralar vc keza
kendi yaamnn kullancsna dnmtr.
Ou merkezinder kaydrlm, drt bir yne doru kayp gi
den bir kullanm deerine sahip olr.a onu kullanma, toplumsal
denetimin kendi kendine salanma/ynetilme biiminin cn ku
sursuz aamasdr.
F.mck gcn kr ve arl-derr olarak yeniden reten bir siste
me oranla art-deer kavram, ngrlen tm toplumsu) alma
fazlasnn yeniden dtm yeniden enjeksiyonu yoluyla yaa
mn tamamnn yenicen retildii bir .temde, anlamn yitir
mektedir. Bu aamada art-decr hem her yerde hem de hibir
yerdedir. Burada gerek anlamda bir "kapitale zg beklenme
yen harcamalar kalemi" tersine tek ynl bir zorlu kr" elde
etme diye bir ey yoktjr. Sistemin yasas, parann srekli dola
nmda kalabilmesi iin, srekli vermek vc yeniden datmaktr
Bylelikle bu dur duruk tanmayan yeniden datm ann iin-

lamunm ierm ektedir. Btn bunlardan geriye fabrika


lar, akl hastaneleri, hapishaneler, okullar kalm olup,
kapitalin egem enlii denilen gereklie dsel bir maddi
grnvm kazandrp, saptrm ann caydrc gstergeleri
gOtmnc brnerek oonouza dek var olr.uy sfird rrccklcrcir. Tan n 'n n lm n y a da Tanr nn her yerde o l
duu -bu ikisi ayn kapya k m ak tad r- dncesini giz
leyebilmek am acyla kiliseler ina edilm itir. Kzlderililerle
hayvan katliam larm ve bugn hepim izin birer K zlderiliye
dnm olduunu gizleyebilm ek am acyla bunlarn k o
rum a altna alnd rezervler" yaplm aya devam edilecek
tir. Emek ile retim in ldn ya da em ek ile retim in
her yeri kapsam akta olduunu gizleyebilm ek alm cyla da
fabrika inaatlarna devam edilecektir. G nm zde ka
pitale kesin biim lerle ald rm a n n anlam yoktur. Buna
kart kapitalin artk hibir ey tarafndan belirlenem edii
ve sahip oldu u tek silahn efsaneye dnm em ein
yeniden-retim i olduu herkes tarafndan anluldda.
ite o zaman, kapitalizm in sonunun yaklat da anlalacakt r.

cret
Ulat en st ve kusursuz aam ada, belirli bir retim bi
imiyle herhangi bir ilikisi kalm ayan em ein cretle de bir
ilikisi kalm am tr. cret em ek gcnn ancak niceliksel
dzeyde yeniden-retim ini hedefleyen bir bak as do-

dc skp kalan herkes birer birer kapitalizmin gndelik yaam


ve politikasna derinlemesine baml hale gelerek art-deerln
yneticisine, toplumun tamam da nrt-dcgcrin kolektif ynlen
dincisine dOnauckcUl. Kup.ul asndan art deer nasl an
lamn yitirmi bir durumdaysa; smrlen asndan da ayn
ekilde anlamn yitirmi bir durumdadr. Genelletirilmi bir
'emek" sreci iimle tm yaantsn yeniden reten bir emeki
asndan cret olarak Ren dnen emek paras ile Renye kalan
ve a.-i-deer demlen emek paras arasndaki aynmn anlam
yoktur.

rultusunda (hile katlm , h aksz yoldan elde edilm i bile


olsa), o n u n edeerlisi olarak deerlendirilebilir. Kapitalin
oyun ku raln a boyun em ek anlam na gelen em ek g n n
statsne ztygun bir dle dntrld anda, cret an
lamn yitirm ektedir. B u aam ada cret artk h ibir ey
le- karlatnlam ayan lorant kurulam ayan) y a da hibir
eyin edeerlisi olm ayan bir eydir. 13u balam da, cret,
kapitalist politika gden toplum insann: gerek b ir birey
m line getiren vaftiz treni (ya da lm deindeki insan
iin ok u n an dualar) gibidir. Kapitalizm iin ekon om ik bir
yn in m anlam m gelen em ekinin crct-gclirinin tesine
geildiinde (sm r biimi olarak cretlcndirm cnn sona
erm esi ve kapitalist toplum un bir hissedar olm a eklinde
'crctlcndrm cnin balangc, em ekinin stratejik ilevinden
zorunlu bir toplum sal hizm et olarak tketim e doru kay
srecinde, yan i stat/crctin gncel evresinde) yatrm
terim inin d i er anlam n plana km aktadr. Bu evrede
cretle alan em eki kapitalizm asndan kendisine bir
y k m l l k ya da sorum luluk yklenen bir varlktr. H at
ta em ekiyi bir kenti kuatr gibi kuatm akta, yani onun
tm giri klarn derinlem esine denetlem ektedir
C c r e t / g c l i r a r a c l y l a k a p i t a l , r e ti c i l e r i , y a l n z c a p a
r a y d e i t o k u e tm e y e z o r l a m a k l a k a lm a y p , o n l a r , g e r- 9

9 Hizmet sektr (nc sektr) zerine oturtulan metropoln


sibemcik bir ekilde zld Kaliforniya kkenli topyada.
, evlere bilgisayar Araclyla datlmaktadr. Emek gndelik
yuam ve toplumun cn ince ayrntlarna kadar yaylarak yok
edilmekledir. Yalnzca emek gc deil, ayn znmadn emee
alt zoman-mekn da ortadan kaybolmaktadr. Bylelikle b
tn toplum deer srecine bag2nm lek bir btne ndirgen
mi olmaktadr. almak bir tr paam biimine dntrl
mtr. Bildik anlamlaryla ortadan kaybolmalar sonucunda
ortaya kan bu kapital, art-decr ve emein her yerde ayn
anda bulunma zellii nedeniyle fabrika duvarlarn, fabrikann
altn a ve snflar aras mcadeleyi yemden canlandrmaya
almann hibir yorar yoktur. Polis nasl baskya dayal bir
dsellie yol ayorsa, ii de bundan byle, ayn ekilde, m
cadelese dayal bir dsellie yol aacaktr.

e k a n l a m d a s e r m a y e n i n y c n id e n - r c ti c il c n n e d n t r m e k te v e rn e in , k a p i t a l i n e m e k s a t n a lc s o lm a s g ib i
o n l a r n d a b u c r c t / g c l r a r a c l y l a b i r m a l s a t n a lc s
o l m a l a r n s a l a m a k t a d r . H e r k u l l a n c , h i z m e t r e tim in in
i le v s e l s t a t s n e i n d i r g e n m i t k e t i m n e s n e l e r i n d e n , k a
p ita lin e m e k g c n d e n y a r a r l a n d g ib i y a r a r l a n m a k t a d r .
B y le lik le h e r k e s k a p i t a l i n d e r i n l e r e k k s a l a n z ih n iy e tiy le
b e s l e n m e k t e d ir .
B u n a k a r l k c r e t i n e m e k g c y le b i r i li k is i k a l
m a d a n d a n i t i b a r e n ( s e n d i k a l a r d a n b a k a ) h i b i r k u v v e t
a z a m i, s n r s z d e n il e b il e c e k b i r c r e t t a l e b i n e k a r k
m a m a k t a d r . n k b e lli b i r d z e y d e k i e m e k g c " m i k
t a r n n " b e lli b i r b e d e li" o l s a b ile , g lo b a l b i r k o n s e n s s
v e k a t l m n b e lli b i r b e d e l i y o k t u r . G e le n e k s e l c r e t t a l e b i
r e t i c i n i n y a a m k o u lla r n n t a r t l m a s n d a n b a k a b i r
a n l a m a s a h i p d e ild ir. O y s a a z a m i c r e t t a l e b i c r e t l i
n i n , c r e t a r a c l y la y e n i d e n r e t i c i s t a t s n e m a h k m
e d ilm i li e k a r s a l d r n a y o l u y la b i r y n d e i t i r t m e bi
im id ir . B u b i r m e y d a n o k u m a d r . c re tli a k l n a g e le n i
i s t e m e k te d ir . B y le lik le y a l n z c a s i s t e m d e k i e k o n o m i k b u
n a lm n d e r i n l e m e s i n e y o l a m a k l a k a lm a y p , b u s o n u n
c u n u n k e n d i s i n e d a y a t t t o t a l p o litik a z o r u n l u l u u n u d a
o n a k a r k u lla n m a k ta d r.
c r e t l in i n p a r o l a s , a s g a r i a l m a y a a z a m i c r e t t i r .
S r e k l i a r t g s t e r e n b y l e b i r t a l e p s r e c i y s e i i n in b a
n d a o lm a m a n t n n g e ti r d i i z o r u n l u l u k d o r u l t u s u n d a
s i s t e m i t e p e l a k l a k e d e b i l ir . Z ir a b u d u r u m d a c r e t li l e r
d e v re y e a r t k r e t i c i l e r o l a r a k d e il, k a p i t a l i n k e n d il e r i n e
b i ti i v e r im s i z le r r o l n s t l e n e r e k g i r m e k t e d i r le r v e b u
s r e c e m d a h a l e e tm e b i i m le n d e a r t k d i y a l e k ti k o lm a k
t a n o k , b i r t r f e l a k e t e y o l a m a e k l in d e d i r .
Ne k a d a r a z a l r s a n z o k a d a r o k c r e t is t e m e k d u
r u m u n d a s n z ; n k b u a s g a r i d z e y d e k i i e y a r a m a b i
im i, z o r u n l u i b a y a p m a d u r u m u n d a n o k d a h a n e m li
b i r s a m a l n g s te r g e s id ir . K a p ita liz m in k e n d i s i n e b i im
d e i tir tti i " s n f i t e b y le b i r s n f tr , y a n i s m r l m e ,
k e n d i e m e k g c n e s a h i p o lm a h a k k b ile e li n d e n a ln m

olduundan bu retim i yadsm a olayyla, bu kim liini y i


tirme. bu yolunu saptma biimin: kapitalizm e pahalya
detm esi sz konusu deildir. Sm rM sralarda iste
yebilecei cretin asgarisine sahip olabilm ekteydi. Snfsal
konum unu yitirdiindeyse (yani snflandrm a d brakld
nda! aklna esen her eyi 10 talep etm eye balamtr. Daha
da artc olansa, kapitalin bu taleplere greceli olarak
olumlu yant vermesidir. Bmek/crct edeerliine bizzat
son verm i bir kapitalizm, bylelikle, bilinsiz iileri bilin
lendirm eye alan sendikalar da saf d etm i olmaktadr.
Snr tanm ayan bir art anlay zerin e oturtulm u olan
bu cret antajn salkl bir tartm a m ecrasna sokma
konusunda da sendikalar s a f d braklm lardr. Sendi
kalarn s a f d edilm i olduu bir balam da iiler bir anda
belki de %50, %100, % 200lere varan cret art isteyecek
ler ve belki de bu art elde edeceklerdir. Bu konuda A B I)
ve Japonya'dan '1 verilm i rnekler vardr. 1
9

19Azami taleple bulunmaya kout dier talep biimlerinin hnzlar yledir: Herkes iin eil cret, nitelikli personel olmaya
kar mcadelede yine herkes sisicn asndan hayal hr ne
me sahip olan emek-cret eitliinin, yani iblm (toplum
sal b:r iliki biimi olarak emein) ve i yerindeki eitliin sona
ermesinden vanadr. Ih ekonomi politik sdb biime dolayl bir
ekilde son vermeyi hedeflemek anlamna gelmektedir.
1Az gelimi lkelerde de ayn olayla karlalmaktadr. Ekono
mik bir olgu olmann tesine getikleri andan itibaren herhangi
bir snrlandrmayla kar karya kalmayan hammadde fiyat
tan. evrensel bir politik dzenin kabul edilmesinin de temina
t olarak grlmektedir. Bir baka deyile az gelimi lkeler
byk glenn zorlamasyla toplumsalluinlarnk. bnn iinde
birlikle yaayan bir dnya toplumu oluturulmak istenmekte
dir. Fiyatlarn trmanmas yalnzca Batl lkelerin zenginliine
deil ayn zamand bar iinde birlikle yaama sistemi, yani
evrensel bir politik snfn egemenliine |bu snfn kapitalist ya
da komnist olmasnn nemi yoktur) kar bir meydan oku
maya da dnmektedir.
Enerji savandan nce Araplar geleneksel cret talebi aa
masna kadar petrol gerek deen zerinden satmaya al
yorlard Bundan byleyse talep azami, yani snr tanmayan

Para
S n u ssu refm b ir yandan em ek vc gsterilen, dier yandan
cret vc gsteren arasnda kurduu benzerlik ekonom i po
litiin tam am n kapsayabilecek bir t r ana m odel/kalp
gibidir. G nm zdeyse bu benzerlii tersine evirebilm ek,
yani gsterenler ile gsterilenler, cret ile em ek arasndaki
ban tam am en koptuunu kantlayabilm ek m m kndr.
G sterenler oyununun yaygnlanm as vc cretlerin tr
man arasnda bir koutluk vardr. Saussurc haklyd.
Ekonom i politik, d ile benzem ektedir. Dilin gstergelerini
etkileyen m utasyon, bu gstergelerin birer referans olma
zelliklerini yitirm elerine neden olduunda, ekonom i poli
tie zg kategorileri de etkilem i olm aktadr. Ayn srele

birbirine kart iki alanda da karlalm aktadr:


11
retim in her trl toplum sal gnderen ya da erekliklc balantsnn kopm as durum unda rclm dc bir art
grlm ekledir. Art olayn bu ekilde yorum lam ak g e
rekm ektedir, yan i retim de b ir hzlanm a yerm e retimin
sonu anlam na gelen bir ey gibi. G receli olarak snrlan
drlm ve zerk bir retim ile tketim arasndaki belirgin
farklln udi arttr. Ancak tketim (1929 bunalm vc
zellikle de kinci Dnya Sava'nn sonu) szcn gerek
anlam nda ynlendirilm eye, yan i ayn zam anda hem bir
efsaneye (m it) hem de denetlenen bir deikene dnt
andan itibaren, bu, hem retim hem d e tketim am alar
n yitirm i ve karlkl olurak birbirlerini l>clirlcme olan a
n ellerinden karm lar dem ektir. Bu arada ikisi birden
arta zg bir dng, sarm allam a ya da i ie gem eye
benzeyen bir sre iine girerek s a f d edilm ilerdir. Ar
t, toplum sal h edefler asndan geleneksel bir grnm
kazanm bulunan retim ve tketim i ardnda brakarak
yoluna devam etm itir. Ari, kendi kendine y r yen ve
yalnzca kendisiyle ilgilenen bir srece dnm tr. A r
tk ne gereksinim ler ne de k r hedeflenm ektedir. Bugn

bir dzeye ykseltileblgndcn anlamsal adan da deiiklie


uramaktadr.

tan k olu n an s re re tk e n lik te b ir hzlan m a d eil, y a


psal adan bir re tim g s te rg e le ri en fla syo n u , para adl
gsterge d e d a h il o ln a k ze re t m g stergeler a rasn d a
gid e re k h zla n a n b ir k a rlk l y e r d e itirired ir. B u, fze
p rogram lan , C o n co rd e u a, bin bir eit ask en program ,
tc k n o p r k en fla s y o n u , to p lu m sa l y a da b.reyscl altyap
ek ip m an lar, form asyon , b ilgiyi g n celletirm e dnem idir.
lA r-d e crlc h ib ir ilik isi o lm a y a n oran tlard a) ne p a h a
sn a olu rsa o lsu n s rd r len bir y en id en -y a tn m y a p m a
zo ru n lu u u d o ru ltu su n d a ak la gelen h er sey re tilm e li
dir. B u y cn id en - rctm e d a y a l plnnlnm d d n em im b a
yaptysa byle o la slk la e v re k irliliin e ku m cad ele,
ya n i verim lilie" d a ya l b ir sistem in , ken d s tarafndan
retilm i a rtk la rn y o k ed ilm esiyle, b t n yle yen id en
ca n la n m a s ek lin d e o la ca k tr: son u cu geersiz d e v a s a bir
den klem . A n ca k o k ad ar d a g e e rs iz d e il; n k e v re kirlilii/evre k irliliin e kar m ca d ele "diyalek tii* son su za
dek s reb ilecek b ir gelim e u m u d u n a y o l am aktadr.
2) P r a den ilen g sterg en in h er t rl toplu m sal re
tim le b alan ts k esilm i ve para, s n r tan m ayan bir
sp ek lasyon v e e n fla s y o n s reci iin e girm ilir. c re tle
rin em ek g c sat (a rtn retim ) karsn d ak i trm a
n neyse, en fla syo n u n d a para karsn d ak i k on u m u
on a ben zem ek ted ir. B t n b u n la r d a a yn kopu ola yn a
a y n t r b ir a k n lk ve b en zer bir g c l bu nalm a yol
u m aktadr. O cret ile e m e k g c a ra sn d a k i d o ru " Heger
b alan ts k op m u tu r; p a ra ile g erek r e tin a ra sn d a k i
b a la n t k op m u tu r

H e r ik is i d e g n d eren sistem lerin i

yitirm ilerd ir. B irin d e s o y u t to p lu m sa l a lm a / em ck s


reci. d ierin d e altn k a rl p a ra d zen i birer en d e k s ve
ed eerlik l t olm a i le rin i y itirm ilerd ir. c re tle rd e
ki en fla sy o n ve p a ra sa l e n fla s y o n (ve a rt ) ayn tp eyler
o lu p , b irb irlerin d en a y rla b ilm eleri ola n a k szd r.*li
li Enerji bunalm her ikisinin de ekmeini- ya sret bir bahane,
ku u m u denebilecek bir caydrma gerekesidir Bundan by
le enflasyon, yani sistemin bnyesindeki yapsal bir bunalm
enerji ve hammadde reticisi lkelerin 'fiyat ykeltmelennin"

retim erek leri ve d u y g u s a llk ta n k u rtu la n para s p e


k la tif b ir zellik k azan m tr. G erek n nlam dak: b ir r e
t i m i tem sili e d e e rlis i o lm a z e lli in i y itire n , altn a bal
p ra b irim i d a lg a la n m a y a b ra k lm serm ayelerle, g en el
d a lga la n m a d zen i i in d e y in e d e b elli b ir d en gen in irin i
t a d (n em siz d ze y d e k i e n fla s y o n , p a ra n n altn a evrlcb ilm e z e l v s.) b ir evred en , y a n i g n d e re n sistem le
rine zg b ir g s te rg e o lm a e v re s in d e n y a p s a l b iim len m e
evresin e g e im i iir . B u d a lg a la n m a y a b ra k lm " g s te
ren e zg. Levi S tra u ss\ n d ile g e tird i i an lam d a h en z
gsterilen in i b u la m a m bir g s te re n d e n o k (gerek le
olan d e n k lik u n la m n d a g s te r ile r d e n u s * l c k ..dc
oalm alarm v e o n la rla o y n a n m a s n en g ellem eye y n elik
h er t rl g sterilen i b e rta ra f e tm i b ir m a n tk tr.
H o l m or e y (sca k p a ra ) d en ilen c u ro d o la rla ' p a ra sa l
g sterg en in s a n b ir d z e y e u la m ksrdn g sel Rrn m n n . daha d o ru s u g n c e l p a ra n n m o rla m a sn n
(souk| en g zel a k la m a sd r.

B u te rim

M e lu h a n ve

K iesm an a zg d r. T e rim le rd e k i d u y g u d a n y o k su n lu k ve
greceli, ya n i te rim le re y e r d e i tirtm e ve y e r d t i tir m e
lerin t k etilm esi zerin e k u ru lu sa lt o y u n ku rallarn d an
ib arettir. Hot (s c a k ) ise, sa h ip o ld u u z g n l * d u zev.
g erek gsterilen in sa h ip o ld u u y o u n lu k , gl d u ygu
a llk ve ver d e i tirm e y e p ek d e e lv e ri li olm a ya n zclIiiyle, tam tersin e g s te rg e le re zg g n d eren sistem leri
v r - i m b * I H e n , e k . ~ d r in d e y a a d m z zam an dilim i
g stergen in c v o l e v re s i o la ra k n itelen d rilcb ili. G n ce
em ek sistem i, g n c e l p ara, g e n e lin d e h er trl yap sal
d zen lem e, retim , k la s ik " e m e k coord u r. A sln d a M

rece z g bu o lg u la r y e rle rin i c o o l s rece, y a n ieriklerin


b oa ltlm a s v e em ek s re c in e b a l sn rsz b ir art d z e
n in e b rak m .lard r.
zcnr.e vk Ublecektlr. verimlilik zerine o:um .Im u, bir is
temin. d i le n arasnda, nzami cret adl meydar, okumnjn
kar ilgisiz iine bir anlamda bu hammadde enerji bir baka
'" k o s o m ik
* * * deenne yaplacak antajla
kar kdabdccektr.

C ooln e s s ylevsel d e e rle r zerin e ku ru lu s a f bir


oyu n , yer deitirm eler zerin e o tu rtu lm u b ir m u h asebe
olay ile saylar, g sterg eler ve szc k ler a ra sn d a k i m e
safeden y a ra rltn m a k o la yln n y a n sra ilem sel sim Insynnn in n m l grieri d em ektir. G n d eren ler is te m i ve
d u ygu sa llk d en ilen e y v a r old u u s rece hot b ir s re
iin d e yayoru z d em ek tir. M esa j" old u u s rece hot bir
d n ya d a y a a n n k ta old u u m u z, m edum |arn| m esaja
d n t n d eyse eool b ir a a girm i old u u m u z s yle
n ebilir. Parann ban a d a a y n ey gelm itir. B alan t k o
p u k lu u n u n b d l b ir evre s in e gelin d iin d e o a rtk bir ara
y a dn m al d o la m n salayan bir a ra olm a k ta n k arak
d ola n m n kendisine d n m t r. Bir b a k a deyile, bu,
soyu tlaarak bolukta bir y a p ra k g ib i k en d i etra fn d a d
n e n sistem in yeni b iim in in ta k en disidir.
P ara b ir gsterge s ta t s n e geerek k u lla n m d e l e r i
nin ein d en kuruttan ilk m al dr. O n ok ta d a n b alayarak
deiim deerinin g r n r b ir g sterg e ek lin e g irm i olan
y a n sm a sd r. Bu an la m d a pazarn |vc y le y s e n a d ir o lm a
n n } saydam lam asn

salayan eyd ir

G n m zd eyse

p ara bir a d m daha a tm ve d eiim d e e rin in d e elin d en


k urtulm utur. P z a r k avram n n elin d en k u rtu larak zerk
bir sim lak ra yan i, her t rl m esajla d e i tok u e d ile
bilen an lam dan a rn d rlp , ken d i k en d isiy le d e i toku
ed ileb ilen b ir m esaja dn m t r.
y le y s e paa artk bir m al bile d eild ir; n k bundan
b yle n e b ir Kullanm D eeri ne d e b ir D eiim D eerin e
sahiptir. A rtk genel g e e r b ir ed eerlie s a h ip b ir ey, bir
bak a d eyile pazar a ra r ola ra k k u lla n la n bir soyu tlam a
d a deild ir. O geriye k a lm her eyden o k d a h a hzl bir
ek ild e eJ deitiren ve g e riy e k alm h i b ir eyle k a r
latrlam ayacak bir eyd ir B u ara d a hi k u k u s u z p ara
n n . d a n a ticaret ek o n o m isi o rta ya k m old u u andan
itib a ren en h:zl ek ild e cl d eitiren bir e y oldu u n u n
bilin d iin i v e tm d ier sek trleri iin e ek m i oldu u n u
ileri s reb ilm ek d e m m k n . K a p ita lizm tarih i b oyu n ca
eitli d zeyler fn an sal, sn ai, zira i a n ca k ayn zam an d a

llk etim vs.l orasnda parann dolam hzna gr deien

t>n irat alaylarndan sz edebilm ek m m kn. G n m z


de bile bu tah rifat olaylarnn halen srp gitm ekte olduu
ylenebilir. rnein (belli bir pazar, bir retim ve yerel
m gelere bal olarak) ulusal paralarn u lu slararas sp e
klatif paraya kar direnilerinden s z edebiliriz. Ancak
Mdn uluslararas speklatif para cephesinden gelm ekte
dir; nk o dah a hzl dolanm akta, dalgalanabilm ektc ya

da yn deitirebilm ektedir, rn e in busit bir dalgalanan


oyunu herhangi bir ulusal ekonom iyi kcrtcbilm eklcdir
l>rikcr. bir dnm hz dorultusunda tm sektrler
st aam asna ulam dalgalanm a olay tarafndan
ynlendirilm ektedir ki, bu. asal sem ptom lara oranla ik in
d i ve barok b ir sre (Borsa ne ie yaryor ki?) olmaklan ok kendisiyle her yerde karlatm z sistem i en sa f
grnmyle aklayabilen bir sretir. Bir bak. deyile
parnlarn altn a ya da stcrgelern gnderen sistem lerine
evrilcm czliklcr dediim iz eyin -paralarn kendi a ra la
rnda dalgalanm aya braklm ve artk genelletirilm i bir
ekilde birbirlerine evrilcblm e zellikleri ya da gsterge
lerin bitmek t ken m ek bilm eyen yapsal oyunlaryla etki
u lan lar- yan sra altn denilen gnderen, em ek gc ve
loplumsal retim denilen gnderenlerini yitirm eleriyle bir
lkte. ekonom i politie zg tm kategorilerin de dalgalan
naya halam olm as gibi. le r trl m antksal yaklam
ona e-m i olduundan rnein, em ekle em ek olm ayan,
rm ek %c kapital birbirlerine evrilebilm ektedirler. Bunun
yan sra altna evrilebilirliin zih in sel edeerlisi olan zne
yitip gidince, bilince zg tm kategoriler de dalgalanm aya
braklmtr. Bundan byle, reticiler bir gn deren ler sis
tem ine ait hukuksal dzenek srecinin denetim i altnda
bulunur cdeerlikler cetvelinden y o la karak, daha nce
olduu gibi, deer dei u km da bulunam ayacaklardr.
Bir baka deyile altna evrilebilirle denilen ey sona e r
mitir. Bundan byle zne ve nesneler, gnderenler sis
temi denilen srecin korum as altnda diyalektik bir de
toku eylem inde bulunam ayacaklar gibi, kesinlem i

k u ra lla ra gre b e lli bir kiulik e r e v e s in d e d n celerin i


d ei to k u e d e b ile c e k le ri b ir gn d eren ler sistem in d en de
y o k su n d u rla r. B\, bilin li zn en in de sonu d em ek tir. B u n
dan b yle, in s a n n , bilin altn n egem en lii a ltn d a y z d iy e
si ge liy o r. ok d o a l b ir sonu. n k b ilin zn esi a ltn a
evrileb ilirliin z ih in s e l ed eerlisi ola ra k k a b u l edilecek
olu rsa , bu d u ru m d a , b ilin a lt s p e k la tif p a r a ve d a lg a la n
m aya b ra k lm k a p ita lle rin zih in s e l e d e e rlis i olacaktr.
G erek ten d e g n m zd e zn e olm a zellik lerin i yitirm i
ve n esn eyle ilik i k u rm a o la n a k la r e llerin d en alnm
b ireyler d u r d u r a k tan m a ya n , h er an b irin d en d ierin e
a k ta rla b ilen b ir d a lga la n m a , y a n i b irb irlen y lc b a la n tla r
k u ra n d alga la r, b a la n tla rn kop aran d a lga la r, transfer/
kar tra n sfer b i im in d e b o lu k ta h ep b irlik te b abo bir
ek ild e ilerlem ek ted irler. T m to p lu m sa lla m a s reci Dcle ze c ya dn p a ra sa l m ek an ik (R ic s m a n n ln terim leriyle
bakn z: oth erd ireeted n ess. A n glo-S n kson ve b ira z dn izo fre n ik term in o lo jid en y a ra rla n a ra k s ylem ek gerek irse,
bu szc k, d a lg a la n m a y a brak lm k im lik le r an lam n a
gelm ek ted ir) te rim le riy le old u k a g zel b ir ek ild e betim Icn eb ilm ek ted ir. y le y s e (yetim v e izo fren olsa b ile) b ilin
a ltn a n eden bir a y rc a lk ta n m a k g e re k iy o r k i? B ilin alt,
ya p sa l d eer d e v rim i v e egem en d ei to k u u n c radikal
g n cel e v re s iy le a d a b ir zih in sel yapdr.

Grev
Tarih sel a d a n g r e v ; b elli b ir retim s istem in d e kapitalin
b avu rd u u g e re k s iz id d ete kar, a rt-d egerin kk d e
olsa bir p arasn k op arab ilm ek am acyla rg tlen m i bir
iddet t r o la ra k kabu l edilebilir. O ysa g n m zd e bu
t r bir grev b iim i o k ta n son a erm itir:
1| n k k a p ita l artk h er trl grevin u zyp g itm e
sine taham m l ed eb ile c e k k a d a r g l d r. B u n u n nedeni
artk b ir retim s istem i iin d e ya a m y o r o lm a s d r (yan
art-d eerin aza m iletirid ii b ir sistem ) G n m zd e, top
lu m s a l ili k i b iim in in y en id en - retim d zen ein e dokunul-

md srece k r edilm ese de olur mant egemendir.


2) n k bu grevler hibir tem el deiiklie neden
Yam am aktadrlar. Kapital gnm zde art-deeri ken
diliinden bltrm ektedir. Zira bu onun iin bir lm

kalm

sorunudur. G rev olsn o h a kapitale, kendi mant

dorultusunda, uzun vadede verilecek dnn ondan kol art lnas olabilir.
O retim ilikileriyle birlikle sn fla r aras m cadele de
ynlendirilerek, toplum sal ve politik ilikiler grnm ne
brnm se, bu durum da:
tem sili vekalete dayal tarihsel b ir sre ile;
retim e dayalt bir tarihsel sre
olarak ya p la n sn f tanm ve rg tlen m e dngsn y a l
nzca onu n elinden kaabilenlerin zorlayabilecei apak
ortadadr.
Y alnzca retim ve tem sil etm e denilen dner dolnbn
H inden k aabilen ler sistem in m ekanizm alarn bozabilir ve
< aptalca koullann arkasna gizlenerek, aslnda geom et k bir alana benzeyen p olitik a n n ' sonu dem ek olacak
'sn fla r aras m cadeleyi" yen iden gndem e getirebilm ek
umacyla kendisini tahrik edebilirler. Gm en iilerin ksa
re n c e " grevler konusunda devreye girileri bu dorultuda deerlendirilebilir.
nk m ilyonlarca ii tabi olduklar ayrm clk m e
kanizm as nedeniyle her trl tem sil edilm e srecinden
yoksundur ve onlarn Batdaki sn flar aras m cadele
sahnesinde boy gsterm eleri, iinde bulunulan bunalm 1

1 Oysa bu mdahale toplumsal temsil edilme olanandan yoksun


braklm gruplarnkindcn ok farkl deildir. rnein sendi
kalarn. kendi hallerine braklm "vahi* durumdaki gen
kadnlar, liseliler, homosekseller ve bizzat "proleterleri" deil
de yalnzca kendi kendilerini temsil ettikleri dnlrse, bu
anlamda hepimizin birer gmen" olduu sylenebilir. Buna
karn gmenlerin gmenliklerine son verilebilir O zaman da
ortada adna "gmen denilebilecek brileri kalmaz*. Zaten bu
yzden bunlar tarih sahnesinde yeni boy gsteren bir zne es
kisinden nbeti devralan yeni bir proletarya deildir

s re c in i tem sil e d ilm e d e n ile n c a n alc b ir n o k ta y a s


r k le m e k te d ir. S e n d ik a la r dn d a h il o lm a k z e re top lu m u n
ta m a m ta ra fn d a n b ir sn f o la ra k ta n n m a y a n g m en ler
(b u n o k ta d a "ta b a n n ' e k o n o m ik -k b ir su orta k l sz
k o n u s u d u r; n k rg tle n m i k a p ita lis t b u ju v a sn fy la
o la n ili k is i z e r in d e y o u n la a n p ro le ta ry a " sn f a s n
d a n d a g m e n " n e s n e l" a n la m d a b ir s n f d m a n d r), bu
to p lu m s a l d la n m a y r r d e n i ile r ve se n d ik a la r; d a h a
g e n e lin d e y s e " s n r ve lar s n f" ten sl e d e n h er t rl s
re a ra s n d a k i ili k in in z m le y ic is i ro l n s tle n m e k
ted irler. P olitik te m s il e d ilm e s is te m in e o ra n la sa p m o l
d u k la rn d a n . b u s a p m a sa y e s in d e p ro le ta ry a n n d zen in i
b o za ra k o n u n d a te m s il e d ic i ve k en d i a d n a k o n u a n h er
t rl s re te n y a v a y a v a u za k la m a s n a n e d en o lm a k
tad r.
A n c a k bu d u ru m s o n s u za d ek l>ylc s r p g itm e y e
c e k tir. n k s e n d ik a la - v e i v e re n le r bu te h lik e y i sezin le
d ik le ri iin g m e n iileri "s n fla r a ra s m c a d e le " s a h n e
s in e o la y n ta m a m e n iin d e y e r a la n " fig ra n la r ek lin d e
s o k m a y a a lm a k ta d rla r.

Sendlkal(aro) Otopsi
1973 M a rt-N isa n aylarn d a R en au lt firm a s n d a y a p la n grev
bu b u n a lm n b ir t r gen el p ro va s gib iyd i. G r n te a
k n . d ze n s iz, g d m le n m i v e s o n u o la ra k dn b ozgu n d u
(y a d a a rtk b ir ta b u y a d n m u zm a n i i" terim i y e ri- ;
n e " re tk e n e " terim in in k o y u lm a s y la so n u la n a n terim n olo jik b ir zafer!) G erek teyse ta b a n la ta va n a ra s n a skp
k a lm s e n d ik a la r b ek leyen g ze l b ir lm e s reci. B a
la n g ta . bu . U zm an G m en iler ta ra fn d a n b alatlan
v a h i* b ir g re v d i. A n c a k b u g ib i d u ru m la rd a k u lla n lm a k
z e re C .G .T 'n n (G en el ii K o n fe d e ra s y o n u ) e lin d e h azr
b ir sila h va rd r: g revi d ier fn b rik a y a d a d i e r k a te g o rile r
d ek i p e rs o n e le y a y a ra k olay rt cllcen b ir b a h a r ey lem in e
d n t rm e frs a tn d eerlen d irm ek . O y s a 1968 yln d an
b u y a n a k en d in i k a n tla m o la n v e sen d ik a la rn en azn -

m bir kuak boyunca kullanabileceklerini dndkleri


l > denetlem e m ekanizm as bu kez ellerinden kaacakt.
Vahi olm ayan taban bile (Scguin, Sandouvillc, I'ln s) keni sendikalarnn "tlerine" uymun ve ii aralkl olarak
a k p yeniden iba yapm lardr. Bunlar srekli ters
l.vjeye yatrlm aya allm n. Ynetim e kabul ettirilen
koullar iiler onaylam am ; ynetim le yeniden masaya
oturabilmek iin iilerin kabul ettikleri koullar bu kez
ynetim reddetm i ve fabrikay kapattktan sonra sen di
kalar allayp dorudan iilere seslenm itir. Aslnda sen
dikalarn daha da geriye ekilm elerini salayabilm ek am a< ivin bunalm bilinli bir ekilde krklenm itir Zira am a
sendikalarn tm iileri denetleyip denetleyem eyeceklcrini
grmekti. Sorgulanan eyse sendikalarn yasall, toplu m
sal varlklaryd. verenlerin (\c hkm etin h er dzeyde)
' file m e s in in ' nedeni budur. Tartlan ey rgtl (sen
dikal) proletarya ve iveren arasndaki bir g gsterisi
deil; hem taban hem d e iverenin ikili basksna m aruz
kulan sendikann kar karya kalm olduu tvtnail etm e
atnavtnda baarl olm asdr ve bu snav son yllard a tank
ulunan vahi grevlerin ulam olduu en v'sl aam adr.
Ilr baka deyile ola y balatanlar sendikal olm ayan gen
uulcr, gm enler, yani sn flan d rm a) d tutulanlardr.
D idim enin b u dzeye ulam as m thi bir eydir.
Mu, yasal sen dikalar ve temsil edilm e sreciyle birlik
li

toplum sal yapn n tam am nn k m esin e ynelik bir

irhdttir. M eclis ve dier arac kurum lar artk arlk ve


nem lerini yitirm ilerdir. Sendikalardan yoksun polis bile
|u*k bir ie .varam am aktadr. zellikle d e fabrikalar ve d i
er yerlerde sen dikalar polisin grevin i yap m a konusunda
aciz bir durum daysalar. 1968 M aysnda Rejim i sen dika
lar kurtarm t. im di sra sendikalarn ku rtarlm asna
gelm itir. O laylardaki karm aa (bu h em liselilerin eylem i
hem de R en au lt fabrikasndaki grevler konuundu geerli
olan bir d n cedir) durum un vaham etinin hangi dzeye
ulam oldu u nu gsterm ektedir. Bu bir grev m idir, deil
midir? Neler olu p bitm ektedir? Hi kim se hibir ey hak-

k n d a k e s in bir e y s y le m e m e k te d ir. A m a n e d ir? K a rt


g r te o la n la rn d u r u m u n e d ir ? N e is te n m e k te d ir ? K itle
lerin m c a d e le g c n G e ig e r s a y a la ry la l m e y e a l a n
s e n d ik a la r, p a rtile r v e k k g ru p u k la r n e y a p a c a k la r
n a rm b ir d u r u m d a d r la r

L is e lile rin e y le m in i k e n d i

b a k a la n d o r u ltu s u n d a y o r u m la m a y a a l a n la r o n a
a n la m n y it ir m e k t e d ir le r . O z a m a n b u n u n a m a s z b ir
e y le m o ld u u id d in e d ile b ilir m ? fin a z n d a n a rd n a giy.le n m e y e a l t nesrini b ir a m a c a s a h ip o lm a k is te m e d i i
s y le n e b ilir. iler, s e k iz g n n c e k e n d ile r in e n erilm i
b e lli a v a n ta jla rla i b a y a p m a y r e d d e tm i k e n , b u s re n in
s o n u n d a h i b ir e y e ld e e d e m e d e n y e n id e n i le r in in b a
n a d n m le r d ir v s . A s ln d a b u k a r m a a d a d s e l o la n b ir
e y le r v a rd r. S a n k i b u k a rm a a o d n i e r i i z e rin d e
o y n a y a n b ir t r d ir e n m e y a d a s a n s r e b e n z e m e k te d ir.
h e y le m le r a r a c l y la p r o le ta r y a n n k o la y k o la y k a b u l
e d e m e y e c e i a s a l b ir n o k ta y a v a r lm a k ta d r . I3r b a k a
d e y i le to p lu m s a l m c a d e le g e le n e k s e l a n la m d a d s a l,
i v e re n le r v e s e rm a y e y e d a y a l s n f d m a n l n d a n : g e r
e k a n la m d a isel s a y la b ile c e k b ir s n f d m a n n a , y a n i
b izza t b u s re c i te m s il e tle n p a rti y a d a s e n d ik a y a k a y
m tr. ile rin v e k a le te n ik tid a r k e n d ile r in e d e v r e tm i
o ld u k ta n s re , k a r la r n a b ir i v e r e n le r v e h k m e tin
ik tid a rn a v e k a le te d n e r e k k m a k ta d r . K a p ita l y a ln z
ca e m e k g c v e rn y a b a n c la tr m a k ta d r ; n k r e
tim d e n b a k a b ir eyi te k e li a ltn a a la m a m a k t a d r P a rtile r
v e s e n d ik a la r s a s m r le n le r in to p lu m s a l ik tid a r m k e n
d ile rin d e n u z a k la tr m a k ta d r la r ; n k o n la r d a te m s il
e tm e te k e lin i e lle r in d e tu tm a k ta d rla r. O n la r n s u la n m a s
ta rih i b ir d e v rim s e l g e li m e d ir . A n c a k b u g e li m e n in b e
d e li; s a y d a m lk ta n v e k a r a r llk ta n d n v e r m e , b e lirg in
bir g e rile m e , s re k lilik , m a n tk v e a m a la r d a n y o k s u n lu k
vs

e k lin d e d e n m e k te d ir. K e n d in e b a s k y a p a n s r e c e

k a r d ir e n m e k s z k o n u s u o ld u u n d a , y a n i s e n d ik a ly ,
d e le g e y i, s o ru m lu y u k e n d i b irim in in b a n k o v m a k g e r e k
ti in d e y s e h e r e y b ird e n b e lir s z lc m c k te d ir . A n c a k 1973
b a h a rn d a k a r m z a k a n b u b e lir s iz lik h e m s o r u n u n k c-

millikle tem eline in ilm i olunduunun hem de sendika ve


l' irtllerln lm oldu klarn n gstergesidir. Eh. onlar da
lm eyi ren sin ler artk

Yoldan kan Proletarya


Son zam an larda tonik olunan toplum sal olaylarn poli
tik adan en can alc yan, bu tem sil cim e bunalm dr.
Ancak sistem asndan tek bana lmcl bir tehlike
oluturm ayan ve Isendkalar da dahil olm ak zere) zerk
ynetim (aufogesJron) adl genelletirilm i bir em a stne
oturtulan (eski gcne yeniden kavuturulm aya allan)
bu bunalm, biim sel dzeyde oktan alp geilm itir. Ar
tk iktidara vekalet edilm em ektedir. Artk retim den her
kes sorum ludur! Yeni ideolojik kuak arln koym aya
balamtr! A n cak ok zorlanaca kesindir; nk bu
bunalm ok daha derinlerde b ir yerlerden kaynaklanan ve
bizzat retim, verim lilik sistem iyle ilgili bir baka bunalm a
eklem lenm ek durum undadr. stelik o noktada d a gm en
iiler, h i k u ku su z olayn zm leyicisi konum undadr.
'Proletarya" v e onu temsil eden sreleri nasl zm lcdiyscler, em ekilerin kendi em ek gleriyle olan ilikileri ile
verim li bir g (yoksa tem sil edici bir sre olarak ara la
rndan yaln zca birka deil) olarak kendi kendileriyle olan
ilikilerini de a yn ekilde zm lem ilerdir. Bunun nedeni
yakn bir gem ite |kendi lkelerinde e>. notu ) verim li
likle ilgisi olm ayan bir gelenekten kopartlp ulnm olm a
lardr. n k Batl bir em ek sreci iine ekilebilm eleri
iin, toplum sal adan bir n ceki yaplam adun ku rtarl
malar gerekm itir. Buna karlk on lar da Batl toplum lan egem enlii altn a alm olan, bu genel alm a sreciyle
retim ahlaknn yap sn derinlem esine deitirm ilerdir.
Avrupa em ek

pazarnda g lerin den yararlanm ak

zere ie aln m alar sanki A vru palI proletaryann em ek


ve retim karsn da gid erek anlam n yitirm esin e neden
olu yor gibidir. O ysa zerinde du ru lan kon u ya ln zca top
lum un b n yesin de zaten h ep var olm u olan alm aya

d iren m e den ilen (alm ay frenlem e, zam an ldrm e, i:


ekm e vs.| gizli k a p a k l' u ygu lam alar deildir; nk bu
kez aka k o lek tif v e kendiliinden den ileb ilecek b:r ek il
de iiler aniden ii brakm akta, h ibir talepte bu lu n m a
m akta, h ibir toplu tartm aya katlm am akta, sendikalar
ve iveren leri byk bir u m utsuzlua s r kleyen b u tr
davranlardan sonra da hibir ey olm am gibi ertesi p a
zartesi hep birlikle ilerinin bana dnm ektedirler. Bu ne
bozgun ne d e zaferdir. Bu bir grev deil bir tezg h ka/mtma
olaydr. Kulaa g re v terim inden ok daha ho gelen tezgah
k a p a tm a ' bizi oldu ka ayd n latan bir terim dir. n k bu
terim le birlikte alm a d isiplin i denilen ey hap yu tm a k
ta, snai koloizasyonu n iki y zyld an bu y a n a Avrupa'ya
dayatt tm ahlaki ve pratik n orm lar (herhangi b ir som ut
ab a h a rla n m a d a n , iin doru su , sn fla r aras bir m ca
d e le ' bile olm adan ) z lm ek te ve u n u tu lm aya m ahkm
edilm ekledirler. e devam szlk, lakaytlk, alm a sa a t
lerine riayet etm em en in y a n sra crete, ifrata, kadem e
atlam a, birikim ve n gr ye d ayal bir zorlu m aya kar
d u yarszlk ; ya ln zca y a p lm a s gereken ya p ld k ta n sonra
alm ay brakm a ve d ah a sonra yen id en iinin bana
dnm e: K olon yalstlcrin a z gelim i" lk elerd ek i in sa n
lar yapm ak la su ladklar davran larn bire bir nynlan
Uu in san larn em ek /d eer, rasyonel ve s rek li b ir zam an,
crete d ayal kazan vs an layn a u ygu n d avran m alarn
salayabilm e olan akszl. O n la r an cak d e n iz te s i bir y e r
lere gn d erild ik lerin d e bir alm a s reciyle b t n lcebilm cktcdirlcr. Batl iilerse lam da bu n ok tad a gid erek az
g elim ilere" zg d avran biim lerine d oru bir gerilem e"
gsterm ektedirler. K oloizasyon u n en ileri biim in in (yani
el em ei ith alatn n ) Batl p roletaryan n y old a n km asna
neden olm as aln an bir rvan d eilse n ed ir? B elki d e bir
gn B atl proletaryan n a z gelim i lk elere ihra edilerek
on lara em ein sa h ip old u u tarihsel ve d evrim ci d eerleri
yen iden retm esi istenebilir.
U l t r a - k o l o n i z e e d i l m i g m e n i il e r le ( k o l o n il e r d e n
v e r im s i n m i y o r s a n z o l k e l e r d e n i i i t h a l e d e r s i n i z o l u r

biter) tm toplum sal (okul, fab rik a ksaca h er y erd e em e


e yaplan yatrm n hot evresinden cool ve snk b ir iini
(tapma evresin e geilm ektedir) sektrler ok yakn bir iliki
iyindedirler. te bu v a h i' du yarszlk evreninden ras
yonel" alm a evrenine henz yen i gem i olun gm en
iiler (ve krsal kesim den gelm i gen U zm an iler) a
lmann zoru n lu kld bu kolek tiflem e srecinde, Batl
toplumun kar karya kald yen i, tehlikeli, y zeysel ve
nedensizle; yaklak k y zyl n ce ayn Batda inanlm az
hr aba s a rf edilerek dayatlan bu snai disiplini -B a t bu
disipline sokm a iini gerek an lam da asla tam olarak bc erem edgindcn. tehlikeli bir bel verm e s recine girm itir
(bu sre aslnda d en lz-tcsi d en ilen dier kelonizasyon
olayndan d ah a uzun s rm eyecek tir}- bir ahlak biim i, bir
kltr, bir efsaneye dn t rm eye alan k olek tif para
noyay zm lem eye abalam aktadrlar.

la f Olsun Diye Grev Yapmak


Laf olsun d iye grev yapm ak gncel bir m cadele biim idir.
Herhangi b ir neden, b ir am a ya d a politik bir gnderenler
sistem inden yoksu n bu grev biim i; h erhangi bir nedene
dayandrlm ayan, herhangi bir gn deren ler sistem inden
yoksun, toplum sal bir kullanm deeri olm ayan ve ken
dinden b aka b ir eyi am alam ayan bir r e lim biim ine
retim iin retim e- ya n i ksaca, artk b ir y e n den-retim
sistem inden baka bir ey olm ayan ve onu srtnda tayan
ksrdng sel em ek srecinin de devasa bir totolojiyc d
nm oldu u bir s rece kar km akladr. G rev yapm
olm ak iin grev yapm ak, deer yasasnn cn son aam asna
denk gelen kapitalin iine d m olduu bu son durum u
a kard iin ters ancak ykc bir totolojidir.
En sonunda grev /x>litik gler ve ik tid a r oyunu ilik ile
ri konusunda arl olan bir ara, yaln zca bir ara olm a
zelliini yitirm itir. G rev artk bir am aca dnm tr.
Bir tr am aszl am a edinm i olan retim i, kendi saha
snda kesin b ir parodiye dntrerek yadsm aktadr.

Oretim iin retim dzenindeyse artk israfa yer y o k


tur. Kullanm n kstl oldu u bir ekonom i iin geerli olan
bu terim i bizim kullanabilm em iz olanakszdr. isra f siste
mini duygusal bir ekilde eletirenlere <ut bir terim dir bu.
C oncorde ua, u zay program ve benzeri eyler isra f defti!
tam tersidir. nk nesnel" yararszln en st dzeyine
ulaan bir sistem in rettii ve yeniden rettii ey bizzat
em ein kendisidir. Zaten (iiler ve sendikalar da dahil o l
m ak zere) herkes ondan bunu beklem ektedir. H er ey bir
i sahibi olm a olaynn evresinde olup bitm ektedir; toplum
sal dem ek nce insanlara i alan yaratm ak dem ektir. Her
yerde esas olan gvencesidir. Bu balam da ngiliz sen
dikalar Concorde'u spersonik bir bom bardm an uana
dntrm eye hazrdrlar. Enflasyon ile isizlik arasnda
seim yapm ak durum unda kaldklarnda sonu yaasn
enflasyon vs. eklinde olm utur. Sahip olu n an i, Sosyal
Sigortalar ve tketim nesneleri toplum sal bir yem den b
lm nesnelerine dnm gibidirler. Bu m uazzam bir
paradokstur. Emek retken bir g olm a zelliini giderek
yitirm ekte ve bir r n e dnm ektedir. Bu grnm k a
pitalist sistem in urad g n cel m utasyonun en belirgin
zelliklerinden biridir. Bu devrim sayesinde kapital, reti
m e zg bir aam adan yeniden-retim aam asn a gem ek
tedir. lerin y r m esi ve geliebilm esi konusunda kapital,
em ee, her geen gn daha az gereksinim duym aktadr.
nk kendisinden giderek daha ok i dan retm esi"
istenm ektedir.
retm i olm ak iin allan b ir sistem deki bu sa
m a ksrdngnn karl la f olsun d iye grev yapm aktr
Izatcn g n m zde "h a k aram aya" dayanan grevlerin ou
byle bir grnt su nm aktadr). Bize grev yaptm z
g nlerin cretini d eyin " (yani grev denilen eyi yen id en retebiim em iz iin bize para verin). Sistem in ge n e l yapsna
zg sam aln tersine evrilm esi trnden bir ey.
G n m zde tm r n ler ve em ek y a ra rllk vc ya ra r
szln tesine gem ilerdir. A rtk retken em ek yoktu r,
onun ye rin e yen ld en - rctim c dayanan bir tketim vardr.

la m a n deerlendirm e denilen ey d e en az em ek k a

dn' retkendir" Fabrikada harcanan em ek d e en az bo


/uman deerlendirm e y a d a (nc/hizm et scklr/ )
kadar verim sizdir . Bu form llerden biri y a da dierinin
eyerli olm asnn bir nem i yoktu r. stelik bu duyarszlk
hm da ekonom i p olitiin tam am lanm a fbiti) evresine cif b ir
(/''i(ergedir. H er ey yeniden-retm m ant zerine o tu r
tulm utur. ya n i eyler kendilerini birbirlerinden a y rm a
mz salayan som ut am alarn yitirm ilerdir. A rtk kim se
retm em ektedir. retim lm t r yaasn ycn den - retim
dzeni!

retimin Soy k t ^ i
Oncel sistem in yen iden rettii bir ey varsa o d a k esin
likle kapitaldir. nk kapital artk toplum sal b ir iliki bi
im idir, y ok sa o sradan tanm yla ifade edilm eye allan
para-kr zerine otu rtu lm u ekonom ik bir sistem deildir.
Bugne kadar yen iden - retm denilen ey hep retim b i
im inin geniletilm i" bir yen iden - retim i ve onun ta ra
lndan belirlenen bir ey olarak alglanm tr. O ysa retim
biimini yeniden-retm biim ine zg bir yntem (stelik
de tek yn tem deil) eklinde alglam ak gerekm ektedir.
retim gleri ve retim ilikileri -b ir baka deyile m addi
retim evren i- olas konjonktrlerden ya ln zca biridir. Bu
yzden d e tarihsel adan yeniden- retim sreciyle ilin ti
lidirler. Yeniden ret i m dzeni ekonom ik sm r denilen
eyin tam am en dnda kalan b ir biim dir. B urada retim
g len oyu nu nu oyn am a zorunluluu yoktur
T arih sel adan proletaryan n " (sanayilem eye bal
cretli ii) stats h er eyden nce bir yerlere kapatlm a,
bir yerlerd e toplanm a ve toplum sal dlan m aya d ayan m
yor?
M anifaktr dnem indeki bir yerlere kapatlm a olay
Foucault'nun XVII. yzylla ilgili yapt kapatm a betim le
mesinin m uazzam bir ekilde geniletilm i halidir. Snai"
em ekle (znnaatsal deil, kolektif retim aralanndan y o k

sun bir ekilde ve denetim altnda) n ce genel nitelikli has


tanelerde karlalm am m dr? R asyonellem eye bala
yan bir toplum ilk aam ada isiz gszlerim , serserilerini,
yolunu arm olanlarn m egul etm eye, onlar bir yerlere
balam aya alm ve kendilerine zg rasyonel alna il
kesini dayatm tr. O ysa kirlenm e karlkldr. Rasyonellik
ilkesini bu kopu araclyla yerleik hale getirerek alan
toplum un tam am na yaym tr. Dir m ikro-m odel olarak ka
patlm a. cn rk ve verim liliin am alanm as gibi gstergele
rin ardna gizlenerek snai bir sistem ekline brnp, g e
nelleerek tm toplum u kapsayacak ve bir konsantrasyon
kam p, bir ceza, bir tutuk evine dnecektir.
Proletarya ve sm r kavram larn rklk, cinsel
ayrm clk gibi bask alanlarna ihra etm ek yerin e y a
anm akta olanlarn asln d a bunun tam tersi bir srece
benzeyip

benzem ediinin

sorgulanm as

gerekm ektedir,

n c e iinin asal stat s n n deli. l, doa, hayvanlar,


ocuklar, Zenciler, kadnlar gibi -b ir sm r lm e deil a fo
roz edilm e stats o ld u u n u n - bir soyulm a ve sm rlm e
deil bir ayrm ve dam galan m a stats olu p olm adnn
sorgulanm as gerekm ektedir.
G erek anlam da bir sn flar aras m cadelenin hep bir
ayrm clk tem eli zerine oturtulm u olduunu dn
yorum . Alt katm anlardaki insanlarn bu hayvanca yaam
koullarna,

kendilerini

insanlktan

kartan

alm aya

m ahkm eden bu kast denilen iren eye kar m cade


lesi olarak gryorum

H er grevin, her isyann ardnda y a

tan duygu budur. Bugn bile ' cretle ok yakndan ilgili'


olduu sylenen eylem lerdeki kn y a da dm anlk ayn
duygudan kaynaklanm aktadr. Bununla birlikte gnm z
proleteri norm al* bir varlktr. i btnyle "insan* ola
rak deer verilen bir konum a getirilm itir. te bu yzden
d e bir insan olarak tm egem en ayrm clk biim lerini kendi
hesabna geirm ektedir, yani o d a rklk, cinsel ayrm clk
yapan baskc biridir. G ncel sapm a biim leriyle her kesim
den ayrm cla tabi tutulanlara kar, o da, burjuvaziyle
ayn taraftadr, ya n i insani ve norm al olann yanndadr.

l\mn byle olduu, bu toplum u belirleyen tem el yasann


Am lr deil, normallik kodu olm asndan bellidir.

retim llzyonu: 19M Mays


'tim biim inden yaln ve basil bir yen iden - retim b ii
mim- geiin ilk habercisi, ilk ok dalgas 1968 M aysdr.
Mu ok dalgas n ce niversiteyi ve zellikle de Insanbiln fakltelerini vurm utur. n k (ak seik bir polnk* bilinten sz ed ilem em esin e karn bu byledlr). lk
nce buralarda ortfc h ib ir ey retilm ediinin (bizzat genel
istem in yeniden-retim unsurlar olan retim elem an,
l r ve kltrn yen iden - retim in den baka bir ey y a
plm adnn! fa rk n a varlm tr. 1968 M aysnda renci
hareketini dou ran eyler ite bu salt yararszlk, so ru m
l u l u k ( Neden Sosyologlar V ar ki?*|, kent dn a itilm ilik
duygusudur yok sa olan ak larn n bu lu n m am as deil;
nk yeniden-retim d zen in de herkese yetecek kadar
imi vardr. A rtk gerekten retim yaplan alan lar y a da
mckAnlar yoktur.
Bu ok dalgas henz

tam am en ntlatlannm tr

nk toplum u oluturan kesim ler liretim g leri kon u


mundan basil b ir yeniden-retim g leri stat s ne doru
'enledike, bu ok dalgasnn d a sistem in k lcal dam ar
lrtna kadar yaylm aktan b aka aresi yoktu r, n c e lik le
kltr, bilim , adalet, aile gibi " styapsal* denilen alan lan
etkileyen b u s recin, g n m zde giderek altyap sal a la n
larn tam am n etkilem ekte old u u aka grlm ektedir;
nk 1968 M aysndan b u yan a ksm i, vahi ve aralklar
l yinelenen yen i b ir grev kua artk retim le snrl bir
proletaryann y r tt "sn fla r aras m c a d e le c im ok
fabrikalarda yen idcn - rctim lc snrlandrlm larn isyan
na tanklk etm ekledir.
Bununla birlikte bu alanda da ilk etkilenenler yine
m arjinal, an om ik (belirsiz) kategoriler olm utur Krsal ke
im den doru dan fabrikaya ithal edilen gen Uzm an iler,
gm en iiler, sendikaszlar ve benzerleri gibi. Yukarda

sralanm nedenlere dayanarak rgtl ve sendikal gele


neksel* proletaryann en son tepki gsterenlerden biri olm a
olaslnn y k sek olduu sylenebilir; nk retken
em ek dl illzyonu en u zu n sreyle o koruyabilir. Bu. d i
erlerin e oran la. sm r lse bile toplum sal zenginliin kay
nanda y e r alm a; rgtlenerek glenm i ve yasallam
proletarya* bilinci hi kukusuz gncel sistem in yapsnn
bozu lm asn engelleyen c nem li ideolojik" savunm adr.
n k nfusun nem i: katm anlarn proleterletirm ek,
yani u em ek tar Marksist kuram n arzulad gib i " ret
ken em ein sm r alann geniletm ek yerin e herkesi
yen id en retici em eki statsne Indirgeyvcrm cktcdir.
V erim li" el em eiyle yaayan iiler retim illzyonu
nu herkesten daha you n bir ekilde yaayan insanlardr,
tpk bo zam an larn da bir zg rl k illzyonu iinde y a
yor olm alar gibi.
eyler Kullanm D eeri gibi bir zenginlik y a da ho
nutluk kayna olarak alglandklar srece, kendisine c
ok yaban clalm v e in san en ok sm ren em ek bile
taham m l snrlarnn iin de kalm aktadr. (D sel d zey
d e kalsa bile) bireysel y a d a toplum sal gereksin im lere (za
ten gerek sin im kavram d a ite bu y zden ok hayati ve
m istifk atr b ir kavram dr! yan t veren bir " retim e" tank
olu n d u u s rece en kt bireysel y a d a tarihsel durum lar
bile katlan labilir h ale gelm ektedir. n k retim illzyonu
h l b ir retim ve ona zg id ea l kullanan deerin i a k
trm a illzyonu olm ay s rdrm ektedir. G n m zde em ek
g lerinin kullanm d eerin e inan an lar -p ro leterler- gcl
anlam da en ap tal konum a d m olanlardr. Proletarya;
insanlar salt yararszlk, k srdg lem i gdm lcm cnin
olu tu rdu u bu sam a ycn idcn - retm d zen in e kar y
n etilecek bir isyan balatabilecek en son kesim dir.
Bu sre tm toplum u sarp sarm alad zam an 1968
M ays genel bir p atlam a biim ine dn m ve renci/
ii ilikisi bir sorun olm aktan kurtulm u olacaktr. n
k g n cel sistem de bu sorun kendi em ek glerine hala
inananlar ve artk in an m ayan lar arasn daki derin bir uu
rum gibi alglanm aktadr.

N SIMULASYON MODEL OLARAK EKONOM POLTK

I*'unlun byle bizim iin g erek dem ek, ek on om i politik


l-inektir; bir baka d eyile gsterge isn gnderenler siste
mi, yani m iadn d oldu rm u an cak sim lasyonu n btne
A/g "d iyalektik" dengeyi koru yu p, srdrd bir gn r renler sistem inin ayns. O h a ld e gerein daelletii
sylenebilir. n k burada d a eskiden a yn ayr d e er
lendirilen iki kategori birbirlerine karm ve am alarn
yitirm ilerdir. Kod lyapsal d eer yasas) ekonom i politii

(kstl ve ticari deer yasas) bizim toplu m larm za zg


lsel/gcrein kendisi olarak ayak la tutm aya alrken,
deerin k stlan m biim i de artk deitirilm esi olanaksz
bu ekonom i politik biim in i gizlem eye alm aktadr.
Kr. art-dcer, kapitalist d zen , sn flar aras m ca
dele, ya n i ekonom i politikle ilgili eletirel sylev artk bir
gnderen olarak ku llan lm akladr. Sahneye gizem li deer
km tr (doal olarak gizem in yaln zca deeri d e im ek le
dir; rc artk gizem li olan yapsal deerdir). E konom inin
belirleyici bir sre" olduu konu su nda herkes h em fik ir
dir Ekonom i artk m stch cen lcm itr".1" Bu b ir kkrt-

" ll.N.P (Banka) afiindeki Paranzla ilgileniyorum -herkes kn


larn dnmek durumunda- iz bana paranz veriyorsunuz,
bc de sizin bankamdan yararlanmanz salyorum" szleri bu
dorultuda zmlenebilir
1) Kapitul (uluslararas fmnns kapitalizminin en gelimi
biimi) ilk kez bu kadar somut bir ekilde, gzlerim gzlerinizin
iine dikerek bu edeerlik ilkesini dile getinp bir reklam u>gman olarak kullanmaktadr. Oysa genelde bu tr eylerden sz
edilmez Tican dei toku ablak d bir eydir. Bu reklamn
amacysa hizmet adna bu ahlak dtla son verebilmektir y
leyse bu drstlk ikinci derece bir maskedir.
2) Grnrdeki ama, pnrnlarn ll.N.P 'ye getirerek eko
nomik adan iyi bir yaptklarna insanlar mandrabilmektir
ancak gdlen gerek strateji (polielerde olduu glbil buna
paalc) olandr. Bu kapitalist drstlk araclyla asl ama
insanlar "tek tek" yakalayp inandtrabllmckr. Bundan byle
duygulara yer yoktur. Hizmet ideolojisi sona ermitir. Kartlan
ak oynamann zaman gelmitir vs Edeerlik yasasnn bu

altak ds gizli yasasnn aa karlmasndaki mstehcenlik


insanilin batan karmakladr Bu erkekler rau n da kalan"
bir su ortakldr. Kapitale zg b mstehcen gerektik er
kekler arasnda paylamaktadr. Dolaysyla bu afiten yaylan
ve insan yoldan karan ve cinsel organnza sabitlenmi gibi
paranza sabitlenmi olan adamn gzlerinden yansyan bir
tr cinsel ekicilik, hnzrlk vardr. Bu. glmseme yntemi
(Socit Gincralcln [rakip banka eti. nofu.| bu reklam he
defleyen kar ata bu tema zerine oturtulacaktr: Glmse
mesi gereken kii mteridir yokm bankac defijl'I insan basit
bir ekilde batan karmay amalayandan ok daha zekice ve
ahlaksz bir tekniktir. Sat vahetle insanlar zerinde ahlak
szca bir etki brakan kapitalin bu yzn ele alarak, insanlar
ekonomiin bu mstehcen yanyla batan karmak Bu a
dan bakldnda B.N P.Vtln slogan basite: Poponuzla ilgile
niyorum -herkes kendi karlarn dnmek zorunda- bar.n
poponuzu verin ben de sizi dzeyim" anlamna gelmektedir ki,
bundan herkesin holanmayaca gibi bir sonu karlamaz.
Dei tokulara zg insani ahlak anlaynn gerisinde
yatan youn bir kapital arzusuyla ba dndrc bir deer ya
sas vardr. Bu afiin yakalamaya alt ey ekonomik olann
lesi ya da berisinde yer alan bir su ortakldr.
3)
Reklamclar, orta snflar iin vampire benzeyen bu yz
le, bu hayvani su ortaklnn, bu dorudan saldrn:* olum
suz tepkilere yol aacann bilincinde olmak durumundadr
lar. yleyse neden byle bir riski gze aldlar?
Tuzan en ilgin noktas da burasdr. Bu afi kr ve ede
erlik ilkesine kar direnilerin somutlamasn amalamak
tadr ln(*kh0ni yitirmi olduu, yani kapitalin stratejisinde
bir kayma oluturduu ve artk ona ait b-.r gereklik iinde yer
almamas nedeniyle yasalatrablccei* bir unda sermaye ve
krla; sermaye ve ekonomi arasndaki (knrlar/knrlaj edeerlii daha ak hr ekilde dnyatablmey amalamaktadr);
hu tikenin formlletirlmesiysc gereksiz bir mistflkasyondan
baka bir ey deildir.
Kapitalin arlk ekonomik yasalarla ilikisi kalmamtr.
Zaten bu yzden bu yasa bir reklam argmanna dnebil
mekte. gimierge ve gdmlendii evrene ait olabilmekledir. Afi
bu olay kendine gre ifade imekte ve bu dmmda para bir
bahane olmann tesine geememekledir.
Zaten bylelikle afie istediinizi her dzeyde syletebil-

madr. Kapital artk d oa, T a n n ya da ahlak ardna gizlen


meyi brakarak doru dan ekonom i politie ve eletirisine
>u (vurmakta ve isel d en ileb ilecek -yan i diyalektik uyarc

ark mmkn olmaktadr:


rnein
Bilinaltuzla ilgile iliyorum; herkes karn dnr:
Imnn fantazmlannz dn verin, ben de size zmlemelerimi
sunaym;
lmnzle ilgileniyorum; herkes karn dndn
den yaam sigortas yaptrn le de yaknlarnz mutlu ede
ylm;
retkenliinizle ilglkniyorun; herkesin kan korunsun:
b ina emek gcnz dn verin, ben de sizi sermayemden
yararlandraym
Bu tr dnceleri srdrp gtrebilmek mmkn. Bu
afiten tm gncel toplumsal ilikilerin genel bir edeerlisi'
olarak yararlanlabilir.
-i) Afiin temel mesaj n-a trnden bir edeerlik, yan
herkes karlarn dnmek durumunda cinsinden bir mesaj
deilse ikimse kimseyi kandrmamaktadr ve reklamclar da
bu durumun bilincindedirler), a zaman mesajn ri-dcgcr ze
rine kurulmu olduu sylenebilir. nk bu lem, bankac
asndan, sonula a=a*a ?Va dnmektedir. Afiin, hemen
herkesin sezebilecei, bu gereklii pek de gizlemedii sylene
bilir. Binada kapitalin durumu pek belirgin deildir Maskesini
neredeyse tamamen kartmaktadr ancak bu onun iin pek
nemli deildir. nk gerekle afiten yansyan anlamn ticellksl edeerlik mt--deerle bir ilikisi yoktur. Bu totolojik
anlama sahip bir mesajdr yani: a -a deildir, a - a*n deildir
ama A eittir A'dr, yan bir banka bir bankadr, bir bankac bir
bankacdr, para da posadr Bu konuda yaplabilecek pek bir
ey yoktur. Ekonomik edeerlik ilkesini fade ede: gibi yapan
afi gerekte egemenliin temel kural olan o totolojik zorun
luluu ifade etmekledir Bir masa ne kadar masaysa 2 kere 2
IDostoyevski'nin istedii gibi >deili tc kadar dnse hr banka
da o kadar bankadr. Gerek kapitalist teminat biimi ite budur Kapital: ' Paranzla ilgileniyorum'' dediinde ronabilitcden
sz ettiini ima eder gibi yaparak teminat irm e y e almakta
dr. nandrcln ekonomiyle dorudan ilikisi vardr ancak
totolojik zellie sahip ve tek bana kapitalist dzenin kimlii
ni oluturan teminat simgesel dzene aittir

v c fe e d -b a c k - if a e d ilm e b i im in d e n y a r a r l a n m a k t a d r .
B u r a d a n y o la k a r a k M a r k s i s t z m l e m e n i n k a p i t a l i n
t a s a r m n d a o y n a d a s a l r o l a n l a y a b i l m e k o l a s d r .
B o u r d i e u / P a s s e r o n u n e it i m s i s t e m i i n h a z r l a m
o ld u k la r s e n a ry o b u k o n u i in d e g c c rlid ir. S is te m s a h i p
o ld u u s z m o n a z e rk lik s a y e s in d e s n f la r d a n o lu a n
b ir to p lu m s a l y a p y e tk in

b ir e k ild e y e n id e n

re te b il

m e k te d ir. K eza b u r a d a d a e k o n o m i p o litik s a h i p o ld u u


s z m o n a z e r k l ik ( d a h a d a g z e l i ; b e l i r l e y i c i b i r s r e
o lm a d e e rin ? s a h ip o lm a s ) s a y e s in d e k a p ita lin s im g e s e l
o y u n k u r a l y l a k o d z e r i n e o t u r t u l m u v e e k o n o m i p o liti i
h e p b ir a r a , b ir b a h a n e , b ir n o l a r a k d o la y l b ir e k ild e
e m e l l e r i n e a le t e d e n v c g e r e k b i r l m k a l m m c a d e l e s i
n e d n m o la n e g e m e n li in i e tk in b ir e k ild e y e n id e n
r e te b ilm e k te d ir .
O r e t i m i li k i l e r i n i n y e m d e n r e t i l e b i l m e s i i i n a l a n
b i r s is te m o lm a s g e r e k m e k t e d ir . D e i im d e e n s i s t e m i n i n
s r d r le b ilm e s i i in b ir m a ln k u lla n m d e e r in e s a h ip
o lm a s g e r e k r c k te d ir . B irin c i k a d e m e d e k i s e n a r y o b u d u r
k in c i k a d e m e d e y s e g n m z d e k i s i m la s y o n o la y v a r d r ,
y a n i b ir m a ln d o la n m d z e n i n e s a d e c e b i r g s te r g e o l a
r a k k a t l d n n g i z l e n m e s i v e k o d u ! y e n i d e n r e t e b i l m e s i
i in d e i im e e r in e s a h i p m i g ib i g r n m e l i d ir . T o p lu m
s n f l, s n f la : a r a s m c a d e l e n in y e r a ld b i r to p lu m a
b e n z e m e li, s is te m e e g e m e n o la n g e r e k y a s a v e o n u s im g e
s e ) b i r e k i l d e y o k e d e b i l m e o l a s l n n d a h a iy i b i r e k i l d e
g i z l e n m e s i i in d e c l c t i r e l / M a r k s i s t d z e y d e i g r m e s i '
g e re k m e k te d ir. M a rc u s e u z u n b ir s r e n c e b u d iy a le k tik
m a te ry a lis t k a y m a y a d ik k a ti e k m i v c r e tim

ili k ile ri

n i n r e ti m g le ri t a r a f n d a n b o z u lm a y a a l lm a s s z
k o n u s u o lm a d g ib i b u n d a n b y le r e ti m g le r in e ( t e k

inant nasl dtgalc bir kullanm deer, fnnuum rettiyse. rnmzde de b.zler ekonomik bir deiim deen fam.zm retkunZ! / S T r
yum m da
deeri bizim iin,
kullanm defttnmn ticari deer yasnvnda sahip olduu neme
>an s.mlaka dnm bir gnderenler sistemi olma zelli
ine sahiptir.

Mlk, bilini vs.) boyun eerek on lar araclyla yeni b ir yain i t/rnme sahip olm aktadr d em itir O ysa burada da
kim i kadem eye geilm esi ve sim gesel egem enlik anlay
'i/. rne otu rtu lm u toplum sal ilikilerin, ekonom i politik
e peinden s r k led ii devrim in som ut devinim i sayesin
de retim biim ine (retim g leri ve retim ilikilerinin
t-un) boyun edirerek yen i bir yasal grnm k a za n
drdklarn ve ku su rsu z bir bahane grevi yaptklarnn
vlenm esi gerekm ektedir.
Buradan hareketle ekonom i politiin yanstc zellie
lip yapsal bir ekran olarak yen id en yaam a dn d r l
mesi ve dram atize edilm esi gerekm ekted r. B yle y a p ld
ndaysa gnm zde karm za kan ve sonsuza dek s
recee benzeyen bunalm sim takr adl b:r bunalm tipiyle
karlalm aktadr.
Ekonom i politiin estetik aam asna den k gelen sonuza dek srebilecek, bir am aszlk lk esi zerine o tu r
tulmu, b ir retim d zen i iin de b irikim ve em ek gibi etik
ve zahldnc bir m il dc o n a ertm olm aktadr. Deerlerin
sulandrlm as yznden y o k olm a tehlikesiyle kar k a r
ya bulunan kapital, retim in bir a tla n a sahip oldu u ,
hr yandan eksiklii duyulurken bir ya n lan d a gelien , o
gemite kalm byk e tik dnem in zlsm ini d u ym ak ta
dr. H edefler d zen in e yen iden dn lebi inesi ve ekonom i
ilkesinin yen iden harekete gcin lcb lm es iin yen iden k t
lk oluturulm as gerekm ektedir. Buradan d a salt ktlk
tehdidinin yol at enerjinin korunm a etii zerine otu r
tulan bir evrebilim e ulalm aktadr. Yine bu radan hare
ketle retim in aynasnda bom bo vc akn bir grnts
yansyan ham m adde ve en erji bunalm sistem asndan
gerek bir ku rtu lu a benzem ekledir Bu bunalm ekonom i
kodunu, o yitirm i olduu, gnderen sistem leriyle yen iden
bulutururken, retim koduna da bir trl sahip olam a
d bir cid d iyet kazandracaktr. Eksiklik vc yoksu n b
raklm ann yol at du ygu sal/p atetik yatrm sayesinde
yem den sknt ekm e hissini duyabileceiz.
Son yllard ak i evrebilim ci sapm ann tem elinde dc bu

b u n a lm y o lu y la y en id en o lu tu rm a s recin in b alatlm as
v a rd r. B u b u n a lm n I929 y ln d a old u u g ib i ar retim
le d e il k e n d i iin e k a p a n a ra k iin iin k a y n a y a n v e y itir
m i 1* o ld u u k im li in i esk i s a l n a k a v u tu rm a y a a la n
sis te m le ili k is i v a rd r. B u b ir re tim b u n a lm n d a n o k ,
y e m d e n - re ti b u n a lm d r |bu y zd e n d e b u b u n a lm d a
h a k ik a t v e s im la k rn n ered e b a la y p n e re d e b ittik lerin i
a lg la y a b ilm e k ola n a k szd r). evreb ilim , k tlk h a ya letiyle
b e s le n e n re tim in d eer y a s a s n n b elin i d o ru ltm a k a m a
c y la k e n d is in d e n y a r a la n d d o a l bir zoru n lu lu k tu r.
A n c a k e v re b ilim o k yava ilerlem ek ted ir. P etrol b u n alm
g ib i a n i b ir b u n a lm d a h a g l ve h a rek etli b ir iyiletirm e
y n te m in e b en zem ek ted ir. Petrol a za ld k a retim in a rtt
g r lm e k te d ir. H n m d d en in y e ri b elirley ici bir n em e
s a h ip o ld u u a n d a em ek g c d e y e n id e n e s k i y e rin e dn e b ilm e k tc ve b ylelikle re tim m ek a n izm a sn n tam am
m a n tk s a l bir g r n m e k a v u a b ilm ek ted ir. D u ru m b ir
s re li in e d a h a k u rta rlm o lm a k ta d r. 1
6
16ABD Senatosu ii A m erik a ln AvrupalIlar tarafndan kefinden
nce bu ktada var olan nitin arlk (*H9 l normu, ( k
bilindii gibi Kristof Kolunb bu klnva I42 ylnda kncaktrl
derecesini yeniden elde etmenin maliyetini tesaplatmaya kadar
gtrd. (3u iin maliyetinin 350 milyar dolar olduu belirlendi.
Ru rakamn pek fazla bir Anemi ok; nk am atrlerin asl
hesabn yaptktan ey astn: yeniden ilkel birikim dnemi,
alm a gcnn altn na, yan 1890 hatta 1840 yllarnn
normlarna dndrmenin maliyetiydi!
Gncel para sistemi de n\-n: ekilde fnansal deerler dengeleTCsi ve yeniden oluturucusu olarak altn ve Gold Bxchange Standard dten grmrye balamtr. nk gnderen ola
rak altnn saf d braklmndan -eylerin iinde bulunduu
gncel durum budr -soarn zgr ve snrsz speklasyon ola
sl her an bir felakete yel aabilir. Bu ylesine r.edrnsiz ve d e
vasa b:r enflasyondur ki parasal sre bumn iine gmlerek
tm inandncln irebilmekledr. Burada da fnansal dei
tokularn. gerekdlklu'imn en u noktasna kadar giderek
ker.d kendilerini yok etmemeleri iin, gnderenler sisteminden
yola karak dng sel bir yeniden oluturmayla "eletirel bir
yeniden oluturma zorunluluuyla karlalmaktadr...

y le y s e panie kaplm ayt gerek yoktur. Emek gcyogun bir ekilde h a re k o c geirilm i oldu u ve ayn
Miw
nr^ gc etiinin k m ek le tehdit ettii bir anda, m addi
:;t bunalm retim in gerek bir felaketi andran yok

l* hedefim gizlem ek ve o la y basit bir i eliki gr n


m verebilm ek am acyla tam zam an n da ortaya km tr
l\uk bu sistem in elikileri sayesinde ayakta d u rd u u n* herkes bilm ektedir).
X
I 'a ln d a gen iletilm i l>elli biryenidcn-vretm aam asnda,
I* npiialist ekonom inin bir dah geriye dn olm ayacak
rldlde ktlk stratejisinden bolluk stratejisine getiim d
nmek bir yan lsam adan btka bir ey deildir. G ncel
(utlm bu stratejinin tersine evrilebildiini kan tlam ak
ladr. Yanlsam ann kkeninde bir kez d ah a bir ktlk y a
t< bir bolluun gerekliine, yleyse iki terim arasndaki
ur>\ek ktutlga safa inanna yanlsam as vard r O ysa
bu iki terim a lte rn a tif terim ler olm an n tesin de bir an lam a
snlip deillerdir. Neo kapitalizm in stratejik tanm ysa b o l
luk evresine (tketim , baskc bir y celtm e anlayndan
kurtulm aya zorlam a, cin sel zgrlk vs.) geiten deil bu
k terim arasndaki sistem li cintim llk evresinden gem rktcdr; n k iki terim herhangi bir gnderene, yleyse
kart gerekliklere sah ip e lm a lk la r iin, sistem biri ya
ila dieriyle istedii gib i oynayabilm ektedir.
Bu aam ad a yeniden-retim a n k olgu nlam tr. P o
litika alan n daysa bu aam aya sol ve sa arasndaki her
lrl kartlk ntralize edilerek, iktidar oyunu ikisi a ra
snda dn m l l k stne otu rtu larak varlm tr.
Terim lerdeki bu belirsizlik, sradan ve b a sl b ir yapsal
lnrum llk sreci k olin e getirilen diyalektik b ir kartlOm bylesine ntralize edilm esi, bunalm m gereklii Konu
anda b ylesin c belirgin b ir kukuya yol am aktad r Bu
dayanlm as oldu ka g simClasyon oyunvnu -b ir kodun
sistem atik bir ekilde i grm esinden kaynaklanan her eyi
kapsayan bir zellik- herkes bir k om p lo gib i gsterm eye

alnm akladr. Szm o n a b u n alm b y k kapitalistler"


tezghlam lar. Bu salam bir varsaym a benzem ekledir;
nk gerek bir ekon om ik-politik s rele birlikte, buna
lm la ilgili (gizli) bir znenin varln , yleyse tarihi bir ger
ei yem hutan geerli k lm akladr. Sim lnkr terr de
bylelikle sona erm ekledir. Bu hi y o k la n iyidir zira u hi
kesintisiz sre giden kapitalist ekonom ik-politik yazg ak
seik b ir anlann sahip olduu s rece (yani kapitalizm e
zg u kr, sm r gibi) ekon om ik b ir dehetin varlnn
onaylanm as, u anda iinde bu lu n du u m u z her eyin kod
oyunlun tarafndan belirlenip bozu ldu u bir durum u ka
bu llenm ekten daha kolaydr Bu d n yay egem enlii altna
alm "h ak ik atin " (byle b ir du ru m sz konu su ysa tabii)
bilm ezden gelinm esi, onun ilk kez t m boyutlaryla ortaya
km asna y o l aan bu bunalm n d zeyin e uygundur.
nk 1929 bunalm k apitalizm e zg yeniden ya t
rm yapm a, art-dcgcr ve kr oran laryla doru orantl bir
bunalm d. Tketim in toplum sal am alaryla doru o ra n
tl an - rctim dcn kaynaklanan b ir bu n alm d

Talebin

retim ve tketim arasnda son su za dek s r p gidecek,


am atan yoksun bir d ei toku s recin e indirgenm esiyle
bu bunalm zlm t. B undan b y le (ve kinci Dnya
Sava'ndan sonra kesinlikle) arz ve talep kart ve m u h
tem elen eliik iki kutup d eild irler

B ylelikle ekonom i

alan, b ir bunalm olaslyla birlikte, her trl sel be


lirleyiciliini de yitirm i olm ak lad r. O andan itiMiren ken
dini b t n yle'7 em erek y u tm u o la n bir yen iden - retim 1
7
17Yapsal bir yasa le ticari deer yasas arasnda hi kukusuz
kimi elikiler olacaktr Tpk bir nceki evrede ticari yasayla
onu kar direnen kapitalizm ncesi deerler (bunlar bugn bile
tamamen ortadan kalkmamlardr) amamdaki elikiler gibi.
yleyse sistemin tek amac lm denetim altna alabilmektir
Bu bile yaamn yapsal belirleyiciliinin bir parasdr; ancak
bu olay ekonomik zorunluluklarla, geleneksel kr mantyla
Ihastanc'.crde uzayp giderek devasa rakamlara ulaan bakm,
hayatta tutulma masraflaryla vs.) kar karya kalmaktudr.
Sonuta (kanserli hastalarn %35in yaatmaya knrar verme
glbl sama bir denge anlaynda uzlatmaktadr lmn

nin derinliklerinde ekonom ik bir sim lasyon sreci


k yaam aya devam edecektir.
Araba gerekten bir ktlk, yleyse |bugn ortadan
>*vl><>ldugum syleyebileceim iz ve artk b ir efsane olkum l>aka bir an lam a ahip olm adndan tketim adl
fanc grnm ne brnen (?i) ekonom ik ilkeye zg bir
p rck lik ten sz edebilm ek m m kn olm u m udur? TaIM. I adan acaba ktla zg bir kullarum deerinden
fh irvse bugn yenidcn-Oretm d zen i iinde egem en bir
W.I ya da gerek bir lm kalm srecine benzeyen bir
k<M araclyla dzenlenm e yaran m ortadan kaybolm u,
indirgenmesi olanaksz bir ekonom ik am atan sz edilcblr mi? Kendi kendini retebilm esi iin (zaten hibir zanun kendinden baka bir ey rctmcmitir| ekonom inin
ktlk ve bolluk arasndaki bu diyalektik tansiyona ihtiyac
M ugunu syler dururuz; oysa bugn sistem in kendim
U< nkten retebilm esi iin yalnzca ekonom inin efsanevi i
h nsclliine ihtiyac vardr.

X
Ekonomi evreni anlam n tam am en yitirdiinden her ey
ekonomi politik ve retim terim leriyle ifade edilebilm ek
ti lir. Ekonom i term inolojisi btn bir toplum tarafndan
geliigzel bir ekilde kullanlarak ak seik sylevlere
dntrlebilm ekte, her trl zm lem enin ve zellikle
ile M arksist deikenin iinde yer alabilm ektedir. Ekonomi
politik g n m z ideologlarnn ana dili haline gelm itir.
I'm sosyologlar, tn insan bilim ciler ektikleri sylcvlermarjinnl maliyeti hesaplanmakladr. Onun /neninde kalanlar
lme terk edilmektedirler Ekonomik bir kinizm mi? Hayr lam
tersine, ekonomi, sistemin kendi mant dorultusunda gide
bilecei en u nokta olan insanlarn lmesini engelleme nokta
sna kadar gitmesini engellemektedir.
Bu k deer biimi arasnda srp giden bir oyun vardr
ve her ey bu ikili sre (gerek ve simlasyon) ile bunalm stra
tejisi tarafndan belirlenmektedir nk bir zm zorunlu
klar gibi grnen bunalm zoten bu zmn ta kendisidir.

d c g n c e rc n olarak M arksizm e bavurm aktadrlar. H risti


ya n Inr bile, zellikle d e on lar bavu rm aktadrlar. Yem ilahi
solun y k seliin e tank olu n m aktadr. S n r tanm ayan bir
en tegrasyon ilem iyle h er ey politik " ve ideolojik" hale
getirilm itir. G nlk olaylar politiktir, spor pulitkttr, hele
sanat konusunda bir ey sylem eye bile gerek yoktu r. Akl
her alandn sn fla r aras m cadeleden yan adr. G izli kapi
talist sylev apak bir gr n m kazanm ve bu hakikat'
yaygn lark en ortal byk b ir sevin kaplam tr.
1968 M ays hu ekon om i /tolti etkisizletirm e s re
cin de y e r alan n em li bir aam adr. 1968 M ays sistem in
sim gesel rg tlen m e b iim in i derin lem esin e sarst iin
acilen " styap sal" (ahlaki, kltrel vs.) ideolojilerden, ha
y a li bir n em e sah ip altyapn n " id eolojikletirilm e iine
giriilm itir. Kapital kendi varln a itiraz ed ip , tartan bu
sylevi yasallatrrk en , asln d a ekon om ik ve p olitik olan
yasallatrarak , sah ip old u u politik gc ikiye k a tla m
tr. 1968in am oldu u g ed ii ek on om i politik, M arksist
ek on om i politik tkayacaktr. n k olaylar srasn da b u
nalm zm e grm eleri* sen dikalar ve siynsi partiler ta
rafn d an y r t lecek tir. B ylelik le felak ete yol aabilecek
bir d u ru m d an k u rtu labilm ek am acyla ekon om i v e p oliti
kaya it gizli gn d eren gizlen m i olduu y e rd e n k a rtla
cak ve b u g n b ile u m u tsu zca s rd r lm eye a lla n bir
yaygn latrm a, g en elletirm eye d o a t gid ilecek tir; nk
1968 M aysnn y o l am o ld u u felakete b en zeyen bu d u
rum dun henz ku rtu lm adk
B iraz ce s u r olablscydik, ekonom i vc e letirisin in ayn
styap ya ait eyler old u k larn sylerdik a m a bu cesareti
gsterm eyeceiz, n k b yle bir ey ya p m a y a kalkm ak
o eski d eriyi bir eldiven gibi tersin e evirm ek ten baka bir
anlann gelm eyecek tir O zam an da altyapn n n ereye g it
tii s o ru la ca k tr vs. Bu ek on om ik olan a, bizzat b ir koda
d n m olan bir tah terevalli oyu n u erevesin d e, g
nn birin d e yen iden orta ya k m a an s verm ek dernektir.
M ask eler zerin e ku ru lm u o la n bu oyu n u s rd rm em iz
iin, bize sk sk o altyap n u m aras ek ilm itir. B izzat sis-

kendisi b u altyap vc styap belirlem elerine b ir son


tir. Bugn sistem ekonom iye ait olan altyapnn bir
s gibi kabul ediyor n u m aras ekm ektedir. nk
mx dahice bir bulula kapitalin ku lana altyapy s t
yap haline getirebileceini fsldam tr. O ysa kapital asla
byle dsel bir a yn n yap m am la-. O bu kadar s a f d e il
dir Onun g c n n kkeninde ayn anda tm dzeylerde
g e li e b ilm e vc olayn tem elindeki belirlem eler, srelerdeki
Im r ayrm lar vc "id eoloji" konu su nda asla soru sorm am
"lla k vardr. M arx ve tm dier d evrim cilerin yap m o l
duklar gibi retim le kendini zdeletirm em ek, b a la n
g" M an tin , gnm zdeyse retim e inanan y eg n e grup
olan dier d evrim cilerin yaptklar gibi kendi fantazm lanyI en lgnca inanlarn retim e kartrm am ak vardr.
nk kapitalist yasa, nceliklere hi bu lam adan, tek bir
m dahaleyle ken di snrlarn yaam n tm atanlarnda hi
M iluk brakm ayacak ekilde geniletm itir. nsanlar ne
i idar altryorsa ayn oran da kltre, gereksinim lere,
ltyctisine ve ilevsel d n ce sistem lerine sah ip olm aya,
lubcr ve iletiim den yararlan m aya, y a sa l bir d zen , z
K'trlk ve cinselliin yan sra kendini korum a igds ve
lm igdsne sah ip olm aya itm itir. nsanlar yaam n
hrr alannda kart ve b irbirlerin e kar du yarsz efsan eler
erevesinde eitip, ynlendirm itir. S ah ip olduu tek ilke
duyarszlktr. Peki ya sreleri h iyerarik bir d zen e s o k
mak? Bu ok tehlikeli bir oyundur; nk sonu ta silah
geri tepebilir. Hayr, hayr o byle bir ey yapm az. K apita
lizm, her eyi y zeysel bir ekilde eitlem ek, etkisiz klm ak,
e r e v e iine/lcayt a lm a alm ak, duyarszlatrm aktan
aka bir ey bilm ez. Koyduu bu yasa d oru ltu su n da hackct eder. Bu tem el sreci ayn zam an da ek on om i politik
denilen "b elirleyici m askenin ardn a gizlem eye alr.
ok eitli biim lere sahip devasa bir m akineye b en
zeyen gncel kapitalist sistem de sim gesel (ba vc kar
ba, karlkllk ve ade etm e, harcam a ve kurban ctrncl
dzen sfr t ketm i durum dadr. D oa (kken vc tz o la
rak en nem li gn deren ler sistem iyle zne/n esn e diyalek

tfti v ) s ilin t k e tm i tir. E k o n o m i-p o litik y o u n b ir k o m a


a a m a s n d a d r a n c a k b t n b u h o r tla k la r lAlft d e e r ta
ra fn d a n b e lirle n e n i le m s e l b ir a la n i in d e o y a la n p d u r
m a k ta d r la r B elk i d e b t n b u n la r, b ir z a m a n la r M a rx 'n
d ik k a tle r i s t n e e k m e y e a l t eyin , y a n i b i r p a ro d i
g r n m n d e y e n id e n y a a m a d n m e d e n n c e , h e r o la y ,
ta rih s e l b ir v a r o lu d n e m i y a a r m a n t n n , d e v a s a b o
y u tla r a u la m b ir y a n s m a s d r . IJizm i in d e y a a m a k t a
o ld u u m u z d n e m d e bu ik i e v r e b irb iri i in e g e m i g ib i
d ir; n k o y a l to n to n m a te ry a lis t ta rih d e b ir s in la s y o n s r e c in e d n m t r. B u g n b ize tiy a tr a l v e g r o t e s k
b ir p a ro d i iz le m e o la n a b ile s u n a m a m a k ta d r. B ir b a k a
d e y i le g n m z d e e s tirile n id d e t, t z le ri a ln a r a k ileri
b o a ltla n e y le r z e rin d e e tk ili o lm a k ta d r, y a n i s m ln k rla r t m b e lir le y ic ilik le r iy le y a a n tm z a m d a h a le e d e re k
g e le c e im iz i tayin e tm e k te d irle r. B u n u n n rtk t iy a t r o v e
d s e lle b ir ilik isi y o k tu r. B u M a n t in s a n d g ib i g e r e k
ta rih in h e rh a n g i b ir a b a s n r f e tm e d e n ta rih s e l fa r s n te
s in e g e ti i III- N a p o ly o n tip i b rle s k b ir fa ra d e i l v a h i
b ir e tk is iz k lm a la k ti id ir. S im la k rta r b y le d e ild ir , o n
la r b iz im le b irlik te ta rih i d e ta s fiy e e tm e k te d ir le r . M a n t in
sis te m d e efe erim y a p m a o la s lk la r g r m e s i b e lk i d e g e n e l
le m i b ir ill z y o n a k a p lm o lm a s n d a n k a y n a k la n m
tr. Y a a m o ld u u d n e m d e k a p ita lin e v ir m e k te o ld u u
d o la p ta n k a v r a m v e bu s o n u n c u n u n o k d a ln h z l b ir
sis te m e d n e b ilm e k i in k e n d i te m e lle rin i i te n s a r s p ,
y k a h ilm e y e te n e in e s a h ip o ld u u n u g rm t r. K a p it a
lin e m e k g c n in d irg e m e h a tta ta m a m e n s a f d b r a k
m a v e o n u n y e r in e d e v a s a b ir l e m e k g c n g e ir m e
e ilim in d e o ld u u n u fa rk e tm i ti. A n c a k k a p ita lin t e m e lin
d e n e s n e l, ta n h i v e z o ru n lu b ir c a n l e m e k g c n n y a t
m ak ta o ld u u n u d n d n d e n , b u s o n u n c u n u n k e n d i
m e za rn k a z m a k la m e g u l o ld u u n a in a n a m a z d . O y s a bu
b ir y a n ls a m a y d ; n k k a p ita l e m e k g c n o k d a h a
k u rn a z b ir e k ild e g m d k te n so n ra , o n u . k e n d is iy le b ir
lik te o lu tu r d u u b ir k a r tl n ik in c il te rim in e d n t r
m t r S is te m i k e s in tiy e u ra ta ra k re tim ili k ile r in d e
b ir p a tla m a y a y o l a a b ile c e k b u e n e rjiy i, l e m e k g s -

o u,. ad altnda bir kartlk sm lasyonuna d n t re


ndi. relim ilikilerine a it trde bir terim e ndirgem itir.
Mumlan byle l er.egin aynadan yansyan grnts:
k>inl ve canl em ek eklinde olup, tek bir egem en s re
l i ait olacaktr Kartlk: kodlanm bir alna dzenine
M hp ikili bir d zenek araclyla zlecektir. A ncak o
Mian da bana peki ya art-dcer, ya retim konusunda
tr lyorsun sorusu sorulacaktr. Dorusunu sylem ek gc ksc bunlar kapitalin um urundu bile deil. Bu konuda
ko-disinc herhangi bir M arksist igd yklem e girii
minde bulunm am akla b irlikte (ancak Marx, retim a la n
m saplanp kalm ay srdrd takdirde ilen d e bana
neler gelebilecei k on u su n da kapitali aydnlatabilm ek iin

elinden geleni yap m tr, rn e in ksa bir m ddet sonra


lebilecein i, ek on om in in kapital iin lm cl bir tuzak
olduunu gsterm itir), b u konuda sanki Mancn szlerine
kulak vererek retim i tasfiye etm e seeneini* kullanm
ve bir baka stratejiye b avu rm u gibidir. G ibidir diyorum ;

nk kapitalin bu retkenlie daval ba k asn ken


di bana oluturm u oldu u ndan kuku duyuyorum (bu

tmtazm tarihsel bir gereklik ekline sokabilecek tek kii


varsa o da M ani'n). Kapitalin kendisini lmcl clikilcr srkleyebilecek bir retim olayyla yalnzca elenmi/
oynam ve gn gelin ce de on dan kurtulm aya alm
olduunu sylem ek d a h a gereki bir yaklam olacaktr.
A aba kapital hi retim i ciddiye alm m dr? Kapital bu
kdar budala deildir. retim in en ciddi grnm e sahip
olduu bir dnem de k apital hi kukusuz bir sinlasyona
dnmtr.
te bu yzden onun gerek egem enliini tehdit ed e
bilecek eylerin hu radikal belirsizlik alan iinde y er a l
dklarn ve bu ekon om ik caydrm a stratejisini yktklarn
syleyebiliriz.
5<
Sistem ekonom ik ya d a politik altyapda gerekletirile
cek dolaysz, diyalektik b ir devrim le asla yklam ayacaktr

n k eliki, retim g leri ve gen elde en erji reten her


ey M biy s cn dn dekin c benzeyen bir em b erse! bkl*
m eyle dn p d olap is le m e gen d n erek on a g k azan
drm aktadr. Siotcm tarih vc iktidar, hcleugi bi cek lilik
ve kur-crcklilik, enerji, hesap, akl ve d evrim gibi eyler
zerine oturtulm u olan ken di m ant doru ltu su nda
a sla yklam ayacaktr. Uu d zeyd e bavurulcnk cn byk
iddet biim i sonusuz kalacak vc g ei tepecektir. Sistem i
g e re e a it bir dzlem de ykabilm ek olanakszdr. Bizim
devrim ci stratejilerim izin cn byk ya n l sistem i gerein
d zlem in d e y o k edebleceklenni sanm alardr. Bu, kendine
sald ran lan d u r du rak bilm eksizin her zam an ken d isin e ait
ola ca k olan gereklik alan iine ekerek yaam aya ve h a
y a tla kalm aya alan sistem in onlara bizzat d a ya tm o l
d u u bir d gcdr. Herkesin tm en erjisiyle y klendii
ve kendisine kar hissettii d sel iddet, knr: koyulm as
olan ak sz bir m antk araclyla sistem e hizm et ed e r hale
gelm ektedir. G erek bir iddet y a da kar-iddct sistem in
um urunda bile deildir; nk o sim gesel iddet sayesinde
ayakta kalm aktadr Bu s m gesel iddetin bir zam anlar ok
bavurulan 'gstergeler araclyla iddet, y a n i sistem in
m askelem eye", an ln a gizlenm eye alt m addi iddet
trnden anlam kaybna uram bir iddetle ilikisi yok
tur. H ayr sim gesel idde (gsterge ya d a en erjiyle ilikisi
olm ayan) sim gesel rronfac r n , yan kr-baa zg
d u r du rak tanm ayan bir tersine evirm e, tersine evrileb i
lirlik vc iktidarn d a bun.n tersi olan karl verilem eye
cek tek ynl bala1" m m kn olduu bir iddettir.

Ba? dei tokua ad altnda ba bir yandan "ilkel ekono


milerin temel zellii haline grtrilirkcn; bt yandan da deer
yasas vc ekonomi politie alternatif bir ilke haline getirilmitir
Bundan dnhn kt bir m atkletirme ginnu olamaz. Bizim
iyin U bi inlini , bizim materyalist efsanemizin bir sonucu
olan idealist c/.tanenin addr. Bylelikle ilkel toplundan iine
yatrdmz ukurun zerini ikisiyle birden rtebiliyoruz lkel
simgesel srele ba nedensiz deildir Meydan okuma ve de
i tokulnnn karlkll zerine oturmakladr. Bu srece tek

yleyse h er e v tem el ilkenin m eydan okum a, tersine


m' artrm a olduu sim gesel evrene kaydrlm aldr,
v rnde rnein lme ancak e il ya da daha stn
olumlu k u h k uvUeblm tktedir. Du evrende oz lo
u olan ey iddet, gerek g ler deil m eydan okum a
imgesel m antktr. O ysa egem en lik biim ini zellikle
ban y e r alm ad bir ba dzeni zerine oturii (kendisine yalnzca yok etm e ve kurban olm ayla yant
Verilebilecek bir em ek ba! lmcl bir dllendirm e
n.'- ininde, bu baa tketim le yan t verdiinizde onun
Pm enliini glcr.dirm ekte baka bir ey yapam yorsu-

Itu*. Bu durum da iletiim aralar ve m esajlara tekel altna


ntnm bir kod araclyla yant verm ekten baka bir se-

yflnl ba (deer stoklnnman ve bunun tek ynl transferi)


,l lyla b:r son verildiimle simgesel iliki lmekte ve ortaya
iktidar denilen ey ykmaktadr, iktidarsa bu noktadan sonrn
i/lemenin ekonomik dzenei iine yaylabilmcktedir. Sahip
olduumuz ilemsel d gcyle u lize zg metafizik yak
lam nsann bir deer stoku oluturabileceini, bunu oal
tp, miktarm artrabilecei fikrine kaplmamz istemektedirler.
Hu biriktirme ve kapitale zg bir yanlgdr -ancak (iinde yer
aklmz ba dzeninde) bv sreten tamamen kopabilece
imizi dnmek de bize zg d gcnn bir sonucudur,
nk ilkel insanlar byle bir eyin olamayacan, deerin yal
nzca belli bir terimle ifade edilmesinin, dei tokuun yalnzca
bir parasnn, bir ynnn tecrit edilebilmesinin olanaksz ol
duunu dnmektedirler- nk hibir eyin karlksz ola
mayacan dnmektedirler, doal olarak bu szlemesel bir
karlkllk deklr. Bu dei toku srecinin tartmasz bir
ekilde tersine dndrlebllir olduu anlamnda bir karlkllktr. Onlar tm dk biimlerini dei toku srecindeki eli
ki ve lmr. bu tur durak tanmayan canlandrlmas zcnr.e
oturtmulardr. Oysa bizim dzenimiz dei toku srecinin ki
kutba blnme ve zerklctrrac olasl zerine oturtulmu ol
duundan sonu olarak Karnza szlemeye doyal edeerli
(eiti ya da edeerli olmayan eitsiz) bir dei toku, yani kar
lksz bir ba dzeni kmaktadr. Ancak her iki srete de
benzer bir k ve deerin benzer bir ekilde zerkletirilme
ilkesiyle karlalmaktadr

enek yoktur. H er yerde ve her an bala karlayoruz.


B alanm bir toplum sa! korum a, g vence altna alma,
dllendirm e ve toplum sala katlm aya ar sreciyle kar
layoruz. Bundan kaabilm em iz olanaksz olup, tek
zm yolu sistem e kar kendi iktidar ilkesini kullanmak,
yani on u yant verebilm e ve itiraz edebilm e olanakszlyla
kar karya brakm aktr. S istem e ancak kendi lm ve
kyle k a rlk verebilecei b ir bala m eydan okumak.
nk hibir eyin d in d e n kap kurtulam ad sim gesel
ykm llkten

sistem de kaam am ktadr. Sistem i bir

felaketle y z y ze getirebilm enin tek yolu on u bu tuza


n iine ekebilm ektir. Sistem i lm le yant verebilecei
bir n k ep ekline dntrcbilm ektir. nk bu m eydan
okum aya lerek karlk verm edii takdirde rezil olm aktan
kurtulam ayacaktr, l m ve intihar stne kurulm u Inr
m eydan okum aya sistem intiharla karlk vermelidir.
rn e in reh in alm a olaylar. Kurbana zg ve ahlaki
adan reh in elerin m asu m iyetine inan lm ayan sim gesel
dzlem de, reh in e t c r r s fin vekili, ollcr-cgosu olm a ile
vin e sahiptir. O n u n lmesi dem ek terristin lm esi dem ektir. B u l m ler a y n kurban verm e eylem i iinde ikisini
birden k ap sayabilm ektedr. Bahse tutum ann zn esi tar
tm a konusu ed ilem eyen lm olaydr. Bu l m konusu
daha byk bir b ed elin denm esini zoru n lu klm aktadr.
Araya ok a y rn tl bir pazarlk sistem i sok u lm aya all
m akta ve terristler de ou k ez bu dei toku senaryosu
iinde snrl ed eerlik terim leri (reh in elere karlk u
kadar fidye ya da zg rl k hatta yaln zca eylem in salaya
ca prestij bile y e te rli olabilm ektedir) rol oyn a m a k ta d r
lar. Bu adan bakld n d a reh in e alna olayn n zgn bir
yan olm ad, y a ln zc a gelen eksel iddet ya d m zakere
yolu yla z leb ilecek n g r lm e y e n , tek bir konuyla s- I
n:rl g ilik ilerin e y o l at sylenebilir. Bu bir taktik
eylem biim idir. A n cak iin iinde baka eyler d e vardr,
rn e in Lnhey'de on g n sren in an lm az pazarlk lar b o
yu n ca n eler olu p b ittiin i grd k. Hi kim se h an gi konuda
pazarlk edilm esi v e bu iin h an gi terim lerle yaplm as ge-

retimin Sunu *7 5

(kliini yn da dei toku srecindeki edeerlik olaskH U fiu t neler olduunu bilm iyordu. H atta 'ter ristler talcpbunl* m zakereyi kesinlikle yadsyan bir ekilde form le
mI iv I ard. Zaten h er ey bu dzeyde olup bitm ektedir;
<>> m zakere etm e olanakszl, bu trden bir hesap
Ihim |. ve dei tokudo tam am en bihaber olan sim gesel
dlW< m geilm esin e yol am aktadr (oysa dengesi iddet
s a fn d a n belirlendii zam an bile, sistem , varln yal,

m#< p azarlklar araclyla s rd rebilm ektedir.} Sm gcI im ekilde ortaya kt zam ansa (bu baa gelebilecek
n kt ey ve tem elde d e tek "devrim " biim idir) sistem
m

iik

fiziki bir lm le, yan i terristlen gerekten ld-

fairk karlk verebilm ektedir. O ysa byle davrandnda


MMK'ma uram aktadr; nk bu l m zaten terristlerin
u n -lklen bir eydir. Sistem bu bals kazanarak aslnda
/ im lisin e kar m eydan okuyanlara g erek anlam da yant
v i' nmekte ve skm olduu kurunla gerekte kendini
...... I nnktadr. nk savaa dayal kusapn eylem ler

llllf sille m in m uhasel>e defterine kolaylkla geirilebilecek


Vndir. O ysa sistem lnc dayal b ir m eydan okum ay,
.m sim gesel lm hesabna gcirem ernektedr; nk
m i

lm n a p a l anlam da bir edeerlisi yoktur. Bu tr

'il m eydan okum aya l m le karlk verm ekten baka bir


'! 'i yol yoktur, l m e lm den baka yant yoktur. Bu
l'i durum larda sistem e intihardan baka yant seenei
* nm am aktadr. Bu aknlk ve zayflk annda sistem
r saten baka trl davranam am aktadr. Bu durum da
Aslen sistem adl devasa aygtn inanlm az boyutlara v a
tan sam alklar kendisine kar bir silah a dnm ektedir

((rrl tepm ektedir). Polis, ordu ksacu iktidarn em rindeki


tm kurum lar ve bavurduklar iddetin bir yn da birka
kiinin sim gesel, nem siz lm ne kar yapabilecekleri
(l ey yok tu r. nk bu lm , sistem i, yantn vere
m eyecei bir dzlem e ekm ektedir (keza 1968 M aysnda
kdnr a n i b ir g yitim inden dolay deil, rencilerin
l'<'|VUfduklan 8 im g m ) yer deitirtm e ilem i yznden
vapiHil b ir dzeyde zlmtr|. Byle bir m eydan oku-

ma du ru m u n d a isten in , verebilecei karlk ya '.mek yi


da z lm ek eklinde olabilir. nk o an daki l m sin
gesel olsa bile onu lm ekten alkoyam am aktadr.
M eydan okum a ldrc bir gce sahiptir. Bizim d
m zdtki btn toplu m lar y a bunun farkndadrlar ya da
farkndaydlar. Bizse on u yen iden kefediyoruz. Alternatif
bir politikann yolu sim gesel gcn anlalm asndan ge
m ektedir
rn e in lm cl bir oru dzenine girm i oln sofu,
T a n ry , kendisine b ir karlk verem eyecei, b ir meydai
okun eylem iyle kar karya brakm aktadr. T a n ry a
bu oru cu n karlm o n a "y z m isli dah a ok presti
a h a n i iktidar hatta d n yevi egem en likle dem ek iin
elin den geleni yapm aktadr. Ancak sofunun gizli d ttfl
T a n rV , yantn verem eyecei ya da karln deyem e
yecei. lm cl bir oru la m eydan oku yabilm ektir. nk
bu ekilde T a n rY a kar za fer kazanarak O n u n yerini ala
bilecektir. te bu y zd en sofu hem en her zam an sapknlk

\c k u tsal o lan a sald rm ay a m eyilli o ld u u n d a n , b u trden


davranlarnn. Kilise tarafndan m ahkm edildii gr l
m ekledir. nk Kilisenin grevi T a n ry bu trden bir
sim gesel m eydan ok u m ayla kar karya brakm am aktr.
Aksi takdirde Tanr bu y a n l n n m eydan okum asna
l m le yant verm ek zoru n da kalacak ve kendini kurban
edecektir. Kilisenin grevi hem en her d n em de (nce ken
disi iin) felakete yol aabilecek byle b ir s rt m eyi e n
gellem ek ve bunun karlnda T a n r y la in san lar arasna,
akl hocaln kendisinin yap m olduu, bir cdegerhkler
sistem i, belirlenm i ceza v e dllendirm eye dayal bir de
i toku d zeni koym ak olm utur.
B izim iktidarla olan ilik im iz d e bu t rden b ir eydir.
T m ku ru m lar, tm toplum sal, ekon om ik, politik, psiko
lojik araclk eylem lerin in var olu nedeni: b u n dan byle
l kim seye bu sim gesel, lm cl m eydan oku m a frsat
tanm am ak; softann tuttuu l m c l oru gib i iktidar alt
ed ebilecek h er trl g l s reci, yan i o tersin e evrilm esi
olan ak sz arm aan s a f d: edebilm ektir. Bir d a h a bu do-

luln im gesel kafa tutm a olasl asla iktidarn kars


na km am aldr Her ey tartlm aldr Zaten m uzdanp
itli t gunnz can skntsnn kayna da btdur.
te bu y zden rehin alm a ve benzeri dier eylem lerde,
t>i/i iyin, byleyici olan bir yan vardr. 13u eylem ler bir
yMid.n sistem in kendine zg o iddete dayal basksnn
uyundun yansyan ls kam grntsn su n arlar
ken Ate yan dan sistem in bavurm as yasaklanm , uygu
I...... vs g eirem ed i# tek iddet biim i olan kendi lm ne
>1 uyacak bir sim gesel iddet m odeli sunm aktadrlar.

im ik

VE LM

Muk toplumlar kazan ve kayp ilikilerini doum ve ak


minilik, ruh ve beden, doru ve yanl, gereklik ve gr
iln gibi eylerin zerine oturtm ulard. Ekonom i politik
Ilmlarn hepsini retim e ndirgeyiverm itir. ancak bunun
Alyilden yoksun bir um ut ve iddetle, m thi bir bahse tu
lU|iu (kumar oynam a) dnemi olduu sylenebilir. Oysa
bu dnem sona erm itir. Sistem retimin elinden
h e trl bahse tutum a olasln aln ve ortaya ok
dut m radikal b:r gerek kmtr. Bugn bu gerek, yani u
b g n

...1 kazan kayp oyununun neye benzediini sistem sa


yesinde anlayabilm ekteyiz. Hatta bu sayede ekonom i politik
n ircln in tam am n, geri dnp, batan balayarak sanki
im limle hibir ilikisi olm am gibi zm leyebilirle olana
sahibiz. Bunu bir lm kalm olay, simgesel bir bahse

fl.

i'iiim a (meydan okum al eklinde zmleyebiliriz.


Tm bahse tutum a Im eydan okum a) biim leri simrtrld ir. Sim gesel dnda bir bahse tutum a biim i d
nlemez. Yapsal deer yasas iine tam am en szarak.
''' n iinde ikide bir karm za kan da bu boyuttur.
Em ek gc lm zerine kurulm utur. Bir insann
nrk gcne dnebilm esi iin lm esi gerekm ektedir.
< et ad altnda a ld # para da bu lm n karldr. An
k k apitalin kendisini m ahkm etm i olduu em ek cret
t ngcsizliinc dayal ekonom ik iddet, onu retim gc

o la ra k ta n m la y a n s im g e s e l iddetin y a n n d a h i kalnuk<
tadr. E m ek ve cret ze rin e o tu rtu lm u bu d zen b a zca
e d e erlik , g s te rg e d z e y in d e k i s m g e s e l e d e e r lilin y a
n n d a h i kalm ak tad r.
N icelik sel ed e erlik nlastl hile l m i e rm e k (<1ir.
cret ve em ek g c a ra s n d a k i ed eerlik o la s l iin in
l m n , btn m a lla rs a ken d i a ra la rn d a k i ed e erlik
o la slyla n esn elerin s im g e s e l yok o lu u n u ierm ek ted ir,
l m sa y esin d e h er a la n d a ed eerlik h e s a p la n v e d u yar*
sizlik st n e otu rt u lan b ir d e n e tim g e rek letin lcb ilm ek ted ir. Bu. fizik sel ve va h i b ir l m deil, l m v e ya a m ara*
sm d a b ir fa rk k a lm a m a s n ed en iy le y e r d eitirm e, h ayatta
kalm a s recin d e l m v e ya a m n b irb irlerin i k a r lk l!
o la ra k etk isizletirm esi y a d a g e c tk 'in lc n b ir l m d r.
a lm a k sa y a v a y a v a lm ektir. B u d a h a o k fizik
sel b ir t k en i ola ra k algla n m a k ta d r. O ysa b u n u bak a
b ir ek ild e a lg la m a k gerek ir. E n e k (a lm a ) ya a m n
s r d r lm e s in e kar k o y a n b ir tr l m d eild ir. Bu o ls a
olsa idealist bir b a k a s ola b ilir. a lm a y a v a b ir l
m n v a h i b ir l m e k ar koym asdr. B u sim g esel g erek - I
liktir. B u an la m d a em ek , k u rb a n etn e d ze n in d e a n n d a
gerek leen l m e k ar gecik tirilen b ir l m le k ar koym adr. B u em ek (ya d a k lt r) ya a m n te rs id ir t r n
den d e v rim c i' ya d a tu tu cu bir bak a s n a em ein tek

a ltern a tifin in bo z a m a n y a d a a m a sa ylm a ya n deil


fed ak rlk (k u rb an o lm a ) old u u savyla k ar k lm ald r.
K len in eceresin e b a k ld n d a b t n b u n la r a n la lr
hale g elm ek ted ir S a va e s iri ilk b ata h em en ld r lm e k
ted ir (bu o n u o n u rla n d rm a k anlam ana g e lm ek ted ir). D a h a
son ra b ir ga n im et ve b ir p re s tij n esn esi o la ra k "h a y a t b a
la n m a k ta v e k oru m a a ltn a a ln m a k ta {c o n s e rv - servu s)
y a n k leleti ilm ek te v e b y le lik le h izm etiler o rd u su n u n
o lu tu rd u u ih tia m n a ra c n a ln e gelm ek ted ir. A n ca k bu
a a m a d a n son ra k le le r a ltrlm a y a b a la n m tr. Ne
v a r ki k le bu a a m a d a b ile b ir em ek i" d e ild ir; n k
em ek a n ca k z in cirle rin d e n ku rtu lm u , y a n i zerin d en ld - !
ru lm c ip otei k a ld rlm |Nc iin zg r b ra k lm ? Tab ii

M altrlm ak iin) bir kle y a da scrf evresinde ortaya


\ k nlktadr.
yleyse em ein esin kayna her yerde geciktirilm i
Almdr. Em ek (alm a! geciktirilm i lm n ta k en disi
dir Yava ya d a vahice, annda yu da geciktirilerek u ygu
landnda bile bu l m zm lem esinden kalam az. Bu
zmlemeye gre ortada yadsnm as olanaksz iki tip rim lrn m e vardr. Biri ekonom iye, dieriyse kurban etm eye
Mayaldr. Biz tersine dndrlm esi olanaksz bir ekilde
/nkliriimi lm srecine saplanm birinci rgtlenm e
M,imine aidiz.
Bu senaryo hi deim em itir. alan kii hayatta
'iaklm , ldrlm em i kiidir, yani kendisine bu on u r
bahedilmemi olan kiidir. Em ek d e zaten nce bu, y a
atlmaya deer bulunm a gibi bir sefilliin gstergesidir,
' mayc em ekileri lm ne sm rm ekledir? Ancak pamloksal denebilecek bir ekilde onlara yapt en byk
hVilk kendilerine lm e hakk tanm am asdr. Onlarn
lmlerini geciktirm ek klelem elerine y o l am akta ve y a
nmn alarak geirilm esi gibi sonu gelm eyen bir sefillie
n hkm etm ektedir.
Bu sim gesel ilikide em ek ve smr tz arasnda
m fark yoktur. Efendi gcn ncelikle u lm n askya
allam asna borludur, yleyse sanlann tersine iktidar asla
Alme mahkm etm e deil hayatta brakm a gcdr. Bu
hrtmda klenin lm e hakk elinden alnmaktadr. Etendi
inlenin lm e hakkn haczederken kendi lm n riske
utma hakkn sakl tutm aktadr. Bu hak klenin elinden
nlnarak, kendisi yaam aya m ahkm edilm ekte, bylelikle
gereken bir kefaret sz konusu olmamaktadr.

a .Ieinesi

Efendi klenin lm e hakkm cim den alarak, onu, ayn


sunanda sim gesel m allara ait dolanm d zen i dna atm
ntaktadr. Bu kleye kar uygulanan ve onu bir igc
maya m ahkum eden bir iddet biim idir. ktidarn s im
ile buradadr (efendi ve kle diyalektiinde Hegel, efen d i
nin egem enliini onu n klenin lm n geciktirm e teh d i
di zerine oturtm aktadr}. Enck, retim ve sm r lm

ze rin e o tu rtu lm u b ir ik tid a r biim in in olas (italarn d a


k im ilerid ir.
B yle b ir y a k la m ik tid a rn orta d a n k ald rlm as ko<
n s u n d a k i t m d evrim ci p ersp ek tifleri d eg i tirm c k te d l
E er ik tid a r g e c ik tirilm i l m dem ekse, o za m a n , bu l l
susfK -ns s rd m d d ete ik tid arn da s r p gdece
s y len eb ilir. E er ik tid a r h em en h e r za m a n v e her yert
y a p lm o la n ta n m n a g r e g e riy e d n o lm a ya ca k b
e k ild e verm ek dem ek se, o za m a n ik tid a r a n c a k , efendini
k leye y a a m n tek ta ra fl o la ra k l tfetm e g c -g e c ik tir
m e y e n b ir l m - k a rlk l h ale g e tirild i in d e orta d a n k alk
m o la ca k tr. B aka a lte r n a tif yok tu r. Y a a ta ra k bu ikti
d a r o rta d a n k a ld rm a k o la n a k szd r; n k v e rilm i olnnl
tersin e e v irm e o la n a n d a n y o k su n k a ln m a k ta d r. Y al
n zca bu y a a m n teslim ed ilm e s i, gecik tirilen l m yerin e
a n n d a l m le ya n tla m a o la s l gerek a n la m d a radikal
b ir y a n t old u u k a d a r ik tid arn d a orta d a n k a lk m asn a
y o l a a b ile c e k tek seen ek tir. H er d evrim ci stra tejid e kle
lm e h ak k n a s a h ip o lm a ld r Bu l m n sa p trlm a s ya
da g e c ik tirilm e s i efen d in in iktid arn s rd rm e s in e ya ra
m ak tad r. ld r lm e h a k k n n ya d s n m a s , ik tid a ra u y
gu n bir g e c ik tirilm i l m s reci, y a a m n b orlu olm ay
y a d s m a ve bu y a a m la asla h esaplaam arn a g ib i bir d u
ru m ve d o la y s y la u zu n v a d e d e (y a v a y a v a ld ren bir
a l m a d ze n i iin d e ve bu ya v a l m n b u n d a n byle
ik tid a rn v a rl v e sefil b oyu tu n d a en ufak b ir d eiik lie
y o l a lm a m a s ) bu b orcu d e m e y k m l l a ltn d a o l
m ak. O y s a b ek len m ed ik v a h ic e b ir l m h e r eyi d e i ti
rirken ya v a l m h i b ir eyi d e itirm em ek ted ir; nk
sim gesel d ei tok u zo ru n lu b ir ton lam a, b ir ritm vardr,
y a n i b ir e y n asl a ln d y sa a y n ek ild e ve a y n ritm le iade
ed ilm elid ir, ki bir k a rlk llk ta n sz ed ileb ilsin . E er k a r
lk llk y o k s a inde e tm e d e y o k d em ek tir. ktid ara dayal
b ir sistem in stra tejisi, d e i tok u s resin i d eitirm ek.
l m n a n n d a k a rlk v e rm e , e ilip b k lm e olasl y e
rine a lm a n n o l m c l izg iselli in i, s rek liliin i k o y
m a k ta n ib a rettir. Bu d u ru m d a k len in (im in ). kendisini
l m e g t re c e k bir a ln a d ze n i iin d e, ya a m n g-

Kilm efendi y a da iverene iade etm esinin b ir anlam


ktadr. nk kk dozlardan oluan byle bir
lk ' aslnda bir fedakarlk saylam az; zira olayn
ndr yer alan lm r g ecik tirilm e srecine dokunm al ve yaps deim eyen bir sreci dam tm aktan baka
ry yapm am aktadr
Ktnek sreci iinde sm rlenin sm rene karlk
3 yaam n verdii ve bu sm rlm e sreci araclyla
imgesel bir yant hakkna solup olduu gibi bir varsaimi sz edilebilir. Em ek srecinde sm rlenin sanki
it lynva) l m n arzulad bir t r kar-iktdardan
edilm ektedir. Byle bir yaklam Lyotardn libidinul
ini konusundaki sefil bir sm r d zeninde smMilmn yaad youn orgazm varsaym yla rtm cktei

l.yotard hakldr, sm rlende'* her zam an libidial

m younluk, arzu yla ykl olm a lnli ve l m e teslim iyet


lvgusu vardr ancak btn bunlar artk sim gesel bir
Mime, annda yant verm e yleyse total bir zm sunm a
m ana sahip deildirler. ktidarszlktan kaynaklanan
m orgazm duygusu (ancak proleterin hayallerini gerek
l* m em e kouluyll iktidara asla son verem ez.
alna stne oturtulan ya va bir lm sreciyle
yanl verme biim i, efendiye, alm a sreci iinde ve n
lna araclyla, klesine, srp giden bir yaam a hakk
tamna olana salam aktadr. Bu yolla hesaplaabilm ek
l mmkn deildir. Sonu hep iktidarn, yani u lm
dei toku kutuplar arasndaki aklktan yararlanan
ktidar diyalektiinin lelune olm aktadr. Kle halen efendi
vp

diyalektiinin tutsadr vc klenin lm ya da d am tl


m yaam egem enliin sonsuza dek yen iden retilm esine
v-l am aktadr.
Sistem klenin sim gesel dzeyde bir karlk verm esi
ni onu etkisizletirerek, yani karlnda b ir cret deyerek
' Bu dnce hi kukusuz daha ok ticari deer yasasnn egentea olduu kapitalist fuhu*, fizikse! sefalet vc vahi smr
evresi iin geerlidr. Ir.dc yaamakta olduumuz yapsal de
fter evresinde bunlardan geriye ne kalmtr?

en gellem ek ted ir. S m r len e m e # araclyla sm rene


l m n belirlem e y e tk is in i verd iin d e, bu sonu ncu , bu
l m s recin in bedelini b ir cretle telafiye alm aktadr.
B u rada b ir kez d ah a sim g esel b ir rntgen film i ckm l
.:- l<

lil

. 1- ; 11

j .: I!11 I . , : : .

;<:1 i r

l.;n :tl

(serm a ye iiden ig c n satn alm akta ve on u ar a


ltrarak verd iin i srtn d an karm ak tad r). B u rada serm aye iiye i verirken (i i d e serm ayedara serm aye iade
-11 -ktr-Hirl. Alm am ,n:. patron arbeitr/eber, ya n i "ii veren
kii", " de a rlreitn ch m er, y a n alan k ii anlam na
gelm ek ted ir. Em ek k o n u su n d a veren, ya n i balam ada
ncelikli o la n kii k a p ita listtir, ki bu da o n a h er toplum sal
d zen d e oldu u gib i e k o n o m ik olan n tesin de b ir st n
lk, bir ik tid a r salam ak tad r. alm ay y a d sm a n n en
ra d ik a l b iim i bu s im g e s e l egem en liin , bu l tfed ilm i e
yin yol at a a la n m a n n ya d sn m a s ek lin d e o lm a k ta
dr. Em ein a rm aan e d ilm e v e kabul ed ilm e biim i d o ru
dan egem en toplu m sal ili k i biim in e zg ve aynm lnyct
b if k<xl ilevi g rm ek ted ir. cretse bu zeh irli arm aan n
kant, k odu n tek g s te rg e y le zetid ir. In bu tek tarafl
b alan m asn y a s a lla trm a k ta ya d a k a p ita lin i ba
lam a s re ci a ra cly la s a h ip old u u eg e m e n lik sim gesel
d zey d e cretle (teri a ln m a k ta d r. Kapital bu yok lan ile
m e bir szlem e boyu tu k a za n d rrk en , atm an n d a e k o
n om i a la n iin d e k a lm a sn salam aktadr. stelik cret
cretliyi bir m al a lc s 'ra d n t rerek o n u n "i alcs*
kon u m u n u sa la m la trm a k ta v c bylelik le sim gesel bor
cu n u d a artrm ak tad r a l m a y yad sm ak , creti ta rt
m ak ba/arn aan . g e ri alm a v c ekon om ik telafi srecini
sorgu lam ak, tem ci sim gesel s reci t m p lak lyla ortaya
koym ak d em ektir.
G n m zd e cret a rtk b in lerin d en ske ske a ln
m am aktadr. B u g n s iz e cretin iz de verilm ekte/ba
lanm aktadr. stelik bir a l m a k arl bile olm ayan bu
para size h a rca m a n z iin ven lm ck ted ir ki. b u n u n da bir
baka a lm a biim i o ld u u sylen ebilir. B ylelikle creti
alan kii t ketim d zen i iin de, n esn eleri k u lla n biim i

yln alma sreci srasnda m aruz kalm olduu


F lm adl sim gesel ilikinin tpatp aynsn yeniden

tektedir. Nesneyi kullanan kii nesnenin yaad gc ikluHml lm biim i srecinin bire bir aynsn Incsneyi
kurbn etm em ekte, onu eskitm ekte", onu ilevscllctirk eskitm ektedir"), yani em ekinin kapital srecinde
\ > in i olduklarm yaam aktadr cret nasl bu tek y n
l vermenin bedeliyse, b ir nesne iin denen para da
Inilicnn nesnenin bu geciktirilm i lm iin dedii
lir drldir. Bunun kant sim gesel kuralda bulunabilir, yani
in ulanmadan sahip olunan ey (piyango, hediye, kazanl
m para) kullanm ak iin d eil salt yok edilm ek am acyla
harcanmaldr.
ler trl egem enlik biim i satn alnm ak durum un
dadr. Eskiden bu i kurban edilerek lm e eklinde (k n
ln ya da liderin ritcllcm i l m ) ya da ritcllctirilm i
mi tersine evirm eyle (len y a da dier toplum sal ritlcrlel
yaplrd. O aam aya kadar iktidar oyunu ak seik, k
vrtmadan oynanrd. Bu toplum sal Icrsrte CVrme oyunu
rfm d ve kle diyalektiiyle son a erm ekte ve bu aamadan
onra iktidar tersine evirm e oyu nu yerini iktidar yen i
liri! retme diyalektiine brakm aktadr. Oysa iktidar sa
tn alma olay her zam an sm lc edilm ek durumundadr,
kapitale zg dzenek budur. B urada iktidarn biimsel
Utrok elde edilm esi devasa bir em ek, cret ve tketim
reci m ekanizm as araclyla gcrekletirilm cktcdir.
l'.konomi, kusursuz bir karlk dem e evrenidir. Kapitalin
hi belli etm eden egem enliini satn ald -b u n a karlk
lu satn alm a srecini kendisinin sonsuza dek yenidenretim ekline soktuu- bir evren. lkel toplum lardan ok
lln byk vc devingen toplum lar aam asna geildiin
de arabuk llebilecek, denetlenebilecek, sonsuza dek
uzatlabilecek (ritcllcr bu an sa sahip deildir) ve zellik
le de iktidar olgusunun kaltm sal bir biim kazanm asn
engellem eyecek -b u sorun konusunda retim vc tketim
daha nce rnei grlm em i bir zgn z m d r- bir
tazminat sistemi ekonom ik zoru nlu lu k ad altnda ortaya

karak tarih sahnesindeki yerin i alm tr. Bedeli d en ir


mi gibi y a p la ra k , yen i grnm altnda, bu sim gesel
den ek on om ie gei politik g c n toplum zerin d e kesin
bir egem en lik kurm asn salam tr.
B ylelikle ekonom i, iki idari tanm lam aya y a ra y a n te
rim leri tersin e evirerek iktidarn gerek yapsn gizlem e
m u cizesini baarm tr. ktidar tek yn l bir v e rm e bii
m iyken (zellikle d e yaam ; bu konuda dah a n ce y u k a r
da sylediklerim ize baklabilir) bunun tam tersi saylab ile
cek, yan i iktid arn tek yn l bir alm a ve sahiplenm e biimi
olduu g ib i, bir gereklik dayatlacaktr. Bu dah iyan e d e
nilebilecek tahrifat araclyla gerek sim gesel egem en lik
yo lu n a d eva m edebilecektir, nk egem enlik a ltn a aln
m o la n la r tm enerjilerini, iktidarn kendilerinden alm
old u klarn g e ri alm a hatta bizzat "iktidar a lm a ' yolu n d a
harcayarak -b ylelik le farknda bile olm adan on a boyun
em e d zen in i srd rerek- tketeceklerdir.
G erek teyse em ek, cret, iktidar, devrim gibi eylerin

h epsinin tersin den ok u n m as gerekm ektedir:


en ck sm rlm ek deil, kapital tarafndan verilen
itir
cret ske ske alnan hnk deildir, o da kapital
tarafndan verilm ektedir, kapital-*0 cret vererek em e k g
cne deil bir egem enlik g c n e sahip olm aktadr
em ein geciktirilen l m bir zorunluluk deildir.
Bu kapital tarafndan tek yn l olarak balanan i e kar
um utsun bir giriim , bir m eydan okum adr
ik tidara kar etkili olabilecek tek yant size verd i i
ni geri verm ek , yan i sim gesel anlam da lmektir.
Eer sistem bu yntem le ekonom ik olann grevine
bizzat son vererek, onun tzn ve inanlrln elinden

,aBu durum zellikle "olumsuz vergi denilen uygulamada ok


ak ve seikti;. Bu uygulamad fcrct tek tarafl olarak al
manz istenmeden size balanmakla, dayatlmakladr. Bir
karl olmayan bu trden bir cretin ckor.omi-tcsi szle
meyle nasl bir iliki biimi kurulmaya alld ortadadr (ko
ulsuz egemenlik, ba ve prim yoluyla salt kleletirme,.

RmvMi. bu perspektif doru ltu su nda kendi egem enliini


I*1tr hllkeye atm saylam az m? Hayr! nk sistem her
' 1,1 , |Ugkmi l m le kartrlan, karl verilem eyen
Imp .1 nn zerine oturtm u olduu iktidar stratejisini gt
i>irdir. Ayn toplum sal iliki biim iyle iletiim aralar
v* tketim olgusunda d a karlalm aktadr. K tlc iletiim
alarnn tek yn l m esaj datm na yant verebilm ek.
)i bata bulunabilm ek olanakszdr (bkz "Kitle leli
Arulan in An"|. (Otom obil kazalar konusundaki
KFI projesinde) toplu otom obil kazalar bir tr
kolektv-.tenln kurumlanan dedii bedel ... Dsvlen, yap
m olduu balan kolekld hesaba bor olarak gemesi
eklinde yom mlann bilmitir, yleyse karlksz lm bu
tararn telafisine ynelik bir giriimdir, yleyse yollarrin
dklen kan. bir anlamda, yollan kaplayp koleklvteye
balayan Devlete umutsuz bir deme biimiyle karlk
vermektir. Bu durumda trafik koznian Devlete kar den
mesi gereken simgesel bor alannn bir parasn olutur
maktadrlar. Muhtemelen Devlete oln burlar arttka Irfk kazalarnda bir rl olacaktr llu olguyu engellemeye
(nlcr. alma, hz snrlamas, yardm rgtnn oluturul
mas. bask; ynelik tm aklc stratejiler gerekte anlam
sz eylerdir. kCl trafik kazalarn rasyonel bir sistem
ine oturtma olasln simlc ederek, sorunun kkenine,
yan koektvitenin Devlete kar bamllm temellendi
ren. glendiren ve yasallatran simgesel bir borcun den
mesi olayna uebilnekten acizdirler. Tam tersine bu itkil
e r stratejiler kaza olgusunun artmasna yol amakladrlar.
Kazalarn yol atj sonulara kar hepsi de simgesel bor
cun daha da arlamasna yol uacak yeni nlemler, yem
devlet kurumlan ve ek balar" nermektedirler.''1
Bylelikle m cadele bir toplum la onun zerinde yer alan
ve gcn ona yapt altndan kalklam ayacak balar,
hayatta kalm aya zorlattn ya da lm esini Iht lm kendi
kar dorultusunda n c e stoklayp sonra dam tarak kul
' J. Baudrillurd. *Requcm. p o u r .es M cdla\ t'rope. -t Ekim 1971,
. 24-27. ( ed notu.j

U m abilm ek a m a cy la ) e n g e lle m e d e n a la n p o litik b ir s reci


h er olan d a kar k a rya g e tirm e k te d ir |kr. P .crrc C la s lres. La S o c itt6 co n tre l E ta t {D e v le te K a r T o p lu n ]). G e r
e k te y s e b y le b ir d llen d irm ey i h i k im se h i b ir za m a n
kabu l e tm e m e k le d ir. H erk es elin d en g e ld i in c e k a r l n
d e m e k te d ir " a n ca k ik tid a r d a h a iy i k a lp letireb ilm ek iin
d a h a o k verm ek ted ir. T o p lu m y a d a b ire y le r bu d u ru m a
b ir son vereb ilm ek iin ii k en d i k en d ilerin i y o k etm e y e
kad ar g t reb ilirler. k tid a ra k a r g eerli o la b ile c e k tek
silah b u d u r v e b u s ila h k o le k tif b ir ek ild e teh d it e tti in
d e ik tid a r k erteb ilir. B u a lte rn a tifi o lm a y a n sim g esel
a n ta j" k a r s n d a (1968 M a y sn n b a rik a tla r, reh in a l
m a la r) ik tid a r z lm ek ted ir; n k b e n im y a v a l m m
sa yesin d e a y a k ta k a ld n a g re o n a a n id e n / b e k le m e d i i
bir ek ild e le re k b ir k a rlk v e re b ilirim . Z a ten y a v a b ir
l m s reci iin d e y a a d m z iin n n i/ b e k lc n m c d k b ir
l m d le y e b iliy o m z. k tid a rn sa bu t rd en b ir d e bile
ta h a m m l yok tu r.

23 Simgesel Det Toku da zaten budur. Her trl ba ideolojisi,


hmanist, zgrlk Hristiyan ideolojisine kar ba deni
len eyin iktidarn kayna ve zn oluturduunu bilmekte
yarar var. ktidara son verebilen tek ey kar batr Ismgescl
dei tokua zg tersine evrilebilirlik).

SMLAKRLAR DZEN

U BASAMAKLI SMLAKRLAR DZEN

Rnesans'tan bu yana, defter yasasndaki deinmelere p a


ralel olarak art arda ortaya kan sinlakr dzenine
ItAre:
Rnesans'tan sanayi devrim ine -klasik' dnem i bcllrlcyen biim kopyalama,
Sanayilem e dnem ine egem en biim retim,
Kodun belirledii gncel evredeyse egem en biim
simlasyondur.
Uirinci basam aktaki sinlakr doal defter yasas, 2.
basamaktaki sinlakr ticari deer yasas, 3. Iasamaktaki
m lakr ise yapsal defter yasas tarafndan belirlenm ek
ledir.

YALANCI MERMERDEN HEYKEL

Kopyalama (ve kopyalnm a m odas) Rnesansla, yani feo


dal dzenin yklp yerin i burjuva dzenine brakm as ve
aynm layc (snfsal) gstergeler dzeyinde aka grlen
bir gstergeler yaryla birlikte ortaya kmtr. Kastlar
ya da m evkilerden oluan bir toplum da m odadan sz ed i
lemez; nk byle bir ortam da atam a yntem i geerli
olduundan sn f hareketleri yoktur. Koyulan yasak tm
gstergeleri korum a altna alarak ok net bir anlam a sa
hip olm alarn salam aktadr. nk her biri bir m evkiyi
iaret etm ektedir, y le y s e trensel dzende |kara by ve

k u tsa la kar saygszln d m la d iyelim ; n k b u n la r


y z n d en b irb irlerin e k a rtrla n g s te rg e le r ceza la n d rl*
m o lm a k la d r. Zira byle b ir k a rk la y a l uym ak e y le
rin d ze n in e kar y a p lm b ir sald rd r) k o p y a y a y e r y o k
tur z e llik le kesir, gsterg elere sahip, g l b ir 's im g e s e l
d ze n in " c filen d ii m od ern d n ya d a h a y a le kap lm an n
b ir a n la m yok tu r. V ah i b ir h iyerarik y a p zerin e o tu r
tulun b y le b ir d zen d a h a n celeri va r o lm u tu r; n k
gstergelerin in sayd am l ve va h eti a ra s m la b ir p a ra le l
lik v a rd r. K astlardan olu an feodal ya da a rk a ik toplum Inrdn, y a . a cm a sz lo p lu n la rd a , sn rl s a y d a g s te rg e
b u lu n d u u n d a n h erk es b u n lar k u lla n a m a z H er g sterg e
hem b ir y a s a k d eerin e s a h ip tir h em d e k a stla r, k la n la r y a
d k i ile r a ra sn d a karlk l u y u lm a s g e re k e n b ir y k m
l l k t r. y le y s e bu n lar n ed en siz g s te rg e le r d eild irler.
G steren , ki kiiyi birb irin e a lp geilm esi o la n a k s z bir
k a rlk llk a n la yyla b a lam ak yerin e, k e n d is in e kar
a rlk k im sen in b ir y k m l l k d u ym ad , g e r e k d n y a
nn o rta k p aydasn a dn m , o b y s b o zu lm u g s
terilen e K m lerin e yap t an d a n itib aren n e d e n s iz g sterg e
dn em i d e b alam tr.
Zorunu/ g stergeler d n em i son a e rm i v e y e rin i tm
s n lla r ayrm y a p lm a d a n y a ra rla n a b ile c e k le ri zg r
R stergcle d n em i b alam tr. R ek ab ete d a y a l d e m o k ra
si d n em i, m evk ilere dayal d zen e zg , h e rk e s in u ym ak
zoru n da old u u g stergeler d n em in in y e rin i alm tr. Hu
prestij g s te rg e le rin in / d e e rle rin in b ir sn fta n d i e rin e
k a y d rlm a sy la b irlik te m ecbu ren k o p y a la m a d n em in e
d e g e ilm i olm ak tad r. n k zg rc e " retilm elerin in
y a s a k la n d sn rl sayd ak i g s te rg e le r d z e n in d e n , tnleHr g re re tile n g sterg elen n y a y g n la m a d z e n in e geilinitir. Anc a k bu son u n cu n u n k stl bir y a y lm a la n n a
sa h ip o la n zoru n lu g s te rg e y le h erh a n g i bir ili k is i yok tu r.
zg r g s te rg e zo ru n lu g sterg en in k o p y a s d r; a n ca k bu
k o p y a la m a z g n ' g stergen in d o a sn n b o zu lm a s y la
d eil, k e s in li in in sn rla n m a sn a b orlu o la n b ir m a lze
m en in y a y g n la trlm a e y le m iy le g e r e k le tirilm i tir. Ay-

ma zelliini yitirm i lartk rekabeti olm aktan baus kalm am ), her trl zorunluluktan arndrlm ,
ven tel boyutlarda hizm ete hazr olan m odern gsterge,
''inyayla olan balantsn ne srerek gerekli olduunu
ininle etm eyi srdrm ektedir. Eski gstergeye benzemeyi
Utlcyen m odern gsterge, gerekle olan bu ilikisine d a
mtarak b ir ykt'smlle dnm e isteim tek bir nedene.
m i u gn deren ler sistem i olm a zelliine, u gerek, u
kendisi sayesinde va r olaca d o a l'a dayandrm aktadr
An ak bu bir eyleri iaret etm e zerine k u ru lu olan lii' artk b ir sim gesel ykm llk sim lakrndnn baka
ar ey deildir. Bu iliki nesnel bir dnyada d ei toku
edilebilen ntr deerlerden bakasn retem em ektedir.
I inrda er.egn bana gelenlerin ayns gstergenin de ba
m gelm itir, zg r* em ekinin zgrl edeerlkler
ur etmekle snrldr; azat edilm i vc zgr gstergenin
zgrlyse edeerli gsterilenler retm ekle snrldr.
y ley se m odem gsterge d oa ln ' yerin i alabildii
Idoaln sim lakn olabldiil lde bir deere sahip olabil
mektedir. Bu bir doallk* sorunsal, yani Rnesans'tan bu
vna burjuvazinin tm gcyle rettii gereklik ve gr
nm m etafizii, yani burjuva gstergesinin, klasik dnem e
ut gstergenin aynasdr. Gstergenin doal b ir gnderene
lip olm as dncesi zerine oturtulm u nostaljik yakla
m, gstergelerin bir doaya gnderm e yapm ay brakarak,
ticari deer yasasnn denetimi altna girdikleri retim ala
nndaki biim sel bozulmann ba ektii devri inlere karn
atldn bugn bile korumakladr. Bunlar ikinci basamak
tmlakrlardandr. Bu konuya yeniden dneceiz
y le y s e sahte, asilin birlikte Rnesans'ta dom utur.
Hu olgu yla n yelee benzeyen giysiden yap a y protez a
lda. (al kaplanal yalanc m erm er deli i m eknlardan.
barok t iy a t rai m ekanizm alara kadar her yerd e karlal
maktadr. Zira btn bu klasik dnem kusursuz bir tiyatro
grnm sunm akladr. Tiyotro, Rnesans'tan sonra tm
toplum sal ve m im ari yaam a eRemcn olan b ir biimdir.
Kopyalam a m etafizii vc yeniden dom aya balam ina-

nn son u g elm eyen yen i istek lerin e k arlk vereb ilm en in


yo lu , atafatl y a la n c m erm er d ek o rla r v e barok s a n a lla n
gem ek led ir B u n la r d n y evi b ir y a a m b iim i /mimari/,
her l r l doa tz n n ii b o a ltla ra k tek bir l z c in d ir
gen m esi zerin e otu rtu lm u istek lerd ir T p k soy. m evki
y a d a kasttan k ayn ak lan an fark llk la rn tesin e ge ile re k
bu rju va d eerler sistem i altn d a birletirilerek , tiyatral b ir
biim verilen top lu m sal gibi. A l (m erm er tozu ); y a p a y
g stergeler b t n n n olu tu rd u u u tku lu b ir d em o k ra si
an lay, tiya tro v e m odan n en st d zeyd e y c e ltilm e s i ve
gstergelerin a y rca ln a son veren y e n i s n f iin h e r eyi
y a p a b ilm e olasl dernektir. itilm ed ik k om b in ezon la rla
nkla geleb ilecek h er trl oyu n , her trl s a h tek rla
alan y o l d em ek tir. B u rju vazin in insan eylem lerin e bak
as, tirelim a la n n a d a lm a d a n n ce d oa y a y k n m e d e
nilen eyin iin d e k ayb olu p gil initir. K ilise v e s a ra y la rd a
ki y a la n c m erm er d e k o r k en d isin e verileb ilecek her t rl
biim i a la ra k ; k ad ife p erd eler, a a korn iler, b e d en lere
zg ten sel y u v a rla k h atlar d a h il o lm a k zere h e r t rl
m alzem eyi taklit etm itir. Y alan c m erm er, m alzem e e it
lerin deki ak l a lm a z karkla son vererek tek b ir y e n i tz
olu tu rm u , t m d ier m alzem elerin bir t r gen el k arl
o lm u d ola ysyla da tm ty a lra l p re s tijle rin b aa rsn d a
rol oyn am tr; n k kendisi d e tm d i e r m alzem eleri
yan stan (o n la ra ayn a grevi ya p a n ), y e n id e n ca n la n d ra n
b ir tz olm u tu r.
A n cak sim la k rla r y a ln zca g sterg e oyu n la rn d a n
ibaret deildirler. O n lar ayn za m a n d a top lu m sal ilik ileri
ve top lu m sal bir ik tid a r da ierirler. A lyla retim , g e
lim ek te olan b ilim ve tekn olojin in y celtilm esi o la ra k d a
a lglan ab ilir. A n ca k on u n zellik le barok stilin egem en lii
a ltn d a old u u sylen ebilir. B arok ise ilk kez C zvitlcrin
d en ed ik leri, m odern b ir ik tid a r a n la y n a u ygu n b ir karreform . politik v e zih in se) d n ya ze rin e o tu rtu lm u bir
egem en lik giriim idir.
C izvitlerin zih in se) d zeyd ek i tan tk rlk laryia (perind e a c cu d a v e t) eyleri d oal t zlerin d en arn d rp y erlerin e

rnu tik bir tz koyarak yeni b ir dnya oluturm a tutkusu


umnda yakn l)ir iliki vardr. Bir rgtlenm e biim ine
Uymuk durum unda olan insan gibi, eyler de ideal bir i
levsellie sahip kadavraya benzem ektedirler. Tm teknolo
ji, tm teknokrasi daha o zam anlar ortaya km gibidir,
dnyann ideal bir kopyasn, evrensel bir tz ve bir evren
sel tzler kom binatuvan kefederek da vurm a creti. (Rclo nidan soral paralanm bir dnyay (hom ojen) trde
"i doktnn araclyla yeniden bir araya getirm ek. D nya
y (misyonerler araclyla Ycni-lspanya'dan Japonya'ya)
tek bir evrensel gr altnda birletirm ek. Devleti merkezi
i stratejiye uygun ekilde ynetecek yen i bir sekinler
Itntbu oluturmak. Cizvitlcrin hedefi ite budur. Bunun
Kinse etkili sim lnkrlar yaratm ak gerekm ektedir. B unlar
dan biri rgtlem e aygtdr. Bunun yan sra gsteri ve
tiyatro (kardinaller ve ileri perde arkasndan ynelcnlcrl oluturduklar byk tiyatro oyunu), keza dnyada ilk
kr-z, sistemli bir ekilde ocua ideal bir kiilik kazandr
may hedefleyen form asyon vc eilim sir.lakrtur vardr.
Ylanc merm er ve barok stilin m imari anlam da her eyi
knplayabilrr.e yetisi, benzer trden bir aygt olarak kabul
dilebilir. Btn bunlar kapitalin retken aklclndan
nce ortaya km olduklarndan retim yerine kopyala
ma yntem iyle benzer bir evrensel denetim vc egem enlik
projesi retilm i olduunu, bu toplum sal cm annsa bir
sistemin i uyum u konusunda hayali nem e sahip oldu
unu gsterm ektedir.
Eskiden Ardcnncs'de yaayan yal bir a, pastaclk
ve katlardan oluan pasta retiminin plastik adan bir b i
lime dnmesinden yola karak, Tanr'nn doal bir aa
mada brakt dnyay yeniden ele alm ak gibi kibirli bir g i
riimde bulunmutu. Amac dnyann organik doallna
bir son vermek, yen n e em salsiz vc ok biimli betonarme
adnda bir malzeme geirmekti. Bu am aca uygun bir ekil
de evin iine betondan mobilyalar, sandalyeler, ekmeceler,
diki makineleri; dna, yani baheye kemanlar da dahil
olmak zere lo lo n d a n bir orkestra ve onlann yanm a gerek

y a p ra k ln olan betondan aalar, kafa blgesinde gerek


bir yaban dom u zu kafatasnn yer ald betondan bir yaban
dom uzu ve gerek koyun y n yle kapl betondan k oyu n lar
yapm t. Sonu olarak C am illc Renault, o czg l tz, o
eylerin birbirlerinden yaln zca gerek i" avan slarla (ya
ban dom uzunun kafatas, a a yap raklar! ayrlm asn sa
layan hr.muru bulm utu. An cak btn bunlar ziyaretilere
verilen tanrsal b ir dnd . Zira bu 80 yancak ho tanr
yaratt eyleri ziyaretilerin e du dak larn d a o dayanlm az
sevim lili <tcki g l m sem eyle gezdirm ektedir. A n a c tannsnl
yaratm la tartm aya girm ek deildir. O yalnzrn yaratlm
eyleri daha anlam l klm aya alm tr o kadar. Bunun
eytan bir isyan, parodiyi andran b ir irade y a d a retro
zellikler tam aya alan " n a f b ir sanatla ilikisi yoktur.
Bu A rd cn n csli a, yaln zca, zih in sel olarak birletirilen
bir tz (nk beton zih in se! bir tz olu p, oIa>lar, kavram
konusunda old u u gibi istediiniz gib i d ze n im le v e k u r
gu lam a olana salam aktadr! egem en lii a lm a alm tr.
O n u n projesi m i u K son atn yalan c m erm er ustalunndan
ok deiik olm akla birlikte g n m zd e karlatm z top
lu konut tr kentsel yerleim b irim lerin in gr n t lerin
d en ok da farkl deildir. B uralarda kopyalam ann yalnzca
tz v e biim le ilikisi vardr, h en z ilik iler ve ya p la rd a n
bihaberdir. B u nu nla birlikte dah a o aa m a d a bile, iktidarn
son su za dek s r p gitm esini salayacak, y o k edilm esi o la
n aksz bir kopyay, p asifletirilm i toplu m u n, l m s z bir
sentetik tze sah ip kalbm kartarak denetlem eyi a m a
lam aktadr. nsann yaratt en b y k m ucizelerden biri
de y o k oltak bilm eyen u plastik d en ilen m adde d eil m i
d ir? Plastik d en ilen ey. d nyadaki tm tzlen n r m e ve
l m yoluyla birlnrlcrinc d n m esin i durdurm utur. Plas
tik yak l d zam an bile tam am en ortadan kaldrlam ayan
sm d s bi- tzd r Plastik, evrennel b ir ocm yutk (u tk u su
nun younlat in an lm az bir sm lok rd r B u u tek n o
lojik "gelim e* y a d a rasyonel h ed efleri o la n b iim le h ib ir
ilikisi yoktur. Bu b ir zih in sel v e politik egem enlik projesi,
gelitirilm esi olan ak sz zihinsel bir tz fantazm dr. T p k u

yansmalar eim li bir ayna zerinde buluan yalanc m er


merden yaplm barok melek heykelleri gibi.

OTOMAT VE ROBOT
llu iki yapay varl birbirinden ayran ey iki ayr dnce
evrenidir Birisi insann tiyatral grnm l, neknik ve
duvar saatinin iyapsn andran bir dzene sahip kop
yasdr. Burada teknik btnyle bir simlaer etkisi ve
a nalojiytratm ny hedeflem ektedir. Dieriyse teknik ilkeler
tuaf:nd-:t: belirlenm itir, bu dzeyde nemli o an m akine
dir. Oysr m akineyle birlikte karm za bir edeerlik so
tunu km akladr. Otonl bir tiyatro oyuncu um u (yapay
bir varlk) an dn r ve elendirirken, Devrim ncesinin to p
lumsal v tiyatral yaam na katlm aktadr. Re bot sn adn
dn anlalaca gibi nlnnktudr. Burada tiyatro sona
ermi, devreye insana zg bir m ekanik an lay girm itir
Otom* insann bir benzeri ve onun muhatabdr (onunla
satran oynar!). M akine nsna edeer bir varlktr ve te
kllctinkn ilem sel bir srete on u kendisine edeerli
bir varlk haline getirm ektedir Birinci basatt k simlakr
ile ikinci basam ak sim lakr arasndaki fark ile budur.
yleyse 'grsel* benzerlik bizi yanltmamak. Otomat
doay, insan ruhunun bir gizem i olup olmadn, varlk
ve grnmler m uam m asn bir tr sorgulamadr. Altnda
e var. iinde ne var, gerisinde ne var tr.den sorular
soran Ttnr gibi. Eer kopya varsa bu trden sorular so
rbilirsiniz. Doal tiyatronun kahram an olarak yaratlm
insan zerine kurulan metafizik Devrim le birlikte ortadan
kaybolmadan nce, otomat sayesinde somutlatrlabilinitir Otomatn yaayan insandan baka ulamak isteelii (insandan daha da doal bir insan grnmne sa
hip olmay am alam ann ddul bir hedet yoktur, insan
hareketlerindeki yum uaklktan, organlarnn ve zeksnn
ilevlerine kadar (hatla bu kusursuzluun, y a n ideni l
rre uygun bir doallk kazandrlm, ruhtan yoksun bir
vcudun neden olduu bir huzursuzluu ya inak) kusur

s u z b:r in s a n ikizi olm ay am alar, u ku tsal o la n a k ar


d ze n le n m i bir a id in d ir. B u fark tp k u sa h n ed ek i Jllzy o n is tin , ro lle ri tersin e evirm i ola n , o k u s u rs u z o to m a tn
tu tu k o lm a s gerek en h a rek etlerim ta k lit e d e re k g e r e k le
kop yan n b irb irin e k a r ln lm a s n e n g e lle m e y e a l m a s
g ib i h er zn nnn k oru n m u tu r. K op ya h er za m a n iin e y
ta n i1 b ir y a n a n la rm sa h ip olm u k en , o to m a tn o lu m lu b ir
m e k a n izm a o la ra k a lg la n m a sn n n ed en i h a k k n d a s o r u
lan so ru la rn g n m ze

kadar

s r p g e lm i

o lm am d r.

O y s a ro b o t k o n u u n d u b u t rd e n soru lu rla k a r la
lm a m a k ta d r. R o b o tu n g r n m le rd e n o k m e k a n ik e t
k in lik le ili k is i v a rd r. O n u n h e d e fi in s a n a b e n z e m e k ve
1 Kopya y. d a yeniden-retimde (rcp>u</u<Yjon| inam her zam an
iin huzursuz ve rahatsz edici bir tuhaflk vardr rn e in bir
fotoraf karsnda duyulan huzursuzluk ve onu bir sih irb az
la indirgemek gibi. Uu tr bir huzursuzluk, genelde hem en
her zaman yeniden-retim aygtlarndan uluan teknik aygtlar
karsnda duyulmaktadr Benjamin bu tr bir huzursuzlu
u, aynadan yansyan imRe karsnda duyulan huzursuzlua
benzetmektedir. Ayna olaynda bile sihirbazlktan sz ed ileb i
lir. Oysa aynadan yansyan bu grnty bulunduu yerden
skp alarak istenildii gibi tanabilir, sioklaab-.lr, yeniden
retilebilir la le getirdiinizde sihirbazln boyutlarnn da o lde artta grlmektedir |bkz. /Vug) re n o . Bu filmde e y
tan rencinin grntsn ayna zerinden skp alnakin ve
bu grntyle lnceye kadar onun peini brakm am aktadr).
Narsstin su da yansyan imgesi tarafndan batan k artlm a
sndan. insun zerinde kendi ikizinin oluturduu saplantya,
batin gnm zde insann kendi imgesi gibi (McLuhtu'a r e
tekniin retigi arsis oerapl salglad vc lu im geyi yine k e n
disine bozuk, kayk bir ekilde bile olsa gnderdii u m u a z
zam teknik donanmn, lm cl denilebilecek tersine e v rili
ine kadar Kdcn her trl yeniden-retim bir tr uursuzluk
ierm ektedir Yeniden-retim znde eytan bir eydir, n k
temel eyleri yerinden oynatm aktadr. Bu dnce bizim im
de gcerlidir. Bizim burada bir kod ilem i gibi betim lediim iz
sim lasyon. bugne kadar olduu gibi bundan sonra do. tp k
sim Lkr nesnenin (ilkel heykelcik, imge ya da fotoraf! birin cil
am acnn b ir kara by ilem i olm as gibi, devasa bir gdm leme giriim i, bir denetim ve i m evreni haline gelm itir.

nunln karlatrlm ak deildir. Otom at gizemli ve ekici


klan o belli belirsiz m etafizik fark ortadan kaybolmutur,
iktl robot onu kendi karm a yutup yok etm itir Varlk
w grnt. retim ve emei kapsayan tek bir tz iinde
rtyip birbirlerine karm lardr. Binnci basamak simlukr fark aa'.a ortadan kaldrm am akta, sim lakr ve gerek
m.snda her zaman belirgin bir srtm e olm asn ngr
inektedir (bu kurnazca oyunla zellikle yanlsam a zerine
kurulmu resimde karlalm aktadr, ancak daha genel
de sanatn bu temel fark stne oturtulduu sylenebilir).
kinci basamak sim lakr ise ya grnm leri em erek ya da
Ktrei yok ederek -hangisi iinize geliyorsn- sorunu b a
site indirgemektedir. Ancak her durum da ortaya imgeden,
yankdan, aynadan, grnm den yoksun bir gereklik
t artmaktadr. Emek, m akine ve snai retim sistemi toplu
I d e tiyatral illzyon ilkesine radikal bir ekilde kar
kan bu trden eylerdir. Al tk T a n ryla nsn arasnda bir
l*rnzcrlik ya da benzem ezlikten deil, ilem sel ilkeye zg
l>lr mantktan sz edilebilir.
Bu noktadan itibaren robotlar vc makineler yaygn
laabilirler. hatla bu yaygnlam a onlar iin yasal bir a n
lama sahiptir. Yce ve istisnai mekanizm alara sahip olan
otomatlar asla byle bir ey yapm am lardr. nsanlar bile
oalmaya ancak, sanayi dcvrimiylc birlikte, bir makine
statsne sahip olduktan sonra balamlardr. Her trl
l*n zcrlik ve ikizlik srecinden kurtulan insanlar, minya
trlctinlmi edeerlisine dntkleri, retim sistem i
nin kendisi gibi oalm aya balamlardr Otom atla bir
likte byc yam a m itini besleyen sim lakrm intikam
alma olay da sona erm itir. Buna karn intikam alm a bir
kinci basamak sim lnkr yasasna dnmtr; nk
artk robotun, m akinenin vc l cr.cgin canl emek zerin
deki egemenlik dnem ine girilmitir. Bu egem enlik retim
ve yeniden-relim dzeni iin zorunludur. nk bu ter
sine dndrme sayesinde kopyalama srecinden klarak
(yeniden) retim srecine girilmektedir. Bu sayede doal
yasalar ve biim oyu nlar dzeninden klarak, ticari d e
er yasas ve g hesaplar dzenine geilmektedir.

SINA SMLAKR

Sanayi dcvrim iyle birlikte ortal y e m bir gsterge ve n es


n eler k u a sarp sarm alam tr. B u n la r kast g elen ein i
tanm ayan, stat kstlam alarndan asla haberleri o la m a
yacak gstergelerd ir. Bu y zd en de taklit ed ilm eleri s z ko
n u su d eild ir; n k doru dan d oru ya ve an n da d e v a s a
boyutlarda retilm ilerdir. A rtk gstergelerin istisnai zellik
ve de zg n l k leri diye bir ey olm ayacaktr; n k k e n d i
lerini reten tekn ik sayesinde, sn ai b ir sim lnkr olm ay
baardklar l d e bir anlam a sah ip olabileceklerdir.
Bir b ak a d eyile seri zellii tam alar gerek m ek te,
yan i birbirlerin in ayn s olabilen sonsu z kez o a ltlm iki
nesn eye b en zem elidirler. O nlarn arasn daki iliki a s lla
kopyas n rasn dakin c benzeyen, a n aloji, yan sm a t r n
den bir ili k i deil, edeerlik, ayn lk zerine o tu rtu lm u
bir iliki b iim id ir. Seri olayn da n esn eler b irbirlerin in s o n
su z sa yd a k i sim lakrlnrm a b en zem ek ted irler N esn elerle
birlik te d o a l olarak onlar reten infttllur d a birbirlerin in
sim la k n n a d n m ektedirler. G en el bir ed e erlik ler y a
sas a n cak zg n referansn snp gitm esi, y a n i re tile b il
m e ola sly la m m kn olabilm ektedir.
Bu d u ru m d a retim z m lem esi, doal olarak, zg n
bir sre, h a tta tm dier s relerin kk en in d e y e r a la n bir
s rece d n m ektedir. Ne var ki bu s re her trl zg n
varl y u ta n , birbirlerinin tpatp ben zeri seri varlklar r e
ten bir s recin balangcna benzem ektedir. B uraya k a d a r
retim ve e m ek birer potansiyel, hir g , tarihsel bir s re,
retici etk in likler, yan i m odernlie zg cr.crji-ckonom i
arlkl bir mit ek lin d e alglanm tr. O ysa sorulm as g e
reken soru: g sterg eler dzeni g z n n d e b u lu n d u ru ld u
unda retim in devreye zel bir evre eklinde girip g ir m e
diidir. D oa! olarak retim , sim lakrlar silsilesi iinde y e r
ulan bir a ra blm den, yan i teknik sayesin de potan siyel
olarak so n su z sayda birbirinin ayns saydm varlk s e r ile
rinden olu an Inesne/gstcrgeer) bir evre deilse?
Teknik,

snai ve ekon om ik s rece zg o m th i

enerjiler, h i ku ku su z 'd o a l* d zen e kar bir m eyd a n

kum a anlam tam akla birlikte, sonuta asl sorunun


'ikinci basam ak" bir sim lakr (ve dnyaya egemen olma
konusundaysa dsel ad an olduka yoksul bir zm
-ivilebilecek, u sonu gelm eyecek yeniden-retim sreci
ni yaama geirebilm ek) olduu gereini gstermeleridir,
kopya, ikiz, ayna, tiyatro, maske ve grnm oyunlar
I Anemine oranla seriler halinde gerekletirilen ve teknie dayal yeniden-retim dnem i gerekte bir ncekinden
lalla byk bir alan kapsam am aktadr (oysa bir sonraki
mlasyon modelleri, yan i nc basamak sim lakiar
dnemi ok daha byk boyutlara sahiptir).
Walter Benjamin TfeJcnifc Yeniden retilebilirlik an/n Sanat Yapt balkl almasnda bu yeniden-retim
ilkesinin temel ierm elerini ortaya koyan ilk k olmutur.
Veidcn-retimin retim srecini emip yuttuunu, ercklc ini deitirdiini, liretim ve rnn statsnde deiiklie
yol atn gstermitir. Bu olguyu sanat, sinema ve fo
toraf alanlarnda ortaya koymutur; nk bunlar kla
sik* retkenlik geleneiyle ilikisi olm ayan ve XX yzylda
yeniden retilebilirlik ad altnda aniden ortaya kan yeni
alanlardr. Ancak bugn tm maddi retimin bu evrene ait
olduunu biliyoruz. Bugn kapitale zg btncl srecin
gelip dmlendii nokta -m oda, m edya, reklam, haber ve
iletiim alar- yeniden-retim ya da M antin pek de nem
semeden yan dem eler |bu sayede tarihin ironi dzeyini
lebilmek mmkn olm aktadr) dedii dzey, yan smlakrlar ve koda ait evrendir, n c e Benjamin (daha sonra
da MeLuhan) teknii (Mnrksizmin iinde skp kalm
Iduu) retken bir g " olarak deil, bir ara, bir biim
ve yeni bir anlam kuann ilkesi olarak grmlerdir.
Hr eyin yalnzca yeniden retilebilir olmas, yan bir e
vin tpksnn yaplabilm esi bile bir devrimdir. Bu konuda
vn kitaptan iki adet gren Siyahlarn aknlktan kk
dillerini yutm alarn dnm ek ycterlidir. Teknie borlu
olunan bu iki rnn, zorunlu toplumsal emek ad altn
da. edeedi rnler olarak alglanmas, uzun vadede ayn
nesnenin seriler halinde tekrarlanarak retilmesi (bu ayn
/amanda bireylerin de bir emek gc nesnesi olarak yeni-

den retilmesi dem ektir) kad ar nem i: bir ey deildir. Bir


ara olarak teknik, yalnzca retilen m esajm (kullanm
deeri) deil, ayn zamandn M rx'n retim e zg devrim ci
bir mesaj nitelii kazandrm ak istedii em ek gcnn de
nne gem itir. B enjam in ve McLuhnn M arxn grem e
diini. yani gerek m esajn, g-rck ltim atom un yem denretimin iinden g eld i in igrm lcrdir. Crelm in bir anlam
olm adn ve toplum sal crekliinn seri liretim in iinde yi
tip gittiini anlam lardr. T arih sim lakrlara yenilmitir.
Zaten bu serisel yen iden - retim aam as fsnai m e
kanizm a, zincirlem e im alat, geniletilm i yenidcn-rctm
vs. aam as) ksa srm tr, l em ek canl em ee stn
gelm ee balad, yani ilkel birikim sreci sona erdii a n
dan itibaren seri retim d zeni yerini m odeller araclyla
retim e brakm tr. Bu noktada kken ve ereklik sre
ci tersine dnm tr, zira m ekanik b ir ekilde retilm ek
yerine, daha tasarlama aam asndan balayarak yeniden
retilebilirlikleri n plana karlan , yani m odel olarak ad
landrlan dourgan bir ekirdekten yayl tm biim ler
deim ektedir. Hu noktada artk nc bask simlakrlar evrenine gem i old u u m u z sylenebilir. Burada
ne birinci basam ak sim lakrlar dzenindeki asln kopya
edilm esinden ne dc ikinci basam ak sim lakrlar dzeninde
olduu gibi salt serilerden sz edilem ez. Burada m odellere
dayal, farkl tonlam alar st n e oturtulan ler trl biim - i
le karlaabilirsiniz. A n lam l olabilm enin yolu bir m odele
aidiyetten gem ektedir. A rtk hibir ey ereine uygun bir
ekilde deil, modele, yani b ir Ivr gem ite kalm ereine
ve yalnzca referans olarak kulland g sleren 'lc benzer
liine uygun b ir ekilde i grm ektedir. Terim in m odern
anlam nda artk sim lasyon evrenindeyiz. Sauyilcm cyse
bunun ilk halidir. Sonuta nsnl olan, seri halinde yeniden
retilebilirlik deil, nyarlanabilirliktir. Niceliksel edegerlikler deil, ayn m layc kartlklardr. E deeriiklcr ilkesi
deil terim lere yer deitirtm edir. Asal olan ticari deer
yasas deil yapsal deer yasasdr. Kodun srlarn teknik
ya da ekonom ide aram ak yerin e, tam tersi yaplarak snai
retim in varolu koullan k od ve sim lakrlarn ortaya -

k sreci iinde aranm aldr. Her dzen ya da basamak


im sonraki dzen ya da basam aa boyun em ektedir Bire
im kopya dzeni, nasl seri retim dzenine boyun cgdiy< (sanatn nasl btnyle m akineletiim e bakmakta
ynar var), retim dzeni de ayn ekilde ilem sel simlasyo dzenine boyun em e srecine girm itir.
W. Bcnjom in ve M cLuhanm zm lem eleri bu usuz
im.nksz ycnlden-retim ve simlasyon dzenini kapsa
maktadr. Bu evrende gnderenler zerine kurulu nannk ortadan kaybolm akta ve retim korkutucu boyutlara
oluan bir hza ulam aktadr. Zaten bu yzden Vcblen ve
.- 'blot'nun zm lem elerinde bu olgu hayati bir neme
hp olmaktadr. Bu kiiler rnein moda gstergelerini
liri imlemekte, klasik yapy referans olarak almaktadrlar.
<klar in gstergeler ayrm layc zellikler tayan bir m al
zeme olmann yan sra prestij, stat, toplum sal farklla
.Ivnl erekleri olan vc bu dorultuda kullanlan eylerdir.
M.rx'n kr ve mal olarak nitelendirdii eylere dayanarak
ada bir strateji gelitirm ilerdir. nk gnlerde llftla
gsterge y a da em ek gcnn kullanm deerinden, ksea
ekonomiden sz edebilm ek m m knd; nk o zam anlar
lnn gstergenin, hem de retim in bir Mant vard.

M>0 METAFZ

Matematiksel bir dnce yapsna sahip olan Lcibniz,


sfr vc birden oluan ikili istemin n gizemli zarafetinde
yaratm imgesinin bizzat kendisini gryordu. Yce Varl
n birliinin boluk iinde ikili bir ileve sahip olmasnn
tm varlklarn ortaya kmas iin yeterli olacan d
nyordu.
McLulan
nsan tarafndan oluturulan byk sim lakrlar bir doa
yasalar evreninden, b ir g vc g ekim eleri evrenine,
' nidan da gnm zdeki yap lar ve ikili kartlklar evreni
ne gem ilerdir. Varlk vc grnm ler zerine kurulu bir
metafizikten, nce enerji vc determ inasyona dayal b ir me-

tafzic, g n m zdeyse b elirlen em ezlik (nd^lerm inism ef


ve kod izerine otu rtu lm u bir m etafizie geilm itir. Si
bernetik denetim , m odeller araclsyla retim , ayrm lam a
zerine oturtulm u ayarlam alar, fecd-back, soru/yant
vs.; Yeni ilem sel grnt budur; snai sim lakrlar ise
yalnzca ilem cidirler. D jitallk. bu evrene zg m etafizik
ilkenin (L eibn izin Tan n 'a) add r. D NA ise peygam berinin
addr. Gerekten de 's im la k rlo ra ortaya k ve oluum
srecinin" en kusursuz gr n m yle genetik kodlanm adn karlayoruz. G elitirildike yok edilen gn deren
ler ve ereklerin yan sra b en zerlikler ve belirlem elerden
sonra karm za tam am en ta k tik b ir deere* sahip dijital
v e program lanabilen bir gsterge km akladr. Biz bu k o
m u ta ve denetim am al m ikrom olck lcr koda ait yapsal
zellikler tayan gstergeyle, dier iaretlerle (haber/test
zerrecikleri! kesitii noktada karlam aktayz.
Bu dzeyde gftslegelcr. gstergelerin rasyonel hedefi,
gstergelere zg gerek ve d sellik, bask alm a aln m a
lar, saptrlm alar, sunduklar illzyon, aktaram adklar
anlam lar ya da paralel anlam lar gibi sorular ortadan kalk
m aktadr. Birinci basam ak sim lakrlar dzeninde karm a
k ve saysz yanlsam aya yo l aan gstergelerin m akineler
tarafndan brt. mat. snai, yinelenebilen, yanklanm a
yan , ilemsel ve etkili gstergelere dntrldklerini
grm lk. Okunam ayan, yoru m dan yoksun braklm,
program lanm ana kalplar g ib i biyolojik" beden iinde
-t m kom utlarla tm yan tlarn tahrik edildikleri kara ku
tu lar- k yllaryla llebilecek uzakla gm lm kod
iaretleri ok daln radikal bir m utasyon yol amlardr.
Yem den canlandrm a izerine ku ru lm u tiyatro, gstergele
re ait alanlar, gstergeler atm as, gstergelerin sessizlii
dnem i sona ermitir. Bugn artk yalnzca kodun kara
kutusuyla bizi n bom bardm anna tutan iaret yayc
molekl, sinyal bom bardm anna tutan soru-yanilar ve
hcrelerim ize kaydedilm i kiisel program m z tarafndan
aralksz bir ekilde testlere tab tutulm aktayz Bunlar ha
pishane hcreleridir. Bunlar elektronik hcrelerdir. Bunlar
parti hcreleridir. Bunlar m ikrobiyolojik hcrelerdir Hi-

am an pei braklm ayan ey, organik sentezi kod verigre yaplacak olan, blnem ez en kk elem andr
An ak bizzat kodun kendisi, on binlerce kesime nokta
ln n rettikleri tm sorular ve tm yantlar arasndan
en yapm akla ikim iin?) ykm l, retici bir genetik
t ,eteden baka bir ey deildir. Bu (enform atik ve sinyaletik tepiler eklindeki! "soru larm bir erei yoktur; nk
bu sorularn yant genetik olarak asla deim eyecek ya dn
Iirili belirsiz ve rastlantsal ekilde oluacak farkllklarn
y uaca deiiklikler eklinde olacaktr. Bu uzam daha
izgisel yo dn tek boyutludur; nk yalnzlktan ldrm
>r mahkumun tiklerine benzer bir ekilde ayn sinyalleri
hi durmadan reten hcresel bir uzam dr. Genetik kod
y e byle bir eydir, bir baka deyile bizim okum a hc
relerine lenzedim iz durdurulm u, hareket edem eyen bir
I uk gibidir. Gstergenin sah i|> olduu tm ekicilik, hatta
imlam bile nceden belirlenm itir, yani h er ey yazlm ve
kod zm sayesinde gcrekletirilm ektedir.

Irne

Bize zg nc basam ak simlftkr dzeni ile b u


dar. Tm varlklarn va r o lu sreci iinde yer alan "sfr
ve birden oluan ikili Ibinoirc?) sistem e zg gizem li zarafet
te budur". Anlam n ortadan kaybolm asna yol aan gs
terge ite bu DNA ve ilem sel sm lasyon aamasndadr.
Btn bunlar Scbcok tarafndan *Genetiquc et
S4mioquc* (Ucrsus) isimli m etinde kusursuz bir ekilde
zetlenmitir:
Bugne kadar yaplan p k ok gzlem insann organik
yapsnn dnyada ortaya kan ilk yaam biimlerinin
dorudan dcvum olduu varsaymm dorulamaktadr.
F.n artc olgu UNA moleklnn kesintisiz bir ekilde
srp gelmesidir. Yeryznde bilinen tm orgnnizmalann genetik malzemesi byk ltle DNA ve RNA denilen
nklclk asitlerden olumaktadr. Bu asitlerin yapsnda
bir kuaktan dierine yenlden-retim araclyla geen ve
yan sra kendi kendini yemden retebilme ve taklit edebil
me yeteneine sahip bilgi bulunmaktadr. Ksaca genetik
kod evrenseldir. Bu kodun zlmesi muazzam bir keif
olmutur, nk "byk polmcrlere zg iki byk dilye-

tisinin. yan i nkleik asit ve proteine zg dilvetllerin n ok


sk U r karlkl bant ilikisi iinde oldu u nu (~n ck ,
1966 C lark/N ereker, 1968) gsterm itir Sovyet m a te m *
Uk Liyapunov 1963 ylm d a tm canl istem lerin daha
nceden kesin bir ekilde belirlenm i kanallar araclyla.
byl m iktarda bilgi ieren ve dah a sonra devreye gire
cek byk miktardaki enerji ve m alzem eyi d en cller.rk lc
yknl, kk bir m iktar enerji ya da m alzem e naklet
tikleri i gstermitir. Bu bak as dorultusunda ister
biyolo.k isterse kltrel olsun Istoklam a. Icrd-back. mesajlarm ynlendirilm esi ve dierleri) pek ok olay luber/
bilginin ilenm esi eklinde alglayabiliriz. Son zm lem e
de haber/btlg genellikle ya bir haber/bilginin tekrslanmas ya da bir baka trl hobcr/blg, yan yeryzndcki
yaam zg ancak bir biim y a da tze baml olmay an
evrensel bir zellik olarak belirmektedir.
Be yl nce dikkatleri genetik w dilbilgisi m astd ak i
yaknla ekm itim ; zira her ikisi de birer zerk disiplin
olmakla birlikte ok daha geni bir ulam izoosem iytfiin
de dali! olduu) kapsayan iletiim bilimi iinde birbirlerine partici bir ekilde ilerlemektedir. Genetik term inoojisi
dilbilim ve iletiim kuramndan dn alnm te m r in le
doludur. Jakobson 1968 ylnda gerek temel bcnzerluler,
gerekse genetik ve szel kodlarn yapsal ve ileyi farkl
lklarn n altn izmitir... Gnmzde genetik kod tm
scmyolik alarn, yleyse hayvanlar ve insanlarn k u laldkla- lm iaret sistemlerinin bir prototip: gibi dnle
bilir. Bu bak as dorultusunda qua>(a sislenilen alan
ve Tunktel laber/blgnin amaz aralar olan molekllerle
zooscmyotik ve dil de dahil olm ak zere tm kltrel sis
temleriz, tekil bir evrensel geliim erevesi iinde giderek
karmaklaan enerji dzeylerine sahip, kesintisiz b:r i a
malar znclrl oluturduklnn sylenebilir, yleyse tekil bir
sibernetik bak asndan yola karak gerek dil gerekse
yaayan canl sistemler betimlenebilir. imdilik bu yararl
bir ar.alej ya da bir ngrden baka bir ey deildir... g e
netik. hayvanlar aras iletiim ve dilbilim arasnda gerek
letrllecrk bir karlkl yaknlatrma giriimi, srmiyozfcin
dinamiini derinlemesine kavramamza yol aabilir. B ty l
bir bilgi onu itibaryla bir tr yaam tanm olabilir.

SlmCIaJc/Ia'Dzeni* 103

(n ccl strateji m odeli ite byle ortaya km tr. Bu m o


del lemcn her yerde bir zam anlar byk bir ideolojik motrl olan ekonom i politi.n yerini alntr.
Jacqucs M o n o d n Rastlanl ve Zorunluluk balkl
! mhnda buna kesin t i r tavrla bilim " denilecektir Ar
lk diyalektik gelim e sona erm itir. Bundan byle yaa
m ynlendiren ey genetik kotla zg kesintiye urayan
>- lrszlik. yani (teleonem ik) ereklilik ilkesidir. Bir baka
trvile a n k ereklilik ya da belirleyicilikten sz edilem ez.
(,'Onk ereklilik dah a o r a y a km adan nce genetik kodun
i}lne yerletirilm ektedir, y le y s e deien bir ey yoktur.
Amalar dzeni yerin i, molekl oyunlarnn rastlantsal
>mntasyonuna indirgenm i biim ine brakrken, gsteriI'nlrr dzeni d e yerini, akla gelebilecek en kk (klcal
tenilebilecek) gsterilen oyunlarnn rastlantsal kontasv m m a indirgenm i biimine brakm aktadr. Tm akn
ereklilik biim leri bir kum anda m erkezine benzetilm itir,
> w hla bir doaya, doal bir biyolojik* yazlm a, yani
nalnda ta bandan bcr. olduu gibi d sel (tu tk kken vc
d eri deili, koda zg m etafizik bir m abet olarak doaya
bavurulmaktadr. Kod n "nesnel* b ir tem ele ihtiyac var
illi Bu konuda m olckCl vc genetikten daha gzel rnekIr olamaz. Jacqu es Monod bu m olekler nknln ar
iddi teologuyken, Edgar Morin d c (DNA w AD oN ayin l)J
l< ndinden gem i bir taraftandr. A ncak her ikisindeki
ortak payda iktidar denilen gerekliin edeerlisi olarak
grdkleri kod fantazm n m olekle dayal idealizm le b ir
birine kartrm alardr.
Dnyay tek b ir ilkenin (Kar-Reform cu Cizvitlcrdc
lrdc bir tz, LeibnizVn tannsal g atfedilm i ikili sis
teminin nclk yapt biyoloji bilim inin (ayn zam anda
dilbilimini teknokratlanndaysa genetik kodun} egem enlii
lma alm ak gibi lgnca bir illzyon yen iden karm za
km aktadr. Zira burada am alanan program n genetik-

A. D vc S harflerinin b/k yazlmas, Kranszcada DNA ksalt

masnn ADN eklinde yur.lmasndandr | citt'n <oru.]

Ic defti! toplum sal ve tarihsel bir program la ilikisi vardr.


B iyokim yaya ait verilere yer d egtrtcek gerekletirilm e
y e allan ey bir tr genetik kod. P .P .B .S ln (Planning
P rogram m n g B u dgetin g System ) m akrom olekler hesap
lam as zerin e oturtularak ynlendirilecek ve tam am en i
lem sel devrelerden oluacak b ir toplum sal dzen fikridir.
M onodun dedifti gibi tekno-sil>ernctik bu sayede d oal bir
Iclscfe'y e sahip olm aktadr. Bilim in ortaya ktft ilk g n
lerden bu yan a biyoloji ve biyokimya, insanlar her zurnan
bylem itir. Bu bylenmeyin rnein Spcn ccroi (biyososyolojzm ) organizmaclftn 2. ve 3. basam aklarnda kar
lalrken, (Jneob'un, L e Hasard et la M c c s s it 'de (C anl
nn M ant) sn flan drd) yap lar d zeyinde 4. basam aa
ait g n m z biyokim yasnda karlalm aktadr.
Kodlanm benzerlikler ve benzem ezlikler sibernetik
hale getirilm i toplum sal drft toku yansm alardr Buna
bir de. M orin'in daha sonn gelip m olekler Eros'a dn
trecei, hcreler aras iletiimi yeniden kurm aya yarayan
' trAASpesifik kom plekoi* eklediinizde tuudr.
Prlik ve tarihsel adan, bu. bir am a olarak toplum
sal denetim yerine (az ok diyalektik saylabilecek Taun ntn
inayetiyle gerekleecei di' lcn) ngr, simlnsyon,
program lanm zgrleme, belirsiz ancak genetik koda
baftl m utasyonlara dayal toplum sal bir denetim in am a
lanabilecei anlam na gelmektedir, ideal bir gelim e izg i
sini am alam nk yerine, model stne kurulm u bir retim
sreciyle kar karya olduum uz sylenebilir. Bir keha
net yerine bize bir yazlm program* sunulm aktadr. kisi
arasnda radikal bir fark yektur Deienler yalnzca akl
alm az bir ekilde gelien denetlem e em alardr. Oretimc
dayal kapitalist bir toplumdan, bu kez her eyi (yaam n
tm alanlarn! denetlem ek isteyen, sibernetik zellikler
tayan nco-kapitalist bir d zen e geilm itir. Biyolojik
kuram sallatrm a giriim i b. nutaayon konusunda koda
gerekli destei salam aktadr

Bu m utasyon srecinde

her ey belirgindir*. Bu srasyla Tanr, nsan. G elim e ve


Tarihin kod yararna lerek sona erdikleri, aknlftr i-

yararna kendini ldrd bir m utasyon srecidir


k sonu olarak toplum sal iik in in korkutucu boyutlara
i,|jin gdm lenm esinin cn gelim i evresine tekabl et
k in lik

mekledir.
X
donsuz bir kendi kendini yenidcn-rctir. sreci iine gir
mi olan sistem, kkenleriyle ilgili efsaneyle birlikte, bu s\ iinde olum u ve kendisi tarafndan salglanm tm
gftderge nitelii tayan deerlerlere de bir son verm ektel Kken efsanesine son vererek kendi i elikilerine de
(artk ne gerek vardr, ne de bu gerekle karlatrlnbilcck gnderen sistcm lcril son verm ektedir. Bylelikle ken
di tonu olarak nitelendirilebilecek efsaneye (kapitalizm in
y o k olmas), yani bizzat devrime de b ir son verm ektedir.
Devrimle birlikte ortaya k u ey balangtan itibaren
m *ana zg o insani v e retkenlik potansiyeli referansnn
feriydi. Anenlc kapital (geratik insan yararna) rerken
insan haritadan silm eye kalkrsa ne olacak? Devrim in
altn a, kapitalin altn a, yani u kken ve son e fs a
nelerinin dolanm da olduklar dnem lerdi. Efsanelere bir
km olgusal bir ilem sellik, sfylevdcn yoksun bir ilevsellik
araclyla ksa devre yaptrdnzda (zaten kapitali tarih
sel anlam da tehdit edebilen tek ey balangtan itibaren
birlikte olduu u efsanevi rasyonellik zorunluluudur),
m kez efsane kendi kendisi iin bir efsane nitelii ta
maya balam akta ya da dah. ok belirsiz, rastlantsal, bir
tr top'um sal genetik kod gibi bir m akineye benzemekte
dolaysyla dn kapital herhangi bir belirgin devirm e (yok
tme) srecine hibir ans Um m am aktadr. Gerek kapi
talist vahet ite budur. Geriye bizzat bu ilcmselliin ken
tlisinin ve DNA'nn birer efsane olup olm adklar sorusu
kalmaktadr.
Bir sylev olarak bilirnr sahip olduu stat sorunsal
burada yin e karm za km aktadr. Bu kadar byk bir
saflkla salt bilim selliini ilan eden bu sylevin sorgulan
masnn imdi tam yert ve zamandr. M onod yle der:

1 0 6

i m

g +

t c i

7 * 3 *

i v

C M !*

Karmza pnon olarak konulan Plaion. Merakim a,


Hegel. M ant *\b: ideolojik arutiar. gerekle nceden t a b
lanm enko politik bir kuram teyit etmece yndk birer
aposteriori dzenrmedirler... Ettim Kin olas tk a pnori,
tma bu tartmada yer alma hakk tanmayan, nesnellik

postulatdr.
A n ca k bizzat bu postu latn kendisi nesnelletirilm i bir
d n ya ve -gerek*1 an layn d an nstn ku rtu labilm i d eil
d ir A sln da hu n esn ellik belli bir
ait uyum luluk
tan baka btr ey d eild ir ve 2aten bu anlam da her trl
bilim sellik, bir syleve ben zem e niyetinde olm ayan, ektii
sylevin kapsad olanla snrldr k sonuta ortaya kan
n esn el" m la k r (yani b ilim sel' sylev) politik ve siraiejik
Ier im leri de kapsnm nkadr. Zaten M onod bu szlerin urtm aya ne kndar ak olduunu bizzat ifade ederek yle
dem ektedir:
Dilimse] sylevin temci dokusunu oluturan t dm deimez
likler, korunanlar ve simetrilerin ilemsel bir imge izleni
mi kazandrabilmek umacyla gerekliin yetine geirilmi
hayali ykler olup almadn sormak gerekmekledir ...
Bil tamnmen soyut belki de szlemene! bir zdelik ilkesi
ti zenne oturtulmu bir mantktr. nsan .klrt b szle
meden vazgeebilmesi imdilik olanaksz grnmektedir
Bilim in retici bir Forml. rnek bir sylev olarak kendi
liinden azlem esel bir dzene olan inan <bu herhangi
b ir szlem ese! dzen deil, tolai bir indirgeme zerine
kurulm u dzendir) zerine oturuu daha iyi ifade edile
mezdi. Ancak Monod bu szlemese!* zdelik ilkesi gibi
tehlikeli bir varsaym hzla sollayarak bilimin nesnel" bir
gereklik zerine oturtulm asnn daha doru olacan ifa
de etm ektedir. Fizik, zdelem enin, postulattan te bir
ey olduunu kantlayabilm ek amacyla vardr, yani fizik
eylerin iitidedir, nk "ayn kuanlk durunula bulunan
iki atom arasnda salt bir zdelik vardr." O halde? Hu bir
szlem e mi yoksa nesne! gerekliin kendisi midir? in
asl, bilimsel sylevin de herhangi bir sylev gibi sbzlenescl bir mantk <l2erinc oturtularak rgtlendiidir. Ancak.

leme sreci iinde, kendini teyit ettirebilm ek amaherhangi bir ideolojik sylev gibi gerek ve nesnel* bir
mutsa gereksinim duymaktadr. Eer bir yerlerde, bu
ftkh gelebilecek en kk boyutlara sahip olacak atom lar
4 * dahil olmak zere, gerekten" zdelik ilkesi diye bir

varsa bu olaydan esinlenen tm szlem ese! bilim ant


gerek" olmaldr. O zam an genetik koda ait bir varsa
olan DNA da gerek ve alp geilm esi olanaksz bir
lir. Zaten m etafizik de bundan baka bir ey deildir
. bilim, kendisine boyun em ek am acyla daha nden erevesi izilm i ve bir biim kazandrlm eyleri
ilUlam aktadr. Nesnellik" ite budur. Nesnel bilgiyi y a
sallatran etik ise bu ksrdngy* korum aya ynelik bir
yunm a ve bilgisizlik sistem inden baka bir ey deildir.
Nietzscle, Cicrck bir dnyaya inanm am z salam

Ifln

varsaym lar kahrolsunl* demiti.

OOHUNULABILEh VE DJTAL OLAN


Hretik kodun m odellik yapt bu dzenlem e, laboratu
ar sonularyla ya da abartl kuram sal grlerle snrl
l-ildr. Bu m odeller en sradan yaam dilim ini bile k a p
samaktadrlar. D ijitallik denilen ey gnlk yannttmMi bir parasna dnm tr. K arm za sahip olduu
<> somut biimle, yan test, soru/yant. slim ls/yant
ekillerinde kan dijitalk, toplum um uza zg tm m e
sul ve gstergelerin korkulu ryas haline gelm itir. Tm
Kerklcr zlm ek zere kodlanm , durm ak bilm eyen bir
ynlendirilmi sorgulam alar, hkm ler ve ltim atom lar
n lem iyle etkisiz klnm akladrlar. Ancak taktik adn

'

/ te n

M o n d n k it a b n d a g n c e l b ilim s e ! d n c e n in k a r m a

k l n y a n s t a n a r p c b ir e li k i v a r d r . B ilr .s r l s y le v in h e

defi kod. y a n i 3.
2

basam ak

bir

s m ln k r d z e n id ir c a k

bu

i i

b a s a m a a z g b ilim s e l e m a la r la , y a n i n e s n e llik , b ilg in in

'l l U i m s e l * e t i i , b i l i m e z g h a k i k a t v e n k n l k i l k e s i v e s a i r e y l e
v ip m a k t a d r . B ir b a k a d e y i le J . b a s a m a k

s im la k r la r d z e

.n e a it b e lir s iz lik m o d e lle r iy le u y u m a s o la n a k s z e y le r le

b t n bu n la r zaten belirsiz ieriklerdir. A nlam s


soru/yant, bit y a da akln alabilecei cn d k rnikt
enerji/bilgi araclyla in an lm a z bir ekilde ksaltlm
Bu s re her seferinde balad noktaya dnm ekte,
baka deyile, srekli olarak ayn m odelleri yen iden g
cellem ckten baka bir ey yapm am ak tad r. Yani kod
tam am en etk isiz kld gsterilen lerin edeerlisi gibi
Bu m oda, reklam y a da m edyann rettii m esajlara y
lk anlk hkm lerdir. Bu her yerd e talebin arz, soru n
ya n t yu tu p y o k ettii y a d a n ce em ip in edikten son
kotlu, z lebilecek ek ilde ku stu u y a d a ngr lc
eek b ir ekilde onu yen iden yaratt ve sezinlettii ey
A yn senaryo, yani denem eler ve yanlm alar*' (laborat
testlerindeki kob ay senaryosu) zerin e kurulu sen a ry o h
y erd e geerhdir. Her yerd e karm za seim yelp a zesi adl
senaryo km aktadr ( kiiliinizi test edin"|. U ygu lam a ve
y a n tla r asn d an son su z sayda bl nm e zelliin e sa
hip, tem el b ir toplum sal den etlem e biim i olarak tesi her
y erd e karm za km aktadr.
Yaan tm z referandum lar tarafn dan belirlenm ekti
dr; nk artk gnderen sistem leri d iye bir ey y o k lu r
H er gsterge, her m esaj (bu ister 'i le v s e l' ku llanm a ak
n esneler olsu n, isterse bir tnodn izgisi ya d a herhangi bir
televizyon haberi, seim lere yn elik sondaj y a da d a n
m anlk eklinde olsun) karm za birer soru/yant form a
tnda km aktadr. letiim sistem inin tam am karm ak
szdizim inc sahip bir dilsel yapdan soru /yont -so n su za
dek s r p gid ecek test u y g u la m a k ta - eklindeki ikili ve
snyulctik bir sistem e gem itir. O ysa bilindii ib test
ler ve referandu m ku su rsu z birer sm lasyon biim idirler;
n k ya n t soru nu n iindedir, yani nceden tasarm lan
m tr. y le y s e referandum b ir ltim a to m d a n baka bir e y
olamaz. nk tek yn l olan sorunun am ac bir soru d e
il dayatlan bir an lk " anlm olabilm ektir, bylelik le ksrdngletni sre balad yere geri dncbilm ektcdir.
Sondajlarla elde edilen istatistiklerinden dk l p sa la n
lar gibi, bu radaki her m esaj bir hkm nitelii ta m ak ta
dr. ki ku tu p arasndaki m esafe (hatta eliki) sim lnkn,

n ln tad gerek lik etk isi, ta k tik runO b ir hal-

r syondur.

H r iu k d zeyde, B cnjnm in, bu test ilem ini som u t bir cktl'i- z m lem ektedir:
Siaenw oyuncusunun performans seyirciye belli bir trknik donanm araclyla aktarlmaktadr, dunun iki so
nucu varlr. Mirim isi. bu teknik donanm oyuncunun
performansnn tamamn gstermek zorunda deildir.
Kameramann ynetimi alitndnki aralar, filin boyunca,
oyuncunun performansn ortaya karacak bir ekilde konumUndrlmnktadrlar. Bu art adn gelr konumlandrmalar kurgucunun kesin bir kurgu yapmasn salayacak
malzemeyi oluturmaktadrlar... Bylelikle oyuncunun
performans bir dizi optik tesic tabi tutulmaktadr.... kin
cisi, [oyuncuyla dorudan kiisel iletiim kurabilmesi ola
nakz dan) seyirci bir uzman konumuna sahip olmakta
ve oyuncuyla ancak ara gerele zdeleebildii lde
zdeleebilr.rktedi yleyse 9eyirri lu aracn davran
biimin: benimsemekte, yani oyuncuyu lc9tc tabi tutmak
tadr.
Not: Teknik ura gerecin sinema oyuncusu zerinde ger
ekletirdii test etme alannn boyutlar, ekonomik ba
lamn birey zerinde gerekletirdii tesi cime alannn
olaanst boyutlaryla doru orantldr, rnein mesleki
ynlendirme snavlarnn giderek daha nrmli hale geldii
grlmrktcdr Bu smavlunn amac bireyin performansn
belli bir ekilde kurgulamaktan ibarettir. Sinematografik
ekimle mesleki ynlendirme snavlar bir uzmanlar or
dusu nnde gcrekletlnlmrktedlr Grntleri eken
kiiyle snavlar yapan kii tamamen ayn konumdadr.
|Teknik yeniden dneilebihrfik atnda .Sana! Yaptnj

dadaistlerde san at yapt bir m erm iye dn m t r.


Seyircinin atr.e sald rr ve dok u n sa) bir nitelik kaza
m Film deki oyalayc u nsu r dn ilk bakta, gereklen de
m eknlar ve ekim a larn n devingenlii zerine otu ran .

so n m d a gelip seyircinin y z n e arpan dokunulabil


trden bir unsurdur.*
G r nt ler karsnda derin d ncelere dalabil m c *
olanakszdr. m geler insana zg alglam a s recini art
arda gelen sekanslarn alglan m asna dn t rm ektedir
ler Bu gr n t lere ancak u yan lara (sfimu/i) ben zeyen evet
y a d " hayr eklindeki anlk yan tlar venlcbilr. y a n i g
tlere tepk. m aksim um l de ksaltlm tr. Film ken ow
sine artk soru soru lm asna izin verm em ektedir; n k o
s.*, doru dan sorguya ek m ekted ir. I5te bu a n la m d a tnod e m ile u , m aralar, M cL u h a n a gre ok daha gl bir
anlk katdm , * d u r durak bilm eyen bir ya n tla m a sre
. totol bir plaststeyi zorunlu klm aktadrlar (B cm am in
kam eram ann alm asyla cerrah n alm asn , kar
latrm aktadr. H er ikisinde de dokun m a ve g d m lem a
vardr. M esajlarm grevi artk bilgi tam ak deil test vc
sondaj, yan den etlem ektir (ynn, t m kar-roller ya da yam a n n d a h a n ceden korla zg kayt dzeni tarafn dan
M .rle n m olduftu sre). Kurgu v e kodlam a d en ilen ey.or gerekten alcnn da ayn, s rece u ygu n bir ekilde k < *
r r
'
k,Im ak,ndl'-lar. H er m esaj oku m an n
bylelikle kodun kesintisiz in celen m esin den baka bir ev
olm ad anlalm aktadr.
t r

Her im ge, her m edyatik m esajla birlik te evrem izd e


bu lu nan har l c v M n a m e de b lr
gSrcvi

K y i n ' l r k ^ o M a s m i ' Ul U an

sunulan rckligm yaratlmasna katlm aktadr

s r . n

r =

r =

baka deyile terim in kesin anlam nda yant nekaMann strcotiplcr ya da analitik m odellere uygun bir
de zgrletirmekledirler. G nm zde nesne arlk tcgeenekscl anlam nda ilevsel" deildir. Sizin iinize
aktan ok sizi test etm eye" yaram aktadr. Nesnenin
al daha nceki nesneyle b ir ilikisi kalm adysa iletiim
^Talarnn rettii habenn de olgularn gerekliiyle bir
likisi kalmamtr. Hem nesne hem de haber bir seim.
Nr lurgu, bir ekim in rndrler. O nlar gereklii" bizftnce test etm iler ve yalnzca kendilenne "yant veriM>den* sorulnr sorm ulardr. Gereklii yaln unsurlara
Itflp zm leyerek dzenlenm i kartlklar senaryosuna
UVgu bir ekilde yeniden oluturm ulardr. Tpk fotograf>.m ektii nesneye dayatt kart klar, aydnlatm a ve
kim alan (nnze kacak herhangi bir fotoraf bu
iin byle yapldn syleyecektir. Bir fotorafla aklnza
g rin i her eyi yapabilirsiniz yeter ki onu fotoraf makinesi
v* ona zg kortun sunduu teste kesin yant oluturacak
ya da k sapm asn doru adan yakalayn) gibi. T p
k lr test ya da referandum un herhangi bir srtm e ya
l orunu bir soru/yanta dntrdkleri zam an olduu
M'1" Byle bir teste tabi tutulan gereklik ise bu kez sizi,
v izelgeye uyarak teste tabi tutm akta ve siz de bu kodlamuy onun kurallarna uygun bir ekilde zm eklesiniz.
nk bu testin sunm u olduu her mesaj, her nesnede
niyatrletinlmi genlik bir kod rneine benzeyen bir
kodlama vardr.
G nm zde hemen her eyin karm za bir yelpaze
vn da oktan sem eli ekilde km as bile teste tabi tu
tulmakta olduum uzu gsterm ekledir. nk bu olgu
|U seim yapm aya zorlam aktadr. Bu olay bizi evreleyen
dnyay okuma/a ve seici olunan bir ifre zm e olay
m gtrmektedir, zler bu dnyada kullanc olmaktan
ok okuyucu ve seici durum dayz, yani bir okum a h c
resine dnm gibiyiz. O ysa dikkat edilm esi gereken bir
msus varsa o da bizim de srekli olarak ara (medium)
(lafndan seilerek teste tabi tutulm akta olduum uz ger
ileidir. Anket yapm ak am acyla seilen bir eantiyon gibi

l m iletiim aralar yaydklar m esaj nlar nraclgy


bizi ereve iine alarak kurgulam aya alm aktadr
nk bu m esajlar aslnda seilm i sorulardan olu
n ve alc rneklerine benzem ektedir. Tpk bir nesn
ksa aralkl algsal sekanslarla inceleyerek onun yerini be
lirleyip dene im altna alan (yerini bu ekilde belirleyerek
bir yap kaz ndrdklar ey gerek ve zerk gruplar deil
eantiyonlar, bir baka deyile m esajlardan oluan bir top
ateiyle toplumsal ve zihinsel olarak bir model kazan
rlm eantiyonlardr) sinirsel, dokunsal ve geri ekil
terden {retraKtil) oluan tepkiler gibi, bu i de. deney
durm ak bilmeyen karlkl i ie Reinelerden oluan ksrdng lcri bir dzeltm e ilem iyle yaplm aktadr. Bu
eantiyonlarn c gzeli hi kukusuz 'knm uoyudur*. K a
m uoyu gerekd deil, hipergerek bir politik tzdr. Bu
fantastik lupcrgcreklk teste dayal kurgu ve gdmlcmfli
sayesinde yalam aktadr.
Soru/yant eklindeki ikili (bina (re) emann ortaya
k inanlmaz sonulara y o l aabilecek katlar nem li bir
eydir. Bu ema her trl eklem li sylem bozup, bir za
m anlar altn an yaam olu p artk ad lnlc gelm i
bulunan gsteren ve gsterilen, bir tem sil eden ve bir temsil
edilen diyalektiine ksa devre yaptrm aktadr. Gsterileni
b ir ilev zellii tayan nesneler dzeniyle verilen oylarn
'tem sil etm e zellii tayan kiilere* tem silcilere gidecei
gr sona crmilir. Gerek yantlara sahip (zellikle y a
nt olm ayan sum lar sona erm itir) gerek sorgulam a sona
ermitir.
Btn bu sre, yan doru ve yanl, gerek ve d
sel arasndaki elikili sre, anlam n yitirm i u kurgu
sal hipergerek m antn iinde, y o k olu p gitm itir. Michel
Tort. L e notient intelleetual {Entelektel Katsay) balkl
kitabnda bunu ok iyi bir ekilde zm lem ektedir.
Sorunun

y a n tn b e lir le y e c e k

k e n d is i y d a

s o r u lu

y n e ltilm i o ld u u
y a n t a y n z a m a n d a

olan

ey

bizzat bu

jc k . d e il, k e n d is in e

bu

so ru n u n
so ru n u n

in s a n n o n a y k le y e c e i a n la m d r .

zontulanan

Bu

k i in in . r B u l a y a n n te n

d i in d e n b e k le d i^ y a n t la ilg ili o la r a k , g d e c e i e n u y g u n
t a k t i in d c s o n u c u o la c a k tr .

m d a iy isi
Y a p a y b ilg i. In lg r c tr r .c k a m a c y l a d e n e t im
r a k d n t r le n

n esn eden

yok

fa r k l

a lt n a a ln a

b ir e y d i r . Y a p a y

b ilg i s o n u t a g e r e k l i e i t . n e s n e l b i r b il< i b i r i k i m i y l e t e k
n ik (m e d u a a r a c l y la r e t ile n a r a s n d a k i fa r k a n la m a
n n o la n a k s z

bale

g e ld i i v a h i b ir m d t h a le d ir . IQ (z e k

k a t s a y s ) y a p a y b ir e y d ir .

Ank doru ve yanl yoktur; nk soru ve yant arnsn alglanabilen bir m esafe yoktur Testlerin altnda
gAf. zek ve dahn genelinde her trl anlam sreci so
nuta 'saylar giderek artan uygu M im lcre tezat tepl-1 er vermekten baka bir ey yapam ayacak bir kapasite
dzeyine' indirgenm ektedir.
Btn bu zm lem eler bizi dorudan M cLuhanln:
'Mevtinin is m essaoe* form lne gnderm ektedir. G er
ekten de anlam srecini oluturan ey ara ya da ara
m bavurduu kurgulam a, paralama, sorguya ekme,
yant bekleme ve kafa tleme yntem idir Bylelikle
Mt Luhan'm byk elektronik iletiim aralar am n e
den dokunsaf lir iletiim a olarak grd anlalm ak
ladr. nk bu ada grsele oranla dokunsa! evre srcine gerekten dc daha yaknz ve bu evrende m esafeler
nha byk olduundan dnebilm e olasl vardr D o
kunma bizim iin duyusal, duygusal (dokunmak ten ve
nesne arasndaki yaln bir ilikiden ok duyular aras bir
karlkl etkileim dem ektir") deerini yitirdii an yeniden
bu' iletiim evreni em asna dnebilir. Ancak bu kez bir
lokunsal ve laktk sim lasyon alanndan az edebilm ek
mmkndr. Bu alanda mesaj "m asaj a, yani ok eitli
yallardan sizden yant beklem eye, ksaca bir teste dn
mektedir. Her yerde teste tabi tutulup, yoklanmaktayz.
Ih yntem bir taktiktir. letiim evreniyss dokunabiltr.c"
zerine oturm aktadr. Burada, girdii bin bir klk aracl
yla toplumun! iliki dncesinin yerini alm aya alan,

"dokunm a* ideolojisinden sz etm eye gerek bile duym u


ruz. M olekler bir kum anda kodunun evresindeki gi
testin (soru/yant hcresi) de evresinde oluturulm
allan stratejik bir yaplanm a vardr.

X
letiim aralar ve sondajlar oyunu iine, bir bkn deyi
soru/yant adl entegre devre evrenine girdii andan tba
ren tm politik evren zgnln yitirm ektedir. Se"
evreni toplum sal dei tokuun bir yanta indirgenm i ol
duu ilk nem li kurum dur. Bir iaret kadar basitletiril
bildii iin ilk o evrensellem itir. IJir baka deyile millet
vekili seim leri ilk iletiim aracdr. XIX. ve XX. yzyllar
politik ve ekonom ik uygulam alar giderek ayn tip sylev
iinde deerlendirilm eye balanm lardr. Propaganda ve
reklam n, nesneler ve ynlendirici dncelerle ayn m an
tk dorultusunda pazarlanm a! ve ticarilctrilm csnd
uzlalm tr. Ekonom i ve politika arasndaki bu dil uyu
mu zaten bize zg bir toplum un gstergesidir. Bu top
lum da 'ek on om i p olitik ' yzde y z gerekletirilm itir Bu
ayn zam anda onun sonu dem ektir; nk k ayn evren
bir baka gereklik yan, iletiim aralarna zg, hipergcreklik iinde yok olup gitm ektedir. Burada da her terim
bir st aamaya, yani 3. basamak simlakrlnr dzeni aa
m asna tanm aktadr.
U - M onde gazetesinde yle denm ektedir:
Pek

ou m u zu n

'y o l d a n

p o lit ik a n n

ile t i im

a r a la r

t a r a fn d a n

k a r t l m a s 'n n z lm e s i v e t e le v iz y o n u n d m e

s iy le a l y a r la r t a h m in le r in in (s o n d a jla r ) p o lit ik b ir g r
n y e r im

a lm a s n k n a m a s , b u

in s a n la r n p o lit ik a h a k

k n d a h i b ir e y b ilm e d ik le r in in k a n td r

Bu politik hipergerekilik evresinin temci zellii: iki k a


natl sistem ve politika adl oyunda sondajlarn alternatif
edeerlik aynas grevi yapm ak zere devreye girm esidir.
Sondajlar her trl toplum sal gr rcfminn te
sinde bir yerdedirler. Artk kam uoyu gr sim laknn-

ln baka bir eye d e bavurm am aktadrlar. Toplum sa)


nalar ya da kars am alan gz nnde bulundurmayan nem li olan yeniden-retim in kendisidir- b ir GSMH
kail retim glerinin dsel bir yansm asysa, ayn batu atst dorultusunda, kamuoyu gr de kamuoyu
.flr benzeri bir eyin yansm asdr. Kamuoyu gr
konutunda nem li olan bir kam uoyu gr imgesinin
slnn yerini alm asdr. Kitleleri tem sil etm enin srr da
urada yatmaktadr. Bundan kiyle hi kim se herhangi bir
gr retmemek herkes kam uoyu gr n yeniden retnuitdir. stelik bu ii tm grleri onlarn bir tr genel
edeerlisi olan bir eyin iine tkarak gerekletirm eli ve
bunu tekrarlam aldr (kiisel seenek ne olursa olsun ge
mdi yeniden retm elidir). Maddi alanda okluu gibi grri konusunda d a retim sona erm itir; yaasn yenidenretim dzeni. M eLuhan formlnn en anlam l olduu
ver bu rasdr.' Kusursuz bir kam uoyu gr varsa o da
iletiim arac ve m esaj kilisidir. Byle bir kam uoyunu bil
gilendiren sondajlar ise srekli olarak arac mesaj olarak
dayatm aktadrlar Bu adan onlarn televizyon ve elektro
nik iletiim aralar dzenine ait olduklar sylenebilir ki,
zaten daha nce bu sonuncularn da durm ak bilm eyen bir
soru/yant oyunu, dur durak tanmaynn bir sondaj arac
olduklarn renm itik.
Sondajlar krmrsudm gdm lcyicisidirler. Oylarn
ynn deitirebildikleri dncesi doru m udur yoksa
yanl m ? Gerekliin doru bir fotorafn m sunm ak
tadrlar yoksa hungi yano bkldn bile bilm ediim iz
simlasyona zg bir hpcrolanda. bu gereklik nnn
krlmas ya da basit ynlendirm eler trnden bir ey m i
dirler? Bu doru m udur yoksa yanl m ? Karar verebilm ek
olanakszdr. Haklarnda yaplabilecek en kusursuz ve a y
rntl bir zm lem enin varsaym lar bile tersine dnd- *

3.

basam ak

aimlayon

d z e n in e

g e ild i in d e

m edium is

m c s s a g e 'g s - .e r g e m n e k o n o m i p o lit i in in tn k e n d is id ir ; n k
a ra ve

m e s a jn

b ir b ir le r in d e n

y o la b ild ik le r i a a m a

m a k s im la s v o n e v r e n in in t e m e l z e lli id ir .

2. b a s a

rleblm ckledir statistik ahlaki bir izcilik tamaktadr.


Bu kararszlk sc her sim laayon srecine zg bir eydir
(daha yukardaki bunalm n getirdii kararszla baknz).
Bu yntem lere istatistik, olaslk hesaplan, ilemsel siber
netik) zg i mantk hi kukusuz ok kesin ve "bilim
seldir". Ancak bir yerlerd e bu m antn hibir gereklikle
drtenedi girlm ektedr Bu (doru ya da ynl; bir
gereklik evreninde knlm adn yoksun dsel bir ykye
benzem ektedir Bu m odeller glcuni |>u dscUiktcn alr*
lorken ayn zamanda onun kendilenne, gerein m ucizevi
bir ekilde kendi m odellerine uyacan, yani kusursuz bir
gdm lcm c rCnfl olabileceini dleyen b ir kast ya da
g n b a zg, paranoyaka projeksiyon rn testlerden
baka bir gereklik brakm adn da grm ektedirler.
statistikler iin geerli olnn senaryo, politik evren a d
na dzenlenm i partisyon iin de geerhdir. Bu senaryoya
gre birbirlerinin yerin e konnbilen ounluk/aznlk Ribi
gler vs. art arda dnp gelm ektedirler. Bu salt temsil
edilm e aamasndaysa temsil etm enin hibir anlam a sahip
olm ad grlmektedir. Politikay ldren ey, aynm layc kartlklar oyununun ok iyi bir ekilde dzenlenm i
olm asdr. Politika evreni, zellikle dc iktidarnki. giderek
boalm aktadr, ik i politik snfn arzularnn gereklem e
si. yani toplumsal tem sil edilm enin kusursuz bir ekilde
gdnlcnebilm esi iin denen bir fidyedir. Kusursuz bir
ekilde yeniden retildii anda her trl toplum sal tzn
gizlice v c yum uak bir ekilde bu m ekanizm ann dna
km olduu anlalmakta<lr.
Sondajlar konusunda da durum farkl deildir. Oodajlnrn politikaclardan bakas inanm am aktadr. Tpk
reklam lara pazarlam aclar ve reklam clardan bakalarnn
inanm am as gibi. Bunun nedeni zel b ir aptallk (bu da
gzden kan lm an as gereken bir olaslktr) biimi deil
sondajlarn politikann gncel ileyi biim iyle olan benzer
liidir. Bu yzden gerek" b ir taktik deere sahip olm akta
ve politik snf dzenleyen unsurlar olarak i grm ektedir
ler. Dolaysyla politik s n f onlara inanm ak durum undadr
vc de inanmaktadr. Gerekten baka inanan binleri var

niK? insanlarn sondajlar ve iletiim aralar araclyla


krvif alarak izledikleri ey hiliin h iperten sile si olan po
litika evreni adl brlesk gsteridir Gsteriye dnm
btr anlamszlk insan neelendirm ektedir Bu gsterinin
ald en son biim se istatistik tefekkrdr. Nedense her
turnan derin bir d krklna yol amaktadr. Kamuya
ait her trl sz em ip yutan sondajln her trl da
vurum srecine de ksa devre yaptrarak bir tr d k
rklna yol am aktadrlar. Byleme gleri mgenin lc
irl olas gereklii nceden yaratabilme yetisinin neden
olduu boluk ve ekim dzeyinin yol ott etkisizletirm e
gcyle ayndr.
Sondajlarla neden olduklar nesnel etkilem e sreci
arasnda bir iliki yoktur. Propaganda ya da reklam konu
tunda olduu gibi sondajlar da ounlukla direniler ya
da bireysel ve kolektif tepkisizlik araclyla etkisiz kln
maktadrlar Onlarn sorunu tm toplumsal uygulam alar
ieren ilem sel bir s'tmlasyon. yan tm toplum sal tzn
kimsen* hale getirilm esidir. Bir baka deyile kann yerine
iletiim aralarnn beyaz lenflerinin konulmasdr.

X
Soru/yant denilen ksrdngnn uzantlaryla hemen
her alanda karlalm aktadr Anket, sendaj ve istatistik
yntem leri zerine ken bu radikal kukuculuk sayesin
de yava yava d a olsa bu alanlarn yeniden gzden ge
irilm eleri gerektiinin farkna varlmaktadr. Ancak ayn
kuku om oloj iin de p/v,-erlidir. Doal olm ak yerlilerin
sim lasyon yeteneinden yoksun kusursuz doal varlklar
olduklarn kabul etm iyorsanz. Sortin orada do burada da
ayndr, ynendnen soruya sim le ed im i yanttan (so
ruyu yeniden retenden) bakasn alabilme olanakszl
Fen bilimleri alannda bitkiler, hayvanlar ya da cansz
maddeyi sorgulayp da nesnel" bir yant alam am a gibi bir
ansszlktan sz edebilm ek zordur Sondaj yaplanlarn
sondaj yapanlara, yerlilerin etnologlara, zm lenenlerin
zm leyenlere verdikleri yantlar konulundaki ksrdn

gnn kusursuz denilebilecek bir dzeye ulat syle


nebilir. Kendilerine som som lan insanlar kendilerinden
verilmesi dlenen ve beklenen yan tlan verm ekledirler.
Psikanalizdeki transfer ve kar-transfer bile gnmzde
sel/fulftlling prophecy* (nisann kendi kendisi hakknda
*

in d e b u lu n u la n g n c e l p s ik o lo jik " d u r u m b u k s a d e v r e t a r a
fn d a n

b e lir le n m e k t e d ir . B ir ilk b a k a ld r m a e v r e s i v e z g r l k

h a k k ilkesinin o l u t u r u l m

a s n d a n s o n r a z g r le e n o c u k la r

e r g e n le r in z g r l k t a le p le r i a s ln d a s z c n

ve

gerek o n l u n u n

du a n a b u b a la n n z g r le m e le r in e y o l n m g ib id ir . T a le p le r in
d e |h er z a m a n k i g ib i u z la la n )a z o la n v e ) g le r e k s a ld r g a n la a n
( r e n c ile r , lis e lile r , e r g e n lik a n d a k ile r ) b u d u r u m u s e z in le
m i
bu

g ib id ir le r .

Ana

Ir o b n ln r v e

ta le p le r d e k e n d ile r in i

e itim c ile r in

b e lli e t m e k t e d ir .

a r l v e

s z le r i

G e n le r k e n d ile r in i

n ih a y e t y a ln z , z g r v e s o r u m lu h is s e t t ik le r i a n d a , b ir d e n b c ,
a s ln d a b u s r e i in d e , g e r e k le n z g r l k le r in e k a v u a n la r n
" t e k ile r * o ld u u n u f o r k e t m i le r d ir . B u y z d e n d e o n la r ra h a t
b r a k m a k n iy e t in d e d e ild ir le r . o c u k la r , a n n a b a b a v e e it im
c ile r i d u y g u s a l m a d d i t a le p le r le d e il, i k in b ir C e d ip a l y o r u m
la m a

d o r u ltu s u n d a

gzden

g e ir ilip ,

d z e lt ilm i

b ir

t a le p le

ta c iz e tm e y e b a la m la r d r . B u ir o n i v e y a d s m a y o lu y la s a p t r lm (d i e r in d e n

o k d a h a b y k o l a n l b i r h p c r b .- - .m llk .

y a n i p s ik o lo jik y a p n n k k e n in d e

la r p a ro d isid ir.

futturum lib k lin a l m ekanizm a

B u t a l e p b i r i e r ik . b :r g n d e r e n le r s is t e m i v e b ir

t e m e ld e n y o k s u n o lm a k la b ir lik t e b t n b u z e llik le r i ta y m
b ir ta le p te n

ok

d a ln

a c m a s z d r .

B u g e r e k le m e s i

o la n a k

s z s u f/ b o b ir t a le p t ir . B ilg i (e it im ) y a d a d u y g u s a l ili k ile r in


(a ile ) i e r i i,

p e d a g o jik

ya

da

a ile y e z g

g n d eren

s is t e m le r i

z g r le m e e y le m i s r a s n d a t a s fiy e e d ild ik le r in d e n , g e r iy e k u
r u m u n i i b o a lt lm b i im in e u y g u n b ir t a le p k a lm a k t a d r . B u
s n p k in v e o k n a t b i r t a le p t ir

B u t r a n s fe r e d ile b ile n (y a n i

g n d e r g e s is t e m in d e n y o k s u n , g n d e r m e y a p lm a s o la n a k s z )
b ir a r z u d u r .

Bu

a rzu yu

b e s le y e n

e y e k s ik lik

du ygu su , yan i

b o b r a k la n d u y g u s a l a la n , z g r le t ir ilm i " a r z u d u r . K e n d i
g r n t s ta r a fn d a n

a k l b a n d a n a ln m b ir a r z u , a r z u n u n

a r z u s u , y a n b u r a d a d a i i e g e m i b ir a r z u d n c e s i v a r d r .
Bu

h ip e r g e r e k b ir a r z u d u r . S im g e s e l t z d e n y o k s u n o la n

hu

a r z u k e n d i k e n d in in t a k lid in e d n e r e k , y a a m n k e n d i y a n
s m a s v e d k r k l

s a y e s in d e s r d r m e k te d ir . B u g n s z

c n g e r e k a n la m n d a t a le p " e d ile n e y i l e b u d u r . N e s n e y a
d a 'k l a s i k ' a n la m d a k i

t r a n s fe r e d ile b ile n

ili k ile r in a k s in e bu

tahm inlerde bulunma yetenei) bu ynlendirici, sinle


arzunun zlebilmesi ya da sonlandnlabilmesi olanakszdr
Smie Edilmi Oedipus.
Pranois Richard syle vnzyor:
renciler brden y a d zlerle baytan kartlmak slyorlar. Oyun
ba:an karna zerine kurulduundan bu oyunu ironik bir ekil

11111

oynuyorlar.
sahip o ld u u n bib iyi v t r , burada hazr b u lu n ,
mademki A z en de o zaman konu, buraya konumak in geldin '
Hu yalnzca bu tartma defclir. n k otonte tartlp, anlam .*
lastka kendiliinden artan bir otorite talebiy le karlalmaktadr

de

Daha iy. yadsyabilmek amacyla Oedipus numarasna yatmakta


d iU r retim elem an babadr. Ona b a l denilerek elenilmekte,
ensesi oyunu oynanmakta, bu durumdan rahatsz olma numaras
ekilmekte, bun a dokunm ayn ve tahrik etm eyin' oyunu oynan
maktadr Sonu olarak ama tinsellikten kurtarmadr.*

Ayna ekilde hastann, hekimin kendisinden talep ettiini san


d Oedipus kompleksini eri istemesi, Oedipus kompleksiyle
ilgili eyler anlatmas ya da bu kompleksin zmlenmesine"
ynelik dler grmesi de acaba bir direni biimi olarok ni
telendirilebilir mi? Yine ayn ekilde retim eleman da ken
di Oedipus, bastan karma numarasn yapmakta, yani senli
benli olmnktn. srtOnmcktc, yaknlamakta, egemenlik altna
almaktadr. Ne var ki. bu bir arzu drjl arzu smlasyonudur.
Oedipol psikodram simlnsyonu (ancak aslndan ne daha az
gerek ne de daha az dramatiktir). Bilgi ve iktidar zerine otu
ran gerek bir libidin.il meydan okuma yo da bilgi ve iktidarla
ilgili (I98 Mays sonrasnda niversitelerde grlen cinsten)
gerek bir yas tutma olayndan ok farkl bir ey. imdilerdeyse
artk umutsuz bir yeniden-retim evresinde. Bu evrede kazanlacnk bir oyun olmamasna karsn sm.akr maksimum d
zeydedir. Bu ayn zamanda abartlm ve parodi zellii tayan
bir simla&yondur. Ayn nedenlerden dolay smlasyonun da
psikanaliz gibi bir sonu yoktur.
Bitmek B.met,cn Psikanaliz.
Transfer ve kars-transfer hikyesine bir blm daha eklene
bilir Bu blmn ad: transfer ve kars-iransferin smlasyon
yntemiyle tasfiyesi olabilir. Transfere bir are bulunamama
s nedeniyle psikanaliz kendi kurumsal tzne dntrd
bilinaltn bundan byle bizzat retmek ve yer.iden retmek

edilm i, reeden belirlenm i yan l olayndan kurtulamamaktadr. Burada tu h af bir paradoksla karlalmaktadr.
Sondajlar.'! yant verm eleri istenen, zm lem eleri yaplan
insanlnrlft yerlilere lamr.au 808 hakkna bir daha Kariye
dn mtnkn olm ayacak bir ekilde ksa devre yaptr
larak. yok edilmitir. Bu yadsm adan yola klarak etnolo
ji. psikanaliz, sosyoloji gibi disiplinlerin m thi bir ed id e
geliebilecekleri sylenebilir. Ancak bu gelim e su zerine
yaz yazm cinsinden bir ey olacaktr zira sondaj yaplan,
zmlenen insanlarla yerlilerin ksrdnglem i y a ra la
r yin e d e bir meydan okumu ve zaferle sonulanm bir
rvantr; nk bunlar sorulara istenilen yan tlan vrrip,
onlnn yaltarak aslndo iktidara zg ksrdngden asla
kurtulmntulnrna neden olm aktadrlar, yani kendilerin
den beklenen, ayna grevini yerine getirm ektedirler, lp k
semenlerinin yantlarn ok yakndan izleyen temsilcile
rin temsil ettikleri bir eyin kalmad seim sistemi gibi,
yani bir anlamda politikaclarn hibir eyi denetleyenlezorundu Katarak srdrlmesi olanaksz hale geldiinden siml.syon yoluyla tasfiye edilmelidir Psikanalizi ldren ey
bilinalt slergetcrin/n dei toku edilir hole gelmesidir. "pk
devrimin ekonomi politiin eletirel gstergeleriyle dei toku
edilir hale gelmesiyle lm olmas gibi Frcud bu ksa dev
re olayn analitik dn armaan edilmesi ya da h.stahrda
"nceden-igrctllne* yoluyla analitik bilgileri balama eklinde
6ng0rr.:ti. Ancak bu olay yine dr bir direni, hr saptrma
eklinde yorumlanyor ve ne zmleme ne de transfer lktslni
temelden sorgulamyordu. Bilullyln, bilinalt syleri tn 3.
basamak mekanizmalar dzeyinde grdn bildiimi' slmlatris ngrme senaryosuna uygun bir ekilde ortadan taybolmulnrdr. Bu durumdu zmlemenin bir sonuca ulamas
olanakszlatndan, mantksa) ve tarihsel anlamda sonluuiolamamalardr nk zmleme havali bir yeniden-renm
tz, yan :akbin belirledii bir bilinalt zerinde sabtlcnmitr. Uural: da bilinalt mesajlarna psikanaliz adl "medm"
tnrnfndar. ksa devre yaptrlmtr Bunun nd lbdnal hipergerekilk-ir. u nl gerek, simgesel ve dse! kategori* r.
ne bunlar yoldan kartan hipergerek kategorisini He eklemek
gerekecektir.

ilkleri sylenebilir. le bu yzden egem enlik altndakl*rn gdmlenmi yaot yine de bir anlam da gerek bir
yt, iktidarn iktidar gm m esi zerine oturtulan umut
u s a b i r i n t i k a m g i r i im id ir .

X
t dim i 'dem okratik sistem ler" iki kanattan oluan
(iktidar-muhalefeti bir ardklk formlne taklp kalm
lardr. Ynetim soldan saa ayn zelliklere sahip bir po
litik snfn elinde olmakla birlikte tekil bir grnm sun
mamaktadr. Oysa tek partili totaliter bir dzen, dengesiz
!>r biimdir, nk |*otitika sahnesini etkisizletirerek k a
muoyuna dayal bir fved back', yani transistorize edilmi
politika adl makinenin oluturduu entegre devreye zg
minimal akm snlayrmanaktadr. Tem sil etmenin olabi
lecei son biim urt arda dnp gelmedir; nk bu basit
bir biimsel dayatma '.zcnnc oturan vc iki ta ra f arasndaki
kusursuz rekabet den dem in e yaklaldka r.aUcm.l d
zeyde talep gren bir f zen d ir. Bunun m ant udur: De
mokrasi politik dzende bir edeerlik yasas oluturm ak
ta vc bu yasa bir yandan iki terim arasndaki edeerlik
olayn yem den harekete geiren bir baskl oyununa yol
aarken; dier yndar aralarndaki o klcal fark sayesinde
kamusal uzlamay salamakta vc temsil etm e dzeninin
son halkasn olutur a k ta d r Bu. sahnede Politik Akln
karanlk bir yansmasndan baka bir oyuncunun bulun
mad ilemsel bir tiyatrodur. Demokrasinin temel ilkesi
olan bireylerin zgr seim* haklar sonuta gerekten de
bunun tam tersi denilebilecek bir grnm almtr. Bir
baka deyile oy temel bir zorunlulua dntrlm tr.
Hukuken bu byle olmasa bile sondajlar' tarafndan des
teklenen statistikle rrt arda dnp gelme zerine kuru-

Bizimkinden ok dahi gelikin olan Atina demokrasisi yeterli


sayy salayabilmek -m. olas tm bask yntemlerini dene
dikten sonra, mantkla! adan oyu, karl olan bir hizmet
ekline sokmak zorunda kalmt

lu poliik yap asndan bir zorunluluktur. Oy m s tta n tf


sa l olm a zellii kazanmtr. Demokrasi ileri bir biimsel
aam aya ulatnda eit paydalar (50/501 arasnda dnp
durm aya balamt r O y ise zerreciklerin Browniyen devi
nimi ya tlu olaslk iicsaplanna benzeni itir. Sanki herkes
geliigzel bir ekilde oy verir gibidir. Sanki oy veren m ay
munlardr.
Bu noktada mevcut partilerin tarihsel y a da toplum
sal anlam a sahip herhangi bir ey sylemelerinin hibir
anlam yoktur. Tam tersine partilerin hibir eyi temsil
etm em eleri gerekmektedir, nk oynanan oyunun, son
dajlar, biim sel ve istatistik zorlamann bylem e gc
ok byktr.
Klasik" seim stem i, oyun kuralnda salanan uz
lama gerei, politikann kendiliinden belli lde etki
sizlem esini ieriyordu. Ancak bu aam ada, gerek bak
alan zerine oturan toplum sal bir kartlk temelinde,
temsil edilenler ve tcn sil edenlerden sz edebilm ek mm
kndr. H> elikili gnderen sistem lerinin kendi kendin
den baka bir eyi if;,dc etm eyen sondajlarla daha batan
medyatikletirilm i ve trdeletirilm i bir kamuoyu ek
linde etkisizletirilmesi, "tepede art arda dnp gelm elere,
bir baka deyile iki ;>arii arasndaki kartlk simlasyonu, karlkl amalar n em ilm esi ve her trden politik sy
levin tersine evrilmesine yol aacaktr. Tpk simlasyonun gsteren ve gsterilen tesindeki ekonomi (Hilitin sa f
biimini belirlem esi gibi, temsil edilm e vc temsil etmenin
tesinde, sa f bir tcm sl edilm e vardr. Tpk paralarn bo
lukta uum asnn ve ba bo braklm muhasebelerinin
kullanm ve deiim dierleriyle her trl retim tznn
tesinde y e r alan sa f tir deer oluturm as gibi.
X

Kapitalin tarihsel devinimi onun oligopolc ynelik bir ak


rekabet aamasndan tekellem eye doru gittii eklinde
grnebilir. Ayn ekilde demokrasinin devinimi de ok
partliliktcn iki partlilje daha sonra da tek partiye do-

n grnebilir. Ancak bu grnmler kesinlikle yanltr.


nk gncel Ogopol (ok kutupluluk) ya da dopo) (k
kutupluluk) tekelin taktik bir yansmasnn sonucudur.
Tm alanlarda dopol monopoln en on evresi olarak g
rnmektedir. Pazar Imonopoln) tekelini ykan ey politik
irade (Devletin mdahalesi, anti trst yasalar vs.) deildir.
Zira hayatta kalmak isteyen her (niler sistem ikili hr d
zenleme yaratm ak zorundadr Byle bir dzenleme tekel
lemeye engel deildir, tam tersine, a f ikidann kendini edegeli deikenler eklinde sunmas gerekmektedir. Yni
iktidarn muhalefet araclyla yanstlabilmesi iin ikiye
blnmesi gerekmektedir. amar tozlarndan bar iin
de birlikte yaam aya kadar bu byledir. Dnyay denetim
altnda tutabilmek i iki sper gce gerek vardr. nk
tek bir imparatorluk kendiliinden kecektir. Terr den
gesi ise bu dzenlenmi kartln ayakta kalnasm sala
maktadr. nk strateji yapsal zelliklere sahiptir yoksa
atomik deil. Bu dzenlenm i kartlk ok daha karmak
bir senaryoya dayandrlarak dallandrlp Duuaklaulrlsn
bile m a kalp ikili bir yapya sahiptir Bunda byle ak bir
d elb y a da rekabete dayal bir mcadele yerine, yalnzca
ikisi bir arada" kart iftlerden sz edilecektir.
I n kk ayrc birim den |soru/yant zerrecii Rib)
ekonomi, politika, evrensel bir arada yaam ay ynlen
diren byk makro sistem ler dzeyine kadar kalpta bir
deiiklik yoktur yani 0/1. kiye klime gncel sistemlere
zg m etastabl ya d a hom costatik bir biim olarak ken
dini kantlam akla meguldr. 0 / 1 bizi egem enlii altna
alm olan simlnsyon srelerine zg bir ekirdektir.
ok deerlilikten [poliualans) totolojiyc, ili bal stratejik
biimde herhangi bir deiiklie yol amadan, dengesiz bir
deikenler oyunu eklinde rgtlenebilir. Bu simlasyonun ilahi biimidir.*
* Bu anlamda ikili yaplan antropolojik" yaplar ve ikili r
gtlenmeyi ilkel toplumlum temel yaps olarak sunan LevStrauss'un rndikl bir ekilde eletirilmesi gerekmekledir. LcvStraussn ilkel toplundan dllendirmeye alt ikili biim

124 Simgt&et Dtfa 7bkue c dlm

X
New York'ttkl Dnya Ticaret M erkezin d c neden iki gkdclen vardr? Oysa .Manhattandaki tm byk gkdelenler
dikcylem eslnc m cadeleye dayal bir rekabetin rvn o l
duklarndan kapitalist sistem e uygun bir mimari manzara
oluturm ulardr Buras birbirlerine saldran piramit bii
m inde gkdelenlerin oluturduu vahi bir orman gibidir.
Sistem, New Yorka deniz tarafndan gelindiinde ortaya
kan, nl grntsyle rten bir m anzara sunm ak
tayd. B u grnt birka yl iinde tam am en deimitir.
Kapitalist sistemin piramite benzeyen ehresi sanki bir de
likli karta dnmtr. Gkdelenler a rtk birer dikilita
eklinde deil birbirlerine meydan okum aktan vazgemi,
bir istatistik grafiinin kolonlarn andran, bitiik dzen
eklinde ina edilm ektedirler. Bu yeni m im ari sistem ise
artk rekabete deil muhasebeye dayal, rekabetin kar
lkl bantlar lehine ortadan kaybolduu b ir grnt su n
m aktadrlar. (New York kentinin tarihesine baktnzda,
dnyada kapitalist sistemin gncel biim ini tm boyutla
ryla ve inanlm az bir sadakatle ortaya k oya b ild i tek kent
olduunu grrsnz Sistemde bir deiiklik olduu anda
New Y o rk da da annda bir eyler deim ektedir. Hibir
Avrupa kentinde byle bir srece tank olam azsnz). 13u,
tekelci b ir m im ari grafiktir. Birbirlerine kusursuz bir ekil
d e paralel olan -l metre yksekliindeki Dnya Ticaret
M erkezi'ni oluturan iki gkdelenin tem cileri birer kare
eklinde olup, binalar kusursuz bir ekilde dengelenm i vc
birbirlerini grmeyen birleik kaplar biim indedir. Birbiri
nin ayn k tane gkdelen olm as lcr trl rekabetin, her

bizim yapsal mantmzla bize zg koddan baka bir ey de


ildir. Bu b-.zm arkaik* toplundan egemenlik altna almamz
salayan koddur Levi-Strauss. tm insanlkta ortaklaa bulu
nan zihinsel yaplar ekline soktuu bu kalb onlara kakala
yarak kyak ektiini sanmaktadr. nk bylelikle BatYl
kendileri t dzenleyecei vaftiz trenine daha iyi hazrlanm
olacaklardr.

StmJafcrfor fJzci! 125

trl zgn gnderenin sonu erdii anlam na gelmektedir,


l rk bir gkdelen olsayd paradoksal b:r ekilde tekelden
0/. etmek mmkn olm ayacakt; nk tekelin ikili bir
yap zellii tam aya baladm grm bulunuyoruz.
Nnf bir gstergeden ancak kendi kendisinin ikizini rote>-ildiinde sz edebiliyoruz. Kendi ikizi tarafndan yinelen
diinde gsterge gereklen de anlam a bir son vermektedir.
\ndy NVarholun tm alm alar bunu kantlar nitelikte
dir. Marilyn Monroe'nun tekrarlanan y z grntleri ayn
ramanda orijinalin lm ve yeniden canlandrmann
Onu anlamna gelmektedir. D nya Ticaret Mcrkczi'nm iki
gkdeleni rktc bir kendi kendini tekrarlama sreci
ime girm i olan sistemin nasl ksrdngse! bir grnm
l olduunun sonut gstcrgesidirlcr. O ysa daha nce
ki gkdelenlerin h er biri bunalan ve m eydan okum a zeri
ne oturan bir sistemin srekli olarak kendi kendini amas
anlamna gelmekteydi.
Burada kendi kendini tekrarlam aktan kaynaklanan
Inr byleyicilikten sz edilebilir Nc katlar yksek olur
larsa olsunlar tm dierlerinden daha yksek olan bu iki
gkdelen dlkeylcm eslne gidiata bir son vermilerdir. O n
lar dier gkdelenleri yok saym aktadr. Onlar dierleriyle
ayn kan tamamaktadr. Dierlerine m eydan okumam ak tave kendilerini onlarla karslatrtnamaktndr Onlar
birbirlerinin

yzeyleri

araclyla birbirlerini yanstm akta

ve bu benzerlik stne kurulu birbirini yceltm eye y


nelik prestijle idare etmektedir. D anva yanstabildikleri
tek ey bir model dncesidir. Onlar birbirleri iin vardr
ve ayn ykseklie solup olm alar ap gemeyle ilgili bir
deer ifade etm em ektedir. Bu y kseklik yalnzca modeller
ve kom tasyonlar stratejisinin, sistemin merkezinde -N cw
York gerekten d e sistemin ta m m erkezindedir- rekabete
dayal geleneksel stratejiyi tarihsel anlam da egem enlii a l
tna alm olduunu gsterm ektedir. Rockfcllcr Ccntcr'n
iki gkdeleni cam ve elikten oluan yzeylerinde birbir
lerini yanstm aktadrlar. Tpk btn kentle olduu gibi.
Gkdelenler krleince d yzeylerini yitirmilerdir. M an
hattan

C hase

Bank

ya

da 1960l yllara ait en cesur nina-

riyc sahip binalard hl karlaabildiim iz yapnn ii ve


dyla ilgili gnderenler sistem i, rnein binann ehresi
olarak kabul edilen d y zey bugn ortadan kalkmtr.
Dikeylik zerine kurulu sz sanatnn ortadan kaybolm a
syla birlikte ayna/yansm aya dayal sz sanat da ortatlan
kalkmaktadr. Geriye iki saysnn iine tklm bir seri
kalm aktadr. Sanki m im ari d e sistem gibi kusursuz bir
model, yerinden km ldatlm a* olanaksz bir genetik koda
uygun bir ekilde davranm aktadr.

SMLASVONUN HPEROEREKL
Btn bu aklam alarn nedeni dijital bir mekn tanm
yapabilm ektir. Modellerin kutuplam alar, yaylm alar, e
kim gleri zerine oturan kodu zg bir m anyetik alan ve
kendisinden hibir zam an katlam ayan en kk ayrc
birim lerden isoru/yant hcresi bir tr anlam n sibernetik
atom una benzem ek tcdij oluan bir akm. Bu yntem le d e
netlenen bir alanla geleneksel bask, yani anlam olan bir
iddet zerine oturan polisiye basknn l>elir!edii alan ara
sndaki farkn bilincinde olm ak gerekir. Tepkisel bir zellik
tayan bu eski koullanm a alan, Pavlov'm program lan
m, tekrarlardan oluan saldr dzeneinden esinlenm i
olup, bu alann daim byk boyutlu olanlaryla "durm ak
bilm eyen" reklam kam panyalar ve 19.101u yllarn politik
propagandalar evresinde karlam aktayz. Bu. hayvani bir
korku ve boyun em e davran oluturm aya ynelik, za
naatsa! ve snai bir iddet biim idir. Btn bunlarn artk
bir anlam kalm am tr. Totaliter, brokratik younlam a,
ticari d eer yasas dnem inden kalm a bir emadr. Edecrlikicr sistem i gerekten de g en el bir edeerlik biimini,
yleyse btnsel bir srecin m erkeziletirilm esini zorunlu
klm aktadr. SimClasyona oranla bunun arkaik bir aklclk
biim i olduu sylenebilir. nk burada dzenleyici role
sahip olan ey m odellerin y a y g n la trm a s d r yoksa genel
edeerlik olay deil Bu biim artk genel b ir cdcerliit
deil ayrmlnyc bir kartln parasdr. Em redici bir

sreten, kod araclyla ayrm a/yaltm a, ltim atom dan


dilee, pasir olm a zorunluluundan znenin 'a k tif ya n
t* zerine kurutan m odellere, zneyi ieren, "oyun tr*
katlmn vs. yer ald, dur durak tanm ayan doal yan t
lar, neeli /eed-bncfcler ve evreye yaylan balantlardan
oluan total bir ortam (evre) anlay zerine kurulu bir
modele geilmitir. Nicolas S ch lfere gre bu. *gcncl bir
havann som utlatrlm as"dr. Bu, koda zg klandrl
m alan iinde yer alun birka byk m odelin (byledii)
kendine doru ektii on binlerce uyarc, m iyatrlctirilm l testler ve sonsuz sayda oaltlabilecek soru/yanttan
oluan, katlm a dayal byk bir bayram dr.
Tekno-klandrlm -knelik m ekn ile dinam ikle
tirilm i nekr.a dayanan total bir tiyatro grnm ne
brnm byk bir dokunsal letiim Kltrne doru
gidilmektedir!
Bu balant kurm a, du yu sal taklitilik, dokunsal m is
tisizm den oluan b ir d gcdr. Bu ilem sel simlasyon, oklu sim lasyon ve ok yantl evrene evrebilimin
tamam eklenm ektedir Bu d u r durak tanm ayan baarl
benim sem e testi, hayvanlara zg taklitilik dzeyine in
dirgenerek, doal bir grnm e kavuturulacaktr: 'H a y
vanlarn iinde yaadklar evren in renk ve biimlerine
uyum lanm a sreci insanlar iin de geerli bir olaydr* (N.
Schffcr). Hatta *o doutun gelen evrebilim anlaym
sahip Kzlderililer iin bile Reerlidir. Etki/tepkiler, tak
litler, vurgulam alar, yan ak sistem lere zg evrebilim
sel birincil, olum lu ve olu m su z /eed-bocklerlc birlikte a
lan bu gedik taralndan yutulacaktr. Sahip olduu ideoloji
ise, daha esnek bir rasyonel d nce erevesinde, Pavlov
refleksinin haberle dzenlenm i bir biim inden ibarettir.
Bylelikle zihinsel saln koullandrlm a srecinde,
elektrooktan bedensel davurum aam asna geilmitir.
Hem en her yerde zora ve zorlam aya dayal dzeneklerin
yerini gereksinim , alglam a, arzu vb. kavram larn ilem sel
letirilm esine dayal bir ortam oluturm a dzenei alm
tr. Genellem i bir evrebilim i, kandrm aca" v e balm

m istiiyle V/( Planda yer altn (neden olm asn?) Estetik


ve Kltrel Yeniden Yaam a Dndrm e M erkezleri* ve bir
kadn gs eklinde ina edilerek "... oluturulm u bir
ortam araclyla st dzeyde honut olm a olana sala
yacak Ho Zam anlan Cinsellikle Deerlendirm e Merkezine
kadar giden ortam simlasyonu. Her snftan emeki bu
tahrik etm e m erkezlerine girebilecektir . 'S ilin d ir biim in
deki kk bir fzecik etrafnda dnen h iperbolik bir emberscl dzenee gre" oluturulm u u "total tiyatro'nun
yaratt dinam ikletirilm i meknn yol at byleyici
lik. Artk ne sahne vardr, ne ara ne d e bak . Gsteri
ve gsteri zellii tayan her ey sona erm itir. Gidiat
total. kaynatrc, dokunsal, (artk estetik deil) duygula
nm lar (cstczk) ve saireden yanadr. Bu durum da insan,
elinde olm adan kara mizah tr duygulara kaplmakta ve
Artaud'nun total tiyatrosu, Vahet Tiyatrosunun iren
bir karikatrn andran bu dinam ik m eknl simlasyon
olayn dnmektedir. Burada vahet y erin i minimum ve
m aksim um uyar eikleri ile doyum a ulam a eiklerinden
yola klarak hesaplanan alglam a kodlarnn" kefedilm e
sine brakmaktadr. Tutkulara dayal klasik tiyatrodaki o
eski *katarsis" bile bugn sinlnsyon sayesinde bir homcoptiye dnm tr. Yaratclk da bu ekilde srp g it
mektedir. Bu ayn zamanda gerekliin hpergcrekltk,
gerein tercihen baka bir ycm dcn-rein aracna -rek
lam, fotoraf v s .- yaptrlan kusursuz kopyas araclyla
k demektir. Aratan araca taman gerek bylelikle
buharlap yok olmakta, bir lm alegorisine dnmekte,
ancak bu yok olu nedense onun daha bir glenmesine
yol am aktadr. Bu dununda gerek yalnzca kendi kendisi
iin var olm aya balam aktadr ki bunun bir tr yitirilm i
nesne -o artk bir yeniden-retim nesnesi d eil yadsmann
ve riteliem i bir kendini yok etm enin, kendinden gemi
biimi, yan i hipergerektir- fetiizm i olduu sylenebilir.
Gerekilik de zaten byle bir eilim e nclk etm i
tir. Geree ynelik sz sanat, konum unun ciddi bir d ei
iklie uradn gsterm ektedir (dilin altn a, masum

"llUftll, yani sylenenlerin bir gereklik etkisine sahip


"imalar gerekmedii dnemlerdir). Srrealizm in bile, o.
"Id gerekilikle dayanm a iinde olduu ve dsel
dzeyde ondan kopm asna ram en onu yinelem i olduu
sylenebilir. Gerek ve dsel arasndaki bu eliki orta
dan kalkt lde hipergerem ok daha ileri bir evreyi
temsil etlii sylenebilir. Burada gerek d olann d ya
n fantaznla deil onlarn tesi ya d a berisinde kalanla,
yani gerein geree bir halsinasyon derecesinde benBryemyle ilikili olduu sylenebilir. Bu yeniden canlan
drma bunalmndan kurtulabilm ek iin gerein salt tok
turlar iine hapsedilm esi gerekmektedir, imgelere dayal
Inr yeni-gerekilik ya da pop art'da ortaya km adan nce
bu eilim lerle yeni-rom anda karlalm aktadr Burada
ama gerein etrafn boaltmak, ierdii tm psikoloji
ve znelliin sklp alnarak, kendisinin salt nesnelliin
ellerine teslim etmektir. Aslnda bu salt bakla ilgili bir
nesnelliktir. Nihayet nesnesinden kurtulan nesnellik bu n
dan byle kendisini tarayan bakn akl selimini yitirmi
dzenei haline gelm itir. Bilinsizce olarak nitelendirile
bilecek (gerein) grlm em e giriiminin ksrdglem i
bir ayartm a biimi olduu kolaylkla fark edilmektedir.
Yeni roman insanda bu tr bir izlenim brakm akta
dr. nk kusursuz ve akl selimden yoksun bir gerek
lik iinde ortaya zorla bir anlam kartm aya almaktadr.
Bu m etinlerde szdizir.i ve anlam bilim ortadan kaybol
mulardr. Burada okuyucunun karsna kartlan,
nesnenin ortaya km asndan ok oraya buraya dalm
paralarnn bkknlk verici sorgulam asndan sz edilebi
lir. Burada ne metafor (m ecaz) vardr ne de metonimi (dz
deimece), bir baka deyile bakn denetledii kesintisiz
bir iknlik yoktur. Bu m ikroskobik 'n esn el yaklam bir
gereklik korkusuna yol amaktadr. Laf olsun tnnden
usuz bucaksz bir yeniden canlandrma evreninde kar
lalan lm korkusu. Rlyef, perspektif ve derinlie daya
l, nesnenin alglanmasna bal (meknsal ve psikolojik) o
eski illzyonlar artk sona ermitir. Bugn optik tamamen

skopik. eylerle yzeysel dzeyde ilgilenen bir ilem sel lige;


bak ise m olekler bir nesne koduna dnmtr.
13u gereki simlasyon korkusuyla ilgili birok y n
temden sz edilebilir:
I) G erein yapsn ayrntlarna kadar bozmak: N es
nenin paradigm atik yapsnn ksrdngscl biim kapan
mas Ksmi nesnelere izgisel ve scrscl bir nitelik k azan
drarak yok etmek.
II) I i e gem i bir bak as, yan nesnenin nynn*
Ularna kadar giden bir kopyalama ve suretini karm a.
Hu oaltm a giriim i bir tr derinlik kazandrma, hatta
eletirel bir stdle benzemeye alm aktadr. Gstergenin
yanstm aya dayal grnts ya da ayna diyalektii ere
vesinde bu lu kukusuz doru bir eydi. Bundan byle bu
sonsuza dein srp gidecek krlm a bir baka tip s e lis i
lik, yani artk gerein yansm ad, tkenip kaybolunca ya
kadar srecek bir boyut kaybndm baka bir ey deildir.
H) Serilerden oluan zgn biim (Andy NVnrhol). B u
rada yalnzca szdizinse! boyut deil, ayn zam anda dizisel
boyut da terk edilmitir. nki artk biim ler esn eklikle
riyle birlikte isel yanstm a zelliklerini d e yitirdiklerinden
geriye yaln zca aynnn -sfr esneklik ve yansm aya sahip
olan n - srdrlm esi kalmaktadr. Tpk u erotik foto
rafta y er alan ik iz kz kardeler gibi. Hu fotorafta, benzer
lik, bedenlerin tensel gerekliine bir son vermektedir. K z
lardan birinin gzellii, dieriniki tarafndan ayn anda
yinelendiinden nereye bakacanz bilem ez hale geliyor
sunuz Bak birinden dierine gidip geldiinden, her t r
l bak otom atik olarak bil gjdip-gelm e sreci tarafndan
belirlenm ektedir. Hem zgn bir ekilde ilenen zekice b ir
cinayet hem de istisnai bir ayartlm a biimi. nk nesne
burada kendi kendini sonsuz sayda oaltm a eklinde bir
engellem eyle karlam aktadr (Platoncu efsane ve bir sim
geyi oluturan iki ayr simgenin bir araya getirilm esinin
tersi saylabilecek bir senaryo. Burada gsterge tek hcrelilcrinkine benzer bir ekilde oalm aktadr.) Byle bir
ayartm a g c n e ancak lm sahip olabilir; nk bizim

bir cinsellie sahip varlklar iin lm belki bir hilik


deil, yalnzca cinsellik n c e 3 bir ycniden-reim biimii Sonu olm ayan bir zincir eklinde modele daval bir

K ilit

liretim biimi sonuta gerekten de tek hcreli oalm a


n benzemekle ve bizim yaam la birbirine kartrdmz
t insellik araclyla gerekletirdiim iz eyin kartna d
nmektedir.
IV| Ancak bu katksz m akineleme hi kukusuz
paradoksal bir sim in sahiptir. nk gerek, yani tm
dierlerini ieren ve b ir anlam da kodun artk deitirile
meyen biim ine dnm retim form l ikili, dijital bir
grnm almtr. Sah tekrarlar deil, iki terim arasndaki
minimal esneklikle m inim al m esafe zerine kurulu bir dijtalllk. bir baka deyile dsel anlam destekleyebilecek
"en kk ortak paradigm a". mgesel ya da tketim nesne
sine zg isel bir ayrm lam a konbinatuvanna benzeyen
bu sim lasyon, ada sanatta hpcrgcrck ve hipcrresim
birbirinden ayran b elli belirsiz bir farka dnnccye ka
dar srdrlebilir. Bu simlasyon, gerek karsnda ken
dini kurban etmeye kadar gidecek bir ortadan kayMma
iddiasndadr. Tm resim sanat, boyanm yzey ve du
va n birbinnden ayran kenar bordrnc snm durum
dadr. Resim ve tm yeniden canlandrm a metafiziinin,
metafizik gstergesi v e kodun zorlu tekrarlanmasndan
oluan imzaysa (*snf bak") neredeyse kendinden baka
eyi model olarak kabul etmemektedir.
Gerein tanm bile: edeerli bir yemden retimi
salanabilen eye dnm tr. Bu tanm belli koullar
da. bir srecin ayn en yinelenebileceim iddia edett bilim
ve evrensel bir edeerlik (klasik yeniden canlandrm a e
deerlik zerine deil kopyalam a, yorum ve aklam a ze
rine kuruludur) iddiasndaki snai uklcln adadr.
Bu yeniden retilebilirlik sreci sonunda, gerek yalnzca
yeniden retilebilir b ir ey deil ayn zam anda her zaman
nceden zaten yen id en retilmi ey, y a n i Hipergcrec d
nmektedir.
Bu durumda, gerek dc, sanat da tam am en emilerek

yok mu cdilmilerd:r'> Hayr; nk hi >ergcrckilik ken


dini oluturan simlakr, ayrcalklar \e nyarglar dze
yinde. karlkl dei toku yoluyla, hem sanat hem dc
gerein ulaabilecei en st aamay temsil etmektedir.
Hipergcrci, yeniden canlundm ann tesine (J. F. Lyotard L'Art uivant ( Yaayan Sanal]) geebilmesinin nedeni,
tamamen im lnsyon evrenine ait nlmsdr. Bu evrende
m erkez ka olm aktan ok m erkeze k Hilenmi grnen
yeniden canlandrm a turnikesi, durmadan kendi kendini
yineleyip, iin iin patlayarak ldrmaktadr. De zg
bir yabanclatrm a efektine benzeyen /e bize d gr
yorsun yahu?" dedirten, ancak aslnda bir tr sansr ve
d sonsuza dek srdrm eye ynelik bir ovun olan, hipergcreklk. hibir ekilde deitiremeyecei ve srdr
mekten baka bir seenee sahip olmad kodlanm bir
gereklie aittir.
Aslnda hpcrgcrekli, bunun tam tersi saylabilecek
bir ekilde yorum lam ak ve gnm zde bizzat gerekliin
kendisi, hipergereki bir grnm kazand demek gerek
mektedir. Gerekstcln srr, en sradan gerekliin
bile, yalnzca ayrcalkl anlarda geerli olabilen, sanat ve
dsellikle hl ilikisi olan bir gerekstne dneblmcsiyd. Gnm zdeyse gndelik, politik, toplumsal,
tarihsel, ekonom ik vs. gerekliin bundan byle hipergerckilin o sim itle edici boyutunu ierdiim, yani her
yerde gerekliin estetik* anlamda ha.sinasyona ben
zeyen biimi iinde yaadm z syleyebiliriz. Gerckstc aamada, yaam n estetize edilm i konum una uyan
Gereklik dseli ap geiyor' adl u eski slogan artk
alp geilm itir. nk artk (galip gelebilen) yaam la
karlatrablcceiniz bir dsel [fiction, yoktur. G erek
liin tamam bir tr gereklik oyununa dnmtr. Hol
ve fantazm atik bir evreden getikten sonra bu gerekliin
byleyiciliini kesinlikle yitirm i olduu, eooi ve siberne
tik bir evreye gemi bulunuyoruz.
Bylelikle sululuk, tedirginlik ve lmn yerini su
luluk. umutsuzluk, iddet ve lm gstergelerinin kendile
rinden gem i biimleri alabilir. Bu redcr. ve sonu, kken

ve sonun ortadan kaybolm as anlam na gelen simlasyon


lgnl, onlann yerine ikizlerini koym aktadr. Bylelikle
ler kapal sistem kendini hem gnderenler sistemi, hem
de gnderenler sistemi tedirginliinden -ayn zam anda her
lrl stdildcn; nk o stdile ait alan yine o stdille elettirerek yinelem i olm aktadr- koruyabilmektedir.
Bimlasyonda dil tesi illzyon gnderenlere dayal illzyonu yeniden retm ekte ve onu tam am lam aktadr (doku
nakl bir gsterge ve gerek halslasyonu).
"Bu bir m askaralk", "bu bir num ara , bu bir kandr
maca" gibi deyim ler eskimi birer vccizcyc, eskimi birer
tOralist gam m azlam aya dnmtr. Btn bunlar
tarihe karmtr. Bu kez sz konusu olan ey gerein
uydulatmlmast, neye benzedii belirlenem eyen ve eski
den kendisini grnr klan fantazm larla hibir ilikisi
kalmam bir gerekliin yrngeye yerletirilm esidir Bu
yrngelclirmc ii. uzaya gnderilen son uzay gemisine
yerletirilmi olan iki oda-m utlhk-banyo ile gerekten de
somutlam gibidir. Ycryzndeki gndelik yaam by
k l e hem kozmik bir deer sahip olm u hr de zaysal
bir nitelik kazanm - hem de sa f bir dekora dnmtr.
Metafizik a sona erm i lipergercklik a balam tr.1
'*

* Gereklik katsays, gerekliin sahip olduu zgl dsellik


rezervinin arlyla doru orantldr. Bu olay corafi ve uzay
aratrmalar i de gccriidlr. Ortada gidilecek hakir, yani
dlcnebilecck uygun bir alan kalmadnda, harita tm toprak
parasn kapladnda, gereklik ilkesine benzeyen bir eyler
de ortadan kaybolmaktadr Bu anlamda uzayn fethi yeryz
ne zg gnderen sistemlerinin ortadan kaybolmasna ynelik
tersine evrilmesi olanaksz bir balang noktas oluturmak
ladr. Kendi iinde uyumlu snrl bir gerekliin snrlan sonsu
za doru getilcutdlinde bu gereklikte kutlamalar kanlmaz
hale gelmektedir Dnya adl gezegenin fethinden sonra uzayn
fethi aamasna gelinmitir. Tpk gerein hukuki geerliini
fantazmatik boyutlara vardrma giriimi gibi: rnein bayrak,
teknik ve iki oda-mutfagm aya tanmas gibi Bu giriimin kav
ramlara tz kazandrma ya da bilinalt etmekten bir fark
yoktur. Bu insana gerekliini yitirtmek onu simlnsyona zg

(ki odadan oluan mekann rldattna, uzaysal bir


aknlk kazandrlm asyla hipergereki10 evrendeki coot
vc mekanik grnm ayn anlam a sahiptir, yani uzaya
gnderilen iki oda o haliyle, her birinin kendi yaamlarn
teknik adan annda yeniden retebilme Bourgct'de yere
aklan Tu p olevln pilotlar uaktaki kamera araclyla
kendi lmlerini canl olarak izleyebilm ilerdir- olana
na sahip olduklar, yeniden canlandrn. dzeneine zg
bir hipermeknn paras haline gelmektedir. Bu olay test
srecinde karm za kan soru/yant uygulamasnn ksa
devre yaptrlm grntsnden baka bir ey deildir.
Ortaya kt anda, bulac bir mikrobu andran sirnlokrnm saldrsna m aruz kalarak kesintiye uratlm adan
srdrlen gereklik.
Eskiden zgn vc biraz da eytani saylabilecek bir
alegorik nesneler snf vard. Aynalar, imgeler ve sanat
yap d an (kavram lar?) gibi. Bunlar saydam vc somut sittlakrlard (onlann gereiyle sahtesi birbirine kartrlm
yordu). Onlarn kendine zg bir retili biimi vc stilleri
vard. Burada am a daha ok yapay ve sahtenin iindeki
doa!" kefederek zevk almaktan ibaretti. Gnm zdey
se. gerek ve dsel ayn btnsel ilemsellik iinde yer
aldklarndan birbirine kartrlmaktadr. Burada lcr ey
estetik bylemenin denetimi altndadr. Bu hile, kurgu,
senaryo, gerekliin ar miktarda modellerin etkisi altn
da kalm asndan kaynaklanan bir tr yceltmeye dayal a l
glam a biim idir (bir tr altnc his). Bu bir retim mekn
deil, bir tr teyp band, yani kodlam a ve kod zm iin

bir hipergerein iine atmakla eanlaml bir eydir.


,ciY ii da mctalze karavan; hipergrrcklerc 6zg spermarket
ya du Andy Warholn zg Campbell konserve orba kutusu
ya da bir sanat yapt olmaktan ok, yeryzne zg sanatn
tartlmaz modeli olarak dnyann evresinde bir yrngeye
yerletirildii gnden bu yana. *La Jacondc'u |*Mona I.isa)
uzaysal nknt, gelecein evreniyle karlatrldnda, her
kesin kendiliinden gelip (gerekteyse kendi lmnel izledii
gezegen boyutlarna ulam bir simlakrdr.

Isllanlan, gstergelerle m knatslanan bir banda benze


mektedir. Bu nceden tasarlam a ve sanatn izleyicisiyle
kendi arasna koyduu mesafenin oluturduu estetik bir
gereklik deil, ikinlemi kodun nceden belirlem i o l
duu karesi alnm, yani iftlem i bir gerekliktir. Sanki
bilinli bir ekilde retilm eyen parodi her eyi belirler g ib i
dir. Bu, oyun kural ve bu kurala uyulm asndan kaynak
lanan. belirsiz bir oyunun sonucuna, taktk sim lasyona
iMil bir estetik bazdr. Gstergeler, iletiim aralar, moda
ve modellerle aimlakrlardan oluan ksrdnglcm i ve
l l bir ortam tra v llin g 'i.
Gndelik yaantn iinde bulunduu bu dnemeci,
nnat uzun bir sre nce ngrmt. Sanatsal gster
gelerin gdm leyicisl olarak, yapt, ok uzun zaman nce
kendi kendinin ikizini yaratmtr. Uvi-Strauss bunlan
an anlamlandrlm sanat, gsterenin akademik nite
lii' olarak adlandrarak onlara gerekten de birer gster
ge biimi kazandracakt. Bu durum da sanat sonsuz bir
yeniden-retim sreci iine girerek, bu gndelik ve sra
dan bir gereklik bile olsa, kendi kendinin yansm asna
dnebilen her eyin sanata dnerek, estetik bir bo
yuta sahip olm asna yol amaktadr. Gnmzde estetik
bir kendi kendini yanstm a sreci iine girm i olan re
tim iin de ayn ey sylenebilir. inde bulunduu evrede
retim her trl ierik ve eree yol vererek bir tr soyut
ve non-figiiruUfbT grnm e brnmtr Bu durum da
retimin saf biim ini davurduu ve sanat gibi sonu gel
meyecek bir e cklk deerine sahip olduu sylenebilir. O
zaman da sanat ve sanayi gstergelerini dei toku ede
bilmektedirler, yan sanat bir yandan sanat olmay srd
rrken bir yandan da yeniden retici bir makineye |Andy
VVarhol) dnm ektedir; nk m akine artk bir gsterge
den baka bir ey deildir. Oretim de, her trl toplumsal
ereini yitirerek, dev snai tesisler, 400 metre yksekli
indeki gkdelenler ya d a G SM H nn saysal gizemleri gibi
prestijli, hiperbolik (abartll, estetik gstergelere dne
rek ortal kaplamaktadr.
Bylelikle her ey sanatsal bir nitelie brnmekte-

dir. nk hner/sanat/ustalk gerekliin tam m er


zindedir. Bu yzden de sanat lm tr. nk gerekli
yapsal zelliine yalnzca sahip olduu eletirel aknl
deil ayn mamanda tm estetik anlayn da borlu olan
sanat im gesiyle birbirine kartrlmaktadr. Sanatn artk
bir gereklik etkisi yaratabilecek kadar zam an y o k tu r
Kurm acann tesine bile geem em ektedir, yan i d daha
bir de dn m e frsat bulamadan ele geirilm ektedir.
Sahtelerinin, yaplam ad, olas bir yceltm e duygusuna
gc ek duym ayan, kendi kendilerini yineleyerek iknleen,
seriler halinde olm a zelliine sahip gstergelerin yol at
izofrenik b ir korku. Bu gstergelerin hangi gereklii simlc ettiklerini kim syleyebilir ki? Artk bu gstergelerin
bask altnda tuttuklar hibir ey yoktu r (ite lu yzden
simlasyon, psikoz evrenine bask altnda tutma denilen
eyi sokm akla meguldr). Bu evrende birincil sreler
(bilinaltyla ilgili olanlar) bile ortadan kaybolm aktadrlar.
Dijital bir c o o l evren m ecaz ve d z deitirm ece evrenini
yutmaktadr. Sim lasyon ilkesiyse gereklik ve luz ilk ele
rini alt etm eye almaktadr.

KOOL KIUER YA OA GSTERGELER ARACILIIYLA BAKALDIRMA

1972 yl baharnda New York'la nce getto duvar ve kap la


malarnda karlalan grufitiler (duvar yazlan ) daha sonra
m etro ve otobsler, kam yonlar ve asansrler, geitler ve
antlara doru d alga dalga yaylarak onlar tamamen rten ,
herhangi bir politik/pornografik ierikten yoksun, ilkel,
karmak grafik tzilere dnmtr. Buralara yazlp
izilen eyler underground izgi roman kahramanlarnn
isimlerine takm a adlarna benzeyen eylerdir: DUKE SPR T
SUPERKOOL, KOOLKILLER ACE VPER, SPIDER EDDIE
KOLA vs. gibi eylerdir. Her bir isim takm a adn yannda
bir de sokak num aras vardr. EDDIE 135 VVOODIE 110
SHADOVV 137 vs. gibi ya da roma rakamlaryla belirlilen
slale ya da hanedanlk iaretleri vardr: SNAKE I S N A K E 11
SNAKE III vs. Bu saylar, yeni g ra fitid leiin ayn totemi se-

durumunda, elli rakamna kadar kabilmekledir.


Btn bu yazm izim ler M ogic M arker ya da ps
klne boyayla yaplm akladr. nk bunlarla boyudan
i metreden balayan ve vagon yksekliine ulaabilen
Vnalar yazlabilmektedir. Genler, geceleri otobs ya da
metro depolannu szp aralarn iine girerek, grafik anImnda kendilerini datmaktadrlar. Ertesi gn btn bu
s >zili aralar, gn boyu nca Manhattann bir o yanna bir
bu yanma gidip gelm ektedirler. Bu yazlar silinm ekle zor
olmaktadr), grafticilcr yakalanmakta, hapsedilmekte,
pskrtme yazm araln yasaklanmakta ancak genlerin
bu aralan yarm yam alak bir ekilde yeniden reterek ie
devam etmelerini engcllcyencmcktedirlcr.
Bugn bu hareket en azndan, o gnlerde ulam
olduu o olaanst iddetteki boyutlarna sahip d eil
dir. Byle bir hareketin uzun bir sre devam edebilmesi
olanakszd ve bir yal iinde olduka yol almt. G raftilcr
giderek bilgilem iler, inanlm az barok biimlere ula
mlar ve izim ler! yapm gruplara Rrc de o n a y a stiller
ve ekoller kmtr. B u hareketin kkenindeki genlerin
ounluu Siyahilerden ve Porlonkolulnrdan olum aktay
d. Grafiti olay New Y ork a zg bir eydir. Pek ok etnik
aznln yer akl bir ok kentte boyal pek ok duvarla
karlaabilirsiniz. Bunlar genellikle ctno-politk ierikli
doalama ve kolektif alm alardr ancak grafiti hemen
lcmcn yok gibidir.
Kesin olan bir ey varsa o da hangi tre ait olursa
olsun grnt ve yazm izimlcri dourun eyin 1966/70
yllarndaki bastrlan byk kentsel taknlklar olduu
dur. Bu izim ler d e o taknlklar gibi vahi bir saldrdr
ancak bu ierik ve alan deitirm i, deiik tipte bir sald
rdr. Bu kente yeni b ir m dahale biim idir, nk bu kez
kent ekonomik ve politik bir iktidar alan olarak deil, ileti
im aralarna, gstergelere ve egem en kltre ait iktidara
zg bir zaman /m ekn olarak alglanmaktadr

Kent ya da kentsel alan gnmzde elk isiz klnarak


trdeletirilmi, duyarszlk ve kentsel gettolarda giderek
artan bir ayrmclkla, mahallelerin, rklarn, belli bir ya
grubuna ait olanlarn snrlandrldklar bir alana, yani
blnm ayrmlayc gstergeler alanna dnmtr.
Gndelik yaam a ait her eylem, her saman dilim i eitli
kodlar araclyla belli bir zaman/mekna indirgenm ekte
dir. Kent merkezinde y a dn kent klarnda y e r alan e
itli rklara ait gettolar, bu tr bir kent grntsnn akla
gelebilecek en abartl davurumuna benzemektedirler.
Kent, sistemin kendini mekn iinde, yalnzca ekonomik
deil ayn zam anda dallanp budaklanan gstergeler ve
kodlann ya n sra toplumsal ilikilerin sim gese) anlamda
yok edildii derinlemesine bir ycdcn-rctim alan, deva
sa bir ayklam a ve snrlam a merkezidir.
Kent d e ekonomik sistem gibi, yatay vc dikey bir y a yl
ma gsterm ektedir. Ancak ekonomi politiin b ir d e nc
boyutu vardr ki, o da her trl toplumsalln gstergeler
araclyla egemenlik altna alnmas, paralara ayrlarak
yok edilm esidir. Buna kar mimarlk ya dn kentlemenin
yapabilecei bir ey yoktur. nk bizzat bu sonuncular,
sistemin bu yeni genel ekonomik yapsna uygun bir ekil
de hareket etmektedirler. Onlar sistemin ilem sel gstergebilim i anlam na gelmektedirler.
Kent ncelikle mal retim vc imal, snai iletm e ve y o
unlama .ilam dr. Gnmzdeyse ncelikle, yaam asna
ve lm esine karar verilen gstergenin hapsedildii yerdir.
Artk evresi kzl bir fabrika ve ii m ahalleleri kua
yla sarlm kentlerde yaam yoruz. Bu trden kentsel
alanlarda, mekn, snflar aras mcadelenin tarihi boyu
tu, em ek gcnn olumsuzluu, indirgenmesi olanaksz
bir toplum sal zgnlk anlamna sahipti. Kapitalist bir
toplum sallatrm a modeli olarak fabrika gnm zde orta
dan kalkmarmkla birlikte, kenti tamamen kodun denetim i
altna sokan strateji iindeki yeri deitirilmitir. Kentsel
alann ana kalbn artk somut bir g (emek gcnn)
deil somut bir fa rk (ilemsel gsterge) oluturmaktadr.

Mri.lrji artk aemiyrjiye dnm tr.


Byle bir kent senaryosunun dorudan gcrcksnim' > vc gsterge/ilevleri kapsayan ilemsel zmlemenin
uzantsna benzeyen yeni kentlerde yaam a geirildii g
rlmektedir. Buralarda her eyin, yan konut, ulam,
vnam, bo zaman deerlendirme, oyun vc kltr -btn
bu terimler total bir ortam olarak tanmlanan trde bir
mekn, kent adl satran tahtas zerinde birbirlerinin y e
rini alabilirler- gibi eyler analitik bir tanmdan yola kla
ttk tasarlanm, projelendirilmi ve gerekletirilmilerdir.
Kentlerin gelecekleriyle ilgili ngrnn, rklkla bulutu
u nokta d o budur. nk insanlar rk aynn temelinde,
getto denilen trde bir mekna tkmak vc onlarn gereksi
nimlerini karlam a gibi ilevsel bir tanmdan yola karak,
yeni bir kentsel alan iinde onlar trdeletirmek arasnda
lr fark yoktur. Ayn mantk ikisine dc egemendir.
Kent artk XIX yzyldaki politik-snai alan deildir.
Kent artk gstergeler, iletiim aralar vc kotta ait bir alan
dr. Bu yzden dc ona zg gereklikle, fabrika hatta gele
neksel getto gibi corafi alanlarda karlaanazs.nz Oysa
gsterge/biim grnm verilmi gnm z kentinin ger
ekliiyle lcr yerde karlaabilirsiniz. Gnm zde artk
televizyon, reklam, tketiciler/tketilenler, zm lendik
ten sonra kendilerine birer zmleyici grnm verile
rek. tm m esajlar zmek zere nceden kodlanmlar
rn ein , metrodaki tananlar/tayclar, bo samanlarn
elendiricileri/elenenleri vs adl gettolar vardr. G n
mzdeki toplumsallama y a da daha dorusu toplumsal
yok etmenin yolu oklu kodlardan oluan bu yapsal da
lmdan gemektedir. Mal vc emek gcne ait retim a,
i smrye kadar -M arx dcvnm ci bak asn, belli bir
lde bizzat kapitalizm tarafndan gerekletirilmi olan
bu toplum sallam a biimi zerine oturtm utu- gtrlse
bile, yine de toplumsal sreten yana bir dayanmunn
edeerlisiydi. Ancak bu tarihi dayanm a biim i, yani fab
rika, m ahalle vc snf dayanmas bugn ortadan kalk
mtr Bundan byle fabrika, mahalle vc snf birbirlcrin-

der. ayrlarak, televizyon ve otom obille, iletiim arala


ya da kentsel yapya ait davran modelleri grnflm ut
brnm tr. O n lan birbirlerine doru ynlendiren b if
karlkl zdelem e lgnl aam asnda olup, yn len
dirilen im lasyon m edellenne dnm lerdir Tpk bu
m odeller gibi hepsi birbirinin yerin i alabilm ektedir. ArtdB
farkl boyu tlara sahip grnt sunabilen bireyler a n a *
yayoruz. Oysa kodun grnts sabit kalp, m erkezi biri
nitelik tam aktadr. Kentsel dokunun her yerinde kar
m za kan bu kod tekeli gerek toplum sal ilikinin biim i
nin ta kendisidir.
retim veya maddi retim evrenine zg merkeziye
ligin ortadan kaybolm aya ve kentle ticari m al arasndff
tarihi ilikinin sona erm eye balad dnlebilir. SisU
maln ve ticari toplum sal ilikilerin z a m a n /mekan, fabri
kalarla bezenm i, retici bir kent dzeninden vazgeebi
lir. Uu gelim enin gstergeleri vardr. Ancak sistem kod
ve yeniden-retim in zam an/m ckAn olan kentsel yapdan
vazgeem ez; nk merkezi bir kod iktidar demektir.

X
y le y s e bu scmiyokrns, deer ilkesinin bu yeni biim ine,
yani ilevsel bir btne i t ve h er biri kodla doru oran
tl deiken bir yapsal terim olduu lde bir an lam a
sahip olabilen unsurlarn tam am nn birbirlerinin yerine
geebildikleri dzenee saldrm ak, politik d a n asal bir
grevdir, rn e in grafitiler byle yapm aktadrlar.
Bu koullarda radikal devrim dem ek gerekten de
nce: Ben buradaym , varm. Adm u. u ya da bu sokak
ta oturuyorum , u anda burada yayorum * diyebilm ektir.
Byle bir ey yapldndaysa bu b ir kim lik devrim i, yani
zgn b ir isim v e gereklik talebiyle n on im ay yenm eye
ynelik bir devrim olacaktr. Oysa grafitiler daln da ileri
gitm ekte v e nonimnyn isim lerle deil takma isim lerle kar
km aktadrlar. Bu kom binezonlar retm ekten baka
bir ey yap m ayan dzenden kurtularak her koulda elde
edilm esi olanaksz olan bir kim lik peinde kom ak y en -

le, belirsizlii sistem e kar kullanm aktadrlar. Beit>*iz{i{?i


'i yok etm e yntem ine dntrm ektedirler. Kod kendi
>.< m enlik alan iinde, kendi m antna uyularak tersine
evirmeyle yantlanm akta, yani gnderen sistem lerinden
vksunluk konusvnda malup edilmektedir.
SUPERBEE SP1X CO LA 139 K O O L GUY CRAZY CKOSS
I > szckleri ve saylarnn bir anlam yoktur hatta bun
lar birer zel isim bile deildir. Bunlar herkesi ve her eyi
bl ekilde isim lendiren sistem i artm ak am acyla tu tu
lan simgesel kaytlardr. Bu terim lerde hibir zgn yan
yoktur. Hemen hepsi iine kapatlm olduklar d rn
izgi rom anlardan gelm ekte ve gereklik evrenine patlumava benzeyen b ir lk, bir nlem, b ir anli-sylcv eklinde
yanstlm aktadrlar Ayn zam anda akla gelebilecek her tr
l szdzinscl. iir bilim sel, politik ya da ne trden olursa
olsun rgtlenm i bir sylev biim inde kullanlam ayacak
kk radikal unsurun yadsndn gsterm ektedirler.
ok sradan eyler olduklarndan hibir eye indirgenem eeekte, her trl yorum v e yananlam a kar direnm ekte,
l*r ey ya da birinin tcm clanlam olam am aktadrlar. Bir
lem elanlam yu da bir yananlam a sahip olm adklarndan
anlamlama ilkesinin elinden kaabilm ekledirler. Uo birer
gsteren olarak kentin dolu y n e rg e le r evreninde ortaya
kmakta ve yalnzca varlklar bile bu sonuncularn z
lp, erim esine yol am aktadr.
Bu isim lerde bir itenlik yoktur. nk gettoda bir
itenlik, zel bir yaam yoktur. Buna kart gettoda youn
bir kolektif dei toku vardr. Bu isim lerin peinde olduk
lar ey bir kimlik, bir kiilik deil radikal bir klnnlama,
rgtleme, etelem e, bir ya grubu, bir grup y a da rka
ait olma ayrcalna sahip olm aktr ki. dorudan underground izgi rom anlardan gelse bile, bunun yolu, isim den
vazgeme ve totem ik bir isim lendirilm e biim ine tamamen
sadk olmaktun gem ektedir. Bu sim gesel isim lendirilm e
biimiyse, soyu l ve evrensel bir kentsel toplum sallk adna
ler trl dayanm ay ykarak, herkese zel bir isim ve zel
bir bireyleme biim ini dayatan bize zg toplum sal yap
tarafndan yadsnm aktadr. G raftilcrdc grlen kabile ad-

lann artran isim lerse tar. tersine gerek bir sim


a^uia sahiptirler. Uu isim ler sonsuza dek anonim bir
ekilde devredilm ek kaydyla insanlarn birbirlerine bu
Inr araclyla seslenebilm ekti iin verilm ek, dei to*edilm ck, iletilmek, birbirlerinin yerine gemek zere
tilm ilerdir ancak bu anonim kolek tif yap iinde isimi
bir trende birinden dierine geilen terim lere benzer bir
ekilde ok rahat bir ekilde dei toku edilebildikle
den ne bir dil ne de bir kiinin m lkiyetinde deildirler.
Simgesel ritel gerek gcn buna borludur Bu
anlam da grafitilerin medyatik ve reklam a ait gstergele
rin ilerledikleri ynn tam tersi saylabilecek bir ynde
ilerledikleri ve kentlerimizin duvarlar zerinde medyann
rettii trden bir illzyon ve bylem e gcne sahip ol
duklar sylenebilir. Reklam konusunda lenden sz edil
mi ve reklam sz bir kentsel evrenin ok can skc olaca
sylenm iti. Oysa reklam souk bir anim asyon biimi, bir
ar ve scaklk yaym a sim lakndr. Reklamn seslen
meye alt zel birilcri yoktur ze rk ya da kolektif bir
okumadan geirilm esi sz konusu olm adndan, sim gesel
bir rgtlenm eye de yol amamaktadr. Reklam afii bir
duvara yaptrlm antr, afi duvarn ta kendisidir. Rek
lam afii kodu zlm ek zere retilmi ilevsel gsterge
lerden oluan bir duvardr. Kod zldnde etkisi sona
eren bir afi.
Tm m edyatik gstergeler bu bir nitelikten yoksun
mekn, gsterge reticileri ve tketicileriyle gsterge y a
yclar ve alclar arasnda bir duvar gibi ykselen yazm
alanyla idare etm ek durum undadrlar. Dclcuzc, yn len
dirilm i akm larn aktktan bu trden eylere kentle
re ait organsz bedenler derdi. Oysa graftilcr kendilerine
ait yerleik bir alana sahiptirler. Onlar, kentsel mekna,
kolu zlm yerleik bir alan zellii kazandrm akta
drlar. Onlar araclyla u sokak, u duvar, u mahalle
hayat bulmakta ve yeniden kolektif bir alana dnm ek
tedir Bunlar yalnzca gettolarla snrl kalmayp, gettoyu
kentin tm ana dam arlunna tam akta, beyazlann kentini

IrUrderck, aslnda Ban dnyasna ait gerek gettonun bu


!*>* kent olduunu aa karmaktadrlar.
Graftilerle birlikte bir tr gsterge isyan denilcbilcek dilbilimsel bir getto da kenti istila etmektedir. Kentteki
aretleme sistemlerinde grafuilcr bugne kadar -cinsel ve
l**mografk adan- en dzeysiz izimler! oluturmulardr.
( .m el tuvaletler ve bn alanlardaki, bask altna alnm
\ p duygular ifade eden yazlar bu trdendir. Duvarlar
nldrgan bir ekilde fethcdebilenlcrsc yalnzca |>olitik. pro(Higandaya ynelik, dolu gstergelerden oluanlardr. Bu
Kirden gstergeler iin duvar bir dayanak, dil ise geleneksel
bir iletim arac olmay srdrmektedir. Bu yazlarn amac
duvarlar rtmek ya da ilevsel gstergeler olmak deildir.
1968 Maysnda yalnzca Fransadaki afi ve grafiti lgnl
rasnda bizzat dayanaa saldrlm ve duvarlara vahi bir
devingenlik, olan yok saymayla edeerli bir yazma hz
kazandnlmtr. Nanterrcdeki yaz ve freskler, mekan,
terrist ve ilemsel bir anlamda snrlandrarak saptrm a
nn gsterenidirler. Bu bir antimedyu hareketidir Bunun
kantysa idarenin olan silmeyecek ve duvarlar yeniden
boyatmayacak kadar kurnaz olmasdr. Bunlar kitlelere ait
politik sloganlardr, afilerde yer almlardr. Burada polis
basksna gerek yoktur, nk bizzat iletiim aralan, an
sola ait iletiim aralar olan duvarlar yeniden ilevsiz hale
getirmilerdir. Stockholmdeki muhalefet duvanm n ina
sndan bu yana belli bir yzeyde eletirme zgrlne sa
hip olunabild iini ancak onlarn yanndaki yzeylere grafiti
izmenin yasak olduunu renmi bulunuyoruz.
Reklamn da ksa sreli bir saptrma hcumu gerek
letirdiini biliyoruz. Sahip olduu dayanakla kstl o l
makla birlikte iletiim aralan tarafndan oluturulan ek
senleri kullanm aktadr Metro, garlar, afiler gibi. Ya Jerry
Rubn ve Amerikan kar-kltrnn televizyona yapt
saldrya ne dem eli? Byk bir kitle iletiim arac yalnzca
ierik dzeyinde ve stelik iletiim aracnda herhangi bir
deiiklie gitm eden saptrlmaya allmt.
Ncw Yorktaki graftilerle birlikte ilk kez kentte olu

mu eksenler vc devingen dayanaklarn kullanm nn bu


boyutlara varm asna, saldr zgrl gnnse bu d
ulam asna tank olduk. zellikle biimsel adan, bir
ka deyile retim vc yaym a yntem leri asndan, m
ilk kez bu kadar byk bir saldrya m uhatap oldu. Bunun
nedeniyse grnfitilcrin bir ierie, bir mesaja sahip olma
malaryd. Zaten onlar gl klan da ierik vc m esajd
yoksun olmalardr. Biime toplu bir saldrnn ierik d
zeyinde bir geri ekilm eye yol amas rastlant olamaz. Bu
nun nedeninin bir tr devrim ci sezgi olduu sylencb
yan i derinlie sahip ideoloji artk politik gsterilenler de
il gsterenler dzeyinde i grm ektedir, y le y s e sisteme
za y f olduu noktadan vurmak ve zlm esine yol amak
gerekmektedir.
Bylelikle grafitiler bir de politik anlam a sahip olm ak
tadrlar. O rafitler gettolarda yaayan insanlarn, kentler
deki ayaklanmalarnn bastrlmas sonucunda ortaya k
mlardr. Bu bask nedeniyle ayaklanm ann bir yz saf,
kat vc doktrinnl bir Mnrksist-Lcninist politik rgtlenmeye
benzerken; dier yz bir ama, ideoloji, ierikten yoksun
gstergeler dzeyinde vahi bir kltrel srece benzemek
tedir. Kimileri birincinin gerek bir devrim ci eylem oldu
unu, buna karn dier graftiJcrin folklora ait olduunu
syleyebilirler. Oysa durum bunun tam tersidir. 1970li
yllardaki baarszlk geleneksel politik etkinliklerde bir
gerilem eye yol aarken, ayn zamanda, devrim i gerekten
stratejik kod vc anlam lar tarafndan gdnlcnen bir alan
da radikallemeye zorlam tr yleyse bu bir gstergeler
araclyla ka deil, tam tersine, kuram sal ve uygulama
alannda karlalan olaanst bir gelim edir Kuran vc
uygulama terimleri ayrmnn buradaki nedeni artk rgt
lenm e deildir.
Bir yeniden-retim ve kodlama alan olan kentte is
yan etm ekte v c o n u istila etmektedirler. Bu dzeyde n em
li olan g ilikileri deildir; nk gstergeler gten ok.
farkla ilgilenm ektedirler, y ley se onlara kar farkllk
zerine kurulu bir saldr piau yaplm al, yani kodlara ait

Sfmdlakttor f*lzeni *145

ill i/enle, salt farkllk zerine oturtularak kodlanm -a s


in la kodlanamuz hale getirilm i- farkllklar darmadan

rdlmeli

ve sistemin bunlara toslayarak zlm esi seyre


dilmelidir. Bunun iinse rgtlenm i kitleler ya da ak
\k bir politik bilince gerek yoktur. Bin kadar markers
ve yazc ara gerele donanm gen kentteki iaretleme
dzenini kartrmak ve gstergeleri bozm ak iin yeterli
olmaktadr. Ncw York m etrosunun duvarlarna yaptrl
m ulam ve kent planlarnn zerleri grafitlcrle rt le
rek tannmaz hale getirilm ektedir Tpk eklerin Pragda
Puslar artmak am acyla sokak isimlerini deritirm eleri
gibi. kisi de ayn tr bir gerilla eylemidir.
X
Benzer bir grnm e karn City W alls, yani resim lendiril
mi (kent) duvarlar(yl)la grafitilcrin hibir ilikisi yoktur.
Zaten onlar bu sonuncudan nce ortaya ktklarndan,
ondan sonra da yaamay srdreceklerdir. Bu duvar b o
yama ii tepeden inm e bir giriim olup, kentsel mekn
bir yenilem e ve canlandrm a giriimi olarak belediyeler
tarafndan da desteklenm ektedir City \Valis Incorporatcd
1969 ylnda "duvar boyam alarnn teknik adan gelimesi
ve programlanmas amucyla" kurulm u bir rgttr. M as
raflar N ew York kenti Kltr leri Dairesi ve aralarnda
David Rocktcller'inknin de yer ald eitli vakflar tara
fndan karlanmaktadr. Sanatsal ideolojisi "A ntlar ve
antsal resim orasnda doal bir ibirlii salayabilmektir".
Amacysa ~Ncw York kenti halkna sanat rnleri arm a
an edebilmektir". Los Angeles'tak Ibill-boanl art-project]
sanatsal pano projesine gelince:
Uu proje kentsel alan iinde bili hnard adl iletiim arac
nn sanatsal yeniden canlandrmalar konusuui gelitiril
mesi amacyla uygulamaya konulmutur. Foster ve Klciser [iki byk reklam ikcti) gibi irketlerin katlmlaryla
kamuya ynelik afi alanlar Lo* Angclc9i ressamlar iin
sanat deeri tayan b-.rcr vitrine dntrlmtr. Bu

panotar dinamik bir iletiim arac haline getirilmekte v


sanat galeri ve mzelerden oluan kstl alann d-.no ta*
maktadrlar.
Bv oj>erasyon!ar hi kukusuz profesyonellere, New York
b ir konsorsiyum oluturmu bulunan sanat gru plan
teslim edilm ektedirler. Bu konuda herhangi bir karm a
lktan sz edebilm ek olanakszdr. U t olay bir evre p o fl
kas, byk boyutlu bir kentsel design olaydr. Bu It
kent ve sanat krl km aktadrlar. iink bu ekilde ne
kent "ak havada gerekletirilen' sannlsal bir isyan'
kar karya kalm akta, ne de kentle ilikiye geen sanat da
bir patlam ayla karlalm aktadr. Bu ekilde btn kent
bir sanat galerisine dnm ekte ve sanat kentte man
yapabilecei bir alan kefetmektedir. kisinde dc herhan
gi bir yapsal deiiklie rastlanm ad gibi, ayrcalk lan f
dei toku etm ekten baka bir ey de yapm am olduklar
grlmektedir.
Ncw York k en ti sakinlerine sanat rnleri arm aan
edebilm ek!" Bu form lle SL PERKOOL'a ait u form l kar
latrlabilir: 'K im ile ri bu yaplanlar sevm eyebilir koum.
ster sevsinler isterse sevm esinler N ew York kentinde en
arpc sanatsal akm biz gerekletirdik .
Btn fark budur. Kimi boyal duvarlar gzeldir na
cak bunun gra fitilerle bir ilikisi yoktur. Onlar sanat tari
hine yalnzca kentin plak ve karanlk duvarlar zerinde
sadece izgi ve ren k araclyla bir alan yaratm ay becer
mi rnler olarak geeceklerdir. Bunlarn en gzelleri gz
yanlsam as yn tem iyle, bir mekn vc derinlik illzyonu
nu yeniden ya ra ta n la r ile sanatlardan birinin retmi
olduu form le g r e m im ari alan d gc araclyla
gcn ileten lcr'dir. O n larn gc tncak buna yetcbilm ektedir. Oyun kuraln bozmadan m im ari yap zerinde oy
namaktadrlar. D sellik dzeyinde mim ari yapy yenile
m ekte ancak (teknik dayanak dzeyinden antsal yapya
hatta snfsal adan grnm ne kadar giden -nk bu
tip C ity \Valisn byk ounluu kentin beyaz vc uygar
lam tarafnda gereklctirilrncktcdir) m im arlk yem inine

unmamaktadvrlar.
Oysa mim ari yap v e kcnl planlam a d sel b ir dn( nr uradklar ram m bile hibir d eiiklie yol aam az
lar. nk bizzat en cesurca tasarm lara kadar kitledeki
msal ilikiyi yeniden retm ekten b ak a bir ey yapa
yan. bir baka deyile insanlara k o lek tif bir mesaj su
namayan. birer iletiim aracdrlar. Y apabildikleri tek ey
t><m sel anim asyon, katlm ve yenilenm e, yani szcn
m geni anlam nda bi kentsel tasarm dr. Hr baka de
file kolektif deerler ve dei toku sim lnsyonu. ilevsel
olmayan bir oyun ve mekn sim lnsyonudur. ocuklara
ynelik oyun ve m acera alanlar, yeil alanlar, kltr evleri
*ib. Keza City \Valla ve eletiri duvarlar, sze tahsis ed il
mi. yeil alanlardr.
Grafitilerin mimariyle alp verem edikleri yoktur. Graltlcr m im ariyi bozup, kirleim ekte, onun varlm unuta
rak yokm u gibi davranm aktadrlar. D u var sanatsysa,
duvara valesindeki ereveli bir tuval kadar sayg du y
maktadr. Graftilersc bir ev duvarndan dierine, bir bina
duvarndan dierine, duvardan pencere y a da kapya veya
netro cam na, kaldrm a koturm akta, h atta drtnala g it
mekte, her yere salm bir kusm ua benzem ekte, birbiri
zenne izilm ektedir (huradn birbiri zerine gelm ek tpk
erevenin dna tam ann erevenin sonu anlam na g e l
mesi gibi, bir yzey olarak dayunaj ortadan kalkmas
anlamna gelmektedir). Graftilcre zg grafik cinselliin
siniri ve eojen Ilgelcrin snrlandrlm asndan bihaber
ocuklarn ok biimli |lcr eyin birbirine kart) iznlerindcki kural tanmazla benzem ektedir. Zaten grafitiler
tuhaf bir ekilde duvarlar ya da kentsel yzeylerle metro
vagonlar ve otobsleri ba ve sonu olm ayan bir bedene
dntrmektedirler. Tpk ilkel dvm e yazsnn vcudu
dntrmesi gibi grafiti yazs da bu yzeylere btny
le erojen bir nitelik kazandrm aktadr, ilkel toplum larda
vcuda yaptrlan dvm e, insan bedenini, ntelc ait dier
gstergelerle d ei toku edilen sim gesel bir malzemeye
dntrm ektedir. Dftvmesiz ya da m askesiz bir vcut bu

topluluklarda plak ve hibir ey ifade etmeyen bir nes


nedir. SUPERSEX ve SUPF.RKOOb duvarlara dvme yapp
onlan hapsedildikleri mimariden ekip alarak, ilevsel ve
kurumsal damgalama ncesinde hl toplumsal kalmay
baaran, kentin devingen bedenine a't canl birer malze
meye dntrmektedir. Arkaik imgelere benzer bir ekilde
yaplan dvmelerle bezendikleri zaman duvarlar ereveli
bir alan olarak kabul edilmemektedir. Metro vagonlar gz
lerine kadar dvme yaplm canl ejderhalar ya da birer
mermi gibi burnunuzun dibinden getiklerinde kentsel
ulamn neden olduu baskc zaman/nckn sona ermi
demektir. Anlamdan yoksun ok gl am blem ler aracl
yla kent yeniden, yaz ncesi toplvmlardaklcre benzeyen
ilkel, maara resimleri dnemim andran bir grnm e b
rnmektedir. Kiisel kimlii gizleyen, gruba aidiyet ve re
tiyi n plana kartan bombo gsterge bedenlerden kopu:
"A bocybem elic selffulfUing prophecy w orld orgy /.*
Bunlarn sistemin gcn temsil eden Dnya Ticaret
Mcrkczinc ait sarslmas olanaksz mega gstergelere ben
zeyen. alm inyum ve cam dan oluan gkdelenlerinin ege
menlii altnda bulunan drdnc aa gem i, sibernetik
bir kenti kapladklarn grm ek ok tu h af bir duygu.
X
Bunlarn dnda kendi evlerinin duvarlarn boyayan et
nik gruplar tarafndan spontane bir ekilde retilmi getto
duvar freskleri vardr. Toplum sal ve politik adan bunla
rn retilmesine yol nan neden, grafitilerinkinden farkl
deildir. Bunlar kent ynetim inin mali destek vermedii
vahi bir ekilde boyanm duvarlardr. Hemen hepsinin
ana temas politik olup, devrimci bir mesaj iletmekledirler:
Ezilenlerin birlii, dnya bnr, etnik cemaatlerin klt
rel tantm, dayanma ve ok nadiren de iddet ve aka
sava ilan gibi. Ksaca graftilerin tersine onlarn bir anla
m ve rncs.y vardr. Soyut, geometrik ya da gerckstc
sanattan esinlenen City VVa llsn tersine bunlar idealist ve
figratif evlerdir. Burada bilinli, kltrl, uzun bir sre

nce figratif naillik dzeyini ap gem i avart-garde bir


kanatla gereki popler biimlere sahip gl bir ideolojik
ierik tayan ancak biimsel adan daha az gelimi say
labilecek" lein kaynaklarnn okluundan sz edebilmek
mmkn. ocuk resimlerinden Meksika fresklerine. Dounicr Rousseau ya du Fcrand Leger tipi bilgi bir sanatlar
basit bir Rpinal grntsne kadar giden, lalk m cadele
lerini anlatan duygusal resimlemeler) bir sanat arasndaki
farktan sz edebiliriz. Zaten bu bir underground kltr de
il. bask altndaki grubun politik ve kltrel b inlcnmcs
zerine oturtulmu, bir kar-kllr yansmasdr.
Buradaki duvarlarn kimileri ok gzel, kimileri d e
ildir. Bu estetik ltn bir anlama snhip olm as onlar
asndan bir zayflk olarak nitelendirilebilir. Bir baka
deyile vahi, kolektif ve anonim bir ekilde retildikle
ri zaman bile zerinde y e r aldklar dayanaa ve imgesel
dilyetisine kar saygldrlar. Politik bir eylem le beraber
yorumlanmalar gerektiinde bile bu byledir. Bu ekilde
deerlendirildiklerinde ksa bir sre sonra dekoratif rn
lere dnebilecekleri grlmektedir. Aralarndan kim ile
ri, duba imdiden bu ekilde tasarlandklarndan, sahip
olduklar deerlen doru drst yanstanam aktadrlar.
Buradaki resimlerin byk ounluunu mzelik olm ak
tan alkoyan ey zerlerinde yer aldklar barikat tr y
zeylerle ksa bir sre sonra yklan eskim i duvarlardr.
Burada belediye sanat korumamakta ve bylelikle zenci
lerden oluan dayanakla getto arasnda bir uyum oldu
u grlmektedir. Bununla birlikte onlann lm oranyla
graftilerink birbirinden farkldr; nk gruftilcr sistemli
bir ekilde polis basks altndadrlar (hatta grafltilcrin fo
toraflarn ekm ek bile yasaktr). nk grafUilcr dha
saldrgan, daha radikaldirler Kentte saldrdklar blge
beyazlara aittir Bunlar ideoloji ve sanat tesi zelliklere
sahiptirler. Hatta bu bir paradokstur; nk siyahlar ve
Portorikolulann yaadklar yerlerdeki resimler im zalan
madklar zaman bile gcl anlam da bir imza tam akta
drlar Ipolitik ya da kltrel, hatta sanatsal bir referansa
sahiptirler). simlerden baka bir eye benzemeyen grafiti-

lese nc bsr referansa sahiptirler, ne de bir kttkene. Vahli


olanlar yalnzca hibir mesaj iletmeyen grafitilerdir.

X
Sistemin., mesaj dzeyinde bavurduu iki saptrm aca tipi
(polis basks dnda doal olarak) zm lendiinde grafililerin n e anlama geldikleri daha iyi anlalmaktadr
1) Sistem bunlara sanatsal bir deer atfederek ama
larndan saptrmaktadr. Jny Jacocks: ilkel, bin yllk bir
gemii olan, cemaatlemeyi savunan, sekinlik yanls
olmayan Soyut Davurumcu bir biim " ya da MGrafitlcrin
yer aldklar metro vagonlarnn bir istasyona girerken ray
lar zerindeki homurtulu ilerleyileri sanat tarihi koridor
larndan bara ara yuvarlanarak inen birer Jnckson
Pollock resm ine benzemektedir.' 'Grafiti sanatlarndan,
popler sanatn yapt atlmdan sz edilm ektedir. Gen
lerin yaratt ve 19701 yllan l en nemli ve zgn gs
terilen in im biri olarak tarihe geecektir" vs. H er zamanki
gibi bizim kltrmzn belirleyici biimi olan estetik bir

indirgem eye bavurulmaktadr.


2)
Bunlar kimlik talebi ve kiisel zgrlk, m arjinallik
tenm leriyle yorum layanlar da (burada en hayranlk duyu
lacak yorum lardan sz ediyorum) vardr, 'h sm lk d bir
evrede bireyin yok edilmesini olanaksz klan bir yaam
m cadelesi" (Mitzi Cunliffe, Neu> York Times). Byk kent
lerin yol atklar anonim ortamda asap bozukluu duy
gum uzun neden okluu burjuva insan anlayna uygun
bir yorum dur bu. Yine Cunliffe: Grnftilcr: BU DNYADA
BEN DE VARIM, yayorum, gerek bir varlm , burada
yaadm , KK ya da MIKE ya da G IN O yayor, durum u iyi
ve N cw York'ta oturuyor dem ektedirler diye yazyor, y le
olsun am a bunlar syleyen, bize gre, grafitiler deil her
birimizi istisnai ve bir bakasyla karlatrlmas olanak
sz, ayn zam anda kent tarafndan

un

ufak edilm i,

bizlc-

re zg varoluu burjuva romantizmidir. G en siyahlar


daha balangtan itibaren bir kiilik savunm as peinde
kom aktan ok bir cemaat savunmas peindedirler. Hem

burjuva kim liini hem de ar.onirr.ay (kim liksizlik) yadsnilktad-.rlar. COOL CO O K SUPERSTRUT SN AKE SODA
VIRGIN. M etropoln beyazlara ait merkezine giderek ykc
a lm a y a alan Siyu duasyla anonimay hedefleyen bu y
kc duaya, savalara ait isimlerinden oluan bu simgesel
saldrya kulak vermek gerekir.

MODA veya KODUN MASALSI DNYASI

BLNENN ANLAMSIZLII
Modaya taonan bu tu haf nceliin nedeni dnya asn
dan kesin bir zm olma zellii tamasdr. Gsterenler
arasndaki ayrmlama oyununun hzlandrlmas, modann
masals bir grnm e brnm esine yol aabilecek kadar
nemli bir olgudur. Masals bir evren ve ba dnmesini an
dran bir durum her trl gnderen sisteminin sona erdi
ini gusletm ektedir bu anlam da moda ekonomi jxlitiin
en kusursuz biimlerinden biridir Ulalan bu aamada
ticari mala zg izgisel sre sona ermektedir.
Moda gstergelerine zg belirleyicilik ortadan kalkt
iin gstergelere keyfi bir ekilde karlkl olarak yer de
itirtmek, birini dierinin yerine koyabilmek mmkndr.
Bu akl alm az zgrleme sonucundaysa (bu gstergeler)
mantksal adan bir yinelem e dzenine sanki lgnca ve
sorun karmadan boyun emektedirler. Giysi, beden ve
nesne modalar konusunda durum budur. Buras nem
siz gstergeler evrenidir. Politika, ahlak, ekonomi, bilim,
kltr, cinsellik gibi nem li" gstergeler evrenindeyse o
karlkl yer deitirm e ilkesi ayn zgrle asla sahip
olamamaktadr. Byle alanlar stmlasyon'un youn de
netimi altm la olandan az olana doru snflandrabiliriz.
N e var ki ;rn evrenler deiik dzeyde olmakla birlikte
(birbirlerine kout olarak birer simlasyon modeli, hem
aynmlaytc hem d e duyarsz birer oyun) birer yapsal de
er oyununa benzeme eilimindedirler. Bu anlamda moda
denilen ey hepimizin yakasna yapm gibidir. Moday

hem akla gelebilecek en yapay oyun hem de en derinlere


kadar inebilen bir toplumsal biim olarak kabul edebiliriz.
Ilu adan bakldndaysa hibir alann kotlun egemenlii
ltna girmekten kaamad grlmektedir.
Moda gibi kod alannda da gsterilenler gzmzn
nnden akp geerken, gsteren defileleri anlamstzlar
gibidir. Cinsiyet ayrm gibi gsterilen ve gsteren ayrm
da anlamn yitirmektedir. (H.-P. Jeudy: Gsteren hermafrodit bir eydir", dem ektedir)-1 Cinsiyetse aynmlayc
kartlklardan birine dnerek, zgn bir zevk alna ve
yalnzln belirledii devasa bir fetiizm haline gelm ekte
dir. Salt gdmlcmeye dayal bylenmeyin radikal bir
belirsizliin neden olduu umutsuzluk. Modann bize da
yatt ey, sahip olduum uz dsel evrene son vererek,
akla gelebilecek her trl gnderen sistemini kapsayan
bir Akldr. Bu Aklsul zlmeyle, anlamn tasfiye edilme
(zellikle bedensel dzeyde giysi ve moda arasndaki bu
karlkl ekiciliin nedeni de anlalmaktadr), bu m oda
nn sona ermek bilmeyecek ereklilik stevinden nc Undor
zevk alyorsak; ierdii aklcln kokumuluundan,
yan akln, gstergelerin sa f ve basit art arda gelme tuza
na dmesinden dolay da o kadar ac ekiyoruz
Tm ura alanlarnn ticari mal kapsam iine aln
masna kar iddetli bir direnm e vardr. Bu alanlarn
moda kapsam erevesinde deerlendirilmesine karysa
daha da iddetli bir direnme vardr. nk bu alanda de
er tasfiyesi daha radikal bir grnt sunmaktadr. Tica
ri mal gstergesi altnda tm emek eitleri dei toku
edilmekte ve zgnlklerini yitirm ekledir. Morla gstergesi
altnda bo zaman deerlendirm e ve emek gstergelerini
dei toku etmektedirler. Ticari mal gstergesine dn
en kltr sutlp alnmaktadr. Morla gstergesi altnday
sa tm kltrler su ortakl yaparak birer simlakra
dnmektedir. Ticari mal gstergesi altnda ak fahie-

La n o rt du s e n a ; ( \dco!og-.e de rr.ots,
( ed n o ta .J

T o u r s / P o r i a : M iv m e , 1 9 7 3

lemektedr Moda gstergesi altnda, bizzat nesneyle olan


iliki cool v e zgr bir cinsellik kapsammla deerlendirile
rek yok edilmekledir. Ticari inal gstergesi altnda zanan
da para gibi biriktirilebilirken, morla gstergesi altnda bir
biri iine gem i, ksrdngscl halkalara benzeyen zaman
srekliliini yitirm ekte ve paralanabilmektedir.
Gnm zde kimlik ilkesi dzeyinde deerlendirilebi
lecek her ey morla tarafndan etkilenmitir. Bunun nede
niyse tm biimlere kkenlerim unuturabilm&i ve onlun
yinelenmeye m alikimi edebilme gcne sahip olmasdr.
Moda her zurnan retro olmutur; ancak bunu gemii
yok sayna kouluyla baarabilmektedir. Bir baka d e
yile biimlerin hayaleti andran lm ve yeniden yaam a
dndrlm ekti kouluyla. Gncelliinin nedeni imdiki
zamann gndereni deil, total ve annda gerekletirile
bilen bir yeniden kazanm srecinin gndereni olmasdr.
Morla paradoksal bir ekilde gncel olmayandr. Biimlere
her zaman nce bir lme, bir tr soyutlanma sresi ta
nmaktadr. Bylelikle zamandan etkilenmeyen biimler
etkin gstergelere dnmekle ve eilip bklen bir za
man anlayna uygun olarak gnceli o gncel olmayan
grnmleriyle tacz etm ek zere geri gelmektedirler. Bu
, gelecee zg yap anlaynn karl olan geriye dn
n ekiciliinden yararlanarak yapmaktadrlar. Bu, yeni
batan balamann estetiidir. Moda: l m ve malm m o
dernliin elinden anlamszln alan eydir. Hibir eyin
srp gitmedii dncesinden kaynaklanan bir um ut
suzluk biimi olmann yan sra, bir kez ldkten sonra
kirlenmemesi olanaksz her biimin her zaman ikinci bir
yaama ansna sahip olduu gibi ters bir zevk alma duy
gusudur bu. Moda: Henz domam bir dnya ve ger
ei yutup yok eden eydir. Moda, l gstergelerin tm
enerjilerini yaayan anlam etkileyebilmek iin harcadklar
alma sonucunda elde ettikleri eydir. Bu : olaanst
bir unutkanlk yetisi, mthi b:r bilinsizlikle gerekletir
mektedirler. Snai makineleme ve tekniin sahip oldukla
r byleme gcnn, canl emei kollayan ve onu yava

yava yok eden birer l emek olmalarndan kaynakland


da unutulmamaldr. Sahip olduumuz byleyici bilin
sizlik dzeyi bu canlnn l tarafndan ele geirilme izlemi
dzeyiyle doru orantldr Yalnzca l alma bilinenin
kusursuzluk ve tuhaflna sahiptir. Bylelikle modann
salad zevkin modas gemi ve hayaleti andran ancak
etkin gstergeler olarak durmakszn yeniden yaama dn
drlen biimlerin dzenli bir ekilde yinelenmesinin so
nucu Olduu grlm ekledir. Knig, sanki moday kemiren
ve kusursuz bir aam aya ulatnda somutlaan bir tr
intihar arzusu var demektedir. Bu doru bir yaklamdr,
ancak buradaki arzu, biimlerin kesintisiz geersiz klnma
gsterisi zerine oturtulan, bir lm dncesiyle ilgilidir.
Sylemeye altn ey bizzat lm arzusunun moda
araclyla yeniden kazam n ileminden geirildii ve bu
ilemin o arzunun sahip olduu her trl ykc dnce
biimine son vererek, tm dierleri gibi, onu da zararsz
bir devrime dntrd gereidir.
DsclUgjn derinliklerinde bir yerlerde, bir nceki y a
ama bir ekicilik v e byleyicilik katm olan bu ykc
hayallere bir son verip yineleme" olay zerinde younla
an modann hipnotize etme kapasitesinin salt yzey ve
gncellikle snrl olduunu syleyebiliriz. Buna ramen,
moda, Nictszchc'nin yalnzca Yunanllara atfettii o ma
sumiyete yeniden sahip olabilir mi? Nietzsehe: Kvrmdan
(pli) teye gemeden yzeyde, den zerinde yaama ko
nusunda anlamlard ... grnme tapyorlar, biimle
re, elere, szlere inanyorlard... Yunanllann derinlii
yzeyseldi." (en Bilim)? Henz yaanmad iin saf ol
duu dnlen bir gelecek anlamnda moda, bir gelecek
simlnsyonundan buka bir ey deildir. Yineleme zcnne kurulu bir grnm ler dzeni anlamnda moda, bir
geri kazanm srecinden baka bir ey deildir. Modann
gelimesiyle ada olan mzeciliin gelimesi bunun en
gzel kantdr Paradoksal bir ekilde mzeye zg olan,
biimleri sonsuza d ek koruma ve saf bir gncellik (moda)
anlay, bizim kltrim zdc birlikte i grmektedirler.

Bunun nedeni her ikisinde de gstergenin ayt m odem


statye boyun emesidir.
Stiller birbirlerini dlarlarken, mze tm stillerin
grl birlikteliini, ayn kltrel sper kurum iinde su
ortakl yapmalarn salamaktadr. stne stlk deer
asndan onlar kltr adl byk altn deer lsyle
karlatrlabilirle kapasiteleriyle deerlendirmektedir.
Moda da iinde bulunduu yinelenme dnemiyle doru
orantl olarak ayn eyi yapm akta ve tm gstergelere is
tisnasz karlkl olarak y er deitirtmekte, birlikte oyna
malarn salamaktadr. Mzedeki yaptlarn zamansalll
kusursuz* bir zaman anlayna gndermektedir. Bu bir
zamanlar var olmu ve asla gncel olamayacak olann iin
de bulunduu durumdur. Oysa moda asla gncel deildir.
lm ve stoklanm biimleri zaman d bir depoya yer
letirip, gstergelere dntrerek yinelemektedir. Sahip
olduu o byk kombinatuvar zgl lnden yararlanan
moda her yl rettii bir ncekini gzden geirerek kendini
oyalamaktadr. Bu tr bir oluum ona annda kusursuzlona"olana tanmaktadr Bunun d mzclrmeyo zg,
ancak ksa mrl biimlerden oluan, bir kusursuzluk
birn olduu sylenebilir. Buna karn mzede bir deer
ler btn olrnk karmza, rnlerin kendi aralarnda
oluturduklar bir deer sistemi kmaktadr. Moda ve
mze birbirlerinin ndu ve su ortadrlar. kisi birleerek kendilerinden nce var olan, edeerli gstergelerden
yoksun ve birbirleriyle uyumsuz stillerden oluan her tr
l kltre kar kmaktadr.

MODANIN YAPISI*

Moda modernlik erevesi iinde deerlendirilmelidir Bir


baka deyile moda bir kopu, gelime ve yenilik emas
kapsamnda ele alnmaldr. Akla gelebilecek herhangi bir
kltrel balamda eski* ve m odem ' belirgin bir ekilde
yer deitirmektedirler. Oysa Aydnlanma a ve Sanayi
Dcvrimidcn bu yana tarihsel ve tartmal bir deiim ve

bunalm dzeniyle kar karya olduumuz sylenebilir.


Grne gre modernlik, teknik gelime, retim ve tari
hin yol at izgisel bir zaman anlayyla birlikte modaya
zg bir de tekrarlardan oluun dng sel zurnan anlay
m ayn antla retmitir. Oysa bu apak bir elikidir, zira
modernlik asla radikal bir kopu anlamna sahip olm a
mtr. Zaten geleneksel de eskinin yeni karsnda stn
olduu anlamm gelmemektedir. nk gelenek eski ve
yeninin ne olduundan bihaberdir. Kski ve yeniyi reten
ey modernliktir; nk bylelikle hem >eo hem retro,
hem modern hem de ad olabilmektedir. Bu kopu di
yalektii hzla bir alam ve yeniden kazann dinamiine
dnmtr. Bu olay temel dzende hibir deiiklie
yol amadan sistemin politika, teknik, sanat ve kltrde
tahamml edebilecei deiim oranyla nklamaktadr
Morla alannda da keza byle olmaktadr, stelik morla ok
ak seik bir ekilde deiim efsanesine sahip kmak
ta, gndelik yaamn en sradan grnmleri iinde onu
en yce deer gibi grmektedir Yapsal deiim yasasna
gelince, bu yasa modeller ve ayrmlnyct kartlklar oyu
nu zerine oturtulmu okluu iin bu dzen yerini kesin
likle gelenek koduna brakmamaktadr. Zira modernliin
znde ikili mantk vardr. Sonsuz farkllk ve kopu 'di
yalektiinin" sonulann da bu, yerinde duramayan, kpr
kpr manta borluyuz. Modernlik tm deerlerin bnk
bir evrene tanmas deil, bu deerlerin karlkl olarak
yer deitirmeleri, oluturduklar kombinatuvarlar ve be
lirsizlikler anlamna gelir. Modernlik bir kodsa moda da
onun amblemidir. Yalnzca byle bir bak usndun yola
karak modann snrlarn belirleyebilir, yan ayn antla
ortaya km u iki nyargy aabilirsiniz:
1. 13u nyarglardan birincisi modann snrlarn ant
ropolojiye, hatta hayvan davranlarna kadar gtrmek
tedir.
2. Dieriyse tam tersine gncel moda alann giysi ve
dsal gstergelerle snrlandrmaktadr.
Modann ritcl dzeniyle |ya da hayvan grnmle-

riyle mantksal) bir ilikisi yoktur. nk ritel dzeni


eski vc yeni arasndaki edeerlik /yinelenmeden. ayrmlayc kartlklar sisteminden, dizisel ve kombinatuvar
yaylma modellerinden bihaberdir. Buna karlk moda,
bilim ve devrim de dahil olmak zere modernliin tam
merkezinde yer atmktadr; nk cinsellikten iletiim
aralarna, sanattan politikaya, modernlik dzeninin ta
mam bu mantn egemenlii altndadr. Rtelc en yakn
moda grnts -bir gsteri, bir len, bir harcama bii
mi olarak m oda- bile ritel ve modernlik arasndaki fark
Rlcndirmcktcn baka bir ie yaramnnuktadr. nk
moda vc trenseli zmsememizi salayan ey tnn olarak
estetik bak asdr (rnein, kimi gncel srelerle len
kavram gibi ilkel yaplar zmsememizi salayanlar). Bu
bak asnn kkeninde modernlik (yararllk/yararszlk
gibi ayr m layc bir ka-tlk oyunu) vardr. Biz de arkaik
yaplan bu bak as erevesinde deerlendirdiimizden
onlar rahatlkla kend; tmevarmlar miza katabilmekte
yiz. Bizim modamz bir gsteriye benzemektedir. Bu kendi
yansmasna bakarak estetik anlamda, bu yansmadan,
zevk alan bir toplumsallk anlayn da beraberinde getir
mektedir, yani modadaki bu deiiklik la f olsun diye ya
plan cinstendir. lkel dzendeyse gstergeler estetik a
dan ' asla byle bir gsteri dzeyine ulaamamaktadrlar.
Yine lenlerimiz bir yasak ineme estetii"gibid ir. Oysa
ilkel dei tokta byle bir ey olmad halde, bu dzen
de, bizim lenlerimize zg bir model ya da bir yansma
yakalamak houmuza gitmektedir. Potla estetiinin" d
zeltilmesi, etnosantrik dzeltme gibi.
Ritel dzen vc mcday birbirinden ayrmak kadar,
moda zmlemesini de, iinde yaadmz sistem bala
mnda radikalletirmek gerekmektedir. Modann olabilecek
en ksa vc yzeysel tanmn yaptn dnen (Edmod
Radar: Dioydne): Dil dzeyinde modaya boyun een un
sur sylevin anlam deil yknmeci dayana, yani sz
cklerin seimi vc sralanmasndaki ritim, tonlama vc ek
lemlenme biimi.... mimiklerdir. Bu olay Varoluuluk ya

da Yapsalclk gibi entelektel modalar iin de geerlidir.


Bunlarn dn aldklar ey bir aratrma yntemi deil
bir siz d a a rc d r.B y le lik le sanki nodava zg, a
lp geilmesi olanaksz, derin bir yap korunmu olunm ak
tadr. Oysa yaplmas gereken ey modann bizzat anlam
retim srecindeki en nesnel* yaplar iinde aranmasdr;
nk bunlarn dn simlasyon ve kombinatuvar yenilikler
Oyucuna boyun edikleri grlmektedir. Giysi ve beden
konusunda da ayn derinlie inilmesi gerekmektedir; n
k bugn bizzat bedenin sahip olduu kimlik, cinsiyet ya
da s a t bir moda malzemesine dnmtr Giysi bun
lann arasnda yer alan bir istisnadr. Bu bylecc srp
gitmekledir. Modann etkilen'yle karlalan alanlardm
biri de hi kukusuz bilimsel ve kltrel basitletirmedir
Oysa asl sorgulanmas gerekenler, sahip olduklar "z
gn" sreler nedeniyle bizzat bilim ve kltrdr; nk
byblkle modaya zg bir yapya sahip olup olmndklar
anlalabilecektir. liger bir basitletirme varsa ki, byle bir
durumla baka hibir kltrde (fotokopi. zetlenmi ede
biyat |(%<sf|. sahte, simlasyon, basitletirilmi biimlere
sahip oullatrlm yaym olayyla ritel sz, metin ya dn
kutsal jest dzeninde asla| karlalmamaktadr. Bu da
bize bu alanlardaki yenilik kaynann analitik modeller,
basit unsurlar ve dzenlenmi kartlklar dzeyinde bir
gdj m lencylc kar karya olduunu vc bunun da temel
de "zgn" vc basitletirilmi dzeyleri trdeletirerek,
aralarndaki farkllklarn tamamen taktk vc ahlaksal hle
getirilmi olduunu gstermekledir. Keza Kadar, syleve
zg mimiklerin" tesine geildiinde modann sylevin
anlamna egemen olduunu ve o andan balayarak belli
bir kltrel alann tamamen kendi kendine gnderme yap
tn, sal spcklcr zellikler tayan kavramlarn birbirle
rini dourup, sorgulayp yantladklarn grememektedir.
Bilimsel varsaymlar iin de benzer bir durumdan sz edi
lebilir. Kuramsal ve klinik dzeydeki psikanalizin bile bu
modalama yazgsnn elinden kaamad grlmektedir.
O da kurumsal dzeyde, sahip olduu tcnel kavramlarn

yol atklar sinlasyon modelleri gelitirerek, biryenidenretim aamasna ulamtr. Eer bir zamanlar bilinalt
na zg bir ileyi biimi ve dolaysyla znesini belirleyen
bir nesneye sahip psikanalizden sz cdilcbilse bile, gn
mzde nesnenin bu belirleyiciliinin yava yava ortadan
kaybolduunu ve yerini bilinaltn belirleyen bir psikana
lize braktm syleyebiliriz. Bundan byle psikanaliz bir
yandan bilinaltn yeniden retirken bir yandan da kendi
kendinin gndereni olmaya alacaktr (bir baka deyile
morla gibi kendi kendini ifade edecektir yoksa baka bir
eyi deil) Bylelikle bir gelenee dnecek bilinalt b
yk bir talep olan haline gelecek ve psikanaliz de kod gibi
bir toplumsa] gce sahip olabilecektir. Bu gce, hepsi bi
linalt konusunda birbirinin yerini alnbilccck ve temekle
birbirlerinden farksz, olaanst dzeyde karmak hale
getirilmi kuram lar elik edecektir
Modann bir dnyevi yan vardr. Moda olan dler,
fantazmlar, psikozlar; noda olan bilimsel kuramlar, dilbi
lim okullar gi bi moda olun sanat ve politika vardr. Ancak
btn bunlar nemsiz eylerdir Moda birer modele dn
m disiplinlerin yakasna, an ve hretlerini artrabilmek
iin aksiyomlarn zerkletirmeyi baardklar ve estetik.
hatta oyuncul bir aamaya getiklen lde, ok daha d e
rinlemesine yapm aktadr nk bu aamada kimi ma
tematik formllerdeki gibi geerli olan tek ey, zmleme
modellerine zg kusursuz bir ksrdnglcmedir.

BOLUKTA YZEN GSTERGELER


Ekonomi politiin ada olan moda, en az pazar kadar
evrensel bir biimdir. Tpk pazarda bir edeerlik ilkesi
zerine oturtularak dei toku edilen rnler gibi, m o
daya zg tm gstergeler de kendi aralarnda dei to
ku edilebilmektedir. Evrenselletirilebilecek (pazarn tm
dier dei toku yntemlerini sa f d ederek her eyi ele
geirmesi gibi) h er eyi ele geirebilecek tek gsterge sis
temi modadr. Eer moda evreninde genel bir edeerlik

ilkesine rastlanmyorsa b;r.un nedeni modann daha ba


tan itibaren ekonomi politikten daha biimsel bir soyut
lamann iinde yer almasdr ki. bu aamada somut bir
genel edeerlik uygulam asna (altn ya da para gibi) gerek
kalmamaktadr. nk bu aamada ayakta kalmay ba
arabilen genel edeerlik uygulamas yalnzca biimden
ibarettir, ki bunun d a ad modadr. Ya da deerin nice
liksel dzeyde dei toku edilebilmesini salayacak ge
nel bir edeerlik uygulamasna gereksinim duyulurken,
farkllklarn dei toku edilebilmesi iin de modellere
gerek duyulacaktr. Modeller, modaya zg eitli alanlar
ynlendiren bir tr genel edeerlik ls gibidirler. M o
deller, modaya yer deftitirten Isfufters). yneten, bir alan
dan difterine sevk eden (dispatc/ers) iletiim aralardr.
Btn bunlar m odann sonsuza dek yeniden retilmesini
salayabilirler. Bir biim kendine zg belirleyici unsur
lar tarafndan retilm ek yerine bir modelden yola klarak
retilmeye baland anda orada moda vardr. Bir baka
deyile retimden yoksun, her zam an hemen o anda bir
yeniden-retim dzenei sunabilen bir srete var olan tek
gnderge sistemi modeldir.
Moda gstergelerin oluturduu bir tire deildir.
Moda bolukta yzen parasal gstergeler rneinde oldu
u gibi, toylukta yzen gstergeler btndr. Ekonomik
anlamdaki bu dalgalanma olduka yenidir. Bu dalgalanma
nn gerekleebilmesi iin 'ilkel bir birikim" srecinin her
alanda sonlandnln, (parann ardndan bu genel grece
lik ortamnda ekonomik dzenin bizzat kendisinin) btn
bir l emek dneminin de bitmi olmas gerekmektedir.
Oysa gstergeler dzeninde bu sre oktan sona ermitir.
Gstergeler dzenindeki ilkel birikim bu adan ok daha
eski olup, her zaman nceden belirlenmektedir. Moda ise
bu srecin hzlandrlm ve snr tanmayan bir dolanm,
dalgalanmaya braklm para kurlarnn anlk ve devingen
dengesine edeerli akkan ve yinelenen bir gstergeler
kombinatuva aamasna denk dmektedir. Btn kl
trlerle gsterge sistemleri bu anlamdan Vksutt VC bozuk
aygjtl dzende dei tokular ve dzenlemeler yapmakta.

birbirlerine bulamakta ve kurduklar dengeyi ancak ksa


b:r sreliine koruyabilmektedirler. Gstergeler dzeninde
moda salt speklatif bir aanava denk dmektedir. Bu
aamada uyumun yol at herhangi bir eliki olmad
gibi herhangi bir gr.deren ya da dalgalanmaya braklm
parann bal olduu altna dntflrlcbliriik gibi sabit bir
paritr de sA.-< konusu deildir. Bu belirsizlik modann (hi
kukusuz pek yaknca ekonomi nsndanj belirgin bir ev
rimsellik ve yinelenme boyutuna sahip olmasna yol aar
ken; (gstergeler ya da retimin) belirleyici bir izgisel ve s
reklilik gsteren dzene sahip olmasn engellememektedir.
Bylelikle ekonominin moda iinde belirginleen yazgsnn
genel bir yer deitirme arac olna yolunda ilerleyen para ve
ekonomiyi ok geride nrakt grlmektedir.

TEP YE DNEN MOOA

Bilinalt ve arzu ykl olduu sylenen moda bu ekilde


de aklanabilir. Oysa arzunun moda olduu bir ortamda
bu aklamann hibir anlam yoktur. Gerekten dc moda
bir itepiye* benzem ededir, ancak bunun bireysel bilinaltyla pek bir ilikisi yoktur. Moda yle vahi bir eydir ki
hibir yasaklam a onu ortadan kaldramamaktadr. nk
tek arzusu anlama bir son vermek ve saf gstergeler iine
dalarak ortadan kaybolmak, gelii gzel, anlk bir toplum
sallatrmadr Kitle iletiim antsallatrlm ekonomik,
toplumsal srelere vs. oranla modada radikal bir toplum
sal yapya zg bir eybr vardr. Bu radikal toplumsallkla
ieriklerin psikolojik dei toku edilme dzeyinde deil,
gstergelerin paylalma annda karlalmaktadr. La
B n iv c r c u z u n

O r a n c e y le d e m i ti:

yi vc gzelden breet bir zevk anlaynda merak etme


ye deecek bir ey yoktur. Merak uyandran ey nadirlik
ve dierlerinin sahip olamaddr. Bunan kusursuzluk
arzusuyla deil penden koulanla, yani modayla ilikisi
vardr. Moda eirme deil, tutkudur ve kimi zaman bu
ylesine vahi bir tutkudur ki. ak ve hrsn n plana ge-

meine ancak sradan bir nesneye sahip okluunda izin


vermektedir.'
U Bruyre'deki moda (utkusu, koleksiyoncu tutkusu, la
leler. kular ve Callot gravrleri gibi bir tutku nesnesine
benzemektedir. Gerekten de moda (terimlerin ifade ettik
leri anlamda), dolayl bsr ekilde bile ol*a, z ok koleksi
yon yapmaya benzemektedir. Oscor Wilde'a gre moda ve
koleksiyonculuk insana dinin bile asla salayamad bir
gvence vermektedir.*
Kurtuluunu modaya balamak Bu kolektif tutku,
bu gsterge, ksrdngye benzeyen bu evrimsellik Ikoleksiyondn da bir evrimsellik vardr) tutkusu modnlaan
bir biimin piyasaya karak tm toplumsal yap iinde
ba dndrc bir hzla yaylmasna ve bylelikle bu yap
iindeki yerini salamlatrarak, tm zdeleme biim
lerini bnyesinde toplamasna neden olmaktadr (tpk
kolcKSyonu yaplan eyin snrlarnn zneyi durmakszn
yinelenen evrimsel bir srele buluturmas gibi).
Bu g. bu zevk moda adl gstergenin iine kk sal
maktadr. Moda semiyrjisi ekonomik evrenin ilevsellii
ne kar gelmektedir Orctim ' etiine gdmlemc estetii,
m otel adl aynaya uyma ve onun yansmas olm a kou
luyla kar klmaktadr. Burthcs, Sy$tmc de la mode'da
yle der:
Bir ierie sahip olamayan moda, insanlarn anlamsz ola
n anlamlandrma yetileri dorultusunda kendi kendileri
ne sunduklar bir gsteriye dnmektedir.

* *Ue la M oU c Z*. >ueeeca C om pU top. P n - O a lltn a ld . 1051. 8.

-d&6 |cd. notu.)


5

Oysa ekonominin de bugn ayn belirsizlik izgisi stnde yer


ivdiini gldk Etik ^sonsuza dek srp gitmeyi ama edin
iri?* retim yaranna geri adm att srada modann o anlam
sz ba dndrc hzna da ulam olmaktadr. Bu durumda
Barthesn moda konusunda syledii anlam terk eden sistem
buna karn anlam a d i gsteriden dn vermemektedir sz
n retime de uyarlayabiliriz

Moday ekici ve byleyici klan da budur, yani varl


n kantlayabilmek iin kendinden baka bir eye ihtiya
duymama zerkliine sahip olmas. Seilme ltfuna nail
olma cinsinden nedensiz bir zevk alm a ve gstergelerin
birbirlerinden nynmlanmas zerine oturtulmu bir kast
dayanmas. Modann ekonomi dnyasndan hem radikal
bir ekilde ayrlp hem de onu onurlandrd yer buras
dr. retim ve pazarn salip olduklar o acmaszlk zerine
oturtulmu maca oranla, ikisinin birlikte sahneye konul
mu biimi olan moda bir lene benzemektedir. Ekonomik
soyutlama dzeninin sansrlediklcrnin bir zeti gibidir.
Kntcguuk zorunluluklarn tmn tersine evirmektedir.
Ou notamda moda kendiliinden denilebilecek bir
bulama zelliine sahipken, ekonomiye zg muhasebe
insanlnn birbirlerinden uzaklatrmaktadr. Gstergelerin
elinden sahip olduklar her trl deer ve duyguyu ekip
alan morla bir tutkuya yzeysellik tutkusuna- dn
mektedir. Bu samaln ta kendisidir. Moda gstergesinin
biimsel anlamszl, hibir evin artk gerekle dei to
ku edilmedii bir sistemin kusursuzluu, rnods adl bu
nedensiz gstergenin dier gstergelerle hem btnyle
uyum iinde hem de totul bir grecelik elikisi iinde o l
masdr ki, ynu, hem bulac bir zehir hem de kolektif bir
zevk alma nesnesine dntren de zaten budur. Rasyo
nel ve irrasyonel, gzel ve irkin, yararl vc yararszn te
sine geildiinde tm ltlere oranla kimi Kaman modaya
yakc (totalucr, pritcn ya da arkaik) bir g katan vc onu,
ekonomik olann tersine, her zaman total -Muuss\m dei
toku konusunda yapt gibi biz de total bir yaklam y e
niden yaama dndrmek zorundayz- bir toplumsal olgu
ya dntren ey ite bu ahlakszlk vc anlamszlktr.
Batan itibaren moda da dil gibi toplumsal yir var
lk olmay amalamaktadr (insan tahrik edecek derece
de yalnz oltn dandy bunun ho olmayan bir kontdr).
Anlaml olmay hedefleyen ve onun ardnda yok olup g i
den dilyetishe karlk, moda, tiyatral bir toplumsall
hedeflemekte ve kendi kendine yetmektedir. Bu da onun

herkesin yaam iinde youn bir yer kaplamasna -kendi


imgesini grmeyi arzulad bir aynaya benzemesine- ne
den olmaktadr. letiim kurmay hedefleyen dilin tersine
moda ileniimin kendisi olm aya alm akta ve bu ii me
sajdan yoksun bir anlamn sonsuza kadar srp gidecei
bir m eydin okuma oyununa dntrmeye almaktadr.
Dolaysyla verdii estetik h azan gzellik ya da irkinlikle
bir ilikisi yoktur. yleyse moda, iletiim d en ilin gereksiz
bir yansmaya sahip b ir len midir?
ln 'scl terimi daha ok giyim modas ve bedensel
gstergelerle ilgili bir eydir. nk bunlarda vaslvful
consumption". polla'a zg bir eyler vardr, -tu zellikle
haute couture iin geerli olan bir yaklamdr. nk bu
yaklam Vogue dergisinin, moday bir iman btiminc d
ntrmesini salamtr:
man yelken yaparken dald dvelden daha demi d
lere daldracak anakronik eyin ad nedir? Iktule couinrel
Ekonomistin elim kolunu balayan, randann teknikleri
ni tersine dndren haute couture demokratiklemeye bir
kafa tutma biimidir. st dzey niteliklere sahip akl almaz
sayda insan inanlmaz bir yavalkla knaak kesimli
m dclleri dikmektedir. Bu modeller ayn yavalkla en (az
la yirmi kez daha dikilecekler ya da ikinci bir dikim sre
ci olmayacaktr.... ki milyon franga etekler.... Bu lgnca
abalamann amac nedir, diye sorabilirsiniz. Modann ya
ratclar. mnnakrlar. alanlar ve hepsi de kusursuz
luk konusunda ayn tutkuyu paylaan *tOOC mteri size
neden olmasn yomtn vereceklerdir. Modtclar modem
dnyada karmza kan son maceraperest erdir. nk
adamsz bir eylemi srdrme peinde komaktadrlar....
K mi er azlar haute couture neden var k diye soruyorlar.
S'.z de onlara neden ampanya iiliyor diyebilirsiniz.
Daha d i ileri gidilerek yle deniyor:
Uygulama ya da mantk, giysinin o artc servenini
a;klayamaz. Gereksiz, yleyse zorunlu hale gelen moda
bir dm olma aamasna ulam demektir.

Fotla, din halta hayvanlara zg dans ve krklerinden oluan grnm ler gibi masals bir davurum ritelidir. Oyuna benzeyen bir toplumsal yapy hedefleyen
yasak inem e biimi olarak, moda, her yol denenerek
ekonom iye kar f flanmahdr.
Oysa reklamn bir tketim lenine", iletiim arala*
nnn bir haber lenine", fuarlarnsa bir "retim leni
ne vs. benzemek istediklerini biliyoruz. Kesim pazan ve
at yarlar da birer potla olarak grlebilir. Vogue dergisi
neden olmasn ki diyecektir. Hemen ler yerde ilevsel har
cam a simgesel harcama gibi gsterilmeye allacaktr.
nk ekonomi; yararlk ilkesiyle ilevsellik cenderesini
ylesine youn bir ekilde dayatm tr ki. ekonominin te
sine geen her eyde hemen bir oyun vc yararszlk koku
su aranmaya balanmtr. Bunun nedeni deer yasasnn
ekonominin tesine gemesi vc gnmzdeki gerek yay
gnlam a alannn modeller hukuku olduunun farknda
olunmamasdr. Modellerin bulunduu h er yerde deer
yasas kendini dayatmakta, gstergeler araclyla bask
yapmakta, hatta gstergeleri bite bask altm almaktadr.
te bu yzden simgesel riteller ve moda gstergeleri bir
birlerinden radikal bir ekilde ayrlmaktadr.
lkel kltrlerde gstergeler hemen her alanda engel
lenmeden dolanabilnektedir. Uu yzden bugne kadar bu
kltrlerde bir gsterilen "karm aas" vc bunun sonucun
da olumu bir gsterge mant ya da gereklii diye bir
eyle krlalmamtr. Bu evrende, sahip olduumuz en
gzel yaanlamlardan biri olan gerekle karlalmamak
tadr. Gstergeye zg bir geri plan farka dnya) yoktur,
ynu gstergenin bilinalt (yannnlauttr ve rasyoellctirmclcrn sonuncusu vc en kusursuzu) yoktur. Dei toku
edilen gstergeler fantazndan vc bir gereklik halsmasyom m dan yoksundurlar.
Bu evrene ait gstergelerle modern gstergelerin hi
bir ortak yan yoktur. Barthes bu paradoksu yle tanm
lamaktadr: Kendisinden bklp usanlmayan eilim; a l
glanabilir olan gsterene, giderek daha bir rgtlenmi,

kapal sistemlere dntrm edir. Bunu kout olarak ve


ayn oranlarda bir yandan gstergenin bir gsterge olduu,
sistematik bir yapya sahip olduu gizlenmeye allrken
dier yandan rasyonnlizc edilip kendisine bavurulabile
cek bir mantk, dnyaya zg bir sre, bir tz. bir ileve
dntrlecektir." [S y s ttm e de la mode, s. 285|. Simlasyonla birlikte gstergeler gerek ve gnderen sistcmlenni birer sper gsterge eklinde salglamaktan baka bir
ie yurnmamaktadrlar. Tpk modann, plakl, bir tr
giysiye ait sper gstergeye dntrerek salglamas gibi.
Gerek ld, yaasn gereki gsterge! Modern gsterge
deki bu paradoks onun maske, dvnc ya da lende dei
toku edilebilen byl ya da rtel gstergeden radikal
bir ekilde kopmasna yol amtr.
Modann masals bir yan olsu bile, bu nasnlslk tica
ri mol zg bir eydir; daha ileri gidildiinde bu sinlasyon. kod ve yasaya zg bir masalslgn benzemektedir.

TADLAT GRM CNSELLK

Cinselliin giysi, makyaj vb. eyleri tamamen egem en


lii altna aldm sanmak belki de byk bir yanlgya
dmektir. Daha dorusu, bu, sadece moda dzeyinde
b:r anlama sahip olabilen tadilat grm bir cinselliktir.
Moda priten bir iddetle ykl olduu zamanlarda bile
asl hedefi usla cinsellik olmamtr. Yasak (tabu), cinsel
tepiden ok daha nemli olduu dnlen, yararszlkla
bu yararszlk ve yapaylk tutkusuna yneliktir Yararlk
ilkesinden tesini gremeyen kltrmzde yararszlk bir
tr yasak ineme, iddet eylemi eklinde alglandndan
modann mahkum edilmesinin nedeni gcn hibir anla
ma sahip olmayan a f bir gsterge olmasndan almasdr.
Kltrmzn temellerini kknden yadsyan bu ilkeye
dayanarak cinsel tahrikin ikincil bir neme sahip olduu
sylenebilir.
Ayn yasak hi kukusuz "yararsz ve yeniden retici
olmayan cinsellii de kapsayabilir ancak cinsellik zerinde

younlaldt zaman, hedefi cinsellie doru saptrm aya


alan pritcn kurnazlk tuzana dme olasl riu var
dr. Oysa modann salt farkllk oyunuyla kar kt cin
sellik gereklik ilkesi ya da bilinalt ve cinselliin de arala
rnda yer aklklar, gnderen sistemleri ilkesi dzeyinde ele
alnmak durumundadr. Bu hikyede cinsellii n plana
karmaya almak sim geseli emsellik ve bilinalt aracl
yla bir kez daha etkisiz klmaktan baka bir ey deildir.
Zaten ayn mantk dorult usunda moda zmlemesi ge
leneksel bir ekilde givsininkine indirgenmektedir; nk
bu dzeyde cinsel metafor ie daha ok yaram aktadr. Bu
saptrrnacann sonucunda oyun cinsel bir zgrleme*
perspektifine indirgenmektedir ki, bu da bizi dorudan
giysinin zgrlem esi dem len eye gtrmekledir. O za
man da yeni bir moda akm dnemi balyor demektir.
Cinsellii (nkyryl bir kadna dokunamazsnz, bkz.
"Gsterge Mezarlna Dnen Bir Vcut* isim li blm)
olabilecek en etkin biimde etkisiz klan ey hi kukusuz
modadr. nk moda bir tutkudur, cinselliin su orta
deil rakibidir. La Bruycre'in syledii gibi mcadelenin
galibidir. Sonu olarak moda tutkusu tm elikileriy
le birlikte gelip birbirlerine kartrlan cinsellik ve vcut
zerinde oynayacaktr
Vcudun sahneye konu biim ine dntrldn
de bir derinlik kazanan modaya karlk vcut da moda
nn* iletiim aracna dnmtr. Eskiden bask altna
' Bnrtlcs. r.odava nt vcut*un zelliinden sz etmektedir
(Systdme de la mode, s 261 J: lj Saf bir biimden ibaret, zgn
hibir nitelie sahip olmayan, lotolojk adan giysiyle innr.lanan vcut, 2) Ya da her yl rnein u vcut (u vcut tipi |bu
yl moda denilmektedir (ilan edilmekledir |. Modayla vcudu bir
oraya getirmenin bir bnkn biimi de budur. 3) zel bir ekilde
dzenlenen giysi gerek vcudu dntrerek, onun, modann
yaratt ideal vcul olarak alglanmasn salayacaktr
Bu zellikler modelin sahip olduu statnn tnnhi gelii
mine uygundur Profesyonel olmayan ilk modellerden (yksek
sosyeteye mensup hanmlar) vcutlarnn da birer cinsel mo
del olarak kabul edildii (gncel aama ) son. yani profesyonel

alnm bir mabet olarak grlen ve bu srecin egemen


olduu zam anlarda zlm esi olanaksz bir bilmeceye

mankenler aamasna gelindiinde herkesin birer mankene d


nt grlmektedir. Bu aamada herkes vcudunu moda
nn oyun kuralna gre ynlendirmeye animnki zorlanmaya
allmaktadr. Hr baka deyile herkes moda temsilcilidir,
tpk herkesin birer retim temsilcisine dnm olmas gibi.
Bylelikle moda ayn anda hem herkesin yaamna hem de tm
anlam dzey lerine mdahale etmektedir.
Modaya zg bu evrelerle kapitalin .ut arda gelen younla
ma evreleri, moda adl ekonomik evrenin {sabit sermayedeki
deiim, kapitalin organik kompozisyonu, ticari mala zg ro
tasyon htzt, finans kapitalizmi ve snai kapitalizm, bkz V'.opie.
Ekim 1971. no 4| arasnda da bir iliki kurulabilir Ancak eko
nomi ve gstergeler arasndaki bu karlkl etkileimin analitik
ilkesi henz yeterince ak ve seik deildir Moda evreninin
tarihsel yaylmn, ekonomiyle dorudan ilikilendirmek ye
rine, bir tr pazarn genilemesine benzer bir devinim iinde
bulabiliriz :
I) lk aamada, znde trde ve geleneksel zelliklerim ko
ruyan bir sistem iinde [ekonomi politiin ilk evresinde de b
yk lde bizzat retici gnp tarafndan tketilen bir retim
fazlasnn dei tokuu sz konusudur, yani zgr ve cretli
emek gcnn ok kk bir blm) dank biimler, mi
nimum deikenlerden oluan marjinal knlcgonlere sahip bir
moda vard. Kyl iin moda kltr d, toplum d, yabanc,
kentli, vs. olan eydi.
II) Moda zamanla, gcl bir dzeyde, tm kltrel gster
gelen iererek, tpk ikinci bir evrede maddi retimin gcl
dzeyde ekonomi politik tarafndan crilmesi gibi, gsterge
dei tokulnnn dzenlemeye balamtr. Daha ncesine ait
tm retim ve dei toku sistemleri pazarn ulat evrensel
boyutlar iimle yok olup gitmektedirler. Uu evredeki modann
referans egemen kltrn sahibi olan snftr, nk modaya
ait ayrunlayiCi deerleri o ynetmektedir.
lil Her yan sarm olan moda bir yasam biimine dnm
tr Henz eline geirtmedii dier alanlara doru ilerlemekle
dir Herkes ona sahip kmakp yeniden retmektedir. Olumsuz
yanna (moda olmamak gibi) bile sahip karak kendi kendinin
gsterilenine (tpk yeniden retim evresindeki retim gbj d
nmektedir Bu da bir anlamda onun lmesi demektir.

benzeyen vcut uruk bir yatmm/aratrma olan haline


gelmitir. Vcut oyunu giysi oyununu, modellerin oyu*
nuysa vcut oyununu saf d brakmtr.1 O zaman da
giysi (XVJII. yzyla kadar sahip olduu) gstergelerin gs
terge olarak deerlendirildii trensel zelliim yitirmitir.
Bedenin gstcnlenlcr tarafndan keminlen; cinsellik ve
doalln gstergesine dntrlen giysi, ilkel topluminrdan bv yana sahip olduu o mthi cokuyu yitirmitir.
Salt bir maske olma gcn yitirdii gibi, giysiyi anlaml
klna zorunluluu tarafndan etkisiz klnarak, bu duru
ma boyun emitir.
Ancak bu ilem srasnda vcut da etkisiz h ale gctirtlnitir. O dvme ve d grnm dzeninde sahip olduu
maske grevi yapma niteliini yitirmitir. Artk yalnzca
kendi gerekliiyle, yani plaklyla ilgilenmektedir ki,
bu ayn zamanda onun snr izgisi anlamna gelmekte
dir. (lkel) d grnm dzeninde vcudun gstergeleri
vcuda-nit -olmayann gstergeleriyle alenen birbirine
kartrlmaktayd. Daln sonra d grnm giysiye d
ntnde vcut da doay temsil etmeye balamtr.

3 nk vcut hatlarn ortaya karan bir elbise ya da esnek bir


naylon orabn herhangi bir eyi "zgrletirmesi* sz konu
su olamaz Gstergeler dzeni balamnda ele alndndaysa
bu ek bir karmaklatrma ileminden baka bir ey deildir.
Yaplan akla kavuturmak gerekliin sfr noktasna dn
mek deil, onlar sahip olduklar tm anlamlara eklenebilecek
yeni bir anlamla sarp sarmalamaktr. B da yem bir biimler
dnemiyle yeni bir gstergeler sisteminin balangc demektir
Biimsel yenilikle, moda mant dnemi byle bir eydir ve bu
konuda hi kimsenin yapabilecei bir ey yoktur. Yaplar z
grletirmek , vudunkleri. blinaltntrtklcri. tasarmlanan
nesnenin sahip olduu ilevsel gerekliin yapsn vs. zgr
letirmek. moda s:stem:nin evrenselletirilmesine giden yolu a
mak demektir (moda evrenselletirilebilecek ve elikili olsalar
bile tm gstergelerin piyasaya kmasn salayabilecek tek
sistemdir), yleyse biimler dzeninde de bir burjuva devrimi
gerekletirilmi demektir, tpk pazar sisteminin evrenselleti
rilmesine yol am politik burjuva devrimi gibi

Bylelikle ortaya yeni bir oyun kmtr; giysi ve vcut


kartlnn yol al belirleyicilik ve sansr (gsterge ve
gsterilen arasndaki kopula yer deitirme ve antrma
oyununun ayns). Gerei sylemek gerekirse moda bu
bask altna alman ve antrma yoluyla ifade edilen vcut
taksimiyle birlikte balamtr. plaklk simlasyonuyia
vitcudu stmle eden bir model olan k plaklk olaynda v
cudun ortadan kaybolmasna yol aan ey bu taksimdir.
Kzlderili vcudun tamamn bir insan yz gibi, bir ba
ka deyile bizim bir cinsellik arac olarak grdmz p
lakln tam tersi olan simgese) bir uhlak kural ve cesaret
eylemi gibi alglamaktadr.
Cinsellii gizleme adl yeni bir vcut gereklii daha
batan kadn vcuduyla birbirine kartrlmtr. Elbise
altna gizlenen vcut |donl olarak biyolojik anlam da deil
mitolojik anlamda) diidir. Burjuva ve phtcn zellikler ta
yan bir dnemle aktn moda ve kadn olay ayn zamanda
ikili bir endckslcmcnn ortaya kntsna yol amtr. Yani

gizlenen bir vcut stne oturtulan modayla bask altna


alnm bir cinsellik stne oturtulun kadn. XVIII. yzyla
kadar (trensel toplumlardaysa hibir zumn) byle ak
madan (en azndan) sz edebilmek olanakszdr. Bizlcrsc
bugn bu akmann yok olu srecine tank oluyoruz.
Su gizlenen cinsiyet ve yasaklmm gereklii kapsayan
yazgya -b izd e olduu gibi- bir son verilerek moda-giysi ve
vcut arasndaki kartlk etkisiz mle getirildiinde, kadn
ve moda arasndaki karlkl cki gc de yava yava*
sona ermektedir. Genelleen moda, giderek, bir cinsiyet
ya da ya snfna zg bir ey olmaktan kmtr. Ancak
bum bir gelime ve zgrleme anlamm gelmediine

* Bu karlkl ekim olaynn hi kukusuz kadn ya da genliin


toplumsal adan sahip olduu marjinal konum yn da snfsal
indirgeme gibi baka toplumsal ve tarihsel nedenleri de vardr.
Ancak lu pek de alacak bir ey deildir; nk toplumsal
bask altna alma ve ktlk kayna cinsel cazibe her zaman
ayn kategoriler ime sokularak birbirlerinden nyn bir ekilde
deerlendirilememitir.

dikkat ekmek gerekir. nk bu mantk halen geeri


eer morla, kadn adl ayrcalkl dayanandan vazgee
genelleiyor ve herkese alyorsa, bunun nedeni kadn v
cudunu kapsayan yasan priten bask biiminden daha
gelikin genel bir cinsellikten yoksun brakma biimine
brnerek her yan kaplam olmasdr. nk vcut
ancak bask altnd tutulduu zana dilimi iinde gl
bir cinsel potansiyele sahipti ve bu aamada insan esir
edebilen bir zorunltlugu benziyordu. Moda gstergelerine
dnt andan i barcsc. vcut, cinsel adan sahip
olduu byleyicili yitirerek bir m ontene dnmektedir
ki. mankenin cinsel ayrmdan ne karlar yoksun bir szck
olduu kukuya yer brakmayacak kadar aktr. Salt cin
sellik artran menken nitelikten yoksun bir cinsiyete
sahiptir. Mankenin cinsiyeti modadr. Daha dorusu moda
cinsiyet ayrmna son vererek (simlasyon gibi) genel geer
bir referansn dnmektedir, Hibir eyin cinsiyeti yoksa
ler ey cinselletirilmi demektir. Bir kez sahip olduklar
o zgn cinsiyetlerini yitirdiler mi kadn ve erkek oauza
kadar srebilecek ikinci bir yaam ans elde etmektedir
ler. Yalnzca bizim kltrmzde cinsellik bu yoldan tm
anlamlan etkilerken; gstergeler dc tm cinsellik evrenini
ynlendirmektedirler.
Bylelikle gncel paradoksu aklayabilmek mm
kn olmaktadr. Bir yandan kadnn zgrlemesi"ne bir
yandan da modann lgnca gelimesine tank olmaktayz.
Oysa modann artk kadnlarla deil, kadns olanla bir
ilikisi vardr. Kadnlar dlama sreci sona erdike (de
hler. ocuklar vs. iin de bu byledir. Dlama mantnn
doal sonucu) toplumun tamam da ayn ltle kadnstamaktadr Keza kadnlarn orgazm olmasn ifade eden
zevkten delirm ek' deyimi gnmzde genelleerek akla
gelebilecek olur olmaz ler eyi ifade etmeye balamtr.
Oysa kadnn ancak bir zevk verme gc* vc "moda gc"
olarak zgrletirilebi ecci* ve kendi bam buyruk*
olabileceini unutmamak gerekiyor. Tpk bir emek gc
olabildii lde zgrletirilen proleter gibi. Bu konuda

.dikal bir yanlsama vardr. Diiliin tarihi tanm, yaz


glar modannkinc bal bir vcut ve cinsiyetten ibaret
tir. Diiliin tarihsel zgrlemesiyse ayn yazgnn (ki bu
herkesin paylat ancak ayrmcla son vermeyen bir
yazgdr) daha gelitirilmi bir biiminden baka bir ey
olam u . Kadn, proleter modelindekine benzer bir ekilde,
herkes gibi almaya balad anda yine herkes, bu kez
kadnlarn oluturduu modele uygun olarak, cinsiyet ve
moda konusunda zgr braklmaktadr. Bylelikle moda
nn en ee c kadar benzedii; "maddi* emek ve modaya
harcanan emein tarihsel adan eil bir neme sahip ol
duklar grlmektedir. Pazara gre deien al retimi c
kadar nemliyse cinsiyet ve modann kurallarna uyan
bir vcut retimi de o kadar nemlidir, blm olarak
sunu nu ey bir iblmne benzememektedir, daha do
rusu iblm diye bir ey yoktur. Vcut retimi, ln
retimi, gsterge retimi, mal retimi gibi sreler ayn
sisteme zg deiik biimlerdir Moda alannda durum
daha da beterdir. nk emekinin smr ve gereklik
ilkesi ad altnda canl canl kendi varlndan kopartlp
alnmasna karlk, kadn, gzellik ve zevk ilkesi adna
canl cnl kendi kendisi ve sahip olduu vcuttan kopnrtlmttrl

YIKILMASI OLANAKSIZ BR EY

Moda eletirisinin (O. Burgclin) XIX yzylda sn zg


bir dnce olduunu syleyen tnril, sosyalizmle birlikte,
gnmzde bunun sola zg bir dnceye dntn
sylemektedir. Birinin gemiinde din. dierininkindeyse
devrim vardr. Moda, trelerde ykma neden olan, snflar
aras mcadeleye son veren bir eydir. Moda eletirisinin
solun eline gemesi zorunlu olarak tarihsel bir tersine e
virin: anlamna gelmemektedir Byle bir ey ahlak ve t
reler asndan. belki de yalnzca solun, ii. sa brakt
yerden alarak devrim, ahlaki dzen ve klasik nyarglar
a d n devam ettirdii eklinde yorumlanabilir Devrim ilke

si, kategorik bir zorunlulua dnerek, trescl b:r nitelik


kazand gnden bu yana sol politik dzen dc tamamen
ahlaki bir dzene dnmtr.
Oysa ahlaksz bir ey olan modadan tm iktidarlar (ya
da iktidar dleyenler) nefret etmektedirler. Machiavelhden
Stendhal'a giden bir zaman diliminde ahlakszlk bir olgu
olmak kabul edilmi, hatta XVIII. yzylda Mandevllc, bir
toplumun yalnzca iledii gnahlar sayesinde a atla
yabildiin! ve byle bir ahlakszlk anlaynn o toplumu
dinamik kldn gstermitir. Modada bu ahlakszlk an
layna zg bir ey vardr. Moda, deer sistemlerinin vam
sra iyi ya da kt, gzel ya da irkin, rasyonel/irrasyonel
gibi yarglama ltlerini <lc bilmezden gelmektedir. B
tn bunlarn tesine ya da berisine geebilmekte, devrimci
aklclk da dahil olmak zere her trl dzeni ykmaya a
balamakladr. ktidar iin, moda bir cehennem demektir.
Zira b cehennemde btn gstergeler grccelemektcdir;
oysa kendi (aazl gstergelerine sahip olmak isteyen bir
iktidar bu grecelik cehennemim: son vermek |bozmtk) 2runda kalmaktadr. Genliin bugn, her trl davul maya
kar bir tr direni biimi olarak modaya sahip kma
snn nedeni buclur. Moda ideolojisiz. am asz bir direni
biimidir.
Buna karlk moday ykabilmek olanaksz bir eydir;
nk kendisini eliki ime sokabileceiniz bir gnderen
ler sistemine sahip deildir (nk modann gnderen sis
temi modadr). Modadan ka olanakszdr; nk bizzat
modann kendisi modann yadsnmasn bir modaya d
ntrmektedir. Bu konuda bluc-jcan tarihi bir rnektir.
eriin gereklik ilkesinden her zaman kalablr. oysa
kodun gereklik ilkesinden asla kalamaz. Halta ierikle
re bakaldrdka kodun mantna giderek daha ok uyulduu bile sylenebilir. Bu durumda ortaya modernleme''
denilen bir diktatrlk kmaktadr. Kendisini oluturan
gstergenin gemiine eilmediiniz srece modann dev
rimle bir ilikisi olamaz. M otlann alternatifini, dnya ve
gnderen sistemlerine ait bir gerekliin almasnda ara

mann bir anlam yoktur. Alternatif, m oda gstergesinin


biim ve anlamlandrma ilkesinin yapsn bozmaktan
gemektedir. Tpk ekonomi politiin alternatifinin mal/
bun ve bizzat retim ilkesinin yapsnn bozulmasndan
gemesi gibi.

GSTERGE MEZARLIINA
D N E N B R VCUT

C'istjt* k ' as!v.?ler tne/arl-Jr.


Gsterge lenssiig n son verilmi tu Cirsyettv.

KOPYASI IKARTILMI VCUT

Vcudun gncel tarihi demek; om denetlemeye alan,


paralara blen, farkll ve sahip olduu elikili konumu
deitirip yadsyarak yapsal bir gstcrtre/degij rnku mal/emesi eklinde rgtleyen, iz ve gstergelerden oluan bir
an tarihi demektir. Tpk gstergeler evreninde {cinsel
likle birbirine karmayan simgesel dei toku ve oyun
srecine gcl dzeyde son verilerek, belirleyici bir sre
olnrak alglanmaya balanan cinsellik gibi Bu fallik s
re tamamen her eyin edeerlisi olurak grlen fallusun
fetilctirlmcsi zerine oturtulmutur, ite bu anlamda,
yani zgrlk ad altnda, ileyi ve stratejisi ekonomi
politie zg bir sreci andran vcut saf bir cinsel gster
geye dnmtr
Moda, reklam, nde look. plak tiyatro, striptiz. Kar
mza her yerde bir boalma mekanizmas (ereksiyon) ve
idi edilme (costrahon) zerine oturtulmu bir sahcdramas (soenorfrome) kmaktadr ok sayda deike
ne sahip, inanlmaz derecede tekdze bir cinselliktir bu.
Botlar, kalalara kadar kan izmeler, uzun manto altna
giyilen ksa ortlar, dirsek zerine kan eldivenler ya da
kala zerinde sona eren oraplar. Gz stne den sa
peremi ya da striptiz danssnn cinsel organn rten

lez parasnn yan sra bilezikler, kolyeler, yzkler, ke


merler, mcevherler ve zincirler. Nereye giderseniz idin
bu senaryoya sadk kalndn grrsnz. Vcudun bu
ekilde rtlmesi ou bir tr gstergeye dntrmekte
ve dolaysyla onn ahlakszca saylabilecek bir erotik ilev
yklerken, idi edilmeyi ieren bir de snrlandrma ge
tirmektedir ki. bu yoksun olmann kendisine simgesel bir
ekilde eklemlendii bir idi edilme parodisidir. 13u ii iki
anlaml terimi (bu terimler izginin o y a da bu yannda kla
sik gsterge ekonomisine uygun olarak gsteren ve gste
rilen grevi yapmaktadrlar) yapsal bir biim olan aymn
izgisiyle (/) birbirine eklemleyerek yapmakladr. Ayrma
izgisinin karlkl terim grevi ykledii ey vcuda ait
bir blgedir. Bu kesinlikle crojc bir blge deil, erotik,
erotikletirilmi, saf ve basit bir kavranu, saf vc basit bir
gsterilene dntrlm bir cinselliin fallik gstereni
haline getirilmi bir blgedir.
Dilbilimsel gstergenin bir benzeri olan bu lencl
emada tjosJerifer idi ctlm (bir gsterge konumuna
getiinden) yleyse ne olduu belirsiz bir eydir. plak
ve plak olmayan yapsal bir kartlk iine girerek feti
in belirlenmesine katkda bulunmaktadr, rnein kala
izgisine katlar gelen orap. Bir baka deyile bu imgenin
sahip olduu erotik gcn nedeni gerek cinsel organa ya
kn olmas ve oumkt armlara sahip olmas deil |bu
naif ilevselci bak as dorultusunda plak kalann
da ayn ileve sahip olmas gerekir), cinsel organ algla
masnn (yani idi edilme paniini yaatan orgarl bir i
di edilme oyunuyla snrlandnlmasdr. bu zararsz orap
izgisinin tesine geildiinde yoksun braklma, eliki vc
dipsiz kuyu armna sahip bir imge yerine yalnzca cin
selliin kendisiyle karlalmakladr. plak kala ve mctonimik anlamda vcudun tamam, (orapla cinsel organ
arasnda) verilen bu esle failik bir imgeye, her trl yasa
aabilen bir hayal etme ve gdmlemcnin feti nesnesine
dnecektir. Arzu, fetiizmde olduu gibi, idi edilme vc
Fetilcirilcn ey asla cinsel organn kendisi, nesnclcmi cin*

lm itepislnin zihinsel dzeyde oluturulmas sayesinde


nesncllecbilmcktedir.
Bylelikle hemen her yerde rtl vcut parasna
tahrik edici bir ilev yklendii bir erotikletirme, ayrma
izgisinin te yannda yer alan ve gsteren konumunda
bulunan her eyin bu fallik hayalleiirmc sreci iine
sokularak, cinselliin gsterilenine (tems/l edilen deer)
indirgendii grlmektedir. Bu insana zihinsel anlam
da gvence veren yapsal bir ilemdir; nk bu yoldan
zne olumlu bir konuma sokularak, fetilctirilm vcut
paras ya da vcut sayesinde kendisini bir fallus olarak
alglayabilmekte, bu yoldan zdeletii bir vcuda sahip
olabilmekte, dolaysyla da sonsuza dek srp gidecek bir
arzu simlakrn gereklemesine yol amaktadr.
Bu ilemle c ncc ayrntlarda bile karlnlabilmektedir. Kolu ya da ayak bileini skca saran bir bilezik,
kemer, kolye, yzk ayan, bedenin, boynun, parman
cinse/ boalmay saylayan noktalara dnmesine yol a
maktadr Hatta vcudun btn bu belirti yn da grnr
gstergelere ihtiyac olmad; btn bu gstergelerden
yoksun brakldnda bile plaklk konusunda sahip ol
duu erotik ekim gcn tamamen hayali bir ayrmlama
ilemi bir idi edilme oyununu oynama ya da oynamama
zerine oturttuu grlmektedir. Birka zgn gsterge
(mcevher, far ya da yara izi, her ey bu amaca hizmet
edebilir) araclyla kendisine yapsal bir grnm knzandnlmad, paralara ayrlmad zaman bile ayrma izgi
si hep orada, vcut zerinden dp giden giysilerdedir.
Bylelikle, bu bir kadn vcudu bile olsa, zellikle de kadn
vcudu olursa, dp giden giysiler vcudun bir fallus g
rnmne brnmesine yol amaktadr. Daha ileride y e
niden ele alacamz striptiz sanat tamamen bu yaklam
zerine kuruludur.
sel organ deildir. Fctletrilen ey genel bir edeerlik zelli
ine sahip olan fallustur. Tpk ekonomi politikte fetiletrilcnin rn-mal deil, deiim deerinin biimi ve genelinde onun
edeerlisinin olmas gibi.

Bu anlamda Frcudcu smgcsclli" yeniden yorum


lamak gerekecektir. Ayak, parmak, burun ya da vcudun
herhangi bir parasnn penis metaforu olabilmesinin ne
deni bu organlarn kntl |bu eitli gsterenler ve gerek
penis arasnda kurulmu bir benzerlikler emasna uygun)
bir biime sahip olmalar deildir. Bu organlar fallik bir
deere ancak hayal dzeyinde: idi edilmi penisler ya
da penis olabilmeleri iin idi edilmeleri gereken organlar.
Bunlar anlaml, fallik bir grnm verilerek, kendilerini
zerkletiren bir ayrm izgisi tarafndan belirlenmi te
rimlerdir. Bu ayrm izgisinin tesinde yer alan her ey bir
fallusa dnmekte, bir kadn eiscl organ ya da gelenek
sel anlamda kadnln simgesi* olarak snflandrlm
hayranlk uyandrc bir organ ya da nesne bile olsa fallik
bir edccrlige sahip olmaktadr: gerekletirilen bir k o
pu ilemiyle kavuabilmektedirler Vcut erkek y da dii
"simgelere* blnemez. Vcut u (Freud'u *Fcliizm"dc
szn ettii) idi edilme oyununun oynand ya da yad
snd ok daha anlaml bir yerdir inliler nce kadn
ayan sakatlamakta sonra da bu sakatlanm ayaa bir
feti gibi hrmet etmektedirler. Bu i iin btn vcuttnn
yararlanlabilir. Bunu yapmann bin bir yolu vardr. Vcut
nce sakatlanp/bir iz- braklmakta daha sonra da fallik

Erotik bir vcuda zg gstergeler treni ve sadomazost sa


pkla zg ac ekme treni atasnda bir yaknlk vardr. "Feti
ist" izler (kolyeler, bilezikler, zincirler) her zaman sadomazoisl
izlen (sakatlama, yara, yara izli taktit edip an msaln iardr ki
sapklk biimi de kendilerini bu izlerle belli etmektedir.
Kimi izler (ima cime gcne sahip olanlar yalnzca bunlardr)
vicudun gereklen plakken intaktndan daha bir plak izleni
mi brakmasna neden olmaklndirl.it O halde burada sz konu
su olan trenseldekine benzeyen sapk bir plaklktr. Bu izler
giysiler ve aksesuarlar ktdar jestler, mzik ve tekik lornfndan
da oluturulabilir. Szcn gerek anlamnda tm sapklk bi
imlerinin birtakm eylere ihtiyatan vardr, rnein sdomazoi2mdc vcudun simgeleyen grnt ac ekme eylemidir, tpk
fetiist tutku olayndaki mcevherler ya da makya; gibi.
Tm sapklk biimlen arasnda akma vardr. Bizim ta

bir hrmete {erotik yceltme) layk grlmektedir. Vcu


dun bir srn varsa burda gizlidir, yoksa cinsel organlann
dntrlmesinde deil.
Kc 2a boyal bir az da faliik bir grnme sahiptir
IvcuHm yap eni bir leere kavuturulmasnda, far ve
makyaj st dzeyde neme sahip silahlardr). Makyajl bir
azn konumas vaak gibidir. Mutluluk saan yar ak
yar kapal dudaklarn arlk konumak, yemek, kusmk,
pmek gibi bir ilevi yoktur. Bu her zaman elikilerle
dolu, iscllcjtirmcyc ve dlamaya ynelik dei toku i
levlerinin tesine geilerek, bunlar kkten yadsndnda
ortaya sapk bir erotik ve kltrel ilev kmakta, byle
yici az yapay bir gstergeye dnmekte, ortaya oyun ve
oyun kural trnden kltrel bir sre, yan konuma
yan, yemeyen ve plemeyen bir az kmaktadr. Mnkynjlannn, bir mcevher gibi nesnelletirilen azn sahip ol
duu youn erotik deerin kkeninde sanld gibi erojen
bir yark olaak n pla kartlmas deil, tam tersine,
kapal ruudrsafci yatm uktnd. Burada dudak boyas bir
tr faliik onluna, aza fcUik bir deyi toku deeri kazan
dran zellik anlamna sahip olmaktadr. nsan boalma
ya itme gcne sahip olan az, kadnn bir btn olarak
insan cinsel adan tahrik edici bir nesneye dnmesine
neden olurken; erkee de onu istedii gibi dleme olanu.
tanmaktadr.1
Bu yapsal sreten bir ara olarak yararlanan; yi
tirme, karlkl mutlu etme olay zerine oturtulduu snmlamnstt .ipliimiz erotik sistemde vct, hoa gitme ve
kcd kendin, ayartma yntemiyle ycclllicblir. sadomazo
izmdeyse bu i ac ekme (oto erotizmin ac veren biim:) yn
temiyle yaplmaktadr. kisi arasnda bir yaknlk vardr. Biz,
bir bakasnn kendinden holanmas va da keodiKine oe **J
tlmcsm kesir liklc yanstabiliriz. T'm sapklk biimleri lm
le oynamakladrlar.
3 Cinsel iliki ou kez bu tr bir sapklk sayesinde mmkn ola
bilmektedir. Dierinin vcuduna hayali bir manken grevi yk
lenmektedir Kalk/manken, l'allik feli. nsann kendi penisiyle
oynamas, ok* mas: ve sahip kmas trnden bir grev.

lalarda baka bir eye indir Rene meyen arzuysa genel bir
lallk edeerlik emasna endekslenerek, dei toku edi
lebilen fallik gsterge .-e deer terimleri sayesinde bir p a
zarlk nesnesi haline getirilebilir. Herkes arzuyla zorunlu
bir iliki iine girerek, orgazm olu biimini fallik birikime
dayal terimlerle aklamaktadr ki, bunun kusursuz bir
ar/M ekonomi politii olduu sylenebilir.
Ayn eyi bak konusunda du syleyebilmek olasdr.
Gz zerine drlen sa pereminin grd >9 ve gz
lerle iRli tm dier erotik yapaylklar) bakn, hem idi
edilme hem de bir ak armaan olarak sonsuza dek srp
gitmesinin yadsnmasdr. Makyajn biimsel dnme
uratt gzler, bu yann kendinden gemi bir biimine
indirgenmi halidir. zne, eksikliim duyduu eyi die
rinin indirgeyici baklarnda bulabilmekte ve bu bak
lar zneye yneldii anda yoksunluk ba dndrc bir
hzla ortadan kaybolablmcktcdir Karmak bir grnm
kazandrlan. Meduso* zellikleri tayan (msnu artan)
bu gzler aslnda Kimseye bakmamakla, baklarsa kim
eye ynelmemektedir. Bir gstergeye dntrldkleri
iin yinclcncbilmcktc yani kendi kendilerini byleyerek
kendilerinden gemekte ve sahip olduklar ayartma gc

* Julicn Green Fallik nitelikler ta mhm nedeniyle insan dehete


dren lalllk anne savma karlk FrcudSn. Meduso bann
insanda yaratt aknl, onun, banda ylanlar tayor ol
masna, yani bninki bu birok ylann aslnda gd rdilmc kor
kuuyla ilgili sreci Irrsnc evirerek yadsmay hedefiiyorkc,
lam tersine bu korkunun Medusann bandaki ytnn saysyla
arplmasna yol atm sylediini aktarmaktadr Makyaj ve
striptizin byleyicilik konusunda da benzer evler sylene
mez mi. yatl vcuda ait bir blmn gzler nte serilmesi,
fallik bir deer frd meinin nedeni vin idi edilme korku
sunu yadsyabilmek d-gil midir? nk kendisinden kalan
idi edilme korkusu bu birbirlerinden oynion vcut parala
r sayesinde, rnein, birer feti-nesne olarak yeniden ortaya
kmaktadrlar Bu birbirlerinden ayrlm blgeler her zurnan
idi edilmi cinsel organ gstermeye ve gizlemeye" (Lacnn|
almaktadrlar.

dc bu sapka kendi kendine talinin olmadan kaynaklan


maktadr.
Simgesel dei tokua zg ayrcalkl alanlar arasn
da yer alan az ve baklar konusunda geerli olan ero
tik anlamlandrma srecinin, vcuda ait her blge ya da
ayrnt iin de geerli olduu sylenebilir. Uu sahnelemeyi
en iyi ekilde zetleyen ve vcuda zg ekonomi politiin
temel ta saylabilecek en gzel nesne kadn vcududur.
Kadnn bin bir deiik erotik grnm verilerek sergile
nen vcudu apak bir ekilde fallusun ortaya karlma
sn amalamaktadr. Bu srekli olarak yinelenen bir idi
edilme gsterisinin yan sra devasa bir fallk sinlasyonu
almasdr. Kusursuz bir striptiz ritcline zg imgelerin
akl almaz boyutlara ulaan datmyla her yeri kaplayan
kadn vcudunun hatasz ve kaymaks ekicilii insana
her yerde ac veren bir afie benzemektedir (her yerde kar
mza eken erotik de retime dayal gelime arasnda bir
benzerlik kurmaya iten dsellik de gcn bundan al
maktadr).
Kadn vcudunun salp olduu erotik ncelik hem
kadnlar hem de erkekler iin ayn neme sahiptir. Asln
da ayn sapk yp herkes iin gccrlidir. di edilmenin
yadsnmas zerine oturtulmu bu yap, idi edilm e' kor
kusunun kinletirlrnesiylc tpk ncelik tand kadn
vcuduyla oynar gibi oynamaktadr. Bylelikle (bir kez
daha ekonomi politiin bir benzeri olanj sistemin man
tksal gelim esi kadn vcudunun giderek crotiklemcsinc neden olmaktadr; nk penisten yoksun bir vcut
iin en uygun olan genel fallk edeerlik dzenidir. Ker

Kalaya kadar kan orabn, gz zerine den sn peremin


den ya da dirsee kadar kan eldivenden daha erotik olmas
nn nedeni bu gcital organlar arasndaki su ortakl deildir.
Bunun nedeni tuzaa drlen idi edilmenin, gemini orga
na yaknlatka, ikinlemrsi nedeniyle dahn ok yadsnmas
dr. Keza Preud'a gre kadndaki penis yokluunun kefedilme
aamasnda en son alglanan ve o yere er. yakn olan nesne
feti-nesneye dnecektir

Gstege Mtza'U <\aDCnlfen l' VYicu 183

erkek vcudu ayn erotik randmann vamna bile yaklamyorsa, bunun nedeni, idi edilmenin byleyiciliini
anmsatan bir imgeyle bu imgeyi durmadan anlamszla
trmaya alan bir gsteri dzeninden yoksun olmasdr.
Erkek vcudu asla kaygan, gizemli, kusursuz, yani Igcnelde sistem tarafndan kabul edildii haliyle) "gerek' an
lamda zellik olarak nitelendirilebilecek bir zellie sahip
deildir. Bu uzun sren fnllik ingc treline almas sra
snda ekeginki. kadn vcudu gibi, paralara blnmeye
elverili deildir. Ancak imdilik gnn birinde fallk bir
deikene dntrlmeyeceim syleyebilmek zor. Yeni
bir emre kadar insan boalmaya iten bir reklam ya da p
laklksn sz edilemez. nk ancak bu yntemle denetim
altna alnabilen boalma eylemi tm nesnelere ve kadn
vcuduna nktanlablmcktcdir. Sonuna kadar gidildiinde
boalma, sistemle* uyumlu bir eydir.
Kadna zg bu erotik ayrcaln*, tarihsel ve top
lumsal boyun edirme srecindeki rolnn gzden gei
rilmesi gerekmektedir. Bunun toplumsal yabanclamay"
glendiren cinsel yabancla!rna* mekanizmasyla bir
ilikisi olmadn anlamak ve bu yabanclama srecinde,
fetiizm deki cinsiyet tynm m t yadsma srecine benzer bir
srecin her lrl politik ayrmcl belirleyip belirlemedi
ini de aratrmak gerekmektedir. Byle bir sre sonu
cunda boyun een snf ya da grubun iktidardaki dzeni
acmaszca eletirmesinden kaabilmek amacyla kendi
sine abartl bir cinsel g yklenmektedir. Biraz dikkat
edilecek olursa erotik dzene zg gsterenlerin, klele
ri ssleyen nesnelerle (zincirler, bilezikler, krbalar vs.|,
vahiler (zencilik, gnete yanma, plaklk, dvmeler vs.|,
yani baml konumundaki snf ve rklara ait gstergele
rin tmnden ibaret olduu grlr. Dolaysyla politik
dncenin kendisini yok olmaya 7 mahkm ettii, fallik
" Dnlmesi ve kabul edilmesi olanaksz olan ey fallus/dcerin iptal edilmesi ve ortaya radikal bir ayrmlama oyununun
kma olasldr.
' Bununla birlikte cinsiyeti belirleyen iki terimden bin olan erke

bir dzenin parasna dntrlen kadn vcudu da bu


sre iinde yer almaktadr.

KNC BR (IPLAKLIK) TEN


Ayn erotik disiplin tarafndan belirlenme kouluyla her
hangi bir vcut ya da vcudun herhangi bir blm ayn
ilevi grebilir. Bir baka deyile bu i iin c dzgn hat
lara. en kaygan tene, en kusursuz ve hatasz* grnme
sahip olmas, yarklardan yoksun olmas yctcrlidir. nk
her trl erojen farkllk dsel dzeyde vcudu belirle
yen bu yapsal ayrma izgisi (/) tarafndan (belirleme ve
tasarmlama olarak iki ayr dzeyde) retilmektedir Bu
ayrma izgisi giysi, mcevher ya dn farla grnr hale
gelirken; tamamen plak olunduunda ortadan kaybol
makla birlikte varl srekli hissedilebilmektedir; nk
bu ayrma izgisi vcudu ikinci bir plak doku gibi sarp
sarmalamaktadr.
Bu anlamda, ikinci plaklk reklam sylevlerinin ay
rlmaz bir parasna dnmtr. Neredeyse rlplak",
"soyunmadan kendini plak gibi hissedebilmek", iinde

in, sistemde genci bir edeerlic tekabl etlen belirleyici bir


tenme dnmesi gibi kanlmas olanaksz bir yaplanmann
biyolojik bir temelden yoksun okluunu dnyorum I ler ge
likin yap gibi bu yapnn dn annc doayla olan ilikisini sona
erdirmektir (L4vi-Strauss). Terimlerin tersine dndrlm
olduu bir kltr dleydim, rnein anaerkil toplumda bir
erkek striptiz gsterisi hayal edelim' Byle bir toplumda diinin
belirleyici terime dnerek genel bir edeerlik oluturmas
yctcrlidir. Ancak (erimlere kudn "zgrlnn" byk l
de iinde kaybolup gttil yer de-tirttimizdc, deimeyen bir
ey varsa j da yapdr Deimeyen ey idi edilmenin yadsn
mas ve lallk soyu ilamadr. Eer sistemde yapsal bir art arda
dnp gelme olasl varsa o zaman gerek sorunun orada de
il, ki terimden birinin genel edeer olarak kabul edilmesiyle
idi edilme ve simgesel ekonominin dlanmas zerine ot ur
lu tan cinselliin ekonomi politikas denilen eyin soyutlanma
sn sorgu'ayan radikal alternatifte olduu sylenebilir

Gje-0*' MczafftjJtna Odnvn !hr Y<us *185

kendinizi doa] halinizdekinden daha plak hissettiiniz


oraplar4. Btn bunlarn altnc kendi vcuduyla do
rudan iliki kurma denilen doalc idealle art-deer adl
ticari zorunluluu uzlutrabllmektir. Geelim. En ilgin
olanysa gerek plakln burada ikincil bir plakla d
nmesidir. X ya da Y orap reklamlarnda olduu gibi.
effaf dokulu nesnenin sahip olduu bu effaflk teninizin
sahip olduu effaf grnty deitirecektir". Bu plak
ln sunumunda ou kez aynadan yararlanlmaktadr.
Zaten kadn her durum da kendi yansmasyla balant
kurmak durumundadr O kendi vcudunu dlyor".
Bir kereliine bile olsa reklam tarafndan yaratlan bu ef
sanenin kesinlikle doru olduu sylenebilir Gstergeler
araclyla yinelenen cinsellikten bakas yoktur. fade
etlii gereklie boyun ec bu tr bir plaklk, erotik a
dan vcuda zg temel bir kural olan plakln aynadan
yansyan grnts olmaya almaktadr. Bu plaklk
fallk anlamda yccltUebilmek iin muhteem ve cinsellik
ten arndrlm bir vcudun saydam, kaygan, adalann
tzne dnmeye almaktadr.
Bu durumun kusursuz bir rnei Golclfinger (James
Bnci)" filminde grlen altn rengine boyal kadndr. B
tn bedeni kapsayan bu makyajla tm yarklar kapatlarak
kadn vcuduna kusursuz bir fallus grnm kazand
rlmaktadr (bu altn rengndek makyaj ekonomi poliiklc
olan ilikisini gstermekten baka bir ie varam am akla
dr) Bu kusursuz fnllus grnmyse lme tekabl e t
mektedir. Altn rengine boyanm plak plaj yirl erotik hr
fantazm samalk boyutuna tad iin lecektir. levsel
estetik ya da vcutla ilgili kitle kltrnde de durum daha
farkl deildir. Bacaklara yapan orap trleri, insann
bedenine yapan i gyin eyalar, eldivenler, vcuda ya
pan" etek ve giysilerin stne bir de gnete yanma olay
vardr. Btn bunlar ikinci len/dcri"tin laytmotifi olup,
vcuda vitrin grnm kazandran saydam bir eride

Ynetmen Guy Hamilton. 1064. ( ed not |

benzemektedirler.
Vcut den s/ten "plaklk olarak deil erojen bir b31gc gibi alglanmaktadr, yani duygusal iliki ve dei toku
arac ya da em m e ve dklarm metabolizmas eklinde.
Vcut bu ptrl, delikli, yarkl deriyle snrl olmad
gibi metafizik dncenin kendisini deriyle snrlandrma'
sini dn ptrsz, terlemeyen ve dklnmnyari* souk ya da
scak olmayan (optimo) havalandrma ortamnda, taze" ya
da lk olarj bir Huriye sahip olabilme adna yadsmakta
dr. Bu, cilt seni vc kat kvrmlardan yoksun (yutmak*
ve "kadifemsi''), zgn bir hacimden (tenin" saydaml)
zellikle de yarktan yoksun (kaygan), saydam ambalaj
kad trnden bir deridir. Btn bu nitelikler (tazelik,
esneklik, saydamlk, trdelik) vcudu snrlandrmaya
-karmak an ularn yadsnmasndan kaynaklanan bir
hilemeye ynelik niteliklerdir. Vcudun genlii* ko
nusunda da benzer eyler sylenebilir, rnein gcn-yai
paradigmas lmsz genlik simlasyonuyla etkisiz kln
maktadr.
plakln stn saydam, parlak bir katmanla rt
meyle nesneleri koruma amacyla stn rtme saplants
arasnda bir iliki kurulabilir rnein nesnelerin klan
mas, plastikle kaplanmas vs. ve nnla srekli olarak te
miz tutmay (yeni gibi) amalayan fralama, temizleme a
lmas gibi burada da sorun onlarn salglamalarn (kf,
oksitlenme, toz vs.), krlp dklmelerini engellemek vc bir
* Soylu gzyalarnn salglanmas hari tabii. stelik bu salg lam sratmda ne kada ok nlem .-lnd do cabas! Longcils
Cuzu kirpikler* anlamna gelen bir makyaj malzemesi m arka
s) u olaanst metninde: "... duygusal adan allak bkak
olduunuzda bu duyguyu yalnzca gzleriniz araclyla ifade
edebilirsiniz Makyajnzn size ihanet etmesine yalnzca ve yal
nzca o duyguyu yaadnz onda katlanabilirsiniz te o anda,
yalnzca ve yalnzca o anda Longcils in yeri doldurulamamaktadr... zellikle o anda baknzda bir deiiklik olmamas ve
anlaml grnmesi i kirpiklerinize ilgi gstermektedir. B u
ylesine youn bir ilgidir ki. siz gz makyajnz yapn ve kn,
gerisine karmayn* demeye alr gibidir.

tr zihinsel lmszlk kazandrabilmektir.


Tanm lanm bir plakln, rettii gstergeler a
dmla ima ettii bir ey yoktur, zellikle de bir vcutla,
yani alan, zevk veren ya da parampara bir vcutla ilgili
bir im a yoktur. Biimsel adan plaklk, btn bunla
r ehliletirilmi bu vcut simlaknyla ap gemektedir
Tpk BrigUte Bardot'ya elbisesi stne tam oturduu iin
gzel" denilmesi gibi, bu ilevsel denklemde de bir bilin
meyen yoktur. Almda kaslarn oynad hu ileriden yok
sun braklmla karlk modern vcut ime ve snme
zelliklerine sahiptir. Bu tema U n dergisinde yer alan bir
mizahi grntler silsilesinde u ekilde sunulmaktadr:
Striptiz yapmakta d a n kadn, tamamen soyunduktan
sonra son bir hareketle gbek liinin zerindeki tpay
ekerek annda snmekte, geriye sahne zerinde kk
bir deri yn kalmaktadr.
plaklk topyas, yani kendini olduu gibi tm ger
ekliiyle sunan vcut, plaklk ideolojisini yeniden can
(andrmaktan baka bir ey yapmamaktadr. Hintlinin biri
(hangisi olduunu hatrlamyorum! yle diyordu: plak
vcut her insann gerek doasm saklayan, ifade yetene
inden yoksun bir m askedir" Bununla sylemek istedii
ey vcudun ancak zerinde oluturulmu izler, stne
yazlm yazlar araclyla bir anlama sahip olabileceiydi.
Alphonse Allaisnin temel-anlam ve hakikat delisi racas
ise bu olay tersine evirmekte ve kutsal dansz soyduu
yetmiyormu gibi bir de onun canl canl derisini yzdrmcklcdir.
Vcut, varlmz kouluyan yzeyden ibaret bir ey
olmad gibi, bakire ve izden yoksun doal bir alan da d e
ildir. Bu trden zgn" bir deere sahip olabilmesi iin
bask altna alnmas gerekmitir. D oala illzyon pers
pektifinden, bask altna alnm vcudu iinde bulundu
u bu dunundan kurtarmak, onu bu baskdan kurtarmak
demektir. Oysa by.c bir plaklk yaklam vcuda kar
kmakta, onu soyut ve kendinden kalmas olanaksz
bir duruma getirmekte, yani bir tr ikinci bir deriyc/tene
dntrmektedir. nk her gsterge gcne sahip gs

terge gibi, deri de. anlan) dzeyinde ikine bir derinin olu
masna yol amaktadr Bu .sonradan s a p olunan defti],
var olan tek deridir
Bu srekli yinelenen gsicrgclemi} tplaklftn tek
amac vcudu bir hayale dntrcbilmektir. 13u sonsu
za dek srp gidebilecek bilin znesi speklasyonuyla
aynadan yansyan imgesinde karlayoruz. Gerekte
blnmesi olanaksz zne, yansmada biimse! olarak b
lnp paralanmaktadr Vcut zerine kaydedilmi gs
tergeler ve ksrdngse! bir grnm alm lm itepisi,
bedensel malzeme zerinde bilin znesi denilen, m etafi
zik ilemi yinelemekten baka bir ey yapmamaktadrlar.
Artaud'nun dedii gibi: 'M etafizik deri yoluyla beyinlere
ilenmektedir.*
Ayna snrlandrmas ya da somut gstergenin fallik dzeyde yinelenm e durumlarnda zne kendi kendini
ayartmaktadr. Kendi kendini arzulamaya uramakta ve
gstergelerin yemden rettii vcudunu havai etmektedir.
Gsterge dei nkuuyla kod almasn. arkasndaki
zne fallik bir glendirici ilevi grerek kendi kendinden
kaabilmekte ya da kendi kendine yakalanablmektedir.
Bir baka deyile tekinin arzu nesnesi olmaktan (yleyse
kendisindeki arzu yoksunluundan) kaarak, bir anlamda
kendi kendini, kendine fark ettirmeden grebilmektedir.
Sapklkla gsterge ayn manta sahiptir.
Bu noktada, ilkel" toplumlunla vcuda yazma ve iz
brakma olayyla bizim ada sistemimizdeki yazma ve iz
brakma arasnda radikal bir ayrm olduunun alt izil
melidir nk "simgesel davurum " bal gibi genel bir
katcgorilcndirmedcn yola klarak bunlar Kolaylkla bir
birine kartrlmakladr. Sanki vcut her zrnnn ayn an
lama. sanki ilkel dvmeyle makyaj hep ayn anlmn sahip
olmu gibi. Sanki retim biimiyle ilgili tm devrimlerin
tesinde ta ilk alardan ekonomi-politik evrenine kadar
deimeyen bir anlamlama yntemi varm gibi Bizim,
fallik soyutlama ve dsel dzeyde giderek anlamszlaan zne zerine kurulu sistemimizde bir deiim deeri
ne sahip olduklarndan genel bir edeerlik dzeni iinde

birbirteriyle dei toku edilen gstergelerimizin tersine


arkaik toplumlnrdaki vcuda yaplan izler ve maskelerin
ilevi simgesel dei tokuu, tanrlarla yo da grup iinde
gerekletirilen armoan/dei tokuu otundu gncelle
tirmektir. Buradaki dei toku maskenin gerisinden z
delemeye alt zneyle yapt /yazarlk eklinde de.'.
tom terbine kimliini tamamen yitiren kiinin bu maskenin
tahakkm altna girmeyi kabul elmi/etm em i bir varlk
olarak ortaya kmas eklinde bir dei tokutur. Burada
vcudun tamum mal ya d o kadn gibi bir simgesel dei
toku nesnesine dnmektedir. Sonu olarak burada bize
zg vcut ekonomisini yneten aknlam Gsteren/
Gsterilen, Fallus/zncllikten oluan standart bir ema
nn (ayn zamanda soyutlanm bir parayla) henz ortaya
kmad grlmektedir. Bir Hintli (belki de ayn kii| p
laklyla ilgili soru soran beyaz adama: "Vcutlumun her
yeri benim yzmdr" yantn vererek belki de |dahu nce
grdmz gibi asla tamamen plak olmayan) vcudu
nun tamamnn simgesel dei toku kopsmuodn deer
lendinlebilcccgini anlatmaya almaktadr. Oysa bizde
yz olay yalnzca yze ve baka indirgenmitir. Hintli
lerde vcutlar birbirlerine bakmakta ve tm gstergelerini
dei toku etmektedirler. Hu dur durak tanmayan kar
lkl gsterge tketiminin akn bir deer yasas yo da
kiisel anlamda znenin onlara sahiplenmesiyle bir ilikisi
yoktur. Oysa bizim vcudumuz snrl sayda gstergeye
sahip olduundan, deerlendirme de znenin edeerlik ve
yeniden retim yasasna gre yaplmaktadr. Dei toku
srecinde ortadan kaldrlamayan hu zc speklasyona
bavurmaktadr. Nereden baksanz fetiist olun bu znedir
yoksa ilkel oa dcjl Deer yasas araclyla kendi vcu
duna bir deer atfettiren zne onu fetiletirmektedir.

KNC BR IPLAKLIK BtM: STRPTZ


(Crnzy Horsc Saloon'un yneticisi) Bcrnrdn Lui Idergisinde) yle diyor:

Ortada ne stnp var ne de irase . . b u bir stnp-tcase pa


rodisi sunuyoruz... Ben bir sahtekrm Burada hakikati
tm plaklyla gsterir gb: yapyoruz. Sahtekrlktan da
bundan fazlas beklenemez.
Bu. yaamdacinin tersi saylabilecek bir durumdur.
nk katln soyunduunda giyinik halinden ok daha
ssldr. Vcutlar ok gzel zci fondtenlerle makyajlaarak bir saten parlakl ve dzgnlne aahp olmak
tadrlar. . Dirsek erde noktalanan eldivenlerse her zaman
gzeldir. Kalayla bneak arasnda kalan .ilan yeil, krmz
ya da siyah oraplarla kapatlmaktadr....
D gibi bir stnp fense gstrrisirde knln sanki bir ha
yaldir Sanki bolukta dans etmektedir. nk bir kadn
ne kadar yava hareket ederse o kadar erotiktir, yleyse
zirveye bir tl yerekiminden kurtarlm kadnla ulala
bilir.
Plajlardaki paklkla sahnedeki plaklk arasnda
hibir iliki yoktur Sahnede onlar birer tanradr. Onlara
dokunamazsnz. .. Tiyatro y a (ki baka yerdeki plaklk
modas yzeysel op. zihinsel bir eylemle snrldr, yani
uyunacam, plak aktr aktrisler gstereceim trn
den bir ey. Bu snrlama nedeniyle de anlamsz bir gi
riimdir. Baka yerlerde sunular ey gerein kendisidir
oysa ben burada yalnzca olmayan bir duyguyu yaatmaya
alyorum.
Her yeri sarp sa malaya bir cinsel gereklik erotizmin
znelliini ypratr. Vcudu rengarenk canl klar tarafn
dan sarlp sarm alatan, mcevherlerle donatlm, byk
bir portakal renkli pm n ssledii, Avusturya-Polonya
kurmas Usha Barodc, C.zy Morse. yani kollarnz arasna
alamayacanz kuln geleneini srdrecektir.
Striptiz belki d e a d a B at tophrm u a il tek zg n
da n str. In srr b ir kadn n k en di v c u d u n u oto erotik
bir tap m a

ritelinin n e sn esin e d n l rc b ild i i l d e

-b a k a la r

i in - b ir rzu n e sn esin e d n e b ilm e s in d e -

d lr. T m je stle rin tzn o lu tu ra n b u n a rsist e s c a p ,


b u v c u d u s a r p sarm ala ya n ve o n u fallik bir nesn en in
sim g esin e d n t r e n kendi k en din i o k a m a h a rek etle
ri o lm a d a n erotik b ir etki vn ratab ilm ek o lan ak sz d r. H

mastrbasyonun cn yce biimidir. Burada Bcrnardtn'in


dedii gibi asal olun yavalktr. Jestlerdeki bu yavalk
(soyunurken, kendi kendini okarken, halta orgazm takli
dine kadar tekine* (seyirciye! ait davranlardr. nk
dans etlerken yineledii jestlerle yan banda hayal bir
cinsel partner yara'naya almaktadr. Ancak bu teki'
bir anda saf dtt braklmaktadr; nk dans tekinin
yerini alarak, gerekten de d srecinden ok da farkl
olmayan bir younlama almasyla onun hareketlerini
retebilmektedir. Striptizin tm srr (vc etkisi) bu tekini,
tpk bir filmdeki yava ekim patlama ya dn dme olay
gibi, iirsel bir yavalktaki jestler araclyla artrma
vc bu arm yinelemede gizlidir. nk gereklemeye
ramak kala elinizden kaabilecek bir eyler varsa, o da bu
kusursuzlam arzunun1 ta kendisi olacaktr.
yi olan tek sln'/> vcudu jestler araclyla vc o a
maz narsis soyutlama dorultusunda bir aynadan yanstr
gibi yanstabildi strip\xr. Burada gerekletirilen jestler
10 fb m p and grind adl jestlerden oluan yk, teknik terimlerle
Ifedc etmek gerekirse Hamille'n kartn simle edilmesi de
d i# eyi gerekletirmektedir. nk srekli lr ekilde jestler
nmcdyla sarmalanp soyulan vcut, bu eliki sayesinde iir
sel bir anlam a kavuabilmektedir Bununla karlatrldnda
ndisilcr vc dierleriyle Bcm ardinln szn ettii plajlarda
karlatmz yzeysel plakln" ne kadar naif olduu ortay t kmaktadr. nk bunlar plak gereklii sunduklarm
uurken nslmdn gstergeyle edeerli bir eye dnmekledir
ler. Buruda plnklk gsterilen bir doalln gsteren dzeyin
dr ki rdrcrlsidir. Bu doalc sunum Bcrnnrdinln dedii gibi
"zihinsel bir cylem*dcn baka bir ey deildir, yani b bir ideoBu anlamda sirtp o sapk ve karmak elikili oyunuyla,
tpk liberal rasyonalist bir ideolojiye kar kar gibi, plakla
arak zgrleme'tin lam karsnda yer almaktadr. 'plakl
n trman' demek rasyonalizmin, insan haklarnn, biimsel
zgrlemenin, liberal demagojinin, kk burjuva tp zgr
dncenin trman demektir. Bu gereki sapklk, kendisi
ne ieyen bir bebek arm aan edilmi kk kzn verdii 'Kz
kardeim de iemesini biliyor. Buna gerek bir bebek verebilir
isisin? gibi bir yantla doru bir ifadeye kavumakladr

moda, makyaj vc reklam n" tm dzeylerinde sahneye ko


nulan sertleip dikleebilir vcut olaynda karmza ykan
gsterge ve izlerden oluan tehizatn devingen bir ede
erlisidir. Kt strip ise doal olarak sadece soyunmadan
ibaret olup, plaklktan baka bir amac olmad iddia
edilen gsteriye uygun olarak yalnzca plaklk sundu
undan, vcutla salanan u hipnoz olayn; es gemekte
vc dorudan seyircinin ehvet duygusuna seslenmektedir.
Sylemeye altmz ey kt stri/rin salondan ykselen
arzu duygusunu ele gclremcyccci deil, tam tersidir, an
cak buradaki kz vcudunu byl bir nesneye dnt
rm ed iin d en sonu olarak bu (gereki, doalc) dnyevi
plakl tzsel adan kutsal, yan kendi kendini betim
leyebildi, kendi kendini yoklayabilcn/okayabilen k
bu i her zam an bir duyarlk mesafesi, hassas b ir bo alan
oluturarak, rnein jestlerin bir tr ayna grevi yaptklar
d olayndaki gibi dolayl bir anlatm vc bu jestler arac
lyla somutlaan bir vcutla geekletirilmektedir) bir
plakla dntrm em ekledir.
plaklk ya da hareketsizlik (ya da bir 'ritm 'd en yok
sunluk, jestlerdeki kabalk) kt slnp' iinden kama
yaca bir duruma drmektedir. O zaman da sahnede
ortaya km ev terimin kesin anlamnda 'm stehcen* bir
kadn ve mstehcen* bir vcuttur, yoksa o ekici jestler
le kendini bir fallus gibi sergileyen ve bir arzu gstergesi
olarak kendini yeleyen, dar bir alana hapsedilmi vcut
deil, yleyse yanl bir genel kanya dayanlarak iddia
edildii gibi salonla sevimek kesinlikle baarl olmak 1

effaf tllerle oynanan bir oyun da bu jestler oyununun yerini


alabilir Sk sk iki ya da daha ok kadn gstererek, grn
le homoseksel bir tema, aslndaysa narsislik kendi kendini
ayartma modelinin bir deikenini sunan reklam dn benzer bir
grevi getirmekte, yan tinsel bir slmldsyon araclyla insa
nn kendi kendisi zerinde younlamasna yol aan bir yans
tlma oyu nu oynamaktadr |bu ayn zamanda hcteosekscl bir
tema da olabilir, nk reklamdaki erkek kadnn kendi kendi
sinden holanmasn garantileyen narsts bir unsurdur).

deildir. Baa bunun tam tersini gerekletircbilmektir.


Berardin'e gre striptiz yapan kadn bir tanradr. Olu
turduu dokunularnazlk alan seyircinin ondan hibir
ey alp gtremeyecei gibi bir anlamdan ok. (cinsel bir
cfmtj-out' geilememektedir; nk bu IjaskLc durumla
ancak kt sttip'tc karlalmaktadr) ona hibir ey w?remeyeeej gibi bir anlama sahiptir; nk onu byleyici
klan aklk duygusunun nedeni kadnn her eyi kendi
ne saklayp kimseye bir ey vermemesidir
Jestlerde kutsal bir ayin ve tttzlctirmc-tesinc geie
zg b ir yavalk vardr. Burada ekmek ve araptan deil
fallusa benzeyen vcuttan sz ediyoruz Pnllusa benzeyen
vcuttan yere den her bez paras bizi plak bir vcut
ya da cinselliin plak gerekliine" yaknlatrmamaktad- (yine de btn gsteri bu rntgenci icepi zerine
kurulmu olup, vahice bir soyunma ve tecavz etme itepsi tarafndan rahatsz edilmektedir, ancak bu hayaller
gsterinin gerekletirmeye altklarnn tam tersi say
labilecek hayallerdir). Bu bez paras yere derken plak
brakt eyi bir fallusa dntrmekle, baka bir vcudu
ortaya karmakta ve ayn oyun giderek karmaklamak
ta gsterinin ritmine uygun bir ekilde vcut giderek belir
gin bir fallik imge grnmne sahip olmaktadr, yleyse
bu giderek artan cinse) bir anlama' sahip gstergelerden
arndrm a oyunu deil, tam tersine bir araya Rctirlcn gs
tergelerin oluturduklar yap stne kurulu bir oyundur.
Her para bir gsterge oyunu sayesinde erotik gce sahip
olmakta, bir baka deyile gerekletirdii tersine dndr
me olayyla asla yerine geemedii evden (yitirme ve idi
edilme) yerini ve grnmn ald eye, yani fallusa-

-V c u t zerimle kalan son bC2 parasnn da dmesi, yani cntcgral plaklk denilen ey olayn mantnda bir deiikliiyol amamaktadr. Jestlerin vcut evresinde byl bir izgi
oluturarak, slipten daha belli belirsiz bir iz brakabileceklerini
ve zaten bu yapsal izin (slip vn da jestlcrinki) engelledii eyin
cinsel bir organ deil vcudun tamamn sarp sarmalayan cin
selletirme olduunu biliyoruz. Ur bakn deyile cinsel organ

dnmektedir. Striptizdeki yavaln nedeni ite bu dur.


Eer amac cinsel bir plaklk olsayd en hzl ekilde y a
plmas gerekirdi. Oysa bu yava yava yaplmaktadr.
Bunun nedeni gstergeler araclyla retilen bir sylev,
kusursuz bir ekilde oluturulmu ikincil bir anlam dze
yine sahip olmasdr. Seyircinin bak hu fallik grnm
alglayabilmektedir. Baktaki sabitlik iyi striptizin temel
kozudur. Bu sabitlik genelde yabanclatrma teknii, bu
erotik durum un snrlarn belirlemeye ynelik coolness
olarak yorumlanmaktadr. Bu hem doru hem de yanl
bir yaklamdr. Yalnzca yasaa endeksli bir sabit bak
striptizi baskc bir pornodrana dntrecektir. yi Strip
byle bir ey deildir. Bak zerinde bu dzeyde bi ha
kimiyet kurmann nedeni araya bir soukluk sokmak de
ildir Bu bak mankenlcrinki kadar coofdur denildii za
man da coo/\n gncel iletiim aralar ve vcut kltrne
ait ok zel bir nitelik olarak tanmlanmas gerekmektedir.
Bu bak oto-erotik bylenmenin etkisiz klnm halini,
yani kendi kendini seyreden ncsne/kdini Sergileyen bir
baktr. stelik koca koca alm grnen kapal gz
lerle. Bu bak sansrlenmi bir arzunun sonucu deil
kusursuzluk v e sapkln en st aamasdr. Bu kadnn
gerekten kendisi olmasn asla istemeyen cinsel sistemin
somutlam halidir. Zaten bu kadar ayartc olmasnn
nedeni de n ce hoa girmeyi, bakalarnn ve kendisinin
houna gitmeyi kabul ederek kendisinden baka bir eyi
arzu etmemesi ve nknlktnn yoksun olmasdr.
Bu durum da ideal vcut nankcmnki olmaktadr.
Vcudun fallik bir araca dntrlmesinin tipik rnei
mankendir. Manne-ken demek "kk adam" -ocuk ya
da penis- demektir. Burada kadn karmak (sofistike)
bir gdmleme, youn ve kusursuz narsiste bir disipline
uyarak aslnda bir ayartma paradigmas araclyla ken
di kendisiyle seviir gibidir. Zaten onu ve kutsallatrlan

gsterii vc IlUttit bll'.'iz daha ileri giderek orgazm olay vcudun


cinselletirilme ilemine bir son verememektedir.

vcudunu canl fallu sa, yan gerek anlamda jdi edilmi


kadna (keza erkei ancak erkei, kadn zerinde youn
laan bir modele gre) dntren ey de ite bu sapk
sretir. di edilmi -olmak demek fallik temsilcilerle d o
nanm olmak demektir. Kadn bunlarla donanm olup,
asla arzu edilememe korkusu yznden, vcudunu bir
tallusa dntrmeye zorianmaktadr. Kadnlarn fetiist
olmamalarnn nedeni bizzat kentli stlerinde yrttkle
ri bir srekli fetiletirme almas, yani kendilerini bir
oyuncak bebee dntrmeleridir. Oyuncak bebein bir
feti okluu, srekli giydirilmek ve soyulnnk amacyla
retildii herkesin malmudur. ocuklukta bellein sahip
okluu simgesel deerin kkeninde ite bu rtme ve soyma
oyunu vardr. Zaten her trl objeklnl ve simgesel iliki
gerilemesi bu tersine dndrme oyunuyla salanmakta
dr. Kadn hr oyuncak bebee dnklndeyse hem ken
di kendinin hem de tekinin'* fetii haline gelmektedir.
Frcud fcl amarlarnn bt kadar ok feti olarak
seilmesinin nedeni, soyunma eyleminin sot almasna
kadar kadnn fallik b ir varlk olduunun dnlmesidir"

" Su[Mk arzu toplumrot model itirafndan dayatl n normal a r


zunun la kendisidir. Kadn oto-crotlk gerilemeden |rx-yrcss.;on)
kalnda bir arzu nesnesi olmaktan karak bir arzu znesine
dnmekle, bylelikle de sapk tuzunun yapsna kar diren
mektedir. Oysa arzusunun, tekinin tzusu denileli fetiist et
kisizletirme araclyla gereklemesini salayabilme gcne
sahiptir. Bir baka deyile bu durum da sapk yapda |zne ve
nesne arasnda bu trden bir arzu blnmesi sapklk ve sa
hip olduu erotik randmann sm u oluturmaktadr! herhan
gi bir deiiklik olmamaktadr. Bum n lek alternatifi herkesin,
cinsrl sistemin kendisini iine tkm olduu, bt fallik kaleyle
bu sapk yapy ykarak, fallik kimlii konusunda ne yapacan
bilememek gjbi bir durum dan kutulmas ve gzlerini ap te
kinde yansmasn bulamad kendi varlyla fallik zdeleme
demlen bu sahte bylenme olayna bir son vererek o karmak
y tehlikeli kiisel elikiyi kabul imektir; nk arzu ancak
o zanan yemden bir simgesel dei toku oyununa dnebil
mektedir.

demektedir (Fetiizm* zerine).


Bir idi edilme gsterisi olarak striptizin sahip oldu
u byleyiciliin kkeninde kefetme sresinin ksal
ya da daha dorusu, aramak ama asla bulamamak ya da
daha gzeli, her yola bavurup hibir ey olmadn ke
fetmekten kamaktr
Kadan cinsel organlar karsnda istisnasz tm fetiist
ler aptallamaktadrlar Hu silinmesi olanaksz bir bask
altnda tutmann izi olarak nitelendirilebilir. |.fje .)

Yokluunu dnebilmenin olanaksz olduu byle bir


deneyim daha sonra her trl k e if ya da *akiama*nn
temel ilkesi haline gelmektedir (zellikle de "hnkkat'in cin
sel stats konusunda). Delik saplants tersine dnerek
byleyici bir fallus grnmne brnmektedir. Bu. bir
yn fetiin ortaya kmasnn (nesneler, hayaller, nesne/
vcutlar) neden olan yadsnm, engellenmi arzuyla ilgili
bir gizemdir. Fctilet irilen kadn vcudu yeniden yaama
dnm eve alan bu delikten yoksunluk d uygu su ve yaa
nan korkuyu erotik varlyla engellemeye almaktadr.
Bu "idi cdlnc tehdidine kar kazanlm hr zafer gs
tergesi ve buna kar bir korunma biimidir." (a.g e.J
Art arda dizili tllerin gerisinde gizlenen bir ey yoktur.
Hibir zaman da olmamtr Hibir ey olmadn gster
meye alan da idi edilme srecinden bnks deildir:
bu yoksunluun onaylanmas eklinde deil, varolm ayana
zg bir tzn korkutucu byleyicilii eklindedir. Kor
kutucu bir realistik zorlamayla (compulstori,) sonulanan
tm Bat kkenli giriimler bu idi edilme adl grme bo
zukluu tarafndan etkilenmilerdir. 'eylerin nedenlerini
aklama" ad altnda farknda bile olmadan |biiinaltmz
tarafndan ynlendirilerek! yalan yanl algladmz bir
boluktan sz ediyoruz, idi edilmenin varln kantla
mak yerine bin bir trl fallik bahaneye bavuruyor, son
ra da bylenmenin neden okluu bir zorlamayla "haki
kati" kefedebilmek iin btn bu bahaneleri teker teker
saf d ediyoruz. Zaten hakikat olarak alglanan bu idi

edilme sonu itibaryla her zaman kendini yadsnm bir


idi edilme eklinde davurmaktadr.

YNLENDRLEN NARSSLK
Btn bu aklamalar bizi, narsislik sorununun toplumsal
bir denetim biimi olup olmadn sorgulamaya gtrmek
tedir. Freud'dnn yaplan bir alnt r'Narsislcm c '1 buraya
kadar yaptmz aklamalara ayna tutacak trdendir:
Kadnda kendi kendineyctebilmc gibi bir durum olumak
tadr ki. bu do onu. toplumun tartma konusu haline gotirdi nesne seimi yapmak gibi bir zgrlkten kurtar
maktadr. Bu tr kadnlar, doruyu sylemek gerekirse,
yalnzca kendilerim sevmektedirler. Neredeyse bir erkein
imlan sevdii younlua sahip bir sevgidir bu. Gereksinim
duyduklar ey sevmek deil sevilmektir. Yalnzca kendi
lerini seven erkeklerden halanmaktadrlar. Erkekler bu
trden kadnlan ok ekici bulmaktadr. Bunun estetik
nedenlerinin yan sra, zira genelde bunlar c gzel kadn
lardr, ilgin psikolojik nedenleri dr vardr.
Daha sonra devreye "kendilerine sahip olduklar deimez,
libido yaplarndan ve uyumlu narsisliklerinden dolay gp
ta ettiimiz ocuklar, kediler ve kimi hayvanlar" girmekte
dir. Gncel erotik sistemde zerinde durulan ey bir tr
ok biimli sapkla bal u ilkel narsislik deildir. Bura
da sz edilen ey daha ok u ocuklukta gerek Denin
ideal Ben araclyla ulat nursise hazzn" yer dei
tirmesi. daha dorusu ocuklua zg kusursuz nar
sisliin" bask altnda tutma ve yceltmeye bal olduu
bilinen ideal Ben eklinde yanstlmasdr Kadnn kendi
vcudunu bu ekilde dllendirmesiyle bu gz,ellik retorii
aslnda ekonomi politii belirleyen etie koul ok sk bir
disiplin srecini yanstmaktadr Vcutla ilgili bu ilevsel
Estetik erevesinde, znenin ideal B cn ln c boyun eme
sreciyle toplumun kendisine alternatif olarak dayatm
olduu kendi kendini sevme, kendi kendisiyle ilgilenme
kurallarna uyma zorunluluuyla knr: karya brakt

sreci birb irin d en ayrabilmek olan ak szdr. D e e r nitelii

ka zan d rlm b u t r b ir narsislik kedi y a d a o c u a zgvl


narsislikten kesinlikle farkldr. B u ynlen d irilm i b ir n a r
sislik, deer ve gstergeler a ra sn d a gerek leen bir dei
toku biim i o larak g z e lli n yn len dirilm esi ve ilevsel
d zlem d e yceltilm esidir. A nlam sz b ir g r n m e sah ip
b u ken di ken dini b a la n k arm a o lay m la a s l am a la n a n
ey. v c u d u n , gstergeler paza rn d a ayrntl b ir oplinal
iletim n o rm u n a s a h ip olm asdr. M odern erotik fantazm Ir rasyo n el ek o n o m i tarafndan retilm ektedir. Zaten b i
rincil y a d a o cu k lu k dnem i narsisizm iyle a ra sn d a k i en
nem li fark d a b u d u r.
M o da ve reklam vcut k o n u su n d a tm b atla ry la Y u
m u a k bir oto erotik C a rte d e Tendre'-* o lu tu ru p , gelitir
m eye a lm a k ta ve v c u d u n u z d a n siz so ru m lu o ld u u
n u za g re o n u n la ilgilenm ek ve o n a b a k m a k z oru n d asn z
- b u n u lz a lm a d zen i erevesinde deil

prestije ynelik

bir g ra fik sistem i ve kitle m odellerinin araclk ettikleri ve


yansttklar g storgolorle vo. yapm alsnz d em ek led ir. I Kd a t u h a f b ir stratejinin g d ld sylenebilir. V cut
ve ero jen blgelerin b ak m iin y ap la n y atrm a yk len en
alnn saptrlm ak ta ve o lay vcut ve erojen liin sahneye

K onulm asna k ay d rlm ak tad r O a n d a n b a la y a ra k m rsiste ay artm a belli b ir tek n it, n esn eler, je stle r, izler ve
g stergelerden o lu a n b ir oyun ek line s o k u la ra k vcut
y a d a v cu t p a r ala ry la balnntlandrhntr. U u yeni-

narsislik v c u d u n bir deer olarak g id m lcn m es y le ilin


tilidir B u libidnal ve sim gesel b ir yap-bozu rr.u em asyla
m evcut yatrm lar darm a d a n ed erek yeniden y a p la n d
ran; v c u d u n ynlendirici m occller erevesinde y en id e n
ele g e irilm e' em as zerine otu rtu lm u , yleyse a n lam n 1
4

Carte <tu Tendre. XVII yzylda Mile de Suddry diye birisinin


Tendre ismini verdii hayal bir lkenin haritas. Tendre keli
mesi ilaha sonralar, dayankllk soukkanllk, sert mizallk,
acmaszlk gibi askeri erdemlere kar ince dncelere, derin
duygulara, nezakete, iaret etmek iin kullanlmaya balam

14

tr. | ed. nofu.|

denetiminde oluturulan azunun korla ' transfer edildii


vcudu hedefleyen bir ekonomidir. Btn bunlarla olu
turulan bu sentetik" narsisizmi, narsisizmin iki klasik
biiminden:
1| Birincil, yani birlctirici/kaynatrc [fusionncl\
narsisizmle
21 kincil, yani vcudun ayna-Ben'den ayn tutulduu,
B cnlc speklasyona dayal ve tekinin baknn onayla
masyla btnleme zerine kurulu narsisizm ve
3)
ncl, yani sentetik" dediimiz yaps bozulmu
vcudun ilevsel kolektif modellere endeksli, "kiiselle
tirilmi" Bros olarak yeniden yaratlmas zerine kurulu
narsisizmden ayrmak gerekmektedir. Gstergeler ve fark
llklarn snai bir ekilde retildikleri trde bir alan ola
rak vcut, programlanm ayartma gstergesi olarak ortala salverilmii ir. Bir ayartma, honut edilme ve prestij
emas olarak vcudun toptan olulanarak elikiye bir
son verilmitir. znesi tketim1* dzenine ait siz olan, ks
,s Lcclnire'de mektubun erojen yaztma gre ayrmlama ve fark
ll iptal etme ilevine bakldnda, gncel sistemi belirleyen
eyin mektubun alma ilevinin kapatlma ilevi lehine lerk
edilmesi olduu anlalmakladr Yaznsal ilev -yan simge
sel yazlm yapsal yazlm kiline ortadan kaybolmakla- arzu
alfabesi kod alfabesi lehine ayrtrlmaktadr. Mektuba zg
analitik elikinin yerini orla da kod sistemindeki edeer
lilikle bir Idlbihmsell deer olnrnk ilevsel yaznsallk almak
tadr. Mektup bu durumda kendi kendisinin ikizine dnp
anlaml bir gstergenin yansmas gibi alglandndan, IVtiist
bir yaklamla croje ayrm erine birletirici unsur grevi yap
t sylenebilir Mektuba tm farkllktan ortadan kaldran bir
fallus grevi yklenmektedir Fctiteiirimi mektubun verdii
arzu yararna haz veren mctup znesinden vaz-grlmcktcdr.
Bylelikle Leclarcn croje vcuduna yalnzca anatomik vcut
deil, ayn zamanda anlaml ve kodlanm gsterenlerle arzuyu
gerekletiren modellerin gsterenlerinden oluan bir szle
benzeyen semiyrjk vcut Ca kar koymaktadr.
,eTketimin ve zellikle de vcudun znesi Ben ya da bilinal
tna ait zne deil, stz'dlr. Vidamn you's (senti, bir baka
deyile varlna bir son verilerek paralara ayrlan ve kiisel-

mi nesnelerin aralksz kkrtmalar izerine oturan v


cut. Kendi bedeni iinde olduu holde vcudunun eksik
liim duyan znenin kendi vcuduyla olan ilikisi yine Le
\!pns': balkl filmde hayranlk uyandrc bir ekilde g
rld gibi, btnletirici bir ileve sahip olan kendi v
cudunun araclk etmesiyle salanmaktadr. Le Mcprisdo
Urigitte nrdot aymda kendi vcudunu ayrntl b:r ekil
de incelerken, vcudunun her b:r yanm tekinin erotik
bakna sunmaktadr. Sonuta bir nesne olarak, vcut,
birbirlerine eklenmi paralardan oluan bir btn olarak
sunulm akla ve kahramanmz: *Hcr yerimi beeniyor mu
sun?* diye sormaktadr. Bu durumda vcut, fallk kltn
genel edeerlisi olarak modeller araclyla dzenlenen
ve tamam gstergelerden oluan bi sisteme dnmek
tedir. Tpk kapitalin para adl genel bir edeerlik unsuru
araclyla deiim deerim tmyle belirleyen bir sisteme
dnm olmas gibi.

YASAK LK ZEllll TAIYAN 00MLEME


Gnmzde vcudu zgrletirmenin yolu bu dn ver
meyen narsislikten gemektedir. Eskiden zgr bir vcut
demek, cinsiyet ve bedeni d grn dzeyinde sansr
leyd i yasa vc yasan, bir tr narsislik deiken olarak
isellctirildii bir vcut demekti. Bugn dsal tezatlklar
gstergelerle snrlandrlm olup ksrdnglcrn bir simlasyonu dnmlerdir. Balangta gental cinsellik
konusundaki priten yasa Baba adna vahice uygulan-

(etirilmi* egemen modeller araclyla yeniden oluturularak


gsterge,- dei (oku adl oyun iine sokulan zne - buradaki
sz artk ikinci oul ahs ve dei tokuun simlc edilr. modelinden baka bir ey deildir. Aslnda o hi kimsed r. Modelin
sylevini destekleyen uyduruk bir terim. Bu kendisiyle konua
bildiiniz deil, kod araclyla tpatp bir benzeri yeniden re
tilmi ulan sizdr. Bu siz: gstergelerin oluturduu uvnndan
yansyan bi hayalettir.

Le M'pns (Nefreti, yn. Jcan-Luc Godard. 196.1. f eti notu |

inaktayken, gnmzdeki durum btn bunlarn mutasyona uram olduklarn gstermektedir: Vahiliini
yitiren bu yasa uysallamm; bundan byle hedefi zel
likle kendisine treler ansnda resini bir stat tannm
olan genital cinsellik deildir. Bu aamada hedeflenen ey
ok daha ince ve radikal bir bask ve denetim, yani bizzat
simgesel dzeyin kendisidir. Bir baka deyile ikincil cin
sellii (genital ve bscksel toplumsal no<leli| ap geen
basknn birincil cinsellie Icroje farkllk ve kartlk,
her trl simgesel'* dei tokuun gcllnn/sanallnu temelinde yatan znenin kendi kendisine yetmezlik
ilikisi) ulatrlmas hedeflenmektedir; artk yasa Babaya
deil, bir anlamda Anneye aittir. Yasak ilikinin engellen
mesi zerine kurulu bu simgesel dei toku dzeyinde
kurlalut her trl (sansr, bask nltndn tutma, yap
bozumu) uygulamaya bir son verme yastk iliki dzeyinde
bir gerileme (nec/rcssion) srecini ifade etmektedir. Vcu
dun fallik anlamdaki erotikletirilmesi ve gdnden mesinin bir fctletrne srecine benzediini grmtk. Oysa
sapk fetiist, anneyi arzulann srecinden asla vazgem e
mekte vc ni arzudan yoksunluk srecim, onun yerini ala
bilecek. bir arzu gstergesiyle telafi etmeye almaktadr
Kendisini annenin canl fnllusu olnrk gren sapk zne,
oluturduu bu fallus serab iindeki roln oynayarak
arzusunu yaama geirmeye almaktadr. Aslnda bu
anneyle birleme arzusunun gereklemesidir (oysa gele-
Vcut konusundaki zgrlk* ve ,dcvrimin temelde ikincil
cinselletirme dzeyinde. Ir baka deyile cinsiyetin iki cinsli
lk eklinde rasyonalize edilmesinde etkili olduklarn anlamak
gerekmektedir. Eskiden pnlctl bask alm da tutmn biiminin
etkili olduu evrende, (atlanm bir evre nedeniyle) gecikmeli
bir etkiye sahip olduklanndan simgese! zellikler tayan gn
cel bask dzeyim ctkileycmcmcktedirier. Bu dcvmr.de bask
ynlemine kar "henz giriilmi bir sava* yoktur B aha iyisi
(ya da daha kts): temel bnsk bu devrimin kvrmlar arasn
dan sinsice ileriemekte ve ou kez u 'cinsel devnm", ynlen
dirilmi narsisizm denilen 'yum uak* baskyla nsan rperten
bir benzerlik gstermektedir.

nckscl gcnital bask srecine gre, bu, Babann szlerinin


gerekletirilmesidir). Grld gibi apak bir yasak
iliki durumu yaratldndan zne artk ikiye blnmemekte (fallik kimliini paylamamakta) ve (simgesel dei
toku zerine kurulu bir ilikide kendine ait hibir eyden
vazgememekte) ikiye blmemektedir. Annenin fallusuyla
zdelemek ona yetmektedir. Bu, yasak ilikideki srecin
tpksdr, yani olay ailenin dna kmamaktadr.
Gnmzdeki vcut alglamas konusunda da genel
olarak byle bir dunundan sz edilebilir. Eer Babann
koyduu yasak, yan pritc ahlk (grece) oyuna getiril
diyse, bu n, kendini simgesel bir yap bozumu vc yasak
iliki engelinin kaldrlmas eklinde sunan, libidnal bir
ekonomiye uygun olduu sylenebilir. Kitle iletiim aralanyla yaygnlatrlan bu genel arzu modeli histerik kkenli
priten bir nevrozdan ok farkl bir saplant vc i daralma
s olmadan gercklcmemektedir Bu i daralmasnn ar
tk Oedipal yasakla deil bol miktarda fallik honutluk vc
orgazm "ortamyla*, yani bu dllendirici, hogrl, ya
ttrc, cveti toplumsal ortamda" anne arzusunun canl
bir kuklasndan baka bir ey olamamayla ilikisi vardr.
Bu. genital anlamdaki yoksun braklmadan daha derin
bir daralmasdr; nk simgesel dzen vc dei toku
srecinin terk edilmesinden kaynaklanmaktadr. znenin
elinden, yasak iliki srecindeki konumundun yoksun b
raklma duygusunun eksiklii bile alnmtr. Gnmzde
bu i daralmasnn karmza her yerde fobi ve bir gdtnlemc saplants eklinde kt grlmekledir.
Hemen hepimiz, bu bask ve yabanclatrma biimine
her dzeyde maruz kalmaktayz. Bunun kkenlerini belir
leyebilmek olanaksz olmakla birlikte, sinsi bir ekilde her
yeri sarp sarmalayan varln hissetmemek de olanaksz
dr. Bundan kurtulmmyoruz belki ele hi kurtulamayaca
z. nk bu sre, znenin anneyi, balangtaki zgn
sCrcde olduu gibi kendi fallusu gibi grmesine yol a
maktadr. Bu tamamen kaynam ve gdmlcyc, yoksun
brakc srece Babann koyduu aknlalmlmts yasak

rneindeki gibi kar k oy abilm ek o lan ak szdr. Gelecekte


gerek leecek her t rl d evrim b u temel k o u lu gz nn
de b u lu n d u r m a k ve (B a b a n n k o y d u u y a s a k ve an neye
d u y u la n arzu , b a s k / y a s a k d n g s * v e geri ekilm e/
g d m le m c d n g s ara sn d a k i) sim g eselin 1* ek lem len m e
biim ini yeniden devreye sok m ak d u ru m u n d a d r.

VCUT MODELLER
Tptaki v cu t referan s k a d a v ra d r B ir b a k a deyile k a
d a v ra tp asn d an d n le b ile c e k en ideal v cu ttu r.
Y a a m n k o ru n m a s a d n a , u y g u lam a d zey in de tbbn
retilm esi ve yeniden retilm esini o salam ak tad r.
D in asn d an ideal v cu t referans h a y v a n d r (ig
d le r ve d u y u la n t e n se l' ehvet). B ir h a y v a n a benzeyen
ve tensel b ir m etafor o la ra k l m tesine geerek yeniden
y a a m a dnen vcut.
E konom i politik a sn d a n ideal v cu t tipi robottur.
levsel u n lu m d a bi e m e k g c o la ra k robo t, zg rlem i"
b ir v c u t m odelidir. C insellikten y o k s u n lu k , katksz bir
rasyo n el retkenlik an lay n n genelletirilm esidir (b u bir
bey in e sah ip robot d a o lab ilir: bilgisay ar em ek g c n e ait
b ey n in genelletirilm i b ir biim idir).
G stergen in ek o n o m i politiine ait sistem deyse rnek
v cu t referan s (tm deikenleriyle birlikte) m ankendir.

B u sre yasak ilikinin yasaklanmas ve Babann koyduu


yasa tarafndan belirlenmeyen bir dei toku tipim zorunlu
klar. Tpk deer ate oturtulmu bulunan ve deiim deeri
sistemi iinde giderek ycelen bildiimi* (ekonomi ve dilyetisi arasndaki) dei toku tipinde n.dugu gibi Byle bir dei
toku tipi vardr: simgesel dei toku. Simgesel dei toku,
tersine, deerin geersizlii zerine oturi11Mumundan kendisini
yaratan yasa bozmakta ve Babann koyduu yasay p ge
mektedir. Simgesel dei toku ne yasann dnda kalan (yasnk ilikiye ynelmi) bir gerileme ne de sradan ve katksz bir
yasak inemedir (yani her zaman yasaya bamldr). Simgesel
dei toku bu yasann enyip zld yerdir.

R o bo tu n a d a olan m an k en (b u n la r B arbarellar -' adl


bilim k u rg u d a ideal bir ikili o lu tu rm a k ta d rla r) tam am en
deer y a s a s n a u y g u n b ir ek ilde k u lla n la n bir v cu d u
tem sil etm ektedir. A n c a k b u kez gsterge/defifir retilen
b ir y er o larak k u llan lm ak tad r. A rtk retilen em ek gc
deil an lam larr.a m odeli, y a n i y aln z c a cin sel o lu u m mo
deller; deil bizzat b ir m odel o la rak cinselliin kendisidir.
B ylelikle h e r sistem , k o y m u o ld u u ideal am alarn
(salk, yen iden y a a m a d n d rm e , rasyo n el retkenlik,
zgrletirilm i cin sellik) gerisin de, s t n e o tu rtu ld u u
indirgeyici fan tazm , y a n i stratejisini gizleyen delirtici bir
v cu t an lay n yuvn y a v a o rta y a k artm ak tad r. K a
d a v ra , h a y v a n , m ak in e y a d a m an k en v c u tla ilgili ideal
o lu m s u z tiplerdir. V c u t, b u fan tastik indirgem eler s ay e
sin d e o rta y a k m ak ta ve a rt a r d a gelen sistem ler iindeki
yerini alm aktadr.
T u h a f olan , v c u d u n , hem eitli sistem lerin k en disi
ni iine k ap a tm oldu k lar b u m o dellerden b a k a b ir ey
o la m a m a s , hem d e o n la rd a n tam am en farkl b ir ey o lm a
s, y a n i b u n la rn hepsin i y a d s y a n , indirgenm esi o lan ak sz
farkllk t r n d en kesin b ir altern atif o lu tu rm asd r. B u
ters s a n n llk / g c ll k h l v cu t o la ra k ad ln n drlab ilm ektedir. A n ca k b u r a d a -y a n i sim gesel d e i tok u m al
zem esi o la ra k v cu t k o n u s u n d a - bir m odel, kod, ideal tip,
yn len dirici h ayallerd en sz edilem ez; n k an t-n csn ey e
ben zeyen bir v cu t s iste m i yoktur.

PHAUUS EXCHANGE STANDARD


FAUUS DE TOKU STANDARDI
S a n a y i d evrim in d en b u y a n a m ad di o la n a k la r, dilyetlsi ve
(v c u t) cinsellik, ekonom i politiin gen ellem esin e y a d a
d e er y a s a s n n giderek kk s a lm a sn a y ol a a n s re ce k o
u t bir g e lim e g steren b y k m u tasyo n olay iinde yer
alm lardr.

Barbareila, yn Roger Vadim. 196-h . ( <<! cofu.j

1) rnler mala dnerek kullanm ve deiim de


erlerine sahip olmulardr Bylelikle bir yandan "honut
etmek" zorunda olduklar gereksinimler* adl soyut bir
annca, dier yandan da retim ve dei toku biimlerini
dzenleyen yapsal bir biime mahkm edilmilerdir.
2) Dil bir iletiim arac, yani gsterenler ve gsterilen
lere sahip bir anlamlama alanna dnmtr. Bir gn
derenler sistemi olmay amalayan malla bir iletiim arac
olarak dilin ifade etmeyi amalad ey konusunda benzer
bir blmleme yntemiyle karlalmaktadr; baka bir
deyile gsterilenler dzeni ve gsterenler aras dei to
ku dilsel bir kod tarafndan dzenlenmektedir.
Her iki durumda da ilevsel amala nesnel" ierie
aklc bir boyut kazandrma (kullanm deeri yu da gs
terilen/gnderen) aamasna gei ancak ekonomi politi
in sahip okluu yapsal bir biime indirgeme sayesinde
gerekleebilmitir Nco-kapitalist* erevede (tekno ve
scmiyokratikl bu biim "nesnel" referans aleyhine giderek
sistemutiklemekte. yani gsterilenler ve kullanm deer
leri yava yava yalnzca kod ve deiim deerinin ileyi
dzeni yararna ortadan kaybolmaktadr.
Bu srecin sonunda, ki bu srecin sonu gnmzde
yava yava belirginlemeye balamtr, retim ve anlam
lama sektrleri giderek birbirlerine benzemektedir rnler
ve mallar, gstergeler ve mesajlar gibi retilmekte ve dilin
soyut yapsna uygun bir ekilde dzenlenmekte, yani ie
rikleri. deerleri, amalan Igstcrilenlcrin) beraberlerinde
tamakta ve modeller tarafndan belirlenmi genel bir so
yut biime uygun olarak ortalkta dolanmaktadrlar. Mal
lar ve mesi\jlarn nihai amac bir gsterge statsne sahip
olabilmektir. Zaten sahip olduklar gnderenler mesajlar,
haberler, gstergeler ve modellerin yapsal bir kusursuz
luk dzeyine ulam gsterenler oyunuyla hzlandrlp
oaltlarak varla yok aras bir hale getirilmekte ve by
likle izgisel mal dnyas her eyin dR0tiseile$(friIdt$i
moda evrenindeki yerini almaktadr.
Vcut ve cinsellik bir nceki evrene ait kullanm dee

n/degiim deeri, gsterilen/gsteren terimleriyle sorun


suz bir ekilde zmlcneblmcktedirlcr.
11 Cinselliin, etince/ "zgrlem e" biimi olan deiim
deeri (cinsel gereksinimlerin" karlanmas) ve kullanm
deeri (modellere a t dolanm dzeni tarafndan ynlen
dirilen erotik gstegelcr oyunu ve muhasebesi) eklinde
zmlenebildiim gsterebiliriz. Bir ilene dntrlen
cinselliin nasl zerkletirildiini gsterebiliriz, rnein,
insanln yenidcn-Crctimini salayan kolektif bir ilevken
nasl fizyolojik denge [genel salk anlaynn bir paras),
zihinsel denge, "znelliin davurumu, bilinaltnn z
grletirilmesi, cinsel haz etii denilen bireysel bir ileve
dnm olduum, gsterebiliriz - daha ne olsun? Zaten
zne ekonomisinin bir unsuruna dnen cinsellik, zne
asndan somut bir amaca dnerek, neye benzedii hi
nemli olmayan bir (m alar dzenine boyun emektedir.
2| Cinsellik ilc*scllctgi lde (kendisi araclyla
ifade edilen herhangi bir akn gnderene -bu kendisinin
idealletirmi olduu bir ilke, yani gsterilenin ne srd
son bahne olara< libido bile olsa boyun emektedir)
yapsal (sanayi rrleri ileliin dilyetisi gibi) bir biim
kazanmaktadr. |Kndn/Erkek trnden) byk kartlk
lar dzeni iinde yer almakta ancak bu dzenden ekilip
alndnda u ya da bu cinsel organ araclyla u ya da
bu cinsel m odel uygulamas zerinde younlamakta ve
vcuda zg gsterenler oyununa bir son vermektedir.
3)
Kadm/erkck adl yap, gcntal ilene (yeniden reti
ci ya da erotik) tannan ayrcalkla birbirine kartrlmak
tadr. Vcuda zg'i btn orojen gOcttklc in dlanarak
genital yapya tanmar bu ayrcalk erkek egemenliindeki
bir toplumsal dzenin yapsna da yansmaktadr. n
k yapsallk biyolojik farkllk zerine oturtulmutur.
Oysa bu ayrm gerek bir farkllk dzeninin korunmasn
amalamamaktadr. Tam tersine am a genel bir edeerlik
dzeni oluturabilmektir. Tm erojen olaslktan soyut ve
edeerli klan fallus, kendisiyle boy len ve bir dzen
oluturan bu olaslklann tek gsterenine dnmtr.

'Cinsel d evn n rd c dahi! olmak zere gncel cinsellii y


neten ey FaJJs dei toku standarddr.
41 Fallusun, cinselliin genel edeerlisi olarak ortaya
kmas ile bizzat cinselliin simgesel dei tokua zg gcliaklerin genel edeerlisi olarak ortaya kmas, btn
bunla- vcuda zg bir simgesel ekonominin kalntlar
arasndan ortaya vcuda zg bir ekonomi politiin karak
kendini dayattn gstermektedir. Genelletirilmi bir z
grleme erevesi iinde yer lan cinselliin yceltilmesi,
yani gncel devrim", bize, vcut ve cinselliin ekonomi
politik aamasna ulaarak, deer ve genel edeerlik y a
sas iindeki yerlerini aldklarn gstermektedir.
5) ster ilevselletirilmi cinsellik promosyonu, isterse
y a p l bir sylev olarak cinsellik promosyonu eklinde ol
sun. zne, cinsel adan kendi varln denge (ben kimlii
altnda ilevler dengesi) ve uyumluluk (kodun sonsuza dek
srp gidecek yeniden-retimini salayacak yapsal bir
sylerin uyumluluu) terimleriyle aklamaya almakta,
yani her zaman iin ekonomi politiin temel normuna gn
derdi tektedir.
Tanmlanan* nesneler -gstergenin ekonomi politii
tarafldan yeniden ele alnanlar- nasl bir elden geirilme
zorunluluuna boyun eerek, ilevsellik hesabna dayal
skna ektirme eilimli bir ekonomiyi yanstyorlarsa, ge
nel anlamda gsterge de ilevsel adan yeniden gzden
geir rek temel yasas ve kendi gereklik ilkesine en
uygun gsteren ve gsterileni yanstmaya almaktadr.
Keza ekonomi politiin eline gemi olan vcut da kanl
maz bir zorunlulua dnen biimsel bir plakl yan
stmaya almaktadr. Markalar, moda, makyy ve tm
idealist "zgrleme" perspektifini kapsayan abalarla
zetlenebilecek byle bir plakln, vcudun "kefedilme
si* ya da "yeniden kefedilmesiyle" hibir ilikisi yoktur.
Bu plaklk toplumlarmzn iinde yaamakta olduklar
tarihsel srete, vcudun mantksal adan urad bi
imsel dnm yanstmaktadr. Bu plaklk, vcudun
sahi? olduu modern statyle ekonomi politik arasndaki

ilikiyi yanstmaktadr. Tpk elden geirilen nesnelerin bir


ileve indigenmclcri, yan ilev tarafndan etkisiz taftrrnakn gibi, vcudun plakl da keza cinsel organ/ilevine
indirgenmekte, bir ilev olarak kendisine cinsel organ g
revi yklenmekte, bir baka deyile vcut ve cinsellik bir
birlerini karlkl olarak ntralize etmektedir.

VCUT DEMAGOJS
Cinsellik itepisinc, cinsel devrim ad altnda, devrimci
bir tz kaz aldrlmaya, yani toplumsal gerekliin irscl" ilkesi alarak kabul edilen birincil sreler (bilinalt)
ya da bir k ila mm deeri olarak bilinalt zgrletirilmeye
allmaktadr. Gndemdeki vcut zerinde younlan
d gc ite bununla snrldr. Bu sayede vcut ve p
lakln nasl olup da btn bu beklentileri karlayabil*
diklcrini anam ak kolaylamaktadr. T a rih sel* toplumla*
nnzn, viic.it ve plaklk konusunda akllarna estii gibi
bir bask dzeni oluturmalar sonucunda bunlar radikal
birer olumsuzluk metaforuna dnmtr. Gnmzdey
se metaforik zelliklerine bir son verilerek, devrimci bir;r
olguya dntrlmek istenmektedirler. Bu bir yanlgdr.
Vcuttan ya ut olmak bir yanlgdr. Birincil sreten yara
da olamazsnz; nk bu (bilince zg) bir ikincil sre
illzyonudur (J. F. Lyotard).
Vcut, byk bir olaslkla kuramsal adan da eli
kili bir grnt sunmay sonsuza dek srdrecektir. Hetn
nesne hem de anti-nesne olarak kendisini tek bir olguyu
dntrmeye alan disiplinlerin tesine geerek, onla
rn tezlerini rtecektir. Vcut hem bir eyleri barndran
hem de barndrmayan bir yerdir. Bilinaltn barndrr
ken zneyi dlamaktadr vs. Gncel psikanaliz yine onun
adna anatomik vcut vc erojen ayrmn yaparak (Lccloire). arzu olay m bir mektup dzeni iine yerletirmektedir.
Vcuttan kutulu yok gibidir. Vcut olmayan belirtecek
bir terim henz bulunamamtr. Olabilecek en iyi terim
herhalde b ttn bir tarih boyunca hi ortaya kmam hep

bask altnda tutulmu Man vcudu ifade edeblcndir. A n


cak byle bir mirasn getirdii risklerin bilincinde olmak
gerekiyor. Gncel21 zgrleme hareketiyle birlikte (bu
hareket yalnzca vcudun yceltlmesine son vermeye a
lan baskc bir politikann rn deildir; bu ite vcu
dun ve cinselliin resmi bir nitelik kazanmasn salaym
psikanalizin de parma vardr. I3u noktada bile zneyle
lgili hayati bir olay, bir sre, alan varlkla kavramlar
ve deerler dzenindeyse tarihsel bir olay nitelii tayan
vcutla cinselliin iin iinden klmas olanaksz bir e
kilde i ie gemi olduklar grlmcktcdirl vcuda bask
altnda tutulan nesne statsn kazandrm olan ykc
11Olumsuz bir vcut tarihinden sonra karmza olumlu bir v
cut tarihi kmaktadr. Gncel devrimle* ilgili elikinin ne
deni vcudun yzylla boyunca bask altnda tutulmasnn
onu bir deere dntrm olmasdr. Bask altnda tutulan
vcuda gc) bir yasak ineme ilevi yklenerek tm deer
ler mutayona uratlrrtr. Ancak buna kout ulaak bask
altnda tutulan vcut ve bir diri materyalist" (salk, psiko
lojik olarak kendini rnhnt hissetme, cinsellik, zgrlkl deer
arnstda uzun ve iindrn klmas olanaksz bir karmaann
olutuunu da gzden karmamak gerekir. (Vcut kavram
nce akn bir m uleyolzmin denetiminde bym , sonra da
onun yerini alabilecek yedek bir zm olaruk dealizmin dene
timinde yava yava olgunlamtr). Doal olarak bu durum da
vcudun yeniden yaama dndrlmesi nceden belirlenmi
amalar erevesinde gereklemekle ve bu sre yeni deerler
sistemi iindeki dengenin dinamik bir unsuruna dnmekte
dir plaklk radikal mrllifon simgesine dnrken, vcut
da itepilerin sanca haline gelmektedir. Ancak bu zgrle
me biimi her trl zgrlemenin de karmaklamasna yol
amaktadr, znellik bir deer olarak zgrctirdr.ektcdr.
retici gler ve deiim deeri sisteminde acak emek gc
olarak zgrlemesine izin verilen emek gibi, znellik de yal
nzca ynlendirilmi bir anlamlama biimiyle bir anlnmlama
sistematii erevesinde bir hayal ve gsterge/deer eklinde
zgrletirUmcktedir ki. b u sreein retim sistemiyle akma
s olduka ak ve se:k bir ekilde grlebilmektedir, zelle
zgrletirilmi' znellik ekonomi politiin belirlemi olduu
anlamn tesinde bir anlama sahip deildir

ayrcalk da sona ermekledir, zgrletirilm eye" al


vcudun bask altnda tutulmu olan eski vcuda ait sim*
gesel potansiyeli yadsyan bir vcut olup olmad ve sz
edilen vcudun aslnda zgr vcudun tersi olup olma
dnn sorulmas gerekmektedir. Birincil srelere ait bir
alan olarak sunulan vcuda, gncel sistem, ikincil sre
alanna dntrd vcutla, yani erotik deiim deeri
ve kullanm deeri, yan deer ad altndaki rasyonelletir*
meyle kar kmnkladr. Arzunun peini brakmad itepilere sahip olan vcuda semyrjik ve yapsal zellikler
kazandrlm, plaklk numaras eken ilemsel im sellik
tarafndan ilevsel hale getirilmi bir vcutla kar kl
maktadr.
Cinsel zgrleme ve baskc bir yceltmeden kurtar
ma" srecine ait bu ikincil vcut karmza Eros ad altnda kmakladr. Burada cinsel iliki vc Kros ilkesi birbirine
kartrlmaktadr. Bir baka deyile lm itepisl defler
den dldkten sonra biri dierini etkisiz klmaktadr. Bu

durum da zevk alma ilkesi zgrletirilmi bir znellik,


yani "yeni bir zne ekonomi politii'nin mantn olu
turmaktadr. Marcuse, "Eros, mant, kendi terimleriyle
yeniden tanmlamakta vc honut olma dzenini koruma
ya ynelik her ey mantkldr" dem ektedir." O zaman da
zgrletirilmi" znellik bir zevk alma ilkesi erevesinde
olumlnnurak ortadan kaybolmakta vc Eros da oluturul
mu bir libido modeli olarak eylemektedir. Burada snr
tanmayan bir zne anlayn amalayan yeni bir mantkla
karlalmaktadr. Bu mantk dorultusunda bakldnda
cinselliin trmanmas" ve retici gleri zgrletiren
toplumlnra zg belirsiz gelime emas arasnda hibir
fark olmad grlmektedir. Her ikisinin de ayn devinime
boyun eerek gelitikleri, dolaysyla her ikisinin dc yolun
dan saptrdklarn sandklan bir lm itepisinin kanl
maz ykselii nedeniyle baarszla mahkm olduklar
sylenebilir.
73Berberi Marcuse, Eros ve Uygarlk, |cd notu |

Gsterge .Vfezarigma IM/jcn BU V'cui 211

Erosun gstergesine dntrlen vcut, ekonomi


politiin daha gelimi bir evresini temsil etmektedir. Sim
gesel dei tokuun emilerek yok edilmesi, klasik ekonomi
politik sistemindeki insan emeine yabanclama kadar
radikal bir olaydr. Emek gcne yabanclama ve mal
mantnn zorunlu olarak bilin dzeyinde eylem eyeyol
aaca tarihsel evreyi betimlemi olan Muncnkine benzer
bir ekilde, biz de, bugn vcudun (ve tm simgesel alan
larn) gsterge mant iinde yer almasnn zorunlu olarak
bilinaltnn eylemesine yol aln syleyebiliriz
Arzuyu yanstmas gereken plaklk, arzunun ede
erlisi ve sahneye konulmu biimi olmaya almaktadr.
Cinsellii yanstmas gereken vcut, cinselliin edeer
lisi ve sahneye konulmu biimi olmaya almaktadr.
elikiyi yanstmas gereken cinsellikse erkek" ve *dii"
adl yapsal dzenlemeyle bu elikinin edeerlisi olmaya
almaktadr. ki kutuplu cinsellik bir farkllk senaryo
suna benzemeye almaktadr Yapsal adan birbirinin
ayns iki tcnmlc ifade edilen libido burada lm itepisini
indirgeyen eyin edeerlisi olmaya almaktadr. By
lelikle plaklk, vcut, cinsellik, bilinalt vs. arasndaki
farkllk her yerde giderek derinleeceine, tam tersine
bunlar birbirlerini temsil eden edeerli, mctonink ey
lere dnmekte ve btn bu terimler bir araya gelerek
cinsellik zerine kurulu htir sylev mant oluturmaktadr.
Cinsellik zerine kurulu deer ifade eden bir sylev. Bu,
znenin ideal gnderen olarak iinde yer ald, dolanm,
bilin, irade, temsil etme vb. terimlerin dur durak bilme
yen nctonimk dei tokuundan ibaret psikomelafzik
evrene yaplm mdahalenin aynsdr.

APO LO G

Neden yalnzca iki cinsiyetle snrlanmz k?


ki tane yetmiyor mu? Bir dzme cinsiyete m
yoksa tek bir cinsiyete mi snhip olmak isterdin?
(Modem Romonl

Bu yelpazeyi geniletebilmek mmkn. Neden sfr cinsiyet


ya da sonsuz sayda cinsiyet olmasn? Burada rakamn*
soruyu belirlemesi sama bir eydir (nk insan o zaman
mantksal olarak ellerim neden alt parmakl deil (?) so
rusunu sorabilir. Kakama bal sorular samadr: nk
cinselletirmek demek zaten her zneyi bir ya da teki vana
koymaktr ki. bu da "bir" ya da birok saysndan sz et
meyi olanakszlatraktadr.2
*25 ki" saysndan sz etmeyi
3
de olanakszlatrmaktadr; nk "iki" de bir saydr (za
ten yukardaki sama diyalogun da amac bizi say olarak
ikiye doru ynlendirebilmektir!. Oysa radikal bir bak
asndan cinselliin ne tam sayyla belirlenebilmesi, ne
de muhasebesinin tutulabilecei bir aamaya gelebilmesi
olanakszdr. nk cinsellik demek farkllk demektir ve
bir terim nitelii tamayan farkll oluturan iki tarar
birbirine ne eklenebilir, ne de bir dizi oluturabilirler.
Buna karn, dayatlm olan biseksel |Erkek/Kadn|
model erevesinde deerlendirildiinde, yukardaki diya
logun mantkl okluu sylenebilir; nk bu model daha
iin banda cinsiyeti yapsal adan iki kart terim olarak
deerlendirmektedir. Bir biriktirme biimi olarak cinsellii
dizisel bir ekilde numaralandrma gibi bir samaln s
nrna kadar gelinmesinin kkeninde, bamsz birer terim
olarak gsterilen kadn ve erkein oluturduu biseksel
yap vardr.
Cinsiyet elikisi de keza (iki kutuplu ve cinsel roller
le snrl) iki-deerlile indirgenmitir. Gnmzde cinsel
devrim in 'yol al biimsel dnmler arasnda ilerleyen
bu iki-deerliliin erkek ve kadn arasndaki farklla gl
ge drd, cinsellie zg elikininse tek-cinsiyctlillk
|unse.ve) denilen karmaaya yol at sylenmektedir.
Cinsiyeti metafora kar olmak.
Gnmzde Frcudcu bakn altnda, akla ge
lebilecek her trl toplumsal, etik, politik uygulamann
23 Bir

baka deyile cinsellik kavram varln iki cinsin bir arada


bulunmasna borludur. Eer tek bir cins olsayd belki cinsellik
kavrnm da olmayacakt | cv. notu)

gerisinde itepisel srelerin rasyonelletirilme dyle yceltilmcsinin bulunduunu herkes ok iyi bilmekledir. Btn
sylevlerin bnsk altnda tutma ve hayali belirleme terim
leriyle aklanmas neredeyse kltrel bir klieye dn
mtr.
Tabii k byle olacaktr. nk bunlar artk birer terim
den baka bir ev olmadklarndan, bilinalt da gnderen
ilevi gren bir dilyetisndcn baka bir ey olamamaktadr.
Ahlaki ve toplumsal bir gizemletirmc yntemiyken, eleti
rel indirgemeyle kendiliinden, toplumsal ilikileri simgesel
adan tamamen yok eden bir rasyonelletirme yntemine
dnen cinsellik gibi cinsel sylev de hayali bir grn
me brnmektedir. Cinsellie dayal sylev bu sorgulama
sayesinde gvenli bir koda dnmektedir Gnmzde
France-Dimanchc dergisinde u kadar kadnn frijd olma
snn nedeninin youn bir baba saplants olduunu ve
bu yzden de kendilerini zevk almaktan maltum ederek
cezalandrdklarm okumak ok kolay bir itir Bu psikanalitik hakikat" artk kltrn ve toplumsal rasyonelle
menin bir parasdr Klogal olarak bu durum psiknnnlitik
tedavinin giderek daha byk bir amazla kar karya
kalmasna yol amaktadr).
Cinsel yorumlann ya da zmleme bir ncelie sa
hip deildir. Cinsellik de tek bir hakikatin hayaleti - y
leyse ayn anda devrimci bir tema- gibi sunulabilir. Zaten
gnmzde dc byle olmaktadr. Devrim ve psikanaliz
arasndaki dankl dvle psikanalizin "burjuva dnya
gr ' tarafndan ele geirilmesinin kkeninde ayn d
gcyle ayn tahrif edici yaklam vardr. Her ikisinin de
kkeninde belirleyici bir sre olarak cinsellik ve bilinalt
vardr. Bir baka deyile aklc bir nedensellie indirgen
melerini salayan ey ayn yaklamdr.
Herhangi bir dava/sre adna rasyonelletirme sz
konusu olduu andan itibaren gizemletirme kanlmaz
hale gelmektedir. Politika, toplum ve ahlak tarafndan
yceltilen ve rasyonelletirilen cinsellik byle bir eydir
Egemen bir cinsel sz/sylem tarafndan sansr edilen ve

yceltilen simgesel de byle bir eydir.

ANG-SE'L KASAP
Prens Wen-Hucy zanaatn budzeye ulatrmak iin neler
yaptn (?) diye unluunda kasap elindeki ba yere bra
kr ve yle der: Ben T A O V u seviyorum ve bu yzden sana
tmda ilerleyebiliyorum. Meslek yaantmn balangcnda
karmda yalnzca bir inek gryordum. yllk denryimde sonra inei grmez oldum imdi artk gzlerim yerine
beynimle alyorum. lilerimle deil, beynimle hareket
ediyorum. nein anatomik yapsn artk bildiim in, ie
klcul damarlardan balyorum. Ana damarlara, dam arla
ra. ininle ve sinirlere, da h a da iyisi byk kemiklere hi
zarar vermiyorum! yi b i kasap ylda bir bak eskitir;
nk yalnzca et keser. Sradan bir kasap ayda bir bak
eskitir; nk onu kemiklere vura vura paralar. Rense on
dokuz yldr ayn bu a kullanyorum h bakla binlerce
datu eti paras doram olduum halde keskinliinden
hibir ey yitirmedi, Doruyu sylemek gerekirse kemikle
rin birleme yerinde klcal balantlar vurdr ve bamn
keskin srt ylesine incedir ki. ba bu klcal balantlar
arasnda gezdirmeyi bilen biri onlarn arasndaki boluk
larda kolaylkla ilerleyebilir. te bu yzder. ben on dokuz
yldr ayn ba kullanyorum ve bam hal ilk bilendii gk kadar keskin. Kemikler arasndaki balantlar
her kesiimde karma almcsi gereken yem glkler
kyor ve ben de soluum u tutup, baklnnm sabi liyor
ve operasyonu yava yava gerekletiriyorum, Bam
yumuak bir ekilde kullanarak balantlar birbirlerinden
ayryorum, tpk topran b ir yandan alnp teki yana ko
yulmas gibi, ilem butikten sonra ba ekiyor ve doru
luyorum... (ang-sc. III. Salk Dkes).

Kusursuz bir zmleme rnei. Nesnenin opak, tzacl,


tam denilebilecek grnts, dolu bir yap olarak anatomik
grntnn, yani sradan bir kasabn d grnl zerine
kurulu lek para olarak grd hayvan bilek gcyle ge
liigzel bir ekilde et, organ v e kemik paralarna ayrma
eyleminin tesine geilerek (balangta karmda yalnzca

bir inek gryordum. .") vcudu ayakta tutan boluklarn


birbirlerine eklemlenme biimleri, klcal ayrntlarn yaps
nn r'ic klcal ayrntlardan balyorum..."I kefedilmesine
doru derlenmektedir. ang-scli kasabn ba kat bir
nesneyi paralamaya alan bir baka kat nesneye ben
zememektedir. Bizzat ban kendisi neredeyse grlmez
bir inceliktedir (bamn keskin srt ylesine incedir ki),
sanki bir boluk iinde ilerleyen bir boluk gibidir
onla
rn arasndaki boluklarda kolaylkla ilerleyebiliri. Boluk
lar arasnda analitik dnceye uygun bir ekilde ilerleyen
bak duygularn, gzlem i onaylad bir inek bedeninin
oluturduu dolu alanlar arasnda ilerlemekten ok ritim
ve aralklarn i mantm uygun bir rgtlenme dorul
tusunda i grmektedir. Ypranmamasnla nedeni kendini
bir kemik yu da et paras, malup edilmesi gereken bir
tz gibi grmemesidir Bak farkllklar zerinde oynayan
katksz bir farkllktr Burada ban grevi bir bedeni
eklem yerlerinden paralarna ayrmaktr. Bu kolay bir i
lem gibi grnmekle birlikte csncr bilgi ve g ilikisiyle
alakasz, ancak dei toku u zorunlu klan bir yap, yani
simgesel ekonomi zerine oturan bir ilikidir. Bir baka de
yile bak ve vcut arasnda bir deyi toku ilikisi vardr,
bak bir yandan bu vcuttaki kusurlar (eksiklik) birbirine
eklemlerken dier yandan <la boluklar arasndaki ilerleme
ritmine uygun bir ekilde bu vcudu paralarna ayrmak
tadr (yap-bozum anlamnda).
Bu ban bir benzeri de vcudun u ya da bu bl
mn arzu mantna uygun bir ekilde orojenetik olarak
blen Lecluirein mektubudur. Mektup kendisini tutan
ipin neredeyse grnmez olm as nedeniyle anatomik v
cuttan koparak hayali vcuttoki boluklar araclyla i
grmeye baladnda simgesel aklamalardan yararlana
bilmek olanakszlamaktadr' - oysa kt kasabn ektii
anlaml sylev anatomik adan somut bir gereklie gn
dermektedir.

Lichtenberg'in1* bayla bin yldr karde olan ba


reten mantksal paradoks (keskin metal uzant ve saptan
yoksun bakl gerek fallus .'e hayali gerekliinin yerine,
olmayan bir fallusun simgesel grntsn oturtmaktay
d. E3u bak vcudu paralamak yerine, onu, kendini olu
turan paralara blmekte, bedenin iinde dikkatli ve bir
dteymiesine dolanarak {'oluum u tutup, baklarm
sabitliyor ve yava yava operasyonu gerekletiriyorum'')
anagramatik bir ekilde ilerlemektedir. Bir baka deyile
ilevsel bir szdzimi boyunca birbirlerine bal, yan yana
duran bir terimden dierine, bir organdan dierine kt
bir kasap yn da kt bir dilbilimci gibi ilerlememektedir.
Buruda baka trl bir anlamsal yap vardr; nk b
ak somut vcudu bir kena-n iterek onun gizledii dier
vcudu paralamaktadr. Tpk miligramn bir terimi ken
di modeline gre paralarna blp, ayrmas; srr eki
len sylevin altnda ilerleyen ikinci bir sylevle baka bir
ekilde eklemlenerek yoklua metnin peini brakmayan
bir ey, bit isim, bir forml oluturan zgn bir btnce
dorultusunda ilerlemesi gibi. Amtomk vcuda meydan
okuyan ite byle bir vcut formldr. Ban betimle
dii ve paralarna ayrd vcut da bu sonuncudur. lkel
toplumlarda etkileyici gstergenin sahip olduu simgesel
g "sihirli' olmaktan ok bu tr bir anagramatikparalama ileminden kaynaklanmaktadr Erojen vcut mimarisi
de anagramatik bir formln, yan hi var olmadan orta
dan kaybolan bir vcuda a:t paralarn birbirlerine ek
lemlenmesinden baka bir cj deildir. Dnsel anlamda
paralan bir araya getiren ser.tezi yeniden reten arzunun
bir ey sylemeden ima etti bu formle gre arzu, gs
terenin. paralara blnerek vcudun iine Orfeusu de
nilebilecek bir ekilde dalmas ya da ang-seli kasabn
bann mzikal ritmine uygun anagramatik bir ekilde
paralanmndan baka bir ey deildir.

J* Soyutlama ve akla an dz izgiyi izen ve idi eden Occam n


usmsn n tersine.

LLERN HRACI/ADES
Yalnzca kendi kabilesinin yelerini insan" olarak adlan
dran vahilerden bu yane, 'insani" tanm inanlmaz bir
ekilde genileyerek evrensel bir kavrama dnmtr.
Kltr denilen ey de zaten budur. Gnmzde btn
insanlara insan denilmekledir. Evrensellik yalnzca totoloj ve yinelenme araclma mmkn olabilen bir eydir;
nk "insani" olan yalnzca bu dzeyde bir ahlak ve d
lanma ilkesinin gcne sehp olabilmektedir. nk "n
san i' olan <laha iin banda yapsal ikizini, yan "insanlk
dm" oluturmutur. Za.cn "insani" denilen <le aslnda
insanlk dndan* baka bir ey deildir. nsanln ve
Kltrn gelimesi tekileri" insanlk d olmakla, yani
ie yaramazlkla sulayan bir ayrmclk zincirinin art arda
Rclcn halkalarndan baka bir ey deildir Birbirlerine
"insan" diyen vahiler iin dierleri baka eydir. Evrensel
bir kavram olarak insani d altnda, biz. tam tersine te
kileri birer hi olarak gyoruz. Baka yerlerde "insan*
olmak, soylu olmak gibi l i r meydan okuma biimini ier
mektedir Bu farkllk, verilen soylu mcadelenin sonucu
dur ve yalnzca bu nitelik deil, sahip olunan bu stat de
tanrlar, atalar, yabanclar, hayvanlar, doa gibi farkl var
lklarla bir dei toku olana salamaktadr. Bu farkllk
her yerde gcn gstermekte, yceUilmcktc ve savunul
maktadr Biz ise her e>i dlayarak yalnzca evrenselin
yaygnlatrlmasyla inatlar aras edeerlik dncesi
ne cndeksenml soyul bi mukal deerle yetiniyoruz:.

yleyse nsaninin tanm, kltrel gelimeye kout bir e


kilde daralarak, evrensele cbru giden uygarln att her
nesnel* gelime admyla birlikte u ya da bu ekilde ok
daha keskin bir ayrmclk anlayna yol amtr. nsann
kesinlikle cvrcasellcti gn bu ayrmclk anlay da tm
insanlar aforoz etme noktasna ulam olacaktr. Byle
likle geriye bolukta ldayan saf bir kavramdan baka bir
ey kalmayacaktr.
Irklk modern bir eydir. Bu bak as dorultu
sunda daln nceki rklar ya da kltrler ya bilmezlikten
gelinmekte ya da yok edilmektedir. Ancak bu asla evren
sel Akl ad altnda yaplmamaktadr. Bu gr asndan
bakldnda ortada yalnzca birbirleriylc lmne didien
farkllklar vardr; yoksa nc nsanla ilgili bir lt vardr ne
de paylalan bir insanlk d'anlay. Ancak ayrmcln
ortaya kmasna yol aan ey, bize ait geliigzel bir n
san kavramdr. Bunu anlayabilmek iin XVI. yzyl insan
olan Jcan dc Lry'nin Uistoi-e d\tn voyage en la Iene de
B ris il (Brezilya Topraklarnda Geen Bir Seyahatin yk
sI isimli metnini okumak gerekmektedir. nk o za
manlar kirlenmemi bir mct fizik stne oturmakta olan
insan Dncesinin, henz Bat kltrnn egemenlii
altna girmedii ve rklk diye bir eyin bulunmad g
rlmektedir. Bu reform yanln ve priten Cencvreli soylu,
Brezilyadaki insan eti yiyen kabilelerle birlikte yaarken
rklktan bihaberdir. O gnden bu yanaysa biz rklk
retmeye baladk; nk ok nemli gelimeler kaydettik.
Bunlar yalnzca Kzlderililere ve insan eti yiyen kabilelere
oranla kaydedilmi gelimeler deildir. Rasyonel dnce
konusunda giderek dcrnlccr kltrmz cunsz doay,
hayvanlar, kmsenen rklar1 insanlk dna ittikten

nunlar her zaman iin rkl yaratan vc bizim de eitliki in


san anlay dorultusunda a? gemekte olduumuzu iddia
ettiimiz Evrense) bak asn, uygun bir ekilde yaplmak
tadr. Ancak bu eitliki ahlakn stne oturtulduu eski ruh.
gnmzde insan cinsine zg belliin biyolojik zelliklerden,
derinin renginden r.e daha nesnel ne dc dala anlamsz kantlar

Ekonomi Politik ur lm * 2 39

sonra, nsani'' adl kanser yalnzca kendi stnlne


inanan bu toplumdu dal b.ulak salacaktr. Michel Foucault, Batl modernlemenin balang dneminde delilerin
toplumdan ihra edilme biimlerini zmlemitir. Oysa
bizlcr. Akl gelitike, ocuklarn da nasl idealletirilmi
bir ocuk statsne, ocuk dnyas adl gettoya, masumi
yet denilen bir adiliin iine tklm olduklarn biliyoruz.
Ancak bu arada yallar da insanlk d varlklara dn
m ve normallik snrlan dna itilmilerdir. Kltrel g e
limenin eitli aamalaryla birlikte ortaya kan ayrm
lamalar: yoksullar, az gelimiler, zek katsaylar dk
olanlar, sapklar, transsckscllcr, entelekteller, kadnlar
gibi pek ok kategoriye" blnmlerdir. Normal insan"
dncesini giderek daha rk bir temele oturtan bir d
lama. bir terr folklorudur bu.
Saf normallik zne ulalma noktasnda belki de
tm kategoriler", sonunda evrensel olmay baarm bir
toplumdan dlanm, ayn tutulmu, mahkm edilmi
olacaklardr. Bu aamada insan' ad altnda normal ve cvdegjldirier; nk bunlar zaten aynmUtyc ltlerdir. Bu l
tler (ruh ya da cinsiyeti temelinde gerekten de Siyah-Beyaz
gibi bir edeerlice ulalmaktadr Ancak hu edeerlik insana
zg' bir ruh ya da cinsiyete sahip olmayan her eyi kesinlikle
dlamaktadr. Ruh ve iman birbirlerinden ayrmayan vahi
lerse toprak, hayvanlar ve lleri toplumun bir paras olarak
grmekteydiler. Evrensel ilkelerimize, eitliki metahmansl
yapmza dayanarak biz tlan dlattk. Beyazlara zg lt
lerle siyahlan entegre etmeye alrken, soyut bir toplumsal
lkla hukuka dayal bir toplumsalln snrlarm geniletmek
ten baka bir ey yapmadk. Irklk adl beyaz by hla ie
yaryor, ama evrensel ad altnda Siyahlan beyazlatrmaya a
lmaktm baka bir ie yramyor.
2 ilah* Vn insanilik dozv artrldka Tanry insandan ayran
mesafenin byd; dr ve teoloji konusundaki dncelerin
ilahi z ve insani z arasndaki zdelik ve birlii yadsdka
da insan bilincinin nesnesine dnen, insani olann bir deer
kaybna urad grlmektedir- Bunun nedeni ilahi varlk kav
raynda olumlu olan her eyin insan olana indirgenmesiyle,
bilin nesnesi olan insann kanlmaz bir ekilde olumsuz ve

rensel birbirine karm olacaktr.


Foucault'nun zmlemesi kltr tarihinin, XIX.
yzyldan itibaren emek ve retimin kesin bir yere sahip
olacaklar bu Ayrmlama srecim aklayan gerek bir so
yaac yksnn temel paralarndan biridir. Burumla
birlikle deliler, ocuklar, kmsenen rklar ve tm dieri
lermden nce gerekletirilmi ve dolaysyla ardndan ge
lenlere rnek olmu, rasyonel" kltrmzn temelinde
yer alan bir ayrmlama biimi varsa o da ller ve lnn
ayrmlm m a biimidir.
Vahi loplumlardan modern topumlnra doru ger
ekleen bu gelimeyi tersine evirebilmek, yarjj llerin
yava$ yava yaamdan kopmasn engelleyebilmek ola
nakszdr. Modern toplumlarda ller gruba zg simgesel
dolanm dzeninin dna itilmektedir. Onlar birer gerek
varlk, kendileriyle dei toku da bulunmaya demeyecek
varlklar alarak grldkleri iin yaayanlardan giderek
nsanlk ilii bir varla dnmesidir. TanrYn ycclebilmed
iin insann klmesi gerekmektedir vs.* (Ludvvig Feuerbach,
Htristiyanh^m /.\i [Eserin Trke evirisi iin bkz. Hristyanhm z. cv. Devrim Bulut, teki, 2004 ed.
Bu metin evrenselden nelerin 'karlp, guspedilmi" oldu
unu gstrrmektcdir. Tannun evrenselletirilmesi her zaman
iin nisana zg yapnn dlanmas ve indirgenmesiyle balan
tldr Tan, insana benzemeye baladnda, insann hibir
eye benzememesi kanlmaz hale gelmekledir. Hnl dinin etkisi
almdaki Feuerhachn sylemedii ey. nsann evrenselleme
sinin bir farkllk lade eden tm dierlerinin (deliler. ocuklar
vs.) dlanmasyla mmkn olmasdr. nsan Jnsna benzemeye
baladnda dierleri hibir eye benzememektedir Evrensel
lik ve ideal referans olarak tanmlanan nsan, tpk Tanr gibi
insanlk d ve lgn bir varla dnmektedir Feuerbach'm
sylemeyi unuttuu bir baka ey de Tanr Yun bu sayede insa
n kendi yararna kulland u karp, gasp etme* ileminin,
insan. Tanrnn tzn, gcn yitirmi olumsuz hali olan ni
sana dntrdn vc bunun neden olduu ters bir ilem
le de bizzat TanrTnn kendisinin lm olduudur. Son olarak
insann da kendi oluturduu insanlk d farkllklar (delilik,
ocukluk, vahilik; yznden lmekte olduu syler,blJr,

uakta yer ulan mezarlara gmlmektedir. Kyde ya da


kentte evin scak ortamndan alnarak merkezde yer alan
ve insanlarn bir araya geldikleri ilk mekn olan mezarla
gtrlen ller, zaman iinde oluacak tm gettolara r
nek olacak :lk gettoya oluturmu ve giderek merkezden
uzaa rloru itilmilerdir. Son olarak yeni kentler ya da
ada metropollerde gerek fiziksel mekn, gerekse zihin
sel mekn anlamnda ller iin ngrlen hibir ey yok
tur. Yeni kentler ya da modern bir topluma zg rasyonel
yaplanma iinde deliler, sulular ve anormaller iin kalacak b ir yer ngrlrken, lm iin herhangi bir prog
ram y a da yer ngrlmemektedir. Dorusunu sylemek
gerekirse bu insanlar lleri ne yapacaklarn bilememek
tedirler; nkt gnmzde lmek normal bir ey deildir.
Zaten yeni olan da bu yaklamdr, lm ek akla bile ge
tirilmeyecek anormal bir eydir. Bunun yannda tm di
er anormallikler zararsz addedilmektedir, l m tedavisi
olmayan bir su, anormal davran trnden bir eydir,
l m e ayrlm zaman/mekn, yer falan yoktur. Onlara
kalacak bir yer bulunamad iin radikal bir topyann
ellerine terk edilmekte, yerletirilecek bir y e r bile bulun
madan kle dntrlmektedirler.
Oysa biz bir trl bulunamayan bu yerlerin ne anlama
geldiini anlam bulunuyoruz Fabrika ortadan kalktn
da bu, emekle her yerde karlaabileceini gstermekte
dir. Hapishane ortadan kalktnda, bu, toplumsal zaman/
m ekn iinde herkesin tecrit edilip kapatlm olduu a n
lamna gelmektedir. Akl hastanesi yoksa, bunun nedeni
psikolojik ve tcraptk denetimin genellemesi ve sra
danla masdr. Okul ortadan kaybolmusa bunun nedeni
toplumsal sreci oluturan tm klcal ipliklerin pedagojik
formasyon ve disiplin denilen eye bulam olmasdr Ka
pital |vc Marksist eletirisi) ortadan kaybolmusa bunun
nedeni deer yasasnn her trl grnm altnda yaam
mcadelesi veren bir zynetim biimine dnm olma
sdr vs. Mezarlk ortadan kaybolmusa bunun neden bu
grevi modem kentlerin yerine getiriyor olmalardr. Bunlar
l kentler ve lm kentleridir. Byk ilemsel metropol

btn bir kltrn tn olgun biimini sunan bir meknsa


bunun nedeni bizimkinin bir lm kltm olmasdr.

HAYATTA KALMANIN EDEERLS OLARAK LM


(HA L HA CANLI)
Canllardan kopartlp alnarak, rahat braklmayan l
lerin, biz canllar, benzer bir lm e mahkm ettikleri g
rlmektedir. Zira simgesel ykmlln temel yasas
iyi kt her durumda geerli olabilmektedir. Keza delilik,
deliler ve normaller arasndaki bir ayrm izgisinden ba
ka bir ey deildir. Normallik kendini delilerle paylat
bu izgiye oranla tam ulamaktadr. Delilerini kapatan bir
toplumun ruhsal yapsnn derinliklerimle yatan bir delilik
vardr. Bu delilik sonu olarak her yerde normallin ya
sal gstergelerine dnerek dei toku edilebilmektedir.
Delilerin kendilerini kapatan toplumun deliliini ortaya
karmalar yzyllar almtr. Gnmzde akl hastalk
la: j hastanelerinin duvarlar yklmaktadr. Bunun nedeni
mucizevi bir hogr anlay deil, bu toplumun delilik
yoluyla normalletirilme ileminin tamamlanm olmas
dr. Delilie oturma izni verilmemekle birlikte, gz nnde
dolanmasna ses karam am aktadr. Toplumsal aln akl
hastalklarna ait mekn emmitr; nk normallik, akl
hastalklarnn belirtilerine sahip olduunda kusursuz bir
* Toplu konutlnnn mezaria brnzctilclikleri hr srnda mezarlklur da doal olarak |N'cc vb. yerlerde) inaata uygun alanlara
dnmektedirler. Buna karlk Ar.enka'daki metropollerde
ve Fransa'daki kentsel pntoda kimi zaman geleneksel mezar
lklarn mevcut yegane yeil bo alanlar olmalan hayranlk
uyandrc bir eydir, kllerc ayrlm meknn kentle yaa
nabilir (hava alnabileni yegne mekna dnmesi, modem
nckropolls (mezar kentler) konusunda olduka dndrc
bir grntdr. Chicagoda ocuklar mezarlklarda oynamakla,
bisikletliler dolamakta, i klar sevimektedir Hangi babayiit
mimar gncel kent dzeneine ait bu hakikatten esinlenip me
zarlklar, bo alanlar ve * netli" meknlardan yola karak bir
kent tasarm sunabilir ki?

dre/c ulam demektir. nk kapatma virs demlen


ey normal" yaam oluturan tm klcal dokular sarm
durumdadr.
l m de bu durumdadr, l m canllar" ve ller"
ara ndaki amir izgisinden baka bir ey deildir. Dola
ysyla hem canllar hem de llen etkilemektedir. Can
llarn, lleri dlayarak yatna hukkna yalnzca ken
dilerinin sahip olmas gerektii gibi sama bir yanlsama
sonucunda, lm saf d edip katksz bir att d elere
indirgemi yaama karlk, simgesel dei tokuun yok
edilmesi olanaksz mant, yaam ile lm edeerli bir
konuma getirerek hayatta kalmakla, bask altna alnm
l n arasnda bir fark olmadn gstermekledir. Hayatta
kalma dzeninin bask altna ald lm karsnda ya
tm, o malum dnsel dng sayesinde lmn belirle
dii bir lm kalm mcadelesine dnecektir.

MC2AO r e s i GETTO

llerin tecrit edilmesine kout olarak, lmszlk kav


ram da giderek gelimitir. nk ruh" ve *st dzey*
ruhsal olaylarn iareti olan lm tesi, sekin bir stat
anlamna gelirken, llerin gerek anlamda tecrit edilmesi
ve onlar :1c yaayanlar arasndaki simgesel dei tokuun
sora ermesi, gnmzde dsel bir ykye dnmtr
ller, farkl bir ekilde olsu da, birlikte yaamay sr
drdkleri ve eitli dei toku rnekleriyle canllara yol
dalk yaptklar zaman lmsz olma gibi bir gereksinim
duymamaktadrlar. Zira lml olmak bir zorunluluktur.
Aksi tnkdirdc bu fantastik (yani lm sz olma), nitelik her
tll karlklla bir son verebilmektedir. Canllarn ya
va yava kendilerini dlamasyla birlikte ller, lmsz
olmaya balamlardr. Bir ideale dntrlen bu hayat
ta kalma mcadelesi, onlarn toplumsal yaamn dna
srlm olduklarnn kantdr.
Dinlerin, animizmden politeizme, oradan da mono
teizme doru fer.'emcsii/fe ortaya kan lmsz bir ruh

dncesinden kurtulmak gerekmektedir, l le r bir yer


lere kapatlmaya alldka ortaya onlar lmsz yapma
gibi bir alkanlk kmtr. Tpk bizim toplamlarmzda
yaam sresinin uzatlmas umuduyla yallarn asosyal
varlklar olarak tecrit edilmesinin ayn zaman dilimi iinde
ortaya km olmas gibi.
Zira lmszln, ilerlemeyle ilintisi olduka tuhaf
bir manzara sunmaktadr. Zaman iinde, sreyle snrl bir
lmszlk anlayndan, sonsuza dek srp gidecek bir
lmszlk anlayna doru ilerlenmi gibidir. Toplumsal
mekn balamndaysa, demokratikleen lmszlk, bir
ka kiiye zg bir ayrcalk olmaktan karak gcl an
lamda herkesin sahip olduu bir hakka dnm gibidir.
Ancak bu olduka yeni saylabilecek bir durumdur. Msr'da
grubun kimi yeleri (nce firavunlar sonra rahipler, efler,
zenginler ve egemen snfa dahil olanlar), sahip olduklar
gle doru orantl olarak zaman iinde yava yava lm
szleerek, yalnzca lme ve ceset yok edilmedii srece
lnn yan banda kalp elle tutulamayan bir imgeye sa
hip olma hakkna sahip olanlardan ayrlmlardr. Isa'dan
nce 2000 ylma doru herkes lmszlk hakkna sahip
ti. Bu bir tr toplumsal zaferdir. Toplumsal tarihin olu
turulmasyla ilgisiz, nemli bir mcadeledir. Byk Msr
hanedanlklar dneminde herkes tarafndan talep edilen
lmszlk hakkn elde etmek amacyla gerekletirilen
devrimler ve toplumsal hareketler trnden bir yknn
neye benzeyeceini tahmin edebilmek g deil.
yleyse balangta lmszlk bir iktidar ve toplum
sal aknlk gstergesidir. lkel toplumlarda politik iktidara
zg bir yap bulunmadndan, kiisel anlamda bir lm
szlk sz konusu deildir. G receli' bir ruhla, "kstl"
bir lmszlk vardr. I3u olgu, daha sonra ortaya kan
ve daha gevek bir blmlenme zerine oturan toplum
sal oluumlarda, iktidar yaplaryla greceli bir aknlk
ilikisi iindedir. Bu aamadan sonra ortaya kan Byk
mparatorluklar dneminde, btnyle aknlam bir
ktidar anlaynn sz konusu olduu despotik toplumlarla birlikte, lmszlk de genelleerek gnmze kadar

srp gelmitir. Bu gelimeden ilk yararlananlar krallar


ve firavunlardr. Bir sonraki aamada bizzat Tanr bu du
rumdan yararlanarak kusursuz bir lmszlk modeline
dnm ve nihayet herkesin bu lmszlkten kendi
payna deni alabildii bir aamaya gelinmitir. Ancak,
byk evrensel dinlerin ve zellikle de Hristiyanln or
taya kma sreciyle akan, bu lmsz Tanr evresiy
le toplumsal iktidarn byk lde soyutlanm olduu
Roma mparatorluu zamannda karlalmaktadr Eski
Yunan tanrlarnn lml olmalarnn nedeni henz ev
renselleememi yerel bir kltre ait olmalardr.
Hristiyanln balangcnda tartma konusu olan
lmszlk, ok daha ge tarihlerde kabul edilmi bir
dncedir. Kilisenin kurucular balangta, yeniden ya
ama dnmeyi bekleyen ruhlarn, geici olarak yok olabi
leceklerini kabul ediyorlard. Hatta Aziz Pavlus, bu yeniden
yaama dnme konusunda vaaz verdii srada ok tanrl
inamca sahip insanlar kendisiyle alay ederler. Keza Hristiyanlar ve Kilisenin kuruculuri saylan ilk din adanlan bu
dnceye kar byk bir direni gsterirler. Eski Ahit'te
{Daniel) yeniden yaama dnme, yalnzca, dnyada yaa
dklar srada iyi ya da kt anlamda cezalandrlmam
insanlara bahedilen bir ayrcalkt, ldkten sonra da
hayatta kalmaya almak, hayattayken dei toku edi
lememi eylerin kalntlaryla doru orantl bir hesapla
maya benzemektedir. Tm hesaplarn annda grld ve
simgesel borcun herhangi bir teki dnyaya gndermede
bulunmadan dendii arkaik topluluun sunduu simge
sel olaslkla karlatrldnda, yeniden yaama dnme
ya da lmszlk, akla gelebilecek en kt varsaymdr.
Balangtaki iktidar ayrcalnn gstergesi olan
lmsz ruh. Hristiyanlk tarihi boyunca eitliki bir ef
sane, lm karsndaki dnyevi eitsizlie karlk, teki
dnyada gerekleen bir demokrasi grevi yapmtr. Bu
bir efsaneden baka bir ey deildir. En evrensellemi H
ristiyan versiyonunda bile lmszlk her insann sahip
olduu bir hafctr. Aslnda nadiren tannan bir haktr Bir
kltr rn olup, bu kltr iindeki belli bir toplumsal

vc politik kasta aittir. Acaba misyonerler Kzlderililerin


lmsz bsr ruhlar olduuna J inanmlar m dr? Kla
sik Hristiyanlkta kadn acaba hi gerekten bir ruha sa
hip olm u mudur? Ya deliler, ocuklar ve caniler? Aslnda
dnp dolap ayn yere geliyoruz. Bir ruha yalnzca zen
ginler ve fjllcr sahip olabilmektedir. Toplumsal, politik,
ekonomik (yaama umudu, cenaze trenlerinin salad
prestij, insanlarn belleklerinde kalma konusunda verilen
yaam mcadelesi vc alnan vg) lm karsndaki eit
sizlik, bu tartlmaz ayrmcln bir sonucundan baka
bir ey deildir; nk bu ayrmclk pencerelinden bakl
dnda lmszl yalnzca gerek insanlar" hak eder
lerken. dierlerinin lml olmaya mstahak olduklar d
nlmektedir Byk Hanedanlklar dnemi M srndan
bu yana hibir deiiklik yoktur.
N aif materyalist, lmszlk olsa ne olur olm asa ne
olur, btn bunlar bir d rnnden baka bir ey deil,
diyecektir. ok doru! Gerek bir toplumsal ayrmcln
kkeninde bulunan bu d gcnn, toplumsal nknlk
ve nesnel iktidar konusunda akla gelebilecek en sekin yer
olmas ne mthi bir eydir. Kapitalin sahip olduu eko
nomik ktidar en az Kiliseninki kadar d gc rndr.
Kilisenin sahip olduu iktidarn fantastik boyutlara ula
an ndalatirlm/lnik biimi.
Bu durumda, demokrasinin, en ufak bir deiiklie
yol amad grlmektedir. Kuaklar boyunca srp git
mi servet blm vc kltrel eitlik mcadelesi gibi,
daha nce de, herkesin lmsz bir ruha sahip olabilmesi
iin mcadele verilmitir. Bana kalrsa bu iki mcadele
biimi arasnda hibir fark yoktur. Birisi teki dnya
da. dieriyse bu dnyada hayatta kalma mcadelesidir.
Tuzak hep ayn tuzaktr. Brilcrinin sahip olduu kiisel
lmszlk, yukarda grdmz gibi, grubun pnralunmasnn bir sonucu olduundan herkes iin lmszlk
talebinde bulunmann bir anlam yoktur. D gcnn
genelletirilmesi bir ie yaramamtr. Devrim, lm son
ras hayatta eitlik deil, lm yaamdan ayran izginin

yok edilmesidir
lm szlk, izgisel zamann (giderek ekonomi poli
tiin birikim srecine bal soyut boyut, ksaca soyutlan
m yaam a dnen zaman) soyutlanmasyla dorudan
balantl bir tr genel edecrllktir.

DCATH POVVER (L G/LMN GC)

l m sonras yaam dncesinin ortaya k, iktida


rn dom asna yol aan asal olaydr, nk bu dzenek
yalnzca bu dnyada zahmete katlanma zorunluluu ve
bunun karlnda teki dnyada dllendirilme gibi
bir an lya yol amakla kalmayp -rahipler kastnn tm
stratejisi bunun zerine kuruluydu- ayn zamanda bilin
altna yerletirilmeye allan bir lme yasayla birlikte
bir de bu lm yasam denetleyen bir iktidar sreci de
oluturmutur, l ler ve canllar arasndaki birliin par
aland, lm ve yaam arasndaki dei tokuun yok
edildii. yaamda bir yeri ve anlam olan lmn bu konu
muna son verildii, lm ve llere yasak konulduu gn,
ilk toplumsal denetim biimi de ortaya kmtr. ktidarn
ortaya akabilmesi ve daha ileride tm yaam n snrlar ii
ne alnabilmesi iin nce lmn zgrln yitirmesi,
llerin gzaltna alnmas gerekmitir. Bu temel bir Yasa
olup, iktidar, bu Yasann bekisidir. Temel bir bask altn
da tutm a biiminin herhangi bir enerjiye veya bir libido*
ya ait bilinaltnn rettii itepilerle ilikisi olmad gibi
antropolojiyle de bir ilikisi yoktur. Temel bir bask altna
biimi varsa o da toplumsal bir olay olan lm n bask
altna alnm biimidir. Bu bask altnda tutma biiminin,
yaamn bask altna alnd bir toplumsallama srecine
kaytmasna neden olduu sylenebilir.
Tarihsel adan kilise idine dayal) iktidarnn, lm
tekeli ve llerle olan ilikileri denetleme ayrcalna sa
hiplik zerine kurulduu bilinmektedir.' l le r tnrafn-

4 Sapkn inanlar, Tannnn Kralln yeryznde de oluturabl-

dan oluturulan alan, bilileri tarafndan d e geirildikten


sonra, zorunlu bir a'ac kurum vastasyla kendisine ye
niden dei toku edilebilme zellii kazandrlan ilk alan
dr. ktidar, bu lm adl engel zerine oturtulmaktadr.
Daha sonraysa rnein, ruh ve beden, erkek ve d, iyi ve
kt vs. gibi bitip tkenmeyecek blnmelcrle/engcllcrle
beslenecektir. Ancak ilk ayrl rnei lm ve yaamdr.*
ktidar bu engelin kendisidir denildiinde, bu bir mecaz
deildir. ktidar yaara ve lm arasndaki engelin ta ken
disidir. l m ve yaam arasndaki dei tokuu engelleyen
kararnamenin bizzat kendisidir. ki taraf arasndaki gei
cretinin dendii ve denetlendii yerdir.
Dahil sonra iktidar, zne ile yabanclat kendi be
deni, birey ile yabanclat toplumsal beden ve insan ile
yabanclat emei arasna ayn ekilde girip yerleecek,
yani araclk ve temsil sreci bu kopula birlikte ortaya
kacaktr. Ancak bu ilemin arketipi/ilk kusursuz rnei,
grubun llerinden ya da bugn her birimizin kendi l
mnden koparlmas olduunu bilmekte yarar vardr. Her
trl iktidar biiminin zerine bu trden bir kokunun sin
mesi kanlmazdr; nk son aamada iktidar, lmn
gdmlenmesi ve ynetilmesi zerine kurulmutur.
Bir yaam ve bu yaamn sonlanmas arasndaki bek-

mek iin bu teki Dnya Krall *n srekli sorgulayacaklar


dr. Ynam ve yaam sonrasndaki hayatta kalna mcadelesi
ve teki dnyay yad s: rak dernek, llerle olan balant kopuk
luunu kabul etmek, jleyse onlarln yeniden al veri yapabil
mek iin ar.c bir k urun un hizmetine gerek duymak demektir.
Sapk inanlarsa Kiliseler ve iktidarlarnn sonu demektir.
' Tanr, gsteren ve gsterilen, iyi ve kt, erkek ve kadn, canl
lar ve ller, beden ve tuh, teki ve Ayn vs. arasndaki m esa
fenin daha genel olarak aynmiayc kartlklara zg kutuplar
-rasndaki mesafenin korunmasn salayan- yleyse stnler
ve stn olmayanlar. Bryaz ve Siyah arasndaki mesafenin de
kapanmasn engelleyen eydir. Mantk yenili politik bir mant
a braktnda, yani aynmlayc kartlk iktidar ele geirdiin
de ve terimlerden biri yaranan kullanlr hole geldiinde Tann
hep o taraf tutmutur.

leyi (suspens), yani szcn gerek anlamnda fantastik


ve yapay bir zamansallk, retim (nk her yaam bu ya
antnn her annda kendi lmn, bir baka deyile an be
an gereklemekte olan bu amac zaten beraberinde/bnyesirde tamaktadr) dzeneiyle bu uzaa itilmi alan,
her trl bask ve denelim srecinin iine yerletii yerdir.
lk soyut toplumsal zaman kavram (soyut toplumsal emek
zamanndan ok nce!) bu birbirinden ayrlmas olanaksz
yaam ve lm kopukluu zerine kurulmutur. Marxn
ifa ettii ve ekonomi politiin zerine ykt, daha sonra
ortaya kacak tm yabanclama, blnme ve soyutlama
biimlen bu lmden kopula birlikte balamtr.
l m yaamn cimden almak, ekonomik bir ilem
gerrklctrmck demektir. Bundan byle ilemsellemi
muhasebe ve deer terimleriyle aklanan fcnVtfom bir
yatn Tpk (Chamissonun) Glgesini Yitiren Adam' gibi.
Bir kez glgesinden (yani lmden) kurtulduunda Feter
Schcm ihl zengin, gl, kapitalist bir adama dnmektedi'. eytanla anlama yapmak demek kapitalizmle bir
anltma yapmak demektir.
Yaam lme inde etmek, gerek bir simgesel ilem
gerekletirmek demektir.

LKEL DZENDE DE TOKU EDLEBLEN LM


Vahiler biyolojik anlamda bir lm kavramna sahip de
ildirler. Daha dorusu biyolojik olgu denilen ey. yani
lm, doum hastalk gibi doa! olan ve bizim bir zorun
luluk ve nesnel ncelik tandmz eyler, onlar asndan
tamamen anlamszdr Zira byle bir lm anlay kaosa
yol aabilir; nk simgesel olarak dei toku edilebilme
si clanakszdr. Simgesel olarak dei toku edilemeyen bir
eyse grup asndan lmcl bir tehlike oluturmaktadr.''*

* tizim iinse tam tersine simgesel anlamda dei toku edilebiItn her ey egemen dzen asndan lmcl bir tehlike anlamra gelmektedir.

Dei toku srasnda grubun denetim altna almay bece


remedii, ruh ve bedenin evresinde dolanp duran, btn
bu birbirlcriyle uzlamalar, yattnlmalnr olanaksz, byl. birbirlerine dman gler, l ve kozmik enerjiler,
hem canl hem de lnn peini brakmamaktadrlar.
lm , biyo-antropolojik yasalarn ellenne terk edip,
bilimsel bir dokunulmazlk atfedip, bireysel bir al yazs
na dntrp zerkletirerek toplumsal bir olgu olmak
tan karttk. Ancak "nesnel' dnceye dayanarak fizik
sel bir olguya dntrdmz, bizim elimizi kolumuzu
balayan lm, vahileri durduramamaktudr. Onlar l
m asla "doal" bir olgu olarak kabul etmemilerdir; n
k lmn (vcut gibi, doal bir olgu gibi) toplumsal bir
iliki biimi olduunu, lmn toplumsal bir tanma sahip
okluunu bilmekledirler. Bu adan bizden ok daha ma
teryalist" olduklar bile sylenebilir; nk onlar asndan
lmn sahip olduu maddi z aynen Mn x'n, her zaman
bir toplumsal iliki biimi olm mal konusunda syle
dii eyde, yan biimindedir. Bize zg idealist yaklam,
lmn maddi bir biyolojik olgu olmas gibi bir illzyonla,
yani d gc rn bir gereklik syleviyle uyutuu iin
ilkellerin sim gesel mdahalesi tarafndan alp geilmi
durumdadr.
Simgesel ileme zg bu zorunlu mdahalenin ad
reti srecidir", reti uygulamalarnn hedefi by
yoluyla bir lm dncesi oluturmak ya da onu ap
gemek deil", lm toplumsal yaamla uyumlu hale ge
tirmektir. R. Jauhn'n. Mort Sarada betimledii gibi ata
lar grubu kt/lan (reti dzeninde eitilmeye balanan
genleri) yutm akta ve bylelikle genler yeniden doabil
mek amacyla "simgesel anlamda" lmektedirler. Bu lm
olayn zellikle bizde uygulanan anlamn yitirmi ve bir
kopuklua yo! aan bir dei toku olay eklinde deil;
onlarda varl ok gl bir ekilde hissedilen, partnerler
arasndaki toplumsal bir ilikiyle en az deerli mallar ve
kadnlardan oluan dolanm dzeni kadar youn ba ve
kar balardan oluan bir dolanm dzenine yol aan;

atalar ve canllar arasndaki karlkl/kart dei toku


olay eklinde alglamak gerekmektedir. Burada bir ama
ya da sre olmaktan kan lm, dur durak tanmayan
bir karlk verme oyununa dnmektedir. Bilye oyunun
da erkek, karsn aileden bir lyc/ataya sunmakta ve
bylelikle bu ata yaayanlarn arasna gen dnmektedir.
Kendisine yiyecek verilen l, gn p yaants iindeki ye
rini almaktadr. Ancak dei toku karlkl olmak duru
mundadr. l dc karsn ya da klana nii topra, ailesinin
yaayan yelerinden birine verdiinde onun araclyla
l, l araclyla da canllar varlklarn srdrebilmek
tedirler. nem li an koylarn (reti srecinin gen
rencilerinin) mohlar (byk rahipler) tarafndan ldrl
dkleri andr; nk o anda bu genler atalar tarafndan
yutulmu olmaktadr. Daha sonra anneleri kendilerini
nasl dnyaya getirdiyse toprak da onlar yeniden dour
maktadr Bu genler ldrldkten" sonra kendilerini
kltrel anlamda yetitirmi, bakm v e (ldkten sonra
doma/dirilme konusunda dersler vererek onlar) eitmi
olan insanlara (yaknlarna) teslim edilmektedirler.
Bu eitimin amac ilenmemi (brt), yani doal, rast
lantsal ve tersine evrilmesi olanaksz bir lm olgusun
dan, lmn armaan ve kabul edildii yleyse toplumsal
dei toku dzeni iinde yer ald tersine evrilebilen, de
i tokula halledilebilcn" bir lm olgusuna gei sreci
oluturmaktr. Bylece doum ve lm arasndaki kartlk
ortadan kalkmakta, yan onlar da simgesel tersine evri
lebilirlik srecinde dei toku edilebilmektedirler, reti,
doum ve lmn yaama zg terimler olmay brukip,
birbirlerine dolanarak trdele!klcri ok nemli bir an,
toplumsal bir ba, karanlk oda demektir. Bu trdele
me mistik bir fzyon eklinde olmaktan ok genci gerek
bir toplumsal varlk haline getirmeyi amalamaktadr. Bir
reti srecinden gememi ocuk, yalnzca biyolojik an
lamda domu bir ocuktur. O imdilik yalnzca gerek"
bir anne ve bir babaya sahip bir varlktr. Toplumsal var
lk olabilmek iin simgesel doum/lm olaym yaumnk;

simgesel dei tokua zg gereklik iinde bir yer edi


nebilmek iinse lmn ve yaamn ne okluunu bilmek
zorundadr.
Bu reti dzeninde sz konusu olan ey lm
ikinci plana itecek bir dou olaynn sahneye konulmas
deildir. Oysa Jaulin bu yorumu, yani toplumun lm
bylemeye" ya da retinin aktarlmas srasnda, kendi
buluu olan ve diyalektik anlam da ln np geen' bir
szle, "nsanlar, kendilerine bahedilmi yaun ve lme,
lmn neden olduu karmaay ap geebilmek iin bir
de reti eklem ilerdir' gibi bir szle kar kma dn
cesini kabul etme eilimindedir. Bu hen ok gzel hem
de ok karmak bir formldr: zira reti dier terimlere
"eklenmedii gibi lme, bir yeniden dou anlamndaki
(lm alt eden her eyden kuku duyulmaldrj yaamla
kar kmamaktadr reti, doum ve lm birbirinden
ayrarak, yaam ele geirmek ve yazgy deitirebilmek
amacyla hepsini bylemeye almaktadr. Aksi takdir
de yaam tersine evrilmesi olanaksz biyolojik bir olgu,
sana bir fiziksel yazgya dnmekte, dolaysyla, vcut
la birlikte ortadan kalkmaya mahkm cc ildiinden daha
iin banda yitirilmektedir. Bu durum. k terimden biri
olan doumun, dier terim olan lm aleyhine idealleti
rilmesine ive yeniden yaama dnme denilen bir ikizinin
oluturulmasna) yol amakladr. Oysa tu bizim, yaa
mn anlam konusundaki, nyarglarmzdan biridir. Zira
tersine evrilmesi olanaksz bireysel bir olgu olarak do
um da en az lm kadar travmatk bir eydir. Psikanaliz
bunu baka bir ekilde dile getirmekte ve doum bir tr
lm dr demektedir. Hristiyanlksa lmcl bir olay olan
doumu toplumsal bir eylem, kolektif bir kutsama treni
olan vaftizle snrlandrmaktan baka bir ey yapmamtr.
Kolektif bir lm simlakr tarafndan yeniden ele alnp,
kefareti denmeden ortaya kan yaam bir tr sulur/cinayettir. Yaam, yalnzca deere zg bir muhasebe dze
ninde yararl bir ey olabilmektedir. Simgesel dzendeyse
her ey gibi yaam da - sahip olunanad re yok edilem e
dii, verilemedii ve alnamad, lme iade edilemedi-

g i'- tek ynl okluu takdirde bir sutur/cinayettir. reti,


bu suu, birbirinden ayrlan yaam ve lm olayn tek
bir toplumsal dei toku eylemi iinde zerek, ortadan
kaldrmaktadr.

S lm g o s e t/ G e r e J / O u s e /

Simgesel, ne bir kavram, ne bir sre, ne bir kategori, ne de


bir*yap rd r. Simgesel, geree son teren toplumsal bir ili
ki biimi olarak gerei ortadan kaldrp gerek ve dsel
arasndaki kartla son veren bir dei toku eylemidir.
reti eylemiyse bizim gereklik ilkemizin tam tersi
dir. Doum adl gerekliin doum ve lmn birbirinden
ayrlmasyla ortaya ktn gstermektedir. Yaam gerek
liinin, yaatt ve lmn birbirlerinden kopmalarnn bir
sonucu olduunu gstermektedir. Bylelikle gerein izle
nimi hemen her yerde bu iki terimin birbirlerinden ayrl
malarnn yapsal bir sonucuna dnmekte ve bizim nl
gereklik ilkemiz, ierdii tm normatif ve baskc zellik
lcriyle birlikte, hemen tm dzeylerde bu ayrc kotlun ge
nelletirilmesi anlamna gelmekledir. Doann gereklii,
nesnellii", 'm addi yaps* doa ve insann birbirlerinden
kopartlmalarnm/ayrlmalarnm bir sonucudur. Octavio
Paz, buna, vcutla vcut olmayann birbirinden ayrlmas
demiti. Vcudun gereklii, vcudun sahip olduu mad
di stat, ruhsal/psiik bir ilkeden kopv, bir ruh ve vcut
vs. ayrmnn bir sonucudur.
Simgesel bu birbirinden ayrma kodu ve ayrlm te
rimlere son veren eydir. O ruh t e vcut, insan ve doa,
gerek ve gerek olmayan, doum ve lm Aronufanna son
veren bir topyadr. Simgesel ilem srasnda iki terim ger
eklik ilkelerini yitirmektedir.*
7 Bylelikle simgesel adan canllar ve ller arasnda bir fark
kalmamaktadr, ller buruda, yalnzca ritel nlemlerin zo
runlu kld bi bnkn statye sahiptir. Ancak burada grnen
le grnmeyen birbirlerini dlamamaktadr. Bunlar bir insann
sahip olabilecei iki konumdur, lm yaamn bir parasdr

Oysa bu gereklik ilkesi dier terim tarafndan reti


len dsel bir eydir. Insan/doga blmlcnmesindc (nesnel/maddij doa, insann kavramsallatrd^! dsel bir
eydir. Cinsel olarak erkek/dii bdlmlenmesindc cinsel
'gereklik' (ve bask) ilkesini oluturan ypsl ve nedensiz
ayrmda 'kadn** erkein d gcne ait bir varlktr. Bir
birinden kopan her terim dierini dlamakta ve ardndan
dselletirmek tedr.
inde yaam akta olduumuz sistemde yaan ve
ln konusunda da durum farkl deildir. Yaantmzn
'gerek lii' ya dn bu yaanty olumlu bir deer olarak ka
bul etmemiz durumunda dememiz gereken l>cdcl, bitip
tkenmek bilmeyen bir lm fantazmdr. Bu ekilde ta
nmlanm olan biz canllarn d gc kayna lmdr.*

Sidey'e ulaan bir Kaltak, kalabalk karsnda aknlktan


dilini yutar. Daha sonra bu durumu lflerin, bu lkede, canllnrla birlikte yayor olmasna balar ki. bu da onun I hi
de tuhaf bir ey deildir Krnaklar iin Do Knmo' yaayan*
demektir ki, (Muuricc l-eenhardt: o Kamo) bu kalcgonyc her
eyi sokabilmek mmkndr. Buruda du yaayun/yaamnyan
gibi bir aynmlayct kartl yalnzca biz dile getiriyor, 'bilim' ve
ilemsel iddciimizl stne oturtuyoruz. ink bilim, teknik
ve rrtim. Irilinc tm kesinliini kazandran (bkz. J. Mood,
Kasianlt v Zonmiuk] canl olmayan, ayrcalkl bale- getiren bir
canl ve canl nlmnyun kopukluu olmas grrekiin dnmek
tedirler. Bilim ve tekniin -gereklii* burada dn canl ve lnn
birbirlerinden ayrlmalarna baldr. Bir Iirp, bir ln ivirps
Ibilmc arzusu) olarak bilimin umac bu koputur, yani bilime
mt gerek nesne ancak l bir nesnedir. Bir baka deyile tpk
balangtaki lm ve ller konuundu olduu gibi tepkisiz ve
duyarsz bir nesnelliin ellerine terk edilmi bir nesne.
Buna karlk, ilkeller, sylenmeye alld gibi -animizm*,
yani canlya ynelik bir idealizm, glerin irrasyonel bys
iinde kaybolup gitmemilerdir. nk byle bir kopukluktan
habersiz olun lkeller ne hr lenme ne dr dierine bir ncelik
ummaktadrlar.
" Bu kural politikli dnyas iin de gcerlidir. rnein nc
Dnya lkeleri (Araplar, Siyahlar. Kzlderilileri bat kltr
iin bir d gc [gerek rklk konusunda aalanacak k/

Oysa geree |bu kesinlikle soyut bir ey deildir; retim


eleman ve renci ayrmyla, bilgi, ikisi arasndaki temel
iliki biimine dntrlmektedir ve hu olay bildiimiz
tm toplumsal iliki biimlerinde de bu ekilde srp git
mektedir) zg eitli yaplan oluturan tm ayrlk biim
lerinin arketipi, yaam ve lm adl temel ayrlk biimidir.
te bu yzden hangi gereklik* alanna ait olursa olsun,
birbirinden ayrlm her terim dieri iin dsel bir eye
dnmekte ve bu dsel ey de bir lm melei gibi onun
peini brakmamaktadr.
Bylelikle simgesel, her yerde gerek v e dsel arasn
daki bir karlkl byleme olaynn yan sra; bir yandan
psikanalizin sunduu snrlanm fntazn olayna son ve
rirken dier yandan da muazzam denilebilecek (birincil sre/ikicil sre, bilinalt/bilin vs.| ayrmlar/kopular
araclyla onun rettii bilinaltna zg psiik gereklik
ilkesine -bu ilke onu reten psiknnlitk ilkeden kopanInmaz (nk bilinalt demek psikanalizin gereklik ilkesi

dmektrll iin? kapatm aktadr - yani bizzat psikanalize de


bir son vermek durumundadr.*
nesne grrrkse devrimci umudun dayana olarak! kaynadr
lar. Buna karn irkr.utojk ve snai adan gelimi bir Bat,
yani biz de onlara zg d gcnn Icmel kaynaklar arasn
da yer alyoruz. |l)ou ve Bat cklndei aynlk/kopu sonucu
sahip olduumuz her ey onlar asndan bir de benzemek
tedir. Evrensel egemenliin zerine oturduu gereklik de bu
ayrm/koputan baka bir ey deildir.
* Hi kukusuz Lacancl psikanallik gereklik, arlk bir tz ya
dn olumlu bir gnderenler sistemi olmaktan kmtr. Locsnc
psikanaliz bulunmas ve yeniden ele geirilmesi olanaksz nes
nedir. Son aannda hakknda sylenebilecek hibir ey yoktur.
Bu ekskli/yokluu belirleyen simgesel dzendir". Oysa bu
gerek kendini reten gsterenle saklamba oynama oyununun
ekiciliine sahiptir. Yemden canlandrmadan yola klarak ger
cgjn izine ulalmaya alldnda, geree zg sre ortadan
kaybolmaktadr; tamamen deil. Bilinsiz bir alanla ipsikanalz]
topya orasndaki lek fark da budur. topya bir yoksunluk ya
da eksiklik eklinde bile olsa geree son vermektedir.
En azndan Lacan'do. hev-Strausslaki gibi yanl idealist

Kendinden Karlmas Olanaksa /aresiz) Dei Toku


Gerek lrr, dsel bir olaya benzemektedir. D g
cnn simgese) bir karmaaya yol at noktada., reti,
simgesel dzeni yerli yerine oturtmaktadr, rnein akra
balar aras iliki yasa ve soyun devam konusunda grup,
bu gerek, doal, asosyal" biyolojik soyu srdrme olay
na kadnlarn dei tokuu ve onlar araclyla ba kurma
yntemiyle yant vermektedir, nem li olan (burada kadn
lar. baka yerde doum ve lm) her eyin dei toku
edilebilir olmas, bir baka deyile grubun denetiminde ol
masdr. Du pencereden bakldnda akrabalar aras iliki
yasa, retiyi tamamlayan ve onunla dayanma iinde
olan bir sretir. Birinde gen renciler, yaayan byk
ler ve l atalar arasnda gidip gelmekte, verilmekte ve
alnmakta ve bylelikle de simgesel dzeni kavramaktay
ken; dierinde kadnlar gidip gelmekte ve ancak, babann
ya da erkek kardelerin kendi kullanmlar iin alkonul
mak yerine, nlp verilerek gerek bir toplunuml statye
sahip olabilmektedirler. Kz ya da kardei de dahil olmak
zere hibir eyini vermeyen l biridir. ,a
Canllar arasnda kurulan ban temelinde akrabalar
rus iliki yasa vardr. Canllar ve ller arasnda kuru
lan ban temelinde reti vardr Bizi ilkel toplum'ardan
ayran en nemli olgu budur. Onlarda dei toku yalnz-

yorumlarla karlalmamaktadr; nk Levi-Strauss. Yapsal


c Anlropoloj'de simgesel evrenin ilevi gerekte yaanan eli
kiyi dse! dzeyde dzeltmektir* demektedir. Broda simgesel
[ki oiabilccckcn kt tanmlama v ndan pek uzakta deildir) bir
gerek ve onaar. koparlm bir kavram arasnda bir l r kavram
sal arac, ikame edici bir ey ilevine sahiptir Aslnda simgese
lin dsel tamimdim yutulmu okluunu sylemek yeterlidir.
,0B u n karlk vcnlemeye'i de lmekte ya da sarlma zorunlu
luuyla kar karya knlmaktndr. Bir armagan/dei toku
kalnts ve ekonomik dei tokuun ilk biimi olarak fuhuun
kkeni bu rad yatmaktadr. Bununla birlikte arkaik balamda
'kutsal bir :rct" alan fahie nin creti daha sonra baka bir
dei toku tipine yol aacaktr.

ca yaam dzeyiyle snrl deildir. Gerek canllar, gerekse


ller (talar, hayvanlar! arasndaki simgesel dei toku
dur durak tanmadan devam etmektedir. Bu kesin bir
yasadr. Ykmllk ve karlklln alp geilebilmesi
mmkn deildir. Zaten lm de byle bir ey. yan simge
sel dei tokular dngsnn dnda braklmaktr (bkz.
Marcel Mauss. Sosyoloji ve Antropoloji:" *kolektivitenin b i
reye alad lm dncesinin fiziksel sonucu 11).
Bu durumun bizi ilkellerden ayrtnacl., hatta bizim de
fpfc bu durumda olduumuz pekala sylenebilir Simgesel
dei toku yasas ekonomi politik sisteminin btnnde
en ufak bir deiiklie uramamtr. Biz de yadsnan ve
kendilerine oturma izni verilmeyen llerle dei tokulan
srdryoruz, llerle kesintiye urayan simgesel dei
tokuun bedeliniyse yaayan bir l konumunda kalarak
ve lm korkusu ekerek dyoruz. C atsz doa ve hay
vanlarla olan ilikilerimizde de durum bunun tpatp ayn
sdr Yalnzca suna sapan bir zgrlk kuram, onlarla
demi olduumeu iddia cdehilir. Oysa bor evrensel
dzeyde olup, demekle bitecek cister deildir Onlarn
elinden alm olduumuz 'zgrln' bedelini asla b
tnyle 'deyemeyeceiz". fa etmi olduumuz tm y
kmllkler ve karlk vermelerden oluan bu muazzam
ihtilafn ad bilinaltdr. Bunun farkna varabilmek iin
libido, arzu, enerji kuram ve yazglum itepilere gerek
yoktur. nk Bilinalt toplumsal ya da simgesel nnlamEserin Trke evirisi iin bkz. Sosyoloji v t Antropoloji, cv. Ozcan Doan, DouBat, 2005 | er/, notu.)
52Keza bkz. M. Uenharrit'n Do Kanto balkl metni: "lm ola
ynda herhangi bir yok etme dncesi yoktur. Kannk. lm
ve boluu birbirine kartrmaz. Onda beluga en yakn tem
ols olsu sen olabilir. Bu. bynn etkisi altnda bulunan ya
da lanetlenmi bir adam, yani atalanm r ya da booTarn terk
ellii, yitik, asosyal bir adam betimlemektedir. Byle bir adam
kendini yaamayan ve mahvolmu bir varlk gibi hissetmekte
dir. Kannk farn gznde boluk. lm konusundaki dncesi
zerinde hibir etkiye sahip olmayan, toplumsal bir yadsnma
biiminden baka bir ey otamaz '

da dei toku edilemeyenler btn demektir. lm de


byledir -yine de sonu itibariyle dei toku edilebilmek
tedir- en iyi durumda ilkellerde olduu gibi, toplumsal bir
ritel dorultusunda dei toku edilecek; en kt du
rumdaysa bedeli bireysel bir yas tutma sreciyle dene
cektir. Bilinalt simgesel (dei toku, ritel) bir srecin
btnyle ekonomik bir srece (bedel deme, emek, bor,
bireysel) dntrlm (saptrlm) biimidir. Sonu
olarak haz alma aamasnda karmza muazzam bir fark
llk kmaktadr. Biz llerimizle melankolik bir pazarlk
srecini yaarken, ilkeller kendi lleriyle mutlu bir ritel
ve bayramlar paylamaktadrlar.

Bilinalt ve lkel Dzen

Tekrarlardan oluan biyolojik bir yaam izgisine uygun ya


da hayali bir ekilde blmlenmek yerine, bu biimleriyle
toplumsal bir dngy andran u, yaam ve lmden olu
an karlkllk ilkesinin, canllar ve lleri ayran yasan
zamanla ortadan kalkmas sonunda, canllar bylesinc
derinden etkilemesi bilinalt varsaymnn sorgulanmas
na yol amaktadr.
Edmond Ortigucs Oedipe a/ricain \Afnkalt Oedpus]
isimli metinde 'Anneyle evlenme" ve 'B abay ldrme'nin
anlam nedir diye sormaktadr:
'Evlenmek* fiili iki nyr balamda ayn anlama sahip ol
mad gibi, ayn toplumsal ve psikolojik ierie de sahip
deildir, ldrm ek gibi grne gre olduka net bir
anlam a sahip bir yklem acaba bize oyun mu oynamak
tadr? Atalarn yaayanlara bu kadar yakn olduklar bir
lkede "l bir baba" hangi anlnma gelmektedir?.... Her
ey deimi olduundan, her terimin anlamm yeniden
gzden geirmek durumundayz.
Atalarn koymu olduu yasalara boyun een bir top
lumda, bireyin, zaten hep l konumunda bulunan ve
Eskilerin koymu olduklnn kurallara greyse hl canl
olan atay ldrme olasl sfrdr.... Babann lmn
stlenmek ya da B aba otoritesini bir lml, bir baka-

snr. yerini alabilen, aln dini ve kurallarndan kopartlp


alnabilen, bir kiiye indirgeyerek bireysel bir ahlak bilinci
oluturmak demek grvhu terk etmek, kabile toplumunun
temellerine saldrmak demektir.
Oedipus kompleksinden kurtulmaktan sz ettiimiz za
man ifade etmeye altmz ey bireysel dzeyde yaanan
bir dramdr. Oysa dourganlk" ve ata" dinine bal kabile
toplumu, bizde gen Oedlpustn kiisel fantnzmlar eklinde
yaamaya malktm edildii eyleri, kolektif gelenein temeli
olarak sunduunda durum neye benzemektedir?

Grld gibi ilkel toplumlardn simgesel ilev" Babann


koyduu yasa ve bireysel psikolojik gereklik ilkesi denilen
eye deil, batan itibaren kolektif bir dei toku ilkesine
eklemlenmektedir, reti srecinde soyun devamll ko
nusundaki biyolojik figrlerin yerlerini toplumsal bir s
re araclyla nasl retmen ya da akrabalara braktn
grmtk. Bunlar toplumsal, bir baka deyile klann
tm baba ve annelerine, hatta l babalara, atalara, kla
nn toprak-nasna gnderme yapan simgesel figrlerdir.
Baba diye bir sre yoktur. Bu sorun reti srecindeki ra
kip kardeler topluluu iinde zlmtr "Saldrganlk,
ok gl bir dayanna sreciyle zlen kardeler aras
rekabete benzeyecek ve izgisel bir ekilde yol alacaktr"
(E. Ortigues, n .g .e ). (Neden "yol alacaktr ki?' Sanki Baba
ya doru ynlendirilmesi "normalmi* gibi sorusunu sormaktadr). Akrabalar aras yasak ilikinin (babann anne
konusunda dayatt yasak) olumsuz cephesini oluturan
Oedipus ilkesine, o/umft anlamda erkek kardelerin kz
kardeleri dei toku etm e ilkesiyle kar klmaktadr.
Bu dzenein merkezinde anne deil, kz karde vardr ve
toplumsal anlamdaki tm dei toku oyunlar erkek ve
kz kardeler dzeyinde rgtlenncktedir. yleyse burada
Ocdipal bir gen, yasan belirledii kapal bir aile yaps
yoktur ve Babann Sz yasa yerine gememektedir. Bura
da egemen olan ilke meydan okuma ve karlkllk stne
oturan iftler11 aras dei tokutur.
,s ift szcnn evlilikle bir ilikisi yktr. lkel toplumlardaki

A rm a a n kav ram bir eitlik atm osferi iinde, ayn y a g r u


b u n a a it in s a n la r a ra s n d a o rtay a k m a k ta d r O u, ay n
ocuk o d a sn d a k i k o c u k ta n birin in , dieri iir, k a tla n
d s k n tn n a n n e d e n a y n im # o lg u su y la edeeri: bir ey
o ld u u n u sylem ek gibidir.
y l e y s e b u r a d a a s l t a r t m a k o n u s u t o p l u m s a l b i r d e i
t o k u i lk e s i n i n k a r s n a k a r t l a n p s i i k b i r y a s a k l a m a
ilk e s id ir . B u r a d a k i a k l a m a l a r s im g e s e l b i r s r e ile b i
l in a lt n a z g b ir s r e c i k a r k a r y a g e ti r m e k t e d i r . l
k i d z e n d e b ilin a lt y o k t u r ; l n k h e r e y t o p lu m s a l
b i r e k ild e

z l p p a y la l m a k la d r . Psikolojinin b e l i r

led i i biyolojik a ile g e n i, p s ik o lo jik a d a n h a y a l l e r d e n


o l u a n b i r b ilm e c e y e b e n z e y e n k e n d i ik iz in i r e t m e k t e ve
b t n b u n l n r t a m a m e n s i m g e s e l ' b ir d r d n c te r im le ,
y a n i f a ll u s l a t a m a m l a n m a k t a d r . n k f a llu s , s z e l b i r
ilik i v e z n e l e r i n k a r lk l o l a r a k b ir b ir le r in i t a n m a l a r
n a y n e lik y a s a n n o l u m a s i in k e s in lik le z o r u n lu d u r * .
G e r e k te n d e b u r a d a (e n a z n d a n p s i k a n a l l ti k k t a n a
g re ) k a r m z a t e k d e i t o k u a r a c o la n B a b a n n A d,
y a n Y a s a n n g s te re n : k m a k ta d r . B u a n n e y i a r z u l a m a
d n c e s i t a r a f n d a n o r t a d a n k a ld rlm a y v e l m c l b i r
f z y o n a g ir ilm e s in i e n g e lle y ic i b ir i le v e s a h i p n l B a b a
S z h i k a y e s i d i r . B u r a d a f a ll u s t a n b a k a b i r k u r t u l u
y o lu y o k t u r . B u s a n k i z n e y i d e v r e d b r a k a n z o r u n l u
b ir y a s a v e im gesel b i r s r e t i r . s te lik b u s r e s a y e
s i n d e . b i li n a l t n n te m e lin i o l u t u r a n b irin c il b a s k a l t n a
a l m a / t u t m a s r e c i d e v re y e g ir e r e k z n e n in a r z u s u n u g e r
e k l e ti r m e k t e d ir . D e i t o k u l a r d z e n le y e n b u s r e v e
f a ll u s u n a r a c l o lm a d a n z n e , h e r h a n g i b ir e v i b a s k
a lt n d a t u t a m a m a k t n , h a t l a s im g e s e l d z e y e u l a a m a d a n
d t b ir p s i k o z i in d e y i ti p g itm e k te d ir.
te b u y z d e n ilk e l t o p lu m l a r p s ik o tik " t o p l u m l a r
o l a r a k a d la n d r l m la r d r ; n k ne baskt altna almaJ
tutma ne h ih 'ip a ltu a zg yaplanmadan n e d e bu Yasa
nn devreye g irm esi denilen eyden haberleri tardr. H i

anlamnda kullanlmaktadr. |ev. >:ofu.|

Ekon"i( Mtrik ( A'.'n 241

k u k u s u z b u b iz im o n l a r v a h ic e , h a f if le n d e li o la r n k
d a m g a la m a m z a yol a m tr ( in a n m a y a n la r p sik a n a liz in
e g e m e n li i a l t n d a k i B a t d a g id e re k d a h a o k k a r l a l a n
p s ik o z u n , b iz im p s i k a n a l i z a t s a lt n d a a s l a n g r m e d i
im iz . o k d a h a r a d ik a l b i r a n l a m , b i r s im g e s c lli i g izle y ip
g iz le m e d i in i a r a t r a b i l i r l c r ) . E v e t. o n l a r s im g e s e l d z e n e
a it to p lu m la rd r.-* H a y r, o n l a r G s te r e n v e k t id a r fig rle ri
g ibi t o p lu m s u l d z e n i b e lir le y e n a m a z b ir Y a s a n n a r a
c l n a g e r e k d u y m a m a k t a d r l a r . S im g e s e l, i in e . F a llu s ,
y a n i Y a s a y la ilgili t m n c t o n i m i k fig r le r in h a y a t b u l d u k
l a r o k n e m li b i r f i g r a r a c l y la g in le b ilc n b ir s rt
d e ild ir. S im g e s e l d z e n d e i t o k u l a r d a n o l u a n d n g
n n t a k e n d is id i r . V e r m e k ve in d e e tm e k z e rin e o t u r t u l
m u b i r d n g . B u d z e n i n z n d e t e r s i n e e v rile b ilirlik
v a r d r v e b u s r e , ik i a a m a l b i r y a r g la m a s r e c i , b a s k
a lt n d a t u t u l a n p s i ik b i r s r e v e a k n b ir t o p lu m s a l s
r e c in d e n e t i m i d n d a k a l m a k t a d r
B a b a l a r d e i t o k u e d ild ik le rim le , y a n i z a t e n l m ve
h e r z a m a n y a a y a n a t a l a r e k lin d e (biyolojik b a b a d e i t o
k u e d ile m e m e k te , o ls a o ls a o n u n y e rin e s e ile b ilm e k te d ir.
S a h ip o l d u u sim g e s e l fig r y e rin e g e e n s z le n d e d e i
t o k u e d ile m e m e k te d ir . B u k e n d is in e b ir y a n t v e rile m e y e n
b ir s z d r l b ir re n c i k u a n d a n d i e rin e v e rild ik le rin d e ,
a l n d k la r n d a v e a k ta r l d k la r n d a - a n n e m h a la r t a r a f n
d a n v e rild ik le rin d e ( re ti s r a s n d a a t a l a r n t o p r a k l a n h e r
s e fe rin d e d e v re y e g ir m e k te d ir ) , a ln d k la r n d a v e a k ta n l d k l a n n d a (b u a y m z a m a n d a k a b ile n in d ili, r e n c in in z a
m a n l a s a h i p o la b ild i i g iz li d ild irl a n n e , b a b a y a d a s z le r

11te bu yzden onlara da bizim gibi nazike nevrotik* yak


trmasnda bulunulmutur. Yine bizim yapm olduumuz lamml.-unaya uygun, yani simgeselle ilikisini tamamen yitirmi
anlamnda giderek *psikotiklecn<* modern toplumlurdnn ok
daha uz pskotlk toplumlardr
15Zira ilkel toplumlarda "tophrnsnl n kendisiyle karlalma
maktadr. Gnmzde lker terimi tasfiye edilmitir. Ancak e
az onun kadar etnosantnk olan toplum" terimi ile tasfiye edil
melidir.

ksaca her ey iinden klmas olanaksz, yazg sal nitelie


sahip sreler olm a zelliklerini, hatta yasan belirledii
bir yap iindeki konumlarn yitirmektedirler- tpk im
ve doumun sahip olduklar yazgsal nitelikteki statleri
ile retini simgesel hlpcr-otaynda yasa grevi yapma ve
zorunlu olma statlerini yitirmeleri gibi.
Bask tnda tutma ve bilinalt srelerinden yoksun
bir toplumdan sz etmek kesinlikle, iinde "arzu ak m*
larnn 2grcc dolanacaklar, "birincil srelerin" hibir
ekilde yasaklanmadan gncelletirilebilecekleri muciev
bir masumiyet evreni anlamna gelmemektedir, ki byle bir
boa,'ma dzeni F eudo-Rcich, Freudo-Marksist ve hatta
gmen-izo yanda hayalperestlerin peini brakmayan
ekliyle bir arzu ve libido idealizminden baka bir ey de
ildir. zgrletirilm ek* zere retilmi bu arzu ve doallatnlm (ya da mekaniklemi) bilinalt, yan hayali
bir 'zgrlk* dncesi gnmzde rasyonel dnce
evreninden, bir burjuvazi sorunsal olma niteliinden hi
bir ey yitir-cden (Kartezyen ve Kant bir zorunluluk ve
zgrlk sorunsal olarak) irrasyonel, akln szgecinden
gememi, birincil", bilinalt evrenine tanmtr.
Bilinalt kuramn sorgulamaya kalkmak, belli bir
uygarla ait rasyonel dzeni olumsuzlayan bir hayal olma
nn tesine geememi Arzu kuramn sorgulamak deme
tir. Bu anlamda A m , yasan egemenlii altnda bulunan,
bizim evrenimizin bir eyidir. Gerekleebileceinin d
lenmesi bile ^izi m d gcmzn rndr. Kimi zaman
Ocdlpus ve psikanalizde olduu gibi yasakla diyalektik ili
ki iine sokulan, kirni zaman Anli-Oedipus\n olduu gibi
akln szgecinden geirilmeden retilmi haliyle gklere
kartlan ancak her zaman zgrlctinci ve zgrletirilme!,!
gereken vahi bir doallk beklentisi, nesnel bir itcpisel
enerji fnmozm. devi inici kalabalklarla u yal emek g
cnn mirass olan arzunun gc. Bilindii zere, g,
bask altnda tutmaya, gereklik ise, d gcne dayal bir
dzeninin rndr, retimin Aynas gibi bir de Arzunun
Aynas* balkl bir kitap yazmak gerekecek.
Bunun tipik bir rnei ilkel olarak nitelendirilen in

san yiyicilik (yamyamkk) olaydr. Beslenmenin tesindeki


asl sorun yiyip yutma adl *oral plsiyon dur, k bu da.
bizim amzdan teme! hatta en temel yasaklardan biridir.
Oysa kimi ilkel insan ar bu yasa n ail bir ekilde ine
mekte ve bagka hibir sc.c gerek duymadan "am lan n *
gerekletirmekledir. Buradan yola kldnda ulalan
postulat udur: Her insan bir baka insan yiyip yutmak
ister. Katolik bir ruyoy takm bir uak kazas sonunda
And dalarnda, koullarn zorlamasyla baka insanlar
yediklerinde, yitip gittii sanlan doann yeniden yaama
dndn grmek lerkcs artmt. Papa bile bu olay
takdis etti ve takmn gnahlarn balad. Bunun nede
ni. bu rnein yaygnlamasn salamak deildi, ama yine
de bunun balanmayacak trden bir au olmad kabul
edildi. Niin? nk gnmzde referans olarak alnan
bir doaya oranla (bi insiz ve psikanalitikl kutsalla libidinal kutsal, ilahi ve dini kutsalla rekabet konusunda ba
ekmektedirler. Oysa yamyamlar doal bir ekilde ya da
arzularna uyarak y taklarn sylememektedir Onlar
iin yamyam olmak bir topluma ait olmak demektir. Kendi
llerini yemeleri bu konuda verilebilecek en ilgin rnek
tir. Bu davrann nedeni hayati bir zorunluluk ya da yitiri
lenlerin anlamszlam varlklar haline gelmeleri deildir.
Tam tersine, amalar llerine olun sayglarn gstermek
ve biyolojik rme dzeninin ellerine terk edilmelerini
engelleyebilmektir. nk bu durumda ller toplumsal
dzenin denetiminden kaarak gruba zulmetmektedirler.
Bu insan yeme olay toplumsal ve simgesel bir eylemdir.
Amac kendi llerim ya da ldrd dmanlar yiye
rek bir ilikiler a oluturmaktr Zaten herkesin bildii
gibi nemli insanlar yemektedirler, yoksa her nlerine
getirilen ly deil. Aynea onu yemek demek bir sayg
gsterisinde bulunmak demektir; nk bu ekilde kii
kutsallatnlmaktadr. Bizlersc yediklerimizi kmsedi
imizden yalnzca kmseyebildiimiz eyleri yeriz, yani
ister hayvan ister bitki, biyolojik zmsenmeye mahkm
edilmi l ve cansa eyleri. Zaten insan yemeyi de bu yz
den kmsyoruz. yan yediklerimizi, yem e eylemini ve

nihayet vcudumuzu kmseyen bir bak am sahip


olduumuz iin Bu ilkel insan yeme eyleminde, aktif ve
pasif, yani yenen ve yiyen konusunda soyut bir ayrmlama
yoktur. Yiyen ve yemlen arasndaki iliki bir tr meydan
okuma, onur ve karlkllk ilikisi hatta ksaca yenilenin
kazanabilecei (gdaya kar uygulanan bir sunak/kurban
ritelinin tm zellikleri mevcuttur) bir meydan okuma ve
dello ilikisidir. Bu kesinlikle mekanik b ir yem e yutma i
lemi deildir.1Bunun, yerleik yerliler zerinde yapm ol
duu almalar sonucunda olay gene! olarak beslenmeyle
ilgili bir ey olmaktan kartp sihirli bi- ilev (psikanalist
lerse olayn itepisel psiik bir ilev olduu konusunda
srar etmektedir) ykleyen bir etnolojinin iddia ettii gibi,
yaamsal glerin1 yutulmas olnrk kabul edebilmek de
mmkn deildir. Buradaki insan yeme eylem i mana'nn
yiyen yararna tzsel bir deiime urad bir karn do
yurma olay da deildir. Bu toplumsal b ir eylemdir. Tm
grup metabolizmasnn ortaya kontluu kurban etmcyJc
ilgili bir sretir. Bunun bir arzunun somutlatrlmas ya
da herhangi bir eyin zttmsenmcsiylc hibir ilikisi yok
tur. Tam tersine bu eylem insan etinin sim gesel zihniyete
uygun bir ekilde yenilerek tketilmesi, harcanmas ve de
iime uratlmnsdr. l vcudun toplumsal dei toku
dzeninin bir parasna dntrlmesidir. Ayn durumla
yalnzca Efkaristyadu17 deil, ayn zam anda cknck ve a
rabn daha genel bir edeerlisi olan sakramentin1* soyut
biiminde de karlalmaktadr. Hristiyanlktaki, soyut bir
kutsamaya dnm Efltnistiyn ayini ve bu olayn daha

" O k * Jca de L M ry deki insan eti yeme sahneleri (Rnesans'n

Ktnlden'ilen)
Efkaristlyr Isa'nn kilisede ekmek ve arap suretinde hazr
bulunduu ve Hristiyanlarn komnyon altlklar (ekmek yiyip
arap itikleri) ve bylecc Isa ile btnletiklen riel [ ed.

notu].
^Sakrameu. Katolik Kilisesinin yedi srrndan (ritelindeni her
biri: VaAiz, Glendirme (Krisnusyon), Bfkaristiy., Gnah
karma. Hastalar Ya Srme. Ruhbanlk. Evlilik. | ed. notu]

genel bir edeerlisi olan ekmek yem e vc arap imede de


karlalmaktadr. Burada tketilen lanetlenmi pay daha
nceden zaten byk lde yceltilerek Incil'deki yerini
almtr.
Onlar iin ldrmek de bizdeki anlamna sahip de
ildir. Kraln ritelllcmi ldrlme eyleminin, babann
pskannlitik" ldrlme eylemiyle hibir ilikisi yoktur.
Kraln sahip olduu ayrcaln bedelini lmle deme y
kmllnn gerisinde yatan ama, var olan dei to
ku dzenine zg karlklln grup iinde oluturduu
hareketliliin, kraln (statler, servetler, kadnlar, iktidar)
kiilii zerinde sabitlenmesi vc ynlendirilmesini engel
leyerek topluluun srekliliini salayabilmektir. Kurban
etme eyleminin z ve ilevi bundan, bir baka deyile
grubun simgesel denetiminin dna kma olasl bulu
nan ve onun iin lmcl bir tehlike oluturabilecek olan
yok etmekten ibarettir, yleyse Inra sra) kralla birlikte ya
salar ve toplumsal yaam ynetmeye balayan, o, fallusa
benzer eyi de ldrmek gerekmekledir, yleyse kraln l
drlm e nedeninin bilinalt derinlikleri ve baba figryle
bir ilikisi yoktur. Tam tersine kurban etme/kutsamayla
tlgli gnderenleri yitirmi olmamz bizde bir bilinalt vc
ona zg aamalarn ortaya kmasna neden olmutur.
Bizler lm yalnzca kapal bir ekonomi anlay, babann
dsel dzeydeki ldrlme olay erevesinde, yan yasa
ve bask altnda tutma sonucundu gerekleen arzu ve d ef
terlerin drlmesi eklinde dcerlendirebiliyoruz. Burada
fallik bir meydan okumu eylemi/oyunu vardr vc iktidarn
ele geiriliinin fallik hikyesi, babann lmyle birlikte
devreye giren bask altnda tutma sayesinde gcrcklecbltnektcdr. Bu bask altnda tutulan bir suldtrganlk, bask
altnda tutmann iddetine edeerli bir iddet olarak lm
ve ldrmenin basitletirilmi bir yeniden yorumudur
Oysa ilkel dzende ldrme, bilinaltna zg bir iddet ya
do bir acltng-ouf deildir. yleyse kral ldrenlerin bu e y
lemden bir karlar olmad gibi. Freudcu efsanedeki gibi
ar bir sululuk duygusuna kaplmalar iin de bir neden

yoktur. Kral bile bir sululuk duymamaktadr, l m kara


rn onaylam akla ve kral olmann karlnda demesi ge
reken bedelin lmek olduuu bilmektedir; nk bu olay
bir lenle kutlanmaktadr. Buna karn babasn hayali
bir ekilde ldren kiiyse sululuk ve korku duygulan
iinde yaam oktadr.
ld rm e ve yemenin bizdeki anlamlarna sahip ol
madklarn. ldrme eilim iyle ilgili bir itepinin. oral bir
sadizmin ya da btn bunlara bizim bugn verdiimiz an
lamlar kazandran, bask altnda tutmayla ilgili bir yapnn
sonucu olmadn bylelikle renmi oluyoruz. Bunlar
simgesel ykmllk dzeneine btnyle uygun top
lumsal eylemlerdir, bilinaltnn iktidarna son veren sim
gesel dzende, bizim kltrmzn temelini oluturan ve
dierleri arasnda sa dganl ifade eden ldrp yemek
-ldrp yiyorum - ldrldn ve yenildin gibi bilinaltna
ait fantaztlar (ve onl.tr reten psikanalitik kuramlar), bu
kopu/ayrlkla elikinin bask altna alnmasn onayla
yan. yani ldrp yemek gibi tek ynl bir anlama asla
sahip olmamlardr.
LDRMEK SAHP OLMAK YYP YUTMAK - bireysel
biUnaltmz, etraflar bask altnda tutmayla evrilmi bu
terimler ve fantaztlar taralndan rgtJcnmektedir.
VERMEK ADE ETMEK DE TOKU ETMEK - ak
bir ekilde kolektif dei toku dzeni iinde yer alan ilkel
toplumlarda her ey b terimle, onlar destekleyen ritcl ve efsaneler tarafndan belirlenmektedir.
Bilinaltna ait tm yklemler* bir kopu, bir kesinti
y e urama, psikanalizde her yerde karmza kan bir ay
rm izgisi (/) ve yol at sululuk duygusu, yasak oyunu
ve tekrarn ngrmektedir. Simgesele zg yklemlerse*
tam tersine bir tersine evrilebilirlik ve sonsuza dek srp
gidebilecek dng sel bir geii ngrmektedir.
Ancak radikal farklln, zellikle, psiik bir evrenin
zerkletirilmesinde arnm as gerekmektedir. nk ilkel
toplumlarda. kolektif bir ekilde cereyan eden bir eyler
vardr ki, bunlarn bask altna alnmas bizi psiik ve bi-

Ekor.crra Pok * tin 247

linelUna ait srelere srklemekledir, yleyse ritel,


fantazmdat; mit de bilinaltnda tamamen farkl eyler
dir. Antropoloji ve psikanalizin farknda olmadan zennde
durduu tm benzerlikler ok nemli bir mistfikasyon
olaynn rndrler. Psikanalizin ilkel toplumlara yaklam nda da benzer bir saptrc dnce vardr, ancak bu
yaklam biimi Marksist zmlemenin ayn toplumlara
yaklamnn tam tersidir.
1 Antropo-Marksistler iin ekonomik sre, bu top
lumda da vardr ve belirleyicidir. Onlarda gizliyken bizde
belliin bir grnme sahiptir. Ancak bu farkllk pek
nemsenmediinden zmleme stnde fazla durmadan
doaldan materyalist aklamaya gemektedir.
2. Antropo-pskanalistler iin bilinalt adl sre, bu
toplumlorda da mevcut ve l>elirleyici olup da vurulmak
tayken bizim toplumlarmzda gizlenip bask altnda tutul
maktadr. Ancak bu farkllk zmlemenin zne dokun
mamakta vo zmleme d e suya sabuna dokunmayan bir
bilinalt syleviyle yoluna devam etmektedir.
Her iki disiplin de grnte fark edilmesi olduka
g olan bu farkllk konusunda bilgisizdir. Adm ister
bilinalt, isterse ekonomi denilsin, ayn yapya sahip bu
iki tlgu konusunda ilkel toplumlarda bizimkine geilir
ken. kimi zaman grnenden gizlenene doru gidilmekte,
kimi zamansa tersi yaplmaktadr. Yalnzca, ieriin her
iki japlnnmada da ayn olduu yanlsamas iinde olan,
bizimki gibi, bir metafizik dnce bu trden bir ayrnty
gz<en karabilir. Ancak bu yaklam kesinlikle yanl
tr. pnk ekonomik boyut dier yaplarn ardna" giz
lendiinde ortadan kaybolmakta, hibir konudu sorumlu
Ululamnmakta, hibir eyi temsil etmemektedir. Buna
kartn bilinalt 'ortaya karak", somut ve eklem lenebildi
bir yapya kavutuu unda bilinalt olma zelliini de y i
tirmektedir. Bask altnda tutma zerine oturtulan psiik
bir yap ve srecin u psiik olmayan ritel, gstergelerin
belirlenmi ak anlamlara sahip olduklar dier yaplan
maca hibir anlam yoktur. Gizliden somuta, somuttan

gizliye geildiindeyse her ey deimektedir.1 Marksist ve


pskanaliti. bilgisizlie kar ite bu nedenle bu yer dei
tirme olayndan balayarak her ey yeniden gzden geiril
mek durumundadr.
nk o zaman ekonomi evrenine ait olann zgnl
n bclirleyebilnc, alglayabilmc glnn nedeninin
simgesel olduu anlalacaktr le yandan adna aka
bilinalt denilebilecek eyin somutlamasn engelleyenin
de yine simgesel olduu anlalacaktr.

Surot ve Suretini tkarma

l m ve byyle ok yakn iliki iinde olan suret grn


ts. tek bana, psikolojik ve psikanalitk yorumlamann
karsna kartlabilecek tm sorunlar kartmaktadr.
Glge, hayalet, yansma, imge, neredeyse somutlaa
b ild i bir ruh olarak ilkel suret: Tcilhad dcChardn benze
ri bir "ilkellikten kurtulma" vc ycelmenin ykselie gei
srecine uygu kaba bir ruh vc bilin, yani ycclliler tek
bir Tanr ve evrensel nl'.ak anlaynn ilk hali gibi gsterilmcktcdir. Oysa tek Tanr anlaynn olduu ycd e ilkel
tanrlarla hibir ilikisi bulunmayan merkezi hr iktidar
biimi vardr. Yine bilin ve ruh anlayn n olduu yerde
ilkel kz/suretle hibir ilikisi olmayan btnsel bir zne
vardr. Ruhlar vc suretlerle gcrcklciirilenyoun dei to
kua son veren ey "ruh* adl tarihsel bir olayn ortaya
kdr. Bu olay ise sonu olarak ortaya. Batl akl eytani
bir ekilde adm adm izleyen bir baka suret grnts
nn kmasna yol amtr. Oysa bu grnt ilkel suretle
deil, Batl anlamdaki yabanclama fig ly lc ilikilidir.
Psikoloji ad altnda (bilinli ya da bilinscc) gerekleti
rilen tanrlarn birbirlerine kartrlmas olay abartlm
bir yorumlamadan baka bir ey deildir.

'^Bj konuda b k z Rrne Girard. La Violencee ic facrd. s. 166-169


|Bu eserir. Trke evirisi iin bkz. iddet iv Kutsal, cv. Nccm i y e A l p a y , K a n a t , 2 0 0 3 ed n o t u .'

lkel insan vc surcti/yansmas arasnda zne ve ruh


sal ilkesi olan ruh ya da zne ile ahlaki vc psikolojik bir
ilkeye sahip bilin arasndaki gibi bir yansma ya da so
yutlamaya dayal bir iliki yoktur. Bizim dnyamzda z
neyi yansma dzeyine kadar yaplandran bu edeerlik
ilikisi, bu ortak aklla hibir yerde karlalmamaktadr.
Otc yandan suret/yansma aklamasnn, bilinalt vc
sululuk duygusunun (bu konuya yeniden dneceiz) de
rinliklerinden kp gelen u arkaik kaynak, u fantastik
ektoplazmayla da bir ilikisi yoktur. lkel insan asndan
suret de l gibi |l canlnn yansmasdr, suret lmn
yaayan vc tandk grntsdr) kiisel ve somut bir
ffartnerdir. Duruma gre insan mutlu ya da mutsuz eden,
elikili bir iliki iinde bulunulan bir partner. Herhangi
bir yabanclamadan sz etmenin mmkn olmad kii
nin grnmeyen yanyla (yansnnstylal kundan belli bir
dei toku (szler, jestler vc ritel) tipi Zira zne -bizim
yaadmz trden- bir yabanclamay, Nietzsche'nin
dedii gibi, ancak bir tcdnyadn gelen soyul bir sre
ci iselletirdir.de yaayabilmektedir. tcdnya denilen
hu sre psikolojik adan ben ve ideal ben, dinsel adan
Tanr vc ruh, ahlak adasa bilin vc yasa, her eyin ken
dilerine boyun edii, birimleriyle uzlalrlnbdnclcr ola
naksz bir sre gibi yaanmaktadr. Keza tarihsel adan
yabanclama, zyir klenin. Efendisini selletirmesylc
balamtr. Oysa ikili (karlklla dayal) bir kle efendi
ilikisi olduu srece yabanclamadan sz edilemez.
lkel insan kendi suretiyle ikili vc yabanclamadan
yoksun bir iliki iindedir. Bize sonsuza dek yasaklanm
bulunan, kendi glgesiyle (gerek glge, mecaz olmayan
glge) sanki canl, zgn bir eymi gibi gerek bir iliki
kurnaktn, onunla konumakta, korumakta, uzlamakta
dr. Bu dost ya da dman bir glge olabilmektedir Bu k e
sinlikle zgn'' vcudun bir yansmas deil, kendi bana
zgn bir varlktr. Bylelikle znenin kendine ait -yaban
clat" bir para deil; kendisiyle dei toku yaplabilen
bir varlk olduu grlmektedir airler dc zaten kendi v
cutlar ya da szckleri sorguladklar zaman byle bir du

rumla karlamakladr. Kendi vcutlar ya da szcklerle


ikili/karbkl bir konuma sreci oluturmaktadrlar. Ak
tif ve pasifin tesine geilerek (vcudum ya da dil benimle
konumaktadr) vcutla dilin her paras yant verebilen,
karlkl kjnuulablcn birer canl gibi zerkletirilmektcdr. Bu, zne ilkesinden yola klarak vcuda zg her
parann edeerli hale getirilmesiyle, dilsel koddan y>la
klarak dilin her bir parasnn edeerli hale getirilme
sinden baka bir ey olmayan ayrlma ve yansmann/su
ret karmann sonu demektir.
lkel toplumda suretm/ikizin (ve ruhlarn, tnnnlann)
sahip olduu stat (zira bu sonuncular da birer dsel z
deil gerek, canl ve farkl varlklardr! bizim yabancla
ma duygunuzun tam tersi bir eydir. Bir baka deyile
burada varlk, en az kendisi kadar canl kanl birok var
lklar eklinde oaltlabilirken, birletirilmi, blnemez
hale getirilmi zne kendi kendisiyle ancak lm ve ya
banclama sreci iinde kar karya gelebilmektedir.
Ruh vu bilincin |kcndl kendisiyle zdeleme ve edscrl oln lkesi) isellctirlIncBiyle birlikte zne gerekten
de, Foucaltnun betimlemesini yapt, XVII. yzylda ya
am dehletin hapsedilme srecine benzer bir kapatlra
sreci ynautr. ite bu srada, sureti, sreklilik ve deg
tokuu srdrmeye ynelik bir dnce olarak reten il
kel dnce ortadan kaybolmu ve onun yerini delilik ve
lm adyla znenin srekliliine son veren bir suret/ikiz
saplants almtr. "Surctini/ikizini gren lm grm
dem ektir'. Vampirlccn, intikam olan suret. Kendisiyle
uzlalmas clanaksz bir ruh Suret, bylelikle, znenin
nceden tasarlanm, yaam boyunca peini brakmayan
bir lm srecine dnmektedir. Bu ostoyevski'nin
sunduu Surettir. Bu Pctcr Scllcmihl'm sunduu glgesi
ni yitirm i adamdr. Bu glge ner zaman ruhun, bilincin,
anayurdun vs. mecaz anlamdaki karl olarak kabul
edilmitir. Bu tedavisi im knsz bir idealizmdir. Bir baka
deyile mecazn saf d edildii yk ok daha gzeldir
Hepimiz gne rn gerek glgesini yitirmi insan
larz Artk biz.m glgemiz yok, zira onunla konumuyoruz.

Ekonomi fVtilc Oim 251

Glgemizle birlikle vcudumuz da bizi terk etti. Glgesini


yitirmek vcudun unutulmas demektir. Buna karn gl
gemiz Prag! rencide o'.duv gibi byyp zerk bir gce
dntnde bunun eytan ya da deliliin ii; amacnn sa glgesini yitirmi zneyi yutup yok etmek olduu d
nlmektedir Bu, doal olarak canllarn gznde hie
indirgenmeyi asla kabullenemeyen ve tm yadsnm ve
unutulmu llen yanstan, lmcl bir glgedir.
Kltrmz, bu kendisinden kopulan suret saplant
sndan bir trl kurtalamunaktadr. Das Unhcinlichc'te
('Tedirgin ivdici Tuhaflk" ya da T e d irgin Edici Yaknlk")
bu olayn, en ili dl olduumuz, yani en basit biime sa
hip eylerde karmza en youn ekliyle ktn syleyen
Frcud tarafndan ince ince ilenerek, en olgun biimine
kavuturulduu, yani ayrl/kopu korkusuna dnt
rld grlmektedir. Ruh (veya herhangi bir sre ya
da edeerli bir soyutlama) ismi verilmi ideal znellik
ilkesini iselletirdiini/ lde kendi vcudumuzdan,
kendi sesimizden, imgemizden, yani en ili dl olduu
muz eylerden koptuumuz bir an gelip almaktadr. Bu
olay suretlerin ve atalara ait ruhlarn oalmasn engel
lemenin yan sa, Hristiyanln cytanlatrd (oertcu/ett) antik tanrlar rneinde olduu gibi, onlar, bilinsiz
bir folklorun hayali, ekirdek aamasndaki, arka planna
(kulislerine! gndermektedir.
Yine suret sor bir tinsel numaraya bavurularak
psikolojik hale geti almtr. Verteufclung. yani eytanla
ibirlii ve ilkel suretin tasfiyesinin ald en son ekil ar
kaik psiizm terimleriyle yorumlanmaktadr. Dncenin
byl gc (AIJrncKht der Gedanken) dorultusunda te
kinin (yakn akrabann) hayali katline balanan sululuk
projeksiyonu, bask: altnda tutulann su yzne kmas
vs. Frcud yle demektedir.
Tedirgin edici tuhaflktaki eitli olaylarn zmlemesi
bizi dnyann eski kavram* biimine, yani dnyann in
sani zellikler tayan ruhlarla dolup tatna inanlan,
sahip olduunuz psiik srelerin, narsislik anlamda a-

n ekilde abartlmas, dnceye atfedilen doa st bir


g ve bu gce inanan bir by teknii. tuhaf/yabanc
kiilikler ve eyler arasnda paylatrlan kesinlikle hiye
rarik byl glerin {>nana) yan sra bu gelime dnemi
boyunca snr tanm aya bir narsisizmi, gerekliin somut
protestolarna kar korum ak iin yararland tm yara
tklardan oluan bir animizme gtrmektedir... Bireysel
gelime dnemimiz boylnen her birimiz, grne gre,
bu ilkel animizme tekabl eden bir evreden geiyoruz.
Bu evrenin her birimizin zerinde bir iz ve yemden or
taya kma olasl bulunan kalntlar braktktan sonra
sona erdiini, gnmzdeyse unhcimUciC dediimiz eyin
animist psiik etkinlik kalmtlanylo Kilantladrlabilecegin ve bu kalmdan su yzne kmaya itebileceini
dnyoruz.*

te bizim psikolojik, insana ait derinlik sreci dediimiz


soyut dnyamz. Dncenin sahip olduu bu doa st
g. bu byl narsisizm, bu llerden korkma*1 olayn,

i'-'Tedirgin Edici Tuhaflk".


Bu llerden korkma olay konusunda R. Jaulin [La Sfon SaroJ
yle demektedir: ' l m n snhip olduu glere anl sosyal
yaktrmalarda bulunan Sara 1ar, ok yaygn olan gzlem ve
bilinalt tarafndan retilen verileri mantksal anlam da geli
tirmekten baka bir ey yapmamlardr.* Oysa bilinaltnn
rettii verilerin* bununla bir ilikisi olduunu syleyebilmek
kolay bir i deildir. lmcl glere atfedilen olumsuzluk sap
lants tehdit edici bir sre ekline sokulurken, grubun elin
den katklarnda dei toku edilemez hale gelen bu babo
dolaan gler bir tehdit unsurun a dnmektedir. Gerekten
d r l. intikam almaktadr". N c var ki. dm an suret, dman
l simgesel dei toku malzemesini elinden karan grubun
baarszlndan baka bir eyi temsil etmemektedir. Dman
suret yn da dman l. bu lyle birlikte elden karlan ve
uursuz bir srece dnen, ancak, onun grupla ilikisini asla
koparmoyp bu ilikiyi bir ikenceye dntren (sabit serma
yenin dondurduu l emek bizde ayn rol oynamaktadr! uy
gun bir ritel araclyla ilm e zelliim" gruba iade etmekte
dir. Bunun herhangi bir stbe projeksiyonu ya da insanln
karanlk dnemlerinden kalan Ijjr bilinalt dzeneiyle hibir

daha sonra arkaik katmanlar* ad altnda kendi hesabm


za geirebilmek iin, el altndan ilkel animizm ya da psiizm
ad altnda vahilere yklemeye alma abalannz. lkel
lerde psiik srelerin nnrsistik abartlmasndan" sz eden
Frcud'un bu aklamalar yetersizdir. nk kendi psiik
srelerini (bizim kendi ahlak ve tekniimiz konusunda
rettiimiz kuram tm dier kltrlere ihra etmeye ka
dar giden) abartan biri varsa o da Freuddur. Bizim her eyi
psikoloji stne oturtan kltrmzdr Psikolojik syle
vin tm simgesel uygulamalara ynelik deerlendirmeleri
(zellikle de ok arpc olan vahiler, lm, suret, by
nn yan sra keza bizim gncel simgesel uygulamalarmz
zerine yaptklar) ekonomi arlkl bir sylcvikindcn
ok daha tehlikelidir. Bu deerlendirme ruh ya da bilincin
vcuda yklenen simgesel anlamlar konusundaki baskc
deerlendirmesiyle benzemektedir Simgeselin, psikana
liz tarafndan yeniden yorumu bir indirgeme ileminden
ibarettir. nk bilinalt dzeninin egemenlii altnda
yayoruz (yayor muyuz? Oluturduumuz bu bilinalt
adl efsane ortaya bask altnda tutma diye bir ey kartp
hal retimine de katkda bulunmaktadr. Bask altnda
tutmay bask altna alma dncesi trnden bir ey).
Baka yerde zetle tarih konusunda yaptmz gibi, bu
yanl psiik tarih yorum unun akla gelebilecek tm olns
oluumlara uyarlanarak yaygnlamasn istiyoruz. Bu sa
yede bilinalt ya da daha genel anlamda psiik dzen daha
nceki bireysel ya da kolektif yaplanmalara tecavz etme
hakk tanyan, dlanmas olanaksz bir srece dnmek
tedir Bylelikle bilinaltna zg dsellik gelecee doru
da uzayp gidebilmektedir. Bilinalt bize zg modern bir
mit, psikanaliz de onun peygamberiyse, bu durumda b i
linaltnn zgrletirilmesi (Arzu Devrimi), onun, bin yllk
gemie sahip sapkn ekli olmaktadr.
Dttin gibi bilinalt dncesi de sreksizlik ve ko
pukluklar zerine oturtulmutur. Bilinalt yalnzca bilin

ilikisi yoktur..

tarafndan retilen nesne ve znenin nesnellii yerine, bir


daha geriye dnmesi olanaksz bir zne ve tersine evril
mesi olanaksz yitik bir nesne koymaktadr. Deitirilmi
olmakla birlikte, art arda oluturduu (cchenncm/gkyz -zr.e/doa- bilin/bilinalt gibi kuramsal alanlarla",
bilinalt 13at dncesinin yrngesinde dnmeye devam
ederken, ondan uzaklatrlan zne de ayn yerde bir daha
gen gelmeyecek olan bir sreklilii dlemekten baka
bir ey yapam am aktadr." Bilinalt, yitip gitmi bir d
zen hayaletiyle hibir ilikisi olmayan, ancak kopukluk ve
bask altnda tutmayla ilgili tm kuramsal alanlara kar
ikili bir dzen, bir tersine evrilebilirlik dzeni, (terimin
abartlm ve etimolojik anlamnda) simgesel bir dzen,
yani bir topya dzeyine asla ulaamamtr. nk bu
topik evrende rnein lm ayr bir mekana sahip olma
makta; zne, vcut ve glgesini birbirinden ayr meknlar
olarak alglamamakta, vcut tarihine son veren bir lm
anlayyla zne ve nesne elikisine son veren bir ayrm
izgisi (/) bulunmamaktadr. B u evrende bir tcdya (ha
yatta kalma ve lm) ya da bu evrenin dna kabilen bir
bilintesi dnya (bilinalt ve yitik nesne) yerine gerek
ve annda gncelletirilebilen (somutlatrlan) bir sim
gesel karlkllk vardr. Bu topik dnce kaynatrc
bir zellie sahip deildir. nk kaynatrc topyalar
yalnzca nostalji retebilmektedir. Burada nostaljik, yiti
rilmi, farkllam, bilinaltna ait hibir ey yoktur. Bu
rada ok uzun bir zamandan bu yana her eyin karl
verilebilmekte ve her ey kurban edilebilmektedir.

77Bilinaltnn zgrleirilmesiylc lgili yeni-binylclk psikanaliz


alannda gerekletirilmi bir sapm a olarak zmlermemelidir. nk mantksal adan psikanalilk kuramn merkezine
yerletirdii bu yitirilmi nesne, b u *a" nesnesinin zihinsel an
lamda yeniden yaam a dndrlmesi u ele geirilmesi olanak
s u ve kendisine simgesele sahiplenme olana salayan gere
in iinde yer almasna yo) annktadr Bu a" nesnesi aslnda
hem psikanalizin hem dc Arzunun gerek aynasdr.

EKONOM POLTK VE LM
lson lmesi gerektii iin lmez, lmek insan bilincine
ksa bir sre nce kazandrlm bir alkanlktr
Vaneghcm
Den Gl tem isi der Tod immer nur cm Vomrteil
[Tanrlar iin lm yalnze bir nyargdr J
Nietzsehe
nsan olmann evrensel koulu olarak bir lm dnce
siyle ilk kez, llerin top.'umscd bir aynna tabi tutulduu
gn karlalmtr. Hayatta kalma ve lmszlk gibi
lmn kurumsallatrlmas da rahipler ve kiliselerden
oluan kastlarn olduka ge suylabilecck bir tarihte elde
ettikleri aklc bir politik zaferin sonucudur. 13u kastlar ik
tidarlarm ele geirip, ynettikleri hayali bir lm evrenine
borludurlar. Hayatta kalmay baarm bir dinin ortadan
kaybolmasysa, ok daha ge tarihlerde ortaya kan, akl
c bir Devlet politikasnn zaferidir. "Materyalist" akln gs
tcrdi gelimeler karsnda anlamn yitiren lm sonras
yaamsa artk yaam denilen eye dnmtr. Zaten
Devlet de iktidarn yaam nesnel anlamda bir hayada
kalma olayna dntrp ynetmesine borludur. Kilise
den daha gl olan ve dsel bir tednyann deil, bu
dnyann dselletirilmesinin rn olan Devlet ve sahip
olduu soyut g giderek bymektedir. adalatrlm
bir lm ile akntatmlm bir toplumsal zerine oturtul
mu olan Devlet, gcn, temsil ettii bu lmcl soyut
lamaya borludur. Kadavra nasl tbbn temeli demekse,
Devlet de l bir sociusf toplumsal ynetmek demektedir.
Kilise daha balangtan itibaren yaam ile teki dn
yadaki yaam, bu dnya ve Gkyz Krall gibi ikili bir
sre zerine oturtulmutur. Bu blmlemenin srdrl
mesi iin elinden geleni yapmaktadr, zira bu mesafe orta
dan kalkt gn onun da iktidar sona ermektedir. Kilise
varln sonsuza dek srp glecek bir ertelemeye borlu-

dur (tpk Devletin ertelenmi bir topluma, devrimci par


tilerin ertelenmi bir devrime bir baka deyile hepsinin
varlklarn lim e borlu olmalar gibi). Ancak bu dzeni
kuruncaya kadar iman gevremitir. nce ilkel Hristiyan
lk ve daha sonra popler. Mesil yanls ve sapkn Hristi
yanlk. hep Isa'nn geriye dner dnmez, derlini Tam irim
Kralln kuraca gibi bir umutla yaam tr (bkz. W. E.
Mhlmann ie s Mtsaianismea r^volutionnaires). Hu istivan
toplumlar balangta ne tednyaya ait bir tanrya n ede
cehenneme inanyorlard. Onlar olaya, kolektif iradenin
lm dondan b ir sonsuzluk haline getirmesi seklinde
bakmaklaydlar. Kilisenin temellerini sarsabilecek iyi-kft
ilkelerinin kartl zerine oturtulmu ve dnyay, yata
nm dnya /e aalk dnya eklinde yorumlayan byk
sapkn in on;!ardada durum farkl deildir. Bu sonuncular
dnyaya cehenneme dntrmlerdir ki. bu da. en sz
gkyzn /cyzne indirmek kadar dinsizce bir eydir.
Bu dtednya cilasn kazdklar iin de vahi bir ekilde,
Kyamet Gnn beklemek yerine, sahip olduklar radikal
hayrseverlik anlayna uygun bir ekilde, yeryznde tir
an nce tek uir cemaat oluturmay amalayan Aziz Asizli
Fransuva ve F ioreli Joachim benzeri, tinsel sapknlklnr
olarak nitelendirilmilerdir. Katarlar da bu somut kusur
suzluk. yani rul ve bedenin ayn z ve tze sahip olduu
dncesiyle kolektif inanca zg kurtulu gnnn ya
knl zerinde biraz fazlaca durmulardr ki. sonu iti
baryla. bu, Kiliselerin ller zerine kurulmu iktidaryla
dalga gemekten baka bir ey deildir. Kilise tarihi bo
yunca, Kilisenin ilkel toplumu darmadan etmesi gerek
mitir; nk ilkel toplum sahip olduu youn karlklK
ilikileri sayesinde kendi kendisi kurtaran bir toplumdur
Tanr ve Kilisenin soyut evrenselliklerine karn tarikat v;
cem aatler grubun simgesel yceltilmesindcn ibaret olan
ve muhtemelen bir lm korkusuyla noktalanan kendi
kurtulu prcgamlann kendileri ynlendirmektedirler".
Kiliselerin ayakta kalmasn salayan ey kesintisiz sr
drlm olan bu simgesel zorunluluun tasfiye edilme
ilemidir. Derletin var olabilmesinin tek koulu budur

Kkoionu fioSUk iUm 25?

Kapitalizmin devreye jrtiifti yer de burasdr.


Cemaatlerin gz kamatrc dnyevi giriimlerine
karn, Kilise bireysel bir kurtulu ekonomi politiini dayat
maktadr. Bu i nce imanla (ancak bu iman bir cemaati
canl ve ayakta tutmak yerme, ruhla Tanr arasnda kiisel
bir ilikiye dnmtr) daha sonraysa eserler ve nian
larn biriktirilmesi, yani szcn gerek anlamnda nihai
bir hesap (bilano) anlayna sahip ve edcerliklcrdcn
oluan bir ekonomiye dnmtr Her zamanki gibi, or
taya bir birikm e sreci knca da yaamn bittii yerde
karmza lm kmaktadr. Bu durumda lmn tesine
geen -lm karsnda herkes yapayalnzdn- Krallk *
bir tednya Krall haline gelmektedir. nsan byleyen
bir ac, yalnzlk ve .tn dncesini peinden srkle
yen bir Hristiyanlk, ancak arkaik toplundan yok ettii
lde cvrcnsellcebilmiiir. E olgun aamasna ulam
evrensel bir din sisteminde olduu gibi, en olgun aama
sndaki evrensel bir ekonomi Ikapilnlizm) sisteminde de
herkes kendisiyle ba baa kalmaktadr!
Bu modern l n biimi XVI. yzylda genellemeye
balamtr Kar Reform ve Barok dneminde insann ii
ni karartan, saplann oyunlarn yan sra zellikle Protes
tanln Tanr katna bireyselletirip gnderdii vicdanlar,
kolektif trensellie t ir son vererek, bireysel l korkusu
adl sreci hzlandrmtr, l m e byleyici bir grnm
kazandran m uazzan modern giriim, yani maddi retim
ve biriktirme etiini, yatrm, emek ve knn kutsallatrl
mas. ksaca kapitalist zihniyet (Max Webcr, Protestan
Ahlakr*] denilen ey de onun eseridir. nsann dnya
sna ynelik ilecilikse, lm e kar korunma konusunda
hibir ama deiikliine gitmeden, maddeci ve retime
dayal bir birikim anlay yararna yava yava bu ruh
J Bilimin de biriktirin bir zellie sahip olmasnn nedeni lmle
olan balantsdr, nk nlim l bilgileri biriktirmek duru
mundadr.
Jl Eserin Trke eviriri iin bkz Protesian Ahlak v Kapitalizmin
Ruhu, ev. Zeynep >ruoba, Hl. 1997: Ayra. 2008. |- cd. r.otu|

kurtarma makinesinden uzaklamtr.


XVI. yzylda alan bu nemli dnm noktasna
oranla ortaaa zg lm anlay ve ikonografi olduka
elenceli ve folklorik bir ierie sahiptir. Ortaada var
ln srdren kolektif bir lm tiyatrofu her.z bireysel
bilincin (daha sonra dn bilinaltnnl derinliklerine gm l
memi durumdadr. XV. yzyldaki ln, anlay krallar,
piskoposlar, prensler, burjuvalar, sonradan grmelerin
katld Mesihi ve eitliki len olma zellii tayan
lm Dansnn srdrlmesini salamaktadr. Bu lende
doum, zenginlik ve iktidardan kaynaklanan eitsizlik d
zenine, herkes lm karsnda eittir anlayyla meydan
okunmaktadr. Bu olay l m n kolektif bir ifade biimi ve
saldrgan bir efsane olarak algland son nemli andr. O
gnden bu yuna devrimci hareketler ve toplumsal devrim*
lerc oranla lm, bilindii zere, "saa zg*, bireysel ve
trajik.'* tutucu" bir dnceye dnmtr.
Bizdeki lm dncesinin doum tarihi XVI. yz
yldr. Du yzylda lm (Azrail) oran ve duvar saatini.
Maherin Atllarn ve ortaaa zg kaba ve lm ienkli
oyunlarn yitirmitir. Btn bunlar, o zamana kadar d o
al olarak ilkellerdeki simgesel etkinlik dzeyinde' olm a
makla birlikte katedral alnlklarnda ya da hep birlikte oy
nanan cehennem oyulunnda, lmn en azndan kolektif
hayaller eklinde dei toku edildiini gsteren folklor ve
lenin birer pnrasydlar. Hatta cehennem olduu srece
keyif alma duygusunun da varln srdrecei sylenebi
lir. Cehennemin dsel evrenimizden kp gitm esi, onun

Oysa bir baka blcyscl ve karamsar lm dncesinin daha


nceleri var olduu bilinmektedir Kolektif efsanelerin kmek
te olduu bir kltrde. Stoaclara a:t. Hristiyanlk ncesi aris
tokratik dncede dc kiisel bir lm yanzl anlay vardr.
Benzer yaklamlarla Montnignc ve Pascal' yan sra alolu
efendiler ya da Jansrnist soylularn -soylulatrlan byk
burjuvazinin- insanc tevekkeli ya da umutsuz/aresiz Hris
tiyanlk anlaynda da karlalmaktadr. Bu aam ada lm
korkusunun modern iselletirilme sreci basam aktadr.

psikolojik anlamda iselletirilmi olduunu gstermekte


dir. Byk bir orak olma zelliini yitiren Azrail ise bir
lm korkusuna dnmektedir. Bu psikolojik cehennem
de yeni yetiecek daha kurnaz vc bilim yanls baku rahip
ve byc kuaklaryla byyp gidecektir.
Geleneksel, Hristiyan ve feodal cemaatlerin zlme
siyle birlikte. Aklc burjuvazi ve olumaya balayan kapi
talist sistem sayesinde lm, artk paylalan bir ey olma
zelliini yitirmitir. Daha nceki dei toku dzeninde,
birbirlerinden ayrlmas olanaksz partnerler (dei toku
hemen her zaman cem aat ya da klan dzeyinde gerekle
mektedir! arasndaki kadar ok elden ele dolatrlmayan
maddi zenginlikler gibi lm de giderek genel bir edeerlik
gstergesine benzemektedir. Kapitalist ynteme gre lm
karsnda herkes tek banadr. stelik bu bir rastlant
deildir; nk lm her eyin edeerlisi olmutur
Bu aamadan sonra lm saplants ve lm, bi
rikim araclyla yok etme arzusu rasyonel kapitalizmin
asal gdmlcyictane dnmtr, l m on su m dek
srp gidecek izgisel bir deer haline getirme fantazmna
dayal bir deer birikimi ve zellikle de deer olarak za
mann biriktirilmesi Kiisel anlamda ruhlarnn sonsuzu
dek yaayabileceine inanmayanlar bile an karmak
kar ilikileri olorak kabul ettikleri kapitalin sonsuzluuna
inanmaktadr. Zamann sonsuzluunun yerini kupitaln
sonsuzluu, yani dei toku/baa zg tersine evncbiUrlii bilmezden gelip, yalnzca niceliksel artn ter
sine cvrlcmezliinin farknda olan bir retim sistemine
zg sonsuzluk almtr. Zamann biriktirilmesi gelime
fikrini dayatmaktadr. Tpk bilimsel bilginin binktrlmesinin hakikat fikrini dayatmas gibi. ter iki durumda da
biriktirilenin simgesel bir ekilde dei toku edilemedii
ve nesnel bir boyut kazand grlmektedir. Bu dn
cenin sonuna kadar gidildiindeyse zamann tamamen
nesnelletii, yani total bir biriktirme srecine dnt
ve simgesel anlamda dei tokuu olanaksz bir eye ben
zedii grlmektedir, ki bunun ad lmdr. Buradan da

ekonomi politiin :nc dt kesin amaz, yani lm


birikimle ortadan kaldrma isteine ulalmaktadr. Oysa
briktrilmeyc allan da l bir zamandr, u srecin
sonunda diyalektik bir devrim le karlaabilecei gibi bir
umuda kaplmak yanlgya dmektir; nk bu sarmal
grnml bir kandrmacadan baka bir ey deildir.
Ekonomik anlamda rasyonelletirilen dei toklarn (pazarn (Marshall Sallins, "The Original AfFIucnt Society." (lk Bolluk Toplumu), S . one Aye Economics iinde)
toplumsal anlamda bir darlk retim biimine tekabl et
tiini daha nce renmitik Ayn ekilde genel edeerlik
gstergesi ad altnda, zamann, sonsuza dek srp gide
cek bir deer olarak nriktinlmcsiun de 6l zaman kesin
likle zor bulunan bir eye dntrdn gryoruz.
Bu kapitalizme zg bir eliki midir? Hayr, bu konu
da komnizm, ekonomi politikle dayanma iinde olup, o
da sonsuza dek sr? gidebilecek bir biriktirme ve retici
gler zerine otu ru lan hayali bir ema dorultusunda,
lm .mf d eicyt hedeflemektedir. lm konusunda
ki kr cahillii (bilim ve teknik araclyla onu gelecekte
yenilcbilecek bir dman olarak grmenin dndal. onu,
bugne kadar akla gelebilecek en berbat elikilerin ime
dmekten kurtarmtr, l m le birlikte deer yasasn
s a f d etm eye almann, br baka deyile yaam salt
bir deer olarak korumaya kalkmann bir anlam yoktur.
Bizzat yaamn kendisi bu deer yasasndan kurtulmak ve
lmle dei toku et ilebilir hale gelmek durumundadr,
lm den arndrlm sonu olarak her trl elikiden
"kurtarlm yaama dair idealist yaklamlarna bakld
nda materyalistlerin bu durumu pek de umursamadk
lar grlm ektedir.*

Bu balomdan ateist muteryalizm ve Hnsiyan idealizm arasn


da hibir fark yoktur; nk lmden sonra yaama benzer
bir eyler olup olmamasnn hibir nemi yoktur (lot is not
the question - sorun bu deildir! Bu konuda farkl yaklamla
ra sahip olmakla birlikle yaam yaamdr -lmse her zaman
lm olmutur- adl totel lke konusunda bir baka deyile.

Kltrmz yaam ve lm birbirinden ayrmak


iin harcanan muazzam bir enerjiden ibarettir. lm adl
eliki, yaamn bir deer ve zamann da genel bir ede
er olarak yeniden-rcliminden ibarettir. Bize zg bir
fantezin, yani dinler asndan bir lm sonras yaam ve
sonsuzluk, bilim asndan hakikat, ekonomi asmtlnnsa
retkenlik ve birikim anlamna gelen lm her yne do
ru dallanp budaklanma eklindeki bir ilerlemeyle saf d
edilmektedir.
Baka hibir kltrde yaam ve lm arasnda, ya
am olumlayan bir ayrmlayc kartlk, yani bir birikim
tipi olarak yaamla, nihai snr eklinde alglanan bir lm
dncesi yoktur.
Baka hibir kltrde byle bir am azla karlal
mamaktadr Yaam ve lm arasndaki elikiyle lmn
simgesel dzeyde tersine evrilebilirliine bir son verildii
an. yaam bir deer olarak biriktinlcbilmekte, dolaysyla
edeerde bir lm retim evrenine girilmektedir. Dee
re cntrlcn yaamsa, edccdc bir lm rafndan
durmakszn yoldan kartlmaya allmaktadr Bunu
karn lm tmyle yaama zg sapk bir arzu nesnesi
ne dnmektedir. Yaam ve lmn birbirlerinden ayrl
malaryla oluan boluk arzuyla doldurulmaktadr.
te ancak o zaman lm itepisi denilen eyle, bilin
almdan sz edilmeye balanmaktadr. Zira bilinalt da
lm gibi biriktirilen edeerde bir eydir. Bilinalt dei
toku edilemeyen ve yalnzca hayali bir deere sahip bir
eydir. Simgeselse dei toku araclyla lmn tersine
evrilebildii ve birikimin sona erdii, bir ncekinin tam
tersi saylabilecek bir dtr, l m adl gerekliin kke
ninde bulunan yaam ve lmn hayali bir aynna tabi
tutulmad simgesel lmse len adl toplumsal ritel
arclyla dei toku edilmektedir. [Bize ait| gerek/hayal lmse eski itibarna uncak. henz yaamakta olan

yaamla lm birbirinden titizlikle ayrma dncesi kon u


sunda ayn gr paylamaktadrlar.

znenin kendi ve dierlerinin lm nedeniyle tuttuu


kiisel yasla kavuabilmektedir. Hristiyanln ortaya k
masndan bu yana metafizik bir kavram olan lm itepisi
de dahil olmak zere, Batl lm metafizii bu ya s tutma
olay tarafndan beslenmitir.

OLUM TEPS
Freud'un felsefi bir anlam kazandrd lm olayyla
birlikte, bilin adl dramdan, bilinalt dzeni iinde yer
alan tepiscl bir sre olarnk lme geilmitir. Bir korku
metafiziinden, bir itepi metafiziine geilmitir, zn e
den bam sz klnan lm, sanki sonunda sahip olmas
gereken nesnel amaca uygun bir stat, yani lm e zg
itepisel enerji ya da psiik bir ileyi ilkesine kavumu
gibidir.
nsanlar bir itepiye dnen lm bir son gibi alg
lamay srdrmekte (lme bir son olma dnda bir anlam
Atfedemiyorlar, l m itepisi adl neri, amalarn inanl
maz dzeyde basitletirilmi bir karldr: nk Eros
bile onn boyun emi durumdadr) hatta bir amaca dn
en bu sonu bilinaltna bile kaydetmektedirler. Oysa l
mn bilinaltnn derinliklerine kaydedilme anyla, egemen
sistemin kusursuzlama aamas akmaktadr. Bir baka
deyile lm; emek ve retimin, muazzam bir bask aracna
dnm olduu bize zg toplumsal oluumlar iin hem
bir psiik ileyi ilkesi' hem de bir gereklik ilkesidir ya
da Freud, genel bir retim srecinden sradan bir yenidenrefim srecine geildii bir srada, nesnel belirlemelerin
merkezine, lm itcpisiyle birlikte yinelenme srecini de
yerletirmitir, l m itepisi adl kavramn meta psikolojik
statsnn tesine geerek soy aacyla biraz ilgilenildiinde bunun inanlmaz bir akma olduu grlmektedir,
l m itepisi demlen ey tm dier keifleri geri brakan
antropolojik (ve o andan itibaren evrensel bir aklama ilke
si olarak kendisinden yararlanlan bir keif midir? rnein
ekonomi politiin btnyle lm itepisi denilen eyin bir

sonucu olduu ve onun egemenlii altnda bulunduu sy


lenebilir) bir k e if midir, yoksa bu kavram sistemin belli
bir aamadaki grntsyle ilikili belli bir tarihte retilmi
bir kavram mdr? Bu durumda kesinliini sisteme borlu
olan lm itepisi adl kavram, bir lm kltrne tarih
tesi bir itepisi yaktrmasnda bulunarak, onun varln
onaylamaktadr. Batl akl M arala yapt gibi Frcudlu da
kendi ilkelenni idealletirme ve rasyonelictirmeyi. hatta
nesnellik'' ad altndaki eletirel yaklamyla bu gerekli
i bile idealletirmekten vazgeerek, sonunda aklanmas
olanaksz, itepisel ekonomik yaplan, keza lm itepislni
sonsuza dek srp gidecek bir arzu srecine dntre
cektir. Oysa bizzat bu nerinin kendisi ikincil yorumlama
srelerine ait olamaz m?
lk balarda lm itepisinin bat dncesiyle olan
bann Hristiyanlk, Marksizm ve varoluuluk aracly
la koptuu grlmektedir. Bu yaklamlar lm doru
dan yadsmakta ya da ona diyalektik bir grnm kazan
drmaya almaktadr. Marksist kuram vc uygulamayla
birlikte lm ya bir snf tarafndan yenilgiye uratlmakta
ya da bu tarihsel olumsuzlukla btnleilmektedir. Daha
genelinde retim vc biriktirme srecinde karmza kan
doann Batl anlamda egemenlik altna alnmak, kendi
sine ynelik saldrnn yceltilmesi yapc bir Kros yakla
myla nklanmaktadr. Eros, yceltilen saldrganl kendi
amalan dorultusunda kullanmakta vc gelecee ynelik
lekonomi politiinki de dahil olmak zere) bir devinim s
recinde, lm, homeopatik dozlarda alnan bir olumsuzluk
eklinde sunulmaktadr. Olmek-iin-yanmnktan sz eden
modern filozoflar bile bu eilimi tersine evirmemektedirIcr. Onlara gre lm, zneye trajik bir ekilde bile olsa,
atlm yapm a olana salamakla vc o sama zgrlk an
layn daha bir salamlatrmaktadr.JT
*7

Pascnln Ruhun lml y a da lmsz olup olmad yaam


asndan nemlidir* formlyle zetlenebilecek Hristiyanla
zg lm diyalektiinin yerini, aklcln egemen olduu bir
lm anlny sunan hmanist dnce almtr. XVIII. yzyla

k ad ar bu dnce Batda Stoaclar v e E p k c ler tarafndan


beslenm itir iM ontaigne'nin lm ya d syan , m tebessim ya
dn insan: irkilten &akinii|. Fcucrbach i* c *lr. bir hayalet,
b ir seraptan baka b ir ey deildir; nk ancak var olmad
ram an var olabilm ektedir" dem ektedir. A*la yaam a an bir
ballk y a da l m hevesi gib i bir dn cen in sonucu o !r.a y l
hmanist akl, lm konusunda d o a ! gezckclcrin yan sra
bilim ve Aydnlanm a cann yayd bir bilgeliin peindedir.
lm n bu biimsel ve rasyonel d n ce araclyla alp
geilm e srecinin ardndan ortaya diyalektik akln kt g
r lm ekirdr. l m b ir olum suzluk v e in san n geleceini be
lirleyen devinim olarak gnen Hegel'de o ld u u gibi. Bu gzel
diyalektik ayn zam anda ykseli aam asndaki b ekonomi
politiin devinim ini de belirlem itir
Daha sonra bozulan bu diyalektik yerin i lm n indirgenem ezliyle alp geilm esi olanaksz bir tehdide brakm tr (Klerkegaard). Diyalektik akl H cid cggerle b irlik te kerek sama
ve um utsuz bir nctnfziin zne! ve irrasyonel grnm ne h
rnse de. bu dncede paradoksal bir zg rl k gren bilinli
zneye ait b ir diyalektik olm ay srdrm tr, b ir baka deyi
le 'lm n alp gcilcm cdi yerde her e y m ubahtr* |qula
absrdm - Pascal in b m odern lm /xjf/ic>.suna pek yabanc
olduu sylenem ezi Cam us 'S a m a bir boyutta yaayan insan
lm e ylesine tutkuyla balanm aktadr k. sonunda bu by
onu lm korkusundan k u rtarm aktad 4 dernektedir.
l m korkusu bir tr hakikati snam a biim idir. Yaayan
insan lmek i in - ya ayan-canl olarak alglanm aktadr. Ilrd cgge r yle der ' l m e gre gerek varlk, ya n lm l/sonlu bir
zam an anlay insann iten ie tarihsel b ir varla dnm e
sini sniam ir* (Sein und Zeit |V'adk vc Zaman\). Olm el bir
sistem in varl gz nnde tutularak, kendisine bir gereklik*
kazandrlan lm, aslmla, insan korkutan ab a rtl bir dn
ce, m eydan oku m aya benzeyen katksz bir b oyu n emedir
l m e dayal bir gereklik terrizmi d em ek , bilincin, ikincil
srece zg diyalektik bir akrobasi araclyla lm l* olmay
bir yazg olarak alglam as dem ektir B ir gerek lik vc zgrlk*
ilkesi olarak lm korkusu dem ek ada evred e lm ayn a
snn yerin e lm szlk aynasn koyan d g c demektir.
Oysa btn bunlarda H ristiyanca bir eyler olduu dncesi
ne kadar doruysa ayn eylcnn varoluu* H ristiyanlkla s
rekli dirsek tem as iinde olduu d a o kadar dorudur.

Frcud'la birlikte karmza yepyeni bir sre kmak


tadr. Trf\jk bir anlamda bile olsa artk lm itepisiyle
ilgili bir yceltme, herhangi bir diyalektik yaklamdan sz
edebilmek mmkn deildir, l m ilk kez Eros'un kar
snda yer alan, yok edilmesi olanaksz bir Ce olarak su
nulmaktadr. stelik bu yaklamda zne, s n f ya da tarih
dikkate alnmamaktadr. Bir baka deyile lm F.ros ve
Tanatos adl indirgenmesi olanaksz tk itepinin sonucu
dur ki. bv yaklam sonsuza dek srp gidecek iyi ve kt
gibi iki kart ilke stne oturtulan dnyann eski Manici
aklamalarn anmsatmaktadr. Bu. arkaik kltlerden
gnmze sregelmi, ktlk ve lmn zgn bir te
mel igdye benzedikleri ok gl bir baktr. Kilise,
tahamml edemedii bu bak asn yok edip. yilik (Tan
r) ilkesinin nceliini dayatabilmek iin yzyllar boyun
ca mcadele etmitir Kilise ktlk ve lm diyalektik
anlamda dierinin (cytan'n) emri altna vererek olumsuz
bir ilkeye dntrmtr. Ne var ki her zaman zerk bir
konuma sahip olan ktlk melei Lucifcr gibi bir karaba
sanla birlikte yaamtr; nk nasl bir grnme sahip
olurlarsa olsunlar sapkn ve batl popler inanlar, hcne
her zaman, ktlk ilkesini somut bir varlk gibi kabul
etmiler, bu yzden dc kara by ve Jansenisl kurama
kadar giden bir ktlk klt oluturmulardr. Bu arada
Katarlan saymyoruz. Ktlk melei Lucifcr gece gndz
Kilisenin peim brakmamtr. Kesin bir lm dncesi
ne, yani ikici ve Mania bir dnceye, kurunsallntrd
bir kuran ve caydrma silah olan diyalektikle kar k
mtr. Tarih. Kilise ve diyalektiin (materyalist* diynlek-

Devrimci dceyse bir olumsuzluk biimi olnruk lm di


yalekukletirerek. rasyonel dnce nrnclyla ortadan kaldrl
mas gereken bir hedef olarak lm, yan komuuzn sayesinde
tarih tesine geerek, bilim ve teknik araclyla ttreikcn insann
lmszletirilebilecei, kapitalle dayanma iinde olan gerici"
bir engel olarak grd lm arasnda gidip gelmekledir. Oa
gre lm de pek ok ey gibi sonundu bir altyap devnmiyle
halledilebilecek bir styap sorunundan baka bir ey deildir.

tik de cahil olmak ze re ) zaferine tank olmutur. Bu an


lamda Freud. Hristiyan ve Batl metafizikle olan balar
kknden kopart mttr.
Yaam ve lm igdlerinin ikilii Frcud'un Hay, ilke
sinin tesinde1* balkl metnindeki dnceleriyle rtnektedr. Uygarlk ve Honutsuzlar-"' balkl metindeyse
bu ikilik lm itepisi adl tekil bir dngye benzemekte
dir. Bu arada her eyi kendi karlar dorultusunda kul
lanan Eros ise kltr lme iten muazzam bir saptrma
hareketinden baka bir ey olamamaktadr. Ancak olayn
bu son versiyonu ad geen ikiliin dnda kalan ters bir
diyalektie yol amamaktadr. Zira diyalektik yapc bir
gelecek, yani Erosa aittir. Eros'un amacysa 'h e r zaman
daha byk birimler oluturmak, enerjileri birbirlerine
balamak ve dzenlemektir*, l m itepisi bu duruma u
k zelliiyle kar kmaktadr:
1. l m itepisi birliktelikleri bozan, enerjileri zen,
organik Eros sylevini bozguna uratarak belli bir lde
norganik, u n geb u n d en , topik bir konuma getiren eydir.
Uu. Erosun. yapc ve ona eklemlenen ilgi alanlarnn tam
tersi saylabilecek bir eydir. lm e n tro p is in c karlk
Eros negantropisi.
2. Bu darmadan etme, paralarna ayrma, bu in a n
la rn d a n va zgetreb ilm e gc, bir nceki inorganik konu

ma gerileme eklinde olup, radikal bir kar-amall


iermektedir. Tekrarlmn (compulsion) zorunluluu |IVtcderfolt/ngszuan] ya da gemite kalan, ancak en ufak
bir tatmin duygusu yaatmam olaylar yeniden gndeme 2

2 Bu esen T rk e basklan iin bkz. ev. Al Babuolu. Metis,


2001; ev. Aziz Yardml, Metapsikoloji iinde, iden. 2000; ev.
Emre Kapkn ve Aye Tcken Kapkn, Metapsikoloji iinde. Pa-

yel, 2002 [ -ed. notu.]


Bu eserin T rk e basklar iin bkz. j tgarttrn Huzursuzluu,
ev. Haluk Bartan, Metis, 1999: Uygarlk ve Honutsuzluktan.
ev. E m re Kapkn, U y g a rlk , Toplum ve Dm iinde, luyel. 2004;
Uygarlk ve Honutsuzluktan, ev. Aziz Yardm l, fdea. 2000.
( ed. notu ]

getiren ve yeniden yaatan yeniden-retim eilimi". Her


Canl varlk ncelikle eylerin nceki ve inorganik konumu
na geri dnmeli, yani lm adl bu kusursuz var-olmayan
olay yeniden retmelidir. Ero3'un yapc, izgisel ya da
diyalektik amalar lm adl yinelenen bil' dng tarafn
dan srekli bozguna uratlmaktadr. Vck vck yapkan
bir eye benzeyen u lm itcpisyle elastik bir Rrnm
alm olan lm, yaamn yaplanmasna her yerde muzafferane bir edayla direnmektedir.
yleyse lm itepisi adl varsaymda -b u ister iki
li bir yap, sterse dur durak tanmayan, ykc tekrarlara
dayal bir kar, amallk eklinde olsun- Batl dn
cenin entelektel dzenekleriyle aklanamayan bir eyler
vardr. Aslnda Freud'un dnceleri. Batl kuramlar iin
geerli bir lm itepisi grevi yapmaktadr. Bu durum
da Freud'un yapc bir "hakikat" dncesi rettiini d
nmek samadr. nk lm itepisi denilen eyin bir
gereklie* sahip olduunu iddia edebilmek olanakszdr,
l m itepisi varsaymna sadk kaldnz takdirde bunu
yapt-bozurnu varsaym iinde deerlendirmek, bir baka
deyile bu dnceden daha nceki dnce biimleri ve
keza ayn zamanda kavramsallatrlan bu dnce konu
sunda gerekletirilen yap bozumu aklamalaryla yetin
mek durumundasnz. Aksi takdirde -akln snd son
bahane olan- yap-bozumurnn bu dnceden kaabilen
tek ilke olduu gibi olanaksz, bir dnceyi kabul etmek
zorunda kalrsnz.
Yapc bir yeni bir oluum srecinde, lm itcpsinc
her trl diyalektik biim kazandrma giriiminin engel
lenmesi gerekmektedir. Bu konuda Marcusc verilebilecek
en gzel rnektir, l m n bir bask arac olarak kullanl
masyla ilgili olarak yle der:
Gnmzde ilahiyat ve felsefe, lm varolutu bir ka
tegoriye dntrme konusunda rekabet etmektedirler.
Biyolojik bir olguya doalln yitirtip d) onu ontolojik bir
ze dntrerek, insanlarn sonsuza dek iinde yaama
sna yardmc olduklar sululuk duygusuna akn bir ila

h> zellik atfetmektedirler. |Eros c Uygar!k


Bu aklama ar baskyla" ilgilidir. Temci bask akla
masna gelince:
u haliyle lm baskc bir gereklik olduunu kesinlik
le yadsmaktadr.... Zira sonu itibaryla, lm zaman
olumsuzlarken, keyif alna sonsuzlua gndermektedir...
Zaman st beni deil Beni etkilemektedir. Bir an olsun
akldan kmayan kanlmaz sonun nceden bilinmesi,
tm lbidinnl zellie sahip, ilikilerin iine bir bask un
suru olarak szmasna neden olmaktadr*.
Mevcut grnmyle lm ele aldmz* daysa basknn
toplumsal ilikiden kaynakland, yoksa teki) lm olgu
suyla hibir ilikisi bulunmad grlmektedir, iin daha
da ilgin olan yant lme zg bu temel basknn "Eros"un
zgrlctirllncsiyle* birlikte kavutuu yeni grnmdr:
lm igds Nrvana ilkesine uygun bir ekilde al
makta, yani btn gereksinimlerin gereksiz hale gelmi ol
duu bir konuma ynelmektedir. Byle bir konuma yak
laldndaysa igdsel eilime zg yok edici abalarn
etkisini yitirecei gibi bir dnceyle karlalmaktadr.
gdnn temel amac yaamn de I acnn sona ermesi,
gerginliken kurtulmaysa o zaman lm ve yaam arasn
daki atmann paradoksal bir ekilde olduka hafifledii
ve yaamn honutluk konumuna ilaha yakn olduu g
rlmektedir ... Bunun nedeni an baskdan kurtarlm
Eros n glenmesi olabilir. Bu sayede glenen F.rosn
bir anlamda lm igdsn emmesiyle tmn igd
sel deerinde bir deiiklik olacaktr (s. 2031
Bylelikle u eski gereklilik ve zgrlk ilkesi zerine otu
ran idealist felsefe dorultusunda igd deitirebilmek
mmkn olmaktadr:
lm yemden bir zgrlk gstergesine dnebilir, l
mn gereklilii, sonu olarak bir zgllk olasln: d
lamamaktadr. Tm dier gereklilikler gibi lm de rasyo
nelletirilerek, ac vermeyecek bir hale getirilebilir

Marcuseu diyalektik lm tepisinn tamamen kaz


np yok edilmesi gibi bir dnceyi iermektedir. lEros
ve Uygarlkla bu alntnn hemen ardndan karmza
kan blmn ad: Freudcu Olmayan Rcvizyonizmin
Eletirisidir!). Bu kavramn dindar ruhlarda ne trden bir
direnie yol atn anlamaya alanlar vardr. Burada
-Eros'u "zgrletirilmesi", baka yerde retim glerinin
zgrletirilmesi- lmn hakkndan gelebilmek iin yine
diyalektie bavurulmaktadr!
lm itepisi rahatsz edici bir eydir; nk diya
lektiin yeniden glenmesini engellemektedir Radikalli
i de buradan kaynaklanmaktadr. Oyan yol at panik
kendisine bir hakikat stats kazandrmamaktadr l m
itepisi denilen eyin, son aamada lmn, bir rasyonel
letirme biimi olup olmad sorusunun sorulmas gerek
mektedir.
Freud nce kanlma dayanarak yle konumaktadr
(baka yerdeyse speklatif varsaymdan sz edecektir):
Psiik yaantm zn deim ezlik, kkrt m a la m (Barbara
Lovv buna Nrvana ilkesi dcm ckledrl yol al isel bir
gerginlii yok cim e eilim in in egem enlii allm d bulundu
u a olan inancm z, l ln igdlerinin varlna in an m a
mz salaym en gl etkendir |//uz //kesinin tesinde!

Bu durum da Freud'n tm enerjisini neden lm igd


sn biyolojik bir mantk (NVeissmann'n zmlemesi vs )
zerine oturtmak iin harcad sorusu sorulabilir. Bu pozilivist aba, Engclsin doay diyalektikletirmc giriimin
de olduu gibi, genelde zntyle karlanm ve Frcud'n
duyulan scvgi/sayg nedeniyle de sz birlii edilmicsinc
bugne kadar ihmal edilmitir. Oysa Freud yle demek
tedir:
D eneysel bir olgu olaa k yaayan her eyin, hibir istisna
tanm adan inotganik konum a geri dnd, isel neden
ler y znden ld dncesini kabul ettiim izde, her
trl yaam biiminin lm e eilim inde oldu un u ve buna
karn canl olm ayann can ldan nce geldiini syleyebil!-

riz... Yaam bekileri olar.-k adlandrlabilecek igdlerin


lke! aamada lmle balantl okluktan sylenebilir.
Burada lm itepisni bu pozitivist yaklamn dinden e
kip alarak "speklatif bir varsayma y a da "basit bir psiik
ileyi ilkesine (bkz Pntaiis, A rc dergisi |34, 1968j, d
ntrmek olduka zor bir itir. Zaten bu dzeyde tepiler
musnda gerek bir ikilik de yoktur; nk tek aua lm
dr. Oysa lm adl nihai ama bal bana bir sorundur
zira lm neredeyse genetik bir programlama vc kodun
iine yerletirip, organik vc psiik bir yazg olarak ok a m a
ok eski zamanlara kadar amaktadr. zetle byle bir
ortamda oluturulan p ozitif yaklama dayanarak, insan
ya bu tcplcrin bilimsel gerekliine ya da bir efsaneden
baka bir ey olamayacaklanna inanmak durumundadr.
F.limizdc Freud'un szlerini kendisine kar kullanmaktan
baka seenek yoktur:
Itepiler kuram hepimizin paylat bir mitolojidir. Itepilersc bize ait efsanevi. dr*a*a, b lln i varlkta) Un.*
l m itepisi bir efsaneyse o zaman onu yorumlayalm.
lm itepisi vc bilinalt kavramn birer efsane olarak
yorum layalm vc yol atklar sonular ya da gereklik
olarak grnm e abalarn rem sem eyelim . Bir efsane bir
eyler anlatr vc anlatl bitimi anlatlan yknn ie
riinden daha nemlidir. sterseniz sizinle psikanalizin,
cinsellik vc lm metaforlanna dayanarak, aslnda bizim
kltrmzn asal rgtlenme biimiyle ilgili bir eyler
syleyip sylemedii konusunda bahse tutualm. nsanlar
efsaneyi anlatmaktan vazgetikleri, efsaneyle ilgili masal
lar birer aksiyom nitelii kazand gn Freudun szn
ettii u devasa belirsizlik Cc ortadan kaybolmaktadr.
Nictzsche Kavram bir metafor kalntsdr" diyordu Eer
yleyse u bilinalt vc lm tepisi m etaforlanndan sz

30Psikanalize Yem iri Konferanstan (Trkcs iin bkz. Kuhzmlemesine Yeni iri Konfe'anslan. cv. Emre Kapkn ve
Aye Tekcn Kapkn. Poyel, 190S ed. nofu.|

etmeye ne dersiniz?
E rosu n lmn hizmetinde olduu, kltrel ycelt
menin batan sona lm e srkleyen devasa bir snptrmacaya benzedii; lm itrpisinin. baskc bir iddete
kaynaklk ve bir tr vahi stben grnmne brnerek
kltre yol gsterdii, yaumal glerin tekrarlara dayal
bir zorlam aya (compufsion) benzedii ve btn bu ak
lamalarn yalnzca bizim kbrmz iin geerli olduu
dorudur. Bu. lm ortadan kaldrabilmek nmacyla bir
yazg olarak grd ve kendisinden kurtulamayacan
dnd lme lm katarak oaltan bir lm ilet
mesine benzemektedir. "Itepi* terimi bunu metaforik bir
ekilde ifade etmekte ve bu konuda ekonomi politiin a
da evresine dikkat ekerek (buna halA ekonomi politik
denebilirse?) deer yasasnn, sahip olabilecei en terrist
biim olan yapsal grnm e kavutuunu, zorla yeniden
retilen kodunsa alabilecei en son biimi alm olduunu
sylemektedir. Bu aamada deer yasas, itcpisinl ter
sine evirmek kadar zor, neredeyse bizim kltrmzn
kendisinden kaamayaca bir yazgya dnm gibidir.
Bu, yaam n tm alanlarnda ayn yasann tekrarland
iknlik aamasdr Bu, lmn nesnel bir amaca dn
trlerek her eyi belirlemesi ve lm iteps araclyla
yaps-bozularak tamamen yklma seenei arasnda sk
p kalan sistemin kendi sonuyla kar karya kald aa
madr. l m itepisi adl metafor btn bunlar ayn andn
ifade edebilmektedir; zira o hem sistemin kendisi hen de
ikizi/yansmasdr. Bu yansma radikal bir kar-amnllk
eklinde olm aktadr (bkz. /ks 'nhetmftchtf'deki kiz ve ya
bans tuhafl').
tte efsane bize bunlar anlatmaktadr. Bununla bir
likte lm nesnel bir *itepi Sylevine dntrldnde
ortaya nelerin ktna bakmakta yarar var. Biyolojik ve
psikolojik bir tanma sahip >lan itepi* terimiyle birlikte
psikanaliz dorudan Batl bir mantn rn olan kate
gorilere saplanp kalmtr. Fsikanaliz. bu manta radikal
bir ekilde kar kmak yetine, kendini bu Batl m ant
n belli bir An olarak sunmaktadr Biyolojinin zerine

O tu rtu ldu u can l v e c a n l-o lm a y a n a y r m b ilim s e l a k ln


r n d r. S zc n g e r e k a n la m n d a k e n d in i b ir k o d a
d n t ren b ilim , l m , c a n l-o lm n y n n , b ir e r k a v ra m s a l
n esn e o la ra k y o ru m la m a k ta v e l m d e n k o p u u d a k en d i
varln m eru la tra ca k b ir a k s iy o m a d n t rm e k te d ir.
yi K zld erili l K zld e rilid ir, d iyen b e y a z la r g ib i b iz d e bu
b a la m d a iyi bilim l b ilim d ir, d iy e b iliriz , l m tep si
de ite b u in orga n ik k o n u m a , y a p a y b ir b ilim s e l y a s m n
son u cu ola n c a n l-o lm a y a n sta t s n e , k s a c a k en d i r e t
tii b ir bask v e l m fa n ta z m n a g n d e rm e k te d ir. C a n lo lm a ya n n y in e le n m e s in d e n ib a ret b ir d n g y e b e n zey en
l m tep si bu y a p a y b iy o lo jik a k la m a y a k a tlm a k la
k alm ayp , o n a b ir d e p s ik o lo jik k a tm a n e k le m e k te d ir. O y s a
t m d i e r k lt rler b a tm sz/ n yn b ir c a n l-o lm a y a n k a v
ram retm em ek ted irler; bu n u b iy o lo ji a d a ltn d a reten
tek k lt r b izim kidir. Bu a y rm a b ir s o n v e rild i i a n . l m
tep si d e n ile n e y d e a n la m n y itire c e k tir. S o n u itib a r y
la lm itep isi, b ilim in e k le m le m e g iri im le ri in d e y itip
gitm ek ten b a k u b ir k yo lu n u sa h ip o lm a d , k u ra m s a l
bir can l v e c n l-o lm a y a n d ze n le n m e s id ir. K esin o la n b ir
ey varsa, o da, b ir l m sistem i a k s iy o m u ti in c d n
t r len cu n li'O m ayn n m h er za m a n , k a z a n d d r (b k z. J .
M onod. R a sla n t ve Z o ru n lu k ,!).
A yn soru n la ru h s a l/ p s i ik e v re n d e d e k a r la lm a k
tadr. a n ca k b u rad a k m e te h lik e s iy le k a r k a r y a o la n
p sik a n a lizin tam am d r. S o ru lm a s gere k e n s o ru b izim s is
tem im izin n e za m a n d a n itib a ren v e n i in r u h s a llk r e t
m eye b a la m o ld u u d u r. -R u h s a llk * o k k s a b ir s re
n ce zerk lem ey e b a la m tr. B iy o lo jik z e llik le r ta y a n
b ir st d ze y d e yin e le m e k te n b a k a b ir e y y a p m a m a k
tadr. B u kez a y rm izg is i o rg a n ik , s o m a tik v e b a k a ey
a rasn d an g em ek ted ir. B u a y n m a d a y a n d r lm a y a n b ir
ru h b ilim se! a k la m a y o k tu r. A n c a k b u ra d a n y o la k a ra k
b t n e ait p aralar b irb irin e e k le m le y e b ilm e k i in d e n

"

,,n.bkz Jucf>ucs Monod, Ratianu Zorunlulu)


ccv. Vehbi Hackndrolu, Dost Kltshcvi. 1083 | - e d nofu.j

klamayacak kadar g bir itir. Zaten izginin iki yan


orasnda bir kpr oluturmaya alan, ancak yalnzca
her ikisinin de birbirlerine nedensiz bir ekilde balan
malarna katkda bulunan itepi kavram da bunun bir
sonucudur. Burada lm itepisine ynelik metapskoloji
ruh ve beden metafiziiyle birlemekte, yani onun daha
gelimi bir aamadaki yorumuna dnmektedir.
Ayr bir psiik/ruhsal dzenin ortaya k nedeni ii
mizde bir yerlerde, ok derinlerde* bilinli ya da bilinsiz
bir ekilde var olan, sistem tarafndan yasaklanm, k o
lektif ve simgesel bir dei toku karmaasnn varldr.
Bask altna alnm olan simgesel dei toku dzenidir,
l m itepisinin egemenlii altnda bulunmasna ara
cak bir ey yoktur; nk o, bir lm dzeninde bireysel
karmaa anlamna gelmektedir. Onu bu ekilde kuram
sallatran psikanaliz ise ayn izgide yer alan dier disip
linler gibi bu lmcl ayrm onaylamaktan baka bir ey
yapmamaktadr.
Bilin, bilinalt, st ben. sululuk duygusu, muurn,
bask altna alma (bastrma), birincil ve ikincil sreler,
fantazm, nevroz ve psikoz. (Herhangi bir sistemin deil)
Bizim sistemimizin rettii bir temel ve annda alglanma/
anlalma biimi, yani bir koda dntrlm ruhbllinsel aklnuny kabul ettiinizde bu terimlerin hepsinin bir
ie yaradklarn grrsnz. Kod ise kar konulamayan
gcn, her biri zaman iinde zel aratrma vc egemen
hr bilim dal olarak ortaya kacak farkl evrenlerin yoru
muna borludur. Ancak ruhblim btn bu alanlar arasn
da gelecei cn parlak olondr. nk tm vahi, ortalkta
dolanan, ters, simgesel sreler bu bilim dal tarafndan
bilinalt adna zapturapt altna alnp yorumlanmlardr.
Cstclk bu alan, inanlmaz bir saygszlkla radikal bir z
grleme" eyleminin ana temas olarak sunulmaktudr!
Burada lm bile lm itepisi ad altnda zapturapt altna
alnmaktadr!
Radikal bir psikanaliz kuram arzulayanlar aslnda
lm ilepisini Frcud ve psikuna'.izc kar kullanabilirler.

Preud'un gelitirdii psikanalitik kuramda lm itepiM


deneysel bilim anlayna tamamen ters dc bir ey ola
rak kabul edilmelidir. Bu lm tcpisi yorum u ne akla
gelebilecek en son yorum ne de en radikal zmdr. Bu
ters y z edilm i bir lm tcpisi formldr. Uu form
l yadsyanlar hakldr, yoksa psikanaliz furyas iinde
F reu d u doru drst anlamadan, onunla birlikle bu fo r
ml onaylayanlar deil, l m itepisi daha nce ortaya
km olan ekonomik, cnerjetik, topik hatta psiik tm
bak alar ve dzenekleri ap geerek sanal dzeyde
onlar anlam sz klm aktadr. Daha dorusu sahiplenm e
ye alt XIX. yzyla zg bilimsel mitolojiden miras
kalan itepisel mant anlamszlatrmaktadr, l m
itepisi kavramndaki "iron i vc bu kavramn yol at
inanlm az vc zlm esi olanaksz paradokstan sz eden
Latan, belki de bu olay fark etmiti. Psikanaliz, tarihsel
adan, barna basmak durum unda k ld en tuhaf o
cuu dourm u olabilir, ancak psikaraliz adl aynadan
yansyan bir lm yoktur, l m her eyi belirleyen total,
radikal bir ilke gibidir. Bu konuda bask altnda tutma ya
d a libidinal bir ekonom iye ihtiyac yoktur Birbiri pei sra
ortaya kan oyalayc kuramsal aklamalarla enerji he
saplar umurunda bile deildir. Hatta bilinaltn dlad
bile sylenebilir l m btn bunlar Eros'u oluturm aya
ynelik bir m akine, tm dierleri gibi bozup darmadan
ettii pozitif bir yorum lam a makinesi olarak grmektedir.
Bir kar amallk ilkesi, speklatif adan radikal bir var
saym. m ctackonom ik. metapsiik, metaenerjetik, metnpskanalitk bir ey olan lm (itepisij bilinalt tesi bir
yerlere aittir, l m itepisi psikanalizin elinden alnarak
kendisine kar kullanlmaldr.

BATAILLE'IN LM ANLAYII

Psikanalizin lm e bak ok radikal gnm ckle birlikle


yin e dc bir eksiktik, yan itepisel zorlamann yinelenm esi,
inorganik srekliliin sonunda kavuaca bir denge d-

nccsi, younluk vc farkllklara en ah dzeye doru g i


den bir gerilem eyle son verilm esi, lm entropisi, itepileri
koruma. Nirvana eksikliinden kaynaklanan bir denge d
ncesi zerine oturtulm u bir baktr. Bu kuramla eko
nomi politik arasnda kitr.i benzerlikler vardr. Multhusu
ekonom i politik gibi psikanalizin de amac lm e kar
mcadele etmektir. nk ekonom i politik varln bir
eksiklik dncesine borludur. Bir baka deyile lm
burada her trl m uhasebe ileminin kendisinden kaa
mad bir kr nokta, km az bir sokaktr. Deerlerin dei
toku edilmesi ve edeerlikler oyunu ancak lmden kurtulmakla mmkn olabilm ektedir, lmn mikroskobik
dozlarda enjeksiyonu, hemen annda, ylesine bir/azlalta,
ylesine bir elikiye yol aacaktr ki, sonu olarak deer
oyununun tamamen kt grlecektir. Ekonomi politik
bir lm ekonomisidir; nk kendisinden kamaya a
lt lm, ektii sylevin iine gmmektedir. Bunun
tersini yapan lm itepisysc, alp geilm esi olanaksz
bir ama olan, lm e zg bir sylevdir. Bu ters ancak
tamamlayc bir sylevdir, zira nirvana (l deerin sonsu
za dek srebilecek birlktirim i ve yeniden-reimi| ekonomi
politikse o zaman lm itepis de bu hakikat vc samal
ifa eden eydir. Ancak bu ii sistemin terimlerini kulla
narak vc lm e ideal bir itepisi (nesnel ama) grnm
vererek yapm aktadr Mevcut biim iyle lm itepisi gn
cel sistemin cn radikal yadsnmasdr. Ancak bunu yapt
zaman bile ekonom i politie zg kasvetli bir dgcn
yanstm aktan baka bir ey yapm am olmaktadr.
Batallc, lm bir gerilim ayarlam as vc denge ile
vine sahip bir ara, itepi ekonomisi olarak grm ek yerine
tam tersine onu denetlenm esi olanaksz dei tokular,
an bolluk vc fazlalk olarak kabul etmektedir. Her zaman
bir fazlalk olarak grlen lm, lm den kopuk bir y a
am n aksadn kantlamann yan sra, yaam n ancak
lm ierdii ve onunla dei toku edilebildii lde var
olabileceini, aksi takdirde deerin sreksizliine, yleyse
kanlm as olanaksz bir iflasa m ahkm olduunu kant-

tomaktadr. Yalnzca yaam n var olmasn istemek, ya l


nzca lm n var olmasn salamak dem ektir." lm n
yaam n yapt bir hatann sonucu olmad, lmn biz
zat yaam tarafndan arzuland ve onu ortadan kaldrma
gibi lgnca (eksnomiye atj bir dnce, lm yaamn
merkezine yerletirmek anlamna gelmektedir. Ancak bu
kez. ln i karartc ve sonu olmayan bir hilie bnse
inektedir. Biyolojik adan: "Dnyann yapay bir ekilde
rgtlenm csinininsanyaann uzataca gibi bir dnce
insana afakanlann basmasna neden olab ilir' {Erotizm).31
Ancak bu simgesel bir karabasana benzeyecektir: nk
iinde yaadmz evrende karabasan sradan bir olaslk
tan ok her an kar karya kaldmz bir gereklik, yani
lmden (fazlalk, eliki, ba, kurban etme, harcama ve
galeyan) ve bu d.rumda gerek yaamdan yoksunluktur,
lm den vazgeiyor ve harcamak yerine biriktiriyoruz:
Gerekte arzu nesnemiz ola lm, srdrdmz ya
ama ekliyoruz... lmek yerine kendimizi gelitiriyoruz.
Lks ve msrifliin ilevsel muhasebeye stnlyle l
mn. retim ve biriktirme adl tek ynl bir amaca sahip
yaam a stnl.
insan yaamn bir Inlt olarak kabul edersek, insann
cannn, kuyglandnc boyutlara varan bir msriflik, hatta
kayglanmaya izin verilmeyecek bir aamay bile ekebile
cei ylenebilir. Gerisi ahlak palavralardr.... imizdeki
o durulmak bilmeyen kprdanma, lmden bize zarar ver
mesini istemektedir.
l m ve cinsellik Freuddn olduu eihl kart ilkeler ek
linde atacaklarna ayn dngde, sreklilik denilen ayn
dngse! devrim sreci iinde dei toku edilmektedirler.
Cinsellik karlnda denmesi gereken bedel* lm de
ildir. Karmak canl varlklar kuramnn her blmnde

13Bu eserin bir eviriri iin bkz. Erotizm, cv. M. Mukadder Yakubolu. Ankara, 1993. |ed. notu.)

karmza kan bir tr edeerlik (tek hcreli canl hem


lm sz hem de bir cinsiyetten yoksundur). Uygarlk ve
Honutsuzluklan'nda olduu gibi, cinsellik, lmn gelii
gzel bir ekilde ayartlmas anlamna gelmemektedir. Bir
baka deyile lm ve cinsellik karlkl enerji dei tokuunda bulunmakta ve birbirlerini yceltmektedirler. Ne
birinden ne de dierinden vazgemek s konusu deildir;
bir baka deyile, yaam ve lm birbirlerinden ayrd
nz gn ekonominin denetimi altna girmektedirler. Bir
aradayken ise birlikte ekonom inin tesine gemekte, yani
len vc harcama dzenine ait olmaktadrlar (Bataille iin
bu erotizm, yanil l m v e cinsellik arasnda hibir farkn
bulunmamas* anlamna gelmektedir:
lm vc cinsellik doann saysz cinli varlkla birlikte
kutlad bir lenin en arpc anlardr. Her ikisi de snr
sz birer harcam a anlam na geldiindin, dou her varla
zg bir nitelik olan yaayp gitme arzusunun tersi sayla
bilecek bir ekilde davranmaktadr.

Ktln/yokluun sreye dayal izgise! bir ekonomi an


layn dayatt yerde ulen dngnn yinelenmesidir.
nk Frcudun tekrarlardan oluan lm adl gerileme
den baka bir k nerm edii bir yerde dngse! devrim
yaam vc lm araclyla yinelenmektedir.
y ley se Bataille lm , lszlk ve anti-ekonomi
ilkesi zerine oturan bir ey gibi grncktedr. Buradan
yola karak lks metaforuna, lmn atafatl karakteri
ne ulalabilmektedir. Onun iin yalnzca gsterie ynelik
vc yararsz harcamann bir anlam vardr, likonom inin bir
anlam yoktur. Yaama egemen bir yasaya dntr
len ekonomi bir kulntdan baka bir eye benzemezken,
zenginlik vc lks bir ekilde dei toku edilen lm, yani
yatrm vc edeerlikler dnyasndan kaarak yok edil
mekten baka bir ie yaram ayan kurban etme ve lanetli
pay" anlamna gelmektedir. Yaam her ne pa ha sna olursa
olsun srdrmek zorunda oldutunu bir gereksinimse,
bu durumda, lm kendisine paha biilmeyecek bir lks

demektir. Yaant: deer ve yararllk tarafndan ynlen


dirildii bir sistemde, lm, yararsz bir lkse, tek olas
alternatife dnmektedir.
Bataille. bu atafatl cinsellik ve lm bulumasn
sreklilik, bunun kart olarak grd bireysel varolu
ekonomisiniyse sreksizlik olarak nitelendirmektedir.
Amallk sreksizlik dzenine aittir; nk amall
salglayanlar lml (sreksiz) varlklardr. Salgladklar
tm amallklarsa sonunda tek bir amalla, yani kendi
lmlerini amalamaya dnmektedir.
Dizler lml (sreklilik tamayan), anlalm as olanaksz
bir serven yaadktan sonra lek bana lp giden ancak
bu nrnda yitirmi olduumuz srekliliin hasretini eken
insanlarz.

Oysa lmn bir amac yoktur. Bireysel varln amal


lnn sorgulanmasna yol amakladr. Erotizmd e yle
denmektedir:
Bedense] erotizm, partnerlerden birinin vnrlma tecavz
etmekten boka bir anlam a sahip otablir mi?. Normal
konumda bir oyun partnerinden baka bir .ey olmayan
da kapal tekil varln yaps erotik uygulamayla yok
edilmekledir.

Bir iletiim, bir kimlik kayb ve fzyona yol at lde


erotik plaklk ldrmeyle edeerli bir eydir. Eros, olu
turulmu yaplarn zlmesinin yol at byleyicilik
dernektir; enerjileri birbirlerine balayan, onlar her zaman
daln st birimler halinde bir araya getiren Freud'un Eros
anlaynn aksi bir yaklam. Eros konusunda olduu gibi
lm konusunda da sz konusu olan ey. srekliliin,
elden geldiince sreksizliin iine yedirilebilmesidir; bir
baka deyile bu, totnl sreklilikle oynanan bir oyundur,
ite bu anlamda "korkunun bizi iine ittii bireysel srek
sizlikten kopu olarak nitelendirilebilecek lm, kendini
yaamdan daha saygn bir hakikat olarak sunmaya al
maktadr". Freud da farknda olmadan kesinlikle ayn eyi

sylemekle birlikte sz konusu olan ayn lm kavram


deildir.
Fred, lm bizzat yaama zg bir eilmenin so
nucu olarak grememekten ok, yaam snrlandran her
eyin tersine dndrlmesiylc lszlk vc korkuyu at
layp. lm nihai bir itepi haline getirerek yaama ait
gecikmeli bir denkleme dntrmesidir. Tekrar bal a l
tna yerletirdii lmden kurtulmaya alarak, (galeyana
gelmcyil comay atlamasdr, l m bir ayrma ya da bir
gerileme deil, bir tersine evirme vc simgesel bir meydan
okumadr.
Yaadn unutmu vc taunlarn arzularm ngrp ann
da yerine getirmeye alan lml insanlar, doal olarak,
bir kez kendi kendileriyle yz yze geldiklerinde kendile
rini lme gtren en ksa yolu semektedirler. Kendine
ramen bylendii o belirsizliin hasretiyle yanp tutuan
alayan du. ayn ekilde, bir sarho gibi kaynda kovaya
srayarak, uysal denize ulamaya almaktadr... Denge
yitimi byleyici boyutlardadr. Halklar hep birlikte lm
cokusuyla yanp tutumaktadrlar. (Yunanllar zamann
d a K santhosla bir kent vard| B r t s n cmertlii onlan
fena halde kzdrmt. Yangn balad srada, bir yandan
kenti kuatrken bir yandan da onlara yardm eli uzatyor
d u Oys onlar askerlerini surlarn zerinden aa atarak
atei harlatp, bundan keyif alyorlard Briits onlara elini
uzatt srada korku ve cokuyla kendilerinden gemi bir
halde erkek ve kadnlar alevlerin zenne atlyor, savan
ortasna braklvcrilcn y a da babalarnn kalkannda ta
nan ucuklar lyorlard. Bunu yapmalar iin kendile
rine meydan okumaya gerek kalmamt. Bu davrann
kkeni daha derinlerde yatmaktayd ok eskiden Pereler
tarafndan tuzaa drlm , keye sktrlm atalar
da kenti yakm vc sazlklar arasndan kap kurtulmaya
almlard. Onlarla birlikte evleri ve tapmaklar da alev
ler tarafndan yutularak ge doru savrulup gitmilerdi
Torunlar b u olay unutmamlard..

H&derlin ('Halkn Sesi*)

Y a a m ve l m n d ei to k u ed ilm e s recin de y a a m k a r
l n d a den eb ilecek e n b y k m eblan l m o ld u u n u
iddia ed en n eri b ilim se l geerliim yitirm i d u r u m d a d r ;
bilim in b u h a k ik a t la ilgilenm esi so n su z a dek y a s a k la n
m tr. B ataille erotizm k o n u s u n d a yle der:
k i s e v g ilin in b ir lik t e li i t u t k u n u n ( n y s c . b u b ir lik t e
lik , l m e y a p la n b i r t r a r , ld r m e y a d a n t ih a r e t m e
a r z u s u o la r a k g r lm e k t e d ir ... m s n n r s r e k li o la r a k i
le r in e e k e r e k e m e n v c b ir a n la m d a o n la r l m le z d e
le t ir e n y n n k la r . d e lik le r , d ip s iz k u y u la r .

B u r a d a h e rh a n g i bir n e sn el iliki, h erhan gi b ir y a s a y a


d a d o a l z o ru n lu lu k ta n s z ed eb ilm ek olan ak szdr. L k s
vc l s z l k , bir a m a c a s a h ip o lam ayacak lar gib i v cu t
y a d a d n y a n n h e s a b n a d a gerilcm ez.cr. l m iin dc
a y n ey geerlid ir, b u m e y d a n o k u m a d zen in e ait s im g e
sel, gsterili l m biyolojik l m n tersine h e rh an gi bir
v cu t y a d a d o a y a ait deildir. S im geselle ge rek y a d
bilim seli b irb irin e k artrm am a k gerekir.
O y s a B ataille d a b u hatay ilem ektedir:
U cu za

re tm e k

h a rca r, c m e rt e

in s a n c a

b ir e y d ir , r ic g a

h e s a p la m a d a n

k u rb a n ed er.

tdcal b ir m s r if olan doay id ea l m u h a se b ecile r o la n e k o


nom istlere k a r k u lla n m a k niye? L k s de ek onom iden
d a h a d o a l" bir ey deildir. K u r b a n etm e ve k u r b a n etm e
y o lu y la y a p la n h a rc a m a , g n d e lik y aam n b ir p a r a s d e
ildir. B u y a n lg B ataille' y en id e n retici cin se llik vc e ro
tik h a rc a m a y b irb irin e k a rtrm a s n a n ccen o lm u tu r:
Y e n id e n - r e t im in y o l a t l s z l k le l m
s z l

t n la y a b ilm e k i in

a d l l

h e r ik is in d e n d c y a r d m

is te

m e k g e r e k iy o r .

O y sa y e n id e n - re tim m evcut haliyle t r asnd an l s z


bir ey d e ild ir. Bireyin l m n ierdii z a m a n bile bu
pozitif b ir ek o n o m i ve ilevsel b ir l m eklinde o lm a k t a
d r K u rb a n zelliine s a h ip l m se retkenlik vc y eniden

retkenliin kartdr. Butaille'n dedii g;b hedefi s rek


liliktir, nncak bv* bir yasam dzeni anlam na gelen trn
sreklilii deildir. O ysa znenin iinde kaybolup gittii
cinsellik ve lm adl radikal sreklilik her zam an iin bir
dzenin ortadan kaybolm as anlam na gelm ektedir. Arzu
nasl gereksinim stne oturm uyorsa, bu radikal s rekli
lik de yeniden retim stne oturm am aktadr. Gsterie
ynelik harcam am dn gereksinim leri honut etm e gibi bir
amac yoktur; radikal sreklilik erotizm in biyolojik ilev
selliini yadsm aktadr. T re zg yasada kurban etm enin,
kurban etm e am al yok etine, oyun ve harcam ann srla
rn kefetm eye alm ak bunlar ilevselletirm ek d em ek
tir. Bu ikisi birbirinin devam deildir. Erotik lszlkle
cinsel ve yeniden retici ilev arasnda hibir ortak payda
yoktur. lm deki sim gesel lszlk ve bedenlerin biyo
lojik yok olular arasnda da hibir ortak payda yoktur.'1

Ununla her e y i brbrin* kanm n nl.sd olduka yksektir,


nk Aln ve cinselliin biyolojik adan karm ak varlklnrn
ZR organik b-.r ortak yazgy sahip olduklar d n lm ek
tedir ki. b u n u n lm ve cinsellik arasndaki sim gesel ilikiyle
hibir benzerlie sahip olmad sylenebilir. Birincisi genetik
kodun yararlan arasnda yer alrken kincisi toplum sa) kodlar
ya da yap sm im sreci indr y er almaktadr. D a h a d oru su
kincisinin biyolojik bir edeerlisiyle hibir yerde karlam ak
m m kn olmad gibi bir say ya da dille ifade rdeblm ek de
olanakszdr. O bir oyun bir m eydan okum a ve keyif almadr
Birinciyle oyun oynayp dalga gemekledir. kisi arasn d a, yani
cinsellik/lm arasndaki e r rk v c simgesel iliki, dei toku
kopukluunu ap geerek yaam n tam am n kucaklayan top
lum sal bir yazgya dnmektedir.
VVeissmann'a gre, som a (organizmay yeniden retm e
yen hcrelerin tamnmj lm cl bir eyken dlleyici plazma
lm sz bir eydir. Tek hcreliler gc! dzeyde lm szken,
lm farkllk arz eden ok hcrelilere zg bir eydir. O n lar
iin lm olas hatta rasyonel (bireyse) yaam n snrsz sresi
yararsz bir lkstr. Uataille iin lm tam tersine 'irrasyonel*
bir lkstr) bir eydir, l m canhlarm ok pe tarihlerde sahip
olduktan bir eydir. Canl trler tarihinde cinsellikle ayn z a
m an da ortaya kmtr.

Burada dculc ya dn biyolojik aklamalarn etkisi al


tnda kulan Bataille, yeni bir aama gibi sunmaya alt
bir tr sreksizlik eiliminden sz etmektedir: Yaama/
srp gitme arzusu her canlya zg bir eydir.* Snrsz
bir youn rnerj tketimi ve yok etme trnden bir zevke
ar dknlkten ibaret doaya kar, insan kendini
yasaklar araclyla korumaya almakta, kendisine d o
adan geen bu lszlk ve lm itepism e kar tm
g c y le m c a d e le im ektedir (oysa ou direni hep gei
ci olmutur, insanlar iddet ve lme kar asla kesin
bir ekilde hayr diyememilerdir*). Bylelikle Batallc'da
Ises Lmbcs du Paafique (Cuma ue^o teki Ada. Trkeevins iin kz. Mictel Toumier, Cuma veya Pasifik Amfi, ev.
Meli* Ecc. Ayrnt, 1994 - cd. notu.) balkl metninde Toumier
de keza yle demektedir: Cinsellik ve ftln ansnda ok uk
bir uyum vardr. .. Dlleme srasnda, zaten her zaman gizliden
gizliye gerekletirilen, bireyin tr adna kurban edilmesi konu
sunda srar ediyordu. Ona gre cinsellik, trn bireyde kar
lalan canl, tehdit edici ve lmcl ifadesidir. Dourmak, ysni
kuan eski kua masumane ancak acmas/ bir ekilde hi
lie itmesine yol amak demektir... Bu yzden cinsleri birbirleri
ne iten igd lm igdsnden baka bir ey olnmaz. Dca
bu oyunu intanlardan gizlediini sanmt, oysa bu apak, ef
faf bir oyundur. Bu. grne gre sevgililerin, kendini kurban
etme konutunda akla gelebilecek en lgnca eyleri vapikUr
bir srada, egoiste bir zevk almay srdrdkleri bir oyandur."
Doru bir masal olmakla birlikte lm ve biyolojik cinsellik ma
sndaki banty kantlamaktan baka bir ie yaramyor. JCm
adl kararname aslnda cinsellikle ayn arda ortaya kmtr;
unKu cinsellik ilevsel bir blmleme erdiinden doaldan
bask altnn alma dzenine havale edilmitir. Oysa bu ilevsel
blmleme tep dzenine deil, ftyumsr.'u ait bir eydir. Ketdiiyle belli bir toplumsal iliki biiminde karlalmaktad r.
Vahiler, ctrselli, bizim yaptmz gibi zcrklctimcmektrdirler. Onlar lintaillcn betimlemesine daha yakndrlar: fzyen
yoluyla yeni bir an lam/gr nm kazman organlar oyunu uca
insan kcr.d:n|i]dcn gemektedir/ kaybetmektedir
Bu yzden
hem VVeissrrann'dan yana lcm de ona kar olmak yani: C/v
(vc cinsellik) ok ge tarihlerde toplum ve insann mlkiyetine g?
tnlmitir* (F.mrz'M demek gerekiyor.

harcamann (bir msriflik modeli olarak doa) doal bir


Tanmyla birlikle en az onun kadar lzsel ve ontolojik bir
tanma sahip ekonomi (zne sahip olduu konumu ko
rumak ister, ama ona bu temel arzuyu yaatan nedir?)
zerine oturtulan, ilk balangtaki kurban etme ve lm
cokusunun Hristiyanlk ve sapkln** sunduu ekici
eyler sayesinde giderek ortadan kaybolduu, bir tr znel
yasak ve yasak ineme diyalektii retmitir, n em li bir
metafizik deiiklik UnrsmHn. lmn, ekonomik rgt
lenmeye meydan okumasnn anlamn yitirdii, sreklilik
ve sreksizlik stne oturtulmu bir tr nesnel diyalektik
olumutur.
Bununla birlikte lszlk ve lks stne oturtul-

** Bataillc'n "lszlk" zerine oturtmu olduu b u bak sk


sk yasak ineme tuzana dmektedir. Temelde Hristiyan
olmakla birlikte (gncel psikanaliz ve lenle rahatlama zeri
ne oturtulmu tm zgrlk* ideolojiler tarafndan payla
lan) bir yasak vc yatak ineme diyalektii ya da bunlar ze
rine oturtulmu bir mistik dnce. leni bir yasak ineme
es'citjine dntrdk; nk bizim kltrm zn temelini
yasaklar oluturmaktadr. B u len fikrini belirleyen ey de
bask altnda tutmadr. Bylelikle onu. yasa n plana kar
mak ve toplumsal dzeni glcndirmcklc sulamak mmkn
olmaktadr izgi (/I eklinde oluturduumuz bir engelin te
sini ve bensini dlemekten aciz olduumuz iin, ilkel leni
de ayn trden bir zmlemeyle onurlandrmaktayz! Btn
bunlarn kkenindi kesintisiz bir izgi eklinde srp gelen
dzenimizin temel emas (bizim kltrmz ynlendiren
"do biim*' d a m a b'.r sun vc mtnnrao dncesine dayal
dr) yet almaktadr. Kurban treni gibi ilkel len de bir yasak
ineme olay deil bir tersine evirme, dng sel bir devrimdir.
Yasak izgisine/engeline gerekten son verebilen tek biimdir
Bunun tersi olan yasak ineme vu da bask altna alnm
enerjilerin zgierilmes'nc ait dzendey se ulalan sonu
yasan zorla tekrarlanmasdr, yleyse lszlk yalnzca
tersine evrilebilirlik ve dngy kapsamaktadr, burada yasak
ineme yoktur. "Ekonomik dzende her trl retim yenidenretimden baka bir ey deildir. Simgesel dzendeyse her tr
l ycniden-tlnet.-nrec.m anlamna gelmektedir

mu Bataille'm lm anlaynda, pskanalitik yaklam


la. psikanalize zg bireysel ve psiik devinimin cimden
kurtarlabilccek bir evler kalmtr. Sz konusu olan ey
ekonominin ayarnn temelinden bozularak, nesnel bir
ekonomi politik aynasyla birlikte; bask altnda tutma,
bilinalt ve libidinal ekonomiyle ilgili her eyi tersinden
yanstan aynay da paralayablmc ansdr. Bu knlp da
lm ayna paralarnn tesinde, lecei srad aynada
yeniden kendi yansm asyla karlaan Prayl rencide
olduu gibi, bugn bizi bekleyen baka eyler, yani vcut,
varlk ve zenginliklerin inanlmaz bir ekilde harcanp git
mesi demlen ey vardr ki, bu durumu ngren c gzel
aklama Balalle'daki lm figrdr.

NEREYE BAKSAM KEND OLM/MU GRYORUM


NEREYE 8AKSAM LM BEN DLYOR

Drcnll lm Biyolojik lilm


Biyolojik lm ters y z edebilme olanakszlyla bu l
me zg nesnellik ve dzen anlay modern bir bilimsel ol
gudur. Bu, bizim kltrmze zg bir eydir. Tm dier
kltrler lm ncesi bir lmle yaam sonras yaamn
var olduunu ve lm yaam dan ayrabilmenin olanaksz
olduunu dnmektedirler. lm teriminin ynu ya da
yaam teriminin zorunlu olarak lm ierdiini varsayan
dnceye, kesinlikle belirsiz bir yaam ve lm dn
cesiyle kar kmak ve simgesel dzende bunlarn zerk
letirilmesinin mmkn olmadn sylemek gerekmekte
dir. Bu dzende lm bir mddetin sonu deil, yaamn
bir paras |nance) ya da yaam , lmn bir parasdr.
Oysa bizin modern lm anlaym z bambaka bir d
nce sistemi tarafndan ynetilmektedir Bu dnceye
gre bir makine ya alr ya da almaz. Keza biyolojik
makine ya ldr ya da canl. Simgesel dzendeyse byle
soyut bir kodlama yoktur. Hatta biyoloji insann doduu
andan itibaren lmeye baladn kabul etmekte, ancak

bu tanmlamay yine dc ilevsel bir ereve iine oturt


maktadr. Yaamn lme eklemlenmi vc yaamla dei
toku edilebilen bir ey. yaamn doruk noktas olduunu
sylemekse bambaka bir eydir O hakle yaamn lmle
sonulanan bir srece dntrlmesi sama bir eydir.
lm bir kayp ya <ln bir sre sonunda karlalan bir
eyin edeerlisi olarak grmekse daha da sama bir ey
dir. Bu durumda yaam ya da lme herhangi bir ama
yklenemez, bir baka deyile, lme zr herhangi bir
tanmlama ya da zamansal dzenlilikten sz edilemez.
Yaamdan lfm c gidildiini syleyen ve tamamen
gelimcci bir dnce evreni iinde yayoruz. Burada
biyoloji vc metafizik birlikte bir zne illzyonu destekle
mektedirler; bu arada metafizii alt etmeye alan biyoloji
onun bir uzantsna dn inektedir. Belli bir anda len bir
zneden sz edebilmek bile mmkn deildir. "Bize ait*
(vcudumuzun, nesnelerimizin, dilimizin! her parann
yaamaya balad andan itibaren lmeye baladn vc
daha hayattayken yasnn tutulduunu sylemek dnhu
gereki olacaktr. Bazlar bu ekilde daha lmeden ya
va yava yaadklarn bile unulnbilmektcdrler. Brecln"n
arksnda rmakta yzen lxulmu kzn cesedim unutan
Tann gibi:
Lind es gescJah. dos Goi sic .'i.-nclh.'ict uergass,
Zue'sl dass Gesichl, d a r die Hrde, und zdetzt das
Haar..
Tann sonunda yava yava nce onun yzn,
daha sonra ellerini ve nihayet salarn unutur...

Her n kimlik deitiren zneyi Tanr bile unutmaktadr.


Bunun biyolojik lmle hibir ilikisi yoktur. Biyokimya

15Bilim asndan lmn teknik anlamda giderek belirsizlemesi


ilgin bir hal atyor rnein kulp durmas, sonra yatay clektroansefalogram. s o n r a ... dala nc olsun B u nesnel gelime tesi
bir eydir bir baka deyile bilimin lam merkezinden, lm ko
nusunda simgesel

b ir

bellisizlik. kararszlk yaylmaktadr.

kutbunda cinsellikten yoksun tek hcreliler lmn var


lndan habersiz bir ekilde blnp oalmaktadrlar
(genetik kod <ln lmden bihaberdir, bir baka deyile,
bireylerin yazgsnn tesine geerek hibir deiiklie u
ramadan bir insandan dierine aktarabilm ektedir)- Sim
gesel kutbundaysa yine lm/hilik diye bir ey yoktur;
nk yaam lme, lmse yaama evrilebilmektedir.
Bilinli bireysel znenin iinde devindii o sonsuz k
klkteki landaysa, lm, tersine evrilemesi olanaksz
bir anlama sahip olmaktadr. Bir olaya bile dnememekte, yani gereklemeden nce yaanan bir mite benzemek
tedir. Bir kimlie sahip olabilmek iin zne bir balang ve
bir de son mitine ihtiya duymaktadr. Gerekteyse ortada
zne diye bir ey yoktur; nk zne de yz, eller, salar
gibi -hatta onlardan nce- lmn tcpisinc dnt
sonsuz bir dng, sam bir snflandrmaya tabi tutuldu
u bir sre iindeki yerini alarak, baka yerlerde dolan
maktadr. Yaamn her alannda karlatmz bu lme
by yaparak, onu, beden adl belli bir zaman ve mekana
tamamz gerekiyor.
Biyolojik lmde, beden ve lm, birbirlerini ycelt
mek yerine birbirlerini etkisiz hale getirmektedirler. Biyolo
j i asndan ruh ve beden ayrm temel bir olgudur. Bu ikili
sre tarafndan nesnelletirilerek arta dntrlen
beden bir tr lme benzemektedir; lerek intikam alan
kt nesne gibi. Bylelikle vcut ruh sayesinde deneysel,
nesnel bir cinsiyet, kayg ve lme mahkum edilmi bir
olguya dnmtr. Bu zihinsel kopukluk sayesinde,
ruhun somutlat bir gereklie' dnen vcut, ancak
lme mahkm edilebildii lde var olabilmektedir.
O halde lml beden, lmsz ruhtan daha "somut*
bir ey deildir ile r ikisini de ayn dnce retmi olup
onlarla birlikte ortaya onlar tamamlayan iki nemli meta
fizik dnce kmtr. Bunlardan biri ruhu (tm ahlaki
dnmleriyle birlikte) ideal varlk olarak kabul etlerken;
dieri vcudu tm biyolojik uzantlaryla birlikle "maddelctirmcktcdir*. Biyoloji de herhangi bir Hristiyan ya da

kartezyen metafizik drnce gibi ruh ve beden aynm s


tne oturtulmu olmakla birlikte artk bundan sz etm e
mektedir. Artk ruhtan sz edilmemektedir; nk bu kav
ram ideal bir ilke olarak bilimsel ahlak disipliniyle gerek
ve dnya stnde gerekletirilen yasal bir teknik ilem
sayesinde nesnel" materyalist ilkeleri de kapsamaya ba
lamtr. Ortaada ruhtan sz edenler bedenin gster
gelerini", teknik ve aksiyomlaryla birlikte toplan "beden
olmayan" tarafna geen biyoloji biliminden daha iyi ak
lyorlard (Octavo Paz, Conjorctions et Disjonctions).

Kaza vo Felaket

Modern ve burjuvaziye zg aklclkta lm konusunda


bir paradoks vardr, lm , kutsallkla ilikisi olmayan,
doal ve tersine evrilmesi olanaksz b ir ey olarak grmek
tam bir "Aydnlanma" dnemi davrandr. Oysa bu d
nce burjuva aklclnn ilkeleriyle tam bir eliki iin
dedir: bireysel deerler, snr tanmayan bilimsel gelime,
her alanda egemenlik altna alnan doa Doal bir olgu ya
dntrlerek etkisiz klnan lm giderek byyen bir
skandafa benzemektedir. Octnvio Paz, kendi Kaza kura
mnda (Con/om-ftons et Disjonaions). bu olay ok gzel bir
ekilde zmlemitir:
Salgn hastalklarn stesinden gelen modern bilim bize
dier doul felaketler konusunda d a inanlr aklamalar
sunmutur. Bu aklamalara gre doa bizim sululuk
duygumuzun emanetiliinden vazgetii bir srada. tek
nik kaza kavramn yayp, genileterek onu inmamen farkl
bir eye dntrmtr... Gndelik yaammzn bir par
as haline gelen Kaza udl hayalet bizi uykusuz brakan
bir saplantya dnmtr... Fizikteki belirsizlik ilkesi ve
Gdcl'n mantksal kant tarihteki Kazann edeerlisidir...
Aksyomatk ve belirleyici sistemler tutarllklarn yitirin
ce. ortaya kapatlmas olanaksz bir uurum kmtr. Bu
uurum bir gereklikten ok sistemsel bir zellik ve siste
me ait bir eydir. Kaza bize zg politik dzenlere ait bir
hastalk ya da istisnai bir olay deildir. Bizim uygarlmza

ait dzeltilebilecek trden bir hata da deildir Kaza; bi


zim bilim, politika ve ahlak anlaymzn doal bir sonu
cudur Koza bize zr Gelime dncesinin bir paras
dr . Kaza, zorunluluk adl bir paradoksa dnmtr,
bit baka deyile, kaza, kendisinden kanlmas olanaksz
bit zorunluluk olup, zgirlRn belirsizliine sahiptir Ma
teryalist bir bilime dntrlen herlen olmaym Iruhundan ayrlm beden m| eyse terrn eanlamlsdr Koza,
taptmz akln niteliklerinden biridir . Hristiyan ahlak,
bask yapma gcn akla devredince, bu insanst g
dc ahlkn: yitirmitir. Hu olay Azicklcrdrki korkunun geri
dnne benzemekte birlikte herhangi bir kehanet nitelii
tamad gibi ilahi bir zellik dc tamamaktadr. Hu akl
yrtmeye inanmak gerekirse felaketin sradan ve sama
bir eye dnmesinin ncdcu. Kazann, kazadan baka bir
ey olamamasdr.
Normallemeye alan bir toplum ortaya nasl deliler ve
anormallerin kmasna yol atysa, doann, derinle
meye alan bir akl tarafndan tekniin denetimi altna
alnmasyla organik doann" aklszl denilen ey de
felaket ve bozukluklara yol amtr Bu tahamml edil
mesi olanaksz bir akldlktr zira kendi bana buyruk
olmaya alan akl elinden kardklarn dnemez hale
gelmitir. Bu akldl zebilmek olanakszdr; nk
bize zg bir kurban etm e ya da uzlama ritclnc sahip
deiliz, l m gibi kaza da sama bir eydir Bu bir scbotajdr. Yorulmak bilmeyen kurnaz bir eytan bu gzel ma
kineyi bozmaya almakladr. Kendinden nce gelenlerin
hibirine benzemeyen bu rasyonalist kfltr dc kolektif bir
paranoyaya yakalanmtr. En ufak bir kaza, en ufak bir
dzensizlik, en ufak bir felaket, bir deprem, ken bir ev,
kt havann bir sorumlusu olmas gerekmektedir. Btn
bunlar birer suikast giriimi gibi alglanmaktadrlar. Keza
sabotaj, terrizm ve hrszlk olaylarnn saysnda gr
len artn tpk dierleri gibi yorumlanmas da olduka ilgi
ekicidir Kaza m deil mi? Buna kim karar verecektir?
Bunun bir nemi yoktur; nk Octavio Poz'in zmle
dii Kaza kategorisi Suikast kategorisinin iine kararak

ortadan kaybolmutur. Rasyonel bir sistemde bu doal bir


eydir, bir baka deyile rastlant insan iradesinin elleri
ne braklamaz, yleyse her trl dzensizlik bir ktlk
gibi -y a da politik adan toplumsal dzene* bir sakln
eklinde- yorumlanabilir. stelik bu dorudur Kumlu
dzen iin doal bir felaket tehlike demektedir. Yalnzca
gerek bir dzensizlie yol at iin deil. |>oltik olan da
dahil olmak zere, bana buyruk her trl rasyonellii"
al aa ettii iin Tpk Nikaragua'daki depremin yol at
skynetim, felaket yerlerine gelen gvenlik gleri gibi
(Ermcnonville'dc den D C -10 seferber edilen gvenlik
glen miktar bir gsteri iin seferber edilenden ok daln
fazladr). Zira hi kimse kaza ya da felaketin tctiklcyccegi
lm itepisinin* olay hangi boyutlara ulatrabileceini
ve bu arada politik dzene kar bir olaya dnp dr.encyccein bilememektedir.
Tamamen aklc bir sistem ve bu sisteme zg mant
n doal bir sonucu olarak, her trl olay ve zellikle <le
lmn dman bir iradeye atfeden ilkel* bir bak as
na geri dnlm olmas inanlmaz bir eydir. Oysa tama
men ilkel olanlar yalnzca bizlcriz Iszn ona ilkelleri iine
dm olduklar ilkellikten kurtarma giriimine benze
yen, bize zg bir ilkellikten sz ediyorum) zira "ilkellerde
bu lm kavram kendilerini evreleyen tm varlklarla ya
plan karlkl vc elikili dei toku mantna uygun bir
eydir. Onlara zg toplumsal yaplanmalar erevesinde
doal felaketler vc lm bile anlalr eylerdir. Oysa bizim
lme yaklammz paralojik (yanl mntk yrtmeye
dayal) bir eydir. Bu. Aksiyomlarnn her alanda kesin
kes bir alnlmazla yol at akla zg bir paranoyadr,
l m kabul edilmesi vc zlmesi olanaksz bir ey. Ka
zay ise bir zulm biimi, peine taklm nesnel" yasa
lar arasnda yer almak istemeyen bir doa, bir maddenin
sana vc zalim direnii olarak gren bir mantk. Bu <la
44yle k. kimi politik gruplanl faili belirsiz u ya da bu kazay
veya suikast sahiplenmeleri yeterli olmaktadr; nk yapabi
lecekleri ek ey rastlanty ykcla dntebilmektir.

felaketi, kazay, suikast giderek daha byleyici bir hale


getirmektedir. Bir baka deyile bunun ad, akln peine
taklarak, kendi koymu olduu norm ve ayrcalklardan,
evrensel dzeyde bir intikam alma umududur.

'Doal" lm

Biyolojik lm tanm ve mantksal akln iradesine uyan


ideal ve standart lm biimi doal" lmdr. Bu, yaa
mn sonunda ortaya kan" normal" bir lmdr. Bu kav
ram yaamn snrlarnn geniletilmesiyle ortaya km
olup, bir biriktirme srecine dntrlen yaamda bilim
ve teknik bu niceliksel strateji iindeki yerlerini almlar
dr. Bilim ve tekniin amac, insanlar mmkn olduunca
uzun bir sre yaatmak deildir. Bir muammaya benze
yen simgesel lme son verilmesiyle birlikte yaamdan,
sermayeletni-yaarn (niceliksel deerlendirmeye) sreci
ne geite ortaya, yaamn uzatlmasn ieren biyomedikal bir bilim ve teknik kmtr.
yleyse doal lm eylerin dzenine* uygun bir
lm dncesinin kabul edilmesinden ok, lmn sis
tematik bir ekilde yadsnmas anlamna gelmektedir. Do
al lm bilim tarafndan dorulanan ve kendisine bunu
yok etme grevi verile t eydir. Bu lmn aka, evcille
tirilmemi doa konusunda olduu gibi (Batl doa' kav
ram her zaman iin bask altna alnm ve evcilletirilmi
bir doa anlamna sa liptir) insanlk d, akl d, sama
bir ey okluu anlanm a gelmektedir. yi lm, malubiye
ti kabul eden ve yasaya uyandr, bir baka deyile doal
lm budur.
Herkes kendi doal sermayesinden" sonuna kadar
yararlanabilmen; yaantsnn sonuna kadar* iddet ve
erken lmden uzak bir ekilde, bu sermayenin tadn
karma hakkna sahip olmaldr. Sanki herkesin hazr
baslm kk bir ytam emas, normal sre yaama
um udu', ksaca sank yaamla yaplm bir szlemesi*
varm gibi. Zaten toplumsal dzeyde bu yaklam doal

lm dc kapsayan bir yaam kalitesi talebine yol am ak


tadr. Yeni toplumsal szlemeye gre tm toplum, bilimi
ve tekniiyle birlikte her bireyin3 lmnden kolektif bir
ekilde sorumlu olmaktadr. cret art ve niceliksel ta
leplere benzeyen bu talep mevcut dzenin sorgulanmasna
yol aabilir, bir baka deyile nasl emek gcnn hakk
nn verilmesi isteniyorsa, bu da insanlarn hak ettiklerini
dndkleri bir yaam sresi talebi olarak grlebilir.
Aslnda bu hak da tpk tm d ici teri gibi baskc bir yar
glama dzenini gizlemeye yneliktir. Herkes bu hakka
sahip olmal, ancak yine herkes doal bir ekilde lmekle
ykml olmaldr. Zira doal lm ekonomi politik siste
mine zg bir ln biimi, zorunlu lm tipidir.
retim glerini en st dzeye karan sistem oluruk
(el emeinin ar yaygn" olduu bir sistemde klelerin
doal bir ekilde lme haklar olamaz, onlar alrken gcbermclidir).
ok daha nemli bir ey varsa, o da herkes kendi haya
tn yaona hakkna sahip olmaldr ihabeus corpus-habeas
Bu ise toplumsal yarglama dzenini lm alan
na tamak demektir. Her ey gibi lm dc toplumsalla
trlm. yani doal lmden baka bir ey olma ansn
yitirmitir; zira tm dier lm biimleri birer toplumsal
skandal olarak kabul edilmekte, yani yaplmas gerekenin
yaplmad dnlmektedir. Toplumsal gelime mi de
diniz? Hayr, bu bir toplumsal gelime deil toplumsaln
ln de kapsuyaenk ekilde geniletilmesi demektedir.
Her<csn istedii gibi lme hakk sonsuza dek elinden aln
maktadr. Bundan sonra herkes elinden geldiince utun
sre yaama zgrlnden bakasna sahip deildir. Bu
ayrca insann kendi yaamn herhangi bir snr tanma
dan tketmesinin yasak olmas anlamna da gelmektedir.

3 Z i r a g n m z d e b u s z l e m e r n z o r u n l u l u k t o p l u m s a l s
r e c in b ir p a r a s d r . E s k id e n u z u n y a a m a s z le m e s iy le z e n
g in lik

ve

k e y if a lm a

s z le m e s i e y t a n 'la im z a la n r d . B u g n

d e s z le m e v e u z a k k o n u s u n d a d e i e n b ir e y y o k t u r , y a n
y t a n h e r z a m a n k a z a n m a k ta d r .

Doal lm ilkesi ksaca yaam etkisizletirmek demek


tir. lm karsndaki eitlik sorunu konusunda da benzer
bir durum sz konusudur, bir baka deyile, demokrasi
ve edeerlik yasasna uydurulabilmes iin yaamn nicele
[yleyse lmn de hilie) indirgenmesi gerekmektedir.

YALILIK VE NC YA KUAI

Bilimin lm alannda kazand zafer burada da sistemin


rasyonel yapsyla elikiye dmekte, bir baka deyile
nc ya kua toplumsal ynelim asndan muaz
zam bir l yatrm haline gelmektedir. Toplumsal servetin
bir ksm [para ve ahlaki deerler olarak) kendisine her
hangi bir anlam yklenmesi sz konusu olmayan bir alana
gmlmektedir. Bylelikle nfusun te birlik kesmi eko
nomik adan parazit konumuna dmekte ve toplumdan
soyutlanmaktadr. lm n fethettii alanlar toplumsal
bir l andrmaktadr. Yakn bir gemite kolonizc edilen
modern dnyann yal insanlarnn, bu toplum zerin
de, eskiden kolonize edilm i yerli halklarn yallar kadar
byk bir arla sahip olduu sylenebilir. nc Ya
kua bir tr nc Dnyadr.
nc Ya kua yaamn marjinal, neredeyse asos
yal, somut hr dilimidir, l m ncesi bir getto, bir temdit,
koruma altna alnm bir alan; yalln tasfiyesi dem ek
tir. Canllar daha uzun sre yaayp, "lm 'dcn aldka
simgesel deerlerini yitirmektedirler. Srekli ertelenen bir

'* Bu olay emek gcnn maksimum dzeyde smrlmeinden


daha nemli bir eydir. Yallar konusunda bu du un btn
plaklyla ortaya kmaktadr: nk yallar smrebilmek
mmkn deildir. Yaamalarna msaade edildii zaman yap
lan m asraf toplumun hesabna geirilmektedir. Yaamaya zor
kom alarnn nedeni biriktirilmi yasamn (harcanm yaamn
kart) canl rnei olmalnndr. Toplum onlar yaamn kulla
nm deeri, biriktirme vc tasarruf modeli olarak koruma altnda
tutmaktadr. Bizim tophimumzda artk herhangi bir simgesel
varlk gsterememelerinin nedeni ite budur

lme mahkmiyet yznden bu ya grubu stat ve ayr


calklarn) yitirmektedir. Baka toplumsal yaplanmalarda
grubun simgesel merkezini tekil eden gerek anlamda bir
yallk vardr. Atalar sayesinde kusursuz bir konuma ka
vuan yal insann stats sahip olunabilecek en prestijli
statdr. Gnmzdeki gibi muhasebesi yaplabilen, de
i toku edilemeyen ve biriktirilerek emeklilik hakk ka
zanlan yllar yerine ilkel toplumlardaki 'yllar" otoriteyle
iktidarla dei toku edilebilen gerek bir servettir. Yaam
sresi umudunun artmas sonu itibaryla yallara kar
bir ayrmclk politikasnn gdlmesinden baka bir ie
yaramamtr. Zaten bu d a lme kar gdlen ayrm c
ln doal bir sonucudur. Toplum sal' bu konuda da iyi
alm ve yall (gazetelerde bu balk altnda ilenen
blmler vardr tpk gmenler ve ocuk aldrma konulan
gibi) toplumsal bir alana dntrmtr. Toplumsal,
yaamn yallarla ilgili alann, onlar kendi ilerine ka
patacak bir ekilde toplumsallatrmm Herkese uyan"
doal fio ad altnda, zamunmlun nce gelen toplumsal
bir lm rcimitir.
nk uygar insann bireysel yaam gelime ve sonsuz
luk dncesi tarafndan emilmi olup; ikinteen duyu
larmz byle bir yaamn sonsuza dek srp gidebilece
ini sylemektedir. Gerekten de gelime zerine kurulu
bir yaam da her zaman yeni bir gelimeyle karlama
olasl vardr, len insanlarn hibin gelimenin en son
aam asna tank olamnmaktadr, nk gelimenin sonu
yoktur. Eski alarda brahim ya da kyller doya doya
yaadklar bir yaam sonunda yalanp lmekteydiler;
nk yaamlarn organik bir yaam dngs belirle
mekleydi. Bu yaam biimiyse lme zaman gelene kadar
onlnn salr.p olmalar gereken tm bilgileri sunan ve git
meden nce zmek isteyebilecekleri hibir soru brak
mayan bir yaam biimiydi. Yaam olduklar yaamdan
honut olduklarm syleyebilirlerdi. Oysa dnce, bilgi
ve sorunlar asndan giderek zenginleen uygar insan git
meden nce kendini yorgun hissedebilmekle ve yaam
olduu yaamdan honut olmadm syleyebilmektedir...

te b u yzden onlar iin lm anlamsz b:r eydir Z a


ten uygar insann srdrd bu yaant da anlamszdr;
nk anlamdm yoksun bir srekli gelime olgusu zeri
ne oturtulm uj .-nm da anlamsz bir olaydr. (Mx Weber;
Bilgin i-e Politika"1]

DOAL LM VE KURBAN EDLME EKLNDE LM


Yallk sonucu beklenen, ngrlen, aile iinde (evde)
lm olayyla -H z. brahim'den, byk babalarmza ka
dar geleneksel topluluk iin anlam olan tek lm biimiy
le- neden gnmzde karlamyoruz? Gnmzde eski
anlamm yitiren bu lm biimi neredeyse gln bir eye
dnmtr. En abndan toplumsal adan anlamsz bir
eye dnmtr. Zskiden cemaat tarafndan sama bir
lm biimi olarak grlen iddetin yol at, kaza sonu
cu, rastlantsal bir dJm (bizim iin intihar nasl bir anla
ma sahipse, onlar iin de bu lm biimleri ayn anlama
sahipti) tam tersine bizim iin bir sreklilik arz eden yaa
m sona erdiren, d gcn etkileyen tek lm biimdir.
Bir kez daha Octavio Paz'n <1edii gibi bizim kltrmz
bir Kaza kltrdr.
letiim aralar lm iren bir ekilde smryor
lar m? Hayrf Bu aralar herhangi bir n t niyet ya da kar
gzetmeden, herkes iin nemli saylabilecek yegne olay
olan lm u ya da bu ekilde devreye sokmaktan baka
bir ey yapmyorlar. Bu anlamda en iren iletiim ara
larnn ayn zamanda en nesnel iletiim aralar olduklar
sylenebilir. Burada ia olayn bask altnda tutulan birey
sel itepiler, bilinsiz sadzm vb. terimlerle yorumlanmas
gayri ciddi ve ncmoz bir eydir, zira burada sz konusu
olan ey kolektif bir tutkudur. iddet ya da felaketin yol
at bir lm, iren; iletiim aralar tarafndan gdmlcncn bireysel bilinaltn honut edememektedir (zaten bu
tr lmler ahlaki dzeyde tokiyyc yapan ikincil bir bak
B u eserin Trke evirisi iin bkz Sosyoloji Yazlan, cv. Thn
Parla, letiim. 2000, y 214-215. ( cd nota.)

as tarafndan deerlendirilmektedir). Bu tr lmlerin


insanlar derinlemesine etkilemesinin nedeni lmn u
ya da bu ekilde deiip dntrd grubun kendine
ynelik tutkusunu ortaya koymas ve u ya da bu ekilde
ona kendi kendisiyle barma olana salamasdr.
'Doal'- lmn anlamn yitirmesinin nedeni, grubun
bu lm eklinde herhangi bir etki ya da neme sahip ol
mamasdr Bu sradan bir lmdr; nk sradan bir
bireysel zne, sradan bir aile hcresiyle ilintilidir. nk
kolektif bir yas ve nee kayna olma zelliim yitirmitir.
Herkes kendi llerini gmmektedir. Oysa ilkellerde "d o
al lm diye bir ey yoktur, bir baka deyile, her tr
lm toplumsal, kamusal, kolektif olup her zaman iin
grup tarafndan emilip yok edilmesi gereken kart/kt
bir iradenin rndr (burada biyolojiye yer yoktur|. Bu
emilme olay lenler ve ritler araclyla gcrcklctirilmektedir. len irade dei tokuudur Ilcnin biyolojik
bir olay nasl emebileceim anlayabilmek olduka zordur).
lnn ba ucunda kt gler ve kefaret deme ritleri
dei toku edilmektedirler, l m le alay edilmekte ve sim
gesel bir ekilde ele geirilmeye allmaktadr. Burada
l belli bir statye sahip olurken, grup da bir partner
kazanm olmaktadr
Bizdeki lyse defolup giden birine benzemektedir.
Artk dei toku edebilecei hibir eyi olmayan biri.
Bu insan daha lmeden bir kalntya dnm gibidir.
Biriktirilen bir yaamn sonunda insan genel toplamdan
dlmekte, yani ekonomik bir ileme tabi tutulmaktadr.
Bir tasvire dnemediinden olsa olsa canllara, ller
karsnda stnlk salayan bir tr mazeret grevi yapuklaUu. Tek boyutlu, dmdz bir biyolojik parkurum
sonu, bir borcun denmesi, yani "ruhun", havas alnm
bir araba lastii gibi iade edilmesine benzeyen bir lm.
Ne bayalk!
Grubun iradesine boyun eerek yeniden domak gibi
tutku da kurban edilmeye benzeyen ani bir lm olay
na snmaktadr. Bu lmn kaza, cinayet ya da felaket
sonucunda gereklemesinin bir nemi yoktur. Doal'

mantn elinden kaabildii, doaya kar bir meydan


okumaya dnt andan itibaren, lm, yemden gruba
zg bir olay haline gelerek, kolektif ve simgesel bir kar
lk verilmesini zorunlu klmaktadr, zetle ayn zamandu
kurban etm e tutkusu anlamna gelen (imgelerden oluan
lm manzaralar) bir ya/Myltk tutkusuna yol amaktadr.
Doa basit vc anlamsz bir ey olduundan bir l doaya
iade edilmek yerine*, kat szlemese! rtlere uygun bir e
kilde dei toku edilmelidir. Bylelikle onun, yani lnn
enerjisi, doal* bir artk olmak yerine, yanstld grup
tarafndan emilip harcanabilmcktcdr. l y vc sevdikle
rinin arasndan ayrlmasyla ortaya kan enerjiyi etkin bir
ekilde emebilme fitinden yoksun olan bizim gibi bir top
lum iin geriye kurban etme fantazmyla lmn yol at
iddet dolu grntlerden baka bir olaslk kalmamakta
dr. Buradan yola karak trafik kazas sonucu bir lmn
yol at youn vc derin bir Aroteto/honutluktan sz ede
bilmek mmkndr, lm cl bir kazadaki byleyiciliin
nedeni buradaki llerin grntleri, yani yapaylktr. Bu
teknik, yani doal olmayan vc yleyse (muhtemelen kur
ban tarafndan) istenen bir eydir, yleyse yeniden ilgin
hale gelen bir eydir, zira istenen/arzulanan lmn bir
anlam vardr Kurban olaynda olduu gibi bu grntle
rin oluturduu yapay lm insann d gcnde estetik
bir yansmaya vc sonu olarak bundan bir keyif alnmas
na yol amaktadr. Burada estetik* bizim gibi tefekkre
mahkn edilenler iin geerli bir szcktr. lkeller iin
kurban etme treni estetik* bir ey deildir. Bu tren her
zaman iin doal vc biyolojik sreenliin bir yadsnmas,
reti dzeninin olaya bir mdahalesi, toplumsal bir e
kilde dzenlenen ve denetlenen bir iddettir. Bizler bu tr
den doal olmayan bir iddet olayyla ancak rastlantsal
bir kaza ya da felaket olaynda karlaabiliyoruz. Bizler
bunlar byk bir ncne sahip simgesel toplu m sa l olaylar,
kurban trenlerinin benzeri eyler gibi kabul ediyoruz. So
nu olarak Kaza yalnzca resmi akl iin sama, yani kaza
rn bir olaydr. Oysa kendisinden asla kaamadmz
simgesel zorunluluk dorultusunda kaza her zaman iin

baka anlamlara sahip olmutur.


Rehine alma olaynda da benzer bir senaryoyla kar
lalmaktadr. Herkes ayn anda mahkm edildiinden,
olay, derin bir korku ve neelenmeye yol amaktadr. u
sralar toplumsal duyarszlk nedeniyle kmekte olan
politika dnyasnda yaamsal neme sahip politik ritelIcrden birine dnmek zeredir Simgesel anlamda, re
hine. doul lme oranla daha sk karlalan otomobil
kazalarndan yz kat daha l>crckctli bir olaydr. Burada
bir tr kurban treni yapma zamanna sahip olunmakta,
bir kurban riteli gcreklctrilmckte ve her an yaana
bilecek lm olay kolektif bir ekilde beklenmeye bala
nlmaktadr. Bu kesinlikle hak edilmemi, yleyse tama
men yapay, yleyse kurban etme asndan kusursuz ve
genelde kurban edilenin, "sulunun" yapt iin bedelini
lmle demeyi kabul etlii bir olaydr ki. bunun simgesel
dei toku kurallarna uygun bir ey olduu ve bu kurala
ekonomik dzene ait olanlardan ok daha kolayca boyun
ediimiz sylenebilir.
Ekonomik dzene ait bir olay olan kazasnn sim
gesel dzende hibir karl yoktur Kolektif d gcne
en az kapitalist giriimci kadar yabancdr; nk bir kur
ban etme eylemi deil bir makine hatas sonucu oluan
bir olaydr. Yaama ve gvende olma hakk zerine otur
tulmu bir prensibin yadsnmas, bir prensibe isyan etme
eklinde deerlendirilebilir. Oyuncut** zellikler tayan bir
terrn nedeni ya da sonucu deildir Bu meydan okuma
olayn kavramaktan aciz sendika ve patronlarn arzusu
hilafna kendi gvenliiyle oynayabilecek tek kii iidir.
Hepimiz birer rehine saylrz, zaten rehine alma ola
ynn srr da burada yatmaktadr. Bou bouna ypranp
aptalca lmektense hepimiz binleri tarafndan ldrlmeyi
ya da brilerini ldrmeyi dlyonz. Zira vermek ve ka4CYeniden lir tutku nesnesine dnebilmesi iin bir kiiye |rnein bir kapitaliste yo da herhangi bir kiisel giriimci ntfedlmc*. dolaysyla yeniden bir su ya da kurban olay eklinde
yaanmas gerekmektedir.

bul etmek simgesel bir eylemdir (bu kusursuz bir simgesel


edimdir|. Kapitalin "doal" dzeninde lmn sahip oldu*
gu o kimsenin umursamad olumsuzluk duygusuna bir
son vermektedir. Yine nesnelerle kurduumuz ilikilerde
canl m l m olduklarna deil, ie yarayp yaramadk
larna bakyoruz (Artk onlar yok etmeyi bilemediimiz
kendi lmmz de bekleyemez hale geldik). te bu
yzden, gerekten l olan bu nesneler sonunda bir ka
zas, yani bir nesnenin dierini ezmesine benzer bir ekilde
bizi do ldrecekler. Kurban treniyle karlatrlabilecek
tek olay otomobil kazasdr. nk lm paylalabilir bir
eydir ve onu dier insanlar kadar nesnelerimizle de pay
lamay bilmeliyiz. Yalnzca binlerini ldrme ya da birilcn
tarafndan ldrlmenin, yani dei toku yoluyla toplumsallatnlabilcn lmn bir anlam vardr. lkel dzende
her ey buna uygun bir ekilde gerekletirmektedir. Bize
zg kltrel dzendeyse tam tersine lmn hep biri
yznden bir bakasnn bana gelmemesi iin aba sarf

edilmektedir. Bu dzende lm insann bau vcuttan


bamsz ve yalnzca "doal* bir ekilde gelmelidir. Bzlcr
lm vcudumuza kaydedilmi gerek" bir yazg olarak
gryoruz. nk onu simgesel bir dei toku riteli ek
lide yaamay bilmiyoruz. Her yerde geree*, "nesnelle
(irilmi" vcuda ait bir dzenle karlalmasn! nedeni,
ekonomi politik dzenindeki gibi, bu dei tokuun sona
ermi olmasdr. Zaten bizim bedenimiz dc dei toku edil
inesi olanaksz bir lmn ime kapatld bir yer olarak
kabul edildii andan tiburen var olmaya balamaktadr.
Bu yzden lmn tepesinde dikildii vcudun biyolojik
zne vc bilime inanmaktan baka bir zm bulamyo
ruz. Biyoloji lm dourmutur. Biyolojinin betimledii
bedense, hibir efsanenin gelip kendisini kurtaramayaca
bir lme hamiledir, lm bilimin egemenliinden kur
taracak riteli. miti yitirdik ya da henz kefedemedik.
Zaten bu yzden -lms elinden tamamen kurtu
labilmek amacyla- dierleri, nesnelerimiz vc bedenimiz
konusunda yazgy bir araca dntrmeye alyoruz
Oysa lm y a da geriye kalanlar konusunda olduu gibi

elimizden bir ey gelmiyor, ldrm ek ya da ldrlmek


istemediimiz iin lm bizi beden dediimiz biyolojik bir
simlakr iine hapsetmektedir.

lm Cezas
X V III. y z y la k a d a r b ir in s a n n l m n e
y o l a a n h a y v a n la r, g sterm elik b ir m a h k em ed en
s o n ra a sly o rla rd . A tla r d a a sly o rd u *

Vazon bilinmiyor
Hayvanlarn cezalandrlmasnn bizde uyandrd tiksin
tinin zel bir nedeninin olmas gerekir Zira bir insann
mahkeme edilmesi bir hayvann mahkeme edilmesinden
ok daha ciddi bir olaydr. Ac cktirilmcsiyse daha da i
ren bir eydir. Oysa bir at ya da bir domuzun aslmas
nedense bize daha iren bir olay gibi grnmektedir. Tp
k "sorumsuz varlklar* olarak nitelendirilebilecek deli ya
da ocuklarn aslmasnn uyandrd tiksinti gibi. Adalet
dnyasndaki bu vicdanlar aras giz.i eitlik anlayna
gre mahkm edilen kii, dierinin mahkm etine hakkn
her zaman yadsma ayrcalna sahiptir. Hayvanlar ya da
deliler, savunma hakkndan baka bir ey olan ve simgesel
adan minimum dzeyde bile olsa karlk verilebilmesini
salayan bu tr bir meydan okuma olaslndan yoksun
durlar. Bu tr bir cezalandrmann irenliiyse her trl
simgesel yant verme olaslnn yasakland bir durum
da uygulanan simgesel bir ritcl olmasndan kaynaklan
maktadr.
Adaleti fiziksel tasfiyeden farkl klan ey toplumsal,
ahlaki ve ritel bir edim olmasdr. Bir ocuk ya da bir
delinin cezalandrlmasnn yo! at tiksinti duygusunun
nedeni adalelin ahlaki boyutudur. "teki" sulu okluu
konusunda ikna ve mahkm edilmise, bu durumda ceza
anlamn yitirmekledir; nk bu "sulularda" bir sulu
luk ya da aalanma duygusu yoktur. Bu olay aslanlar
armha germek kadar aptalca bir eydir. Ancak bir hay

van cezalandrma olaynda, bu kez de adaletin bir ritel


olma zelliinden kaynaklanan baka bir ey vardr. Ve
rilen lm cezasndan ok, bir hayvann ldrlmesinin
insan bir trenle gen,ekletirilmesi b sahneye tuhaf bir
vahilik katmaktadr. Hayvanlan masal kahramanlan!
dntrmeye alma; onlara klk deitirtme ve insan
gibi eitmeye kalkma trnden gln giriimlerin tm
salksz ve hlckarca eylerdir. lm konusunda bu tr
den bir uygulama gerekten de tahamml snrlarn aan
bir eye dnmektedir.
Hayvana insan muamelesi yaplmas neden tiksinti)'
Ic karlanan bir olaydr? nk bu durumda insan bir
hayvana dnmektedir. Aslan hayvan hayal ve ritelin
gcyle aslan bir insana dnr gibidir Bu kara by
yoluyla hayvana dnen insana benzemektedir. Karlk
llk olaynn derinliklerinden szlp gelerek her yerde
karmza kan insan ve hayvan, cellat ve kurban arasn
daki bu refleksi andran anlamlann, korkun bir ekilde
grsel yeniden canlandrma olaynn iine karmakta ve
[Knfka'mn DdndVm'nde olduu gibi) tiksinti de bu uur
suz karmaadan domakladr. Burada kltr de. top
lmsl do, oyun kural da sona ermektedir nsana zg
kurallara uygun bir ekilde hayvan ldrmek, insanlar
da benzer bir ekilde canavarlatrmaktn ve insan kendi
ritelini kurban haline gelmektedir Adalet kurumu kc
di kartna dnrken, bu sayede insan da kendisiyle
hayvan iddet arasna bir mesafe koyduunu sanmakta
dr Hayvanlk lu kukusuz bir efsanedir, nsan katkszbir ayrcalk salayan ve hayvann "yrtclk' kategorisine
ait bir varla indirgenmesine yol aan ayrm izgisidir.
nsana bir yandan ayrcalkl bir konum salarken: dier
yandan zellikle toplumsal adalet ve lm konusunda pek
ok risk alp ykmllk altna girmesine neden olan bu
ayrmcln greceli hakllndan sz edilebilir. Ne var ki*
ayn mantk dorultusunda hayvanlar konusunda ben
zer eyler syleyebilmek olanakszdr. nk hayvana bu
trden bir mantkla yaklalmas insanla arasndaki snr
izgisinin silinmesi, yleyse insanlktan da vazgeilme

si anlamna gelecektir. nk bu durumda insann yine


kendi yaratm* olduu hayvanlk efsanesinin iren bir
karikatrnden baka bir ey olma ans yoktur.
Buradaki ide bulandran yrtc/hayvani ikence
yi aklayabilmek iin psikanaliz. Baba Figr, sadiste
erotizm ve sululuk duygusuna gerek yoktur. Burada her
ey toplumsal olup, her ey insann, o efsanevi farkllklar
koduna uygun bir ekilde, kendisi iin koyduu toplumsal
snrlamalar erevesinde olup bitmektedir. Bu argman
lar tersine evirip o snr ykarak karlklln asla sona
ermesini istemeyen yasaya gre ayrmclk yalnzca dsel
dzeyde gerekleebildiinden, simgesel karlkllk her
durumda bu engelleri amtr
nsana zg ayrcaln yitirilmesi anlamna gelen bu
iren durum, hayvanlarla ilikisini tamamen kesmi ve
insan soyutlam bir toplumsal dzenin marifetidir. Bizi
hayvandan ayran da bu tiksintidir. Bir baka deyile bu
olay insan aklnda belli bir Gelime okluunu insanlar ve
hayvanlara ynelik tm ikencelerin "ortaa barbarl"
trnden bir eyin zerine yklabileceini gstermektedir.
*1006 ylnda svire'de bir kpek, bir hrszlk ve cina
yet olayna karmaktan yarglanp mahkm edilmitir."
nsan bunu okuduunda kendini gvencede hissediyor!
Neyse ki artk l>ylc eyler olmuyor" diyor Bu szler san
ki gnmzde hayvanlara kar artk "insancl" bir ekilde
davrnnld). onlara sayg duyulduu gibi imal bir anlam
iermektedir Oysa gerek buu tam tersidir, bir baka
deyile, bir hayvan ldrmenin bizde uyandrd tiksin
ti onlara kar hissettiimiz aalama duygusuyla doru
orantldr. Bizim kltrmzde karlalan sorumsuzluk
uygulamasyla insanlk d bir varla indirgenerek aa
lanan hayvann, bylelikle insanlara ynelik bir ritcldcn
yararlanm as engellenmektedir. Bu ritelin hayvana da
uygulanmasnn bizde uyandrd mide bulants, herhan
gi bir ahlaki gelimenin deil, insandaki rklk duygular
nn derinletirilmesinin b ir sonucudur
Eskiden hayvanlarn kurban etme iini nicelletir
mi elan insanlar, onlara birer yrtc mahluk muamele

si yapmyorlard. Hayvanlan biimsel anlamda mahkm


edip cezalandran ortaa toplumu bile, o ilkel evrene, bu
uygulamay b:r vahilik olarak deerlendiren bizim toplu mumuzdan daha yaknd. Hayvanlan su.uyor ve byle
davranarak onlan onurlandnyorlard. Hayvanlar (deliler,
eblehler ve ocuklarla ayn) masumiyet evreni ime oturt
mamz, onlardan ne kadar kesin bir ekilde kopmu ve
uzaklam olduumuzun, nsana zg rk tanmlama
nn onlar nasl kesin bir ekilde dlam oduutun gs
tergesidir. Tm canl varlklarn birer dei toku partneri
olduklar bir balamda, hayvanlar ritcllemi bir kurban
edilme ve kcfnrct deme hakkna sahiptiler'. lkel toplum
da hayvan kurban edilmesinin nedeni hayvann kutsal ve
istisnai bir ilahi statye sahip olmas, bit totem"1 olma
zellii tamasdr. Artk hayvanlar ne kurban ediyor ne
de cezalandryoruz Byle davrandmz .iti de kendi
mizle gurur duyuyoruz. Oysa bunun nedeni hayvanlar
ehliletirerek, onlar rksal adan aa bir dnyaya ait,
artk bizim adaletimizi bile hak etmeyen varlklara dn
trm olmamzdr. Onlar katletmemizin nedeni hayvan
lar sadece kasapta satlacak et olarak grmemizdir. Belki
de liberal rasyonel dncenin, dlad arlklar, yani
hayvanlar, deliler, ocuklar bir baka deyile ne yaptn
bilmeyenlerle" yeniden ilgilenmeye baladm sylemek
gerekir, yleyse bunlar cezalandrlma ve ldrlmeye la
yk varlklardan ok toplumsal merhamete layk, yani her
trl koruma emsiyesi altu alnmas gereken varlklar,
rnein S.P.A (Hayvanlar Koruma Dernei, ak" psiki
yatri, modern pedagoji, yani Liberal Akln kendini iyilik
yoluyla korumaya alt tm aalama biimleri. Irk

*' Sanlann tersine, insan kurban hayvanlardan nce deil, son


ra gelen bir olaydr. Hayvan o stn byl konumunu yitir
dike lotem-hayvamn yerine kurban edilme ilevine uygun var
ln insan-kral okluu grlecektir. Hayvann yeniden insan
yerine kurban edilmesi, ok daha yakn tarih erde olup bam
baka bir anlama sahiptir.

bir acma duygusuyla kendini aa grlen varlklar"42


zerinde iki misli ayrcalkl bir yere oturtan insancllk!

X
Her trl liberal insancllk anlayna zg ikiyzllk
veya saflk ieren lm cezas sorunu bir de bu aklama
larn altnda deerlendirilmelidir.
lkellerde sulu* aalk, anormal, sorumsuz bir
varlk deildir. Simgesel dzene ait pek ok davran bii
minin sulu, deli" ya da "hastaya atfedildii grlmekte
dir. Mantin sunduu burjuva dzenine ait temel uygula
malardan biri olan sulu formlnde de buna benzer bir
eyler vardr. Kral, kusursuz bir cinayet saylan, ensest
tabuyu ykmak iin kendisine su ileme hakk tannan
kiidir. Zaten kral olmasnn vc lme mahkn edilmesi
nin de nedeni budur. dem ekle ykml olduu kefaret
yznden sahip olunabilecek en st statye sahip olmak
tadr. nk dei toku dngsnn yeniden canlan
masn salamaktadr. Buruda bizim artk yabanclam
olduumuz, toplumsal kepazelik kadar cezay da dlayan
(Arthaud'nun Uiade ettii anlamda) bir vahet felsefesi var
dr. Bu felsefeye gre sulu-kraln lm bir cezalandr
ma deildir. Bu ldrme eylemi toplumsal bedendeki bir
rn kopartlp atlmas eklinde deil len ve kut
lama eklindedir. Bu ldrme eylemi insanlar arasndaki
dayanmay artrarak, ayrlklara son vermektedir. Deli,
ftt k, hrsz, kahraman ya da geleneksel toplumun dier
kiilikleri simgesel mayann oluturulmasna ayn oranda
katkda bulunmulardr. O toplum bunlar arasndaki fa rk
llklar zerine oturmaktayd Bu mayalanmaya ilk katkda
bulunanlar llerdir. Henz toplumsal Akl ilkesi tarafn
dan ele geirilmemi gelenekse! toplumlar sulularla iyi
*3Bu ekilde eskiden sava esirlerinin yaam balanarak kle
yaplmaktaydlar. Potla vc kurban trenine layk grlmeyen
kleler sahip olabilecekleri en kt stat olan altrlarak ya
va yava lmeye mahkm edilmekteydiler.

anlayorlar, onlar k olek tif ve ritele uygun bir ekilde


ldryorlard. Tpk kyllerin, ritel alay nesne olarak
grdkleri kyn delileriyle iyi anlamas gibi.
Farkll n yceltildii ve kefaretin ayn kurban etme
eylemi iinde dendii bu vahet kltr sona ermitir.
Yoldan kanlara kar bizler sadece yok etme yn da tera
piyle karlk veriyoruz. Kesip atmak, temizlemek ve on
lar toplumsal karanlklarn iine itmekten baka bir ey
yapmyoruz. B iiyse egemenlii altnda okluumuz z
grlk. hogr" anlaymzla doru orantl bir ekilde
yapyoruz.
nri. toplumlar treler dzeyinde gelime gstermi
olmakla birlikte, zihniyet dzeyinde gerilemi olabilirler
\Encyclopaedla b'niversalis\,
nsanlar normalletii, yani edeerlik mant drt bir
yan sardka -norm lar karsnda herkes eit ve zgr
dr- toplum en sonunda toplumsallamay baarmakta
ve tm antikorlardan kurtulmaktadr. Ayn sre iinde u
antikorlar kabul edecek zel kurumlan da yaratmaktadr.
Gelimeleri yzyllar alan hapishaneler, akl hastaneleri,
hastaneler, okullarn yan sra nsan Haklarna kout bir
gelime gsteren fabrikalar da vardr. almay da b
dorultuda ele almak gerekir. Toplumsallama denilen ey
farkllklar zerine kurulu simgesel dei tokutun, rdeerliklcr zerine oturan toplumsal bir manta geiten
ibarettir. Her trl 'toplumsal yn dn sosyalist ideal" bu
toplumsallama srecini iki misli salamlatrmak ve libe
ral dncenin ortadan kaldrmak istedii lm cezasn
srdrmekten baka bir eynrnmamnktadr. lm cezas
konusundaki sa ya da sol dnce, gerici histeri ya da 1
1' U lm ne zaman ve niin bir kurban olma zelliini yitirip
bir yakara, e zaman bir vakan? olma zelliim yitirip bu
gn bizim iin sahip olduu infaz biimine dnt? lm ve
lm cezasnn tarihi diye bir .ey yoktur, yalnzca lme sahip
olduu anlam, veren toplumsal oluumlara ait bir soy aac
vardr.

aklc hmanizma ayn kapya kmaktadr. Her ikisi de


su, delilik ve lmn birer dei toku yntemi olduu
simgesel biimlerle tm dei tokulan egemenlii altna
a lm o la n la n e tle n m i p a y d a n 1a y n d e re c e d e u z a k trla r.
Suluyu yeniden topluma kazandrmak, onu dierleriyle
edeerli klp, normalletirmek isterken bunun tam ter
sini yapmaktadrlar. G em isin dedii gibi: Sorun delinin
toplumsal gerekliin bir parasna dntrlmesi deil,
toplumu deliliin gereklii konusunda bilinlendirmektir"
[Les Murs de Vasile). nsanc dnce bu zorunluluk kar
snda tamamen kmektedir; daha nceki toplumlann ok
ak bir ekilde yaama geirdikleri bu sre, halen mev
cudiyetini srdrmekle birlikte, bizim toplumlanmzda
gizlenerek, iddet araclyla bastrlmaya allmaktadr
(zira su ve lm her zaman, kmsenmi ve mstehcen
benzer bir gizli sevince yol amaktadrlar|.
Burjuva dzeni ilk aamada sulu ve deliyi tasfiye eder
ya da ieri tkarken, ikinci aamada onlar terapi aracl
yla etkisizletirme yoluna gitmitir. Bu tp ve psikolojinin
tm olanaklanna bavurularak suluyu yeniden toplum
sal bir varla dntrme denilen salt gelime evresidir.
Ne var ki. eskiden zgn kurululara'* devredilmi olan bu
baskc ilevin, liberal b ir dnemeten ibaret, tamamen
baskc bir toplumsal evrende normal mekanizmalara dev
redilmi olduunu anlamak gerekmektedir.
"Ceza hukukunun suu nlemeye ynelik toplumsal
bir tp ve insan iyiletirmeye ynelik toplumsal bir yardm

Baka bir dzeyde benzer bir liberal dnemele celini yerine


dzenli polis rgtlemesine giden 1830 lgltercshdc karla
lmaktadr. Inglizler cellad dzenli polise yelemektedirler.
Bylelikle vatanda kendisine kar giriilen iddetten koru
makla grevli pillisin, vatandaa kar giriilen iddete duya
l, su ileme nbetini devralmaktan baka bir ey yapmad
grlmektedir. Zaman iinde polis, vatanda asndan sutan
ok daha baskc ve tehlikeli bir eye dnmtr. Burada da
ak ve hedefi beli: olan iddet genel bir nleme benzeyen id
dete dnmtr

anlamnda gelitirilmesi" lEnc/cJopacdia Universalis) ge


rektiini ileri sren liberal dnce doruyu sylememek
ledir. Bu yaklar cezann ortadan kaldrlmas gerekliini
ima eder gibidir. Oysa byle bir ey kesinlikle sz konusu
olmad gibi cezalandrmann en saf biimi olan genel bir
tcraptik. pskagojk ve psikiyatrik yeniden topluma ka
zandrma ynteminin nerildii grlmektedir. Cezalan
drma yoluyla iddet uygulamasnn en kusursuz rneiyle
yeniden toplumsallatrma ve yeniden eitme (baka yerde
sistemine gre deien zeletiri ya da pimanlk olayy
la karlalmaktadr) srelerinde karlalmaktadr. Bu
aamadan sonraki normal yaamda hepimiz bu srecin
bir parasna, yani birer deli ve suluya4' dntk.
Bu toplumda lm cezas ve hukuki iddet yalnzca
ortadan ka idinimamali, tamamen yok edilmelidir. Bun
larn yok edilmesini isteyenlerse kendileriyle tamamen
eliki iinde olup sistemin istedii gibi davrantnaktudr Onl sz dc ayn anlama sahiptir: "Hepimiz bcr Alman Yahudiiyiz' (kcz hepimiz bcr Kzlderili, Zenci, Filistinli, kadn ya
da ccinselzl. Farkllklar dayal basknn yok etme nrnclgyla ortadan kaldrlmasnn yerini toplumsnln farkl ve bask
altnda tuttuu deerlik ve evrensellik tarafndan hepimiz
b srecin ilntcyz- emilmesi almtr. Ak' hapishaneler
yaratm bir toplumda herkes tutuklu demektir. lm cezasna
son vermi olduunu iddia eden bir toplumda yalnzca hayat
ta kalmay banrnnlar vadr. Simgesel dzenin geriye dn
yaparak btn gcyle her yere bulat bir srada aslnda
iktidarn ektii snrlarla yapt aynmlnrn ne kudur gerek
d olduklar fark edilmektedir. Ancak o zaman: Hepimiz birer
Alman Ynhudsiuz sznn gcn kavrayabilmek kolayla
maktadr; nk bu sz: Hep birlikte ey iin. u ya dn bu
nun arkasndan oirlikte gidelim . Proletarya ilen vs.4 trnden
soyut bir dayanlma yerine bir toplum ve dlad insanlar ara
snda. kendinden kamann olanaksz olduu simgesel kar
lkll ifade etmektedir. Ayn devinim dorultusunda simgesel
karlkllk, onlrn alt eder, radikal bir farklla dnmekte
dir. Mays 1066 alayn dierlerinden tamamen farkl klan da
zacr. bu zelliidir. Oysa dier sloganlar politik bir by olma
ilevinden bakasna sahip deildirler.

lar. nk lm cezasnn kaldrlmasn onaylarken so


rumluluun kaldrlmasna kar kmaktadrlar (nk
sorumluluk yoksa ne bilin ne de insanlk onuru vardr.
Bu durumda liberal dnce de olamaz!). Bu mantk d
dr. zellikle de yararsz bir eydir, zira sorumluluun
lm zerinden baya bir zurnan gemitir. Aydnlanma
ann bireysel kalnts olan sorumluluk zumun iinde
giderek rasyonelleen sistem tarafndan bizzat tasfiye edil
mitir. Liyakat, tevik, bireysel giriim ve rekabet stne
oturan kapitalizme bir de sorumluluk ideali, yani baskc
bir edeerlisi gerekiyordu. Buna gre iyilikte de ktlkte
de, ister sulu isterse giriimci olsun, herkes huk ettii cezay/dl almaldr. Brokratik bir programlama ve plan
uygulamas zerine oturan bir sistemde sorumsuz uygula
maclara gerek olduundan, sorumlulukla ilgili tm deer
sistemleri kendiliinden kmektedir; nk bu deerler
ilcmsclliklerini yitirmilerdir Yararsz bir hale gelmi
lm cezasn ortadan kaldrma mcadelesi vermekle ver
memek utsnda hibir fark yoktur. nlc adalet denilen
ey de kmektedir. Kendisine hibir konuda sorumluluk
yklenmeyen birey, her durumda brokratik yaplar ba
hane ederek, toplum dn dahil olmak zere, hibir konuda
hi kimse tarafndan yarglanmay kabul etmemektedir.
Kolektif sorumluluk bile sahte bir sorundur; nk so
rumluluk denilen ey ortadan kaybolmu durumdadr.
nsani deerler tasfiyesinin salad ikinci yarar,
vicdani* dzeyde iyi ve kt arasnda ayrm yaplarak;
yarglama ve mahkmiyetler konusunda tu lt esas
alan baskc aygtn paralanmasna yol am olmasdr.
Dzenin lm cezasndan vazgemesinin hibir kymeti
harbiyesi yoktur. Bu ekilde davrandnda bile kazanan
yine o olmakta ve hapishane inaatlar srp gitmektedir.
Homojenlikten uzak ve blnm bir toplumda, toplum
sal yarglama adl hakikat lm ve hapishaneden ibarettir.
Zira trde ve normalletirilmi bir toplumda toplumsal
yarglama terapi ve insan yeniden kazanmadan ibarettir.
Sa dnce birinciye, sol dnceyse kinciye gnderme
yapmaktadr. Ancak sonu itibariyle her ikisi de ayn de-

gerler sistemine boyun emektedirler.


Zaten Sa da. Sol da ayn tp dilini kullanmaktadr.
Sa, rm bir organn cerrahi mdahaleyle temizlen
mesinden sz ederken; Sol, hasta bir organn tedavi edil
mesinden sz eder. Her iki tarafta da lm edeerlikler
dzeyinde ele alnmaktadr. Oysa ilkel sre karlkllk
lar zerine oturmaktadr. Klana kar klan, lm e kar
lm (baa kar ba). Oysa bizimki bir edeerlikler
sisteminden baka bir ey deildir [lmn bedeli yine
lmd r[ ve bu iki terim arasndaki edeerlik en az eko
nomik dei toku dzenindeki kadar soyuttur. Bir baka
deyile toplum ve birey, hukuk ve 'evrensel" ahlak sreci
adl yarglama sisteminin egemenlii altndadrlar.
lm n bedeli olarak lm savunan Sa, die di,
gze gz; ldrdysrn lrsn, toplumsal szlemenin be
lirledii bedel bu derken; Sol, byle ey olmaz, sulunun
balanmas gerek, nk suun gerek sorumlusu o deil
demektedir. Bylelikle edeerlik ilkesi hibir zarar zya-

na uram adan yoluna devam etmekte anenk kullanlan


terimlerden biri olan sontmluluk neredeyse ortadan kald
rlrken. ccza/dl de ayn eilimi gstermektedir. evre,
ocukluk, bilinalt**' ve toplumsal koullar yine nedensel*

147Arn ekonomi politik tarafndan retilmi bir proje olan bu l


me son verme istei konusunda Bilinalt, eylerde grlen tu
haf bir gelime (bilinalt lmden bihaberdir", bilinalt bir
lm itepisidrl sonucunda ok nemli bir rol stlenmitir
nk sulunun sorumlu tutulmamas (bir actingout ola:;k
su eylemi) gerektii varsaymnn bavurduu bir syleve d
nmektedir. Bir aklama sistemi olnrnk savunma dosyasn
daki yenili almaktadr. Gnmzdeki akla, eUmcci * insan e:
dnce retiminde bilinalt nem!: i*r yere sahiptir. Bilinalt
nyaa dmtr. Bylelikle psikanaliz (istemeden mi?) ideo
lojik evrende bir yere sahip olmaktadr. Bununla birlikte sis
temin dilini konumay renmemi bir psikanalizin lm ko
nusunda syleyecek baka eyleri olabileceim dnyorum,
rnein lm diye bir ey yok diyebilir ya do lm ortadan
kaldrmak yerine, onun, bask altna alnm lm dnce
sinin derinliklerinden bir yerden kp gelmi bir fantazm ol-

lik vc szleme erevesinde yeni bir sorumluluk denkle


mi sunmakladrlar. Bu yeni szleme erevesinde sulu
(Hri8tiyanca bir) merhamet ya da sosyal sigortalardan
bakasn hak edememektedir. Sol dnccyse ekonomi
alanndaki art-deer gibi burada da basknn yaygnla
trlmasna yol aacak daha eytanca yeni neo-kapitalist
biimler retmekten baka bir ey yapmamakladr. Oysa
hem psikiyatrik hem de ergonomik tedavi lme edeerli eylerdir. Bu tedavi srasnda birey bir tr hayatta
kalmay baarm ilevsel bir canl, yeniden kazanlmas
gereken bir nesne muamelesi grmektedir. Kendisine gs
terilen ihtimam vc kendisinden katlmas rica edilen sre
onu anormal klan tipik zelliklerdir. Kendisine gsterilen
hogr daha nce grm olduumuz gibi, hayvanlara
gsterilen hogrnn bir benzeridir. Bir baka deyile bu
kendi saplantlarndan kurtulmak vc onlar denetim altna
almak isteyen toplumsal dzene ait bir ilemdir. Sistem
hepimizi sorumsuzlatrmakta mdr? Oysa byle bir d
nceye ancak varl vc sorum suzluu ak seik bir ekil
de belirlenmi bir kategorinin tedavi edilmesiyle tahamml
edilebilir. nk bu kartla dayanarak, bir sorumluluk
illzyonunun yaanmas mmkn olmaktadr. Gen su
lular. sulular, ocuklar vc delilerse bu tedavi amal hare
katn sonularna katlanmak durumundadrlar.

dugunu syleyebilirdi. Oysa psikanaliz btn bunlarn yerine,


bizim sorumsuzluk uzman toplumsal idealistlerimiz ve ektik
leri sylevlerde bir kant yerine gemektedir Orr.cn yaam iyi,
lmse kt bir eydir gibi.

Bugn bile tutucu dnceyle akmay srdren, klasik


ve vahi evreye zg bir kapitalizm bilin ve sorumluluk psi
kolojisinden yararlanarak sylev ekmeye, yani bask kurmaya
almaktayd ki. bunun kapitalizme zg terrist bir sylev
olduuna kuku yoktur. Gelmeci hatta devrimci dnceyle
akan daha gelimi bir aamadaysa co-kapitalizm psikana
liz arlkl bir sylev ekmektedir 13u blnalt-sorumszlukhogr-yemden kazanma sylevidir Bilin ve sor jmluluk ka
pitale zg normatif bir sylevdir. Bilinalt ise nco-kapitalizme
zg liberal bir sylevdir.

X
l m cezasna zg gelime srecinin materyalist" (kr
ve snf) terimlerle yaplacak sradan bir incelemesi, onu
yok etmek isteyenlerin kafasn kartracak trdendir,
l m eczasnn inden getii tarihsel indirgenme sreci,
nce hep daha avantajl ekonomik denkliklerin/karlklarn kefiyle balam ve bunu aklc bir ekilde "daha
insancl" hale getirilmeleri izlemitir. rnein sava esir
lerinin ldrlmcyerck kleye dntrlmesi; Roma'daki
tuz ocaklarnda altrlan sulular; XVII. yzylda dello
nun yasaklanmas; tazmin edici bir zm olarak zorunlu
almann kurumsallatrlmas ve Nazi kamplarndan;
alma sreci iine ekilerek yeniden kazanlmaya al
lan yallara kadar uzayp giden emek gcn ele geirme
denemeleri. Btn bunlarn bizi artmamas gerekiyor;
nk lmn ortadan kalknas ya da azalmas ancak
sistemin u ya da bu ekilde bundan kar salamasyla
mmkn olabilmitir (hafifletici nedenlerden ilk kez 1830
ylnda, bir burjuvayla ilgili yarg srecinde sz edilmitir).
13u bir toplumsal zafer ya da Akla zg bir gelime deil
olsa olsa bir kar ya d a ayrcalk* mantdr.

47lm cezasn getiren yarglama srecine zg kan kurallara ve


bloke ettikleri ceza mekanizmas nedeniyle (nk jrinin lm
cezas verme ya da salvermeden baka seenei yoktul, giriim
ciler ve mlk sahipleri bask yaparak 1819 ylnda llngihere'dei
yz kadar davada lm cczjim verilmesini engellemilerdir.
Ceza sisteminin daha etkin hale getirilebilmesi amacyla aklc
bir uyarlamaya gidilmi ve lm cezasna son verilmitir.
Mm Cezas hda (s. 35, Kanl Yasa"| Koesler: Bizim uygu
ladmz lm cezas kesinlikle ortaada grlen atete yak
mann mirass deildir. Bu ceza kapitalist gelimenin ada
olan bir yarglama dzeni kalntsdr. Bu srecin en vahi ev
resi -XIX. yzyl lngilteresir.de kanl Y asa- sanayi devrimine
denk gelmektedir Ortaa tresi lm cezasn ok ciddi birka
durumla snrlandrmt. Daha sonra izgi, giderek byk bir
hayatiyet kazanan zel mlkiyetin savunulr.asr.n bal olarak
ykselie gemi ve XVJ11 -XIX. yzylda doruk noktasna ula-

Ancak bu zmleme son derece yetersiz olup, eko


nomik bir aklclk yerine ahlaki bir aklcl koymaktan
baka bur ey yapmamaktadr. Oysa devrede baka eyler
vardr, rn ein , materyalist yorumun yannda ok hafiP
kald, "ar" bir varsaymdan sz etmek gibi. Evet kr ka
pitalin rettii bir sonu olabilir, ancak toplumsal dzeni
derinlemesine belirleyen yasa bu deildir. Toplumsal de
rinlemesine belirlemeye alan kapitalist yasa giderek ya
am ve lm denetimi altna alandr, yleyse bu yasann
amac lm radikal bir farkllk sreci olmaktan kar
tarak cdeerlklcr yasasna boyun emesini salamaktr.
Hmanist (liberal ya da devrimci) dncenin nuifliyse,
lm cezasn yadsma nedeninin temelde sistcminkiyle
ayn olmas, yani deer yasasnn elinden hibir eyin ka
mamas gerektiine olan inancndan kaynaklanmaktadr,
lm yalnzca bu adan kt bir eyken, insanc dnce
onu hepten ktle dntrmekte ve bu noktadan son
ra da iinden klmas neredeyse olanaksz elikilere"
mtr.* yleyse izginin ykselie gemesinin nedeni kapitalist
burjuva snfn ykseliidir. 1850 ylndan sonraki geri adm at
maysa salt insanc gelimenin sonucu deil, kapitalist sistem
deki gelimelerdir
Cnmus r l m Cezas stne" balkl yazsnda (Trke bas
ks iin bkz. idam. Albert Carm, Arihur Koestler, *v. Al Sirme. Cem. 1972 cef. r.o!u.]| yle demektedir: Devlet: gerek
letirilip. gcrekletirilmeyeccini asla bilemeyecei faili mehul
bir cinayeti engelleyebilmek I pek ok gerek cinayet ilemek
durum unda kalabilmektedir." Sistemi kendi kendisiyle elikiye
drmek isteyen bu mantk oyunu bizi dorudan iren uzla malam yol aan liberal hmanizme gtrmektedir. Yine Camua:
"lm cezasna mantksal ve gereki nedenler yznden bir
son verilmesi talep edilmelidir1' derken: Kcestler yle demek
tedir "Son kertede, doas gerei lm cezas kt bir eydir:
nk su ve sorumluluk arasnda her trl orant kurma ola
sln-. saf dii etmektedir * Zaten 1820 ylnda Ingiliz kapitalist
ler de lm cezasnn kaldrlmasn bu yzden talep etmilerdi!
Liberal argmana gre, terr, kendi amalannn ters bir ynde
ilerlemektedir, u konuda doru saptanm minimum bir ecza"
daha insancl ve etkili olacaktr. nsan ve ceza arasndaki bu

yol amaktadr. Caude Glaynan (BufTet vc Bontemps'n


idam edilmesi konusunda L e Monde gazetesinde) yle de
mektedir:
Hibir insann bilinli olarak ldrmeyecei trnden
kesinlikle insani bir dygu (kesinlikle] bir tr dil sr
mesidir; r.k hmanist aydn bu kudur ak seik bir
eye kesinlikle inanm grnmyor... Ynan kutsal bir
haktr. Herhangi bir dini inanca sahip olmayan bir insan
bile bu hakk kabul e d e r .. ne istenirse vermeye alan
bir tkcim toplumuda lm, inbin caizse, ho grlmesi
kesinlikle olanaksz bir eydir (bir tketim nesnesi olarak
yaam a karlk bir alk ekme biimi olarak lm, yani
inan.maz bir basitlik -n e var ki komnizm vc bizzat Mam
bu denklemle uyum iindedirler]... Bradn da bir tr or
taa dncesinin gnmze kadar uzayp gelen varl
sezilmektedir... Hangi toplumda yayoruz? Nereye doru
srkleniyoruz vs Zira insan srln yaama dnmcrnclidir! Fiilinin nasl bir yatm olduunun nemi yoktur!

(Bu "geri geri giderek* lme doru ilerlemekten baka bir


ey deildir. Bu sofla ruhlara zg bir temel ilkedir. G e
riye doru attklar admlarla devrim yapmaya alanlar
da ayn kiiler olup, bu ii srtlarn yaama dnerek yap
maktadrlar Bu lm cezasn yadsma dncesini gIcndircbilmek umacyla mantksal dncenin iin iinden
kamayaca bir hale getirilmesi, inanlmaz bir dnsel
akrobasidir).
Hmanist tartmann k noktas sonucuna dn
t bu bireysel deerler sistemidir. Catnus yle demek
tedir:
Toplumlann vc yleyse bireylerin kendilerim koruma Ig d ii), bireysel sorum luluu zorunlu bir postulata d
ntryor.

Oysa bu postulatlar, edeerliin egemenlii altndaki bize


zg sistemlerde sradan bir yaam vc lm tanmlama-

edctrlik insanc dnceye dair nemli ipular vermektedir

sna benzemektedirler. Bu sistemlerin dnda kalan in


sanlar kendilerini koruma igds ya da sorumluluk gibi
bir eye gerek duymamaktadrlar (bunlar znenin soyut ve
aklc bak asna zg, birbirlerini tamamlayan cinsten
iki nyargdr), l m yeniden kutsal bir dei toku, zne
nin ruhunu teslim ettii srada youn bir ekilde yaanan
kolekif duygusal anlar olm a zelliine sahip olmaya b a
lamtr. Bacon IDt-nemelerdel yle demektedir:
Nc kadar zayf olursa olsun bir tutku, lm korkusuna

kar direnip onu alt edebilir.


Bu kadar yetmez, bizzat lm bir tutkudur demek gerekir.
nk bu dzeyde insann kendisiyle dierleri arasndaki
fark ortadan kaybolmakla, yani ldrme arzusu ou kez
lme veya yok etli me arzusuyla akmaktadr ; insan
hem yaamay arzu eder hem de hibir ey olmamay. Ye
rine baka bir ey konulmas olanaksz olan ve lm de
lm olduu iin ister. Bu durumda lm cezas suluyu
durduramad gibi sulunun haz ald korku duygusu
nun artmasna neden olabilir*. ntihar ve cinayetin ou
kez birbirine kartrld vc genel eilimin intihar ynn
de olduu bilinmektedir.
Tutkuyla arzulanan, kurban zellii tayan bu trden
bir lm, Mm gserisine dnmekte bir saknca gr
memektedir; tpk kendisinden utanlacak ve yasad tek
bir ahlaki ileve indirgemi olduumuz tm dier organik
ilevler gibi. Temiz kalpl insanlar, kamuya ak bir ekil
de gerekletirilen, infazlarn utanlma! gereken eylemler
olduu konusunda srarcdrlar. Oysa bu tip bir ldrme
eylemine zg irenliin seyirlik olmasndan kaynaklan
dn unutmaktadrlar. 'nk bu trden bir olayda teki
nin lm yeterince uzak b ir mesafeden izlenebilmektedir.
Oysa kurban treninde uygulanan iddet byle bir zellie
sahip olmayp, cemaatin tamamnn olaya katlmasn zo
runlu klmaktadr. Bu. cemaat kendi kendisiyle yz yze
getiren bir trendir. 1807 ylnda ngiltere'de -10.000 kiinin
katld bir idam treninde halkn galeyana gelmesi sonu

cunda yz kii lmt. Bu olayda leni andran bir ey


ler vardr. Ancak bu kolektif eylem ve kurbann ldrlme
gsterisi arasnda hibir benzerlik yoktur. iddet ve lme
kar ayn soyut knama mekanizmasna bavurmak, kii
sel yaklamla Devletin yaklamn birbirine kartrmak
yan, barl bir yaam istemek demektir. Oysa aft daha
ok baskc bir antaj taktii uygularken. Sol da toplumsal
barn salanm olduu gelecee ynelik modeller dlcyip onlun yaama geirmeye almaktadr.
Bylelikle bir uygarla zg gelimelerin, bir deer
den baka bir ey olamayan yaama kar duyduu say
gyla lld grlmektedir. Kamuya ak infaz, trenle
kutlanan lm ve ikence ederek ldrme arasnda ne
fark var ki? Yukar Volta'da bir Zencinin kendini kuruna
dizenlerin karsnda glmseyerek durmas, Tupnambalarn yamyaml. Hatta cinayet ve intikam, ikenceyle
lme ve intiharla dierlen arasnda ne fark vr k? n ce
den tasarlayarak ldren bir toplum, barbarca yntemlere
bavurarak intikam alma, ortaa yntemlerine bavur
mayla sulanmaktadr. 13u ekilde davranmak o toplumu
dllendirmek demektir. Zira intikam lmcl bir kart/tkMk anlamna gelmektedir. Bunu n e ilkellie" ne de insan
doasna balayabilirsiniz. Bu tamamen yanl bir yak
lamdr. ntikam simgesel bir biim, ykmllk ve kar
lklln ok gelimi bir biimidir. Hem ahlak hem de
brokratik (bize zg lm cezas, konsantrasyon kamp
larmz) bir srecin alt rn saylabilecek soyut -m uha
sebesi, istatistii tutulabilen ve ekonomi politik sistemiyle
yakn iliki iinde olan- lm anlaymzla hibir ilikisi
yoktur, l m soyutlama biimimizin intikam, cinayet ya
da kurban trenine zg bir gsteri zellii tayan lnlc
hibir ilikisi yoktur. Bizimki hukuki, toplu halde kapat
maya ynelik, soykrm zellii tayan bir lmdr. Bizim
kltrmz ite bu trden bir lm retmitir. Gn
mzde sanki her ey hem deimi hem de hibir ey de
imemi gibidir. Bir baka deyile yaamsal ve hogrye
dayal deerler ad altnda ayn yok etme sistemi, bugn
yumuak bir ekilde, gndelik yaam ynlendirmektedir.

stelik amalarn gerekletirebilmek iin bu sistemin


lme ihtiyac yoktur
X
Zira kurumlam bir iddet ve lm tekelini cimde tutan
larn amaladklar hedef hayatta kalmaya, yaam olmak
iin yaamaya zorlama (yapay bbrekler, fiziksel sakat
lklar olan ocuklarn youn bir reaninasyon srecinden
geirilmeleri, lmn elden geldiince geciktirilmesi, organ
nakilleri vs.l sistemi iin de geerlidir. l m progromlayan ve yaam zorunlu klmaya alan tm edeerli
yntemler, bu hangi amaca uygun bir ekilde yapmak
tadrlar? Bilim ve ttbbnkinc mi? Bu durumdu karmza
insan amalar tamayan bilimsel bir paranoya kmakta
dr. Kl n ynelik bir amaca n? Hayr, toplum zaten devasa
boyutlara ulaan krlar yutup durmaktadr. Bu kahra
manca terapinin temel zellii, maliyetlerin ykselmesine
karlk salad avantajlarn giderek azalmasdr". Bir
baka deyile retken olmayan canllarn hayatla kalma
lar salanmaktadr. Sosyal sigorta hla 'em ek gcnn
kapital yararna tazmin edilmesi" eklinde zmlencblsc
bile, burada bu kantn bir deen yoktur. nk sistem
burada da lm cezas karsnda iine dm olduu e
likinin aynsn retmekte, yan yaamn bir deer olarak
korunmas gerektii gibi abartl bir dnceyi savunmak
tadr. nk sistemin btnsel stratejik dengesi asndan
bu deerler hayati bir neme sahiptir. Ne var k. bu, ekono
mik adan btnn dengesini Izozacnk nitelikle bir abart
madr. yleyse zm nedir? Grne gre ekonomik bir
seim yapma zorunluluu kendini dayatmakta ve tenazi
yar resmi bir ekilde uygulanan bir doktrin haline gelmeye
balamaktadr. Fransada ciddi remi hastalarnn %30u
(ABD'de %36s'.| hayatta tutulmaya allmaktadr, tena
zi daha imdiden ortal kasp kavurmaktadr. Onu insan
ca bir talebe dntrmek anlalmas g. arpc (ayn
ey krtaj zgrl iin de gecrlidir| bir olaydr; n
k bu belirsizlik orta ve uzun vadede sistemi belirleyecek

mantn ta kendisidir Btn bunlar toplumsal denetimin


geniletilmesi ynnde seyreden olaylardr. Zira tm gr
nr elikilerin gerisinde yatan ama, yaam ve lme ait
tm nlanlnn denetim altna alnmasdr, irth-controi'dcn
'doum kontrol) death-controFc [lm kontrol), insanla
rn ldrlmeleri ya da yaamaya 2orlanmalama kadar
giden bir sunn. Gelien hog r erevesinde getirilen bu
lme yasa karikatral ancak mantksal bir amatr. n
k nemli olan insanlarn elinden kendi yaamlarna son
verme hakknn alnmas ve lme ya da yaama konusun
da asla zgr baklnamnlar ve toplumsaln izin verdii
lde yaamalar ve lmeleridir insanlar rastlantsal bir
biyolojik lmn ellerine bile t;rk etmemek gerekir zira bu
bile bir tr zgrlk olarak telakki edilebilir. Ahlak yasas
nasl Kesinlikle ldrmeyeceksin!- diyorsa, toplumsal yasa
da Kesinlikle lmeyeceksin!" demektedir; en azndan yle
kafana estii gibi deil, yalnzca yasa ve hekimin uygun
grd ekilde lebilirsin, lm n san uygun grlmesi
ivin bir karara dntrlmesi gerekmektedir. zelle, bi
linen ekliyle lme death-con'.rol ve tenazi yararna son
verilmitir. Buna bir lm bile denilemez. Bu kurallar, e
deerlik hesaplan tarafndan belirlenen, tamamen ntrali
ze edilmi bir revritmg-planniag-prognmming sistemidir,
lm bir tr sosyal hizmet eklinde sunulmal, bir plan
ve sosyal sigorta ad altnda salk ve hastalk kapsamna
alnmaldr. Bu ABD'dcki M<Xe>s-suidde (ntihar Motelleri|
hikyesine benzemektedir. Yapacanz uygun bir deme
karlnda, bu motellerde, size cn ho ekilde lme ko
ullar sunulmaktadr (tpk herhangi bir tketim nesnesi
gibi. Verilen hizmet kusursuz olup her ey ngrlmtr.
Hatta yaamdan yeniden zevk almanz salayacak kzlar
bile. Daha sonra profesyonellik bilincine uygun bir ekilde
odanza usul usul gaz verilmekte ve kannz dklmeden,
lm sknts ekmeden lmeniz salanmaktadr. Bu inti
har motellerinin, adil bir cret karlnda (muhtemelen
sigortadan talisi! edilebilen!) vedikleri bir hizmettir, lm
de tm dierleri gibi neden bir sosyal hizmete, toplumsal
inpuz-output dzeni iinde ilemselletirilerek bireysel ve

muhasebesi tutulabilen bir tketim biimine dntrl


mesin ki?
Kendine alt canl kalntlarn, yapay bir ekilde ye
niden yaama dndrlebilmcleri konusunda byle si ne
nemli bir ekonomik zveride bulunmas iin, sistemin,
biyolojik lm adl rastlarty insanlarn dinden ekip a l
mas gerekmektedir, ln, gerisini biz hallederiz" funeral
homelann (cenaze cvlerinm| kulland eskimi bir ataszdr. Gnmzde lmek zaten 6u geriye kalann bir par
as haline gelmitir ve Eros Ccnterlann cinsellikle ilgilen
mesi gibi Thanatos Ccnterlar da lmle ilgilenmektedirler
Cad av dcvan ediyorl
Akmlatre * nesnel" srece uygun bir adalet, lm
ve intikam delegasyonu oluturmak gerekiyor, l m vc
kefaret deme dolanm dzeninin elinden alnarak tcpedektler tarafndan tekelletirilme! ve yeni bir dolanm
dzeni oluturulmaldr. Ekonomik, politik vc cinsel de
i tokulan soyutlanmas ne kadar gerekliyse, lm vc
cezalandrma konusunda brokrasinin varl da o ka
dar zorunludur. Aksi takdirde toplumu denetleyen yap
nn kmesi kanlmaz hale gelmektedir, tte bu yzden
Devletin denetimi diinde, kalan her trl lm ve iddet,
ykc bir zellie sahip olmaktadr. Bu. bir tr iktidar
yok etme provasna bensemektedir. nl cani, hrsz ya
da yasad insnnlann dierlerini bylemelerinin nedeni
budur. Bu olay, bizi, onlar birer sanat yapl Ribi deerlen
dirmeye itmektedir. Bir bka deyile Devletin tekeli altna
ald lm ve iddet ykl bir eyler, lme zg vahi,
dolaysz, simgesel bir k atilkllk dzeninin hesabna ak
tarlmaktadr. Tpk ekonomik dzenin elinden alman bir
eylerin, yararsz vc kurban trenine zg bir ekilde dei
toku edilebilmesi gibi. Tpk iir ve sanat yaptnda, ter
rist anlam ekonomisine flit bir eylerin onun elinden alna
rak gsterge tketiminin hesabna geirilmesi gibi Bizim
sistemimizde insanlar byleyen tek ey budur Deftere
dntrlm eyen her ey, yani cinsellik, lm, delilik,
iddet bizi bylemekte vc bu yzden de her grld
yerde cezalandrlmaktadr. Milyonlarca sava kurbanna

genel br edeerlik ilkesi erevesinde vatan iin lmek


gibi uygun bir deer biilncktcdir. Tabiri caizse bu lleri
altna dntrebilirsiniz. Onlar herkes iin anlamlarn
yitirm i varlklar deildirler. Cinayet, lm, yasak ineme
cmeginkinc benzer bir sre tarafndan deere dntrlcbildlklcri anda hemen her yerde yasaliatrlmaktadrlar.
Yalnzca bu dntrlme srecinin dnda kalan kimi
lm ve uygulamalar ykc olarak kabul edebilmek mm
kn ki. bunlarn da ounlukla gndelik olaylar olduklar
grlmektedir.
Bunlardan biri de intihar olup; bizim toplumlanttzda
lm tersine evirme olarak nitelendirilen saldr ere
vesinde. ykc biimle zdeleen bir tanm ve yaygnla
sahiptir. Hapishaneye kapatlan insanlar giderek daha az
idam edilirken, n tihar eden mahkum says d a giderek art
maktadr. Bir baka deyile, bu tr bir davran, kurumsal
lm yolundan saptrarak, lme mahkm eden sisteme
kar kullanma anlamna gelmektedir. ntihar eden birey
sreleri tersine evirerek toplumu yarglanp mahkm
etmekledir. Tersine evrilebilirlii, ortadan tamamen kay
bolmu bulunduu bir corafyada, yeniden ortaya kart
makta ve bylelikle dc avantajl bir duruma gemektedir.
Hapishane dndaki intiharlar da, bu adan, politik bir
anlama sahip olmaktadrlar latele hara-kiri bunlarn cn
gsterili biimidir). Btn bunlar kefareti denemeyecek
trden birer kk okua benzemektedir, zira bir sistem
asndan kusursuzluk dzeyine ulaamamak tam bir
bozgun anlamna gelmektedir.
ntiharn yasaklanmas, deer yasasnn ortaya
k srecine denk gelmektedir. Hep ayn dini, ahlaki ya
da ekonomik yasa, bir baka deyile lu kimse kapital ve
deer dzeni dna kna hakkna sahip deildir. Her bi
rey kapitale ait birer minik parsel olup (her Hristiyamn
kurtarlmas gereken bir ruha sahip olmas gibi) kendi
kendini yok etme hakkm sahip olamaz. ntihar ite bu
Ortodoks deer yasasna, sahip olduu kapital parasn
yok ederek kar akmaktadr. Oysa kapital asndan bu
ylesine balanamaz bir davrantr ki, ii, bu baarl

Ekonomi fWtik c'tim *319

intihar olayn neredeyse ipe ekmeye kadar gtrmekte


dir ntihar olaylarnda grlen artn, tan da doyuma
ulama aamasnda, deer yasasnn temel kuralna bir
meydan okuma eklinde ortaya km as semptomatik
bir olaydr. Ancak te yandan kusursuz bir btnsellie
sahip sistemde, her intihar olay ykc bir eylemse, her
ykc eylem ve direniin de sistem asndan intihar zel
lii tad gibi bir tanmlamaya ulalabilir. En azndan
kendisini ypratan nemli olaylar dzeyinde. Zira "politik*
ve devrimci" olarak nitelendirilenler d e dahil olmak zere
intihar giriimlerinin ounda insanlar sistemle yaptklar
pazarlkta yaamlarn deil lmlerim dein toku etmek
istemektedirler. Denetim altna alnm bir lm ve lm
retimine kimse kar kmad gibi; lmn dei toku
deerine de bir kullanm deeriyle deil (zira lm belki
de kullanm deeri olmayan tek eydir. Hibir gereksini
me gndermedii iin de yeniden ok tehlikeli bir silaha
dnebilir) ancuk bir yok olma, bulac bir zlme ve
yadsma deeriyle kar klabilir.
Filistinli gerillalar ya da ayaklanarak kendi mahallele
rini yakan zencilerin eylemi bir intihar olarak deerlendiri
lebilir. Her trl gvence biimine kar direni bir intihar
andrmaktadr. Nevrotik davranlarda intihara benzeyen
bir eyler vardr. eitli rahatszlk biim len reterek sis
temle btnlemeye kar direniyoruz. Bask ve sistemin
baskc doasnn" ortaya karlmasn hemen o anda
anmsatmay amalayan yoksa lmn ikincil bir sonucu
olmaya almayan tm politik uygulamalar (gsteriler,
kargaa kartma, kkrtmalar vs.) bir intihara benze
mektedirler. Bir baka deyile, bu. sisteme zg ldrme
uygulamasnn maskesini drme oyunudur. Dzen,
lm denetlemekte ancak onunla istedii gibi oynayamamaktadr, yalnzca lm sisteme kar kullanabilenler
sava kazanmakladr.

X
Mlkiyet sistemi ylesine sama bir eydir ki. sonuta in

sanlarn kendi lmlerini kendi mlkleri g:b grmelerine


yo) aabilmektedir (zel mlkiyete dntrlm lm).
Mlk edinmenin yol at zihinsel ykm yle boyutlara
ulamtr ki, sonunda lm bir tr tanmaz mlke" d
ntrlm ve nc bir kalc mekn" olarak tasar
lanmaya balanan insan mezarlar bir tr bodrum ya da
kabir eklinde ina edilmeye balanmtr pek ok insan
kyde bir yazlk ev satn alrken, mezarlktan kendine bir
de yer ayrtmaktadr). Ksaca kaliteli bir lm talep edil
meye balanmtr. Kiiselletirilmi, tasarlanm*, rahat,
d o a r bir lm kusursuz bir bireysel burjuva hukukunda
vazgeilmez bir haktr. Zaten lmszlk, beden ve lm
konusunda da, bu doal ve kiisel hakkn sonsuzlua mal
edilmi -znenin sonsuza dek yaama hakkna sahip o l
mas grntsnden vazgcilcmemektedr. yoksa baka
bir eyden deil. Nesne ve gstergeleri biriktirme lgnl
mzH manyaka bir zel yaant biriktirmenin kkenindeki
bu sama talep acaba hangi trden bir umutsuzluu giz
temektedir? Bu balamda lmn yenirleri son koleksiyon
(biriktirme) nesnesine dnmesi gerekmektedir, l m bu
atalet srecini tek bam aan bir olay olmak yerine, ey
lerin biriktirilme ve ynetilme oyununun bir paras haline
gelmektedir.
znenin kendi lm konusunda bavurduu bu
trden saptrmacaya karn, bu hakk onun elinden alm a
nn tek yolu iddet rn, beklenmedik, znenin ncvrotlk
denetiminden kama olasl tanyan bir lme biimidir.*'
znenin ketrli programlanm lmn nceden
grebildii bir yerde, bu ekilde biriktirilme, retilme ve
muhafaza edilme ilkesine kar her yerde gsterilen inat

"O ysa bundan daha kolay bir ey yoktur; nk zne sahip ol


dugu doal* lmszlk hakknn sorgulanmasn engelleye
bilmek amacyla ked: "iradesi dnda* kalan -kaza, intihar ya
da bomba gibi- vahi bir lm talebinde bulunabilir, lmsz
lk ilkesini daha iyi savunabilmek amacyla ben, dier ar u
saylabilecek "sama" bir lm yolu semek gibi son bir kur
nazlk ya da areye bavurabilir.

ve vahi direniin nedeni de akla kavumaktadr. Her


yerde lme ka: lerek mcadele edilmekledir. nsan
yaamaya ve yaam kapitalistletirmeyc iten bir sistemde
mevcut tek alternatif lm itepisidir. Kusursuz bir ekil
de programlanarak, bir lm dzenine dntrlm bu
evrende, eyleri normale dndrme yntemi olarak insann
aklna ortal yakp ykmadan baka bir ey gelmiyor.

GVENLK ANTAJI
Bir baka toplumsal denetleme biimi d e yaantmzn her
annda mevcut olup, bizi yaamaya v c hayatta kalmaya
zorlayan bir antaja benzeyen gvenlik tir. Adna gvenlik
gleri" denilen eyse yaam sigortas vc sosyal sigortadan
balayarak, otonuzdaki emniyet kemeri vc Cumhuriyeti
Gvenlik irketlerine kadar gitmektedir. Bir emniyet ke
meri rcklumnda kullanlan sloganda (enenizi kapatn
anlamnda) kemerinizi takn" denilmektedir. Gvenlik hi
kukusuz snai bir giriimdir, tpk trn bir uzants olan
ekoloji gibi. Bir baka deyile, hemen her yerde lm, kaza,
hastalk ve evre kirliliinin ar krhlk anlay zerine
oturan u kapitalist sre iine ekilmeye alld grl
mektedir. Oysa burada asl zerinde durulmas gereken
ey, akla gelebilecek en berbat bask biimine l>enzcycn,
herkesin hayatta kalma igdsnn derinliklerinde bir
yerlerde sahip olmay arzulad lme hakknn elinizden
alnmasdr. Herkesin elinden, salp olabilecei en son hak
olan, kentli yaamna son verme hakknn alnmasdr. Bu.
yaamdan son "ka noktasnn" da sistem tarafndan ele
geirilmesi anlamna gelmektedir. nsann hem kendine
hen de yaamna kar meydan okuduu bu simgesel ksa
devre olaynda sz konusu olan yine bo^-dci tokutur.
Bunun nedeni simgesel dei tokuun bireyin bu asosyal
bakaldrsn ifade edebilmesi deil -h r ya da milyonlar
ca bireyin kusurlu olmas sistemin yasasnda en ufak bir
deiiklie yo! amamaktadr- bizimki gibi baskc bir top
lumsal ilkenin tam kart saylabilecek bir toplumsallk

ilkesine sahip olmasdr, l m , gvenlik gibi paradoksal


bir mitin iine gmdnzde asl ldrlmesi gerekenin
ba dei toku dzeni olduunu anlarsnz.
l m zorunluluu neden ortadan kaldrlmak isteni
yor? nsanlarn yaayabilmesi iin mi? H yrl Yalnzca sis
temin izin verdii ekilde lcbilmeleri i n ' ihcnz hayat
tayken lm haklan elinden alnm olduundan, geriye
kasko sigorta ad altnda onlar hayatta kalmaya iten bir
dei toku biimi kalmaktadr. Ara sigortas konusun
da da ayn ey sylenebilir. Balk, kemerler gibi gvenlik
nlemleri iinde bir m umyaya dnerek, gvenlik mitiyle
araca balanan src; bu kez ritik olmayan, sessiz ve
basit teknik kadar ntr ve nesnel bir baka lm biimi
ne mahkum edilen bir kadavraya benzemektedir. Aracnn
iine zincirlenip aklm dolaysyla lme riski olmayan
bir varlktr. nk o zaten l bir varlktr. Gvenliin
srr da buradadr. Sizi folyoyo sarlm bir biftee dn
trmekte. bir baka deyile, lmenizi40 engelleyebilmek iin
<i:vi b ir tcihitin itne koym aktadr.

Sahip olduumuz teknoloji kltr yapay bir lm


orlam yaratmaktadr. Yalnzca, her yerde karmza mad
di bir retim akctipi olarak kan, silahlanma deil, bizi
kuatan makineler ve en kk nesneler bile bir lm
dncesinin olumasna yol amaktadrlar, stelik bu
somutlutrld iin ortadan kaldrlmas olanaksz ve ege
menlik altna alnamayan bir lmdr. Bir baka deyile,
tpk emek gcnn sabit sermaye vc l emek tarafn
dan dondurulmas gibi, lme zg yaayan emek gc de
lm adl sabit sermaye iinde dondurulmaktadr. Belki de
maddi retim, insanln lm dize getirebilmek amacyla
kulland devasa bir uyumsuzluk zrhndan" baka bir
ey deildir. Doal olarak insanl egemenlii altna alarak,
kendisinden korunduunu sand, bir zrhn iine tkan
ey lmn ta kendisidir. Burada bir uygarlk boyutuna

^Yeniden yaama dndrme amacyla buza gcr.mc, dondurma


olay bu uygulamann en son biimidir.

Ekonomi PoStik ve hir, 323

ulaan lahit otomobil imgesiyle, yani bedenimizin teknik


uzantsna dnen minyatrletirilmi lm denilebilecek
o gvenlik zrhyla karlamaktayz. Bedene kazandrlan
biyolojik biimle evreye kazandrlan teknik biim hep
ayn saplantsal nevrozun sonucudur. Teknolojik bir evre
demek, bize zg kirletici, hassas ve modas gemi nes
ne sper retim dzeni demektir. retim canl bir eydir,
sahip olduu mantk ve strateji tmyle hassas dengeler
ve kolay ypranma zerine oturmaktadr. Belli miktarda
ve nitelikli nesne retimi zerine oturan bir ekonomi d
nebilmek artk olanakszdr, bir baka deyile ekonomi;
tehlike, kirlilik, ypranma, d krkl, saplant salglad
lde geliebilmektedir. Mevcut fl stokunu yenilemek
yerine, gerektiinde onu, antaj ve bask zerine oturan
meydan okumaya dayal bir gvenlik anlayyla yadsyan
ekonomi, maddi retim araclyla srdrd bu lmcl
heyecan sayesinde ayakta kalabilmektedir. Maddi retim
dzeni iinde lm de tamamen adalatrlmtr/laklctirilmitir. Kapital gibi o do, bu ortamda giderek gelien
bir yeniden-retim dzenine sahiptir. Biyolojik bir makine
ye dnen bedenimiz bile bu iorganik/l vcuda uygun
bir ekilde bimlendirildimlen; hastalk, kaza ve lme
mahkm kt bir nesneye dnmektedir.
l m retimi sayesinde ayakta duran kapital, gven
lik reterek bu iin iinden syrlabileceini sanmaktadr.
Oysa onun da lm retiminden bir fark yoktur. Gven
lik. lmn snai bir uzantsdr, tpk ekolojinin evre kirli
liinin snai bir uzants olmas gibi. Lahlln zerine birka
kat bant eklemek gibi bir ey. Ayn ey bizim anl anl d e
mokratik kum ullarm z iin de gccrldir. rnein Sosyal
Sigorta, l bir topluma ait toplumsal protezdir ('Sosyal
Sigorta lm demektir!" - Mays 1968), bir baka deyile
ne gvenlik ne de top lu m sa r kavramnn bir anlama sa
hip olmad, karlkllk ve derinlemesine ykm llk
ler sistemine zg tm simgesel arklarn daha nce yok
edildii bir dzen l m n bir sorumlulua dntrl
mesiyle birlikte ortaya "toplumsal" denilen ey kmtr.

Ayn senaryo yok edilip yeniden yasama dndrldkten


sonra folklor ad altnda (bkz M. De Certeau. La Bcaut
du Mort* |Lo culture an pfuriel iinde, Paris. UGE, 1974JJ
koruma altna alman kltrler iin de gecrJidir, Ayn ey
yaam sigortas iin de gcerldir; nk bu sigorta lm
bir aksiyom olarak gren bir sisteme ait evcilletirilmi bir
deikendir. Grubun lmnn toplumsallatrlm bii
mi. Herkes dieri iin lme cndckslenmi toplumsal bir
kapital olarak kabul edilmektedir.
Paradoksal bir gvenlik mant, insanlar srekli
lm korkusuyla yaamann lmekten daha iyi bir ey
olduuna inandrmaya almaktadr. Hristiyanlk bala
mndaki ilecilik de byle bir ileve sahip:i. Ac ve piman
lk, cehenneme kar ayn kiilik zrh roln oynayp, ayn
koruyucu lahit ilevi grm olabilir Bizde bir saplantya
dnen zorlayc bir gvenlik duygusu devasa bir kolek
tif ilekelik, henz yaarken lm kab.llcnme eklinde
yorumlanabilir. Bir baka deyile bir korunma biiminden
dierine, bir savunma biiminden dier ne tm modern
hukuksal sreler, kurumlar ve maddi dzenekler ara
clyla yaam artk her trl riske k an konuna altna
alnm bir lahit iine tklan, konuna amal i karartc
bir muhasebe olayndan baka bir ey deildir. Bu radikal
bir yaam ve lm muhasebesi yapmak yerine hayatta ka
labilmek iin tutulan bir muhasebeye benzemektedir.
lm retimi stne oturan sistemimiz gvenlik
rettiini iddia etmektedir. Acaba sistemin teki yznn
ad gvenlik midir? Kesinlikle hayr! Bu, yolundan sapt
rlan dngnn iki ucunun birlemesinden baka bir ey
deildir. Bir otomobil firmasnn etin sistemi, amalan
ve rnleri konusunda herhangi bir deiiklie gitmeden
yalnzca gvenlik konusunda (sanayinin evre kirliliine
kar kendini yenilemek durumunda kalmns gibi) kendi
ni yenilemesi, gvenliin, bir bakasnn yerini alabilecek
sradan bir terimden baka bir ey olmadm gstermek
tedir. Gvenlik, belli bir doygunluk aamasna ulam
sistemin ycniden-rctin dzenine zg bir i sorundur.

K k c n o " U P o litik

> lm 325

Tpk feed-back'in belli bir karmaklk dzeyine ulam


sistemlere zg bir i dzenleme yntem i olmas gibi.
retimi yceltm e aamasndan sonra sra gvenliin
kahramanlatrlmasna gelmitir. Her aklna esenin, her
nne kan aracn direksiyonuna geip, aklna eslii hza
karak, kendini ldrd bir dnemde gerek kahraman
lmeyi reddedendir' (Porsche afii). O ysa bu olduka g
bir itir; nk gvenlik insanlarn umurunda bile deildir.
nsanlar, 1955-60 yllarnda Ford ve General Motorsun
getirdii gvenlik nerisini reddetmilerdir. Gvenliin her
yerde dnyatdmas gerekmitir. nsanlar gvenlik arsna
kar neden bu kadar sorumsuz ve duyarszdrlar? Tarih
sel adan bu direnii dnyann her yerindeki geleneksel
gruplarn rasyonel' toplumsal gelimelere, yani alanma,
hckin. alma gvenlii, okul eitimi, salk, doumlarn
dzenlenmesi vc daha pek ok eye kar klarna ba
layabilirsiniz Hemen her yerde direniler krlmtr ve bu
yzden gnmzde doal", sonsuza dek srp gidebile
cek*, spontane bir gvenllgln yan w n uygarlmzn
rettii tm iyi eylerin varlndan sz edebiliyoruz, in
sanlar kendini koruma vc gvenlik virsyle zehirleme
yi yle gzel bir ekilde baardk ki. neredeyse gvenlik
adna lmne mcadele edecek hale geldiler. Aslnda
bu grndnden biraz daha karmak bir eydir, bir
baka deyile, insanlarn gvcncc/gvcnlik hakkn; elde
edebilmek iin verdikleri m cadele tamamen farkl bir ey
dir. Yalnzca gvenlik sz konusu olduunda, bunu hi
kimsenin umursamad grlmektedir. Kuaklar boyun
ca srdrlen zehirleme sonucunda insanlar gvenceye
ihtiyalar olduuna" inanmaya balamlardr Bu baar
toplumsal" evcilletirme ve kolonizasyonun temel gster
gelerinden biridir Oysa pek ok insan topluluu tp. akl,
bilim ve merkezi iktidarn terrist mdahalesiyle bozul
maya uramaktansa yok olup gitmeyi yelemitir Kendini
koruma 'igds* adl evrensel ahlak yasas arkasna
gizlenen, engellenen de zaten budur. Oysa bu gizlenen ya
da engellenen ey, rnein atlyelerdeki gvenlik normla-

rina uymay reddeden iiler dzeyinde bile olsa kendini


yeniden gstermektedir. Byle davranarak kendi aleyhleri
ne bile olsa, ar dzeyde smrlyor (nk daha ou
nu daha hzl bir ekilde retmekledirler) olsalar bile kendi
yaamlar zerindeki kiisel denetimden kurtulmaktan
baka bir ey istedikleri sylenebilir mi? Bunlar "rasyo
nel" proleterler olarak nitelcndirebilmek mmkn deildir.
Bununla birlikte kendi kafalarna gre bir mcadele bi
imi retmekte ve ekonomik smrnn u lanetlenmi
payMan. u ayn zamanda bir gvenlik ve kendi yaamna
kar bir meydan okuma anlamna gelen ve kendisinden
kesinlikle kopulmamas gereken o kck simgesel mey
dan okuma alan kadar nemli olmadn bilmektedirler.
veren onlar lmne smrebilir ancak gerek anlamda
onlar ynetebilmesi iin herkesin kendi bireysel karyla
zdelemesini salamas ve her iiyi kendi yaamnn
muhasebecisi ve kapitalisti yapmay baarmas gerek
mektedir. ite o zaman iveren gerekten Efendi ve ii de
gerekten Kle olacaktr. Gvenlik denilen ahlaki dzene
kar bu minimal direni hakkn korumaya alan s
mrlen kii, yaama ve lme hakkn elinde tuttuu iin
simgesel alanda oyunu kazanmaktadr.
Oto srcsnn gvenlik nlemlerine kar direnii
de bu trden bir direni olup, ahlakszca bir davran oldu
u gerekesiyle tasfiye edilmek istenilmektedir. Bir baka
deyile intihar her yerde yasaklanmakta ya da mahkm
edilmektedir. Bunun birinci nedeni toplumun karlk ve
remeyecei bir meydan okuma biimi olmas ve dolaysy
la bir varln tm toplumsal dzenden daha nemli hale
gelmesidir. Her zamanki lanetlenmi pay olay, bir baka
deyile, toplumsal dzene meydan okuyabilmek amacyla
herkes kendi yaamna ait bir eyleri ele geirmeye al
maktadr. Birinin bu lm kendisine balamas kou
luyla bu kk eyin ad kiinin kendi lm olacaktr.
Simgesel dei tokua ait en nemli sr da ite bu kk
eydir; nk verilen, kabul edilen ve iade erillen bir ey
olduundan egemen dei toku sisteminin onu eline ge-

irmcs sz konusu deildir. Yasasna boyun emedii ege


men sistem asndan lmcl bir tehlike arz etmektedir.
Egemen sistemin yok etmek zorunda olduu tek gerek
rakibidir.

Funoral Homes vo Kotakomblor


Uzun bir sreden bu yann ykamak, sabunlamak, parlat
mak. fralamak, taramak, ngcrlcmck, cilalamak, kuzmak ve yeniden kazmak yznden ykanan eylerden
kartlan kirin tamam yaayan ey lere gemektedir.
Victor Hugo

Olduka uzun bir sreden bu yana ykanp, temizlenen,


dibi kaznan vc yeniden kaznan, yadsnan ve kendisine
yn deitirdim lmn yaayan eylere bulntrld
grlmektedir. Kltrmz tmyle salkl olma, yan
yaam lmden temizleyip kazma anlay zerine otur
tulmutur. amar ne kadar az olursa olsun, deterjann
amac ldrmektir, l m her ne pahasna olursa olsun
sterilize etmek, gizlemek, dondurmak, havalandrmak,
makyi\jlamak. tasarmlamak" ve pislik, cinsellik, bakteri
yolojik ya da radyoaktif bir kalnt misali kesinlikle peim
brakmamak gerekmektedir, lm n makyajlanmns bu
nun gibi bir cyclir. Victor Hugo'nun forml, yasn tutan
vc yaayanlar evreninden derhal ekilip alnan lnn,
uluslararas stnrcc/mg, sm itingve marketing yasalarna ta
mamen uygun bir ekilde "tasarmland* u Amerikan
Juneral home'lar artrmaktadr.
Olayn insan en tedirgin eden yanysa lnn gzel
letirilmesi vc kendisine tpk canlyken sahip olduu g
rntnn verilmesi deildir. Uu ii hemen btn toplum
lar yapmtr. Btn tophmlur doal lmn irenliini
her zaman ssleme yntemine bavurarak gizlemilerdir.
Bu toplumsal irenliin kkeninde vcudun gstergeleri
ni; toplumsal adan bir anlama sahip olma gcn elin

den alarak sal bir tze indirgeyen rme olay vardr.


Bunun ise grubu, simgesel adan ryp gidebilecei
gibi pnnge yol aabilecek trden bir srece doru ittii
grlmektedir nsan vcudunun yalnzca bir ete benzedi
i ve gsterge olma zelliini yitirdii o tahamml edilmez
andan kaabilmek iin lnn sslenip pslenmesi, s
tnn yapay eylerle rtlmesi gerekmektedir. Kemikler
ve iskelet grupla uzlama konusunda yeterli olabilmekte
dirler, zira yemden bir maske ve gsterge gcne sahip
olabilmekledirler. Ancak grupla ly birbirine balayan,
aslnda semiyrjik uygulamalar olarak adlandrlabilecek
insan eti yeme trnden* uygulamalarla u iren doal
ve biyolojik aamadan kesinlikle kalmas gerekmekte
dir. Bizim toplumlnnnzda her trl fa>nfo/>ra/csi; kiinin
lm nedeniyle aniden yitirmi olduu gstergelerin or
tadan kaybolmasn yadsma arzusuyla lnn o asosyal
bedeninde anlamsz bir eyler kalmasn engelleme istei
olarak zmlenebilir
zetle lalte koyma ritcli hemen her toplumda kar
lalan, bedenin mumyalanarak yapay bir ekilde korunmns trnden bir deiken alarak kabul edilebilir. Bizim
gibi doal lm idealistlerine, bugn olduka gln ve
anlamsz gelen funeral homes uygulamalar, ok eskilere
giden bir gelenektir Bu uygulamalara doallk gibi bir
yananlan yklenmeye alldka samalamakladrlar.
lkel insann ly gstergelerle donatmasnn nedeni ona
en ksa zamanda -canl ve l arasnda bedenin rm e
sinden kaynaklanan bir elikinin tesinde kaln- bir l
stats kazandrabilmektir. Bu. lye canl rol oynatmak
deildir. lkel insann ly farkllatrmaya almasnn
nedeni lnn bir partneri haline gelip onunla gsterge
dei tokuundn bulunabilmektir. Funeral homelardak
senaryo ise Inun tam tersidir. Bu senaryoya gre lnn
yaad gibi bir izlenimin uvandmlmas; yaamdaki dottl
grntsnn kazandrlmas gerekmektedir. Bir baka
deyile l bir insan yz size glnscycbilmckte, teni,
yaarken sahip olduu canlla sahip olmakta hatta bir

Efcor.om Politik !<e>OfUm 329

l olmaktan karak yaarken sahip olduu canllktan


daha da taze, neredeyse konuacak bir hale gelmektedir
llnn sesini streofonk bir ekilde yeniden duyabilmeniz
salanmaktadr). Yaam zellikleri tayan hileli ve ideal
letirilmi bir lm. Buradaki gizli dnceye gre yaam
doal bir eydir oysa lm doa kart bir eydir, y ley
se lm doallatrlarak bir yaam simlakr gibi sunul
maldr. Btn bunlarda bir yandan lmn bir anlama,
simgesel bir gsterge gcne sahip olmasn engelleme
abas; dier yandansa doallk duygusu zerine oturan
bu fetiizminin gerisinde lye kar uygulanan bir vah
et vardr, bir baka deyile, -kendisine bir l stats
kazandrmak ve dolaysyla canllar nezdindc simgesel bir
sayg grmesini salamak yerine- lnn rmesi, de
iime uramas yasaklanmakta, yaayanlar asndan
bir mazeret ve simlakr grevini yerine getirebilmesi iin
de canllar dnyasnda bir hayalet gibi dolanmas salan
maktadr. Doallatrlan bir lyse farkl olma ve her tr
l toplumsal statye sahip olma hakkn yitirmektedir.
Hu noktada gsterge ve lmden korkanlarla kork
mayan toplumlar birbirlerinden ayrlmakladrlar; nk
lmden korkmayanlar bunu aka ifade ederlerken, bi
zim -ideolojik" toplumlarmzda hor ev doalln arkasna
gizlenmektedir. nk bizim toplumlarmzda gstergeler
doa! bir illzyon ilevini yerine getirmeye alan bir tasa
rma benzemektedirler. Bu ideolojikletirme ileminin ilk
kurban lmdr; nk sradan bir yaam simlaknna
dntrlen lm utan verici ve mstehcen bir eydir.
Hu yznze glmseyen ve sterilize edilmi lm
druystorelar ve lm mabetleriyle bir mezarla dnt
rlen, upuzun koridorlara sahip Palermo'daki Kapsinlcr
manas rdu yzyl boyunca yatay ya da skk dzende
omuzlarndan dikey bir konumda aslarak gmlen ve killi
toprak tarafndan tenleri, salar vc trnaklan -din d a m
lan koridoru, entelekteller koridoru, kadnlar koridoru,
ocuklar koridoru vs.- ok gzel bir ekilde fosilletirilmi;
stleri kaln bir araf ya da tar. tersine giysiler, eldivenler

ve ince pnmklu kumalarla rtl cesetler arasnda ne


fark vardr? Soluk bir gn nn szd Palermo'daki bu
mahzenlerde inanlmayacak kadar ok deiik y z ifade
sine sahip 8000 cesetle karlalmaktadr. Alayc, tembel,
titrek, vahi ya da kibar binlerce soluk y 2, turistler iin
bir tr Grvin mzesine dnmeden nce buras uzun bir
sre llerin yaknlar ve dostlar iin, pazar gnleri ocuk
larn alp gelerek onlarla tantrdklar bir tr gezi yeriydi.
Bu olay gndelik aile yaantsnn sradan bir paras, ayin
ya da tiyatrodakinc benzeyen ly Pazar gnleri" ziyaret
etme trnden bir eydi. Bu lme zg bir barok man
zaradr (cesetler topran altndan ilk olarak XVI. yzylda
ve kar Reform dneminde kartlmlardr). Bu. llerini
topran altndan ekip kcrtarak, onlarla birlikte ele
necek vc ok yakn ilikiler kurabilecek, onlarn varlna
korkmadan katlanabilecek, mstehcen saylabilecek bir
merak duygusuna sahip olmayacak kadar salam bir top
lum, bir baka deyile, Tarahumaralarn lid eri kadar kanl
olmasa bile yine de vahiliin hissedlcbildi, bize zg
tandk yceltme vc ciddiyet oyunlarnn yer almad bir
lm tiyatrosudur. Bu tiyatro, lme ancak souk aka
lar ya da sapka bir bylenme araclyla iliki kurabi
len bizim krlgan toplanlannzla ok byk bir kartlk
iindedir. FUrtcraf hom elann insann iini daraltan lm
yadsma biimleriyle de byk bir eliki iindedir.

io Yaramaz lm
ller klt eski canlln yitirm eye balamtr. Mezar
talan zerinde artk sadece yazlar vardr, yoksa sonsu
za dek srdrlecek ayncahklar deil. ller toplumsal
devinim iindeki yerlerini almaktadrlar, zellikle popler
ve orta snflarda lme sadakat, varln srdrmekle
birlikte, gnmzde ilkel bir dindarlktan ok bir starding deikenine (yazlk ev tr bir ey) benzemektedir,
lm den giderek daha az sz edilmekte, bu konu ksa ke
silmekte. sessiz kalnmaktadr; bu lme kar saygnn

yitirilmesi demektir. Artk aileler atafatl ve tm gelenek


lere uyan lm trenleri yapmamaktadr, insanlar hasta
nelerde lmektedir, l m artk snr d edilmi bir eydir,
lecei bilinen insann elinden, leceini bilcbilme hakk
bile alnmtr, l m mstehcen ve rahatsz edici bir eye
dnmtr. Bu durumda yas tutmak da mstehcen ve
rahatsz edici bir ey haline gelmektedir. Doru olan dav
ran lmn gizlenmesidir; nk bu dierlerinin keyfini
bozabilecek bir eydir. Toplumsal terbiye kurallar lm
den herhangi bir ekilde sz edilmesini yasaklamaktadr.
Cesedin yaklmasysa, bu gizli tasfiye ve geriye, minimum
kalnt brakmann en u rneidir. lden geriye hibir
ey kalmamaktadr, yani l ie yaramaz bir hale gelm ek
tedir. Gnmzdeki muazzam l trafiin inse artk sada
katten ok ie yaramazlkla -lm tketimiyle ilikisi var
gibidir, lm le ne kadar az ilgilendirse lm tketimi de o
lde artmaktadr.
Bizler artk eskilerin sahip olduu lm deneyimine
sahip deiliz. Gsteri zellii tayan olaylar ve televizyo
nun bununla bir ilikisi yoktur. nsanlarn pek ou artk
bir bakasnn lmne tank olamamaktadr. Bir baka
toplumsal yaplanmada byle bir ey dnebilmek ola
nakszdr. Hastane ve hekimler sizinle ilgilenmektedir.
Teknie sadakat, tm dier ayin biimlerinin yerini alm
tr. nsan lmeden yaknlarnn elinden alnmaktadr. Za
ten onu ldren de budur.
svireli Bayan Ross'un lmekle olan insanlarn yan
na giderek onlara kendi lmlerinden sz etmek ve onla
rn kendi lmlerinden sz etmelerini istemek gibi bir d
ncesi vard. Bu mstehcen dnce herkes tarafndan
yadsnd; nk hibir hastane sem sindeki hibir hasta
lmek zere deildi (bu konuda hastane personelinin bir
sorunu vard). Daha sonra "bu kadn deli, kkrtc olarak
nitelendirilip hastaneden atld, lm ek zere olan bir insan
bulduunda gidip rencilerini aryor geri dndn
deyse adam lm oluyordu (ite o zaman sorunun kendisi
ve rencilerinden kaynaklandn anlamt). O gnden

sonra baarl oldu. Yaknda lm halinde bulunan insan


lar iin bir psikologhr blm alacak. nsan bilimlerine
ve psikososyat bilimlere zg yeni bir tinsel alan.
Rahip ve kutsama, lm konusunda bir eyler sylenebilcn cemaate ait birer iz olarak nitelendirilebilirler.
Gnmzdeyse bu konuda tamamen sessiz kalnmak
tadr. Zaten rahibi br sahtekr olarak kabul ettiinizde
gnmzde bu grevin tp tarafndan yerine getirildiini
grrsnz. Zira tp insanlara youn bir tedavi uygulayp,
teknik olanaklara bavurarak herkesi susturmaktadr.
ocuk lmlerinden hi sz edilmemekte, aklanama
yan lmlerse gizlenmektedir Serumlar, laboratuarlar ve
iyileme dierlerini sjstu rm ak iin birer mazeret olarak
kullanlmaktadrlar.

Hastalk Dei Tokuu

Artk evinizde lmediiniz iin hastanede lmek duru


mundasnz. Saylamayacak kadar ok maddi* (tbbi,
kentsel vs.| neden ve izcilikle de biyolojik bir vcuda sahip
olmas yznden hasta yn da can ekien insan teknik bir
ortam a tanmak durumundadr. Tedavi etm e bahanesiyle
bu insan hastalk ve lme zg simgesel farkllktan nt
ralize eden ilevsel birzam an-m ekna srlmektedir.
Amacn kesinlikle lmden kurtulmak olduu bir yer
de. hastane (ve gencimde tp) hastay gcl anlamda bir
l olarak kabul etmektedir. Bilimsel yaklam ve terapi
anlay vcudun radikal bir ekilde nesnelletirilmesini,
hastann toplumdan soyutlanmasn yleyse bir lm lali gerektirmektedir. Bu vcutla ilgili tbbi soy aratrma
snn mantksal bir sonucudur
T p. kadavra sayesinde m odernlem eye balam n , izim kltrm zde tbbn birey konusunda ekm i olduu
ilk sylevin kadavradan gem i olm as h ayal bir nem e
sahiptir (M ichel Fcucaull, K lin i in D o u u * ').

Eserin Trke evirisi itin bkz. K lin i in D o u u , ev. nci Malak

ln halindeki hasta da lmcl bir gce sahiptir: ya


pabildii kadaryla intikam almaktadr Hastane denilen
kurum ileyii, uzmanlama biimi ve hiyerarik yapsyla
bu yaarken lme olaynn bulac bir simgesel hastalk
gibi ortal sarmasn engellemeye almaktadr. Hasta
nn ehlikeli bir varla dnmesinin nedeni kendisinin
erke t bir lme mahkm edilerek, iyileme (lme) deni
len ruhsuz bir sre iine tklm olmasdr. Oysa l bir
beden bu ekilde dlanma yn da iyiletirilmeyi kesinlikle
umursamamaktadr. Hastaneye kabul edilir edilmez uyncafckl hasta, yani potansiyel bir l olarak ktln
tm avantalarndan yararlanmaya almaktadr. Etraf
nn bakclarla evrili olmas (insani evre) ve tm teknik
gdmlemc hasta gerekten ld zaman bile onu su s
turmada yetersiz kalmaktadr
Hastann oluturduu en ciddi tehlike, kendisinin
gerekten asosyal bir varlk ve bir tr tehlikeli deli olarak
kabul edilmesi vc hastalm dei toku etmek istemesidir
Halann |ve lm halindeki innnnn) farkllk (onn nmnc
bak.lmak ve iyiletirilmek deil hastaln vermek >e kabul
edilmesini yleyse simgesel anlamda onaylanmasn vc de
i toku edilmesini salamaktr yoks hastanede teknik
bir l olarak ntralize edilmek ve adna salk ve iyileme
denilen bu kesinlikle ilevsel hayatta kalma srecini ya
amak deildir) stne oturtmaya alt bu dei toku
olay sama ve kabul edilemez bir eydir.
Hastane bnyesinde insn ilikileri ya da terapi vcy
tpta gerekletirilecek genel gelimelerin bu simgesel ses
sizlik ya da lokavt konusunda yapabilecei bir ey yok
tur Hastay iyiletirmeye zorlanma, hekim ve bakclar
iyiletirmeye mahkum etme, kurumu duvarlarna, cerrahi
aletlerine ve psikolojik donanmna varncaya kadar iyile
tirebilmek amacyla zel olarak donatma (art arda gelen
souk davranma ve yardmc olnn aamalarndan sonra
gnmzde hastane insancllatrlmaya" allmakta-

L v s a l. E p o s . 2 0 0 3 . |

ed.

n o t u .)

dr|, ksaca btn bunlar temelde bir baka hasta ve lm


statsnn varln cngclleyerr.cmcktedir En iyimser du
rumda hastann kendi hastalndan, yaantsndan sz
etmesi ve kendini yeni bir balama oturtmas, ksaca, bu
geici anormal durumu cok olumsu? hir ekilde yaama
mas salanmaya allmaktadr. Buna karn hastaln
bir delilik, anlam ve anlam zenginlii, kendisinden dei
toku malzemesi alarak yararlanma trnden farkl bir
ekilde yaanma talebini hastay normal yaama dn
drme zahmetine katlanmadan* kabul etmek, t ve has
taneyle birlikte, bedeni ilevsel bir gereklie" mahkm
eden sistemin de kklen tasfiyesini gerektirmektedir. Hat
ta hastaln bir dei toku sistemine dntrlme tale
bi karsnda yok olma tehlikesiyle kar karya kalan*-

MJean Poutllon, N ouoeU e K etrue d c P a y ch o a n a ty s c dergisinde


Isay I. I67): Dangaleal 1ar adl toplulukta hastaln bir reti
deerine tahtp olduunu sylemektedir. G rubun bir yesi h a
line gelebilmek iin hasta olm anz gerekmektedir Zaten hekim
olabilm ek iin d e hnstnhk geirm eniz gerekiyor. Hastala ya
kalnnmanz mcrgoj/lar salyor. Herkesin bir yo da birden ok
m a ry a y vor Bunlar babadan ouln miras kalyor. Herhangi
bir toplun sa] konum a acuk, bir seilmitik gstergesi olan,
hastalk araclyla ulalabiliyor. Hainlik bir atlan a sahip,
kiisel b ir iz oysa normal olann bir anlam yok, Hnetalk bir
deer ve toplumsa) rgtlenm e ilkesi, yon i bir kltrdr T op
lum sal adan belirli bir ileve sahip olmad yerlerde bile, hns
talik, her zaman iin toplumsal bl dava, toplumsal bunalm
ve toplum ya da kamu asndan hasta ve bekim arasndaki
istisnai iliki sayesinde tm toplumsal metabolizm a yeniden
hareketlendirilip, canlandrlm aktadr Hastaln bireysel d
zeyde yaanp, terapinin bireysel dzeyde uyguland gncel
tp uygulamalarndan kesinlikle farkl bir sre. Ktln d e
i toku edilmesi, karlkl ktlk yapm ak ilke) topum lorda
ler gn kerlalan bir uygulamadr. Ktlk (hastalk), al
ma vs g ilj bir toplumsal iliki biimidir. Organik nedenlerin
varl kabul edilir ve her lrl yntem e bavurularak hasta
iyiletirilmeye allrken; ktlk asla organik b ir yara olarak
deil, olsa olsu, toplumsal dei toku dzeninin kesintiye u
ramas ya la bir bozukluk olarak kabul edilm ekledir. Organik

egemen toplumsal dzenin tasfiye edilmesi gerektii bile


sylenebilir.

C l n e o l lo f 'l r l l o n l m

l m c l C ins el lik

lmden sz edildiinde insanlar glmcklcdiler. Hu si


nirli ve mstehcen bir gltr Cinsellikten sz etmekse
artk bu trden bir tepkiye bile neden olmamaktadr; n
k cinsellik yasallanca, lm pornografik bir grnme
sahip olmutur. Cinsellii zgrletiren* toplum, ondan
boalan asal bir gizli ritel ve yasak ilevinin eksikliini
lmle gidermeye almaktadr. Daha nce yuunm dini
bir evrece lm gizlenmeyen, herkese ak, herkesin nn
de olup biten bir eyken cinsellik yasak bir eydi. Gn
mzdeyse durum tersine dnmtr. Ancak t n tarihsel
toplumlar cinsellii lmden ayrmann ve briri zgrle
tirirken dierini kstlamann bir yolunu bulmulardr ki,
h, nntnnn ikicini hirrtrn ntralize etmek demetir
Bu stratejide bavurulan ller doru mudur, yok
sa iki terimden biri daha ini nemlidir? Bizi lgilendiren
evrede tmn mahkm edilmesi, cinselliin yceltildii
bir stratejiye bal, ncelikli bir tnu gibi grnmektedir.
Bu anlamda cinsel devrim" yalnzca bir Kros ve kendi
sine zev alma i$?ew yklenmi bir ey olmaya mahkm
edilmitir. Zaten safl, hastalkl grnm, duygusall

yara onlar iin bir rr.rtnfbr anlam na sahip olduiKar, saalt


n a eyleminin iki kahram an arasndaki toplumsal dei tokua
zg simgesel bir ilem le, metalbrik" anlam da iyiletirilecektir.
Aslnda ikili deil her zaman iin l olan bir sreten sz e t
mek gc-ekm ekledir; nk grup bu iyiletirm e sn em in iinde
hep ynlendirici ve sim gesel etkinliin" koruyucusu d u ra k yer
almaktadr. Ksaca hasla ve hekim hastaln evresinde olu
turulur toplumsal ilikinin birer oyuncusundan b k a bir ey
d eild iler. Oysa bizde hastalk nesnel bir nedenle organik bir
iliki i;nc girerek zerklem ekte; hasta ve hekimse birbirlerini
karlkl olarak ak tif vc pasif, hasta ve uzm an ckl ndc nesnel
lemek cdirler.

ve keza (arzunun dayatt kategorik zorunluluk) politik'


iddetinin nedeni de budur. Cinselliin gndemi ekonomi
politiinkiyle dayanna iindedir; nk cinsellik de lm
cezasna bir son vermeye almaktadr. yleyse bugne
kadar yasaklama konusunu deitirmekten baka bir ey
yapamamz Belki de bu devrim" sayesinde lm adl te
mel yasa yrrle koymu bulunuyoruz. Cinsel devrim
bununla urarken aslnda kendi kendini yok etmekten
baka bir ey yapmamaktadr; nk yaam gerek a n
lamda cinselletirmenin tek yolu lmden gemektedir.

Nereye Boksam Kendi lmm Gryorum


Nereye Boksam lm Beni Dlyor

Nereye gitse takip ve sansr edilen lmle nedense her


yerde karlayoruz. Artk, kimi dnemlerde olduu gibi
meL'cut hayal gcnn kendisinden kaamad. Kyamet
folkloruna zg bir veri olarak deil; sahip olduu dsel
tzn yok edilmesiyle sradan bir gerek, yaantmz ege
menlii altna alan bir rasyonellik ilkesi grnmne b
rnmektedir. lm demek her eyin bir ileve sahip olma
s ve bir ie yaramas demektir. Jacques Tatnin Piaylime
|1967| filminde kentsel evreye zg kusursuz, gstcrgcscl.
sibernetik bir ileve sahip olan lm: Kafka'da insann salt
bir ilevler listesine indirgenmesidir, ksaca memurluk a
lm kltr a demektir. Bu hem maddi eyler hem de
arzunun gerekletirilmesi konusunda toptan bir program
lama d, u her eyi ngrcbilmc. kesinlik ve amalln
en abartl biimidir. Ksaca burada lm deer yasasyla
birbirine karm durumdadr. stelik, evrensel bir iliki
ler a iinde her eyin kodlanm bir farklla sahip o l
duu yapsal deerle her nedense birbinne karmaktadr.
Bir sisteme zg btn terimlerin kusursuz, ultra hzl,
nesnel bir ekilde birbirlerine balanmasnn bir sonucu
olan ultra modern lmn gerek yz bylcdir. Bize zg
gerek nek opollcr artk mezarlklar, hastaneler, savalar
ve hckatonblar deildir, lm artk bulunduunu sand

nz yerde deildir. O artk biyolojik, psikolojik, metafizik


hatta lmcl bir ey bile deildir, lm e ait nekropoller
bilgisayarlarla doldurulmu bodrum katlan ve hollerle
insanlarn kard her trl gilrlt patrtdan ardnlm beyaz boyal mekanlardr. Bu, dnyann sahip olduu
bellein tamamen sterilize edilip, saydam bir tabut iine
yerletirilerek, dondurulmasdr. Yalnzca ller her eyi
anmsayabilirler! Bu. gnn birinde gelecee ait bir uygar
lk tarafndan bulunmas amacyla gnmzde mikrofilm
ve arivlere dntrlerek yeraltna gmlmesi dlenen
dnyaya ait saf bir zdr. Yeniden yaama dndrmek
amacyla dondurulan bilgidir. Sahip olunan tm bilgilerin
gstergc/deer eklinde sonsuzlua aktarlmasdr. Her
eyi yitirme, unutma dncesine bunun lam tersi sayla
bilecek bir ilikiler, balantlar, bilgi, youn ve iinden
klmas olanaksz bir yapay bellek kalesiyle kar kyor ve
gnn birinde yeniden kcfcdilebilnc gibi modas gemi
bir umutla canl canl iine gmlmeyi kabul ediyoruz.
Hayatta kalabilmek umutluyla kendilerine boyun e
diimiz bilgisayarlar, bu inyatrleirilmi lm temsil
etmektedirler. Mzeler de bu uygarlk iinde yok olup git
memeye abalayan mekanlardr. Mzelerin neye tanklk
ettiklerinin bir nemi yoktur. nk yalnzca var olmalar
bile bizim, kendi kendisi iin bir anlam ifade etmeyen ve
gnn birinde brilcri iin bir anlama sahip olabilmeyi d
lemekten baka yapaca bir ey olmayan, bir kltre ait
olduumuzu kantlamaktadr. Her eyin lm evreninin bir
parasna dnmesiyle birlikte, lmn artk devasa bir
btne ait minicik bir gstergeden baka bir ey olamaya
ca grlmektedir. Tpk geriye dn olmayan noktaya
getikten sonra bir simgeler sistemine dnen para gibi.
in aslna baklacak olursa ekonomi politik yalnz
ca gelecekte ortaya kacak bir uygarlk ya da gerekleri
sorgulama sreci tarafndan lmsz olarak kabul edilme
amacyla -oysa din alannda Kyamet Gn dnda kendi
kullarn tanyacak bir Tanr dnebilmek olnakszdrdnha cc hi grlmedik bir bedel denerek oluturulmu
bir sistemdir. Oysa biz Kyamet Gn'n llerin camdan

kuleler iine tkldktan bir gsteri eklinde yaayp arkada


braktk. Bunun muazzam boyutlarda bir gsten olduunu
itiraf etmek gerekir Dfense mahallesi ya da Dnya Tica
ret Merkezi gibi hiyeroglifleri andran toplu meknlardan,
medyalora ait enfomatk sistemleri barndran binalar sil
silesine; elik sanayisine ait komplekslerden byk politik
rgtlenmelere; megapollerden gndelik yaama ait en
sradan eylemlerin snrlandrlmasna kadar hemen her
alanda, insanlk, VValter lienjann'n dedii gibi kendi ken
disi iin seyirlik bir nesneye dnmtr. Yabanclama
dzeyi yle bir noktaya ulamtr ki, gnmzde kendi
yok oluunu brinci snf bir estetik haz alma gsterisine
dntrebilir" (Tek/k Yemden O relleblirhk anda S a
nat Yapt'1). B. onun asndan bir faizm biimidir. Bir
baka deyile ideolojinin belli bir ekilde abartlmasdr.
Bu, lm kltrnn onaylanmasn bir kutlama trenine
dndren estetik bir politik sapknlktr. Gnmzde eko
nomi politik sisteminin bizim amzdan gerekten de ta
mamen bu trden bir amaszlk; aslnda lmn verdii
elikili bir hazda baka bir ey olmayan retimden kay
naklanan bir estetik haz biimine dnt sylenebilir.
te bu yzden sanat lmtr; nk ulalan bu doyum
noktas ve karmaklk dzeyinde, alnan keyif, tamamen
bir karmakl!: gsterisine dnm olup, estetik b
yleme kendi rimlakrna (sistem o devasa gkdelenleri,
uydular, dev bilgisayarlaryla kendi kendim gstergeler
araclyla yemden retmekten baka ne yapmaktadr ki?)
dnen eietera tarafndan lekelletirilmtir. Hepimi bir
gsteriye dnm bulunan retimle retimin salad
estetik haz ve insan ldrtan yeniden-retimin kurbanla
ryz. Bu durumdan kurtulmaya da pek niyetimiz yok zira
btn gsterilerde felaketin ok yaknda gerekleecei
hissediliyor. Benjamn'in faist sistemde varln kantla
d politik, estetik ve sapka hazz bzler bugn genelle45Eserin Trke evirisi in bkz Tekniin Olanaklaryla Yeniden
Drenlebildii Cada Sanat Yapt*. Pasajlar iinde, ev. Ahmet
Cemal. YKY. 193. |ed. notu.)

tirilm bir retim sistemi araclyla almaya alyoruz.


Onu depoltize, ideolojiden yoksun bir hazza dntrme
ye alyoruz. eylerin rasyonel bir ekilde ynetilmesinin
verdii hazla, tkenmek bilmeyen amalarn yol at bir
sarholuk duygusu. Ekonomi politik dm ikinletirmitir. Kapitalizm de zaten bu yzden lmsz olmaya
almaktadr. Devrim de lmszl amalamakta ve
hem bu ama hem de birikim yararna lmn askya
luutam istemektedir. Oyaa lmeaUk her zaman can
skc toplumsal cennetlere zg bir ey olmutur lm
yeniden kefetmek isteyen bir Devrim i tek kar yol
insanlardan hemen lmelerini istemekten gemektedir.
Devrimin amaz kapitalizmin sonunu bir gelime ola
rak grmesidir, oysa yaplmas gereken ey kapitalizmin
hemen bugn sona ermesini istemek ve bunu derhal bir
lm kalm sorunu haline getirmektir. Crec gndz |>elcri braklmayan ve kapitalizm tarihi boyunca bedelleri de
nen lm ve haz. Devrim ertesinde zlmesi olanaksz
sorunlar eklinde yeniden karmza kacaklardr, lm
konusunda bir eyler yapmaya alan Devrimin bu soru
nu zme ans sfrdr. Aslnda Devrim sonras diye bir
ey yoktur, bir baka deyile. Devrim ertesi demek mevcut
dzenin srdrlmesi demektir. Oysa lm tam bir kafa
karklyla iine krlemesine dalnarak hemen yaan
mas gereken bir duygudur, l m devrimci bir ey midir?
Eer kapitalizm lme bir son vermenin en kesin yoluysa,
bu durumda, kapitalizme yalnzca lmn bir son verebi
lecei sylenebilir.

TANRININ SMN YOK ETMEK

ANAORAM

Dil alannda da simgesel bir <legi$ toku modeli, bir tr


anti-ekonomi plitk ekirdeine benzeyen, deer ve yasay
yok etme biim olarak iirsel dille karlalmaktadr. Dile
zg bir ekonomi politiin tesinde yer alan bu anti-sylev
alannda yaplan temel keif Saussure'n /nagramfandr.
Saussurc. dilbilime kavramsal silahlarn kazandrmadan
nce Anagram Defterleri balkl almasnda dilbilimin
kendisine atfetmi olduu yasalar, aksiyomlar ve ereklerin
tesinde yer akn, davurum yetisinden yoksun bir dve
lisinin kart aylabilecek bir biiminin varln ortaya
kartmt Bu dile zg bir simgesel ilem biimi, yani
gstergeler araclyla yeniden canlandrma sistemine
zg yapsal bir ilem deil tan tersine gsterge ve yeni
den canlandrma sisteminin yapsn bozmaya ynelik bir
ilemdi.
Saussure'n oluturduu iirsel ileyi/dzenleme
ilkesinin devrimci olmak gibi bir amac yoktur. Ancak ok
eski Veda ve Germen metinleriyle Satrniycn1 iirlerin ya
psnda varln saptad ve bu yapnn bilinli bir ekilde
oluturulduu konusunda byk bir tutkuyla gerekle
tirdii almalar ve bu olguyu fcamfkma abalar, dilbi
lim konusunda ileri srd varsaym kadar mthitir.
Kendisi bu almadan herhangi bir ilkesel ya da eletirel

1 Arkaik dnemdeki ackl, dokunakl iir tr. | - e y nof.|

suu kartmad gibi; opclc.aoyon deyinde bile olsa


elde ellii verileri hibir ekilde gendlctirmernitir. Elde
ellii sonular ispatlama konuundu yeterli kant bula
madn dnd gnse bu devrimci sezgiye bo vere
rek dilbilim denilen bilim daln kurma almalarna ba
lamtr. Saussuren1 bir keye alt bu varsaymdan
yola karak birtakm sonulara varabilmek iin belki de
aradan elli yl gibi bir srenin gemesi e bu arada dilbi
limin ok byk bir gelime gstermesi gerekmitir. G
rne gre bu varsaym dilbilimi temel erinden sarsacak
bulgular daha o zamanlar elde etmiti.
Saussure'n ortaya kard iirse, yapya zg ku
rallar unlardr:

lfttofm e yasas
1) Salrnivcn iirde bir nl harfin vatl ancak dizenin
herhangi bir yerinde onun karl saylabilecek bir
Kn-dnM varan mmldl olabilmektedir (bunun ayn
nlden ve ayn sayda olmas gerekmekledir)... Bu
nun sonucunda dizedeki hece says v'iflse nl harfler
birblrleriylc kusursuz bir ekilde iftlemekte ve geride
herhangi bir artk brakmamaktadrlar. Geride hibir
ey kalmamas iin btn nllerin ift sayda olmalan
gerekmektedir.'
2| nszler de ayn yasaya boyun eer ve her trl nsz
iin de ayn kesinlie sahip ift say kural geerlidir.
3) Bu yle bir noktaya ulamaktadr ki. gerek nller
(tek satr) gerekse nszlerde indirgenmesi olanaksz
herhangi bir kalntyla karlaldnda, bu kalnt s
radan bir e harfi bile olsa, sanlann tersine, kendi ha
line braklmamaktadr. Bir sonraki dizede bu harfin,
bir ncekinin karl olarak bir kalnt grnmnde

3 Btn dilbilim ciler bu varsaymn unutulup yeniden *u yzne

km am as iin ellerinden gelem yapmlar ve dilbilim d e zaten


ancak bu sayede bir bilim olabilme ansna sahip olm u ve
her eye bulaarak yapsal bir tekel kurmay baarm tr

yeniden ortaya ktm grlmektedir.


gvde yasas
Dizenin kompozisyonunda air gvde szce nit seslerden
yararlanmaktadr... rnein bir ya d birok dize tek bir
szck haline getirilebilmektedir (genelde bu szck bir
tanr ya dn bir kahram an ait zel bir isimdirj. Ama vokalik sralamann yeniden retilmesidir Bu dize her eyden
nce nller zerine kurulmnk durumundadr. Latince
yazlm Satrniycn iirlerde F. De Saussure ok savada
zel bir isme ait tcnel sesbilimler tespit etmitir." (Starobinski, Les mofs. s. 28) Saussure yle yazmtr:
Szcklere yaplan eklemelerle ortaya kan trevin amac,
hecelerin yinelenmeleriyle elde edilen ve onjinalnin zeri
ne sonradan yaptrlm gibi durun, bir szck ya da bir
isme, yapay bir ikinci kez var olma ans tanmaktr.

TAURASM C/SAUNA SAMN/O CEP/T (SCIPIO) A AS EN ARGALEOV


ANEMON AMEOAHJOS AUTME (AGAMEMNOh)

Sahip olduklar ok saydaki deiken araclyla bu basit


kurallar sonsuza dek yineleyebilmek mmkndr. Arkaik
iirin tamamen bu (ses, harf, hece) uyum kural (aliteras
yon! stne oturduunu ileri srenlere karlk olarak,
Saussure, bunun *ok daha kapsaml ve nemli bir ola
yn " yalnzca kk bir paras olduunu sylemektedir.
nk buruda
tm heceler birbirteriyie ya tam bir uyum iindedirler ya
yarm uyakldrlar ya dn geliigzel bir ses arm onisine uy
gun b ir ekilde dzenlenmilerdir

Ses gruplar sanki "birbirlerinin aynsdr",


dizeler metin iinde birbirlerinden ok uznktn bulunsa
lar bile kendilerinden nce gelen dizelerin bir nnagramr.a
benzemektedirler.

ok esli heceler bir frsatn yakalar yakalamaz, belirgin


bir ekilde, metinde yer alan nemli bir sim veya szce
ait heceleri yeniden retmekte ya dn u s bu ii, balam s a
yesinde kendiliinden gerekletirmektedir.

Belli bir ismi ima etmek amacyla (gvde yerine geen anagraml hem akustik hem de anlaml diziler oluturmas gere
ken iir ya szcklere ait ses tzn zmlemektedir.

Ksacas "Dizelerde her ey u ya da bu ekilde birbirine


benzemektedir", yani ya gsterenler, sesbilimler ya da di
zeler boyunca birbirlerine bir ikiz kadar benzemekte ya da
gizli gsterilen, gvde szck grnen metnin (.'incin bir
ok sesliden dierine yanklanmaktadr. ki kural birlikte
i grebilmekte, yani kimi zaman bu i ana sesle rekabet
eklinde, kimi zamansa taklit edilen szckle ilikisiz bir
ekilde olabilmekledir. Tm elemanlar arasnda kusursuz
bir 'elem eyle sonulanan bir uyum vardr, bir baka
deyile yineleme ift saylar zerine oturmaktadr.
Saussurc, "uyank bir okuyucunun kolaylkla fark
na varabilecei bu dank, gdmleyim scsbiritnlerc zg
ok saydaki deikeni saptayabilmek amacyla aagram,
szck ya n szcklerin dzenlenmesiyle ortaya kan
tretilmi szck ya da yaz tesi, meln-tcs gibi terim
ler arasnda bocalayacaktr" (Starobinski, Les mors, s. 33)
Saussure izleyerek biz kkeninde bir adak ya da kutsal
bir varla sunulan adan edeerlisi olan AFOROZ3 teri
mini nereceiz Zaten metnin altnda yatan bu lahi isim
sonu olarak metnin kendisine ithaf edildii kiinin ismi
deil midir?
iir sanatnn z konusunda sylenenlere oranla bu
iki yasa son derece yetersiz kalmaktadr. stelik iirsel
etki", metinlerden alman haz ya da onlarn estetik deerle
riyle kesinlikle ilgilenmemektedir. Okuyucunun ald haz

5 Aforoz (onafheme) terimi feda edilmi bir kurban, ithaf edilmi


bir nesne anlamna sahipken zaman iinde bu anlamn lanet
lenmi kiiye dnmesi zmleme asndan ok nemlidir.

ya da airin "esinlenme" biimi Saussurc hi ilgilendirme


mektedir. Ortaya kard bu kurallarla (kendisi yalnzca
onlann varln saptadn dnmekteydi), iire atfedilen
u sra d duygusal younlama olay arasnda bir iliki
olduundan belki de hi sz etmemitir. Bak asn, gs
terenin biimsel mantyla snrlandran Saussure, iirden
alman hazzn gizini aratrma iini psikologlara, dilbilim
cilere ve bizzat airlere brakma benzemektedir Zaten
onlar da elbirligiyle her zaman bu grevi yerine getirmeye
almlar ve aratrmalarn gsterifenin zenginlikleriyle
"davurumun" derinliklerinde yrtmlerdir. Oysa iir
sanatnn tattrd hazzm nereden kaynaklandn yalnz
ca Saussure syleyebilmektedir, ki bu haz "insan szc
n kapsayn temel yasalar" ykmaktadr.
Dilbilimciler kendilerine ait disiplinin bu ykc tavr
karsnda savunulmas olanaksz bir paradoksun ardna
gizlenmek durumunda kalmlardr. Roman Jakobsonla
birlikte,
iirsel anagramn, S.ssurc'On ilan ettii, insan szc
nn iki temel yasasn ap getiini kabul etmektedirler.
Bu k yasann bin gsteren ile gsterilen arasndaki ili
kinin kodlairlrnas:; dieriyse gsterenlerin izgi sclliyle
ilgilidir.* (iirsel dilin urnlnn izgisel dzenin dna k
mamz salayabilir...* |F. de Saussure sur les anagrnmmcs". Seilmi yazlar iinde, c 7, Berlin: Mouto, 1985,

s. 247.|)
|Yn dn Stnroblnskinin zetledii gibi "burada bilinen dile
zg srekliliin zammn) dna klmaktadr." |Les
mors, s. 47)) Bu dilbilimciler "Saussuren yukardaki ak
lamalarnn yan sra, yapm olduu aratrmalarla iirin
dilbilimsel incelemesi konusunda dn inanlmaz perspek
tifler am olduunu dn kabul etmektedirler." |Jnkobson,
Seilmi Yazlar, c. 7, s. 246.)
Bylelikle iir, dilbilimin egemenlii altnda bulunan,
syleve zg bir alan olarak ilan edilerek zarif bir ekilde
ele geirilmitir. iirin tm anlamlann yasalarn yads
masnn hibir nemi yoktur; nk kendisine dilbilimsel

bir stat tannarak ntralize edilmi vc dilbilime ait ger


eklik ilkesine boyun emesi istenmitir. Ancak edeer
lik kodunun denetiminden kaan bir gsteren ya da bir
gsterilen neye benzeyebilir ki? izgisellik yasasna boyun
emeyen bir gsteren neye benzeyebilir ki? Peki ya btn
bunlardan yoksun braklacak bir dilbilimin neye benze
yeceini hi dndnz m? Hibir eye (ancak bu tr
bir saldrnn elinden kaabilmek iin dilbilimin girmedii
klk, dalmad sapak kalmayacaktr).
Dilbilim. Saussurcn belirledii ilk yasa olan ift
lemenin*' elinden, gsteren tekrarlaryla gndelik yaam
diline oranla iirde ok daha fazla karlama olasl
bulunan u sesbirim ya da bu okseslilik vb. eylerden
sz ederek kurtulmaya almaktadr. kinci (btnyle
anagram olayyla ilgili) yasann elindense metindeki "so
mut gsterilenle" doal bir rekabet iinde bulunan, gizli
ismi (Agamemnon) yine ayn metnin bir gsterilen eklinde
"davurduunu" vc yeniden canlandrdn' ne srerek
kurtulmaya almaktadr |Jakobson 'ayn gsteren iki
gsterilene sahip oluyor" (Seilmi Kazlar, e. 7, s. 247.|
demektedir.| Hu, daha karmak bir oyun araclyla bile
olsa, dilbilimsel deer yasas ve anlumlama biiminin temel
kategorilerini (gsteren, gsterilen, davurum, yeniden
canlandrma, edeerlik) kurtarabilmek amacyla gerek
letirilen sonusuz bir giriimdir. Dilbilimciler iiri kendi
alanlar iine ekmeye almakta hatta terim vc deer
zerine oturtulan iir almalarm zcngilctircbilcecini
iddia etmektedirler Saussure'n yapm olduu byk
buluu hak ettii deer verilmeli vc o arada bu iddiaya, iir
sanatnn, tam tersine, bir deeri yok etme sreci olduu
sylenerek karlk verilmelidir.
iir yasas gerekten de kesin bir srece uyarak geri
de hibir kalnt brakmamaktadr. Zaten dilbilimsel syle
ve kar kt yer de burasdr. nk dilbilimsel sylev,
dilin, bir deer olarak biriktrildi. retildii vc datld
bir sretir. iir sanatnn bir anlamlama biimine indir
genebilmesi olanakszdr. nk anlamlama biimi dilsel

deer retim biim inin kendisidir, ite bu yzden onu, bu


retim biiminin bilim i olan dilbilime indirgeyebilmek o l
nakszdr.
iir sanat dem ek, dilin kendi yasalarna kar isyan
etmesi demektir. Saussurc bile hibir zaman byle ykc
bir sonutan sz etmemiti. Ancak tekiler dilin baka bir
ekilde kullanlabileceini gsteren bu basit formln ok
tehlikeli bir ey okluunu anlamlardr. te bu yzden
o forml kendi kodlarna indirgeyebilmek (tenm olarak
gsterenin hesaplanmasyla deer olarak gsterilenin he
saplanmas) am acyla ellerinden geleni artlarna koyma
mlardr.

Deeri Yok Etmo B iim i O larak iir Sanat


1) Saussurcn koyduu ilk yasann -iftlem e yasast(kondisi bu konu stnde srarla durmaktadr) u ya da
bu sesbilim in sonsuz sayda davurularak yinelenmesi ya
dA Seslerin tekrarlanmasyla bir ilikisi yoktur.
Pour (pt sont ces scrpe'ils qui stfflenl sur nos teles?'
Bu ylanlar gsterenlerin yon yana sralanmas ve yinelen
mesi stne oturtulm u bir dilbilime ait ngrakl ylan
lardr. nk bu gsterenlere, s-s-s slc re dayanlarak a
tst ben) trnden b ir gsterilen atfedilmektedir. S sayas
arttka bu ylankavi slk dahn bir tehdit ve ikna edici hale
gelecektir. Keza yine:
... the/int fresk <hn\e o f the young year flushes from le<f
lo flourer and /lotver to ftuit...
Ivan Fonagy Meltemin, SvvinbumcYtn dizeleri arasndan

4 Bu ba&nuztn stndeki tplanlar tem e s.'k abyor? gibi b:r anla


ma sahip olan bu iirsel dizenin Trkede pek b:r anlam yok
tur. Baudrllard iddiasn: kantlayabilmek iin bu rnee bir de
kendinden ironi katmakta ve eviriyi neredeyse olanaksz bale
getirmektedir. [ ev. notu.]

geip gittiini hissediyoruz, ancak bunu bizzat dizeler ifa


de etm iyorlar* demektedir (Form and Function in Poetic
Languagc", Diogne, 1965. no. 51, s. 90|. SaussureMn ift
lem e yasasysa bambaka bir yinelenme konumuna gn
deren, hesaplanm, bilinli ve kesin bir (suret karna)
o^nsn oluturmadr. Bu, terimlerin yan yana sralan
m as ya da tam uyakllk ya da litcpiscl/igdscl) bir
uyarm a zerine oturan bir yinelenme biiminde deil; tenm lerin ikier ikier belirli zaman aralklaryla yinelenerek
(eyejir/ue) geersiz klnmas, bir yinelenme Icydef dzeni
tarafndan yok edilmesi eklinde bir iftlemedir.
nller kesinlikle iftlemek V E CF.RYB SIFIRDAN BA
KA HBR EY BIRAKMAMAK DURUMUNDADIRLAR.
(Sassure'de alntlayan Starobtnski. Les mots, s. 2t|.

Bir t\r simgeye dntrd bu yasada: NUMF.RO DEUS


PARl GAUDET (=Tunr ift saylardan zevk alr) diyerek u
ya da bu ekilde haz almann bile Aynnn yan yana di
zilm esi. Aynnn aynya eklenerek anlam glendirmesi
eklinde deil; tan tersine ikiz'i tarafndan geersiz kln
mas, sesbi itnscl ayrmn bir aynaya arparak yok olmas
gibi /U-kart, szcn kart bir yinelenmeyle |ri/dc*)
geersiz klnmasna bal olduunu sylemektedir.
2) Metnin altnda ilerleyen u gvde szck" y da u
"aforoz* ile ilgili ikinci Snussurc yasas da ayn dorultuda
zmlenmelidir Burada sz konusu olan ey, zgn gs
terenin yinelenmesi, bir metne ait scsbirimsel bileenlerin
(oompo.snnts) yeniden retilmesi deildir.
Ausen arjaen anemon om egados autm", Agnmcrnnon'un yeniden retilmi hali deildir. Zaten Snussurc'dc
bu konuda pek ak seik konumamaktadr:
fj/ypoyrammc'da) szcklerle yaplan dzenleme sonucun
da ortaya kan trevde sz konusu olan ey neredeyse z
gn szce ekleme yapp, onun hecelerini yinelemeye yel
lenerek. kendisine yapay bir ikinci varolu hakk tannm
bir isim yo da bir szcn n plana kartlmas deildir.

Gvde-szck gerekten dc tm metnin iinde dolanmak


tadr (se diffrace). I3r anlamda gvdc-szck yaln unsur
larna indirgenmekte, bir n hzmelere blnmesi (k
tayf) ve huzmelerin metni taramasna benzer bir ekilde
dize ve iir tarafndan zmlenmektedir". Bir baka de
yile zgn btnce (oorpusl 'ksm i nesneler' eklinde
damtlmaktadr. Burada bir baka ekilde Aynlatrma,
bir yinelenme, gereksiz bir uzatma ya da iannnn adnn
gizlice deitirilmesinden sz edilemez. Olsa olsa patlaya
rak salma, yaylm a, organlarna blnme trnden bir
eyden sz edilebilir. Burada yapay bir ikiz yoktur" (ayn
eyi yeniden sylemenin ne anlam: olabilir ki?). Burada
Osiris ve O rfcustnki gibi paralara ayrlmu bir vcut, b
lnm bir ikiz vardr. Gsterenin varln glendirmek,
onu olumlu bir ekilde yinelemek yerine, bu paralarna
blnme eklindeki dzensiz biimsel dnm gstere
ni ldrmektedir, ze tle burada. gsterene can veren isim
kurban treninde /eda edilen tanr ya da kahramann ld
rlmesiyle edeerli bir eydir. Totem niteliine sahip hay
van, tanr ya da kahraman kurban edilip, ldrldkten
ve eklem yerlerinden paralara ayrlp, blndkten (m uh
temelen paralanp yenilm ektedir) sonra grubun bir araya
gelmesini salayan simgesel bir malzemeye dnmekte
dir. Sesbilgiscl unsurlarna blnen, datfan gsterenin
lmyle tannnn ismi, iiri iin iin kemirmekte ve asla
ilk haliyle yeniden ortaya kntsna izin veilmcdcn, ken
dini oluturan paralarn ritmine uygu bir ekilde yeni
den (iire) eklemlenmektedir.
Simgesel eylem iirin iinde, dolambal yollara sa
parak, dizelerin iine yerleerek tannnn ismini, gstereni
yeniden yaama dndrme gibi bir ynteme bavurarak,
asla o ilk haliyle yeniden retmeye kalkmaz.
lsist, Osris'in paralara blnm l' bedenini yeniden
bir araya getirmesi gb: burada nemli olan ana heceleri
bularak bir araya getirmektir

diyen Starobinski hakszdr. Simgesel dnce yaps zc-

fanmun temim Vofc Etir-ek 349

rine oturttuu kuramnda unlar diyen Lacan hakszdr:


nsan kendi i dnyasnda, sahip olduu urganlara kendi
iradesi dnda taklm isim kadar ok teki retmeyi ar
zulayabil iyorsa; kendinden yola klarak tretilmi, b u or
ganlar oluturan btnn r.ctnforuna benzeyen ve daha
var olmadan ortadan kaybolan, bu kadar ok organ ismini
bilmek durum undaysa, o zaman simgelerin ne trden bir
bilgisel deere sahip olduklnn sorusu da yanltanm ol
makladr, nk bu organlar dnyay kendilerine yaban
clam bir ekilde dalatktan sonra geri dnmektedirler
|/.a fsychanaftfse, c. V. 1960, s. 15.)

Simgesel eylemin bu geriye dn", kendine yabancla


tktan sonra yeniden bir araya gelme; bir kimliin diriltilmcslylc bir ilikisi olmak bir yana, tam tersine, gsterenin,
teri miri yok edilme, ismin paralanma, yani eski haline
dnme ans bulunmayan bir dalma sreci iinde yer
almaktadr. Bu yok etm e iir iinde, tpk ilkel toplumdaki
Olen vc kurban olaynda olduu gibi, youn bir dolann
srecine yol aarak, dil sayesinde yeniden haz alnmasn
snlarkcn, gende hibir ey brakmamaktadr. Gsterenin
yitirilmesi vc lmesine yol aan bu skandali gizlemek am a
cyla dilbilimsel kategorilerin az yaygara ettikleri bile syle
nebilir. Dilyetisiyle ilgili bu hararetli tartmalar. Botaillcn
yaam konusundaki u szlerine benzemektedir: Yaum,
lmn kendisine zarar vermesini istiyor".
Hi kukusuz burada Saussurc'n koyduu snrlar
yklmaktadr. Bir baka deyile iir sanatna zg bu ilke
yalnzca Veda. Germen. Laln iirleri iin geerli deildir.
Saussurc'n yapt gibi kant genel bir varsayma dn
trmenin yarar yoktur nk modern airler asla retici
bir gvde szce bavurmamlardr. Antik airler dc asla
byle bir yola bavurmamlardr. Ancak bu bir kar k
(itiraz) olarak alglanamaz; nk Saussure tarafndan or
taya atlan bu biim lm diller ve tm dnemlerde egemen
olmutur. Herkes iin iyi iir geride hibir kalnl brakma
yan -ok somut bir haz duygusu alnan- ve retim s
recinde yararlanlan tm malzemenin tketildii iirdir...

Kt iir (ya da iirse! olmayan ey), tam tersine kalnt


brakan, her sesbilim , her diphone (ift sesli), her hece ya
da gsteren, terimin kendi ikizi tarafndan yeniden kulla
nlamad; tm terimlerin ilkel armaan/dei toku ey
leminde olduu gibi kesin bir Ikartlk) karlkllk ilikisi
iinde buharlap uamadklan, tkctilemedlklcri iirdir.
Kalntt deer demektir Her eyi anlamlandrmaya a
lan sylev, dilbilimin egemenlii altnda bulunan dilye(imizdir. Anlam ve deriim ekonomisi denilen ey yalnzca,
dilyetisine zg simgesel ileme yeniden tbi tutulamayan,
yani simgesel bir ekilde yok edilmeyen her eyi kapsa
maktadr. Kodun egemenlii altndaki terimler, anlamlar
ve deerleri bu ekonomi balamnda dei toku ediyor ve
retiyoruz.
Ekonomik srecin ortaya k biimi de bundan fark
l deildir. Bir baka deyile ekonomi, yani biriktirme ve
deerin dolanm dzenine aktarlan ey kutsal tketim
dzeninden geriye kalan eydir. Armaan etme ve kabul
etine adl yok edilemeyen dftngscl dzen tarafndan tketilemcycn her ey. Biriktirilen ve bir speklasyon nesnesi
haline getirilen ey de zaten bu artktr. Ekonomi tam da
bu noktada ortaya kmtr.

X
Bu kalnt kavramndan yola karak, bizim anlamlnma
biimimizde nc bir boyutun varlndan sz edebiliriz.
iirsel ilemin, dil(yetisin)c ait iki temel yasay yktn
biliyoruz." Bunlar:1

1) Gstercn/gstcrilen arasndaki edeerlik;


2) Gsterenin izgiscliii (SaussureMn, Bir szc olu
turan unsurlar birbirlerini izlerler. Bu dilbilim alannda
herkes tarafndan bilinen bir ey okluundan dikkate
alnmas gereksiz bir gereklik gibi kabul edilmemelidir.
Tam tersine szckler konusundaki her trl yakla
mn ana ilkesi bu izgisellik zerine oturmaktadr.");
3) Hemen hibir zaman ciddiye alnmam ve dier ikisiyle

sk bir dayanma iinde olan nc boyuta gelince


bunun gsterene zg malzemenin dur durak tanma
dan retildii snrszlk olduu sylenebilir. Edeerlikle
birikim nasl snrsz retimle deerin snr tanmayan
yeniden-reliminin ekonomik boyutunu ifade ediyorsa;
gstcrcn/gslerlen arasndaki edeerlikle gsterenin
izgsclli de snr tanmayan bir sylevletirme alan
yaratmaktadr.
Bu sylev ekme alkanlmz ylesine yaygnlam ve
bizim iin ylesine "doal" bir grnme brnmtr
ki. sonu olmak bu durumun farkna bile varamaz hale
geldik. Oysa bu olay bizi tm dier kltrlerden farkl kl
maktadr liz szckleri, scsbirimlcri, gsterenleri herhan
gi bir ritel. dini ya da iirsel kstlamaya gitmeden, keyfi
bir ekilde rettiimiz" iin, muazzam boyutlara ulaan
bu malzemeyi herhangi bir ykmllk ya da sorumluluk
duymadm kullanyor ve bol miktarda tketiyoruz. Herkes,
ifade etmek istedii ey adna bu sesli malzemeden istedii
kadar ve istedii srece yararlanma zgrlne sahiptir,
ilkeller simgesel yeniden-retim dzenini srdrebilmek
amacyla sahip olduklar eylerin bir ksmn feda eder
lerdi. Oysa bizler sylev ekme zgrlne* sahibiz. Bu
alma ve istedii kadar yararlandktan sonra iade etmeme
ya da karln vermeme; bu her iimizi gren w kapitalist
topyann gerekletirilmi okluyu bir alan ve tketilmesi
olanaksz bir ara olarak dlyctisi fik ri herkese gereksin
dii kadar"dan ibaret bir eydir. Bu inanlmaz stok, bu
kullanldka sihirli bir ekilde yemden reyecek olan bir
ham madde fatazm (burada ilkel birikime bile gerek yoktur), yleyse mthi bir savurganlk zgrldr. Bizim
syleve doyal iletiim dzenimizin iinde bulunduu bu
konum, akl almaz boyutlara ulaan gsteren-malzeme
bolluu ancak maddi zenginliklerin ayn yeniden-retim
mantna boyun een ilkeler tarafndan ynlendirildii bir
genel manzara iinde mmkn olabilir. nsanlar do ayn
ekilde retilmektedir. Mal varl, birey says ve szck
lerin kullanmnn snrl olduu ve simgesel bir dng

tarafndan denetlendii toplumsal oluumlardan; ister


ekonomik ister dilbilimsel isterse demografik anlamda s
nr tanmayan bir retim anlaynn belirledii bize zg
"modern" toplumsal oluumlara gei ayn onda gerekle
mitir. Bu toplumlar sonu gelmeyen bir -dilbilimsel da
vurum - maddi bir biriktirme ve trn oaltlmas demlen
bir trman srecine girmilerdir.5
Bu retim modeli -deiken gelime endeksine sahip,
nfusun hzla artt, sylev ekmede snr tannnayonher yerde ayn anda zmlenmelidir. Burada tartlan
dlyctisi dzeyinde ele alndnda tersine evrilmeyen bir
geersiz klma, cezalandrma, emilme, yok edilme srecin
den yoksun bir davurum biimiyle snrsz sayda sesbirimden yararlanma zgrlne; Saussurc'n dile getir
dii; iirde yinelenmeyen, yani kendini geersiz kilon bir
yinelenme aamasndan gemeyen hibir hece, hibir nl
ya da nsz yksek sesle da vurulmamaldr gibi basit
bir yasa, radikal bir ekilde kar kmaktadr.
yleyse dilden snrsz bir ekilde yararlanmak sz ko
nusu deildir. Simgesel dei tokuta olduu gibi iir de
kesinlikle snrl ve belirlenmi bir btnccyc sahip olup
bunlar sa y esin d e yapaca iin stesinden gelmektedir.
Oysa bize zg sylev ekonomisi herhangi bir zm getir
meyi hedeflemeyen, snrsz bir bttccylc grmekledir.
Bize zg sylev ekme sisteminde szckler ve sesbi
lim ler neye benzemektedirler? Kendilerinden yararlanma
sreci sona erdiinde nazike ortadan kaybolarak, yeni
den kullanlncaya kadar kutularna dnen matbaa harfle
ri gibi bir sre yaadklarn sanmak yanltr. Bu trden
bir yaklam bile bize zg idealist bir dncenin rn
dr. Yinelenmeyen, iade edilmeyen, iirsel tekrarlarla or-

3 Zaman ve mekn dncemiz konusunda da ayn eyi syle


yebiliriz; bir baka deyile bizim iir, zaman ve mekn ancak
sonsuz olabildikleri takdirde var olabilmektedirler. Bu da onla
rn deer olarak nesnelletirilme ileminin yaygnlatrlmasna
uygun bir sretir. Burada da olay tketilmesi olanaksz bir
yaygnlama ve silsile fantazmna baldr.

tadan kalkmas salanamayan, bir terim ve deer eklinde


('sylemek isted iiyle edeerli bir anlam tarafndan) yok
edilemeyen her tenin, her scsbrim Jcn/nf anlamna gelir.
O bir artk, opaklan bir sylevsel madde, dibe km
muazzam bir kalnt birikintisinin paras haline gelmek
durumundadr (burada retken bir uygarln temel so
rununun kendi lm anlamna gelen geride brakt ar
tklar. yani kendi kalntlarnn altnda ezilerek yok olup
gitmek olduu grlmektedir). Dilsel artn yannda snai
artn sz bile edilemez. 13u haliyle bizim kltrmz
ar retim yoluyla, yani dili maksimum dzeyde tkete
rek "iletiim* miktarn azaltma yntemiyle zmeye al
t u kalplam devasa kalnt sreci tarufndan bloke
edilmi olup, bu olguyu bir saplunt haline getirmitir. Bu
konuda yaplacak bir ey yoktur. Tpk deer w edeerlik
yasas udi altnda retilen her ey ya da her maln kendi
sinden ku'fufmaniM olanaksz bir ey olmasnn yan sra,
toplumsal ilikiyi engelleyen, bir kalnt haline gelmi ol
mas gibi, retilen ve simgesel anlamda yok edilmeyen her
seabiritn de birikerek bir kalnt haline gelmekte ve soyut
l bir dlu tm arlyla liz ezmektedir.
Dilimiz bir bol keseden harcama ve savurganlk eko
nomisinin -bolluk topyasnn
egemenlii altndadr.
Oysa "bolluk" ve savurganlk mddi ekonomiye zg o l
duka yeni saylabilecek bir zellik, tarihsel bir niteliktir.
Her ikisi de szl ya da yazl dilyctisinin nceden saptan
m doa! bir boyutuna benzemektedir. Her zaman, her
yerde herkes iin istenildii miktarda topya retebilmek
mmkndr. Bir kullanm ve deiim deeri olarak dilin
snrsz bir kapital olma topyas! Her insan kendini ifade
edebilmek amacyla gsteren biriktirerek, bunla dei to
ku etmektedir. Oysa gsterenlerin ifade ettikleri hakikat,
sylemek istedikleriyle edeerli bir eydir (insan syle
mek istediini daha uz sayda szck kullanarak da syle
yebilir; ksaltma ahlaki bir erdem olmakla birlikte aralar
dzeyinde ekonomi yapmaktan baka bir anlama sahip
deildir). Alk dncesinin yaknndan bile geemedii
bu sylev tketimi", bolluk dncesinin destekledii sa

p savurma eilimi, byme sreci artk denetlenemeyen


bir hale gelmi toplurrJanmzn grntsne uygun bir e
kilde. muazzam bir enflasyona, bir kalntya benzemekte
dir. Tketildikten (ancak tamamen ortadan kaldrlmam)
sonra ortadan kaldrlm as olanaksz devasa bir arta
benzemektedir. Zira bir ie yarayan szckler daha son
ra buharlap, ortadan kaybnlanakta. bir yerlerde artk
eklinde biriktirilmcktcdirler. Gsterge kirlilii en az snai
kirlilik kadar ada vr akl almaz bir eydir.

X
Oysa yalnzca bu artk evresiyle, yani ilevsel bir dille ilgilencn dilbilim, bu evreyi her dile zg doal bir durum
eklinde evrenselletilmektedir. nk aklna baka bir
ey gelmemektedir.
Romallarn ve Kinliklerin gkyzn matematiksel nite
lie sahip kesin ezgilerle blmeleri vr bu iy mh gibi
kstl bir alan iinde gerekletirerek bir tanry tavlamaya
almalar gibi, her halk da kendi bann zerinde ma
tematiksel kavramlardan oluan paralara ayrlm byle
bir gk yaratmakt ancak hakikatin kendisini zorlamas
nedeniyle her kvamsal tanry yalnzca bu evren inde
aramas gerekliin dnmektedir. (Nictzsche, Filozofun
Kitab)
Dilbilim de aynen byl: yapmakta, yani dili kendine gre
biimlendirdii bir evren iine girm eye zorlamaktadr.
Her bir parasn kcnci rettii ve rasyonelletirdii dile
o b je k tif bir ekilde yaklatn sylemektedir. Dilyetisi
konusunda, sonsuz sayda szle uyum iinde olan, soyut
bir kombiatuvara dntrd koddan (dil) baka bir
konum; bir baka deyile genel bir edeerlik ve zgr do
lanm (herkesin szckleri kentli kafasna gre kulland
vc kod yasasna gre dei toku ettii) dzeni, yani (sz
cn her k anlamnca da) bir speklasyon alan olarak
dlemekten baka bir ey yapamayan bir dilbilim.
Dilyctisine ait gstergelerin bilinli olarak snrlan-

dnlct bir aama dleyeHm (Are-Arelardaki para olay


gibi). Byle bir ortamda gstergeler kstl dzeyde yaylma
olana bulabilecekler, kesinlikle zg r' bir ekilde Orctilemcyccck, dolanamayacak ve kullanlamayacaklardr. Bu
durumda karmza ikili bir sre kmaktadr Birisi "z
grletirilmi". keyfi bir ekilde kullanlabilen ve deiim
defteri eklinde dolanabilen (bu ekonomik dei tokutu
gmvvali evrenindekine benzeri bir "anlam * ticareti blgesi;
dieriyse simgesel kullanmla snrl bir malzemenin dene
tim altnda tutulduu, (kula evrenindeki d eerli' mallar
benzeri) "zgrln kstland" bir blge.
Bu evrende ne genel edeerlik ilkesi diye bir ey var
dr, te de buna bal olarak serniyo fi'iyui.stigue "biliminin"
ilgi i lanna giren gstergenin mantksal ve rasyonel eklem
lenmesi diye bir ey.
iir sanatnn dil alannda yeniden yaratt ey ilkel
toplamlara zg bir durum, yani armaan/dei toku
dzenindeki kstl sayda nesneden oluan btncenin
kesintisiz dolanmnn yol at inanlmaz bir zenginlik,
bir dei toku lenidir. Kapladklar hacim ya da deerle
llen ilkel mallar kesinlikle bir ktla neden olm akta
drlar. len ve dei toku olaylarnda bkp usanlma
dan yok erillen bu mallar "hacm vc saysal adan snrl
olmalarna" karn gstergeler dzeyinde" Nietzschc'n
szin ettii "maksimum enerji" ya da Mnrshal) Sahlins'in
(l^ s Temps M odem cs. Ekim 1968) szn ettii ilk gerek
ve tek bolluk toplumuna aittirler.
Bu dzende szckler de nesne ve mallarn sahip o l
duklar statye sahiptir. Bir baka deyile her un herkesin
emrine amade deildirler. Dilyetisinc zg "bolluk" diye bir
ey yoktur. Sihirli, ritcllcmi formllerde bu kstlama
gstergelerin simgesel etkinliklerini korumalarm sala
ma<tadr. aman ya da byc nceden hesaplanm,
kotlanm, snrlandrlm sesbirim yn da formllerden
yararlanmakta vc onlan mksimal bir anlama sahip ola
bilecekleri ekilde rgtlemektedir. Bir forml kesinlikle
vazld vc sahip olduu ritmik yapya kesinlikle uygun

bir ekilde davurulurken. bir baka foral gelecei vur


gulamaktadr. stelik bu ii anlam'1 araclyla yapm a
maktadrlar.
/fsrt s ayda gsterenden oluan bir btnceyle i
gren ve tamamen ortadan kaybolmay hedefleyen iir

* Burada Levi-Straussa gre Yapsal Antropoloji,' simge el etkin


lik" anlaynn uzun uzadya eletirilmesi gerekmekledir. Ona
gre simgesel etkinlik snadm bir by gsterisinde olduu
gibij bir efsanenin, gsierienlenn simgesel1
* uygunluu ve de
i tokuu araclyla bir beden [doal zerinde gerekletirdii
ileme baldr [bkz. Zor doum, yan mltlk sz blokr olmu
vcudu gsterileni, ierii araclyla yeniden harekete geir
mektedir!. Oysa gstcge etkinliini bir formln sahip okluu
enerjiye borlu olmalyd. Bir formln gsteren unsurlarnn
karlkl dei tokuu ve bu dei toku esnasnda paralarna
ayrlmalar haslmn vcudunda da ayn tr bir paralanma
ya neden olmakta, yan vcudun Idoan) unsurlar da kendi
aralarnda dei tokua balamaktadrlar Gstergelerin vcut
[dou zerinde Orfeus efsanesinde olduu gibi) zerindeki et
kisiyle sahip olduklar ilemsel gcn kkeninde bir deer
olmamalar vardr. lkel toplumlardn gstergeler rasyonelleti
rilmez bir baka deyile grd ve gnderme yapl gs
terilen arasnda bir nynm izgisi yoktur. Benzerliklerin iine
girip kabilecekleri bir anlam deposu yoktur Simgesel ilem
benzerlik zerine otumlmanv.tr O paralayc, yok edici ve
bir deer olarak yok ettii gstergrnin nesnelliiyle ilgili bir s
retir. Deerden yoksun braklan gsterge ok-dcerli bir gstegyc dnerek btn anlamlarla dei toku edilebilmekte,
btn anlamlar tersine evirebilmektedir. Zaten etkinliini dc
buna borludur; nk hastalk da dahil olmak zere tm e
likiler yalnzca dei toku araclyla zlmektedir.
elikiyi gncelletiren bu ilkel ancak etkin gstergenin bi
linalt yoktur Bu gsterge neyse odur. Bask altna alnm ya
da bilinalt araclyla yeniden canlandrma zerinde dolayl
rneksemeye dayal bir ilem gerckletirmcmeklcdr. |l.eviStrauBs. psikanalizle yapt karlatrmada bunu ok net bir
ekilde dile getirmektedir (bkz. Ihiyc ve By! Keza pskanalitik antropoloji de byle dnmektedir) Bu gsterge kalnt
brakmamakta ve dolaysyla dnyay etkileyebilen, belirleyici
bir ileme dnebilmektedir

sanat ancak byle olabilir. iir sanat |ya da ilkel dilyetls ritcl) gsterilen retimini deil tamamen yok etmeyi,
gsterenlerden oluan bir malzemenin tamamen parala
rna ayrlmasn hedeflediinden zorunlu olarak kstl bir
btnceyle i grm ek durumundadr Buradaki m rla
mann kstlanmtk ya da ktlkla bir ilikisi yoktur, bir
baka deyile, bu sim gesel evrene zg temel b\r kuraldr.
Buna karlk bizim ektiimiz sylevin tkenme bilmezlik
zellii edeerlik ve izgisellik kuralna baldr, tpk ucu
buca belirsiz maddi retimimizin deiim deerindeki
edeerlik olayna geie bal olmas gibi litc bu izgisel
sonsuzluk kapitalizm tarihi boyunca ortadan kaldrla
mam bir yoksullukla sonunda zengin olma fantazmn
beslemitir!.
Kcd kendini yineleyerek ortadan kaybolan gsteren,
bu ba ve kar-ba, vermek ve iade etmek, nesnenin
deiim ve kullanm deerinin ortadan kaybolmasna yol
aan karlklln ta kendisidir. Bu dng iinde deer
hie indirgenmekte ve simgesel toplumsal ilikinin youn
luu ya da iirin verdii haz bu hilik duygusu zerine
oturtulmaktadr.
Bu bir devrimdir. iir sanatnn sesbirimscl-dcer
zerinde gerekletirdii mikroskobik ilemi her toplum
sal devrim sahip olduu deer kodunun tamam (ortadan
kayboabilmclcri iin lm itepisinin de kendilerine ek
lemlenmesiyle). yani kullanm deeri, deiim deeri, e
deerlik kurallar, aksiyomlar, deer sistemleri, kodlanm
sylev, rasyonel amalar vs. zerinde gerckletirmclidir.
Bir birikim sreci olan bilime karn, btn zmleme
ilemleri bu ekilde gereklemektedir. Gerek zmle
me ilemi nesnesini yok eden, onu ortadan kaldrandr.
zmleme teriminin, oluturucu/yapc" deil gerek
amact, nesnesi ve sahip olduu kavramlar yok etmektir.
Bir baka rnek de nesnesine egemen olmak yerine onun
tarafndan zmlenmeyi kabul eden zne giriimidir. Bu
ekilde davranldnda nesne ve znenin karlkl konum
lan geriye dn olmayacak bir ekilde bozulmaktadr.

Ancak bu noktadan sonra zne ve nesne bir eyleri dei


toku edebilmektedirler. Oysa (rnein bilim alanndaki
gibi) karlkl konumlarn koruduklar srece sonsuza
dek birbirlerine kafa tutmak ve kendi kendilerini yaratmak
durumundadrlar. Bilimin varl oluturduu nesneyi bir
fantazm olarak yineleyebilmesine (keza bilim znesinin ha
yal dzeyindeki ycniden-retiminc) bala r 13u fantazmn,
hata yapan bir nesneyi srekli dzeltme eklinde, sapka
bir haz eklenmektedir. Oysa zmleme ve haz almann
znde, nesnesini ortadan kaldrma diye bir ey vardr.7
iir sanat szckler arasnda gerekletirilen bir sim
gesel dei toku biimidir. Anlaml bir sylevde yalnzca
bir anlatm sahip olmaya alan szckler (szcklerin
iindeki heceler, nller, nszler kendi aralarnda bile)
birbirlerine karlk veremez, birbirleriyle sylecmezken;
iir sanatnda, anlam sreci bir kez baarszla uratl
dnda, iiri oluturan unsurlar tam tersine dei toku
edilebilmekte, birbirlerine karlk vermektedirler. Bu un
surlar zgr" olmadklar gibi, onlar araclyla anla
lr klnmaya allan anlalmas zor ya da "bilinaltna
zg" bir ierik de yoktur. Yalnzca dei toku edilmekte
dirler. nsann haz alm asn salayan ey de zaten budur.
Bu olayn srrn bir enerji kayna, libidin&l ekonomi ya da
bir akkanlar dinamiinde aramann yaran yoktur. Hazzn bir gcn somutlairlmasyla deil, gncelletirilen
bir dei toku biimiyle ilikisi vardr. Bu dei toku bi
imi gende z brakmayan, herhangi bir gce sahip olm a
yan, ancak her trl gle bu gcn arkasndaki yasay

Burada do bilimsel alan besleyen eyin zmlemenin kalnts, yapc bilim* Eros\ olduu grlmektedir. Tpk iir kaln
tlarnn zenne eklemlenmeye alan iletiin alan gibi. Bilim
ve sylev bu kalnt zerinde kendilerine gre speklasyon yap
makta, arl deeri onun sayesine retmekle ve iktidarlarn
onun zerine kurmnkadrlar. Simgesel ilem araclyla orta
dan kaldrlamayan vc kesin bir ekilde parlurnn aynlanayann yzne deer adl lmcl maske taklmaktadr. Buras
lm vc biriktirme kltrnn bolad yerd r.

paralara blen bir dei tokutur. Zira simgesel ilemin


zellii kendi kendini kesinlikle yok etmesidir.
Szckler, insanlar, bedenleri, baklar, hibir eyin,
hi kimsenin dorudan iletiim kurma hakkna sahip olm a
d, kimsenin kimseyi kesinlikle tanyamad bir evrende;
kendilerini yaratan ve reten modeller sayesinde geici bir
deere sahip olduklar bir dzene oranla, bu simgesel i
lem olasl bile bir devrimdir... Modellerin, arac kod ve
deer yaratan dngnn amalarn yaama geirmesini
engelleyen bir dei toku biiminin bulunduu her yerde
devrim var demektir Bu dei toku iirsel bir metinde sesbrimler, heceler gibi akla gelebilecek en alt dzeyde ya da
isyan karlm bir kentte konuan binlerce insan ansn
da gerekleebilir. Zira toplumsal bir szn, bir devrimin
srr bu iktidar srecinin anagraatik bir ekilde dalma
s, her trl akn toplumsal srecin kesinlikle ortadan
kaybolmasdr, ktidarn paralanan vcudu, isyankr bir
iirde, toplumu oluturan kiiler arasndaki bir sz dei
tokuun. benzemektedir. Bu szlerden de geriye bir ey
kalmamakta ve bir yerlerde depolananar.aktadrlar. k
tidarn ortaya kmasna yol aan ey u yok edilemeyen
artktr, zirn iktidar szden artan bir kalntdr. syan eden
bir toplumda insanlar bir iir gsterenindeki gvde szck
gibi dalp yaylmaktadrlar. Erotik bir evrende paralara
blnerek dalp giden vcut yn da analitik bir zmle
me esnasnda dalp giden bilim znesi ve nesnesi gibi.
Devrim ancak simgesel olabilir, simgesel olmayana devrim
denilemez.

Gvde Szcn Sonu


Dilbilim, yaznsal anlamda paralarna blnme ve yayl
ma ilemine kar bir direni eklinde zmlenebilir. te
bu yzden hemen her yerde iir sanat bir eyler syleme
biimine, anlam kazandrlmaya allan bir eye, dilyetisi
adl topya ise baarszla uratlarak bir sylev ekme
yntemine dntrlmeye allmaktadr Dilbilim; ede-

b bir dngye |tersine evrilebilirlik ve yaylabilme zelli)


bir sylev ekme dzeniyle {edeerlik ve biriktirme) kar
s kmaktadr. Bu kar saldryla sur sanat konusunda
orada burada yaplan tm yorumlarda (Jakobson, Fonagy,
Umberto Eco -bkz. daha ilerideki sayfalarda 'Dilbilimsel
D Gc balkl blm) karlaabilmek mmkndr.
Bu direniin dier bir nedeni de pskanalitk yorumlamadr
k. bu konuya yeniden dneceiz. Zira simgeseldeki kesin
lik ylesine ak ve seiktir ki kendisini ntralize etmeye
alan tm bilim ya da disiplinleri tam tersine bir kar
zmleme ileminden geirerek bilgisizlikler.ni yzlerine
vurmaktadr.
yleyse Saussure'n anagramatik [gvde szck)
varsaym konusunda tm dilbilim ve psikanaliz ilkeleri
devreye girmek zorundadr. Saussurc bunun yalnzca bir
dkmn yapm ve brakmt. Ancak bu dnceyi
gelitirip, gidebilecei en u noktaya kadar gtrerek so
nular karmamz engelleyebilecek bir durum yok. Zaten
olas tek yntem varsaymlar kcsinletirilmektir. zmle
me dzeyinde kuramsal iddet. Nictzsche'nin szn etti
i, tmcedeki tm atomlarn dzenini yenileyen* "iirsel
iddetin" edeerlisidir.
Biz ie Starobnsk'nin Saussurc konusundaki dn
celeriyle balayalm. ki eyden: |var olsun ya da olmasn)
tema-szck ve iirsel zgnlkten (yleyse Saussure'n
kefinden) sz edebiliriz.
Saussure'n ana tartma konusu bu anahtar szck
ya da gizli gsteren, bu "kalp", bu "ana btncc'nin gerekliini kantlamadan ibarettir
B dizeletirme olay, k-.m zaman isel ve zgr (unsur
larn kendi urular cin iftlemeleri ya da uyumlu uyak),
kimi zana dsal, yani Scipio, Jovci vs. gibi bir ismin sesli
kompozisyonundan csinlenrn tamamen sesil bir yakla
mn egemenlii altndadr.
Saussurc, bu olayn varln sezgileriyle kavradktan
sonra, btn gcyle onu kantlamann yollarn arama
ya balamtr. Saussure'n bu aamada bulduklarnn

bilimsel geerliini kantlama tuzana dm oldu


u bir gerektir. yi ki bulgularn (ilkel airin nnagram
oluturan tema-szc bilinli bir ekilde oluturduu
dnccsinll bilimsel unlatr.da kanayamam ve bu ba
arszlk varsaymnn nemini yitirmemesini salamtr.
Hu bulgular kantlanm olsaydlar ilkel bir arkaik iir tipi
olarak kabul edileceklerdi. Daha da kts iirsel eylem,
bilinli olarak paralanm ve gizlenmi bir terimi yeniden
oluturma oyununa benzeyen ifre zme trnden biim
sel bir beyin jimnastii, anahtar-szcklc bir saklamba
oyununa indirgenmi olacakt. Starobinski bu olay yle
yorumlamaktadr:
yleyse iirsel sylev bir srln ikinci kez retilmi biimin
den baka bir ey deildir, yani dikkatli bir okuyucunun,
oraya buraya serpitirilmi b'.lc olsa varln alglayaca
ynlendirici sesbirimlerin gelitirilmi bir deikeni .
Basit bir isim olan gidenmi szck bir dizeyi oluturan
hecelerin karmak sralamasna dnmektedir. Isstn
Osrisin paralanm vcudunu bir araya getirmesi gibi,
nemli olan, ynlendirici hecelerin belirlenmesi ve bir ara
ya getirilmesidir.
Starobinski daim ilk batan ilahi ya d mistik kuramla
(dize iine tohum gibi yaylm tcma-szckl retici kura
m (tema-szcn airin gerekletirdii bir kompozisyon
almasnda taslak grevi yapmas) saf d etmektedir.
Tema-sdzek ne bir ana ekirdek nc de bir modeldir Saussure, szcn iki dzeyi (sm ve gvdc-szcc dn
trlm hal) arasnda asla ayrcalkl bir anlamblimsel
iliki kurmaya almamtr. Bu szce manken, taslak,
mini senaryo, tema ya da kutsanm kurban statlerinden
hangisi kazandrlabilir? Bu nemlidir; nk yaplmad
takdirde tm anlamlann (iaret-edici*) emasnn varl
tehlikeye girebilir. En azndan tcma-szcgn iir olarak
nitelendirilebilecek bir gsterenin gsterileni olmad ke
sindir kisi arasnda ortak bir payda ya da en azndan bir
uyum olduundan da eminiz Starobinski,

Glenmi tcma-szck somut dizeden aradaki byk


benzerlik sayesinde ayr xbulabilmektedir. nk letlen
dizenin szcklerinden biridir. Onun dierlerinden ayrl
mas tekilin ouldan ayrlmas trnden bir eydir Met
nin kendisinden nce va- olan, metnin gerisine ya da iine
gizlenen tcma-szck nitelik asndan dier szcklerden
kesinlikli farkl deildir, yani ne daha stn bir z ne de
daha sade bir doaya sahip deildir. Tzn yorumlamaya
dayal bir bulu srecine sunmakla ve bu sre de onu bir
yank eklinde srdrr.tktedir
dedii zaman Saussure'c ;ok yaknlat sylenebilir.
Eer tcma-szck dierleri gibi bir szckse o zaman bu
nun neden gizlenmesi gerektiinin aklanmas lazmdr,
te yandan somut" metin tctr.a-szen gelitirilmi,
oaltlm, uzants, yanks ndan baka bir ey (yank
kendi bana iirsel bir n iteik tamaz), yni blmleme,
paralann, yap-bozumdur. Slarobinski, gftvde-szck
ileminin bu boyutunu, dile gelirmi olduu en ayrntl
yorumlamada bile, gsden karmaktadr:
Syleni biimi kertilen tcma-szck, somut sylevi olu
turun seslerin boyun edii ritndcn farkl bir ritme boyun
emektedir. Taklit yoluyla yinelenerek oaltlan lemnzck, bir ka znesine dnerek, aradaki balar za
yflatmaktadr. Du nrndn tema-szck asla ak bir ekilde
sergilenmediinden, kendisini tanyabilmek olanakszdr.
J'cma-szcn, birbirirden uzaklatrlm sesbilimler
arasnda kurulacak bagUntlnria, nceden kestirilmesi ge
rekmektedir. Bu dikkatli okuma sreci bir baka tempo
dorultusunda (ve bir baka zamanda) gereklemektedir.
Bir baka deyile gndelik dlvriisne zg "art ardalk*
denilen zaman srecinden klmaktadr
zmleyici bir srece benzeyen bu olduka kurnaz yorum
da (dikkat gizli bir sylevin zerine ekilmeye alldn*
dan), tretiri bir forml tuzana dme benzemektedir.
Bu formln iirdeki paralnm varl ona bir unlumda
ikinci bir var olma ans tanmakla birlikte, kimliini belir
leyebilmek (okuma eyleminin temel amac da zaten budur)

her zaman mmkndr. Bu .ki ayn dzeyde, ayn anda, iki


ayn ekilde varolm aktr Bir baka deyile paralara ayrl
m Osiris baka bir biime sokulduunda bile yine Osiris
olarak kalmaktadr. Onun amac datlma evresinden son
ra yeniden Osiris haline gelebilmektir. Kimlik gizli kalrken,
okuma sreci bir zdeleme srecine dnmektedir.
Bu bir tuzaktr. Dilbilimin satmamaya getii yer
de burasdr. Bu yorumlar ne kadar kurmak olurlarsa
olsunlar sonu itibariyle r sanatn ek bir ileme, bir
(szcn, bir terimin, bir tenenin) tannma srecindeki
saptrmacaya dntrmekten baka bir ey yapmamak
tadrlar. Okunmas gereken szck her seferinde ayndr.
O zaman bu szck neden oaltlmaya allmakladr?
Btn bunlann iirsel olmasn salayan ey nedir? Eer
ama bir terimi tekrar etmccsc. dize bir anahtar szcn
gizlenmesinden baka bir ie yaramyorsa o zaman btn
bunlarn yararsz bir karmaklatrma ve kurnazlk eyle
mi olduu sylenebilir. stelik haz olay bunun neresin
dedir? iirsel younluk bir imliin yinelenmesinde deil
bir kimliin yok edilmesinde aranmaldr. Dilbilimsel indir
gemenin nedeni btn hurlardan bihaber olmasdr Dil
bilimsel indirgeme tam da bu noktada kurnazla bavu
rup. iirsele kimlik, edeerlik, aynnn yansmas, taklit
yoluyla oalma" vs. atfederek onu yolundan saptrmaya,
yan kendi aksiyomlarna uydurmaya almaktadr. zel
likle de o lgnca metin itine yaylma ilemi, gsterenin
ortadan kaybolma, gvde-zck iinde simgesel clilyctisi
eklinde lp gitmesini kabul edememektedir. iirin, d
lerin anahtar trnden b r anahtar", bir say olmasna
kar karak dilbilimin oyun alan iinde kalmasn sala
maya almaktadr.
Btn bunlar kuralara uymayanlara venlen bir
cezadr. Btn bunlar kt iir, alegori ya da "figratif"
mziin iidir; nk ok kolaylkla bir gsterilene" gn
dermekte ya da bir metafora dntrmektedir. Bunlar
anahtar szcn kefed.mcsiyle sonulanan birer bul
maca, bilmece ya da szck oyunudur. Hi kukusuz bu

saptrmacada gizlenen eyin ekiciliinden ve onu gizleyen


maskenin kaldrlmasndan almn bir haz vardr. Ancak
bu hazzn bir baka anlamda varlndan kuku duyulma
yan ve sap.ka olmayan iirsel hazla hibir ilikisi yoktur.
Burada kefedilmesi gereken bir ey olmad gibi, iirin
ifade etmeye alt ya da ortaya koyduu bir ey de yok
tur. Burada bir bulmaca", gizlenmi bir terim, bir anlam
deiiklii yoktur. iir sanat herhangi bir sonuca, gn
derene. anahtara gtrecek her trl yolu yok etmekte
dir. Dilyctisi, zerine reklenen yasa, yani gvde-sdzcg
paralarna ayrmakladr.
Haz; her trl olumlu gnderenin dorudan parala
rna ayrlmasnn bir sonucudur gibi bir varsaymdan s2
edilebilir. Gsterilenin bir deer olarak ortaya kt yerde,
yani "normal iletiim dzenine ait bir sylevde, kod z
m srasnda yok olup giden izgisel ve yaylmac, szden
alnan haz c alt dzeydedir. Sylevin tesine geildiinde
-hazzn sfr derecesi- gsterilenle oyun oynanmasn sa
layan her trl kombinezonun ortaya kmasna olanak
tannmaktadr. Bu yaln ve sradan bir kod zme olay
deil bir bulma, ortaya kartma olaydr. Bu geleneksel
gvdc-szck ya da anahtar metindir. (Frcud'u yeniden
ele ald ve Lyotard tarafndan 'D Olaynda Dnce
Yoktur' \Reiue d'Esthtique, I, 1968) isimli metinde zm
lemi olduu cy| Yamnmoto Knkapote ya da FUegende
Bltter gibi uyumlu ya da uyumsuz somut metinlerin ge
risinde ortaya karlmas gereken gizli bir metin vardr.
Btn bu durumlarda, gsterilen, yky oluturan o giz
li szckten kopmakta, yabanclamaktadr Dcrrdann
deyiiyle gsteren onu farkllatrmaktadr*. Ancak her
durumda, herhangi bir sra izleyerek o gizli szc, met
ni ynlendiren forml alglayabilmek mmkndr. Bu
forml pek farknda olmadan (ftkra/sz oyununda olduu
gibi, bu konuya yeniden dneceiz) ya da bilinalt tarafn
dan (dte) retilmi olabilir ancak her zaman iin uyum
lu ve sylevsel bir nitelie sahiptir. Bu formln ortaya
kartlmasyla birlikte anlamsal dng sona ermektedir.

Keza alnan haz da anlam deiikliine uratma, geciktir


mc, szcelemm yok olmas ve yeniden bulunmas iin yiti
rilen zamanla doru orantl olmaktadr, yleyse bu olayla
aile iinde oynanan oyunlarda karlama olasl olduka
kstlyken; bulmacay zme eyleminin askda brakld
ve glme eyleminin anlamn yok edilmesiyle doru orantl
olduu fkra/sz oyununda karlama olasl ok daha
yksektir. iirsel metinde karlama olaslysa snrsz
d r nk burada herhangi bir sayy yeniden bulabilme,
ifrenin zlmesi olasl sz konusu olmad gibi, bu
dngye bir son verebilecek bir gsteren de yoktur Buradn forml reten bir bilialtndan sz edilemez |bu nokta
tm psikanalilik yorumlara bir son veren noktadr); n
k byle bir form l yoktur. Olay zebilecek bir anahtar
yoktur. Zaten basit bir bilmece zme olaynn lilemin
her zaman olumlu bir kalntyla sonuland tm bilmece
bulmaca kategorisine ait oyunlar) verdii haz ve iirdeki
simgesel dalm arasndaki farkn nedeni de budur. iirin
gnderdii bir yer varsa o da hilik, boluk terimi ya da
hemen hibir ey ifade etmeyen bir gsterilendir. Bu ku
sursuz engelleme srecinden alnan haz iirsel" younluu

* Ancak in iir yapan yalnzca her trl gsterilenin ortadan


kaybolmas deildir. Eer bu doru olsayd tonla geliigzel bir
ekilde kullanlabilecek szlk ya da rastlantsal otomatik yaz
bu olay kantlamak iin yeterli olurdu. Bunun yan sra, gs
terenin. geriye dn olmayan ve kesinlikle rastlantsal sa
ylamayacak bir ilem iinde yok olup gitmesi de gerekmekte
dir Aksi takdirde gsterilen bir -kalnl* haline gelmekte ve bu
samalk Ha onu kurtaramamnkladr. rnein otomatik yaz
yazma olaynda gsterilen belli bir ekilde terk edilmektedir
Tnk bu yaznn bir anlam yoktur I; buna karn otomatik
yaznn gsterilenden kopmak istemeyen bir hal vardr, onun
verdii haz kendi yerine okla gelebilecek her trl gsterilenin
koyulabtlmesindcn kaynaklanmakladr, Zaten burada gsteren
denetim d bir ekilde retilmi olup, paralnrna blnme
mi. anlk bir kalntdr, yan sradan syleve zg nc ku
raldr (bkz yukanl. bir baka deyile, bu gsterenin her nn iin
kullanlmaya hazr olmas anlamna gelmektedir. Bu gsteren

salayan gsterilenle gndereni saf d etmektedir.


Aboli bibelot d'inanite sonore": bu kusursuz dize bir
gvde-szck biimine sahiptir. Burada ABOL* dize bo
yunca karmza kan ve bizi hilie gnderen dourgan
gvde-szcktr. Gvdc-szcn biim ve ierii burada
olaanst bir ekilde akmtr.

X
Saussuren varsaym erevesinde, gvde szck konu
sunda, bambaka eyler de sylenebilir. Gvde-szck bir
tanr ya da bir kahramann ismi olduundan sradan bir
gsterilen" deildir latta bir gsterilen bile deildir n
k tanrnn yazl bir ekilde dile getirilmesi, ortaya k
masna yol at gler yznden, tehlikeli bir eydir. Bu
yzden gvde-izck biimine sokma, kendini, st r
tl bir byleme ilemi olarak dayatmaktadr. Tann'nn
ismi kesinlikle hecelere blnmeli ve hibir ekilde tan
rnn ismini dorudan antrmamaldr. Bu anlamlama
ynteminden tamamen farkl bir antrma biimidir Zira
burada gsteren bir yokluk, bir hilik, bir paralanma ve
gsterilenin lme mahkmiyeti anlamna gelmektedir.
Kurban etme dzenine uygun olarak, tanrnn ismi o yok
edilmi hiimi iinde gizlenmekte, terimin gerek anlamn
da ldrlmekedir.
Bu noktadan itibaren Saussurc'n kendine gven
meye devam e d p etmemesi gerektii konusunda sorduu
soru ve Starobiask'nin de bu sorgulama stne oturttuu
nesnellik -gvce-szen olumlu varl- hayatiyetini y i
tirmektedir; nk tanrnn isminin var olma nedeni, yok
edilmeye mahkm olmasdr.
Bir tanrnn ismini bilmek hibir haz vermemektedir.
Haz vermenin tanrnn lm ve ismi, daha genelindeyse
gizlenen bir ey, yani bir sm, bir gsteren, bir sre, bir
r.e paralanm nc de alp geilmitir Oysa iirsel ytcm her
ikisini dc. yani gsterilenin tasfiyesiyle gsterenin gvde szck
olarak paralatmasn iermekledir.

tanryla ilikisi vardr; burada geriye ka la hibir ey yok


tu r Burada, sahip olduumuz tm antropolojik kavram
lar yeniden gzden geirmemize yetecek kadar bol neden
vardr. Burada iir bir taun ya do bir isn i (o gnden bu
yana da pek ok baka eyi) olumlu anlamda kutlama,
yceltmedir. Oysa iirin gzellii ve younluunun, tam
tersine, tanry ya do ismini yok etmesinden, iirin tan
rnn isminin buharlatrlp yok edildii, kurban edildii
bi eti olmasndan kaynaklandm; nk tanntnrln
olan ilikisiyle ilgili tm vahctin (Artaud'dak anlamyla)
ve tm elikinin bu ekilde ortaya ktn anlamak ge
rekmektedir. "Vahilerin" kendilerini, tanrlarnn nnde,
bizn kendi tanrmzn nnde yaptmz gibi aaladk
larn dnebilmek iin en az bir Batl kadar saf olmak
gerekmektedir. Oysa onlar, tam tersine, grrekletirdklcri
ritlerde tanrya kar hissettikleri elikili duygular gn
celletirmektedirler. Belki de bu elikiyi gncelletirme
[erinin nedeni onlan lme mahkum edeolmeklr. Bu iir
sanatnda halen vurln srdren bir olaydr. Tann iirde
bir baka ekilde cnnlandnlmamakta, ismi bir tr uzat
lp. bytlen bir tekrarlamay andrnamakladr |bir kez
daha tanrnn ismini yinelemenin bir anlm olabilir mi?|.
Tanrnn ismi blnp paralanmakta ve tekrar kendi ismi
verilerek kurban edilmektedir; ataillc' izleyerek (sylev
dzeyinde) paralanan isim iirsel sreklilik tarafndan
yok edilmektedir. Kendinden gemi bir lme biimi.
iirde gizlenmi bir ekilde bile olsa tanr iirin znesi
olmad gibi air de szcclcmn znesi deildir. Sze ege
men olan lilyctisi bu szn iinde kayb.up gitmekledir.
Keza tanrnn ismi hem Babann ismi, yani (bask altnda
tutma, gsteren, idi edilme) yasasdr hem de bu yasa
nn hem zne hcn de dilyetisi zerinde oluturduu bir
baskdr. Bu yasa gvdc-szck iinde yok edilmektedir.
iirsel metin artk ya da iz brakmayan, gsteren atomu
nun (tanrnn ismil emilmesinin somut drneidir. Bu olay
iirsel metnin dilyetisi sreci ve dilyetisinin de ayn emilme
sreci iinde Yasay jxra!ayp yok etmesinin somut bir

rneidir.
iir, Tann'nn isminin lmcl bir yadsnmasdr.
Bizim gibi artk bir tanrya sahip olmayan ve dilyetisini

Tanrya (Tann'nn isminin somut ve fallik deeri bizim a


mzdan sylevin tamamna yaylm durumdadr) dn
tren bir toplumda, iir, bizimle dilyetisi arasndaki eli
kinin kendisidir. Dilyetisi karsndaki lm itepimizdir.
Kodun yok edilmesini salayan bir gtr.

Tanmn Dokuz Milyar laml

Yeni bir bilin-kurgu romannda (Arthur Clarkc, Tann'nn


Dokuz Milyar ismi) Tibet'in ku umaz kervan gemez
blgelerinden birindeki la m a kardeler tm yaamlarn
Tannnn isimlerini saymakla geirmektedirler. Bu isim
lerin says olduka fazladr. Tam dokuz milyar. Hepsini
syleyip bitirdikten sonra dnyann sonunun geleceine
inanmaktadrlar. Tann'nn tm isimlerini birer birer s a
yarak, Ona ait gsterenler btncesinin tamamn adm
adm tketmek Lamalara zg dini bir lgnlk ya da onla
ra zg bir lm itepisidir.
Oysa Lamalar bu ii ok yava bir ekilde yapm ak
tadrlar. Bu yzden saym ii yzyllardr devam etm ekte
dir. Tam bu srada mthi bir kayt ve zme hzna sahip
gizemli Bat rn makinelerden sz edildiini duyarlar.
Aralarndan birini, saym iini kolaylatrma amacyla,
IRMe gl bir bilgisayar sipari vermesi iin gnderirler.
Amerikal teknisyenler Tibet dalarna gelerek makineyi ve
program yerletirirler. Onlara gre dokuz milyar ismin
saym ii ayda tamamlanabilecektir. Doal olarak tek
nisyenler bu tr bir ngry kabul etmemekle birlikte
saym ileminin bitmesine az bir sre kala, rahiplerin hu
ngr dorultusunda, kendilerini de ortadan knldablle-

Bu ykdeki mizah olduka ilgi ekicidir, lm itcpislnm bu


lunmad bir yerde lm kaydetme iinde baarsz olan bir
ey varsa o da sibernetik sistemlerdir.

eklerini dnp, m anastn terk ederler. Ne var k uygar


dnyaya doru ilerlerken, yldzlarn birer birer snmeye
baladn fark ederler...

X
Starobinski'nin zerinde younlat nc noktaysa
iir sanatnn zgnldr. Aslnda Saussure'n ortaya
karm olduu ve bilinli bir muhasebe rn olun bu
kurallar her trl dilyetisinin temel ta haline getirilebilir.
Birinci kurala (iftleme kuralna) gre:
0 :1. kendisinden yararlanmak isteyen her insann emrine
her an iin o katlar ok ses olasl sunmakladr k .. her
hangi bir aba gerektirecek yeni bir kombinezon retmeye
gerek kalmamakla geriye yalnzca dikkat edilmesi /rreken
bir kombinezon zorunluluu kalmaktadr.
(Hatta bu bile gerekli deildir bu konuda rastlant, saf ola
slk

yeterli olabilir). Y a

da

Kurada varl tespit edilmi olan ses simetrisi demlen ol


gular r*im etn* terimi bal bam bir indirgemedir, bir
baka deyile bu sesbirinlcrin yinelenme srecinin spe
klatif bir tekrardan ibacl olduunu dnmek anlamna
gelmekledir) insan artmakla birlikte gzlemlenmi bir
kuraln sonucu olrr.n ansna da sahiptirler (ancak onlarn
var olduu dnemden bu yana hemen hi kant kalma
m gibklirl. Pek ok isel yantn varln dorulayablme
adna, hi de bilinli saylamayaca gibi stne stlk
neredeyse tamamen igdsel olarak nitelendirilebilecek,
bir yank zevkinden sz edebilmek mmkn olabilir gibi
geliyor.

"gdsel yank zevki demek airi astnda dilyctisne ait


zerrecikleri hzlandrmakla grevli bir varla indirgemek,
allm dilyettsindeki yinelenme orann glcndirmektcn
baka bir ey yapmadm dnmek demektir. "Esinlen
me" denilen ey buysa o zaman, bunun iin herhangi bir
muhasebe ilemine gerek yoktur. Biraz "dikkat* biraz da

"igd' bunun iin yctcrlidir.


Eski toplumlardaki iir uygulamasnn esinlenmi b-.r sz
den ok saplantya dnm bir rite benzeme gibi bir zo
runluluu mu vardr?
Evet burada biimsel bir eliki vardr.
Geleneksel heceleme ynteminin kutsal iirlerin syleni
biimini saplantaat olnrak nitelendirilebilecek bir dzen
lilie indirgedii bir gerektir. Olgular erevesinde, ai
ri, her es unsurunu ayn dizede iki kez kullanmaya iten
abartlm biimsel zorunluluklar bulunduunu dn
memizi engelleyebilecek bir ey yok gibi .

air ister esinlenmi bir yanstc isterse saplantl bir mu


hasebeci olsun sonu olarak yorum dzeyinde deien bir
ey olmamaktadr. Lir baka deyile iftleme ve gvdeszck yanklanma, yinelenme, "taklit yoluyla oaltma"
vb. eylerin bir sonucu olup, ksaca iir sanat bir kombine
etme oyunudur. Her dlyctisi kombinatuvar zelliklere sa
hip okluuna gre, bu durumda, iir sanatnn dn yeniden
dlyctisine zg zel bir vakaya dnmesi doaldr.
Gvde-szck neden sz srecine zg bir biim olmasn;
ne tmyle rastlantsal ne de tmyle bilinli bir sre.
Sylev iindeki ilk szcn tclaJTuz edilen ve edilmeyen
unsurlarm yanstacak ve* yineleyecek bir yer deitirme,
tretici bir bilind tekrarlardan sz edilemez mi? Bilinli
bir kural olmayan gvdc-azc, tcma-szcn nedensizliinin bir sre haline getirildii, bir sreklilik (ya da bir
yas) eklinde dnebilmek mmkn.

Tema-szck varsaymn m, dize iine kesinlikle datl


ma zorunluluunu mu?
Bu basit gerein kefi demek dvelisinin ucu buca ol
mayan bir kaynak olduunun ve her tmcenin gerisinde
gzmze biimsel olarak tekil gibi grnen ve bu zgn
tekilden kopup gelen ok saydaki gizli sesin kefedilmesi
demektir.

O zaman Saussure neyi kefetti sorusunu sormak gerekir?


Hibir eyi mi? "B ir yanlg hazzn" bile kefedemedi mi?
Daha kts kefettii ey kesinlikle sradan bir ey miy
di? Saussure'n varsaymn bu ekilde genelletirirseniz
onu yok etmi olursunuz. Dilbilimse) inancn", iire zg
radikal farkll nasl yadsd apak ortadadr. Oysa Sa
ussure iirsel hazzn etkisi altnda kalmt. Bu kesinliin
salad haz sayesinde dilin, sradan bir sylevde karla
lan basit bir art ardalk alkanl kesp etmesi, izgisel
bir ekilde alp yaylmas yerine kendi kendisiyle uyum
iinde olmas gerektiini dnmekteydi. Starobinski b
tn bunlardan kesinlikle sz etmemektedir. Onun akla
malarnda kesinlik bir saplant", psikopatolojik bir kate
goridir. Kalnt brakmaym yineleme olas bir yinelenme/
ortaya ka, gvdc-szcn dalm dile zg oklu
fslt nn yan sra her bir anlamn srasyla ne kt
uyumlu bir balamsalln dnmektedir.
Her sylev nlt blmlere sahip bir btndr... zaten her
metin bir baka metnin al metni olarak kabul edilebilir...
her metin bir bakasn kapsar bir bakas tarafndan kap
sanr. Her metin retken bir rndr vs.
Hadi bakalm, Tel ucfcilcrc zg i ie" gemi metinscllik konusunda, Matruka bebekleri i bamal
Starobinski'nin tartmas sonuta: (Saussurc'n
varsaym izlendiinde) ya air biim delisi bir sapktr ya
da gerekletirdii ilem herhangi bir dilyeisinc zg bir
ilem olduundan bu durumda sapk olan Saussurcdr
ve bulduunu sand her ey tarihsel, gemie ynelik bir
aratrmac yanlsamasdr. nk,
gne gre, her karmak yap, gzlemciye, kendisine
anlam yklenebilen bir alt blm seenei sunmaktadr.
Bu alt blme a prion bir mantksal ya da kronolojik evve
liyat atfedilmesin! engelleyen bir ey yoktur
Zavall Saussure'se her yerde gvde szckler buluyor ve
kendi uydurduu hayaletleri airlere atfediyordu!

Starobnsk ve dilbilimciler iin d grme diye bir


ey yoktur. Onlar Saussure'n varsaymn gidebilecei en
u noktaya kadar gtrerek yok etmektedirler. Onu biim
dzeyinde deerlendirmek yerine ierik dzeyinde keye
sktrmaktadrlar (gvde-szcn kesinlii, olumlu su
numu, biimsel dnme uramas). iir sanat asn
dan nemli olan retim yu da bir tema konusundaki kombinatuvar deikenler veya kimlii belirlcncbilccek bir 'alt
blm ' deildir. Byle olsayd o zaman onu gerekten de
evrensel bir sylev ekme yntemi olarak benimseyebilmek
mmknd (aksi durumdaysa iir sanat bir zorunluluk
olarak alglanmadndan; sylev kart bir yntem olma
nn salad bir stat ya da zgn bir haz da sz konusu
olmamaktadr). Gvde-szck almasnn ortaya kard
ey, bunun, herhangi bir terim ya da temaya yeri dn
noktas eklinde alglanamamasdr. Bu aamada temaszcn bilinli ya da bilinsiz varl yapay bir sorun ha
line gelmektedir. Bunun nedeni Starobinski'nin dedii gibi
her dilyelisinin bir tr say ya da formle indirgenebilmesi
deildir. (nk iirsel biim zaten bu saynn ortadan kaldrlmast demektir'). Saussurc tarafndan betimlenmi olan
bu biim, en eskisinden en yenisine iir sanatnn btn
iin geerlidir. Bu saynn ortadan kaldrlma ilkesi, form
ln varln kantlam a" zorunluluunun ortadan kalkt
gnmzde bile geerliini srdrmektedir. Arkaik iirde
bir tema szck biimine sahip olan bu say; modern iir
de. o biimiyle, dierlerinden yaltlmas olanaksz bir an
lam lei hatta Lecloircci ya da bilinaltna zg yitik bir
forml ya da Tel Q u cfilerin szn ettikleri farkl klc
gsterilen'den baka bir eye benzememektedir. Burada
nemli olan, iir sanatnn, gvde-szc ortaya karan
deil ortadan kaybolmasn salayan bir yntem olarak 1

Frcudn lm iccpisi varsaym konusunda da benzer ey


ler sylenebilir. Yapt itiraflara baklarak klinik adan, sre
vc ierik olarak, kantlanmas olanaksz olan bu drt, psiik
ileyi ve anti-logas ilkesi olarak biimsel dzeyde bir devrim
olarak nitelendirilebilir.

grlmesidir Bu adan Saussurctn tabanszlnn bir


kant o'.arak sunulmas daha iyidir. Aksi takdirde bir ie
riin varln kantlama konusunda younlansayd, asl o
zaman hiimin kesinliine bir son verebilirdi. iir sanatn
sradan bir uygulamaya dntrenlerle karlatrldn
da. Saussure'n baarszl ve tattrd hazzn kkenin
de. bu sanat evrensel bir dlyetisinc dntrmesi ve var
ln zorunlu hale getirmesinin bulunduu grlecektir.

DLBLMN DGUCU
imdi dc dilbilimcilerin. Saussurcdcn bamsz bir ekilde,
iir sunatn ne hale getirdiklerine ve bu kincinin bilimin*
bana at dertlere bulduklar zm lere bir gz atalm.
Biraz dnlp tanldnda. dilbilimcilerin tehlike
karsnda yaptklar savunmalarn, ekonomi politii yn
lendirenlerin (ve Marksist eletirmenlerinin), daha nceki
toplumlar ve bizimkinin alternatifi olan simgesel dzen
karsnda yapt savunmaya tpatp benzedii grlmek
tedir. Yrtlen aklc ilkede hibir deiiklik yaplmad
gibi; soyut bir evrensel sylev ve retim dzenini hi e
kinmeden sonut bir gereklik gibi sunmalarn salayan
ncdcnslzlik ve d gc konusunda d a hibir deiiklik
yapmamlardr. Birer bilim dal olarak ln dzene inan
mamalar iin bir neden yoktur; nk onlar bu dzenin
bekisidirler; her birinin kategorilerini farkllatrma ve
onlar zerinde oynamay tercih etlii grlmektedir.
Keza dilbilimciler, iir sanatnn, kulland gstergeyi
biraz hrpalandn kabul ederken; gsteren ve gsteri
len ayrmyla, edeerlik yasas ve yeniden canlandrma
ilevini kesinlikle yadsmaktadrlar. Hatta bu sayede gs
teren. gsterileni ok daha gzel bir ekilde yeniden canandrmakta/tem8il etmektedir; nk gsterenin tz ve
da vurduu ifade edilen ey arasndaki -sylevdeki gibi
kendisine nedensiz bir gndermede bulunma yerine- zo
runlu bant, gsterilenin dorudan davurulmasnt*
salayabilecektir*. Burada yalnzca gsterene bir zerklik

tannmaktadr:
Sesler arachgyta iletilen kavramsal mesajlar zorunlu ola
rak sesler ve ritimlerin zincirleme davunluum n ier
dii. gerek anlamda bir kavram niteliine sahip olmayan,
mesajlardan farkl olacaktr kisinin, kimi zaman akp
kimi zamansa birbirlerinden koptuklar grlmekledir...
livan Fonagy, Diogtne. no 51, 1965)

Byle sylenilmesinin nedeni gsterenin yalnzca sz


lemese! deil, nesnel ve yaamsal dzeyde de sylemek
istediini daha iyi ifade edebilmesidir: Svvinbumcn d i
zelerinde meltemin varln hissediyoruz
Bu grevin bi
rinci cklemlilic ait olduu kavramsal dil dzeytndekinin
tersine, zihinsel canlandrma ikind eklemlilie ait sesbnm
tarafndan yerine getirilmektedir. Ancak yeniden canlan
drma biiminde bir deiiklik yoktur. Burada da ama
yndermc yapmak olup -ancak bu i, kavrann, dil ya da
szdizim (erimleriyle gndermede bulunum eklinde delnllcr, heceler ve dilyetsel atomlarn ritmik bir ekilde
kombine edilerek mevcut bir ze, eylerin oluturduu z
gn bir srece gnderme yapma eklindedir (birincil sre
ce dntrlen meltem" gibi!) Dilin tz ve dnyann z
(rzgr, deniz, duygular, tutkular, bilinalt, yan 'gerek
anlamda kavramsallnamam grnp aslnda alglama
kodu tarafndan hi fark ettirilmeden kavramsallatrlm
olan eyler) arasnda her zaman olumlu bir bant, deer
ler arasndaysa bir edeerlik oyunu vardr.
rnein ince nller belirsizlii ifade ederlerken vs.;
bunun nedensiz bir kavramsal karl olacana, zorunlu
sesil bir karl olacaktr, rnein Ritnbaud'nun nl
ler stne kurulu soneleri ve Fonagyin dilsel seslerin
simgesellT zerine yazdklar (Diogne, no: 51, s. 78).
Bir baka deyile herkes inin u loul'da daha hafif, daha
hzl ve daha ince; k ve rh in lden daha sert olduklar ko
nusunda vs. birleecektir. "I eklinde telafluz edilen nl
harfe atfedilen inceliin, bu nlnn telaffuz edilme ann
da dilin pek de bilinli saylamayacak kinestezik alglan-

masna bal olabilecei sylenirken; cierden gelen I ya


da dudaklarn arasndan kan m Ve oranla, adaleleri daha
ok zorlayan r daha erkeksi grnecektir...!0 zgn bir dil
hakknda bundan gzel bir metafizik dnce olamaz. Bu,
iirsel dile, meydana kartlp, yazya geirilebilecek yeni
bir doal kaynak, dilsel bir davurum yetenei bulma ko
nusunda giriilmi umutsuz bir mcadeledir.
Aslnda btn bunlar kodlanm olup, sesi duyu
lan meltemle yinelenen T sesbilimi arasnda bir bant
kurmak, "masa" szcyle masa kavram arasnda bir
bant kurmak kadar anlamsz bir eydir. Aralarndaki
benzerlik bir mzikle canlandrd (mnnzara ya da tutku)
ey arasndaki benzerlikten te deildir. Byle bir bant
ancak kltrel szleme ya da bir ko<lun sonucu olabilir.
Bunun antropolojik (kendiliinden* yumuak olan nl
ler) bir kod olmas nedensiz olmasn engellememektedir.
Zaten byle bir gre Bcnvcnistc araclyla kar kla
rak, masa szcyle 'm asa" kavramn birbirine ba
layan gl kltrel szlemenin gerek bir zorunlulua
benzedii ve dolaysyla gstergenin her zaman gdmlem olduu sylenebilir. Bu dorudur, yani ncdcnsizlin
kkeninde gstergenin kendi rgtlenmesi deil, bir de
er olarak dayatlmas vardr. Bir baka deyile edeerli
ve yasal iki ayr sre olarak kabul edilmektedirler. Gs
terge sanki sizinle iliki kurmaya alan bir gerekliin
iinden kp gelen, bir baka eyin yerini-alan bir eye
benzemektedir. Dilbilimsel metafizik byle bir ey olup; bu
metafiziin iir sanatn yorumlama yntemi dc tamamen
bu varsaymn etkisi altndadr.
Buna karn Harpo Marx parola olarak kullanmas
gereken "klbal" szc yerine gerek bir klbahg
gsterdiinde; terimin yerine gnderenini koyarak arala
rndaki ayrm yok etmekte ve nedcnsizlikle birlikte yeniden
canlandrma sistemine dc gerek anlamda son vermekte
dir. Bu kusursuz bir iirsel edimdir. Burada klbal"
adl gsteren bizzat gndereni tarafndan lme mahkm
edilmektedir.

Jakobson, ister kavramsal isterse yar kavramsal


olsn. iirsel ilevi, her zaman -mesaj" ve bu mesajn
amac"nda yola karak tanmlamakta ve bylelikle gs
terenleri ilemsel adan zerkletirerek ek bir anlam yk
lemekten baka bir ey yapmamaktadr. Kavramn anlal
mas bir ey -gsteren bir baka deen gncelletirmekle
birlikte bu yine de bir deerdir- gsterenin kendi dze
yinde grmeyi srdrmesiyse bir baka eydir. Zaten
Jnkobson bu iirsel ilevi sradan bir dilsel, ek ve alternatif
olma ans olmayan ileve indirgemektedir. Gsteren zerk
bir deer olarak kabul edildiinde ortaya anlamsal bir artdeer kmaktadr. iir sanat size daha ounu verir!
Gstereni kendi kendisiyle kar karya getiren
bu durum yinelenme, i yanklanma, titreim, sesil yi
neleme vs. eklinde zmlenmektedir. (Hopkins: "Dize
ayn ses malzemesini tamamen ya dn ksmen yineleyen
bir sylevdir* demektedir). M. Grunmont ise 7Voit de la
phontique'<\c (1933) yle demektedir:
air m vam n gerekten hnk eden insanlarn, szcklerin
ve on nn oluturan seslerin ckiJeme deerleri konusun
da hassas ve gl bir duygusal yapya sahip olduklar
herkesin malmudur. 15u dee ri okuyucuya delebilmek
amacyla temel szck etrafnda onun zelliklerini tayan
sesbilimleri yemden canlandrdklar ve bu szc iin
de yet ald dizenin ana szc haline getirdikleri grl
mektedir.

Btn bun arda 'gsteren* hep gsterilenle rekabet halin


de olan, olumlu bir dzenlemeye benzemekte. Fonagy'nin
dedii gibi kimi zaman kisi birbiriylc uyumakta, kimi
zaman ayrlmakta ancak sonuta gu.! bir anlamtama s
recine dnmekten baka bir ey yapamamaktadrlar. Ne
var ki ne gsteren ne de gsterilen sylevin elinden kaamamaktudr. iir sanatn, sylev dzenine zg ilevsel
kategorilerden birinin zerkletirilmesi olarak gren bir
bak as baka ne diyebilir ki?
Dier Jakobson forml de benzer bir yanlsama iin
dedir. Buna gre iirsel ilev seme ekseniyle kombinezon

ekseni arasnda bir edeerlik ilkesi olduunu savunmak


tadr. Edeerlik, sekans oluturan bir yntem haline ge
tirilmektedir.
iirde her hece ayn sekansn tm dier Keeleriyle likllcndmlmrktc. alt izilen her szcn bir baka sz
cn edeerlisi o'.ma s gerekmektedir Ayn ekilde olt
izilmeyen her szck de nlt izilmeyen dier bir szckle
edeerli olmak durumundadr, rnein (aruz llerine
grc| uzun otan bir baka uzuna, ksaysa ksnya eit ol
mak durumundadr vs. (Jakobson, Lingustics and Poctics". Larguugc in Literatre, cd. K. Pomoraka ve S. Rudy.
Combridge, Mass: Harvnrd, 1987. s 71.|

Hi kukusuz burada alldk sz dinm e zg bir eklem


lemeden deil yapsal zelliklere sahip bir mimariden sz
edilmektedir, zira aruz vezninde cdeorliklcrin hecelere
blnmesinin dmla bir ey dnebilmek olanakszdr
Jakobso burada gsteren dzeyindeki elikinin yerine
gsterilen dzeyindeki elikiyi koymaktadr.
Zira iir sanatn sylevsel metinden ayran temel
zellik elikidir.
eliki kendinden baka bir eyi amnlumaya her mesaja
zg kusursuz, kendisine yabanclnablmenn olanaksz
olduu, bir zelliktir. Ksaca iirin zorunlu bir sonucudur.
|Jakobso:, a g .e . s 85 j

Oysa Ettpson. iirin temelinde elikiye zg tezghlar


vardr |Empson, Seven Ty/nts o f Ambiguittjl demekledir.
Yine Jakobson:
iirsel ilevin gnderenler sistemi karsndaki stnl
gndereni (tcmelanlam) onadm kaldrmamakta ancak
onu daha karmak bir hale getirmektedir. fl anlaml bir
mesaja, ikili bir yapya sahip gnderici ve alcyla bir de
ikili bir gnderen uygun dmektedir. (Jakobson, a.g.e.,

s. 85.|
Bylelikle sylevsel iletiimin tm kategorileri iir sanat
iindeki "yerlerini almaktadrlar* (her nedense Jakobson'un

szn etmedii kod dnda kalan tm kategoriler. Onla


rn arasnda neden kod diye bir ey yoktur? Yoksa onda da
elikiler mi vardr? Bu durumda dil ve dilbilimin sonunun
geldii aycnencz mi?) eliki tehlikeli bir ey deildir,
zdelem e ve edeerlik ilkesiyle bir deer olarak anlam
ilkesinde herhangi bir deiiklie yol amayp, yalnzca
bu deerleri sarsmakla yetinmekte; zdeleme alann
genileterek, gnderenler sisteminin oyun kuraln karmaklatrmnkla ancak ortadan kaldrmamakladr. Keza
Jakobson iin elikili gnderici ve alc, yaznr/okuyucu
ilikisiyle karlatrldnda, BENin/SENdcn kopmasn<lan baka bir ey deildir. Bir baka deyile karlkl zne
olma konumu yitirilmcyip, bir anlamda zneler oalmak
ta; zneler devingen bir (izne konumuna sahip olmaktadr
lar. Bu durumda mesaj da, sahip olduu mes\| tanmna
oranla devingen, karmak hale gelmektedir. Tm kate
goriler (gnderici, alc, mesaj, gnderen) hareketlenerek,
karlkl konumlarna gre yer deitirmekte ancak syle
vin yapsal kodlamasmdn bir deiiklik olmamaktadr.
Demek ki "eliki numaralar* sylevin biiminde pek
bir deiiklie yol aamamaktadrlar. Jakobso yle de
mektedir:
iir, syleve, sz sanatna zg ssler eklemekten ibaret
bir ev deildir Bir baka deyile iir sylevle her trl bi
leeninin syleni biiminin yeniden gzden geirilmesini
iermektedir.

Bu gz pek ve karmak bir formldr: nk bileenler


(gnderici/alc, mesaj/kod vs.) ayryken bile var olmay
srdrmektedirler. Yalnzca "yeniden gzden geirilmi
lerdir* o kadar. Genel uygulmn dzeyinde- bir deiiklik
yoktur, y-Etni bu bir sylev ekonomi politiidir. Bu dnce
hibir konuda ii farkl ilevlerin ortadan kaybolma aa
masna, yani iletiim znesinin (yleyse gnderici/ahc
ayrmnn) ortadan kaybolmasna kadar gtrmcrr.ektedir.
iire kesinlik kazandran bu dnceler "eliki" ve dilbi
limsel kulcgorcrdcki belirsizliin hesabna geirilmekte

dir. Bu sylev iinde sylevle , kendinden boka bir eyi


amalamayan mesaja* l>enzemcktedir. Bir baka deyile
btn bu aklamalar bir eliki retoriine benzemektedir.
Oysa kendi kendini aklamaktan aciz (anlamsal alk)
karmak sylev yine de olumlu bir sylevdir; nk gs
tergelerden oluan sylevi bir deere dntrmektedir.
Oysa iir sanatnda durum tam tersidir, ortadan
kaybolmak steyen bir dilyetinin nce var olmas e k
mektedir. iirde. dilyetinin amac dilyetisine benzemek
deil benzememektir iir, mesajn mantksal yaplanma
srecini bozmakta vc gstergenin anlaml, dnce r
n bir gsterge olmasn salayan isel dzeni paralarna
ayrmakta, yan gstergeyi gerekten elikili bir ey hali
ne getirmektedir iir sanat gsterge ve mesaja zg bu
ksrdngnn ortadan kaybolmas demektir.

X
Bu yaklam romantizmden bu yna sanatsal biim kura
mm ynlendiren metafizik, yani btnn paralarndan
farkl nitelie sahip olduunu dnen burjuva metafizi
inin aynsdr Buna gre sanatn amac: Bir btn olma
yetisi, kendisinden daha byk vc her eyi kapsayan bir
buka btne ait olmaktr k i. bu da iinde yaadmz
evrendir.' |Joln Dc\vcy, Art as Rxperienee, s. 194-5; Umberto Eco'nun Ak Vapf'mda alntlanm.| Bu kozmolojiyi
benimseyen llm bcrto Eco onu dilbilimsel terimlere dk
mektedir. Bir baku deyile bu anlamsal btnlk "zincir
leme tepki vc gstergelerin sonsuz saydaki oaltanyla'
salanmaktadr.
Gsteren vc gsterilen zdeletirilmeye allmaktadr
Estetik gsterge cmclan ama gnderme yapacugm diye
kendini yiyip tketmer.ekte. bna karlk, yapsndaki
malzemeyle ei benzeri olmayan bir ekilde btnleerek.
verdii haz araclyla zenginlemektedir. Anlam srekli
olarak gstergenin etrafnda dnp durmakta ve yeni yan
klanmalarla zenginlemektedir. (Ak Yapt)

Bylelikle gnderen sistemleri (cemelanlamsal) evrcsincail


ilk ema ortaya kmakta, daha sonraysa kuramsal a
dan sonsuz saydaki* -kozmik gndermenin yapld y e r-

zinciriem tepkinin devreye girdii u yum lu' bir gnderen


e v re si e m a s y la k a r la lm a k ta d r .
B u k u r u m , iir s a n a t k o n u s u n d a s y le n e b ile c e k h e r
e y in , y a n i a n la m k o n u s u n d a k i e lik i, o k a n la m llk , o k
d e e rlilik ve o k se slili in id eo lo jik te m e lin i o lu t u r m a k
t a d r (p s ik a n a liz b ile o n u n c im d e n k u r tu la m a m tr ) . H e r
z a m a n g s te r ile n le o y n a n m a k ta a n c a k a n la m la r n a y n
o n d a l n d a b i r d e i ik lik o lm a m a k ta d r.
Fonagy yle demektedir {Dioytne. no: 51, s 104J:
izgisel sylevin gerisinde zengin bir ok seslilie sahip,
farkl mesajlardm oluan uyumlu bir btn gizleniyor.

air, iirini, dlyctisindeki anlambillnsel younluk, bil


gi zenginlii vb. her trl ruhsallktan arndrmaktadr
(bu da okuyucuyu ayrmlayc bir yorum bilimine doru
itmekte; bylelikle her okuma metne kiisel ses uyumlar
getirerek zenginlemesini salamaktadr). Bu masal vah
i , henz bir kavram niteliine sahip olamayan gemite
kalm bir dille, bekreti bozulmam bir anlan zerine
kuruludur:
Kavrama uyan ve gemiteki bln deneyimlerin iskeleti
ne benzeyen bildik terim, henz bakir ve evcilletirileme
mi bir gereklikle yz yze bulunan air tarafndan yad
snmaktadr.... Her seferinde vogu bir kiisel deneyimden
yola klurak szcn yeniden yaratlmas, bir iskelete
benzeyen eye can ve kan katlarak benim gzmde sa
hip olduu somut gereklik ortaya kartlmaldr. (A.g.e.

. 97.)
iir sanat mu bekretini yeniden kazandrabilmek amacy
la kavram soymak m yoksa giydirmek mi gerektii konu
sunda bir karar verebilmek olduka gtr! Zaten nemli
olan "eyler arasnda var olan gi2 ilikilerin" ortaya kar
tlmasdr.

Bu 'dahiyane" ve romantik kurama zg grler g


nmzde. paradoksal bir ekilde, enformatik terimleriyle
yeniden yorumlanmaktadr. ok seslilikten kaynaklanan
"zenginlik*, bilgi fnzllfr" terimleriyle irade edilmektedir.
Gsterilen dzeyinde Pctrark'n iiri, ak konusunda, mu
azzam bir bilgi birikimi anlamna gelmektedir (Umberto
Eco. Ak Yapt). Gsteren dzeyindeyse dilin bildik ve
ngrlebilecek dzenindeki belli bir danklk, kopu ve
yadsma tipi mesajdaki bilgi miktarn artrmaktadr. iir
de bir fon grevi yapan dzensizlik ve dzen arasnda di
yalektik bir gerginlik* olmaldr. Oysa dilbilimsel sistemin
en akla yakn kullanmnda bile byle bir ey olamayaca
gibi, iirsel yaratcln greceli belirsizlii maksimum bir
bilgi oran anlamna gelmcktedir. Burada da iir sanat al
dndan ounu geri vermektedir.
B u sayede sem iyolojik d g c niceliksel betim le
meyle rom antik ok seslilii ok gzel b ir ekilde u zlatr
m aktadr.

iirsel yap olas tklan sralama yntemiyle daha kesin bir


ekilde betimlenip, yorumlanabilir.... Bir dize, bir drtlk,
bir inn ses dokusunda yer alan belli bir snfa nil ses
bilimlerin ortnlama yinelenme frekans stne kan bir
szck sralamas ya dn iki kart snf arasndaki uyum
suzluu ortaya kartan bir buluturma gizli bir anlam k
rca anlamas grevi yapmaktadr. [Fonagy. Dopne, 51.|
Dilyetlsinin biimi aka ekirdcims bir yapya sa
hip olup, zerrecik yntemiyle betimlenebilir* (Jakobson).
Kristevn'nn l"Posc ct ngativit", Smiotik, s. 24b) d
nceleri bundan pek farkl deildir:
Szckler anlamlarnn iine hapis olunmu, blnmesi
olanaksz btnler olmaktan ok szckten szce gee
rek sylev unsurlar masnda kuku duyulmas olanaksz,
bilinsiz ilikiler oluturan sesli ve yazl anlam birlikte
likleri olup, bu unsurlar arasndaki ilikinin dilin anlamla
ilgili altyapsn oluturduu sylenebilir.
Btn bu formller dile zg *Brownicn" bir aamayla fi-

zkscl maddenin molekler aamasna benzeyen bir gs


teren dalmna uygun gibidirler. Bir atom ekirdeinin
zerrecik tarafndan emilmesi ya da fzyon srasnda ortaya
kan yeni molekler l>enzcrlikler gibi bu formller de an
lam 'harmonilcrTnin ortaya kmasna yol amaktadrlar.
Btn bunlar madde konusunda olduu gibi sylev konu
sunda da bir 'altyap", gizli bir anlama* bir baka deyile
mantksal adan daha ncesine dayanan bir aama ya da
daha basit bir yaplanm eklinde dnlmektedir Atom
ve molekllerin, dvelisinin ikinci eklcmliligie indirgen
dii, sylevle ilgili bir materyalist" bilimsel gr. iirsel
aamada karlalan bir de molekler aama vardr ki,
bu. eitli anlam rgtlenmeleri ncesine ait ilk aamadr.
Zaten Kristeva rettii rnetaforda ekinmemekte ve dilbi
limin (iir sanat) anlam srecini anlaml atomlara blmesi
gibi modem bilimin de insan vcudunu yaln elemanlara
bldn sylemektedir.
Birinci eklenildik metafiziine (anlaml birimlere ba
lanan gsterilenler metafizii) rakip bir ikinci eklemlilik me
tafizii denilebilecek ey, yani sylevin en kk unsurlar
olan aynmlayc birimlere bal altyapsal bir anlamlanma
nn sonularyla tam da bu noktada karlalmaktadr.
Ancak bu unsurlar burada bile birer pozitif ekim gcne
sahip olup Itpk atom ve molekllerin basil birer ekim
gcne sahip olmalar gibi), dizilme ya da olaslk zerine
kumlu bir dzenlenme biimine boyun een somut sesler
den ibarettirler.
Oysa iir sanat szckler ya da szdizimsel eklemlen
me zerine kurulmad gibi, zerk bir foematk eklem
lenme zerine de kurulmamtr. Urinci eklemKUe ikinci
eklemlihkle kar kmamaktadr. ' iir sanat, dlyctisinin 1

11 ift

eklemlenme biimini birbirinden ayrma vc muhtemelen


birini dierinden tretme dncesi bir dten baka bir ey
deildir. Dil dzeyinde, dilbilimse) olmayan gsterge sistemlerindeknl (jestler, sesler, renkler) edeerlisi olan, belirleyici*
birinci eklcmllii devre d brakmak bir dten baka bir ey
deildir. Bu yanlsama |J. F. Lyotardt Discours, Figre balkl

sylev zelliiyle bir davurum yolu olarak [ve dilbilimsel


bir nesne olarokl ilemsel zerklii stne oturan anali
tik ayrmn yok edilmesi demektir. Fonematik dzeyin
szlksel kavram ya da tmceden daha "materyalist" o l
mas iin bir neden yok ki. En kk tz birimleri haline
getirildikleri an, sesbilim ler de atomlar gibi idealist birer
gnderene dnmektedirler. Bilim, atom fizii sayesinde
pozitif aklcl daha da gelitirmitir. Bu gelime kesinlik
le bilime zg nesne ve zne konumlarnn karlkl ola
rak yok edilmesi ynnde bir yntemin ortaya kartlmas
eklinde olmamtr. Gnmzde artk bir ilerleme kayde
demeyen bilim gidebilecei en u noktaya ulamtr. Bu
ayn zamanda materyalizmin de kurumsal adun tam bir
bunalma girdii noktadr. Bir baka deyile bunalmnn
zirvesinde bulunan bir bilimden, "diyalektik" araclyla
bilim tesi saylabilecek bir noktaya geilemez. nk bi
lim tesini, bilimden kesin bir ekilde ayrabilmek mm
kn deildir, zira bilim tesinin temelinde bilimi yadsma
(diyalektik bir yadsma deil sadece yadsma) vardr. En
katksz materyalizm bile deerle snrl bir aklclk ilkesi
nin tesine geemeyecektir.

X
Tel uel dergisi, gsterge yap-bozumu zmlemelerinde
ii gsterenden tamamen "kurtulmaya" kadar gtrmekte
dir. Gsterilen ve mesaj ipoteine bir son verilmekte, "ok
ieriklilk" ortadan kaldrlmakta, oul bir gsteren olu
turulmaktadr. elikili mesajn yerini, katksz "nesnel*
mantk erevesinde ortaya kan ve retilen, gsterenin
mctinlcreraras konumu almaktadr. Dil. gerek anlamda

almasnda) bu grsel, bu iitsel dzeyi doal bir yasak i


neme biimi olarak kabul ederek, her zaman sylevse! olann
tesinde sanatsal olana yakn hr yerlere koymaya zorlamtr.
Bu yanlsamay tuzaa dren ey ift eklcmtilik kavramdr;
nk bu sayede dilbilim elinden kardklarna bile kendi yo
rumunu dayatabilmektedr.

bu bitmek tkenmek bilmeyen bir paragrnm metni haline


gelen an lam la ma sreci tarafndan retilirken; retilen
gstergenin anlamna kar kan deer tesi bir retken
likten sz edilmektedir.
Poesic et Negativi"dc {S4m6iotik, s 246) Jlin Kristeva, "materyalist anlam retim i' gibi bir batl inanca da
yanarak iiri, gstergebilimsel dzenin hesabna aktanp,
bu radika] alternatifi sansr ettiinde, iir sanat tanmla
masna da ok yaklamaktadr.
iirsel gsterilene zg elikinin (yoksa sradan eli
ki deili hem somut hem de genel olduunu, (mantksal)
olumlama ve yadsmay birlikte kapsadn, olas ve ola
naksz ayn anda dile getirdiini sylemektedir. "Genele
somutla kar klmas" bir postulat yerine kavramdaki
kopukluun, yani ift deerli mantn (0/1), elikili man
tk tarafndan devre d braklmasdr. O zaman dn ortaya
iir sanatna zg ok zel bir yadsma biimi kmakladr.
ift deerli sylev mant, muhakeme erevesi iinde yer
alftn isel yadsma zerine oturtulmu olup, kavram ken
di kendisiyle Igflsterilcn neyse odur) edegerlii klmakta
dr. iir sanatndaki yadsma, muhakeme mantn ieren
radikal bir olumsuzluktur Bir ey hem kendisidir hem de
deildir, bir baka deyile bu (szcn gerek anlamn
da) bir gsterilen topyasdr. Bylelikle eyin kendi (doal
olarak znenin de) kendinin edeerlisi olmas engellen
mektedir. rnein iirsel gsterilen nsan akna evi
ren bir yntemle var olmayann, var olanla sarma dola
olduu bir uzam m dr?' Bu uzam bMnsef hir alan ve
bu sarma dola olm a iini de bir diyalektie benzetmek
tehlikeli bir ey olup, bu tehlike Kristevann yorumunda
mevcuttur. Bu uzam deiik yer deitirme biimleriyle
doldurmaya kalkmak da tehlikeli bir eydir, "rnein
metafor ve metoniminin yan sra tm benzeri biimler bu
ikili anlambilinsel yapnn iine iklnaktadrlnr". Metafor
dn tehlikelidir, pozitif bir metafor dei tokuu da. Yukar
da Baudclaireden yaplm alntdaki ehvetli mobilyalar*
rneinde iirse) etkinin nedeni kendisine eklenen erotik

bir deer, sonradan katlm bir dsellik ya da herhangi


bir metnforik ya da metonimik 'deer" deildir Bu etki iki
szcn birbirine ksa devre yaptrmasnn bir sonucu
dur: nk bu durumda mobilya ne mobilya ne de ehvet
anlamna Rclmckte, dolaysyla iki ayr deer ulam da saf
d edilmektedir. Burada mobilya ehvetli bir grnme
sahip olurken ehvet de devingen bir grnme sahip ol
maktadr. Her iki terim de kendi balarna iirsel bir nite
lie sahip olmadklar gibi bir araya getirildikleri zaman da
byle bir nitelie sahip olamamaktadrlar, ikisi ancak bir
birleri iinde eriyip gittikleri lde iirsel bir nitelie sahip
olabilmektedirler. iirscl) haz ve ehvet arasnda doru
dan. bir iliki yoktur. Sevime srasnda alnan haz ehvet
anlamna yelmektedir - bir mobilyaya dntrldnde
de ehvet haz verebilmektedir. ehvetin yok etlii mobilya
rneinde de byle olmakta ve benzer bir tersine evirmey
le terimler yok edilmektedir. Rimbaudnn: "Yaznsal ve
yaznsal olmayan tm anlamlarda dorudur" eklinde ifa
de ettii forml ite bu tr bir anlama sahiptir.
Metafor, deerin bir alandan dierine tanmas anla
mna gelip, bu i mesajda yer alan ok saydaki metnin
la lamn) emilmesine" (Kriateva, "Pocsie et negativite'"! ka
dar gidebilmektedir. iir sanat bir alan baka bir alana
dntrmeyi iermesi nedeniyle deerlerin karlkl ola
rak yok edilmesini de iermektedir. Oysa metafor sreci
ne katlan l>olli saydaki unsur bir uyumluluk" (dildeki
gizli anlamalar") oyunu erevesinde birbirine karmak
ta, birbirini iermekte, karlkl birbirlerinin metinlerini
retmekte ve iirsel haz alma srasnda da karlkl olarak
birbirlerini yok etmektedirler Radikal eliki bu srece
katlmamak demektir.
yleyse Kristeva radikal bir eliki stne oturan
kuram metinler aras ve oklu kodlar* denilen bir ku
rama indirgemektedir Bu durumda iir dier sylevler
den "sonsuz saydaki kod" sayesinde ayrlmaktadr. Bu
'oul* trden bir sylev olup dieriyse bunun tekil bir
manta dayal en u biimidir. Bu tek kodlu bir sylevdir.

O zaman tek bir gene! semiyotik iine, iki sylev tipi de


oturtabilmektedir: * S 4 a (ofiylcv) cmivotii olas scmiyok
uygulamalardan sadece biridtr" (Sd/ndoriko. s. 276). Scmaaliz hibirini dlamadan hepsiyle ilgilenmek bir ba
ka deyile hem iir sanatnn indirgcnemczlini hem de
gsterge mantn indirgememeyi kabul etmek durumun
dadr. Kendine, "semiyotik uygulamalar indirgemeyen, bir
tipoloji" oluturmak curunundadr. Burada farkl anlam
mantklar birbirine karmaktadr: Szn ileyi biimi
dilbilgisinin denetim alan dna kabilmektedir; tpk
iir dilinin szn yasalarna boyun emesi Ribi." (/t y.c.,
a. 275).
Buruda Starobinskini, Saussure' yorumlarken
bavurduu elikili bakn benzeri, yani dilyelisine zg
evrensel kurallardan yola klarak ("gerekten de mater
yalist bir bilim olan acmiyotikj iirsel ve sylevseln bir
birlerine kar hogl olduu bir durumla karlal
maktadr. Aslnda bu indirgeyici ve baskc bir yorumdur.
Zira sylevsellc iirsel rasndaki fark bir anlamn dierine
eklemlenmesi trnden bir ey deildir. Kartlk kesindir.
Biri anlaml altyap" cieri, yan mantksal sylev de gelip
bunun zerine oturan bir styap" mdr? Sylevle, insa
nn kendini ifade etmesini salayan dil binbir tne koddan
yalnzca biri deil, sonsuzluu snrlandran kodla; iir sa
natna, anngrama ve dilbilgisi dnda kalana son veren
sylevin ta kendisidir. Buna karlk iir sanatnn zl
d ve yok edildii yerde dilyetisi sonsuz" sayda olaslk
retme olanana sahip olabilmektedir. Aslnda kodlarn
okluu terimi kt bir terimdir; nk metin ' matemati
inde" bir ile sonsuz arasnda dolanan bir alamn ortaya
karak ayn zincir iinde yer almasna neden olmakladr.
Kesin kartlk ve uyumazlk ifade eden terimlerle dilyctisinin elikili bir grnme sahip olabilmesi iin bu deer
sylevinin ortadan kaldrlmas gerekmektedir. Bu iir sa
natnn sylev karsnda gerekletirdii bir detsrim olup,
birinin yaayabilmesi i;in dierinin lmesi gerekmektedir.
Gstergebilimscl zmleme iirsel kesinlii etkisiz

klabilmenin vc dilbilimin (yeni ad gstcrgebilimdir*) egemcnltgjl s&cUilncinin daha Icurnasoa bir biimidir
Bu i iir sanatnn dorudan gstergebilim kapsamna
alr mas eklinde deil, oulculuk" ideolojisi ardna g iz
lenilerek yaplmaktadr.

X
Dilbilimi, iir sanat araclyla ykma bununla snrl de
ildir. Bu yaklam biimi dilyetisi kurallarnn, dlyetisi
alannda da geerli olup olmad sorusuna, yan her eyi
egemenlii altna alan iletiim alanna gtrmektedir (eko
nomi politiin eski toplumlun aklama konusundaki baans/l da benzer bir oka neden olmakta vc sahip oldu
u kurallarn bizim iin geerli olup olmad sorusunun
soulmasna yol amaktudr). Gndelik yaamda kullan
lan dilyetisinde aklc dilbilimsel soyutlamaya kar kan
bir eyler vardr. O. Mannoni Elips ve Ayrm izg)t"ndc
( Ckfs pour iim aginaire iinde, s. 35) Dilbilim gsteren vc
gsterilen arasna konulan ayrm izgisiyle balar ve muh
teriden de gsterenle gsterilenin birletii noktada sona
ertr* -k bu birleme bizi yaamla ilgili gndelik konuma
lm gndermektedir- diyerek bunu ok gzel bir ekilde
ifale etmektedir. Dilbilim kuramnn batan sona gzden
geirilmesini salayan ey de bu Saussurec ayrm izgi
si! ir. Marksizm de styap" kavramna kar gelitirdii
altyap kavramyla bir tr devrimci ve nesnel" bir toplum
sa zmleme biimi oluturmutur Bilimin kkeninde
ayrma ilemi vardr. Bir bilimin", bir baka deyile, yaa
m ynelik bir aklc yaklam, yani rgtlenmenin ortaya
kmasn salayan ey uygulama ve kuram arasndaki
farkllktr. Her trl bilim ya da aklcln yaamas bu
ayrm izgisinin srdrlmesine baldr. Diyalektik buna
biimsel bir grnm kazandrmakta ancak asla bir zm
getirmemektedir. Altyap ve styap, kuram vc uygulama
yada gsteren ve gsterilen, dil vc sze diyalektik bir biim
kazandrma bouna giriilmi bir sentezletirme eylemidir.
nk bu ayrm izgisi sayesinde vurhn srdrebilen

bilim, onunla birlikte lmektedir.


te bu yzden, ister dilbilimsel isterse toplumsal d
zeyde olsun, bilimsel saylmayan alagelmi uygulamala
rn, bir tr devrimci nitelie sahip olularnn nedeninin bu
tr btraynm yapma m alan olduu sylenebilir. Bu tr uy
gulamalar asta bir beden i v ruh ayam 1da yapmazlar Oysa
egemen felsefe ve din bu aynrn sayesinde var olabilmek
tedir Yine hep birlikte dorudan bir paras olduumuz,
vahi" toplumsal uygulamalar da kuram ve uygulama,
altyap ve styap arasna bir ayrm izgisi koymamakta
drlar. Bunlar burjuva ya da Marksist aklcln tesine
geerek birlikte hareket eden, yatay uygulamalardr. Ku
ram, yani nesnel" Marksist kuram bu gerek toplumsal
uygulamay (yaam) hi zmlememiim. Bunun yerine
altyap ve styap blmlemesi ya da kuram ve uygulama
arasndaki ayrm stne oturan bir toplumsal zmleme
si yapmaktadr. Bu 'toplum sal yaam" zmleyebilmesi
olanakszdr; nk kuramsal anlamda var olabilmesi iin
bu toplumsal yaam paralayp, blmesi gerekmektedir.
Neyse ki bu uygulama (yaam) onu (kuram) zmeye ve
geersiz klmaya balamtr, yleyse diyalektik ve tarihi
materyalizm sona erm i demektir.
Avm ekilde sze ve konuan zne ye ait gncel,
gnlk dilbilimsel uygulama asndan, gsterge ve dnya
(gsteren ve gsterilen, gstergenin ncdcnsizigi vs.) ara
sndaki aynnn da hibir nemi yoktur. Bonvenstc bunu
dorulamakla birlikte ondan yararlanmamaktadr; nk
bilim bu aamay sollayp, geride brakmak durumundadr.
Bir baka deyile Benvcnisteyi ilgilendiren tek konu ayn
zamanda bilginin znesi demek olan dilbilimsel zneyle di
lin znesi, yani kendisi, Bcnvenistc'dr. Bununla birlikte
bir yerlerde dieri, yani gsterge ve dnya ayrmnn d
nda kalan, henz "batl innnlanndnn" kurtulamayann
hakl olduu grlmektedir. in zn asl onun bildii
ve onun sayesinde dc bizim hatta bizzat Benvenistc'nin
bu konuda dilbilimci BenventstC'dcn daha ok ey bildii
dorudur. Zira gsteren ve gsterilen aynn zerine otu

ran yntem; ruh ve beden aynm zerine oturandan daha


geerli deildir. Her ikisi de ayn d gcnn rndr.
Birinde bunun ne unlama geldiini psikanaliz12aklarken;
dierinde bu ii iir sanat yapmaktadr. Oysa bunun iin
ne psikanalize ne de iir sanatna gerek yoktur; nk bu
aklamalara bilginler ve dilbilimciler de dahil olmak zere
hi kimse hibir zumun inanmamtr. Tpk son aamada
ekonominin bilimselliine, ekonomi bilginleri ve onlarn
Marksist eletirmenlerinden baka hi kimsenin inanma
m olmas gibi.
Kuramsal dzeyde kalmakla birlikte, szcn yazl
anlamnda asla bir dilbilimsel zne olmamtr. Bu dilbilim
kodu araclyla dnp konumayan insanlar olsak
bile dilbilimsel zne olarak kabul edilenleyiz. Ayn ekilde
asla bir ekonomik zne, bir homo eoonomicus var olmam
tr. Bir baka deyile bu masalla bu kod dnda bir yerde
karlalmamaktadr Bilin znesi ve tabii ki bilinalt
znesi diye bir ey de hi var olmamtr. Gndelik yaa
mn e sradan uygulamalarnda bile, hepsi de rasyonel
olan, bu simlasyon modellerine aldr etmeden yanla
rndan geip gitmi bir eylerle karlaabilmek mmkn
dr. Sonu olarak tek bir byk zne, yani bilgi znesiyle
noktalanan ve gnmzde, hemen u andan balayarak,

'Dikkat: btn bunlar bizzat psikanaliz iin de gccrlidr. n


k psikanaliz de birincil ve ikincil sreler arasndaki ayrm
zerine oturduundan bu ayrmn sona erme durumunda, o
d a lm olacaktr. Tm davranlar (bilinaltnn) bu ikiye
b!nmr(sir.|dcn yola karak inceleyen bir psikanaliz gerek
ten de "bilimsel" ve 'devrimci" niteliklere sahip olacaktr! Oysa
gnn birinde gerek, btnsel, gncel yaamn bu postulata,
b u analitik simlasyo modeline boyun emedii -simgese/ ya
amn daha batan itibaren birincil/ikincil sre- ayrmnn te
sinde bir yerlerde bulunduu anlalacaktr. O gn bilinalt ve
bilinalt znesiyle psikanaliz vc bilgi znesi Ipskanalitikl. mey
dan simgesel alana brakarak, yok olup gideceklerdir; nk
koyduu ayrm yznden ortada zmleme alan divc bir ey
kalmayacaktr. Daha imdiden bu trden eylerin gereklemi
olduunu kantlayan pek ok gstergeyle karlalmaktadr.

blncmeycn (simgesel) s z " tarafndan biimsel dzeyde


paralanan btn bu kodlarla, 'nesnel" rsyonellctirtr.clerde eksiklii her zaman kesinlikle hissedilen bir eyler
Olmutur, iin aslna baklacak olursa herkes hemen her
zaman Dcscartcs. Saussurc. Marx ve Frcuddan ok daha
byk bir bilgi birikimine sahip olmutur.

SZ OYUNU (W irz) YA OA FREUD'DAKI EKONOM FANTAZMI

iir ve psikanaliz dili arasnda bir benzerlik var mdr?


iirsel biimin (dalm, tersine evirme, kesinlikle snr
l bir btnccnin varl), dilbilimsel biimle (gsteren/
gsterilen edeerlii, gsterenin lzgisellli, btnccdcki
snrszlk) uzlamas ne kadar zorsa psikanalitik biimle
Ibirincil sre: yer deitirme, younlama vs.) anlamas
da sanki o kadar kolaydr. Dte, dil srmesinde, semp
tom, sz oyunu |nkte), yani bilinaltnn devreye girdii
her yerde Freud'dan yola karak u gsteren/gsterilen
ilikisi, gsterenin izgisellii. gstergenin gizillii. birincil
srecin etkisiyle anlam saptrlan u sylev, fanlazm ve
haz almann ortaya kt, u abartma srecini yorumla
yabiliriz. Peki ya iir sanat balamnda arzu ve bilinalt
hangi anlamlara sahiptir ve libidinal ekonomi bunun bi
lincinde midir dersek?
irinkiylc psikanalizin dili birbirine kartnlamaz.
"B

s z n , d ilb ilim s e l s z le * h i b ir ili k is i y o k t u r . D ilb ilim s e l

s z d l / s z k a r t l i i n d e e l e a l n a n , d i l e Is - m l b i r t e r i m d i r
B l n c m e y c n (s im g e s e li s z is e d il/ s z a y n m n y a d s m a k t a d r .
T p k b l n e m c y e n

t o p lu m s a l y a a m n

k r a m / u y g u k m n

ay

r m n y a d s m a s g ib i. 'D ilb ilim s e l" s z d e n b a k a n c s y le m e k


is t e d i i b e lli o la n b ir s z y o k t u r : a n c a k b u d ili l le r d e n b a k a
k im s e k u lla n m a m a k t a d r . S o m u t, g n c e l s z b ir e y s y le m e y e
a l t n d a

geride sylemedii b ir e y

m k e o m o k t a d r . B u s z

g iz li g s t e r g e y le a y r s r e le r y a s a s n g z e t m e d e n , t m d z e y
le r d e a y n a n d a k o n u m a k t a h a t t a d ili, y a n i d ilb ilim i d a r m a
d a n im e k t e d ir . B u n a k a r n d ilb ilim

d e d ili, y a n i ik t id a r n

e k t i i s y l e v d e e m r e d i l e n l e r i n y e r i n e g e t i r i l m e s i n d e n i b a r e t b ir
s z d a y a t m a y a a l m a k ta d r .

Simgesel biim bilinalt dzenine a ! deildir, yleyse,


Freud'a gre, iirin sorgulanmas simgesel dzeyde psi
kanalizin sorgulanmas anlamna gelmektedir. Uir kar
zmleme her zamanki gibi kusursuz bir iktidar alanna
benzeyen, kuramn elinden kalmasn salamaktadr.
Frcud'un sz oyunu zmlemesi bize yol gsterebilir
zira kendisi semptomlara ait alanla sanat yapt, sanat
sal yaratm* (bilindii gibi "yceltm e' kavram bir kesinlie
sahip olamama gibi bir rahatszlk ve kaltmsal idealizm
hustnsdr) alnn arasnda kuramsal bir ayrm yapmamak
tadr. Bu bile ok nemli bir noktadr, bir baka deyile,
iir bir dil srmesi hatta sz oyunu deilse bu durumda
bilinalt kuramnn aklamalarnda eksik olan bir eyler
var demektir.
iirsel lnz hatta herhangi bir neden ya da amala ilgi
lenmeyen Saussurc'c karlk; Frcud'un zmlemesi belli
bir leiv sahip bir haz kuramdr. Gsteren aklumas her
zaman arzunun gereklemesiyle ilintilendirilmcktedr. Bu
haz kuram ekonomik zelliklere sahip bir kuramdr. Sz
oyunu I M.z) sylemeye alt eyi ok daha ksa yol
dan, ksa devrelere bavurarak, ok daha hzl bir ekilde
sylemekte ve syledii eyler bir anlama sahip olmakta
dr. Anlamlar zgr klan' sz oyunu olmadan bunlar
davurabilmek iin muazzam bir bilinli entelektel aba
nn harcanmas gerekmektedir. Haz almann kuyagnda
bu psiik mesafeden tasarruf etine ya da sansrn devre
d braklmas vardr. Bu yolundan saptrmaca/abartmn
uranlyla st ben ve bask altnda tutma srecine bal
belli miktardaki enerji aa kartlmakta zgrlctirilmektcdir". Duygusal boalma* denilen ey budur. Bu
olay bilinalt ya da nbilinte oluan duygular/dccler zerindeki basknn kaldrlmas; ksaca bask altnda
tutulan psiik srecin zerindeki baskdan kurtulmas
eklinde olmaktadr Haz alma, her durumda, bir sz oyu
nuyla ortaya kan bir kalnt, bir fazlalk, bir nyrmlayc
enerji kuantumu tarafndan retilmie benzemektedir.
Bu anlamda ayn malzemenin eitli ekillerde yeni

den kullanlmas ya da ksaltlmas sz oyununun temel


bir zellii haline gelmektedir. Hep abadan tasarruf y a
plmakta. yani bir gsterenle birok anlatt retilmekte;
minimum gsterenle maksimum (bazen de elikili) anlam
elde edilmektedir. iir sanatyla birok konuda benzerlik
gsterdiini yadsmann bir anlam yoktur. Ayn malzeme
nin yeniden kullanm Saussurc'n gvde szc ve ift
leme yasasn. MetzscheYlin szn ettii snrlandrlm
btnce vc "gstergelerdeki malcaimun enerjiyi* nmmaatnaktdr Frcud, airin, ok sesli dzenlemeler sayesin
de ak bilin, nbln ve bilinalt dzeyinde l mesaj
verine olanana sahip olduunu* sylemektedir. Sradan
bir duygusal enerji yklenme dzeninden sz edilen her
yerde enerjiden "tasarru f edilmeye allmaktadr. Psiik
yap adl okgende haz bir tr ksaltma ileminin sonu
cuna benzemektedir. Daha dorusu psiik yapnn eitli
katmanlar arasndan diyagonal bir ekilde geip giden bu
sz oyununa zg yatay rgtlenme, ngrmedii hedef
lere, hi aba sarf etmeden ulamakta ve geride enerji t
rnden bir art deer, bir haz primi, haz cinsinden kr"
brakmaktadr.
Bu enerji muhasebesinde kapitali anmsatan bir ey
ler vardr. Hazzn bir tr tasarruf etme (Preud hep bu te
rimi kullanr!, karsama yoluyla, gyabnda, duygusal bir
enerji kalnts ya da bir fazlala benzeyen ancak arlkla
hibir ilikini olmeyan bir eye benzet ildii grlmektedir.
Belki de haz hibir eyin rn deildir, yani tasarruf
etmenin tersi, yzst braklm enerji ve amalar s
recine ait bir ey. Burada ilk nce gsteren*in "brakt
etkiden" sz etmiyoruz; nk Frcud zmlemeye asla
bu dzeyden balamyor. Onun rettii libidinal ekono
mi bilinaltna zg ieriklerle (hisler ve dnceler), bir
bask altna alma ne bask almda tutma retiminin yan
sra enerjileri birletirme/zgr brakma konusunda bir
denge (gcrginliir zlmesi) oluturabilmek amacyla,
bu retimi dzenleyen, bir duygusal enerji hesab zerine
kurulmutur. Freudcu haz g ve enerji kuantumu t-

rndcn ifade edilmekte ve bunun zenne oturmaktadr.


Sz oyunu ya da dte gsterenler dzeni kendi bana
asla bir haz duygusuna yol amamakta, bir baka deyile
bu dzenleme hayali ya da bask altna alnm ierikleri
kapsamaktan baka bir ey yapmamaktadr. Bu asla bir
"mesaj'' grevi yklenmeyen bir "mcdium/aratr"; nk
bunun iin -kesinlikle kuramsal topik ve ekonomi terim
leriyle snrl- kendini onun gibi ifade edebilen, konuan
st ben ' grnmne sahip arzu tlnden bir eylere
ihtiya vardr. Gsteren dzenlemesi hep arzuyu izliyor
gibidir. Tamamen libdinal ekonomi ve eletirisi zenne
oturan sorgulama, bilinalt ancak bu ekilde retildii"
(ve yeniden cnnlandnld). ekonomiyle hibir ilikisi olma
yan bir kaz perspektifi oluturulduu takdirde mmkn
olabilmektedir.
(inifc Yaamn Psikopatolojisi bntlkl almasnda,
Kreud, dil srmesi zerinde durarak:
Okuyucudaki arzu duygusu, ilgisin ve dikkatini eken
eyleri metne sokarak onu deforme e mektedir.. Metinde
ki szck ve yenile konulun szck arasnda bir benzerlik
bulunmas durumunda okuyucu onn anlamn istedii
gibi deitirebilmektedir.
Buruda gerekten de gizli, bask altnda tutulun, ortaya
kmak iin mantkl sylevin zayf noktalarn kollayp
onun fantezileri ve klcal boluklurmdan 'yararlanan' bir
ierikten sz edilmektedir. Bu vcut konusundaki yaa
ma istegi-cinsellik ilikisi [tayugtf kavramnn sylev
dzeyindeki karldr, bir baka dtyilc fizyolojik ge
reksinimin honut edilme biiminden yararlanan" arzu
vcudun u ya da bu blgesiyle libdinal anlamda ilgilen
mekte, yani ilevi arzunun gereklet rilmcsi salayacak
ekilde saptrmaktadr (organik mantk budur|. Ancak tam
da bu noktada gereksinim ve arzunun birbirlerine nasl
eklemlendiklerinin asla aklanmam olduu grlmek
tedir. Baka bir sreten geirilmeden bu ekilde ortaya
konulan, biri belli bir ilevi gerekletirmeye dieriyse be

lirsiz (nesnesi konusunda demek istiyoruz) bir itepinin


somutlatrlmas anlamna gelen iki terim arasnda yer
alan yaam ya da yaama istci-cinscllik ilikisi Itayage)
kavram, hibir eyi baka bir eye eklemlemeyen bir tr
arac grc%n yapmaktadr. Libidinal ekonomi de burada
gereksinim kavramyla birlikte ksaca ekonomi denilen
eye yaplan yaktrmadan" muzdariptir. tlk zne ve
nesne arasnda gereksinim*, gereksinim ve arzu arasn
daysa 'yaam a istegi-cinsellik ilikisi" vardr (dilbilimsel
ekonomide de ayn eyle karlalmaktadr, gsteren ve
gsterilen ya da gsterge ve dnya arasnda gdmlcmc"
var mdr, yok mudur). Btn bu yaktrmalar var olmas
olanaksz bir bilimin gizli ekiciliine sahiptir, bir baka
deyile eer eklemlenme yoksa terimler yanl tanmlan
m olduklarndan, geerli olabilmeleri mmkn deildir.
Arzunun gereksinim, gsterenin gsterilen ve znenin
nesne karsndaki zerk konumlar hi kukusuz bilim
sel bir cfckttcn-hleden baka bir ey deildir. Oysa ortaya
konulun ekonomilerin ayakta durabilmeni olduka g g
rnmektedir; nk kendilerini yaratan bu dzenlenmi
kartlklardan, yani arzu gereksinim, bilinalt-bilin, bi
rinci) sre-ikincil sreten vs. vazgemeye niyetleri yok
tur. Haz ilkesi, psikanalizin gereklik ilkesinden baka bir
ey olabilir mi?
Oysa psikanalizin gsteren-gsterilen ilikisini yerin
den oynatt ve bu ii iir sanatnn yaptna yakn bir
anlamda yapm olduu kesindir. Burada gsteren gs
terileni dorudan iaret etmek yerine, gsterilenle bunun
tam tersi saylabilecek bir iliki iindedir, yan dilbilim
aklamalarnda hi ortaya kmayan bir olumsuzluk do
rultusunda bir yokluk, bask altnda tutulan bir ey gibi
ifade etmeye almaktadr. Gsteren gsterilenle zorunlu
(nedensiz saylamayacak) bir iliki iinde olm akla birlikte
olmayan bir eyin yerine geebilmektedir. Yitirilmi nes
neyi ifade eden ve onun yerini alan bir eydir. Lcclairc,
Psyehanaliser (s. 65) balkl almasnda yle der:
Psikanalizde yeniden canlandrma kavram nesnel bir ger-

eklik ve anlaml grnm arasnda yer almaktan ok


sannsal bir gereklik honut edici yitirilmi bir nesnenin
unutulmu imgesiyle; ister hayali bir forml-nesne ya da
feti cinsi arasa! bir nesne eklinde olsun, bir eyin yeri
ne geen nesne arasndadr.
Bu durumda dilbilimsel edeerlik uup gitmektedir; n
k gsteren mevcut olmayan y a <lo hi var olmam bir
baka eyin yerini almaktadr. yleyse o da asla olmas ge
reken ey olmamtr, bir baka deyile, feti-nesne o l>elli
belirsiz kimliiyle asla itiraf edilmemi bir eyin mecazna,
yani annedeki falls yokluu, cinsiyet ayrm anlamna
gelmektedir.
Dilbilime oranla daha snrl olduu sylenebilecek
psknnalitik anlam, O. Mannoni tarafndan u ekilde dile
getirilmektedir
Gstereni devreye soktuumuzda imlama yer deitirim i
oluyoruz. Ostelik gsterenin beraberinde bir gsterenler
koleksiyonu l.nSI nlflrirt geleneksel bir anlamHim ta
rafndan aklanabilecei anlamna gelemez. Ostelik bi/ter
Saussuren elipsim sanki gsterilenin yerini bn$ tutuyor mu gibi yorumtuyoruz Snnki bu yerin eitli sylevlerde
ortak payda grevi yapan tek bir gsteren tararndan dol
durulmas gerekiyormu gibi... Gstereni gsterilenin basksndnn kurtarmamzn nrdci. onu. dilbilimin her somut
sylevde varln kefettii yasalara teslim etmekten ok.
belirsiz bir anlama sahip old nda bile her znma tek bir
anlam tamaya eilimli somut sylevin zorlamalarndan,
ksa bir sreliine bile olsu sayesinde kaabildii birincil
sre yasasna uymasn salamaktr f*lT.llipse et la barre", Clefa pour hmaginaire. s. -16l
Mthi bir aklama ancak u art arda gelen birok sy
levin doldurduu 'bo* braklan gsterilenle u bir baka
dzenin emrine verilen zgr'" braklm gsteren ne de
mektir? Gsteren ve gsterilen arasndaki ayrm izgisini
saf d etmeden bu dilbilimsel kategorilerle bu trden bir
oyun oynanabilmesi* mmkn mdr?
Bu stratejik bir ayrm izgisi, bir baka deyile gs

tergeye elikisizlik ilkesi kazandran ve onu oluturan


paralan deer olarak ortaya kartan izgidir Ou uyumlu
bir yap olup iine aklnza eseni tkamazsnz Ikart an
lamllk, eliki, birincil sre gibi). Gepenston der Unvorte
lllkel Szcklerin Kart Anlamlar zerine) eletirisinde
Benvenisle talan yerli yerine oturtmakladr:
Ne kadar arkaik olurla! & olsunlar diller, eliki ilkesinin
elinden kaamazlar 'Byk" ve "kk* szcklerinin
ayn ekilde sylendii bu d.de byk" ve kk' ayr
mnn bir anlam olamaz... Zira bir dilde birbirinin kart
olan iki kavramn ayn szckle davurulmasn kabul et
mek tur elikidir.' (GeneltlMm Sorunlar, cilt I. s 82 |
Bu doru bir yaklamdr; nk kart anlamllk dilbi
limsel anlamlann dzenine ait deildir. "Dilin temelinde
aklanabilir olan aklamak vardr" bu yzden bir ayrn
zerine oturtulmayan bir anlam ya da tersine her eyi sy
leyebilen bir gsteren dnebilmek mmkn deildir.
Dile zg ... belli bir nesnenin ayn zamanda hem kendi is
miyle hem de akla gelebilecek her szckle artabilecei,
eliki ilikisinin srekli rrcvcut olaca, hc eyin ayn za
manda hem kendisi hem te baka bir ey. yani c kendisi
ne de baka bir ey olnca bir aama dnmek bir d
grmekten baka bir ey deildir (A.g.e., s 7i-2|
Bcnveste nc dediinin Tarndadr; nk dilbilimsel
akln grevi bunu engellemektir. Dilbilimde bask altnda
tutulana benzer bir kartlk yoktur, nk psikaalitik
kartlk tamamen bilinaltra zg bir sretir. Ancak
dzenlenme biimi konusund hakl olan dilbilimdir: n
k elikszlik. zdelik ve edeerlik ilkesine uymayan
bir ey dile ait olamaz.
Sorun dilbilimin kurtarlmas deil, Denvenistcriin
yaplacak seim konusundaki kesin tavrdr |bu kadar ke
sin bir tavr kovmasnn nedeni herhalde kendine ait bu
alan bakalarna kaptrmak ittememesidir; nk herkes
kendi alan iinde kald takdirde kimse dile saidramayacagm dnmektedir!) oysa baka bir yerde "simgesel

bir alan" olabileceini kabu' etmekle birlikte bunun dile


deil syleve ait olacan sylemektedir. zmlemenin
snrlan iine alnabilmesi iin Suussurcc elips ve aynm
izgisinin fei'i yalnzca gstergeyi birindi sredn hesab
na devretmeyle stntrt kalmamaldr. Gstergenin zerine
oturtulduu yapyla hrlikte bv mimarinin olumasna yol
aan denklem de alaa edilmeli ve belirsizliklerin say
snn artrlmasyla yctinilmemelidlr. Aksi takdirde psika
nalizin bir yerlerde belli bi* anlamlama ve yeniden can
landrma biiminin yan sra; belli bir deer ve davurum
biimiyle uzlatn kabul tmek gerekecektir. Uir baka
deyile Mannoni'nn "bo" gsterileni bu trden bir gste
rene sahiptir. Gsterilene b linltna zg oynak ierikler
yklenmitir.
Psikanalitk gsterenin mantksal edeerlik olaynn
dnda kalnas onun deer d ya da deer tesi bir alana
ait olduunu gstermez nk 'yalpalayan" psikunalitik
gsterenin yeniden canlandrd eyi hep bask altnda tu
tulan. numevcul bir deer olarak sunduu grlmektedir.
Artk gsterenin ilettii mantksal bir aklamadan yoksun
kalan bu deer, kendisinden kamann mmkn olmad
bir hayalet gibidir. Gsterenle gsterileni ayran izgi artk
baka bir anlama sahip olmakla birlikte henz ortadan
kalkmamtr, bir baka deyile her zamanki gibi izginin
bir yannda gl bir gsterilen (blnemeyen, bask altn
da tutulan deere ait bir i;cnk). teki tarafndaysa bask
altnda tutmann oluturduu bir srece benzeyen bir gs
teren vardr.
Son olarak bundan byle bir edeerlikle birlikte kar
t deerlilikten, yani deerin g kaybndan sz etmenin
olanaksz olduunu syleyebiliriz. iir sanatnn farkll
da zaten bu noktada ortaya kmaktadr; nk bu de
erle iirde kesinlikle karlalmamaktadr. iirde semp
tom, fantazm ya da feti grnmne brnerek kalntya
benzeyen bir gstereni besleyen namevcut ya da bask
altnda tutulan bir deer yoktur Fcti-nesncnin iirsel
bir yan yoktur, nk o zaten deere kesinlikle ihtiyac

kalmam anlamsz "bir eydir. nk gsterenin g y i


tirmesi olanakszdr, tam tersine o sabit ve sonsuza dek
arkasna gzlcnilcbilccck somut bir deere sahip, sonsu
za dek yitirilmi bir gereklik sanrs olarak kalmak du
rumundadr. Sonsuza dek srp gidecek bir anlam sap
lantsyla anlamsz nesneye anlam kazandrmaya alan
sapk arzunun gerekletirilmesine taklp kalm olan bu
sistemin debloke edilmesi olanakszdr. iirde (simgeselde)
gsteren tamamen ortadan kalkmakta oysa pskanalitik
gsteren birincil srelerin etkisi altnda, srekli anlam
deitirip, bask altnda tutulan deer dorultusunda bir
anlma sahip olabilmektedir. Ancak ne kadar deiiklie
uratlrsa uratlsn olsun, sonu itibaryla bilinaltnn
deiken gerekliine endekslenmi bir yzey olarak kal
maktadr. iirdeyse, gsteren, gvde-Szck sreci iinde
paralanmakta ve yaylmakta, bylelikle hem kendini re
ten yasa, hem elini kolunu balayan bask altnda tutma
srecinin elinden kamakta hem de bask altnda tutulan
bir gsterilene ait kart anlamlan belrleycmcmcktcdir. O
artk her yne dalm, gnahlar balanm bir deer
den ibarettir stelik byk bir keyif alnarak yaanan bu
sre kesinlikle can skc deildir. Yaptn ya da simgesel
etkinliin yayd n nedeni bask altnda ttmn, kalnt
ve karlk vermeden yoksun olmasdr. Iiunda l'nntnzn ya
da fetite bask altna alman ve srekli yinelenen anlam,
yasak vc deer ortadan kaybolmaktadr. Dur ada lme ve
anlamn g yitirmesine kn kamamaktadr.
"Yazlanda sylenmeyene nit bir semptom yakalamak"
iNietchc, iyinin e Ktnn tesinde). Dit kusursuz bir
psikanalitik nermed ir, baka bir deyile bir "anlama sa
hip ne varsa |vc zellikle de ' e ffa f olmaya alan bilim
sel sylevin) susmas gerekmektedir. Dilimin sylemekten
kand ey, tersine evrilmesi olanaksz ykc bir eye
dnp, ektii sylevin peine derek ona zarar ver
mektedir. Zaten psikanalizin ortaya kt yer de buras,
bu her trl mantksal sylevin ekildii grece zgrlk
olandr.

Oysa iir sanat iinden nc geiyorsa onu sylediin


den peine taklp, rahatsz edebilecek bir artk brakma
maktadr. Zira her zaman bask altnda tutulun ve hakkn
da konuulmayan eyin ad lmdr. Buruda lmden,
anlamn kurban edilme treni srasnda sz edilmektedir.
Hilik. lm, yokluk aka dile getirilmekte ve bir zm
nerilmektedir. Bir baka deyile tm dier sylev biim
lerinde yalnzca sem/fomor/ik zelliklere sahip olun lm,
burada somut, simgesel bir grnme sahip olabilmekte
dr. Doal olarak bu sylenen ve sylenmek islenen aras
na konulan edeerlik (ayrm) izgisi zerine oturtulmu
her trl dilbilimle; lask altnda tutulunla (sylenmeyen
le) aka sylenen arasndaki izgi, bask altnda tutma,
yadsma, kafada retme, dur drnk tanmadan yinelenen
bir yadsma yntemine benzeyen lm sayesinde yaayan
psikanalizin sonu demektir. Belli bir toplumsul ya da dilsel
oluumda, lm, belli bir simgesel dzenek erevesinde
konuuyor, kendi kendine sesleniyor ve dei toku edi
liyorsa bu durumda psikanalizin syleyebilecei bir ey
yoktur. Ribnud. Cehennemde Bir Mevsim konusunda:
"Hem yaznsal hem de tm dier anlamlarda bu dorudur"
dediinde, burada psikunalizn gerisine geerek bulabile
cei. saklanm, gizlenmi, bask altnda tutulan bir an
lan yok demektir. Btn anlamlar ancak bu ekilde var
olabilmektedir.
O. Mannoni yle demektedir:
D ilb ilim g s t e r e n v e g s t e n lc n a r a s n a k o y m u o ld u u b u
a y n n iz g is i s a y e s in d e v a r o la b ilm i t ir v e l m
iz g in in o r t a d a n k a lk m a s

de

bu

yznden o l a c a k t r

Psikanalizde rettii idi edilme korkusu ve bask altnda


tutma yasasna bal sylenen ve sylenmeyen (ya dn "sannsal bir gereklik ve bir baka eyin yerini alabilen nesne
Leclairc. Psgchanalysc-r. s. 65) arasna koymu olduu avnn izgisi sayesinde var olabilmitir ve onlarn yeniden bir
araya gelmesi psikanalizin lmesine neden olacaktr.
Kalntr yok demek yalnzca gsteren ve gsterilen.

gsterenin gerisindeki gsterilenin ya da onlar ikiye ay


ran yapsal bir izginin ortadan kaybolmas deil, ayn
zamanda pskanaltik yorumlamada karmza kan biri
bastran dieri bastrlan ve grlenin arkasna gizlenmi
srelerin yan sra ikincil srelerle saklamba oynayan
birincil srelerin de ortadan kaybolmas demektir. iirin
rettii herhangi bir gsterilen yoktur. iirsel metnin geri
sinde herhangi bir 'dsel dnce" ya da anlaml bir for
ml yoktur (Leclnirc). Herhangi bir ekilde birincil sreler
arasnda dolanan ve bir tr bilinalt reten bir dzenin
varln kantlayan bir libido ya da herhangi bir potansiyel
enerji yoktur. Nc ekonomi [>o!i(tk diye bir ey vardr ne de libidinal ekonomi diye b ir ey, doal olarak dilbilime zg bir
dzen, yani dile zg bir ekonomi politik de yoktur. nk
ekonomi her yerde katnt zerine kurulmaktadr (retim
ve ycnidcn-reiim'* dzeni varln kalntya borludur),
bu kalnt simgesel olarak paylalmam, mala zg ticari
dei toku ve edeerlik zerine oturan bir dolann dze
nine ait olabilir Hu knlnt iire zg gvde szcn yer
ald dolanm dzeni iinde yaamay srdrerek, anlama
zg dolanm dzenine de geebilir. Bu kalnt kartlk ve
lm dzeni tarafndan yok edilemedii iin durdurulmas
mmkn olmayan yinelem e igds dorultusunda re
tilen ve yeniden retilen yalnzca bireysel bilinsiz bir de
er kalnts, bir dolu sahne ya da yeniden canlandrmann
bask altnda tutulmasna da benzeyebilir.
Ticari deer, gsterilen deer, bask altnda tutulan/
bilinsiz deer gibi eyler bir kalnt rn olup, simgesel
ilemden geriye kalan bir tortudur. Bu her yerde biriktiri
lerek oluturulan ve yaantmz ynlendiren deiik eko
nomi biimlerini besleyen depodur. Eer yaam deitir
menin bir anlam varsa, bu ancak ekonomi tesine geerek
yani, bu kalntnn tm alanlarda yok edilmesi eklinde
olabilir. Bunun en kusursuz rnei edeerlik, birikim.

w Rkz Charles Mnlomoud Brahmanizm'de knlnt kavram ze


rine Wicncr Zetschrift f r die Hande Sdasiens. c. XVI, 1972.

kalnt gibi ilemlerin yer almadklar iir sanatdr.


Yeniden sz oyununa dnecek olursak, haz almann
bu "ekonomi* tarafndan retilmi, psiik mesafe adl
elips* sayesinde glenen ya da sylevse! dzende kar
lalan birincil sre; anlamn altnda gizlenen bir baka
anlamn ortaya kmas; psiik srelere zg ikili yap
nn dayatt derin bir gereklik anlamna gelmedii, yani
yolundan saptrlan teki sahnenin* gelip bu birinci ara
clyla yanstlmay amalamad; srelerin birbirinden
ayrlmas zerine oturan bir psiik deer (topk varsaym)
eklinde yeniden ortaya kan bask altnda tutulmaya ben
zemek istemedii ve haz alma adl bu libidinal art deerin
lekonomik varsaym, enerjilerin birleme/ayrlmalarnn
dorudan bir sonucu eklinde, ortaya kmasnn sz ko
nusu olmad dnlemez mi?
hz alna duygusunun tam tersine nyn alanlarn bir
araya getirilmelerinin -hatta bu birbirlerinden aynlm
srelerin dnda bir yerlere ait olduu, yleyse ayrm
laym enerji younlamasnn- bir sonucu olduu ve do
laysyla psikanaliz ve rettii mantksal dzenin dnda
kald dnlemez mi?
O ana kadar ayrt alanlar olarak kaldklar iin bir
anlama sahip olan bu ayn alanlarn (sesbirim. szck
ler. roller, kurumlar) altst edilerek, devre d kalma
lar (Kurtsehluss), birbirlerine arparak ie gemeleri,
bu beklenmedik yaknlatrlma sonucunda anlamlarm
yitirerek, birbirlerinin yerine gemelerine yol al syle
nemez mi? Sz oyunu, yani haz alna duygusu, ayr bir
varlk olarak znenin hem bilinli bir dncenin rettii
kopu, hem de bilinalt srecine uygun bir ekilde orta
dan kaybolup gitmesi deil midir? Bu aamada st-benin,
gereklik ilkesi ve rasyonel anlam bir arada tutmaya a
balamaktan vazgemesi; yalnzca bask altnda tutan s
recin bask altnda tutulan lehine deil, ayn zamanda, her
ikisinin birlikte ortadan kaybolmas anlamna gelmekte
dir. Sz oyununun (Vt'itz| iirsel ve komik olan yan budur;
bu zelliin fanazm itepisinin yeniden canUmdnlmas ve

arzunun gerekletirilmesiyle bir ilikisi yoktur.


Freul Kanttan yle bir alnt yapyor: *Das Komisehe
isi eire in ntchts zergagene Erurartun' ('Kom ik, boluk
ta znerek hilie dnen bir bekleyitir"). Bir baka
deyile, bilinaltna bile ait olsa ortada bir eyler trken
hr arda hepsi ortadan kaybolmaktadr. Bilinaltna bile
zg olsa herhangi bir ama ya da (bask altnda tutu
lan) deerden geriye kalan bir ey yoktur. Haz alma bir
deer kanamas, kodun paralanmas, baskc mantn
yok olup gitmesi demektir. Komik, kurumsal kodlarn
(durumlar, roller, sosyal kiilikler) ahlaki dayatmasna
bir son vermektedir. IVtfz'de ise ortadan kalkan, szck
lerle znenin zdelemesini zorunlu klan ahlak ilkesidir.
Bunun bir nedeni yoktur Bunun nedeni "bilinaltna' ait
bir eyleri "aklayabilmek" deildir. Lichtenbcrgln bak
(bak olmayan) tanmndaki espri kesinlikle iirsel bir ni
telie salp olup, herhangi bir art dnceye dayanma
yan bir kahkaha patlamasna yol amaktadr. Bak bir
sap ve kesici olarak ayr ayr isimlendirildii ve bunlar
ayr ayr kalmay srdrdkleri srece bir baktr. Bu
ikisi arasndaki ayrm ortadan kaldrdnz anda (sap ve
kesici ancak ortadan kaybolduklar zaman birlcebilrler
ki, zaten Lichtcnbcrg'in kulland szck bu anlama gel
mektedir! geriye haz alma dnda hibir eyin kalmadn
grrsnz Kant, ban "beklentisi" hem Rcrck hem
d r dsel bir beklenti ('ban' ne anlama gelebileceini
biliyoruz) olup bunlardan geriye kalan bir ey yoktur. Bu
birincil srece ait (.ver deitirme, younlatrma! bir ey
olmadndan, keskin bak ya dn sapn gerisinde kendi
siyle karlalan bir ey yoktur, bu. hiliin gerisinde bir
hilikten baka bir ey yoktur. Ayrma, idi etme, bask
altnda tutma, bilinalt sona ermitir. Mantksal srecin
tamamen dlanmas, snrsz bir haz alma duygusuna yol

amaktadr.
Lichtenbcrg rnei zel bir durum deildir. Yakn
dan bakldnda Frcud. absrd bir maniga boyun een
iMitzin snr izgisinde yer alan ve haz almann en st

noktaya ulatl tm rnekleri sunmaktadr. Kazan, tur


ta, mayonezli somon, gzler yerine kuyruu delinen kedi,
doduu zaman kendisiyle ilgilenecek bir anne bulan
ansl ocuk. Bunlarn hepsi ayn ekilde zmlenebilir,
yani hepsi kendi kendini yineleyerek bir gereklie sahip
olabilmekte ya da hibir anlama sahip olmayan bir gste
reni emip, paralayarak yok etine yntemiyle rasyonel bir
ekilde kendi kendilerini yok etmektedirler.
"Etfersuchl ist einc Leidcschafi, die mit Rifer sudu.
uxs Lciden sehafff (Bir sz oyunu olduu iin evrilmesi
olanaksz bir ey: -Kskanlk, saplan t isal bir ekilde ken
disine ac ektirmeye alan bir tutkudur). Ayn malzeme
nin yeniden kullanlmus yleyse enerji kayb yoluyla haz
nltnk! Oysa Freud ayn malzemenin yeniden kullanmnn
ok zor bir i olduunu kabul etmektedir; en kolay yol fark
l gsterenlerle farkl eyleri dile getirmektir. Deiik olan
iki eyin ayn anda sylenmelidir. Oysa asl nemli olan
bu gsterenin anlamsal srekliliine son verilmesi deildir;
haz alnmasna yol aan ey bir gsterenin (ekonomist bir
yorum) birok gsterilene sahip olmas deil, szcelcmc/
balamsal tmceye ait mantksal zamann ortadan kay
bolmasdr k. bu da bizzat gsterenin yok edilmesi lantiekonomist bir yorum) anlamna gelmektedir. Zaten IV'ifz
Eifcrsucht vs. bir tr Saussurec bir iftlemeye, yani
tmce ve kar tmce dzeyinde Saussure'n ter sesli ve
kar-scsll harf konusunda sylediklerine benzer bir evin
ortaya kmasna neden olmaktadr. Buad kural btn
bir dizimsel bant iin gccrlyke Saussurede yalnzca
anlaml olmayan (sesbilim ya da ift sesler) unsurlar dze
yinde geerli olmakla birlikte hazzm her zamm gsterenin
kendi kendini yok etmesine bal olduu grlmektedir. Bu
hazzm kayna U-'ifz mdr yoksa iir mi? Buradaki anlam
zenginlii'' ya da okluunun nemi yoktur Tam tersine
ou kez IH'tz'den grece yeterince haz alnamamasnn
nedeni gsterilendir. Gsterilenler unlumdan yoksun kal
mama kouluyla sz oyununu noktalayablmcktcdrler.
Oysa gsterenin o inanlmayacak kadar ksa sre iinde.

kendi kendini yok ettii, ne var ki bu kendi kendini yok


etme sresi iinde, sonsuz sayda anlamn yan sra gc!
dzeyde hem bakasnn yerini sonsuz kez alma olana
na hem de sonsuza dek anlamsz (gsterilensiz) kalacak,
tm mesajlara annda ksa devre yaptrarak onlar lgnca
ve korkun bir hzla harcama olanana sahip olabilecei
sylenebilir. Anlam kimseyle kaplmamaktadr bir baka
deyile her an dolanm dzeni iindeki yerini almaya hazr
bir ekilde beklerken, ikiye ayrlma (gsteren/gsterilen),
kendi kendini yok etme gibi zelliklerini de korumaktadr.
Tpk simgesel dei toku dzeninde, deer srecinin ege
menlii altna hi girmeden, durmakszn verilen ve alnan
mallar gibi
X
Freud hemen ler yerde, temel sreten a yn tuttuu, sz
oyunu 'tekniinden" sz etmektedir. Ona gre:
W\tz

t e k n i i a y n s z c

ib a r e t o lu p ,

ilk

k u lla n m d a

k e n . ik in c i k u lla n m d a

ik i a y r e k ild e k u lla n m a k t a n
szc n

b ir b ilm e c e

ta m a m d evred ey

g ib i

h e c e le r e

b l n

m e k t e d ir .

Ancak bu yine de bir "teknikten" baka bir ey deildir.


Ayn malzemenin yeniden kullanlmas konusunda da du
rum ayndr, yani btn bu teknikler younlama denilen
tek bir kategoriye indirgenmektedir.
Y o u n la m a y s a

t m

d i e r le r in in

k e n d is in e b o y u n e d i i

b ir k a t e g o r id ir . H u t e k n ik le r k s t la m a , t a s a r r u f e t m e e i
lim in in e g e m e n li i a lt n d a d r

H a m l e t in d e d i i g i b i h e r e

y in e k o n o m iy le b ir ili k is i v a r d r ...

Burada Frcud'ur gzden kard ey VWlz teknikleri* de


mlen eyin bizzat haz kaynaklarnn kendisi olduudur.
Bu gerei (Sz Oyunu ve Blnaltyla Olan likilerinde
colJ. Idees, s. 180) bir yandan dorularken, hemen ardn
dan (s. 196) yle der:

B e t i m l e m e s i n i y a p t m z V V ifz t e k n i i n i n d a h a o k H tfU rtn


h a z k a y n a k l a r n a b e n z e d i i n i a n l a m a y a b a l y o r u z . . . VVrz
t e k n i iy s e b u h a z r e tim

k a y n a k la r n , b u h a z z y a s a k la

m a y a a lla r , e le t ir i d e n e n e y d e n k o r u m a k t a n ib a r e tt ir ...
D a h a tik b a la n g t a n it ib a r e n s z o y u n u n u n g r e v i i s e l
y a s a k la m a la r o r ta d a n k a ld r a r a k b u y a s a k la r n h a z k a y
n a k la r n n n n tk a m a s n e n g e lle m e k t ir

Bylccc hemen her yerde W W n hr sonucu olarak ortaya


kacak ey, (bu kez) VVJfin kendisine teknik anlamda bir
araclktan baka bir ey yapmad, ilk "kaynaa" gnde
rilmektedir.
Ayn ema duyar duymaz anlama ve anmsamann
verdii haz konusu iin de gecrldir:
b ilin e n i y e n id e n k e fe t m e k in s a n a h a z v e r ir v e b iz im
b ir t a s a r r u f r n

o la n

i in

b u b a z d a k i g iz li e n e r ji t a s a r r u

fu n u n v a r l n k e fe tm e k o ld u k a k o la y d r

K u fiy e , a lit e

r a s y o n , n a k a r a t v e iir e z g s n fla n d r lm d i e r s e s le r
b ilm e n i y e m d e n

k e fe t m e k a m a c y la a y n h a z k a y n n n

k u lla n m a k ta d r la r .

{A.g.e., s .

1B 3)

Buruda da bu tekniklerin IVfzdc oklu bir kullanm ola


na salayan malzemeye ok benzedii grlmektedir", bir
baka deyile, bu teknikler unutulmu bir ieriin (bilinli
ya da bilinsiz) yeniden ortaya karlma srecine boyun
emektedirler Bu teknikler belki de ocukluk dnemin
den kalma zgn bir fantuzru dam/maktan '' baka bir
F r c u d b e l k i d e b u b i l i n a l t e k o n o m i s i n e t a n d c c l k . i n d i r
g e m e n e d e n iy le fa n ta z m
k u r a m s a lla tr n a y a c a k t r

v e s a n a t y a p t a r a s n d a k i f a r k a s in
S y le y e b ile c e i te k e y z m le m e

s in i y a p m o ld u u h e r e y i a ir le r in k e n d is in d e n n c e s e z m i
o l d u k t a n y a d a ( G r a d i o a 'd a ) p s i k i y a t r n a i r d e n s t n o l a m a y a
c a d r . n k a ir y a p t n n g z e lli in e h i d o k u n m a d a n ')!! b i
l i n a l t n a z g b i r s o r u n u t m d e r i n l i i y l e i f a d e c d c b -.h r. i i r s e l
e d im y c e a n c a k e k le m e y a p m a z e r in e o t u r a n b ir e d im d ir . J .
F . l . y o t a r d i s e . f a n t a z m v e y a p t a y r m n a b y k b i r n e m v e r ip ,
o n la r b ilim s e l b ir a n ln m d a b ir b ir le r in e e k le m le m e y e a l a r a k ,
b u k o n u d a . F r e u d n e k s ik le r in i g id e r m e y e a l m n k ta d r . n c e
f a n t a m u n ' z g r l e t i r i l m e s i t e r i m l e r i y l e y a p l a n t m y o r u m l a

r n y a n l o k i. u n u s y le m e k t e d ir

P a n tz m r . z g lle t ir ilm e s i

s a m a b i r e y d ir ; n k a r z u n u n y a s a k l a n m a s a n l a m n a g e
le n . y i n e l e n m d z e n in e a lt b i r e y d ir ig t m z d e b ilin a lt n n
" z g r le t ir iln e s i' k o n u s u n d a d a b e n z e r b ir s r e y a a n m a k t a
d r . n k b i l i n a l t b a s k a l t n d a t u t u l a n v e y a s a k b i r e y i n z
g r le t ir ilm e s i. y a n i b ir d e e r , t e r s b ir d e e r - s t o la r a k k a b u l
e d ilm e k t e d ir . B e lk i d e " D e v r im * d e n ile n
"S a n a t

hayal k u ra rk en

te k r a r la r la

ey

b u d r ? ) L y o tu rd :

ili k is i o lm a y a n ,

s r e t e n k u r t u l m a y a a l m a k t a d r Demu> a

b ir in c il

r*rf> r t>c M or* n

F reud , s . 2 3 6 ) " F r c u d ' a g e b i r e y i n s a n a t o l u p o l m a d h a y a l


g c y l e ili k ili o l u p ..

s a n a t fa n tn z m la r n g z le m e y ip o n la r a

g e r e k t e n d e s o m u t b i r b i i m k a z a n d r m a k l a d r . s t e l i k (! ) y a p
t s u n u m e s t e t i k b i r l u z k a y n a d r * ( s . 5 6 ) . L y o t a r l b u k u r a m
b i r b a k m a ' t e r s y z e t m e k t e d i r . .S a n a f/ /

Juntazm

gerek

lk e v r e n i n d e k a r m z a k a n b i r o y u n , b i r u z l a m a , s o m u t b i r
a r z u d e il;
z e m e k te d ir

ffcrekhk iinde ortaya k a n


G e r e k lik y e t e r s iz

b ir

kar gcreklie b e n

k a ld n d a o r t a y a k m a k t a v e

b iz e b u y e te r s iz lik te n s z e t m e k t e d ir . S o n a tn g r e v i a r z u n u n
g e r e k le m e s in i g s t e r e n s o m u t b ir s im la k r a b e n z e m e k d e il,
s u n d u u b i m / g r n t l e r o y u n u y l a b i l i n a l t d z e n i n e a i t b ir
fig r n

s tle r d i i

bu

y k m l l k

(b ir in c il

s r e c in

su num u l

k o n u s u n d a a lp ln m a v e d i! d z e n in d e n a s l b ir y a p - b o z u t m n a
b a v u r u lm a s g e r e k li in i g s t e r m e k t ir "
A ncak
y k c

a r n n u n

y a s a k la n m

g r e v i b ir d e n b ir e

B ir in c il

s re

n a s l

konu su n da

b i im i

o la n

fa n ta z r m n

bu

s t le n d i i a n la la m a m a k t a d r .

da

ayn

e y le

k a r la lm a k ta d r .

D le , s e m p to m d a n ; d y a d a s e m p t o m d a y a s a k la n m a r
zu ya

khk detttirtmeyia m a l a y a n

s a n a t y a p ty s a ; d a v u r u m
g u n b i im d e n '

b i im le r i a m a l y l a a y r la n

d z e y in d e

ik in c il s r e te n ,

u y

k u r t u la b ilm e k a m a c y la a y n y e r d e i t ir m e v c

y o u n la m i le m le r in e b a v u r m a k t a d r (s

5|. B ir in c il s r e

le r in b u e k ild i t e r s in e e v r ilm e s i h a n g i a n la m a g e lm e k t e d ir ?
B ir in c il 8 r c lr d e

bask

altnda tutulan

a rzu ya

t b i d e ille r

m i? B u e lb e t t e s a f v e k a t, y o k e d ilm e s i o la n a k s z a lt y a p s a l*
b ir b ilin a lt n a z g

b i r v a r o lu b i im i m id ir ? b u

l.y o t o r d k e n d i k e n d im

d u ru m d a

m n h k rn e t m i o lm a k ta d r ; n k

B i

r i n c i l s r e l e r a s la a k l a n a m a z . B i r i n c i l s r e l e r i a k l a m a y a
k a lk m a k b ir c in c il s r e o y u n u d u r * d e m e k t e d ir .
O y s a s a n n ta m d a b u n u y a p m a k t a d r ; B u s a n a t s a l a
l m a d v e d a h a g e n e lin d e b ir in c il s r e i le m le r in e in d ir g e n
m e k t e a n c a k s a n a t b u i le m le r i t e r s in e e v ir e r e k y in e le m e k t e

ey yapm am ak tadrlar
Fantazm y a d a psiik enerjinin zgrletirilm esi* te
rim leriyle y aplan her t rl Vi'itzyu d a iir y o ru m u yanltr.
G sterilen ortaya karak geliigzel b ir ekilde o y a n a ya
d a b u y a n a d o ru g iliinde (eitli psiik k a tm an lara alt
gsterilenlerin ayn andal, birincil srecin b ask s altn
d a b u lu n a n gsterenin yatay l) ne g l n n ek tc ne d e haz
aln abilm ektedir. Bv. b ir k a b u s , h a l sin a sy o n ve lgnlk
tan b a k a bir ey deildir. K arm aklk ve ok anlam llk
b u g u u d u , n k o n la r d a a n la m (a n la m n a h la k y u n a s )

tam am en saplan tsal bir ey o lu p , ak ve tek b ir a n la

dr; nk bu ilem eri bizzat bu srecin sonucuna, bu baka


deyile hayal gc tim hadan retilen biimlere uygulamakta
dr'' (s. 651.
Doha da radikal bir ekilde ifade etmek gerekirse Ger
ekten lme pahasna olsa bile, sanat, iindeki lm arzusu,
retme arzusuna galip gelen biridir ... hastalk, bilinaltnn
ortaya kmas deil, bizzat bu ortaya kla ona kar ynit
len iddetli mcadelenin addr. Deha, hastalk kadar derin bir
biim rctinccyc kn-iar altktm sonra, bu biimden kamak
yerine onu arzu etmektedir* (s. 60-01) Bilinaltnn "ilkelliini"
onaylamann kkeninde tersine evrilmi bir irademle, anla
lmas olanaksz U t gncel balam adan baka bir ey var
mdr? Bu edimin bir sonucu olan hazzm kayna neresidir?
nk bu haz eriden ok inime nit bir yerlerde bulunmak
durumundadr. I.yotnrd, bu biimi gizemli bir boluu ben
zetmektedir. Sanat kendine yapsn bozduu' bir alan, bir
boluk, hayallerin m aya kaca bir karlama dzeni kur
maktadr. 'Anlam , ifal edilmi sylev araclyla onaya kan,
anlamlama alanna ait bir de!:k, bir g ya da jesttir. Bu delik
te szn bask altrdn tuttuu anlam hem ortadan kalkmakta
hem de ortaya knaktndr". Bu boluk, bu sessizlik -ortaya
kmadan nce anlamlandrma- mistik srele tehlikeli bir
benzerlik gstermektedir. Bu anlamlar nasl ortv/a kmakta
drlar? 'Yap bozum* sreci nasl ilemektedir? Yap bozumun
burada kendisine anlalmaz bir ikili m biilen tersine evir
menin iki tarafnda birden yer atan) birincil srele hibir iliki
si yoktur. Oysa birncil sreci dorudan izginin basklama ve
yineleme tarafnda brakarak, iirsel edimin psikanalizle olan
ilikisini tamamen koparmak daha iy> olmaz m?

ma sahip olamamaktadrlar. Oysa haz2in gereklemesini


salayan ey tam tersine her trl dayatmayla her trl
(ak ya da gizli) anlam referansnn sa f d edilmesine
baldr ve byle bir ey ancak anlamn tamamen tersine
evrilmesiyle mmkndr. Bu i ok anlamllk eklinde
deil her anlamn byk bir titizlikle tersine evrilmesiyle
gercklctirlrnektcdir. Ayn ey enerji iin de geerlidir.
Hazzn kayna ne patlama yoluyla "zgrletirilen" enerji,
ne ondan kurtulma, ne kendi bana hareket etmesi, nc de
"younluudur. Tersine evrilm e1tek haz kaynadr.
Gldmz ya da haz aldmzda bu gsterenin u
ya da bu hale sokulmas ya da saptrlmas ya da anlam
sz bir kahkahann sonucu deildir, rnein karanlk bir
sokakta anahtarn yitiren adamn, gidip onu sokak lam
bas altnda aramas gibi. vnk anahtar bulma ansna
salip olduu tek yer orasdr. Bu yitirilmi anahtara akla
gelebilecek her trl gizli anlam (anne, lm, fallus. i
di edilme vs.) yklenebilir. Aralarndan birini seebilmek
olduka zor olduu gibi bunun bir nemi de yoktur, bir
baka deyile bu kendi kendini yok edebilmek amacyla yi
nelenen bir mantki mantkszlk biimidir. Glmek ve haz
almak, yaratlan bu mantkl mantkszlk sayesinde ger
eklemektedir, yoksa bu mantkl mantkszlk srecin
de "bilinaltnn bask altnda tuttuu sz rahatlatmak
ve kar koymasn salamak amacyla deil" |byoturdj).
Freud bunu ok gzel ifade etmektedir: Entfesselung des
'Keyif n!ma. honut olma, arzunun gereklemesi ekonomik
dzene; haz alm aksa simgesel dzene ait bir eydir kisi ara
snda kesin bir nyrm yaplmas gerekmektedir. Tasarruf cime,
bilineni tanmak/fark etmek, psiik elips, itepisel yinelemenin
belli bir keyif altr.n arac olduklar yadsnamaz. Dunlar bir lr
entropk. eski biimlerine dnme/gerileme zellii tayan, ayn
anda hem heimltcl hem de unhetmM, tandk ve tedirgin edici
ve fantazmn yinelenmesiyle ilgili olduklarndan asla korkunun
egemenlii altna giremezler. Ekonomi her zaman biriktirme ve
yineleme zelliine sahip olmutur. Simgesel ise tersine eviri
ci, biriktirme ve yinelemeyi yok edici bir zellie sahiptir. Fantazm da bu ekilde yok edilmektedir.

Unsinns - samaln ldrmas. Ancak sama demek an


lamn rettii pzli bir cehennem ya dn tm bask altnda
tutulan ve elikili anlamlardan oluan bir tabaka demek
deildir. Sana, her terimin byk bir titizlikle tersine
evrilmesidir. Tersine evirmeyle gerekletirilen bir ydachk (subvcrsion) biimi
Wlz'e zg bu isel mantktan yararlanarak; 'dsal*
zelliklerinden birini u ekilde yorumlayabiliriz. U'itz:
Paylalan, tek bana tkrtilemcycn ve ancak dei toku
edildiinde bir anlama sahip olabilen eydir. Sz oyunu ya
da gln hikye simgesel evrene ait nesnelere; ilkel top
lumlardnki kadnlar gibi nadir bulunan nmpunya ya da
armaanlara benzemektedirler. Sz oyunu gldrmekte ya
da bir baka gln hikyeyle karlk verilmesine yol a
makta hatta art urda gelen hikyelerden oluan gerek bir
potlau yol amaktadr. Eskiden birbirlerine gndermede
bulunun iirler gibi kimi hikye ve sz oyunlarnn insan
lar arasnda simgesel bir su ortaklna yol atn biliyo
ruz. Btn bunlar simgesel t/kmifaje gndermektedir.
nsann gln bir hikyeyi kendine saklamas sama bir
ey, buna glmemek bir saldr biimi ve anlatt hikyeye
ilk kendisinin glmesiyse bir anlamda dei tokun: zg
o ince yasalarn inenmesi demektir.
Eer Witz simgesel dei toku dzenine ait bir eyse
bunun nedeni simgesel (yoksa ekonomik deil) bir biime
sahip olmasdr. Eer simgesel dzenin temelinde psiik
birikim" trnden bir ev olsayd, o zaman herkesin sz
oyunuyla harcanan" bu psiik enerjiye kendi kendine gl
mesi ya da ilk kendisinin glmesi gerekirdi, yleyse bura
da bilinaltna zg ekonomik mekanizmalardan farkl ve
karlkll zorunlu klan bir eyler vardr. Bu farkl eyin

rFreud her zaman ekonomik yorum mant erevesinde d


nmekte vc ilk glen kendimiz olmadmz tnkdirde bunu
tViz retiminin belli bir psiik enerji tketimini zorunlu klma
sna balamaktadr, yleyse burada haz alnmasn salayacak
bir fazlalk yoktur. Ne var ki kendisi bile bu yorumu pek doyu
rucu bulmamaktadr.

ad, deerin simgesel tn lamda yok edilmesidir. Terimler


simgesel dzeyde dei toku edilebildiklerinden, yani bu
ilem srasnda birbirlerini tersine evirip, birbirlerini yok
edebildikleri iin U''rz ve iirin benzer bir toplumsal iliki
tipi oluturduktun dnlmektedir Glme ve haz alma
konusunda, szckler gibi, yalnzca bir kimlikten yoksun
zneler toplumsal bir karlkllk srecine mahkum edil
milerdir.

Anti-Matoryallst Bir Dil Kuram


D, Witz. nevrozlar v e iirin analitik yorumlanmasnda
"materyalist* bir dil kuramyla giderek daha sk karla
lmaktadr. Birincil sre varln, bilinaltnn szck
leri eyler/nesneler gibi deerlendirmesine borludur
Gsterilenin bak as ve amalarn dlayan gsteren,
yeniden ham bir malzemeye dnerek baka bir ileme
(birincil srece zg anlam oyunlar, bir yerden baka bir
yere srklemeler, i ie gemelerden oluan zorunlu"
malzemenin varl) tbi tutulmaya hazr hale getirilmekte
dir. Maddi eyde ikinleen dilin fonik tz birinci cklemlilikle fnnlatr.l birimler) yetinmeyip (tabii bu formllerin bir
anlam varsa) belki dc ikinci cklemlilin bile (aynmlayc
birimler) tesine gemektedir. Bu durumda sesler (ya da
harfler) vcuttaki tzn atomlar gibi alglanmaktadrlar.
Dil sanki alp geilmesi olanaksz bir kesinlie sa
hiptir. Szckleri, "eyler* gibi grmek dile zg c nemli
ilkeye ait bir kurul gibidir; nk "materyalist" bir temele
oturtulur oturtulmaz sanki sylenebilecek baka bir ey
yokmu gibi davramlmaktdr. Oysa buradaki materya
lizmin de dierlerinden b ir fark yoktur. Bu kuramn fel
sefi aln yazsnda, usuz bucaksz speklasyon evrenine
taklp kalmak ve basit bir yer deitirme oyunu aracl
yla dealiz.m tersine evirmek yazldr. Olumsuz idea
list yaklamn biimlendirdii bir cehennem, onun kar
t bir fantazmu benzeyen 'ev" ve 'madde* kavramlar,
ilk batan itibaren sahip olduklar soyutlama dzeyinde

hibir deiiklie uramadan, sorgusuz sualsiz bir ekilde


olumlu bir gereklik hatta devrimci bir aklama ilkesine
dnmlerdir. Belli bir bilg birikimini* yasakladn
sanan idealizm ve idealist yasaklamann tm mirasn
yklenen bu bilgi birikimi materyalizmle birlikte yeniden
ortaya kmtr. Yeniden canlandrma/temsil etme tesini
belirlemeye yarayaca dnlen ey* kavramnn iyice
sorgulanmas gerekiyor. i boaltlm/zn yitirmi her
a kinlik anlalmaz, nesnel', tzsel bir varla sahip, ta
tan bir kaide ya da dil stne oturan btnsel ya da ince
ayrntlardan oluan hum bir bilgi birikimine benzer. Oysa
idealizm, kurduu bu son ve ok ince ayarlanm tezgah
sayesinde, kendini yadsyan eyi*, aklanmas olanaksz
tze dntrp, bir kart gnderen sistemi, kar kant
ekline sokarak yasallatrmakta ve bir gereklik 'gr
nm ne' sahip olmasn salayarak, onu. idealist dn
cenin kusursuz bir dayana haline getirmektedir. ey",
tz*, altyap", madde* asla baka lir ekilde aklanma
mtr. Bylelikle materyalist" dil kuram da AVhl dealist
kar-bamllk tuzana dm olmaktadr. Szck
ler yeniden canlandrma alanm terk ederek, bir gster
ge olma zelliini yitirdiklerinde daha temel bir nesnellik
statsne sahip eylere*, geree biraz daha yakn, eski
kantlarn allanp pullandktan sonra yeniden ne srl
d bir aamay temsil edemezler. Bundan daha kt bir
yorumlama olamaz.
O" eyi, yani Bilinaltn ifade edebilmek, gizli bir
enerjiye nesnel bir grnm kazandrabilmek amacyla
szcklere 'ey* muamelesi yaplmaktadr. Karmza yine
dnavurum tuza kmaktadr. Burada da bask altnda
tutulan, sylenmeyen, belki de sylenemeyen ey bir gn
deren sistemi olarak olumanmnktadr. Ancak bu sylene
meyen binleri tarafndan kant hatta bir tz olarak kabul
edilmektedir. Bat dncesi anlamszlk, kendi haline b
raklma ve degerden-yoksun braklmaya usla tahamml
edememitir. O her zaman iin bir topik ve bir ekonomiye
gereksinim duymular. iirde (ve hi kukusuz Vi'ilzdel

41 2* Snficsei

> Toku e O?!#"!

karlalan gstergenin yok edilme uygulamas, sftylenmeyenin yeniden aklanmasn aftlarken, belki dc srrn
asla ifa etmeyecek ancak bu yzden daha da deerli bir
eye dnecektir. Psikanalizin "sradan bir yorumbilim
olduunu sylemiyorum Sylemeye altm ey onun
ok daha kurnaz ve sinsi bir yapya sahip olduudur. n
k gsteren czeyindc ele alman malzemenin gerisinde
her zaman baka bir ey, baka bir dnya, baka bir ali
ne vardr ve btn bunlarn yklendii dolayl anlamlar
ancak uzmanlam bir sylev araclyla aklanabilmektedir. Haz, sal yok etmeden ibaret bir ey deil; bu ilem
srasnda her a m a n libidonun metabolizmaya aktard,
fauazmlant en derin katmanlarndaki "anlam", duygusal
boalmayla ortaya kan eydir. Ksaca bu dilsel malzeme
olumlu bir dnm srecinden (burada bir yazya dkl
me vardr) gei ilerek kendisine bir ama kazandrlmtr.
Kendisine ait bir zmleyici1* akla dntrd yorum
lama biimi sayesinde bu malzemenin varln daha orta
ya bile kmadan kantlayabilmek mmkndr Gizlenen
"ey" aslnda baka eyleri gizlemektedir. Gcn kimde
olduuna bakn, gstereni bulun.
X
Gsterge/semp om arasndaki ok yakn ilikiyle ey ve
szck, dilin yazgs ve itepisel yazg, figr vc g ara'* Her madde/mazerne nce ham bir maddedir/malzemedir. Hr
baka deyile kavram belli bir retim dzeni erevesinde or
taya kmaktadr. Materyalist* (bilim adandan, scr.yotikilcr.
tarihiler, diyaleklikiler vs.) grnmek isteyen terkcs bunu
unutmamak du umundadr. XVIII. yzyldaki duygusal mater
yalizm, vcudun ilev/arzu dorultusunda, bir hnz retiminin
ham maddesi atarak, zgrlctirlmesiyle ilgili atlm bir ilk
admdr. Madde retici gten baka bir ey deildir. Oysa ille
tim materyalist1b-zellie sahip olmad gibi, idealist bir ey
dc deildir. 15u yalnzca bir dzen ve bir koddur. Bilim alannda
da bu byledir. Bilim de bir dzen vc kuddan ibarettir. Bilim dc
by ya da baka bir eyden daha materyalist" deildir.

ando tz&cl zdelik vardr. Libidinal ekonominin amac


bilinalt, vcut, libido ve fantazm. dzenden yoksun bir
dille metaforlatrmaktr (ya da metonimikletirmcktir).
Dilbilimsel gdmlcmedc nedensiz gsterge yerini, gste
ren ve gsterilen ey arasndaki p o z itif b ir analojiye brak
maktadr. Psikaaliik gdinlemedeyse yaps bozulmu
gstereni, potan siye! bir enerji dolanm dzenine balayan
ey temine evrilmi bir zorunluluktur. Burada gd inleme
bir biimin isyankar bir ierik tarafndan inenip gemesi
ne benzemektedir. Burada libidonun mantk d gucn
gcrekfitl dilsel gereklik ve saydamlk ilkesini delip
gemektedir. Olas cn gzel iirsel yorumlama da bu tr
bir eydir, rnein Luciano Bcrio'nun yaamsal grlt
olarak nitelendirdii eyle, Artaud'nun vahet tiyatrosu,
yani dil dzeyinde iselletirilmi baskc bir mokanda
haykrlar, lklar, soluk alp vermeler, byl szckler
araclyla aniden ortaya kan vcut gibi. Ksm itepiler
basknn dokunulmazl sayesinde, ayn zamanda yasak
ineyici/gerilelici ksm itepiler olarak yeniden anszn
ortaya kmaktadrlar. Zira bu baskdan kurtarma ilemi
olsa olsa bask altnda tutulan ve bu haliyle biimin ege
menlii altnda bulunan bir ierii kapsayabilir.
Bu Swinburnc'n meltemine oranla daha mantkl
grnmekle birlikte yine de gdmlemc ve metafor bii
mindedir. Bu vahet tiyatrosunun rettii bir yaamsal
ilke/g. enerjiden ibaret bir dnya, bir bedensel iletiim
metafomdur yleyse ilkel bir amallk eklinde bile olsa,
sonuta crekidir. Yaamsal enerjinin/z sornest b
raklmas konuunda yaplan bir byye benzemektedir
(Artaud'yla by vt eytan kovma hatta orjiyak mistisizm
arasnda ak sak denilebilecek trden bir yaknlk oldu
u herkesin malmudur- Htiogabale). Tpk bilinalt s
recinin (ksaca bilinalt kavramnn) ckonomk/cncrjctk
aklamasnda yapt gibi, metafizik ii hep yokua sr
mektedir. Burada metafizik dnce bilinaltna bedensel
bir tz kazandrmaya alrken, ayn zamanda da ser
best braklmasn hedeflemektedir. Bilinaltn bir ierik.

bir g gibi sunmaya alan ada bask altnda tutma


yanlsamas. Bu ierik olarak yadsd eyi snrlar iine
hapseden biimin zaferidir. Biim ierie bir davurum
zorunluluu dayatmaya ya da direnii yeniden canlandr
maya alr gibidir.
Bu noktada dilbilim ve psikanaliz arasnda pek bir
fark yoktur. ler ikisi de iir sanatn sylev ve nesne st
ne oturtmaya almaktadrlar. Bir baka deyile:
Szcklerle eyler arasndaki fark, szcn zamanla kul
lnla kullanla eye", eydeki duygusalln dnsel bir
eye dntrlmesi ve eyin de bu biimiyle bilinalt
denilen duygulnnn karanlk maarasnda yol aaca de
dikodular ve kendisine bulunan dilsel karla baldr,
(t.yotard, Discours, Figre, g. 77.|
Bylelikle dilbilimciler sese zg "simgesel* deeri, nedensizlik savum kar savunmaya almaktan baka bir ey
yapamayacaklardr. Daha ileride:
Dil iine ycrle4tinlnetneklc birlikte, ey. dilin dzenleni
biimine bal olarak szckler arasnda ritimler olutur
makla ve bunlar da sylevin szn etlii eyin vcudu
muzda karlk bulmasna yol amaktadr. iA.ge., s. 77 8)
ey" ve szcn vcut zerinden ayn tnlan vermesi
ni hangi mucizeye borluyuz? Ritme mi? Hayr, metafor!
Gerekten de btn bunlarn gerisinde p ozitif trir metafor
dzeninin bulunduu sylenebilir. "ey ve maddi bir g
rnm kazadtnlm szck arasnda uzlama salan
maya allmaktadr. Ancak bu doru deildir. Mantksal
sylevin szcn maddi yann (/e V/ortkdrpc) yadsd
don olmakla birlikle, iir sanatnn, geliigzel bir tersi
ne evirme ilemiyle szc ey olarak yemden yaama
dndrd sylenemez. Onun asl amac eyi yaatmak
tan ok. bir ey g.-nm aln olan dth yok edebilmek
tir. iir sanat, ey ve sylevin sahip olduklar karlkl
statnn yok edilmesi demektir. Bir baka deyile iirin
amac yalnzca bir sylev olarak deil ayn zamanda dilin
bir malzeme/madde olarak da yok edilmesidir. Bu i sy

levdeki gibi bask altna alma yoluyla deil, onu yok edecek
kadar ok temscmeklc mmkndr.

X
Kristeva'da keza, Herakletos ve Lukrctius'a kadar giden
materyalist bir gsteren kuram nermektedir. Buna gre
szckler (devingen) gerei ifade etmezler zira onlur bu
devingen gerein ta kendilidirler. Bu, dncenin arac
lna gerek duymayan; maddi ey ve dile ait sesil tz or
taklnn (bu birbirine "uygunluktan" te bir eydir) rn
olan bir gerekliktir. Buruda da psikanalizle bir benzerlik
sz konusudur zira dil araclyla bilinaltna lalabiliyorsa, bunun nedeni dilin onu ifade edebilmesi deil, ben
zer bir yapya sahip olmas, benzer bir ekilde eklemlenip,
lcnzer bir ekilde konumasdr. Ayn kurgu, ayn sahne,
ayn "yntem", uyn aba. Eskilerin, ate, su, hava, toprak
dediklerine; biz. dil. bilinalt, vcut diyoruz.
Ancak dilin ate. su. hava ve topra (ya da bilinal
tn) ifade etmesinin nedeni, bizzat kendisinin, dierleriyle
ok yakn iliki iinde olan vazgeilmez bir tz olmasdr.
Bu tz. her trl psikonatralist gdmlemedcn" daha
radikal hr ey olup, hakikatle de bir ilikisi yoktur. Btn
bunlann tersine evrilmeleri, bir baka deyile ate, su.
hava ve topran birer deer ya da p ozitif unsur deil, ke
sintisiz bir ekilde yok edilen deerle simgesel dei toku
dnyasnn metaforu olduklar sylenebilir. Bunlar birer
tz deil antitz. anti maddedirler. Zaten dil de ancak gs
terge ve deer mantna bir son verildiinde bu anlamda
onlara benzeyebilir. Antikn mitleri de elementler konu
sunda eyi sylemektedirler. Yaamsal dinamizmle ilgili
Hcrakleitosu ve Nictzscheci masal da bundan baka bir
ey deildir. Zaten iirsel olmalarnn ve her trl analitik
yorumlamadan stn olmalarnn nedeni analitik yorum
lamann yok etmeyi sylenmeyeni gizli bir srece dnt
rerek sylememesi ya da bir baka ekilde sylemesidir.
Simgesel ilemde "bilinaltna bile ait" olsa materya
list bir gnderen sisteminden sz edilemez. Tam tersine bu

4 1 6 SimgeselDei Toku re !>n

nti-maddcyc ynelik bir ilemidir. Bu bir bilimkurguya


benzememekle birlikte; bir zerrecik ve kar-zcrrcck ara
snda bir benzerlik olduu ve kar karya gelmelerinin
ikisinin de yok olmasna (stelik de inanlmaz bir enerji
doumuyla) neden olduu dorudur. Saus&ure'deki nl
ve kar nl ilkesi ya da daha genelinde herhangi bir
gsterenle onu yok eden ikizi anagrnm gibi Doal olarak
burada da geriye inanlmaz bir bazdan baka bir ey kal
mamaktadr. K isteva yle yazar:
Mnntk yasalarnn yerinden oy.lld bu deiik
mekanda xne ortadan kaybolmakla ve gstergenin yeri
ni birbirlerini etkisiz klan tepien gsterenler nlmakludr.
Yok cime \Aufhebung) dncesine dayal olumsuzluk ya
da dnsel (0-1 mantl olumsuzlukla hbir ilikisi ol
maym yok edici (Budizmdcki Sunyavade), genelletiril
mi bir olumsuzluk ilemi Sfrlanm, var olmayan bir
zne, bu kendi kendini yok eden dnceyi stlenmekle
dr. j'Pnesicct nrgatve", s. 212.|

Bilinaltnn tesi
Sorulmas gereken soru, bask altnda tutulduu srada
bilinaltnn, grevini, u enerji ve duygu ykl sylevse!
"davurumu" kerterek ya da bozarak ve ikincil srelere
birincil srele kafa tutarak yerine getirip, getirmediidir.
Byle bir varsaymn iir sanat iin de geerli olduunu
sylemeye gerek var mdr? Doal olarak her ey birbirini
dorular gibidir. Bir baka deyile eer bilinalt tersine
dndrlemeyen bir srese; o zaman birincil sre/ikincl sre kilisinin dc aklanmas sz konusu olamaz Bu
durumda, anlamlama almas bask altnda tutulann,
sylevin bu basky gizlemeye alt bir srada aniden
ortaya kmas eklinde olacaktr. Bu adan iirsel ve nevrotik ifade, iir ve dil srmesi arasnda pek tir fark yoktu. Psikanalizin ok kesin bir disiplin olduu gz nnde
bulundurulacak olursa; her yerde birincil srelerle kar
lalmas durumunda, her eyin bunlar taraf ndan belir-

lenmcsi gerekmektedir. Bunun tersi saylabilecek bilinal


t, yasak ve bask altnda tutmadan yoktun v/* dolaysyla
birincil ve ikincil sre arasndaki ayrm sorununu da
zm simgesel, yani farkl bir dzene ait basit bir var
saym psikanalitik aklamalar, yalnzca marjinal olarak
grd alanlarda deil, egemenliini ilan etmi olduu
alanlarda da lanropoloji, iir sanat, politika vs.), yani psi
ik zmleme, nevroz ve tedavi gibi konularda da greceli
bir hale getirmektedir. Matmoni'den yola karak birincil
ve ikincil sre ayrm sayesinde ortaya km bir psika
nalizin, bu ayrmn terk edilmesiyle yok olup gidebilecei
sylenebilir. S iiv ir c s c I dzen, yalnzca deer ve ekonomi
politik tesine deil ayn zamanda bilinalt ve psikanaliz
tesiyle libidinal ekonomi tesine ait bir dzendir.
Simgesel srelerin (tersine evrilebilirlik, datlma,
anagrnmatk biim, artk brakmadan emme| birincil s
relerden (yer deitirme, younlama, bask altnda tut
ma) farkl olduklar grmezden gelinemez birlii yaparak
anlaml sylevin mantna kar gelseler bile, birbirleri
ne kart eyler olduklar unutulmamaldr. te bu tuhaf
farkllk |ki bu olay haz konusunda da gccrlidirl yzn
den bir d, bir dil srmesi, bir sz oyununun bir yapt
ya da iire dnmesi sz konusu olamaz. Gnmzde
simgesel dnce ve libidinal bilinalt arasndaki fark bu
konuda psikanalizin ayrcalkl bir yere sahip olmas ne
deniyle sanki tamamen ortadan kalkm gibidir Oysa bu
fark yeniden ortaya konulmak durumundadr. Psikanali
zin, iir sanat Isaat yapt), simgesel, lilkcl) antropoloji
gibi alanlara girmesi yasaklanmaldr; nk bunlar hak
knda syleyebilecei hibir ey yoktur. Frcud bu alanlar
bask altnda tutma ve idi edilmeye indirgerken; Marx dn
retim biimine indirgemitir. uvalluyan bir psikanaliz
ve Marksizm, iine dm olduklar bu durumdan kur
tarmak yerine, neleri atlam olduklarndan yola karak,
tam tersine, acmaszca eletirmek gerekmektedir. Tm
devrimci zmlemeler asndan psikanaliz ve Markslzmin takldklar nokta stratejik bir noktadr.

Manc, diyalektik bir grnm kazandrd ekonomi


sayesinde sorunu zdn sanmaktadr. Aslnda eko
nomi ve ekonomik rpnmalar ya da sarsntlar arachyyla aklad bir ey varsa, o da, neredeyse kendisinden
kurtulamad bir rahatszlk haline gelen ekonomik sre
cin dierlerinden ayrlmasdr. Ekonomiyi etkileyerek, bir
elikiler yumana benzemesine neden olan ey. ne kadar
iddetli olurlarsa olsunlar bu elikilerin, ekonomiyi, ken
di karalarna uygun bir gereklik ilkesine dntrerek,
akl almaz bir alkanlk haline getirmeleridir.
Bu yaklam psikanaliz itn de geerkdr. Bir ba
ka deyile Frcud, simgesel dzenin datlmasyla yine
bireysel psikolojik sre grnmn alan eyi asal bir
srece dntrerek bilinalt ve bilinaltnn ileyi bii
mi terimleriyle aklamaya almaktadr. Bln/bilinalt
arasndaki elikili ilikiler de psikolojik sreci ikiye blen
saplantl bir dncenin rndr. Uilinalt/On bilin/
Bilinten oluan Freudcu topik bir yap bozumunun sonu
cunu balangtan bu yuna geerli bit veli haline getirmek
ve kuramsnllatrmaktan baka bir ey yapmamaktadr.
Manc ve Frcud eletirel zmlemeler yapmaktadr
lar. Ancak bunlar birbirlerinden tamamen farkl alanlara
ait zmlemelerdir. Sanki onlar birbirlerinden ayran
snr izgisinin farknda deil gibidirler. Bu eletirel semptomalojilcr, kendilerine ait semptomatik alanlar hi belli
etmeden, belirleyici alanlara dntrmlerdir. Birincil
sreler, retim biimi ya da kesinlik tayan* szler;
aklanmalar olanaksz belirleyici emalardr. Kavramla
rn ancak bu ekilde baka alanlara ha ederek, emper
yalist bir grnm kazanmaktadrlar.
Gnmzde Marksizm ve psikanaliz kavramlarn
birbirine kartrmaya, dei toku etmeye almakta
drlar. Mantksal adan, gerekten de ' radikal" bir ele
tiri anlayna sahiplerse, o zaman, bu baarmalar
gerekir. Oysa byle bir ey kesinlikle sz konusu deildir.
Frcudo-Marksizin brnd tm biimler bnnrszln
uram olup, btn bu giriimler bo bir luyal olmann

tesine geememilerdir. Oysa bu kavram transferinin yol


at kesintisiz d krklyla her iki alanda bir metafordan baka bir eyi antramamasnn asl nedeni, Mark
sizm gibi psikanalizin de (cehaletleri nedeniyle) ancak ken
dilerine ait snrl alanlarda inandrc olabilmeleridir. B-.
yzden de her yerde geerli bir zmleme emas olarak
kullanlma ansna sahip deildirler.
Marksist ya da psikanalitk sentezlerin" her yere ve
her eye bulamas onlara radikal bir kuram zellii ka
zandrmaz. Ortaya radikal bir kuramn kmas iin birbir
lerini karlkl olarak yok etmeleri gerekmektedir. Mark
sizm ve psikanaliz bunalma girmilerdir Karlkl olarak
birbirlerine destek olmalarn salamak yerine, onlar kafa
kafaya tokuturarak, bu bunalmn derinlemesine katk
da bulunmak gerekmektedir. Daha uzun hr sre kar
lkl olarak birbirlerinin cann yakabilirler. Kentlimizi bu
gsteriden mahrum etmeyelim. Bunlar snrl birer eletiri
alanndan baka bir ey deildirler.

Dizin
acftng-our 193, 245, 308

Aftk VapJ 381


Allais. Alphonsc 187
Anagram Defericn 340
AntiOedipus 242
Arc-Arclar 355

armaan 2. 82. 120, 145. 146, |91, 231, 236, 350. 355
Artnud, Antonin 128, 188, 303, 367, 413
n rU -d c c r

18. 1 9 , 2 0 . 2 2 , 2 3 . 3 2 , 3 6 , 3 7 . 3 8 . 5 9 . 6 1 . 6 6 . 7 1 . 1 8 5 ,

309. 376

A silli Fransuva 256


Bacan. Fronds 313
Barbarella 204
Bardol. B rilte 187, 200
Barthcs, Roland 163. 166. 168
Bataille, OcorRcs 191, 275. 277, 278. 280. 281, 282. 283. 284,
349, 367
Bcnjamin. Wallcr 94. 97, 98. 99, 109, 110. 338
Bcnvenlstc, lmslc 388. 396
Bcno. Lucano 413
Bilgin ve /V.f'lXa 294
Bosrdicu, Pierrc 62
Brccll, Betolt 285
Burnelin. O. 173
Cam uj, Albcrl 264.311.312
Carte du Tcndre 198
CW;cancr?de Bir .Ucsn: 399
Ccrtcau. M. de 324
Chamisso, Adclberi vo 229
Chase Bank 125
Clarke. Arthur 368
Claslre*. Serc 86
Crazy Borse Suloon 189
CunlfTc, Mitzi 150
deiy tok!} 2. 3. 9. 11. 12. 15. 19, 24. 26. 29. 30. 35. 38. 44-46,
59. 66. 73-76. 80. 81. 89, 104, 120. 132. 135, J41. 142.
146, 147. 153, 160-162. 164. 167. 169. 176, 180. 181, 186.
189. 195, 198. 201-205. 207, 215. 217. 220, 222. 223. 225,

228-231, 233, 236-24], 24-1.246. 249, 252. 258-261, 273.


275-277, 280, 28], 265, 289. 293. 295-298. 307. 303. v$.
306, 313. 317, 319, 322. 326, 333. 33-a, 340. 350. 353-356,
358. 359, 399. 400, 404. 409. 410. 415. 416
Deleze. Glles 9, 16, 142
Dcrrlda. Jnqxcs 364
Dcscnrtcs. Rene 390
Devrim 4, 18. 19. 27, 93. 173. 213. 220. 226, 339. 359, 106
Dewcy. John 379
Do K.'mo 234. 237

Dostoyevski, Fyolor 61, 250


!X\rn 300
Dnya Ticaret Merkezi 124. 125, 148. 338
hissel bilimler 7

B co. U rn berto 360. 379, 381


E n g e l, F ried ric h 269

Eros

104 199. 210. 262, 63, 265-269. 271, 274. 278, 317. 335,
358
Erotizm 278

fallu 178. 180, 183. 185. 89. 192. 196, 199. 201,202. 204, 206.
207. 216. 240, 241. 395. 408
l-'rcrbacl. Lduig 220. 2*4
Klorcli Joachm 256
Fonagy. Ivan 346. 360, 374. 376. 380, 331
Fnucault. Mtchel 55. 219, 220. 250, 332
Francc-Dimanehe dergisi 213
Frcild. Sigmund 2. 26, 125. 179. 181, 182. 195, 197. 251, 253.
262. 263. 265-267. 269. 270. 273, 274. 276 279. 364. 372.
390-393. 402 406. 4C8. 409. 417. 418
funcral hocncs 327. 328

Glayman, Cluule 312


IMd/inger 185
Glgesini Yitiren Adan 229
Grafiti 137, 141, 143. 147. 50
Grammont. M. 376
Grccn. Julicn 181
Grevin mzesi 330
Gnlk Favamn Psikopatoicjis 393

Eaute cvuture 165


Haz lkesinin tesinde 266.269

H epi. O. W. F 79.100.264
H-rl<*gger. M. 264
Hcraktaos 106. 415
hipergereklllk m . 128. 1 3 2
lliildcrli. Friedrich 279
Hugo, Vctor 327
brahim. Hz. 294
k * p i 193. 234. 262. 271. 273, 275. 279. 282
lk ci Dnya Savas 4 1. 66
ly n in ve Ktnn Efesinde 398

Jfccobs.Jav ISO
Jkkobson, Koman 102, 344, .345. 360, .376. 377. 378, 381
Jali, X. 230, 252
Jtudy, H.-P. 153
Kalka. F. 300. 336
Kant. Immnurl 402
kra by 87.94.265.300
Kyamet Gt .337
Kzlderililer 37, 127. 171. 216. 220. 234, 272, 306
Mni'i Doyun 3.32
Kini Ob 6
knsteva. Julia 381, 382. 384. 385, 415. 416

la Bruyi-rc. Jca de 162. 163. 168


lacan. Jacques 181.235,274.349
Lcclaire, S 199. 208. 215. 372. .394, 399. 400
Lcenhardt, Maunce 234, 2 3 7
leger. Ferond 149
Lebniz, G. W. 7, 99. 100. 103
le Miprift 200

Lcry. Jcnn ile 2 18


y<vi SirauRs. Cladr 43. 12.3. 124. 135. 184, 235, 236.356
bido 1, 197. 206, 210, 211, 237, 242, 400. 41.3
Ucifcr 265
Lui dergisi 187. 189
l.ukclius 415

Lyourd. Jcnn Franois 9. 16. 19 . 81. 132. 208. 364. 382. 405,
406. 407. 408. 414
Machiavclli. Niccol 174

Malanoud, Charles -100


Mnndcville. B. 174
Matineni, O. 387, 395, 397. 399. 417
Marcuse. Herbcrt 33. 62, 210. 267
Marksizm 2. 18. 263. 387. 4 1A. 419
Marx. Harpo 375
Marx. Kari *. 1.2. II 14. 17, 22. 24. 28-35, 62. 69-71.97-99. 106.
139. 211. 229. 230. 263. 303, 312. 39. 406. 417, 41A
Mansa, Marccl 2. 164, 237
Mays 1968 57. 68, 75. 86. 143
McLuhan, Marshall 43. 94. 97. 98, 99. 110. 113, 115
Medsa 181
moMur 231
Monod. Jacqucs 103, 104, IOS. 106, 107. 234, 272
Montnignc 258. 264
Morln, Kdg.tr 103. 104
Mort Sara 230
Mdhlmnnn, W. E 256
Napolynn, III. 70
Nietzschc, K W. 107, s s . 249. 255. 270, 354, 355. 360. 392,
398
Nrvaa 268, 269, 275

Oedtpc afncain (Afrikal Oedipus| 238


Oedtpu kompleksi 119
Orfeus 348
Ortigues. Edmond 238
Osiris 34B
Otomat 93. 9S
Ouvetle Nem e de Paychaanalyse dergisi 334
Otm Cezas 310
Pascal 258. 263. 264
Passcron. J. 62
Pavlov refleksi 126,127
Pavlus 225
Pax. Octavio 233, 287. 288. 294
Platon 106
Pfaytime 336
Pollock, Jack&on 150
potla 158. 165. 166.303
Pouillon, Jca 334

Pragl! grcn ri 94. 251, 254


hvtestan Ahlak 257
psikunaliz 1.2. 119, 120, 160. 208, 213. 235. 241. 253. 254, 271.
273. 274. 283. 301. 308. 309. 360. 380. 389, 390, 401. 414.
417-419
Kadar, ICdmond 158. 159
RaslanU -r Zomnhtk 234, 272
Klchard, l'rano9 119
Ricsmann, D 46
Rimbaud, Arthur 374, 385. 399
robot 93. 94. 95. 203
Rockfellcr enter 125
Kotsacm, Douanier 149
RncMiis x, 87. 89. 244
Kubtn, Jerry 143
Sahlm . Mnrslal) 260. 35S
Saussurc, Kcrdinaul tlc 2, 11, 13. 14, 34, 41. 340-347, 349. 350,
352. 360, 361. 362. 366. 369. 371. 372. 373. 386. 390. 391.
392, 395. 403. 4 )6
SchAffer. N'.cola* 127
Sebcok, Thor.aa 101
slmftlakr x. 4. 6. S. 66. 87.93, 94.95, 96. 97. 101, 106, 107, 119.
132, 299. 329
s'.mlasyor. x. 3, 4. 5, 8. 12. 15. 21. 62. 65. 67. 70. 94. 97. 98. 99.
101. 104. 108. 113. 115. 116. 117, 119. 120. 122. 123, 126.
127. 128. 130, 131. 132. 133, 136. 140. 1S2. 159, 160. 167.
172. 192, 389
Sosyoloji v Antropoloji 237
Sturobinski. Jca 342. 343. 344, 347. 348, 560. 361, 362, 366.
369. 371.372. 386
Strdhal 174
Tansloa 265
T ali. Jacques 336
Tel One! 371, 372. 383
Tort. Mchcl 112

Uygarlk t-c Huzursuzluklar 277. 266


Prcfi'R'i i/norfi 242
Varlk
Zaman 264

Vcblcn. T. 09
Vcrrcs, D. 26
Voyuc 165, 166
Warhol.Andy 125. 130. 134. 135
Wcbcr. Max 257, 201
Wildcn, Athony 6
Widc. Otcnr 163
WitZ 391. 401. 402. 403, 404, 405, 407, 409. 410. 411

Yapsal Antropoloji 356


yerine koyma 16