You are on page 1of 158

MALANG

Beeld van een stad
A. VAN SCHAIK

—r^i»,.

11

^ .

9

If III

<i?Uii.T

Villi

.t

i

i^f • i r i i i - T

A s u A f MOR

«

Dr A van Schaik (1945) studeerde sociale geografie
aan de Universiteit van Amsterdam en werkte nadien
gedurende enige jaren als docent aan dezelfde universiteit en aan de Universitas Kristen Satya Wicana te
Salatiga, Indonesië In het kader van zijn promotieonderzoek vernchtte hij onderzoek naar de historischgeografische en -economische ontwikkeling van de
streek rond Malang en Fasoeroean Sinds 1976 is hij
een regelmatig bezoeker van Malang, mede vanwege
de omstandigheid dat zijn echtgenote uit deze stad
afkomstig is Van dr A van Schaik verscheen eerder
een aantal tijdschriftartikelen over Indonesië, ondermeer m het Tijdschnfc voor Economische en Sociale
Geografie, Pnsma en Indonesia-Netherlands Association Magazine Verder publiceerde hij Colonial Control and Peasant Resources mjava, agricultural involution reconsidered (Amsterdam, 1986) en Pahn-pahit
Mams Seabad Industri Gula di Comal, in Di Bawah
Asap Pabrik Gula, masyarakat desa di Pesisir Jawa
sepanjang abad ke-20 (H Kano, F Hüsken, Djoko
Suijo eds . Bandung, 1996)

2lé>5^^^

Bibliotheek TU Delf
C 22B9095 i

.

MALANG .

D . Almere. Snel. W H. Land.H. 's-Gravenhage: dhr. Driebergen. G.P H. dhr. In de tekst is de spelling gehanteerd zoals aangegeven in de Herziene Woordenlijst v.ul ii)i)0 Omwille van de histonsche authenticiteit zijn namen en begrippen uit de Indische Archipel waar mogelijk weergegeven m de spelling die gebruikelijk was in de tijd waarop de tekst betrekking heeft. Indonesië: drs. Onder zijn leiding werd later in 1948 het gemeentehuis herbouwd en vonden ook elders in de stad omvangnjke herstelwerkzaamheden aan gebouwen en installaties plaats. Holtkamp.Colofon Tekst: dr A van Schaik. dhr. dhr. F. van Bergen. Loenen. M. 's-Hertogenbosch. België. BoerhaveFransen van de Putte. Rijswijk. dhr. Kappers. drs J R. en mevr. IJmuiden. R. dhr.M. F. dhr. Lodenchs.B Ziellemans. Rotterdam' het mjuli 1947 vernielde gemeentehuis en de nog niet voltooide eerste 'tugu' (zie ook pag.L. kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Canada.H. M P.R. 's-Hertogenbosch. dhr. Kok. 's-Gravenhage. F.H. A J . C A. dhr. gaat voorts uit naar: mevr. T h . L. Nederland Tel. Assen. H . S.B. N i e u w Zeeland. M . Batu. Den Helder: dhr. en andere medewerkers. H . dhr. Asia Maiors bijzondere dank voor hun medewerking. Wagenaar. J. Best. dhr. technische assistentie: me\T. Zandvoort. Met nadruk zij hier vermeld. mevr. Tilburg. over het hedendaagse Malang. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden. Tan-Ong. mevr. Indonesië. Museum Bronbeek. Arnhem: dhr. Derhalve is in de teksthoofdstukken over de penode t / m 1949 in het algemeen de oude Nederlandse spelling aangehouden en m het laatste hoofdstuk. Castricum. A. Hilversum. Dampit. Oss. Nortier. na de herovering van Malang door Nederlandse troepen tijdens de Eerste Politionele Actie. van Meurs-de Ruyter de Wildt. mevr. J.en ander bronmateriaal is Asia Maior veel erkentelijkheid verschuldigd aan de hierna genoemde insteUingen en bednjven: Algemeen Rijksarchief (ARA). dhr. dhr. Leijnse. dhr. R o d e n . HISC'. Portugal. Ballast Nedam NV: dhr. Helders Marinemuseum. H. Oostzaan. Heshusius.A. Dordrecht. W. dhr. atliankelijk van het onderwerp van de desbetreffende afbeeldingen. van Duim. Noch Asia Maior. J. R .B.L. Redactionele adviezen: mevr.H. M . lithografie en drukwerkbemiddeling: ColourSeparation Benelux bv. J. Amersfoort: drs. Omslagfoto voor. Hollandsche Beton Groep NV. van Dijk. microfilm of op welke andere wijze ook. J J . Boerhave-Fransen van de Putte.H. C . H . Purmcrend. L. Fotografie: dhr. mevr. D. incl. H . Alphen a/d Rijn.B Mensmg en dhr. burgemeester. W. hoc ook genoemd. E. Teng. Broers. dhr. E. Vanzelfsprekenci houdt de uitgever zich aanbevolen voor relevante aanvullingen en correcties. M . Breda. Setübal. uit welken hoofde ook. mevr. Kienecker. P. 's-Gravenhage: dhr. Waalre. E. G . Hoesen. aanvaarden enige aansprakelijkheid. mevr. A J . van Veen. Dordrecht. Soesterbcrg. Purmcrend.A. dhr.C.W. Oosterbeek. dhr. C. Wiessner. Dieudonné.G. A. zodat bij de soevereiniteitsoverdracht eind 1949 de vernielingen in het kader van de 'taktik boemi hangoes' reeds goeddeels ongedaan waren gemaakt.A. M . C A . Rijswijk. O o y . Dit bock IS met de meeste zorg samengesteld. In de bijschriften zijn beide spellingswijzen naast elkaar gebruikt. dhr. mevr.M. dat aan hidonesischc zijde geen enkele verantwoordelijkheid bestaat voor de inhoud van deze uitgave. 's-Gravenhage. Amsterdam. dhr. Bussum. Nijkerk. Koninklijk Instituut voor Taal-. dhr. Staat. Amsterdam. 's-Gravenhage: dhr O Groot. P. H. dhr. Rotterdam.E. Hazerswoude. R.drs. 's-Gravcnhage. Christchurch. in welke hoedanigheid en bij wie dan ook. Kragt. Amstelveen. Hansen. dhr. mevr. dhr. het Malangse gemeentehuis m 1996. P. van Bekkum-van Haastert. J. van Veen. Wegman.A. dhr. iii de vorm van beschikbaarstelling van foto's en gegevens of anderszins. van Diessen. dhr. Rijswijk: drs. (31) 0299-436324 Fa\ (31) 0299-434508 . mevr.W. Leeuwarden: dhr.V. O . Wommelgem.A. dhr. Alibari. Gitz-Boerstra. Omslagfoto achter. J. Hoyer. © Asia Maior. H van Rotterdam. van Duim. Kabbedijk en drs. met dank aan dhr J W Dieudonné. R . Voor gebruik van beeld. Amsterdam. Eindredactie: drs | R \an Diessen. Instituut voor Maritieme Historie van de Koninklijke Marine (IMH). dhr. Soesamto. met links in de vijver de tweede 'tugu' uit 1953. 's-Gravenhage. Puniiciend Technische produktie. dhr. Stammeshaus. G . De man met het dienstnjwiel is de heer J. mevr. H .i 646/922 Niets aan deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/ot opcnbaai gemaakt door middel van druk.L. R. 122/123) op het Coenplein. J. H.A C van den Maagdenberg.J. fotokopie. Amsterdam. 1996 ISBN 90 74861 07 5 NUc. van der Ven. noch de medewerkers aan dit boek persoonlijk. Aartsen-Barkmeijcr. N . drs. L. de Graaf-Westra. Handelmaatschappij Tjahe Robinson/Moesson. De uitgever heeft de relevante auteursrechten geregeld volgens de wettelijke bepalingen. N i e u w Zeeland. mevr. mevr. Estourgie-Rossing. A. Estourgie. Edam.E. W H Weeda. Sectie Militaire Geschiedenis van de Koninklijke Landmacht (SMC). van Diessen. Nortier.m de NederLuuhe T. dr. mevr. H. van Rotterdam.R. dhr. Drukwerk: Emico Offset NV. van Diessen. Purmcrend Beeldresearch en -redactie. Barkmeijer. H. Heshusius. zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. dhr. met dank aan drs. J . Pronk en mevr.M. H. die medio april 1948 werd benoemd tot directeur Gemeentewerken te Malang. de nieuwste Indonesische. voor enig gevolg rechtstreeks of indirect voortvloeiend uit eventueel toch voorkomende onjuistheden m deze uitgave. Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT). Zaandam. Malang. Koopmans. Dekker.E. H . 's-Hertogenbosch. Teerlink-van Dijk. mevr L. Vink en mevr. Hoesen. E. van Aartsen-Barkmeijer. dhr. Castricum.en Volkenkunde. van Lmt-de Weerd. Indonesië. Kist. mevr. Amstelveen. Utennöhlen. Rijswijk. Loenen. O n g Kian Bie. Nortier. mevr L. M. J. Asia Maior Postbus H29 1440 AV Purmcrend. dhr. van Liempt.J Legemaatc. Harderwijk. dhr. G. Ducelle.L Zwitzer. Indonesië. Nolten-Engelken. Leiden: mevr. Harderwijk. (KITLV). Aardenburg. Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD). Voorburg (Stichting Strafkamp Dampit). Mahieu. Ooijevaar. Nasuka. Amsterdam. A. Amsterdam: drs. Gitz-Boerstra. R . dhr. J.J. E d m o n t o n . mevr L. H . Lapré-Delmaar. Christchurch. D. V. Egniond a/d Hoef. Zandvoort. Purmcrend. R . Kotamadya Malang (Stadsgemeente Malang). G. van R o t t e r d a m . R . van Wijngaarden. Fries Museum. Zwolle. dhr. J. Engles. mevr. A J .

van Schaik 5 o bibliotheek BOUWKUNDE H H2.MALANG Beeld van een stad A.HO ft^i^ .2.

Inhoud Oorlogsjaren. 1914-1929 27 Economische stagnatie en opkomend nationalisme Bevolkingsgroei en volkshuisvesting 29 H e r oude en het nieuwe bouwen ?.G. ca. beschrijving vjii bezoekers De Mahngse koffiecultuur 16 Een stad m de wildernis 18 Migratie en ontginning ig i^ Een stad 111 de Republiek (12 Kamp en gevangenis m de bersiap Het Goentoerkainp 64 Het kNil'-congres 6-i 62 Het Nederlandse naspel 70 Operatie 'Pioduct-Zuid' yo De doorstoot naar Malang 72 De verschroeide aarde van Malang 74 Pacificatie en verzet y-i December 1^48 . registiatic apiil-juni De krijgsgevangenen ^2 Voortgezette internering van Euiopese mannen •> ? Pogingen tot verzet <. Cultuurstelsel en planters: 1767-1914 13 Een buitenpost in de bovenlanden Regentsclhip M. eindstrijd 47 Onder Japans gezag 48 D e overname van het bestuur 111 Malang 48 De eerste interneringen. 1820-1880 13 Beginnende groei.kadertekst 23 Sociale en religieuze ditrerentiatic Scholen en ambtelijke instellingen Groei zondei ontwikkeling 8-) De crisis van de jaren zestig 8y 24 25 Malang baru Malang als zelfstandige gemeente. De grote uitbreidingen tot circa KJ^O . 1400-1767 10 Beginnende invloed vjn de voc lo Soerop. 1940-1949 45 Colofon 2 Inhoud 4 Oorlogsvoorbereiding en invasie 45 'Een Malangsch Fotograaf' . 134/135 160 .iti. 8(j Malangs zuiderstad: Van Aloon-Aloon en omgeving tot Kotalama en Soekoen 91 28 De stadsgemeente Malang. Eersteen Tweede Java.iLing 13 i? De periode van het Cultuurstelsel. 1914-1941 27 Nieuwe bestuursvormen en instanties 27 De gemeente Malang. veraiining.kadertekst 9 Modjopdhit 10 Van Koeto Bedah tot Malang.8 De Indo-Euiopeanen buiten de'Wijk' 60 11J42 48 Republikeins intermezzo 61 V O C . .voorwoord 5 Koninkrijken tussen Kaw^i en Smeroe: het Malangse voor de komst van de VOC 7 De hindoerijken Snigosjii 7 S Singosari .Indonesisch 1995 159 Legenda wijkkaarten pp.-buurt en Rampal tot Lowokwaroe en Bergenbuurt 121 Literatuur 158 ?? Henri Estourgie en Malangs 'Indische' architectuur kadertekst 36 Gezondheidszorg jj Ontspanning en sport j8 De malaise en de NSU j<) Willem Walraven: een literaire balling in Malangkadertekst 40 Straatnamenlijst Malang: Nederlands 1940 . 1879-1914 19 De spoorweg en de erfpachtslanden Malangs bloei ah distributiecentrum Afscheid \an Tempo Doeloe 22 21 21 Malang als Indonesische stad 85 Het tijdperk-Soekarno. 1949-1965 85 Mata Hari . 1929-1942 33 Het ontmkkelingsplan der gemeente Schoolstad van Oost-Java ?<)' 87 Hef nieuwe elan \aii de jaicn tachtig 88 Een modeine stad met histoiisch kaïakter Malang .inse Successie-oorlog De voc -expeditie iijdr MjLing 11 ii In afwachting \an de \ijand 4s De luchtaanvallen op Smgosaii 46 Japanse invasie.decembei 11)41) Tweede Politionele Actie en nasleep 81 Malang als plantersstad. 104/105.4 Het Kode Kruis en dr Soesman •> 1" Malang als Japans militair centium 15 De Indonesiërs m Malang-Shi 5Ó Arbeidskrachten en soldaten $8 De internering 111 de'Wijk' '. ca.de noorderstad: Van G. Republiek en laatste jaren onder Nederlands gezag.

in de jaren vijftig Ong Kian Uic begon zijn bekende toto-atclier m 192^ op het adres een uniek beelddocument van de stad Malang over de periode \ au de jaren twinKajoetangan 5s Foto's Studio Malang tig tot in de meest recente tijd Asia Maior pnjst zich dan ook gelukkig. sterker nog.waardeimg en fascinatie zal oproepen als hiervoor al bij ons. wellicht meest verstrekkende van deze verandenngen reeds een feit Met de andere Malangers zag Ong Kian Bie op 9 maart 1942 de intocht van de Japanse troepen in de stad. dat hem in latere jaren altijd tot steun is gebleven Op 15van Malang op verantwoorde wijze geïllustreerd uit te brengen Als blijk van onze jange leeftijd moest Ong Kian Bie vanwege familie-omstandigheden zijn middeloprechte dank en bewondering. tijdens de samenstage successen en roem op zijn vakgebied Zo won hij verscheidene eerste prijzen stelling \ an Malang . verarming. het begin van een dneeneenhalf jaar durend regime van onderdrukking. 'Malangseh Fotograaf'. vormt spoorw'cgen werd uitgegeven De andere foto toont Studio Malang.Waakt erkenning voor met name zijn artistieke oeuvre was m augustus 1996 een grote hiertegen'. waarin echter ook de grondslag w erd gelegd voor het uiteindelijke succes van de Indonesische onafliankelijkheidsstrijd in de latere jaren veertig Na de Japanse capitulatie was Malang bijna twee jaar lang de op een na belangrijkste stad van Soekarno's Republiek hidonesie. onwatte ondemieer zijn bijdrage een halve eeuw. 'Malangseh totogiaaf. het blad dat 111 Indie 111 \ ooroorlogse jaren door de Staatsnia sinds de opnchting van Studio Malang is ontstaan uit deze werkzaamheid.zonder zijn welwillende medewerking en die van zijn dochter Ai Lmg Tan-Ong zou het Asia Maior nauwelijks mogelijk zijn geweest de voorliggende stadshistone lijkheid bijgebracht. die op Kajoetangan dit prachtige werk evenzeer als voor zijn scheppingen. Sm Po Asia Maior. voor haar voorliggende uitgave Malang . een penode van grote verandenngen die m hetzelfde nummer van aan het bekende fotoboek Tanah Air Kita Een recent hoogtepunt en de ultieme Java Expres al hun schaduw vooruitwierpen Geruchten en paniekstemnmig . maar is in elk van deze tijdvakken ook De heer Ong Kian Bie.Beeld \ an een stad bij belangnjke fototentoonstellingen en was zijn werk veel gevraagd door gerenommeerde Indische bladen als d'Onent. no\einbei 1996 W 5 . als tweede zoon van de Chinese handelaar Ong Khee Kiet In de opvoeding door zijn moeder en groot.me het fotowerk vemcht Uit het voorgaande zal duidelijk zijn.zijn vader stierf onverwacht twee weken na Ong Kian Bie's geboorte werd hem al op jonge leeftijd een sterk gevoel voor disciphne en verantwoorde. niet het minst vanwege de uitzonderlijke artistieke en grafische kwaliteit die Ong Kian Bie steeds in zijn werk wist te leggen Studio Malang bestaat nog altijd en tot op heden is het ook de heer Ong Kian Bie zelf die hier.Beeld van een sfac/ in belangnjke mate zijn beeld van Malang is geworden. op 31 juli 1947.voorwoord en Keiig Po Het stadsbestuui van Malang drukte zijn waaidermg uit door Ong Kian Bie anneei U een mooie foto m handen krijgt van Making ot van hare omstreken. die in 1939 de fotografie voor m Malang geboren en getogen werd en reeds m igij aldaar een foto. met onvenninderd enthousiasOng Kian Bie werd geboren te Malang op i maart 1907.Beeld van een stad gebruik te hebben kunnen maken van dit prachtige foto-archief. m 1941 De portrettoto is overgenoactief geweest als fotograaf De reusachtige fotocollectie die m de loop der decenmen uit de Java Expics. m historisch perspectief gezien. Kajoetangan 17. ver buiten de aandacht van de centrale regering in Jakarta De omwenteling van 1965 en de aansluitende vestiging van de 'Orde Baru' bracht evenwel ook hier een furie van vervolging en afrekening. dankzij welke de stad geleidelijk aan haar vroegere betekenis heeft kunnen herwinnen Ong Kian Bie was met alleen getuige van al deze dramatische omslagen m de jongere geschiedenis van zijn geboortestad. die aan ten minste enkele duizenden mensen het leven moet hebben gekost Sinds het begin van de jaren tachtig ten slotte beleeft Malang nu een penode van gestage economische groei. een opdracht die Deze loftuiging vormde in april 1941 de aanhef van een fraai geïllustreerd hem bij de jubilea 111 de jaren artikel m het speciale Malang-nummer van het Staatsspoor-bladjara Expres. in de jaren kort na de soevereiniboek dat u nu 'in handen' hebt.'Een Malangsch Fotograaf' . nu alweer meer dan 70 jaar lang.onder de naam Studio Malang De jaren nadien tot de Japanse inval waren voor Ong Kian Bie een tijd % an ge.Java Expres. Actueel Weieldnieu\\s.het grote gedenkboek ter zaak optndt WIJ bedoelen hier den beer Ong Kian Bie. dic uiteindelijk met meer dan een kleine tweeëneenhalf jaar zou duren Na de soevereiniteitsoverdracht verviel de stad snel tot een relatief onbeduidende provincieplaats. waar tijdens het grote KNIl'-congres van eind februari 1947 de politieke koers van de jonge natie voorjaren werd vastgelegd Vijf maanden later. den energieken eigenaar gelegenheid van het 2S-jarig bestaan der gemeente te laten van den Fotohandel "Studio Malang" verzorgen. begon met de herovenng van Malang tijdens de Eerste Politionele Actie de laatste periode van Nederlands bestuui. Ong Kian Bie Tussen de verschijning van dit artikel en het vol werk. zal dit m vele gevallen een product zijn van een man. in het de jonge Ong de enige eigenaar van dit foto-atelici dat liij vooitzettc . voor de indrukwekkende persoonlijkheid achter bare-schoolopleiding afbreken en in de leer gaan bij zijn oom. dragen wij deze boekuit55 de Eastern i'hoto Studio dreef Na het overlijden van deze oom in 1923 werd gave derhalve met genoegen op aan Ong Kian Bie. ouders . internering en militarisering. dat Malang .latei op vertrouwen dat diens visie op zijn dierbare geboortestad bij u als lezer een zelfde Kajoetangan 17 . dat vijftig en nadien ook onder de nieuonder de titel Een Malang'ich Forograaf aandacht besteedde aan het unieke werk we bestuurders zou toevallen Later eervan de oprichter van het toen reeds alom bekende en gewaardeerde fotografisch ateher Studio Malang. ligt inmiddels een bewogen tijdsspanne van bijna teitsoverdracht. heet het in een waarschuwing van gouvernementswege op het omslag overzichtstentoonstelling in het Erasmus Huis te Jakarta van het tijdschrift Nog geen jaar nadien was de eciste en.

Een der beroemde vvachterbeelden bij de tempel van Smgosari. iyS2 Foto V E van Bekkuni-van Haastert .

zou het kunnen zijn dat de genoemde inscriptie over de Agastjatempel doelt op de vlakbij gelegen Tjandi Badoet. hetgeen m het Sanskriet eveneens 'clown' betekent. en daarmee wordt hier niet gedoeld op een bergrug of een dam in een riviermond. toonden ook Europese bezoekers zich opgetogen over de omstandigheden die zij aantroffen in het dal van de Kali Brantas. waar gedurende deze periode tal van boeddhistische én hmdoe'i'stische tempels verrezen. die zich nu be\indt m het Nationaal Museum 111 Jakarta. naar alle waarschijnlijkheid uit de 8ste eeuw. aldus Bernet Kempers m zijn boek over m o n u m e n t e n z o r g in Indonesië. De steen van Dinojo. de grootste en bekendste.en tegenspoed is voorbijgegaan aan die oever van de Brantas tussen Smeroe en Kawi. werd duidelijk dat het hier om opmerkelijk oude resten ging. In het begin van de lode eeuw verplaatste het pohtieke zwaartepunt van Java zich evenwel oostwaarts naar het stroomgebied van de Brantas. Sandjaja (8ste tot i i d e eeuw). was men m het Brantasdal m meerderheid aanhanger gebleven van het hmdoe'isme Pas in de i6de eeuw zou hier uiteindelijk de oude godsdienst verdrongen worden door de islam. Volgens het voomialig hoofd van de Oudheidkundige Dienst in NederlandsIndié. in de jaren dertig van deze eeuw een grote steen met diepe groeven werd gevonden. de enthousiaste beschrijving van dr C.indertijd de enige verkeersverbindingen . Deze had een tempel gebouwd ter ere van Agastja. Herstel m eigen waarde. dan 'een heuvel van afgestorte stenen en aarde. zuidoostelijk van de stad. Hageman 111 zijn reisverslag van 1853 waarderend over de vele koffietuinen en welbevolkte dessa's ten oosten van Malang. een minstens zo bijzondere naam. m de richting van Wendit en verder naar Pakis Over het uitzicht vanaf de berg Boering. bleek wel toen bij Dinojo. Volgens de Austrahsche histonca Van Settcn-Van der Meei werden rond Kediri en Malang na 7 . ligt daar open. maar met enige goede wil kan toch aangenomen worden dat hier de vroegste Malangers hebben gewoond Deze benamingen duiden erop dat de tijd niet zonder wisseling van voor. ontwikkelden zich in de volgende eeuwen hindoejavaanse rijken van betekenis De Brantas was een belangrijke waterweg en droeg tot ten minste halverwege de 15de eeuw de erenaam Bangawan of Bengawan: 'Heer der Wateren' Pas later is deze titel. maar op het karakter van de bewoners. aan den voet des heuvels. als m Kediri en langs de benedenloop nabij Soerabaja. dr A J Bernet Kempers. Deze geuzennaam is ovengens nog geen dnehonderd jaar oud. hoe de oude inwoners van Java. een indicatie dat toen klaarblijkelijk al sprake was van een permanent gevestigde.en boschlanden wisselen af met de boschvormige dessa 's boven wier geboointen rookwolken opstijgen. die den grond altijd vochtig houden Het klimaat is er zeer gematigd en de grond heuvelachtig en overal ongemeen vruchtbaar. en het oog weidt over een paradijs. Zeker is wel dat na de veiplaatsmg van het bestuurlijke centium de hindoeïstische invloed op regeersysteem. leider van de befaamde 'Natuurkundige Commissie'. De hoogvlakte tussen Smeroe en Kawi was dan ook geen slechte keuze als woonplaats. hij kwam aan het licht toen omstreeks 1850 de streken rond Malang werden ontgonnen voor de aanleg van sawa's en koffietuinen Aan het begin van deze eeuw was er evenwel met meer te zien. m de 19de eeuw. en het bekende Singosari (13de eeuw) Weer veel later. toen architectuur in steen op Java net 111 zwang was gekomen.s het tevens van talrijke rivieren voorzien. 'Vernielde Stad' meer 111 dan 'een gewoon inlands plaatsje aan een groot plein'. E W Maurenbrecher. Het betreft een steen met inscripties uit het jaar 760 na C h r afkomstig uit Dinojo. ofvvel 'clown'. Over de redenen voor deze ingnjpende gebeurtenis bestaat geen zekerheid. als voorbeeld. vruchtbaarste en merkwaardigste provinciën vanja\a Rondom \an hooge bergen.G C. waar in de 8ste eeuw overwegend het boeddhisme werd beleden. net als de steen van Dinojo. relatief hoog ontwikkelde samenleving. m de desa Merdjosan. vermoedelijk uit de 6de of 7de eeuw van de westerse jaartelling.Koninkrijken tussen Kawi en Smeroe: het Malangse voor de komst van de VOC R eeds eeuwen geleden hebben zich mensen gevestigd op het wat hoger gelegen land m de bocht van de Kali Brantas. hij zag ei niet Zowel bij Malang aan de bovenloop \ a n de Brantas. overgegaan op de Solo-nvier. er was water genoeg om het landschap ook 111 de droge tijd groen te houden en het gebied maakte een opmerkelijk welvarende indruk 'Hef regentschap Malang is buiten allen twijfel eene der schoonste. dateert een in dezelfde jaren bij Dinojo ontdekt gangenstelsel in de oever van de Brantas Daarin werden ondermeer overblijfselen aangetroffen die wezen op de aanwezigheid van een edelsmid. maar zal hienia kortheidshalve steeds gebruikt worden als aanduiding voor de streek of de nederzetting). sprak m dezelfde tijd over de vallei van Malang zelfs van 'het Paiadijs vanjaxa' De 'negorij' Malang zelf kon hem minder bekoren. epidemieën of een grote uitbarsting \ a n de Merapi genoemd. spreekt over een onafliankehjk koninkrijk Kandjoeroehan en een koning Gadjajana. Volgens die inscriptie droeg Gadjajana namelijk ook de naam Liswa. uit het noorden de Kali Bango. dateert van meer dan twaalt eeuwen terug en is daarmee tevens een van de oudste over de geschiedenis van Java. waaraan de grootsere tijden in voorgaande eeuwen toen allang niet meer waren af te zien De hindoerijken De oudste geschreven bron die met Malang van doen heeft (de naam Malang bestond m die tijd nog niet. Het klimaat was gunstig. De naam Badoet. daartoe altijd de schoonste en vruchtbaarste landstreken hebben uitgekc^zen Het culturele en pohtieke centrum van Ja\a lag rond de Sste en 9de eeuw nog 111 Midden-Java. dat men later Malang is gaan noemen. Reinwaidt. Hoe ver terug het gebied waar de stad zou ontstaan reeds bewoond werd. Anders dan Midden-Java. 'De geheelc vallei \ an Malang. . maai daarvoor al droeg de nederzetting waarover dit boek zal gaan. welke laatste veroorzaakt waren door stenen werktuigen die er ca 3000 jaar geleden op waren geslepen Van veel later. want het betekent 'dwars'. km uit het hart van de huidige stad. Djanggala (11 de tot het begin van de 13de eeuw). De bodem is vruchtbaar en het klimaat is er aantrekkelijker dan in de hete kustvlakte Dat juist rond de huidige stad Malang tussen de 6de en de 15de eeuw een aantal koninkrijken van betekenis is opgekomen. er de aandacht van de Oudheidkundige Dienst op vestigde. uit het oosten de Kali Amprong en in zuidwaartse nchting het vervolg van de Brantasvallei. In het groen gedoken. in onze eeuw beroemd geworden door het krontjong-lied Bengawan Solo. alleen te onderscheiden door witte plekken. zoals bij een aantal andere plaatsen in de Maleise wereld. raakt deze auteur in lyrische vervoering. ten aanzien \ a n de mogelijke oorzaken zijn ondermeer oorlogen.' Pas toen 111 1923 een actieve controleur van het Binnenlands Bestuur. liggen de weinig kenbare woningen der hoofdplaats.' De bekende taalkundige P P Roorda van Eysinga. Een merkwaardige naam. de Boroboedoer en het Prambanan-complex. De geelgroene rijstvelden en donkergroene koflij. Koeto Bedah. binnen de tegenwoordige gemeentegrens aan de weg naar Batoe De vindplaats ligt weliswaar zo'n <. ingesloten. in het verslag van zijn reis naar het oostelijk gedeelte van de Indische Archipel in 1821 Een goede dertig jaar later spreekt de journalist en historicus]. van wier verblijfplaatsen en tempels ook hiei nog zeer vele sporen worden gexonden.tot het Gendeng. Het kleine tempelcomplex dateert. religie en kunst 111 Java \erzwakte ten gunste van het Javaanse element Aldus. waarop enige bomen waren opgeschoten. een hindoegodheid uit de fiwa'itische cultuur van Zuid-India. vindt men bij het tegenwoordige Djokjakarta. Deze tempel is het oudste hindoe'i'stische bouwwerk van Oost-Java. zou kunnen duiden op een samenhang met de op de steen van Dmojo genoemde koning Gadjajana van Kandjoeroehan. van het Ardjoeno. hetgeen wederom ten bewijze verstrekt.en het Kawigebergte. In de omgeving van het tegenwoordige Malang lagen achtereenvolgens de centra van de rijken Kandjoeroehan (3de tot 8ste eeuw). heeft echter ook te maken met de gunstige strategische ligging op een plaats waar vier rivierdalen . even ten westen van de Bergenbuurt aan de huidige stadsrand. van welke de Semèroc boven alle uitsteekt.samenkomen' uit het noordwesten dat van de bovenloop van de Brantas.

pendant van de 'dwarapala op pag 6. die in 929 zijn hof vestigde aan de bovenloop van de Brantas De b e kendste telg uit dit Sandjaja-rijk was Airlangga (Erlangga). een I3de-eeuws boeclclhistisch heiligdom ca 7 km ten nocirdwesten van Smgosari. die m 1020 u n de macht kwam en m zijn latere regeringspenode over een aanzienlijk deel v m 8 ! . J R v m Dicsscn 2 \ de lode eeuw ook de eerste grootschalige irngatiewerken ten behoeve van de natte njstbouw aangelegd. m de oudere Middenjavaanse rijken kwamen deze nog met voor Deze rijstcultuur zou nadien steeds meer van belang worden. hun amwczigheid suggereert dit cle tempel ain het eind van de 13de eeuw toen Smgosiri p h i t s n n i k t c vooi Mocljopihit nog met geheel was voltt:>oid Fc:)to's Studio Making 2 \ .vooral ten tijde van de latere rijken van Smgosari en Modjopahit . in 1938 gcrcstauiccrd door den Oudheidkundigen Dienst Boccicihismc en hindoeïsme waren m het rijk van Smgosari nauw verweven De foto linksboven toont een der c:)nbcvverktc Kah-koppcn boven de opgangen tot de Tjandi Smgosari. maar ook . linksonder de Tjandi Smgosari beide foto's zijn omstreeks 1935 gemaakt door O n g Kian Bie Rechtsboven de Tjandi Soemberawan.als basis voor een bloeiende exporteconomie Als stichter v m de Oostjivaanse dynastie 111 algemene zin wordt beschouwd koning Siiidok. niet alleen in verband met de voedselvoorziening voor de plaatselijke en regionale samenlevingen.Smgosari Rechtsonder het andere wachterbecld.

iton. Djadjagoe) Het complex van Singosan is ooit groter geweest dan de ene torentempel die er nu n o g staat. in de bestaande vorm daterend uit de i6de eeuw. wat de oorzaak zou kunnen zijn dat juist onder hem en zijn opvolgeis j^ het Javaanse element in de cultuur een voornamere plaats ging innemen Zijn .Singosan Volgens de |a\aanse kioniek P.^ Kartanegara. beïnvloed door de oorspronkelijke Javaanse modellen In de prachtige rehëfs van Tjandi Djago. Leiden.^ ge Maleisië en de oostelijke Archipel beheerste Gedurende de "koite eeuw' \ a n ^. omwille van de architectuur 111 het algemeen en van de reliëfs Ten aanzien van de laatste m o e t e n vooral de vijf niveaus van Tjandi Djago g e n o e m d w o r d e n . bi| Toeinpang. Ken Angiok. maar de precieze plaats is niet bekend Djanggala raakte halverwege de 12de eeuw ondeiw01 pen aan de Kedinsche vorst D|ojobo]o. waarbij het dunken \ a n alcohol en het hebben v. die op zijn beuit twintig jaai lateij om het leven werd gebracht d o o r zijn j o n g e r e halfbroer Tohdjaja. waai het nog altijd te b e w o n d e i e n valt aan Jl J o k o d o l o g bij Taman Apsaii. veel kleiner dan Kediri. Ardjoena en Krishna (Kresna) Bij de Tjandi Singosan. zoon van Radjasa en Ken Dedes. Smgosari. als dooi het 111 1 ^. weid hij opgevolgd door een zoon \ a n Anoesapati. had hij zich vervolgens zelfde regentstitel verschaft In 1222 achtte Ken Angrok zijn aanhang ondei de ge\luciite Kcdiiiancn groot genoeg om een openlijke opstand tegen zijn leenheer te wagen Bij het beslissende treffen. ca 12 km ten noorden van het huidige Malang Ondanks het feit dat het hof van Singosan niet aan de kust lag. w o r d e n de helden bijvoorbeeld gevolgd door dienaren en clowns. Kertanegara. met uitbeeldingen van de oudjavaanse Tantri-sagen van de Pandawa's en Koravva's. waarin e e n v o u d en h a r m o n i e v o o r o p stonden Tegelijkertijd echter is de versiering rijker geworden en zijn de beelden en reliëfs naturalistischer van aard. Bangkok en Berlijn Desondanks is een bezciek j. maar m de vroege ndc" eeuw werden de lollen omgedraaid door van de vorst in nauwe samenhang stond met de magisch-godsdienstige De drie resterende grotere tempels in de buurt van Malang. leden de vorstelijke troepen een zware nedeilaag Na consolidatie \aii zijn macht het Ken Angiok als k o n m g l^adjasa een nieuwe kraton bouwen te Koetaiacija. vermoedelijk hebben er oorspronkelijk vijf g e b o u w e n gestaan Volgens het volksgeloof lag op deze plaats ook de kraton van Kertanegara Volgens deze opvatting zouden de twee bekende stenen beelden. 'Hij die alles omver werpt' Deze opstandige vazal van Kedin veisloeg in 1222 zijn leenheer Kertadjaja en kwam daarmee m het bezit van zowel Djanggala als Kediri O n d e r de vorstennaam Radjasa vestigde hij nadien zijn hof in Singosan. moet gelegen hebben 111 de buurt van Malang. zowel d o o r de l'ji. tiat later zou worden hernoemd totj.irMon. \liichtten in^^ het begin van de n d e eeuw veel ondeidanen van de laatste koning van KediiiI uit het kernland van dit rijk naar de streek van Toemapel bij Malang De o n t e vreden s t e m m i n g o n d e r deze uitwijkelingen werd handig uitgebuit d o o r de^.ikcruganu een verheven gedicht \c5or de vorst Hajani Woeroek van Modjopahit. een zocin \ a n Ken Dedes. stichtte de laatste omstreeks 127^ een nederzetting tussen de Kali Mas en de Kali Pegirian. nog m hetzelfde jaar. plaatselijke regent Ken Angrok. h o o g t e p u n t e n van de hindoejavaanse kunst. Ken Dedes. ontbreken cie versieringen op het onderste deel van de tempel. Singosan voltrok zich een proces van vermenging van Javaanse. stamde echtei niet af van zulke immi^ granten. wat erop zou kunnen duiden dat de bouwers niet de tijd werd gegund het werk te voltooien Het bekende zwaitstenen beeld van Kertanegara als mediterende Boeddha.ig. het 'Boek der Koningen'. die zo 111 [248 de troon besteeg Na diens overlijden. eindigde het bestaan van het iijk van Singosan even gewelddadig als het 70jaar eerder was begonnen Zijn zoon Widjaja zou de hindoejavaanse hoftraciitie korte tijd later voortzetten als stichtei van het grote rijk van Modjopahit.m seksuele gemeenschap een rol speelden Het belang van Singosan wordt met alleen bepaald dooi de wcieldlijke macht \aii het ii)k. terwijl de tweede bron dezelfde Kertanegaia ziet als een heilige en asceet.en Midden-Java heerste Na diens dood 111 1049 weid het n]k ondei zijn twee zoons verdeeld in een westelijk vorstendom Kediii en een oostelijkei deelnjk Djanggala Het eentium van dit laatste. een natuurlijke dood zou sterven 1^ Buiten cieze lijst van moi^rden en opvolging is er ovei de eerste tientallen jaren van het rijk van Singosan weinig bekend O v e r de daden van de laatste koning. die regeerde als koning Wisjnoewardhana (i24.ilangse Ken Angrok. vrij van alle passie N u is de N. Tjaiidi Djago en Tjandi Kidal. tonen m hun ontwerpen de iiieuw e ontwikkeling in de Javaanse kunst Enerzijds volgde men de klassieke hindoejavaanse voorbeelden.\ o o i het einde \aii de eeuw^ werd de kraton alweer verwoest .en bloedig Radjasa werd 111 1227 al \ e r m o o i dI dooi Anoesapati.ii. bi) wijze \ a n uitzondering. 12 km noordelijk van het tegenwoordige Malang De geschiedenis van het rijk van Singosan is kort . maar de schuld op een ander weten te schuiven Door nadien de w e d u w e van de regent. ciat tijdens de regering van Kertanegara zijn maximale uitbreiding ^ had en toen naast grote delen van Java en Bah ook kustgebieden van het huidi. waarvan de bouw werd begonnen na de dood van koning Kertanegara 111 1292. hindoeïstische en boeddhistische cultuurelementen. waarvan de gelijknamige hoofdstad echter op 60 km ten zuidwesten van Soerabaja werd gesticht ver buiten het M. een nazaat van.ii.^ opvolgers Wisjnoewardhana en Kertanegaia verzekerden zich van de steun van zowel de boeddhistische als de hindoeïstische geestelijkheid. die MO meter westelijk van de tempel staan.u. zoals het toen nog heette. zodat een negatief ooi deel nauwelijks kan w 01 den \ ei wacht Mogelijk heeft het opmerkelijke verschil 111 waardering echter ook te maken. die na een opstand d o o r Kertanegara met de grond werd gelijk gemaakt. ze erkenden de rechten van beide godsdiensten en boden de dienaren daarvan een iovaal bestaan Die steun was zeei belangrijk in een maatschappij waarin de weieldliike positie Oost. die van Singosan en. dat de Oostjavaanse hindoekuiist uiteindelijk een veel meer Javaans karakter verleende dan de oudere Middenjavaanse Voor de 13de eeuw hadden nakomelingen \aii hindoe-immigranten uit VoorIndié de hoogste klassen in de Javaanse maatschappij gedomineerd De stichter \aii het rijk VAn Singosan. die het m het geheim reeds enige tijd had voorzien op de vorstelijke troon Deze had eerdei de regent \ a n Toemapel \ e r n i o o i dI. v e i m o o i d dooi de opstandige regent Djajakatw ang van Kediii. is minder ver van Singosan terecht gekomen Het werd pas in de vonge eeuw naar Soerabaja overgebiaeht. speelde het rijk m de verdeie loop van de i ^de eeuw een steeds belangiijkei rol 111 de oveizeese . waarvan de b o u w begon in 1268 na de dood van koning Wisjnoewardhana.6s ontstane hofdicht Nagarakcnngsnu De eerste kroniek omschrijft de koning als een dionkaaid die aan zijn lusten te gronde ging. m de slag bij (ïanter. de wachters zijn geweest bij de aloon-aloon die de toegang tot het paleis bewaakten Veel van de beelclen van de Tjandi Djago en Tjandi Singosan.^ met een interpretatie van de riten van het toentertijd aan het Singosansche hofjbeleden taiitrische boeddhisme.S-i26S) en. figuren die doen denken aan populaire hedendaagse wajangfiguren als Semar en Petroek De grens tussen boeddhisme en hindoeisme was m het rijk van Singosan met altijd duidelijk. te h u w e n . de Boeddha en de bodhisattva's verpersoonlijkten evenzeer het goddelijke en magische als Shiva (Qiwa) en de andcie flguien uit het h i n d o e p a n t h e o n Het was ook normaal dat de as van de k o n i n g e n werd bijgezet in zowel een hindoeïstische als een boeddhistische tempel Z o w e r d de as van Wisjnoewardhana verdeeld over twee tempels en bijgezet als Shiva bij de Tjandi Mleri m het Blitarse. en als Boeddha Amoghapasa bij Djago (of. is meer overgeleverd. 'Dikke Jongen".du de tempels n o g zeer de moeite waard. betei bekend onder de volksnaam Djoko Dolog. bevinden zich nu 111 Jakarta. welke zou uitgioeien tot de stad Soerabaja Met de dood van Keitanegaia in 1292. het vioegere Kroesenpaik Soerabaja is 111 ieder geval een plaats waarmee Kertanegara een band had Nadat zijn vader Wisjnoewardhana al een haven m cie Brantasdelta had aangelegd.

Hoe het ook zij. onder de heuvel waar nu de Chinese begraafplaats is. Kertanegara's schoonzoon en troonopvolger Widjaja. het rond Palembang gecentreerde njk van Sriwidjaja (of Melajoe. 'Vernielde Stad'. onder sultan Terenggono (1S21-1546). verwoestingen en hongersnoden. had zich later m naam onderworpen aan de nieuwe heerser. Zuid-Borneo. maar wachtte m het geheim op een kans om zelf alsnog aan de macht te komen. beschermd tegen invallen uit het noordelijke kustgebied door een reeks van versterkingen. hi 153 i begon met de onderwerping van Soerabaja de expansie van Demak in de Oosthoek. in apnl 1293. die zich toen overigens ook al uitstiekte over een deel van het Maleise schiereiland. de eerste die met zekerheid gelocaliseerd kan worden m het centrum van de huidige stad Een aantal meditatiegrotten in de oever van de Brantas. op de plaats waar later de Chinese graven bij Koetoredjo zouden komen Op het vlakke terrein ten westen van deze vesting. een gedeelte van de Soendalanden. Gedurende de eerste tientallen jaren van de Nederlandse aanwezigheid op Java was het compagmesbeleid met gericht geweest op het veiwerven van territoriaal bezit op het eiland. Specerijen uit de Molukken werden m toenemende mate via Oost-Java verhandeld naar westelijker streken. In het genoemde jaar landde een grote expeditionaire macht uit Singosari m het kerngebied van Melajoe m Zuidoost-Sumatra. speelde een rol Deze laatstgenoemde factor leidde er m de tweede helft van de 15de eeuw toe. Mataram. Madoera en de Molukken. met ver van het tegenwoordige Modjokerto.en Midden-Java en de buureilanden Madoera en Bah Na de dood van Hajam Woeroek raakte het rijk in verval door opvolgmgskwesties en de daarmee gepaard gaande binnenlandse oorlogen. ontwikkelde zich omstreeks 1400 een nederzetting. dat v\il zeggen in zekere mate schatplichtig en onderworpen aan door Modjopahit opgelegde handelsvoorwaarden Rechtstreekse bestuursmacht had Modjopahit evenwel alleen in Oost. negen jaar van strijd later erkende het oudere rijk formeel Kertanegara's opperheerschappij. dat omstreeks 151 s reeds de gehele noordkust van Midden-Java beheerste en kort na Voor Malang bleef de neergang \an het machtige Modjopahit niet zonder gevolgen Door de verlegging van de rijkshoofdstad uit Singosari naar de benedenloop van de Brantas en de steeds toenemende concentratie op de zeehandel. onder invloed van de gelijktijdige opkomst van de stad Malakka op het Maleise schiereiland.Portugese verwijzingen zouden zich in de regio Malang enkele hindoe-rijkjes hebben kunnen handhaven. aangevoerd door een armada van bijna 1000 jonken. maar op vertrouwd terrein opererende legerscharen moest de invasiemacht zich na enkele weken uit Kedin terugtrekken naar de havenplaats Soerabaja. Zo kwam het begin 1293 tot een grote strafexpeditie tegen Oost-Java door een Chinese invasiemacht van ca 20. die aanvankelijk naar Madoera was uitgeweken. Chinese bronnen uit het laatst van de 13 de eeuw noemen Singosan dan ook met zonder reden als een der rijkste en machtigste staten m heel Azië. ook verantwoordelijk was voor de definitieve ondergang van Modjopahit. Madoera. Dit Modjopahit gaf zijn naam aan het laatste en tevens machtigste van de hindoejavaanse rijken. dat eindigde m een verpletterende nederlaag voor de Chinese partij Het jaar na zijn overwinning stichtte Widjaja. heel Oost. dat overigens nauwelijks meer dan nominaal was. Het bekendste daarvan was Senggoeroeh of Soepit Oerang. keerde de laatste zich echter onverhoeds tegen zijn Chinese bondgenoten Onder voortdurende aanvallen van Widjaja's kleinere. Onder het latere Mataramse gezag. dateert hoogstwaarschijnlijk uit dezelfde periode. zoals het in de laatste eeuw van zijn bestaan werd genoemd) onvermijdelijk werd De grote confrontatie volgde uiteindelijk in 1275 en volgende jaren onder koning Kertanegara (1268-1292). de laatste en machtigste vorst van Singosari. Na de succesvolle voltooiing van deze veldtocht en installatie van Widjaja als vorst.handel in Zuidoost-Azic. Uit deze penode stamt de oude naam Koeto Bedah. raakte het gebied in de loop van de 17de eeuw mede als gevolg daarvan steeds meer ontvolkt en verwilderd.en Midden-Java. Deze trof evenwel met meer Kertanegara als regerend vorst aan.000 man. hoewel dit economisch waarschi]nlijk geen grote nadelige consecjuenties had De ligging in het binnenland had wel tot gevolg dat de islam er aanvankelijk minder invloed kreeg en het hindoeïsme zich relatief lang kon handhaven Volgens de plaatselijke overlevering en . Modjopahit Van Koeto Bedah tot Malang. die het oude kernri|k uiteindelijk economisch en militair overvleugelden Als belangnjkste profileerde zich aanvankelijk het sultanaat van Demak. vol- 10 . Tussen hem en de binnenvallende Chinezen kwam het dan ook snel tot een bondgenootschap. en van daar via het Tenggergebergte en de Smeroe terug naar de Indische Oceaan. had weten te handhaven. die in 1619 m Batavia haar hoofdkwartier 111 Azié had gevestigd. nu de Chinese wijk. waarbij echter eerder aan aarden wallen en paggers gedacht moet worden dan aan duurzame stenen constructies. De üostjavaanse vorst achtte zich tegen die tijd echter sterk genoeg om deze vordering af te wijzen en durfde het volgens Chinese bronnen zelfs aan. Ook de toenemende macht van een aantal inmiddels tot de islam bekeerde handelssteden langs de noordkust van Java. Bah. waai ZRII m de val \an Modjopahit m 1527 een klem hindoeïstisch vorstendom. was Malang na de 13de eeuw wat buiten het centrum van het rijk geraakt. dat gelegen was nabij het huidige Kepandjen Een van de heersers m het gebied was Rongga Pemiana. er zijn in latere tijd althans geen concrete aanwijzingen voor gevonden Wel is het goed mogelijk dat o\er koitere afstanden lineaiie verdedigingswerken aangelegd waren. 1520. Bah. refererend aan de uiteindelijke inname en verwoesting van Malang door Pangeran Tranggana in waarschijnlijk 1533 De onderwerping aan Demak en vooral de langdurige woelingen na sultan Trenggono's dood m 1546 luidden een periode van gestage economische achteruitgang in. Dit jonge subcentrum van het ovengens tanende Modjopahit moet met het omnngende gebied omstreeks 1450 een welvarende en volknjke regio hebben gevormd. Beginnende invloed van de l'OC Pas omstreeks 1700 kwam het Malangse weei enigszins 111 de belangstelling van de buitenwereld. de daarna volgende strijd om de hegemonie over Java werd eerst drie decennia later beslecht m het voordeel van een nieuw Middenjavaans njk. waarmee op langere termijn een (. al gold Malang met het overige Brantasdal toen inmiddels wel als Demakse bezitting en moet worden aangenomen dat de algehele islamisering van deze gebieden in volle gang was. 1400-1767 In 1289 zond de Chinese keizer Koeblai Khan een gezantschap naar Singosari. in de jaren na 1530 bleek Malang met het overige Brantasgebied met in staat effectief weerstand te bieden aan de Demakse expansie in OostJava. dat in de kustprovincies van Modjopahit vrijwel zelfstandige islamitische vorstendommen tot ontwikkeling konden komen. dat in de volgende eeuw ondei koning Hajam Woeroek (1350-1389) en diens befaamde rijksbestuurder Gadjah Mada het toppunt van zijn macht en aanzien beleefde. dat m ruil voor Widjaja's erkenning van Koeblai Khan als opperste heerser voorzag m een gezamenlijke campagne tegen Djajakatwang en diens hoofdstad Kedin. die bij het tegenwoordige Malang een versterking in een bocht van de Brantas bouwde. bij Soerabaja. een nieuwe hofstad aan de benedenloop van de Braiitas. voorheen regent van Kedin. ca.onflict met de tot dan toe dominerende handelsnatie m de Archipel. vooral doordat de regio naam kreeg als schuilplaats voor rebellen. Sinds het begin van de 17de eeuw was de noordkust van Java geleidelijk aan onder invloed gekomen van de Verenigde Oostindische Compagnie. De volkslegende spreekt in dit verband zelfs van een doorlopende muur van de zuidkust via de Kawi naar Porong. In werkelijkheid heeft zo'n 'Javaanse Muur' ongetwijfeld niet bestaan. de boodschapper met 'verminkt gelaat' terug te zenden Of het alleen ging om gezichtsverlies of een daadwerkelijk \crmmkt gelaat is niet duidelijk. maar de Khan kon een zo grove belediging vanzelfspiekend niet laten passeren. Baiida en de Molukken onderhorig aan Modjopahit.summiere . onder de vorstennaam Kertaradjasa. Blambangan. maar de usurpator Djajakatwang. met de opdracht van Kertanegara erkenning van het keizerlijke oppergezag over Java en het daarbij behorende schattingsrecht te eisen. Bij Terenggono's dood in 1546 was de verovering van Oost-Java echter nog altijd niet voltooid. dat aansluitend tot het eind van de lóde eeuw \rijwel het gehele vroegere territorium van Modjopahit op Java aan zith zou weten te onderwerpen. Buiten Java waren toen Sumatra. Na 1546 verviel op zijn beurt het sultanaat van Demak tot chaos. die het jaar tevoren kans had gezien Singosari te overrompelen en zijn leenheer ter dood te brengen. een deel van het Maleise schiereiland. Daar kwam het eind mei 1293 ten slotte tot een beslissend treffen.

waarbij toenemend ook de Malangse regio betrokken zou raken. Troenodjojo ot Taroena Djaja Een reeks klinkende overwinningen van de Madoerezen op de veel grotere legermacht van de soesoehoenan bracht Amangkoerat 1 begin 1677 onverwacht zo in het nauw. waaibij bloedverwanten werden benoemd tot regenten van Malang. Japara. grof\veg het gebied tussen Malang en de latere Vorstenlanden van Solo en Djokjakarta. bijgenaamd Soenan Mas Toen Soeropati tijdens de daarop volgende Eerste Javaanse Successie-oorlog de door Batavia gepousseerde nieuwe vorst in Kartasoera. toen Troenodjojo's strijders ook deze innamen en plunderden. was het ook weer Malang waar de verslagen rebellen zich terugtrokken Formeel stond de streek dan wel onder het gezag van Mataram. Sidajoe en Toeban. begreep de Mataramse vorst dat Soeropati beter met aan het hof kon worden gehandhaafd Op de Baliër werd dan ook sterke aandrang uitgeoefend om uit te wijken naar een gebied dat verder weg lag van de VOC-machtscentra. de soesoehoenan Amangkoerat 1 (1645-1677). Seniarang en Soerabaja. Door zijn huwelijk met een Bahsche prinses voelde hij zich in de rug gedekt door het grotere. Toen het vorstelijke gezag. waar de soesoehoenan hem hartelijk ontving. in de vanwege de 'ontwijding' van Kerta nieuw gebouwde hofstad Kartasoera. bleef met een kleine schare volgelingen in het Malangse rondzwerven De opeenvolgende pogingen om de streek met militaire middelen toch onder het gezag van Mataram te knjgen. m 1743 dankzij de steun van de voc opnieuw ternauwernood een opstand had overleefd. die na zijn vnjlating in dienst was getreden van de VOC. Panaroekan en Djember In Malang was dit de Temanggoeng Wiro Mantn. een kleinzoon van Soeropati. tot de kosten van de oorlog aan Batavia vergoed zouden zijn. voorlopig in onderpand. Door een verstandige iiuwelijkspohtiek verstevigde hij te zelfder tijd zijn banden met het rijk van Blambangan in het uiterste oosten van Java. Voor de Compagnie was dit onacceptabel. waarna de VOC de successie verhinderde van de weinig compagniesgezinde troonopvolger Amangkoerat III. maai 111 feite had de soesoehoenan er niets in te brengen. terwijl de Javaanse njstexport voortaan uitsluitend naar Batavia zou gaan. Onderweg naar veiliger compagniesgebied in West-Java kwam de bejaarde vorst bij Chenbon te overlijden. in zijn waardigheid was hersteld. Deze situatie veranderde drastisch toen in 1676 het bewind van de Mataramse vorst. terwijl de Mataramse overzeese handel in steeds sterkere mate onderworpen werd aan de monopoliebepalmgen van de ter zee oppermachtige Compagnie. ernstig bedreigd werd door het optreden van een opstandige Madoerese vazal. Na een nederlaag weken deze vervolgens uit naar het ontoegankelijke bergland van Malang In 1713 kwamen de zonen van Soeropati opnieuw in opstand tegen het gezag van Mataram Hoewel de soesoehoenan deze uitbarsting m 1714 wist te bedwingen. op zijn sterfbed gaf hij zijn zoon en opvolger Amangkoerat II opdracht. Pakoeboewono I. dit keer met de zonen van Soeropati. het bijstandsverdrag met Batavia te hernieuwen Het duurde daarna nog tot eind 1679 voor de opstand met Nederlandse hulp daadwerkehjk kon worden bedwongen en zelfs nog eenjaar langer eer de soesoehoenan. was dat voor de Compagme aanleiding om de rebel in zijn thuisland oostelijk van Soerabaja met militaire middelen uit de weg te ruimen en tevens haar positie daar te versterken In oktober 1706 werd Soeropati's voornaamste sterkte Bangil veroverd. dat hij Amangkoerat 11 voorstelde. 111 de weg liggen staan werd met de instelling van handelsloges of factonjen m een beperkt aantal havenplaatsen langs de Javaanse noordkust. Eerste en Tweede Javaanse Successie-oorlog Deze feitelijke onderworpenheid van Mataram aan de Compagnie was in de decennia na 1680 mede aanleiding voor een lange reeks van gecompliceerde conflicten. De eerste fase in deze expansie. naar aanleiding van de voortdurende problemen met het gebied. evenals Semarang en ommelanden in Midden-Java. de regent van Malang ooit een 'dwarshgger' hebben genoemd Volgens de overlevering heeft de vestiging aan de Brantas aan deze vorstelijke gemoedsuitbarsting haar naam te danken Malang betekent namelijk dwars. Aan de hulp van de Compagnie waieii \oor de soesoehoenan 111 dit geval zeer verstrekkende voonvaarden verbonden Per verdrag \ an 11 november 1743 kreeg de VOC zeggenschap over de kustlanden van Midden-Java en over alle Mataramse gebieden oostelijk van de meridiaan van Pasoeroean In dat laatste gebied was 11 . terwijl het hindoerijk van Balambangan aanspraak maakte op Pasoeroean De ontevreden regenten van de oostelijke Mantjanegara. tot een modus Vivendi gekomen waarbij beide partijen zich goeddeels afzijdig van eikaars aangelegenheden hielden. was echter aanzienlijk. werd op dit \ o o i stel met ingegaan. onder de naam van Raden Adipati Wira Negara Al spoedig was zijn positie daar zo sterk dat hij de tcicto als onafhankelijk vorst kon heersen van Bangil tot Panaroekan. Batavia was voor de levenng van rijst. dat de vorst zich genoodzaakt zag de Compagnie 0111 militaire bijstand te verzoeken. ondermeer Soerabaja. net als het buureiland nog hindoeïstische rijk van Balambangan Naai verluidt zou de soesoehoenan. Tegelijkertijd echter ontwikkelde zich een toenemende wederzijdse afliankelijkheid op economisch gebied. Troenodjojo zelf werd in december 1679 gevangengenomen en door Amangkoerat II persoonlijk geëxecuteerd. Tack werd echter in 1686 te Kartasoera vermoord. waarschijnlijk met medeweten van de soesoehoenan.bergachtige en lege gebied aan de bovenloop van de Brantas. maar het verzet was daarmee nog met gebroken In 1707 moesten voc-troepen onder commandant De Wilde nogmaals slag levei en 111 de vlakte van Sangiri bij Pasoeroean. In de praktijk betekende dit de instelling van volledige compagniescontrole over alle Mataramse overzeese handel en daarmee de totale economische afhankelijkheid van het Javaanse rijk. Na een conflict met zijn meerderen was hij in 1684 gedeserteerd en had hij met een bende de Preanger onvedig gemaakt. sloten zich bij het verzet aan. ging de macht \an Mataram vooral verloren door interne oorlogen en opvolgingskwesties De voc bemoeide zich met van harte met de talrijke conflicten. met wilde erkennen en de gevluchte Soenan Mas gastvnjheid verleende. hadden nadien weinig succes. Later in hetzelfde jaar moest de Mataramse heerser zelfs overhaast zijn hofstad Kerta ontvluchten. Omgekeerd werd de Compagnie algehele vnjdom van tolheffing in Mataram verleend. haar commerciële belangen waren het best gediend met stabiliteit en rust op Java. bleef het verzet van het kustgebied tegen Mataram voortsmeulen In 1718 stond de Oosthoek weer m vuur en vlam De regent van Soerabaja bedreigde Gresik. Met de Mataramse heersers was men na de mislukte belegeringen van Batavia door de legers van sultan Agoeng. In het beboste en dunbevolkte gebied wist Raden Brahim steeds onafhankelijk te blijven van zowel Mataram als van de inmiddels stevig aan de kust gevestigde voc. Soeropati begon zijn regering dus m Pasoeroean. In 1703 overleed Amangkoerat II. De prijs die de Mataramse vorst voor deze genoegdoening moest betalen. zodat gouveineur-generaal Camphuis een missie onder leiding van majoor Tack naar Mataram zond om de uidevering van de rebel te vragen. week hij met zijn volgelingen uit naar Kartasoera. zoals in Bantam. bij gelegenheid zelfs tot in de Bataviase ommelanden Toen het later uit Batavia tot genchte tegenactie kwam. Bovendien behielden de Nederlanders alle andere Mataramse havens. vanzelfsprekend wel onder handhaving van de eerder afgedwongen monopolierechten Waar ze echter handelend optrad. werd gevormd door de verwikkelingen rond het optreden van de rebellenleider Soeropati en de Eerste Javaanse Successie-oorlog Soeropati was een Bahsche slaaf te Batavia. Socropati. evenals twee zoons en een oom van de 111 1719 op de troon gekomen nieuwe soesoehoenan Amangkoerat IV Uiteindelijk konden de vorst en de VOC samen de opstand bedwingen en weken de rebellerende zonen uit naar het onherbergzame Malangse In 1723 eindigde deze Tweede Javaanse Successie-oorlog met de overgave van de overlevende opstandelingenleiders. hout en andere primaire landsprodukten geheel aangewezen op Mataram. namelijk de streek van Pasoeroean en Loemadjang Op doorreis daarheen toe vertoefde Soeropati een week in het gebied van Malang Hij achtte de regio zodanig strategisch gelegen en goed te verdedigen. in de loop waarvan de VOC stapsgewijs haar politieke. in ruil voor de verleende steun verkreeg de Compagnie aanzienlijke gebieden in de Preanger en overig West-Java in eigendom. hetgeen tot gevolg had dat de verhouding tussen Mataram en de 'Edele Compagnie' grondig was verstoord Hoewel Batavia op dat moment met bij machte was om tegen Kartasoera op te trekken. die daarop eveneens werden verbannen naar Cevlon Alleen Raden Brahim. de vorst hier te vertegenwoordigen als vazal Omdat de soesoehoenan ecjitei een kustvestigmg van groter belang achtte dan het De voc-expeditie naar Malang Evenals in het geval van het rijk \an Modjopahit. Soenan Mas gaf zich over en werd verbannen naar Ceylon Soeropati zelf vond de dood. Het Malangse werd in de eerste helft van de i8de eeuw meer en meer een toevluchtsoord voor opstandelingen tegen de vorsten van Mataram. gebruikte ze haar acties om de positie in het binnenland te versterken. economische en territoriale macht over het resterende Mataramse gebied kon vestigen. ditmaal van Pakoeboewono II. m 162S en 1629.

Vulkaanuitbarstingen worden op Java vaak gezien als een teken van hogerhand dat er belangrijke gebeurtenissen op komst zijn. alsnog tot daden over te gaan. Uit deze laatste streek werd Soeropati's nazaat Karta Negara verdreven naar de bergstreken van Malang. hi de Oosthoek bestond nog altijd het rijk van Balambangan. Deze kleinzoon van Soeropati weigerde uiteraard ook het oppergezag van de VOC te erkennen. werd deze verwachting in het Malangse volledig bewaarheid. Op 2 september 1767 wonnen deze troepen onder zware verliezen de slag bij Goeboegklakah. terwijl in Loemadjang en Malang afstammelingen van Soeropati de scepter zwaaiden.evenwel tot geruime tijd nadien van werkelijk gezag geen sprake. Na de regentijd werd in 1768 de achtervolging ingezet op Singosari en Malajoe Koesoema. Door het steeds agressievere optreden van Balambangan kwam bovendien de rijstc-xport naar het VOCgebied in gevaar. Karta Negara kwam bij deze strijd om. Karta Negara en Malajoe Koesomo . en namen kort daarna Malang in. Onder deze omstandigheden werd de Compagnie er uiteindelijk toe aangezet.Singosari. De eerste werd gevangen genomen en later verbannen. in 1757. Men sprak over Malang als van een 'pestig nest. hadden de Nederlanders bovendien de handen te vol in Midden-Java om zich in ernst met het achterland van Pasoeroean bezig te houden. Voor het jaar 1767. Hoewel er af en toe rooftochten uit Malang en Ngantang plaats vonden in de Mantjanegara en in de districten Bangil en Pasoeroean. Voor de vertegenwoordiger van de Compagnie te Pasoerocan waren dergelijke rebellen in het achterland wel lastig. een pangeran Smgosari. doordat de Britse East India Company via het hindoerijk Balambangan het opium-monopolie van de VOC bleek te kunnen ontduiken. De gezamenlijke aanwezigheid van drie opstandige charismatische leiders . Adipati Malajoe Koesoemo. maar niet echt gevaarlijk. Deze onverschilligheid verdween echter snel toen halverwege de jaren zestig de Compagnie zich in deze regio onverwacht m haar commerciële belangen geschaad zag. Begin maart begonnen compagniestroepen aan de veldtocht tegen Balambangan en Loemadjang. De wegen naar Ngantang en Soerabaja werden bezet. een detachement onder Gondelag rukte van Pasoeroean rechtstreeks naar Malang op.'. toen de Bromo tot een verwoestende eruptie kwam. 7) .' Tot het einde van de Derde Javaanse Successie-oorlog. In de bovenlanden van Malang hield zich bovendien nog een andere Mataramse uitwijkeling op. Als aanleiding diende de vaststelling dat 'vanuit het schuilnest Malang Soerabaja al enige malen was verontrust'. Inmiddels was de regent van Malang. op de zuidwesthelling van de Smeroe. waar hij met een aantal volgelingen door zijn regentelijke verwanten werd opgenomen.zou Malang nadien voor de Compagnie tot een permanente haard van onrust hebben gemaakt. De geschiedenis van Nederlands Malang was begonnen. te machtigen ook tegen dit laatste bolwerk van het 'Soeropatische gebroed' op te trekken. bij zijn overlijden in 1763 opgevolgd door zijn jongste broer. Wira Negara.?i. kwam het nadien ook onder de gouverneurs-generaal Mossel (1750-1761) en Van der Parra (1761-1775) aanvankelijk nog met tot een militaire expeditie naar de binnenlanden. Malajoe Koesoema werd na een lange jacht aan de zuidkust van Java gedood. Johannes Vos. . omdat de belangen in het gebied niet groot waren. terwijl de hoofdmacht onder Caspar Lodewijk Troponegro om de Smeroe heen trok om de vlakte van het zuiden uit binnen te vallen. riia (bijschrift zie p. reden voor Van der Parra om ten slotte zijn gouverneur van Java's Noordoostkust. waarvan de hoofdplaatsen in de loop van de volgende maanden werden bezet.

het vervoer van goederen naar de kust. de bronnen spreken elkaar tegen. ofschoon er hier en daar ook wel eenige djati-. moest jaarlijks 8y 1/2 rijksdaalder aan 'tjatjas-gelden' opbrengen. Soero Adi Widjojo De ondergang van de VOC in 1799 en de snelle staatkundige veranderingen nadien. met aangrenzend woongelegenheid voor het Europese personeel Deze eerste aanleg volgde daamiee al een karaktenstiek koloniaal patroon m de stedebouw m plaats van de bestaande nederzetting als uitgangspunt te nemen. die Malang met de overige vroegere compagniesbezittingen op Java tot i8ii achtereenvolgens onder bestuur van de Bataafsche Republiek. waarvooi men niet beieid was veel geld uit te geven In de due Oosthoek-foitjes van Malang. Verder ging men langs slechte wegen. die voornamelijk woonden iii de Javaanse ncdeizetting op de rechteroever. doch hij was verschoond \an de leverantie van 10 kojangs rijst ' In 1794 werd Karto Negoro uiteindelijk ontslagen vanwege 'omeischilligheid". djagoeng. een zindelijk uitziende Inlandsche negon}. het Koninkrijk Holland en het Franse Keizerrijk stelden. zodat de regent van Bangil tot het einde van het Britse tussenbewind inheems bestuurder van Malang bleef Pas bi) de restauratie van het Nederlandse bewind na 1816 werd ter plaatse opnieuw een zelfstandig regentschap ingesteld. met als eerste bestuurder Raden Temenggoeng Notoadimngrat I.. Raden Temenggoeng Karto Negoro. maar nu ze er 111 de lange nasleep van dit grote conflict eenmaal gevestigd was geraakt. gold een van haar prioriteiten vanzelfsprekend de duuizame beveiliging van de nieuwe bezittingen. waaruit de inwoners hun bestaan vonden. njst en andere aardvmchten. gemoeti-.. zodat het gemakkelijk te verdedigen was en men geen problemen had met overstromingen van de Brantas De iivier vormde een natuurlijke barrière tussen de mogelijk vijandige Javaanse nederzetting en het fort. brachten in dit gebrek aan waardenng geen noemenswaardige verandering. een familielid van de compagniesgetrouwe regent van Soerabaja benoemd. vrijwel autonoom als deze zich in deze afgelegen plaats kon opstellen. Verdere ontwikkeling van het economisch potentieel werd lange tijd gehinderd door de ontoegankelijkheid van het gebied. ten zuiden van wat later de Spoorstraat zou gaan heten De woonwijk die daar vervolgens ontstond. het ziekenhuis op Tjelaket is gekomen De locatie was zorgvuldig gekozen. Rcj^eiitscliap Malau<^ Kort na de definitieve vestiging van het compagniesgezag in het binnenland \ an Oost-Java werd Malang met omringende regio verheven tot een der nieuwe VOC-regentschappen in de Oosthoek Als eerste regent of 'temenggoeng' werd in 1772 of 1777. meerendeeh met alangalang en wilde rotten begroeid. katjangs en djarak.mimschoots binnen het bereik van het walgeschut lagen. 1820-1880 Gedurende een groot deel van de 19de eeuw werd de ontwikkeling van Ja\a in velerlei opzicht beheerst door het Cultuurstelsel Dit systeem. langs slechte wegen door dicht bebost. Langs de noordkust. die cchtci maai alleen dienden tot voeding van den planter. het terrein lag iets hoger. Voor het overige staan met betrekking tot de vcx -periode te Malang niet veel feitelijke gegevens beschikbaar Het plaatsje telde m het laatst van de i8c1e eeuw naar schatting een duizendtal inwoners. waarlangs in deze periode eveneens een aantal forten en fortjes tot stand kwam Een buitenpost in de bovenlanden Oost-Java bleet na de verovering nog lange tijd een gebied van ondergeschikt economisch belang voor de VOC Niettemin werd na de inname van Malang in 1767 besloten. Een 20ste-eeuwse transcriptie van een reisverslag uit het einde der voc-penode beschnjft de ongemakkelijke tocht naar Malang als volgt: 'Wanneer men toen v<m Pasoereoean naar Makng ging. glooiende terrein tussen de loge en de rivieroever was aangewezen als Europees kerkhof dat echter bij de bouw van het Militair Hospitaal in 1864 alweei geruimd werd Het vnjkomende puin weid toen gebruikt om het terrein vlak te maken en te verharden. met als gevolg dat tegenwoordig over de vroegste Europese Malangers nauwelijks meer iets bekend is. l^eze Raden Karto Negoro vestigde zijn ambtswoning op een daartoe aangewezen terrein op de rechteroever van de Brantas. bedoeld ter af\veer van Europese mededingers Landinwaarts ging de aandacht vooral uit naar beveiliging van de hoofdroute van Seniarang naar het Mataramse kernland en de nieuwe hofsteden Djokjakarta en Soerakarta. dichtbij de plaats waar later het Militair Hospitaal c.of driemaal per jaar een inspectiereis naar Malang ondernomen. daar de afvoer daarvan de kosten en de moeite niet zoude kunnen evenaren. bergachtig terrein bleef tot \er 111 de 19de eeuw een moeizame onderneming Daarnaast bleek de keuze van Raden Temenggoeng Karto Negoro als inheems bestuurder spoedig weinig dienstbaar aan de compagmesbelangen. Op dezelfde plaats werd de plaatselijke bestuurszetel van de Compagnie gevestigd.en straatnamen als Klodjen. Voor de Compagnie was het sinds de verdrijving van de rebellen een onbelangrijke buitenpost iii een dun bevolkt. in 1819.en Oost-Java in te trekken. genetri.en sonoboomen gevonden werden. dat de rijst aan de Oost Indische Compagnie eemg voordeel zoude kunnen aanbrengen. een term die indertijd gebruikt werd voor hoofden die met voldoende de zaken van de VOC_ behartigden Hoe weinig voordeel de Compagnie toen nog in Malang zag. (. Klocijen Lor. ondermeer iii Soerabaja en Pasoeroean. Het open. verrees in de loop van de latere i8de eeuw een reeks forten en kleinere versterkingen.V O C . En dit te minder. economisch nog nauwelijks interessant gebied geworden. dan moesc men eerst door een grootc vlakte gaan van ruim zeven uren gaans. tot men naderde aan Malang. koffie en mogeli]k ook ketoembar. De periode van het Cultuurstelsel. dat hij het regentschap graag aan de soesoehoehan van Solo afstond in ruil voor enkele districten aan de noordkust van Midden-Java. De regent stond weliswaar formeel onder gezag van de VOC-vestiging te Pasoeroean. richtte men een geheel nieuw centrum in. Ngantang en Loemadjang waren bijvoorbeeld m het totaal niet meer dan 64 soldaten gelegei d Als een der eerste Nederlanders ter plaatse wordt de opperkoopman Martmus Hof&nann genoemd. Door de inval van de Engelsen later in 1811 werd de overeenkomst echter nooit uitgevoerd. Ver\'olgens passeerde men tusschen de hooge bergen Aidjoeno en Tengger. terwijl de strategische bnig over de Brantas en de kruising van de wegen naar Soerabaja en Ngantang . Cultuurstelsel en planters: 1767-1914 D e Compagnie had voor de Derde Javaanse Successie-oorlog lang geaarzeld het binnenland van Midden.q. nadrukkelijk gescheiden van het inheemse plaatsje De toentertijd gangbare aanduiding voor een dergelijk lokaal bestuurscentrum. loge. Daarmee werd helaas ook een bron van historische gegevens vernietigd.) De regent van Malang. alwaar men m een schoone vallei een groote vlakte vond en velden met rijst. maar van daaruit werd niet meer dan twee. wiens werkzaamheid zich aan het eind van de i8de eeuw zal hebben beperkt tot het inkopen van relatief geringe hoeveelheden tabak. ca. met breede straten en beplant met zeer weelderige koSeboomen. het gebied van Djodipan en Kota Lama. . leefde in Malang voort m wijk. destijds de voornaamste produkten van het gebied. 111 1830 geïntroduceeid tijdens het gouverneui-geneiaalschap \an graatj van den Bosch (1S30- 13 . bleek wel uit het teit dat het gebied vervolgens zonder vergoeding tijdelijk overgedragen werd aan de regent van Bangil. Dit fort heeft gestaan op de linkeroever van de Brantas. heeft later de naam Temenggoeng behouden. Klodjen Kidoel en B(e)lakang Lodji. zijnde door den aanwas van het volk de opbrengst nog niet zoo groot. de nog m goede staat verkerende zerken benutte men voor de fundamenten van het ziekenhuis.later zouden deze de namen Tjelaket en Orti-Oro Dowo krijgen . ook hier een fortje te bouwen en een garnizoen van enkele tientallen soldaten te legeren. Gouverneur-generaal Daendels (1808-1811) hechtte althans in het laatste jaar van zijn bewind nog zo weinig waarde aan Malang.

A cm- Ifeï^ztdl

Profrl ob (Le LinieA.B

LMMMMË
-71

\
^•r

.^L-S

1/

ï

3

LT

-a a -^

y
^1

^öe/ac/Z//y^

A_

\\

ftt

B.

ir^

i,

ér~\

J\

n

è-—k.

g - -L

/

/

iiP\

(hij'iL liritt zic p.ig ; 7)

i833)> was m de eerste plaats gericht op verbetering van de Nederlandse staatsfinanciën. Deze verkeerden sinds het begin van de eeuw, als gevolg van de Napoleontische tijd en nasleep, maar ook door de overname door de staat van de nagelaten schulden der VOC , aanhoudend iii slechte toestand In recente jaren was
dit nog drastisch verergerd door de kosten van de Java-oorlog (iS2S-iiS3o)
Het Cultuurstelsel was gebaseerd op de idee van de Kroon als hoogste eigenaar
van de grond m Nedcrlands-Indië, zoals voorheen ook de VOC en het Britse intenmbewind waren uitgegaan van een dergelijk verondersteld bezitrecht. Landeigenaars waren in deze visie belastingplichtig aan de koning, waarbij de staat fungeert
als innende instantie. Van de Javanen kon in het algemeen geen contante betahng
worden verwacht Naar het voorbeeld van de eerdere, in aanleg feodale stelsels onder de Compagnie en de Britten, de 'verplichte leverantiën' en de Land Rent, bepaalde het Cultuurstelsel nu dat op Java de landbouwende bevolking een vijfde \ an
haar grond moest afstaan voor de verbouw van exportgewassen voor het Gouvernement, waarbij ook de verzorging van deze zogenoemde gouvernementscultures
ten laste kwam van de betrokken boeren
In de sawagebieden was men vaak verplicht om suikerriet te \eibou\\en, terwijl m de bergachtige streken, zoals het Malangse, door Batavia vooral kolTie werd
voorgeschreven. Elk grondbezittend huisgezin was verplicht een bepaald aantal
koffiestruiken te planten en te verzorgen, en uiteindelijk de bessen te oogsten.
Daar\'oor werd een plandoon uitbetaald, waar de belasting direct van werd ingehouden, zodat er in het algemeen te weinig overbleef om het systeem voor de
planters aantiekkehjk te doen zijn Degenen die met over eigen land beschikten,
dienden jaarlijks 60 dagen arbeid ter beschikking te stellen, terwijl daarnaast veelal
nog allerlei andere heiendiensten konden worden gevraagd In de praktijk betekende een en ander niet zelden, dat de plattelanders onvoldoende tijd en energie overhielden om in hun eigen onderhoud te voorzien Met name tijdens de periode van
de meest omvangrijke en adecjuate toepassing van het Cultuurstelsel, m de jaren
veertig en vijftig van de 19de eeuw, kwam het dan ook periodiek tot grote hongersnoden, vooral in de noordelijke delen van Midden-Java Voor de Nederlandse staatskas bleek het stelsel spoedig letterlijk een gouden greep. Al in 1S31 was
er een 'batig slot', terwijl tot de formele afschaffing in 1870 netto naar schatting
in totaal ca. 600 miljoen gulden uit de kolonie naar Nederland vloeiden.
Hoewel stnkt genomen het Cultuurstelsel als zodanig in 1819 nog met in werking was, valt er veel voor te zeggen om m het geval van Malang de periode
1819 tot 1879 als een geheel te behandelen In het eerstegenoemde jaar kreeg
het Gouvernement voor het eerst m ernst aandacht voor het plaatselijke bestuui
Een jaar na de hennstelhng van het regentschap vond in 1820 een uitgebreide
inventarisatie plaats van bevolking, gewassen en landbouw mogelijkheden m het
gebied De aanplant van koffie werd gestimuleerd en om meer invloed uit te oefenen op de dagelijkse gang van zaken te Malang, weid 111 1824 de eerste assistentresident benoemd, in de persoon van J.C. Hoffman Deze nam zijn intrek in het
kantoor aan de Aloon-Aloon, die twee jaar tevoren was aangelegd als resultaat
van de eerste rechtstieekse bemoeienis van gouvernementswege op het gebied
van de ruimtelijke ordening

Bci^iiiiicitdc i^roci; hcschiiii'uii^cii i'aii bezoekers
Batavia maakte dus pas in de jaren twintig seneus werk van een vertegenwoordiging in Malang. Hoofd van het 'plaatselijk bestuur' bleef echter de resident van
Pasoeroean, waaronder Malang ressorteerde. Verder was er natuurlijk de regent,
die een van de weinige stenen huizen bewoonde. Kennelijk genoot deze minder
inkomsten dan zijn collega's m Bangil en Pasoeroean, want volgens de latere resident Domis hadden de regenten van die suikerstreken bij hun ambtswoning allen
een fraai bewerkte pendopo, terwijl de regent in Malang het nog lang zonder zo'n
representatieve traditioneel-Javaanse ontvangsthal moest doen
In de halve eeuw die toen was verstreken sinds de vestiging van het Nederlandse gezag, was de hoofdnegorij van het regentschap in totaal bevolkingsaantal ruim verdubbeld. De Sucistiek van Java, in 1820 van gouvernementswege
samengesteld, vemieldt voor Malang 2305 Javaanse en 22 Europese inwoners. Onder de laatsten was slechts één vertegenwoordiger van het bestuur in Batavia, een
zekere heer Monnereau. Onder de overige Europeanen zullen ongetwijfeld enkele Indo-Europese nazaten van VDC-dienaren zijn geweest Er waren vier volwassen Europese vrouwen, zodat er waarschijnlijk ook vier gezinnen hebben gewoond, met daarnaast nog een vijftal vrijgezellen De vier gezinnen telden te-

zamen negen kinderen. Al met al maakte de Europese bevolking dus nog geen
1% uit van het totaal aantal inwoners Naast de Javaanse en de Europese bevolkingsgroepen woonden er dan nog vier - vermoedelijk Balische - slaven.
Opvallend is dat 111 de Statistiek voor Malang geen Chinese of Arabische inwoners worden aangegeven, hoewel hier - anders dan bijvoorbeeld in de Preanger voor hen geen restricties ten aanzien van permanente vestiging golden Kennelijk
was het plaatsje voor deze bevolkingsgroepen, die hun bestaan voornamelijk in de
handel hadden, toen nog met interessant In de hoofdplaats van het gewest, de
havenstad Pasoeroean aan de noordkust, woonden volgens dezelfde bron naast
294 Europeanen met minder dan 195 Chinezen en 457 Arabieren en andere
'Vreemde Oosterlingen' Ook Bangil kende m die jaren reeds een noemenswaardige Chinese en Arabische bevolking
Met de verdubbeling van de be\olking sinds 1767 was ook de bebouwing van
Malang geleidelijk aan uitgebreid, m het bijzonder naar het gebied ten westen van
Temenggoengan, Kidoel Dalam geheten, dat later de Chinese Kamp zou worden.
Dit deel van de stad werd naar oudjavaans gebruik aangelegd volgens een rechthoekig wegenplan Verder ontstond er vanaf de late i8de eeuw enige verspreide
bebouwing langs de Tjelaketweg vanaf het lateie Militair Hospitaal, langs Kajoetangan, Klodjen Kidoel en de Temenggoenganweg Omstreeks 1822 vond een
verdere uitbreiding plaats, opnieuw vooral in westelijke richting, waarbij ondermeer de Aloon-Aloon ontstond De als oudste bekend staande, op pag 17 afgebeelde plattegrond uit deze periode, 'Schetze van de Hoofd-Plaats Malang', laat
zien dat toen ten westen daarvan al de kampongs Kaoeman en Kidoel Passar bestonden Opmerkelijk is dat het genoemde rechthoekige stratenplan met precies
noord-zuid en oost-west gericht is, zoals 111 \eel oudere plaatsen op Java, maar
naar later gebruik in de igde-eeuwse Indische stedebouw reeds is georiënteerd
op de kiblat, de richting van Mekka. Waar in de 20ste eeuw de Oranjebuurt en
de Bergenbuurt zouden worden gebouwd, was toen nog dicht oerbos, waarin
zich ondermeer tijgers en bantengs ophielden Volgens de overlevering zou in
1830 zelfs een tijgerin haar jongen in de moskee hebben geworpen!
In 1827, dus ten tijde dat in Midden-Java de Java-oorlog (i82s-i83o) woedde,
werd H.J. Domis benoemd tot resident van Pasoeroean Deze erudiete gouvernementsdienaar onderscheidde zich van de grote meerderheid van zijn toenmalige
ambtgenoten door een diepgaande belangstelling voor de Javaanse geschiedenis
en cultuur, ondenverpen waarover hij regelmatig publiceerde Zo liet hij ondermeer nauwkeurige beschrijvingen van een aantal oudheden in Oost-Java na. terwijl het ook aan hem is te danken dat de beelden en andere antiquiteiten die in
de loop der jaren m de tuin van de assistent-residentswomng te Malang waren
verzameld, weer naar hun plaats van herkomst 111 Singosan werden teruggebracht
Over Malang zelf schreef hij in 1829 'De hoofdplaats is aan eenc bekoorlijke
nvier. de Brantas, gelegen Noordwaarts heeft men een blokhins en Pasangrahan.
Een groot vierkant plein, met een weringenboom m het midden, pnjkt met de
\\ oningen van den Regent, den Adsistent-Resideiit en van de Heeren Wiederhold
en Hofland De Regent doet echter thans een nieuw verblijf voor hem bouwen.
Zeer breede wegen doorsnijden de hoofdnegonj en daarbij behoorende kampongs,
welke m de laatste jaren merkelijk verbeterd zijn, zoodat men thans met rijtuig
naar Batoe kan komen, en gedeeltijk het zuidelijk Kepandiing en Gondanglegie
kan bezoeken.'
Uit zijn beschrijving valt op te maken, dat de betekenis van Malang sinds de
reis van Remwardt m 1821 was toegenomen. Donus bencht weliswaar dat er geen
arts ter plaatse was. maar spreekt ook over een opbloei van de pasar en, als noviteit, het bestaan van een Chinese Kamp Net als elders kregen ook in Malang de
Chinese kamp en de pasar een locatie in eikaars onmiddellijke nabijheid Dat de
komst van de eerste Chinezen naar Malang in de jaren twintig van de 19de eeuw
moet hebben plaats gevonden, is des te meer plausibel, daar 1825 algemeen wordt
genoemd als stichtingsdatum van de klenteng (Chinese tempel) Eng An Kiong.
Deze toeloop zal met vreemd geweest zijn aan de door Domis genoemde opbloei van de pasar, maar tegelijkertijd duidt een en ander ook op de aanwezigheid van een toenemend koopkrachtige bevolking. De al aangehaalde groei van
de koffiecultuur m de jaren na ca 1820 zal in dit \crband ongetwijfeld een sleutelrol hebben gespeeld.
Het groeiende belang \ an Malang kwam ook tot uiting 111 de bouw van een gevangenis aan de Aloon-Aloon, 111 1829, en van een pasanggrahan, die ten noorden van het hlokhuis \eirees Zulke onderkomens voor reizende ambtenaren het
het Gou\erneinent \anat de vroege )aren twintig \an de T9de eeuw o\ei heel

15

Java b o u w e n , althans in plaatsen van enige betekenis Niet-ambtenaren konden
eveneens gebruik maken van deze accommodatie, zij het uitsluitend met toestemming van de assistent-resident Van de Malangse pasanggralian zijn geen afbeeldingen nagelaten; de ligging was op een hoogte aan de oever van de Brantas
tegenover het fort, westelijk van de grote weg Tjelaket, waar later de Palmenlaan
zou worden aangelegd
Een van de gasten die m deze 'pasanggrahan Bi antes' verbleven was de bekende
natuuronderzoeker dr. Franz Wilhelm Junghuhn, die in september 1844 de streek
verkende. Hij beschreef het onderkomen als liggende 'op eene zacht rijzende hoogte, aan den linkeroever der kali Brantès, welke zich allengskens naar de noordzijde
verhcff, op eene gelijke hoogte ligt, zuidoostwaarts, eveneem aan den linkeroever
der beek, op den afyand van een boogschot daarvan verwijderd, een vierkant huis
met twee verdiepingen, welks okergele kleur met zwarte streepen het reeds m de
verte m het oog doet vallen; het /s niets minder dan de kaserne of Bèntèng, w eiker bezetting, bestaande uit een luitenant en twintig meestendeels mlandsche soldaten, toereikend is om de So 000 bewoner'; van dit regentschap m rust te houden. (...) Tusschen den pasanggrahan en de Bèntèng loopt de groote weg van
Pasoeroean uit het noorden henedenwaarts; hij verbindt de beide oevers der kak
Brantès met eene houten brug en gaat ver\'olgens zuidwaarts naar het Aloen-aloen

van Nederlandsch-Indië
laat D e Chateleux iets zien van de gezagsverhoudingen
m die dagen, wanneer hij beschrijft hoe hij, als met-ambtenaar, de assistent-resident, 'de almagt', toestemming moest vragen om m de pasanggrahan te overnachten 'Ik kende den heer Smith niet, had hem nimmer gezien - doch des te
meci \an hem hooien spieken, en hem daaruit als een van die kleingeestige
menschen leeren kennen, die, met bekrompen en beperkte denkbeelden,
hun
gedrag omtrent een fatsoenlijk man afmeten, met naar zijne innerlijke gehalte,
maai naarde uiterlijke vormen doorhem in acht genomen \an 't geen hij als
schuldig en pligtmatig ceremonieel
beschouwde
Over het oude compagniesfortje, intussen heiha.ildelijk veibouwd, was het
oordeel van Chateleux als militair ook met mals' 'Zonderliiigei mengelmcyes \an
fortifikatie en meer partikulieren bciuw had ik zelden aanschouw d Eeiiig bepaald denkbeeld \aii het een of ander ging hier. door onderhnge
meensmelting,
geheel en al verloren, 't Was onmogelijk telkens terug te kunnen vinden, waar de
grenzen waren van versterkmgskunst en gewonen civielen bouw ' Dat een zestal
jaren tevoren de 23 man sterke bezetting, onder bevel van een luitenant, voorgoed was ingetrokken, diende men dan ook eerder te betreuren vanwege het
\erhes \ a n een 'gezondheidsetablissement', dan uit o\erwegingeii \ a n militaire
sterkte ter plaatse.

Het dorp schijnt Junghuhn nogal te zijn bevallen Even verder spreekt hij over
de Brantas, die al murmelend over vulkanische rolstencn loopt, en hij is ook vol
lof over de assistent-resident Dickelman, die voor Junghuhn een pad het kappen
door de dichte w o u d e n die toen nog de voet van de Smeroe bedekten. Over
Malang zelf vertelt hij, dat zich aan de zuidzijde van de rivier de rijen b a m b o e hutten van deze desa uitstrekken, 'verholen onder het bladerengewelf van Kokospalmen en \an andere vruchtboomen,
worden slechts eenige weinige Eiiropesche,
van steen gebouwde woningen (ééne verdieping hebbende) tusschen dezelven
aangetroffen.' Zuidwaarts lag dan 'het Aloen-alcyen, hetwelk men als het eigenlijke middenpunt van Malang mag beschouwen. Want nevens deze plaats bevinden
zich de woningen van den Assistent-Resident
(aan de zuidzijde) en die van den
Regent (aan de oostzijde), terwijl de kleinere Javasche en Europesche
woningen,
m de nabijheid van deze laatste, het digst bij elkander staan Al w andelende bereikt men deze plaats, van den pasanggrahan, m een halfuur.'

De Malaiic^sc kofficciilttiiir
Economisch lag het zwaartepunt 111 de eeiste decennia \ a n de 19de eeuw nog 111
de kustdistricten, alle dertien suikeimolens van de residentie Pasoeroean bijvoorbeeld stonden in 1820 in de regentschappen Pasoeroean en Bangil, terwijl ook
het merendeel van de kotfieproduktie 111 de residentie uit deze twee regentschappen afkomstig was. In Malang bleef de landbouw nog lang van gennge betekenis
Het overgrote deel van de gronden was aanvankelijk met bebouwd; alleen m het
district van de stad Malang was meer dan de helft van het land in cultuur gebracht
De overige bleven tot ver in de eeuw goeddeels met bos bedekt, met alleen op de
lagere berghellingen een enkele aanplant.
Aanzienlijke verbetering, ten opzichte van de situatie m de latere compagniestijd, kwam er kort na 1800 wel in de toestand van de wegen m en naar het Malangse Volgens Reinwardt, die het gebied in 1821 bezocht, was de weg 'zeei
goed en geheel en al bestraat met de roode gebakken steenen, afkomstig van
den verbazend grc:)citen ouden ringnniut, die eertijds om de cnide stad getrokken
was, en van de oude tempels en gebouwen.' O o k de wegen en straten in de negorij zelf waren naar Remwardts waarneming al verhard, terwijl hij voorts o p merkt dat '111 Malang over 't algemeen veel welvaart heerscht, hetgeen thans niet
wemig vermeerderd wordt door de vrije kuituur van de koffij, en de hooge
prijzen van dit produkt
Het regentschap le\eit thans jaarlijks circa jo.ooo
pikoels aan koffij, en deze hoeveelheid zal, mdien de omstandigheden zoo gunstig blijven, zeker nog toenemen. De bevolking js om deze reden m de laatste
driejaren zeer toegenomen; uit de aangrenzende Vorstenlanden zijn vele ingezetenen naar Malang overgekomen. Er ligt voorts een garnizoen, 111 een hlokhuis,
dat op eenigen afstand van de plaats op eene hoogte gebouwd is

Het belangnjkste doel van Junghuhns bezoek aan het Malangse was het beklimmen van de Smeroe, een onderneming die hij ovengens niet als eerste Europeaan
volbracht Enkele ondernemende en kennelijk in het land geïnteresseerde besmursambtenaren, de resident van Pasoeroean Van Nes en zijn controleur Dickelmans
(de naam werd door Junghuhn gespeld als Dickelman), waren hem m 1836 al voor
geweest Toch werd de beklimming voor Junghuhn bepaald een memorabele aangelegenheid, aangekomen op de top van de vulkaan, werd hij op de 27ste september 1844 overvallen door een reeks empties, waarvan hij in zijn Licht- en schaduwbeelden uit de binnenlanden van Java, dat m i8s4 verscheen, een plastische beschrijving geeft.
Later, omstreeks het midden 19de eeuw, maakte Malang intussen ook op de meeste andere bezoekers een plezierige indruk. Volgens de beschnjving in Fragmenten
eener Reis over Java van dr. P Bleeker, geneeskundige, statisticus en secretaris
van het Genootschap van Kunsten en Wetenschappen te Batavia, was Malang in
1849 'een hef stadje met breede straten en nette mlandsche woningen
Behalve
Javanen, Madurezen en Maleijers wonen er eenige tientallen Europeanen,
ruim
JOG Chinezen en eenige Arabieren. ( .) Het residentiehuis, de regentswoning, eene
moskee en het gevangenhuis liggen allen aan de paseiban. De huizen ( ) der Chinezen staan meest allen bij elkander. Aan de noordelijken ingang der stad hggen
een nette passangrahan en een blokhms. Het blokhms bestrijkt de brug over de
Brantas (...).' Ah enige jaren later de predikant dr. S A Buddmgh de streek b e reist in het kader van een inspectiereis met betrekking tot de kerken en het
schoolwezen in Nederlands-Indië, spreekt deze niet slechts van een 'nette", maar
zelfs van een 'uitmuntende passangrahan'.

Het groeiende belang van het regentschap Malang na ca. 1820 was sterk verbonden met de opbloei van de koffiecultuur Uit een verslag van de resident
Domis blijkt dat de koffieproduktie in 1830, dus nog geen tien jaar na R e m wardts waarnemingen ter zake, bijna was verdubbeld tot ongeveer 57 000 pikols,
dat wil zeggen zo'n 3520 ton
Het plaatsje Malang kreeg snel meer betekenis als centrum van het nieuwe koftiegebied 111 de bergen, vooral toen vanaf 1830 onder het Cultuurstelsel ook gouvernementstuinen 111 het Malangse werden aangelegd Deze kwamen voornamelijk tot stand door ontginning van tot dan toe ongebruikte boslanden m de
wijdere omgeving Zowel de ontginmngs- en plantwerkzaamheden als de verzorging van de kotfiestruiken nadien waren verplichtingen die in het kader van
het Cultuurstelsel onbetaald, dus 111 herendienst, of hooguit nominaal vergoed,
door de bevolking van de omringende desa's dienden te worden nagekomen.
De invoering van en controle op het stelsel bracht een omvangrijke organisatie
en administratie met zich mee, met als consequentie een gestage uitbreiding van
het ambtelijke apparaat. Een zelfde stimulans voor Malangs centrumfunctie ging
na 1830 uit van de noodzaak tot vestiging van faciliteiten voor de opslag, voorbewerking en verpakking van de koffie, m gouvernements kotfiepakhuizen, en
het \ ervoer naar de afvoerhaven Pasoeroean

Minder onder de indruk van de pasanggrahan toonde zich in 1853 de kapitein
der artiUene P de Chateleux. De gouvemementsherberg was dan wel zeer schoon
op een hoogte gelegen, van waar men een fraai vergezicht had over Malang en het
omliggende terrein, maar ook geïsoleerd, slecht onderhouden en maar 'schaarsch'
van gras en onkruid gezuiverd, zodat slangen gemakkelijk konden binnendringen
- tot zijn schrik vond hij bij het ontwaken op de stenen vloer een giftig exemplaar
N u was zijn oordeel wellicht beïnvloed door zijn weinig aimabele gevoelens tegenover de assistent-resident, Wj von Schmidt In zijn reisverslag 111 het Tijdschrift

16

vanwege het arbeidsextensieve karakter.ze is bijvoorbeeld met algemeen verslaafd aan opium .iit. b e tekende dit in de praktijk van de koffieteelt aanvankelijk dan ook geen ingnjpende verandenng in het zuiden van de residentie Pasoeroean. waarna men ze verder tot de oogst goeddeels aan de natuur overliet Voor de Javaanse boeren was deze werkwijze.HS van \^elva.aL^va^^ =5£= J^^. w erd de meeste koffie iii het Malangse ook na 1830 met op de gouvernementsplantages verbouwd.{^:i>^^/Lx. maar doorgaans wel ruim voldoende om zowel te voldoen aan de leverantieverplichtingcn in het kader van het Cultuurstelsel alsook een bescheiden extra-inkonien te genereren Veel reizigers berichtten met betrekking tot land en bevolking van het regentschap Malang dan ook over een zekere welstand Zo looft Junghuhn halverwege de jaren veeitig de brede. aangelegd m 1822. begon een weg noordwaarts naar Pasoeroean. \elden. het fort had in die tijd al veel van zijn militaire betekenis verloren Bo\en De oudste kaart van Milaiig datccit uit de vroege jaren twintig van de 19de eeuw Het in hoofdzaak rechthoekige stratenpatroon in het centrum was toen reeds aanwezig Van de Aloon-Aloon. 17 .ijr.en bovendien een 'zedelijker' indruk maakt dan die van Kedin En wat 111 1849 volgens de al eerder aangehaalde Bleeker op de weg van Lawang naar PAg 12 het'Etablissement Militaire te Malang het kleine vcx-fort of blokhuis dat kort na 1767 op de linkeroever van de Brantas werd opgericht De tekening dateert vermoedelijk uit het laatst van de compagniestijd of de eerste jaren van de 19de eeuw Pag 14 Het blokhuis te Malang m 182s. daadwerkelijk ontmanteld Malang 'nog tot het JJiiirciumc dezer streek /w/rfi. waar reeds in de 18de eeuw op vrij aanzienlijke schaal door de VOC koffietuinen waren aangelegd.^£^^Z^^^'t^ =^= Bij dit alles bleef er evenwel een belangrijk verschil met de koffieeultuur elders op Java In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Preanger.i. maar door de bevolking zelf op haar erven. goed onderhouden weg vanuit Malang naar het oosten en de bloeiende koffieteelt in het gewest Tevens meldt hij dat de bevolking van Malang mmdcr arm is en in betere gezondheid verkeert dan elders . bij belangnjke brug over de Brantas Foto's ARA djt over h. waann het tracé van Kajoetangan en Tjelaket is te herkennen Het fort lag op de gearceerde heuvel. over han. over een penode van meer dan 30 jaar.igr is het VV. en de uitmuntende rijweg met frjjije stationsgebouwen en voortrefiebjke paarden ' O o k de bekende geograaf P J Veth maakt m de jaren zestig melding van een opvallende welvaart onder de bewoners van het gewest Toen ten slotte m 1870 met het aannemen van de Agrarische Wetten van minister De Waal de penode van het Cultuurstelsel fomieel werd afgesloten. langs de wegen en vooral in de bossen Daar werden de struikjes geplant op kleine open plekken. waar Malang de hoofdplaats was Bovendien werd de gouvemements-kofEecultuur nadien slechts heel gelcideli]k aan. zeer voordelig Weliswaar was de opbrengst aan 'bevolkmgskotfie' per struik niet optimaal. dessj's en bewoners is verspreid.

waarmee het totaal aantal in het Malangse in dat jaar op 224 was gekomen Ruimtelijk gezien was de groei van de plaats tot het laatst van de periode onder het Cultuurstelsel met spectaculair Een kaart van de residentie Pasoeroean uit 1858 laat zien dat de kaïnpongs Boermg. De assistent-resident was er tevens notaris en vendumeester.397. toen particuliere ondernemingen land in erfpacht verwierven en daarop koffie gingen verbouwen. op de plaats waar de huidige kerk zich bevindt Daarnaast verkreeg in 1856 de zendeling Harthoom toestemming van het gouvernement om zich in Malang te vestigen. Ngingit. Malang ging nameli)k steeds meer dienen als herstellingsoord voor militairen die in het hete Soerabaja ziek waren geworden. Bij afw ezigheid van particulieren die konden optreden als uitbater van een café-restaulant. verhuisden naar een nieuwe ontginning 111 het oerbos. maar een vorm van landbouw waarbij de landbouwers met hun gezinnen om de paar jaar. Ook de kerk ontdekte Malang in de jaren vijftig In i860 was door de protestants-christelijke gemeente zoveel geld bijeen gebracht.C. was Malangs inwonertal bijna verdubbeld tot 18. 111 1864 werd het vervangen door het Militair Hospitaal. Hoewel het lort geen rol meer speelde ter verdediging van de Nederlandse nederzetting. de ovenge tijd bracht hij door in de plaatsen Djengri. Harthoom verbleef gewoonlijk slechts enkele maanden per jaar in de stad. Malang vormde hierop geen uitzondering. Betek en Dinojo toen nog ver buiten de stadsgrenzen lagen. Helaas zijn 111 de Nederlandse archieven geen W&P-opnamen van Malang uit deze periode nagelaten Vanaf 1855 is over de leden van de Europese bevolkingsgroep wat meer bekend. cholera. Zo kwam bijvoorbeeld in 1869 weer een stukje van de moderne wereld naar Malang. maar spoedig waren ook veel niet-militairen lid van Insulinde. m dat jaar werd er namelijk een nieuw kerkhof in gebruik genomen. geboren op 5 mei 1873 en gestorven op de 6de januari IH74 Onder de graven was verder dat van de 22-jange GuilLiume Louis Baud. die toen nog schuil ging onder imposante wanngins Niettemin begonnen de eerste tekenen van de grote veranderingen in de latere 19de eeuw zich aan te dienen. Javaanse ommelanden. de ware proporties niet uit het oog te verhezen. Volgens het al eerder aangehaalde reisverslag van Buddingh stond er m het midden van de jaren vijftig een schoollokaal aan de Aloon-Aloon. overleden den 28en October i8ss'. maar de meerderheid was van Java.De grote verandenngen op het platteland in Oost-Java en elders werden pas merkbaar aan het eind van de jaren zeventig. werd in 1864 tijdens de bouw van het Militair Hospitaal de oude compagniesbegraafplaats geruimd.000 inwoners Het aantal Europeanen bedroeg evenwel met meer dan 66. Kajoetangan. Daartoe werd aanvankelijk het bestaande. Dit wordt bevestigd door de relatief sterke toename bij de bevolkingsgroep van de Chinezen en de overige 'Vreemde Oosterlingen'. die voor een tokohouder interessant genoeg waren als afzetgebied. van wie de meesten na verloop van hun diensttijd het stadje weer verheten. Roorda van Eysinga achtte Malang in dit verband te ver afgelegen voor Europeanen. 'dic vele behoeften hebben'. De Arabieren en andere 'Vreemde Oosterlingen" volgden een vergelijkbaar vestigingspatroon. Of dit reeds een volwaardige gouvernementsschool was. in latere jaren Malangs winkelstraat bij uitstek. de Europese bevolking bestond uit een handvol ambtenaren en IndoEuropese nakomelingen van hun voorgangers. die ook al filialen had 111 Batavia en Soerabaja. was nauwelijks meer dan een landweg met wat verspreide bebouwing Voor de dagelijks inkopen ging men naar de grote pasar. landelijke districten van het regentschap enkele tientallen Chinezen hadden gevestigd. De Chinese bevolkingsgroep in de stad telde inmiddels 682 leden. Geen van de mensen van wie een geboorteplaats op de zerk werd vermeld. waar onderdelen der infanterie en genie. dus de stad zelf en enkele desa's ten westen daarvan. de geograaf Veth sprak over met meer dan een 'gewoon inlandsch plaatsje'. Procentueel de grootste toename deed zich in de jaren vijftig en zestig echter bij de Europeanen voor. De bevolking van het distnct Kota Malang. Baud. om het evangehe zoveel mogelijk m het regentschap te verspreiden Zijn jaarverslag over 1856 maakt melding van een toename van 45 ('Inlandsche'. een zekere Phihp Branwel Brade had in Calcutta het levenslicht aanschouwd. dat Malang toentertijd nog een 'nieuwe' vestigingsplaats was voor de Nederlanders. ontwikkelde Malang zich door haar strategische ligging (en een aangenaam klimaat) tot een garnizoensplaatsje. in de vonn van de spoorverbinding met Soerabaja Het jaar 1854 kan gelden als een mijlpaal in de ontwikkeling van het sociale leven der Malangse Europeanen' de eerste 'soos' werd opgericht Dit was vooral een gevolg van de voortdurende aanwezigheid \an militairen. Zoals reeds aangeduid. Pas ruim na het midden van de 19de eeuw vestigden zich enkele Europese families bhjvend in Malang De gestage groei van de Europese bevolking nadien maakte. was de nog piepjonge Dina Bergsma. toen de wijk rond het Coenplein werd aangelegd en de grond langs de verbindingsweg naar de nieuwe buurt. dus Javaanse) christenen. een fotostudio van de befaamde fimia Woodbury' & Page. bijna een verdubbehng m twintig jaar Tegelijkertijd echter vermeldt de reeds genoemde Hageman dat het zuidelijke deel omstreeks dezelfde tijd nog niet eens permanent bewoond was. de Speelmanstraat. De laatste. valt niet met zekerheid te zeggen. als een der tallozen die in die jaren van ontoereikende medische zorg en ontbrekend besef van hygiëne en adequate voeding in de tropen al in hun kindertijd te gronde gingen aan malaria. terwijl er in dat laatste jaar ook al enkele tientallen woonden in de vlakke distneten ten zuiden van het stadje Er zijn meer aanwijzingen dat het Europese element te Malang na het midden van de 19de eeuw snel belangrijker werd. Voor Malang was het omslagpunt 1879. Ovengens waren er in Nederlands-Indië tot in het midden van de 19de eeuw m het algemeen weinig Europese particuheren. 'Tjilakat'. tot respectievelijk 364 en 99 zielen. waarmee een belangrijke bron van gegevens met betrekking tot de eerste Europese bewoners van Malang verloren ging Als eerste werd hier begraven Ernst Reek. was volgens Bleeker in 1849 aangegroeid tot een 10. in de omgeving van Malang waren 111 de tussenliggende jaren immen vele 'welbevolkte dessa's en kofEjtuinen' ontstaan. toen de eerste ondernemingen hun concessies in ontginning namen en tevens een nieuwe levensader voor Malang tot stand kwam. verouderde blokhuis tot een 'convalescentenhuls' ingericht. Het kleine kerkhof aan de Brantas werd geruimd in 1921. terwijl zich ook m andere. op een runner terrein m Klodjen Lor. wanneer hun provisonsche akkertjes weer uitgeput waren. namelijk van 66 in 1849 tot 157 in 1867. Opvallend is verder dat m 1849 ook al ruim 2000 Madoerezen in het district Malang woonden. later het ziekenhuis Tjelaket. tot de overige notabele Europeanen behoorden de commies en een 'zoutverkooppakhuismeester'. maar ook van vestiging uit regio's op grotere afstand. Van du Brantas-kerkhof zijn 37 namen van ter aarde bestelden nagelaten. in 1867. dat met de bouw van een kerk aan de Aloon-Aloon kon worden begonnen Dit was nog een eenvoudig gebouwtje zonder toren. zoals in 1869 door Veth werd gemeld. Sikdokare en Ngantang. Een ruzie was de oorzaak dat de burgers later gedurende enige jaren hun eigen weg gingen en een gebouw huurden aan het begin van Kajoetangan. dat een twintig jaar na de opening alweer een nieuwe begraafplaats ingericht moest worden. Voor het ovenge blijkt uit de dodenlijst van het kerkhof aan de Brantas. Pas m 1896 zou men weer een gemeenschappelijke soos oprichten op de hoek van de AloonAloon. leidde dit uiteindelijk m het genoemde jaar tot de vorming van een eigen officierssociëteit. ook nadat in 1847 het oude fort van de militaire sterkte was afgevoerd. fraai gelegen m een lus van de Brantas ten noorden van wat later de Speelmanstraat zou heten.000 pikol. met slechts een enkeling uit de buitengewesten. Men vond daar geen dorpen. zoon van de bekende gouverneur-generaal (1833-18^6) en latere minister van koloniën. de zogenaamde ladangbouw. In 1848 was de koffieproduktie in het regentschap gestegen tot een totaal van 95. dysenterie en andere ziekten. terwijl Hageman enkele jaren eerder meldde dat de huizen van de negonj nauwelijks tussen het groen te onderscheiden waren. klaarblijkelijk was toen niet alleen meer sprake van natuurlijke bevolkingsgroei en land-stad-migratie uit de directe. dat volgens Veth m de jaren zestig 'drie lijders van de eerste en 41 van de tweede klasse kon opnemen'. J. en later tevens cavalerie werden gelegerd. was geboren m Malang zelf Een aantal kwam uit Nederland. waaraan de naam Concordia werd gegeven Een stad iti de wHderiiis Bij Junghuns hier\'oor aangehaalde lofrede en soortgelijke benchten over de toenemende betekenis van Malang onder het Cultuurstelsel is het nuttig. met in sommige gevallen aanvullende gegevens omtrent hun levensloop en doodsoorzaak. in het daarop volgende decennium was er in ieder geval wel een officiële lagere school gevestigd. die onder de naam Insulinde werd gevestigd in een gebouw op de hoek van Klodjen Kidoel en de latere Spoorstraat Een burgersociëteit bestond er aanvankelijk met. 'in leven gepensioeneerd kapitein der Infanterie. Twee decennia later. door de snelle waardestijging eveneens interessant voor projectontwikkeling werd 18 .

In het voorafgaande jaar waren alleen al in 'de woeste en onbebouwde streeken in het Zuidelijk gedeelte van Malang' 58 waterwerken aangelegd om het land onder cultuur te brengen en produktief te maken 'Hierdoor zal numschoof. hetzelfde gold ovengens voor de Europeanen en hoogstwaarschijnlijk ook bij de andere nieuwe groep migranten. dat in veel opzichten nogal afweek van de vanouds dominerende 'kaste' van bestuursambtenaren en militairen M{i^ratie cii oii{qiiiiiiiig De jaren na 1870 markeerden voor regentschap en hoofdplaats Malang het begin van een toenemend snelle bevolkingsgroei. die wekelijks door duizenden plattelandeis en handelaren werden bezocht. en derhalve slechts plaatselijk bruikbaar was voor de afvoer van landbouwprodukten uit het binnenland naar de havens Onder het Cultuurstelsel was het vervoersprobleem door het Gouvernement ondervangen door de massale inzet van zeer goedkope.pas 111 1882. zodat Malang in vergelijking met de oude situatie een veel strategischer positie 111 de door\-oerhandcl kreeg Opkopers vestigden zich tei Malang als plantersstad. Van Helden. Dat het daarbij vooral om toeloop van elders ging. tegen slechts 2 miljoen in de gouvernementstumen Deze snelle demografische en economische groei betekende een krachtige stimulans vooi de bestaande plaatsjes in het Malangse buitengebied In Lawang en Smgosari kwamen aanzienlijke regionale pasars tot ontwikkeling. maar van groter belang was m dit verband de aanwas door migratie van elders De al genoemde vestiging van Madoerezen en Chinezen kort voor het midden van de eeuw bleek de voorhoede van een veel massalere toeloop tussen 1855 en 1885. gedwongen arbeid. Raden Adipati Ario Notodiningrat. i s miljoen. door de goedkeuring in de Tweede Kamer van de Agrarische Wet en de Suikerwet van minister De Waal. grotendeels langs of evenwijdig aan de kust. tevens van zwcr\'enden en niet gegoede landbouwers van naburige diUncten. en in het daarop volgende jaar werd in Den Haag. de pasar groeide. inmiddels verlaten plantages op de lagere vulkaanhellmgen 111 de wijde omtrek.en Oost-Java maakten hiervan gebruik om zich te vestigen m gebieden waar nog land in overvloed was Pasoeroean werd nadien de residentie met de grootste bevolkingstoename. maar het snel opkomende Soerabaja. De inwoners van deze nieuwe nederzettingen konden zich in het oogstseizoen een inkomen verwerven als plukker op de gouvernements-koffieplantages die in de jaren zestig nog in gebruik werden genomen Daarnaast plantten zij voor eigen rekening massaal koffiestruiken bij het dorp ot m het bos In het Malangse werd de bevolkingskoffiebouw spoedig zo populair.plaatse.vertegenwoordigden zij een nieuw type inwoner. in 1875. die de prijzen voor landbouwprodukten op de wereldmarkt deed kelderen en daarmee ook de jonge ondernemingscultures in Indië bijzonder hard trot. uit de districten Pakis. Punt van discussie bleef lange tijd de financiering en natuurlijk ook de vraag ot de lijnen door particulieren dan wel door de o\eiheid moesten w01 den geëxploiteerd 19 . ook de aanstelling van een 'luitenant der Chineezen'. ondanks het feit dat volgens de genoemde resident Van Spall 'de loodsen dezer marktplaatsen m zeer bouwvalhgen toestand verkeeren. dat m 187 s het totaal aantal volwassen bomen onder deze cultuur reeds werd geschat op ca. en de met die activiteiten \erbonden werkgelegenheid trok weer meer Javaanse en Madoerese migranten Tekenend voor de toename van bevolking en welvaart was in deze jaren de grootse nieuwbouw. Eschauzier. met name gezien het steeds weer terugkerende probleem van gebrek aan arbeiders bij de koffiepluk De nieuwkomers vestigden zich deels op de vlakte bij Kepandjen. Van grotere invloed was evenwel de internationale agrarische depiessie in de jaren tachtig. dat tegen het einde van de eeuw in verscheidene Europese famihes reeds sprake moet zijn geweest van ten minste twee generaties Malangers: Crawford. Veel plattelanders 111 de dicht bevolkte delen van Midden. 1879-1914 In 1869 werd het Suczkanaal geopend. Pfaff en Lapidoth. noodzakelijk werd bevonden. waarmee de scheepvaartroute tussen Indië en Europa belangrijk werd bekort. zij het dat het Gouvernement pas vanaf 1879 daadwerkelijk zou beginnen zich uit de suiker. Deze laatste gebeurtenis betekende in pnncipe het einde van de rol van de overheid als rechtstreekse exploitante van Nederlands-Indië. maar ook op oude. blijkt uit de omstandigheid dat het aantal mannen onder hen dat der vrouwen ver overtrof.de dodenlijst van Klodjen Lor vermeldt als eerste hoofdonderwijzer ccn K.en de koffiecultuur terug te trekken Tegelijkertijd werd de mogelijkheid geopend tot uitgifte van land 111 erfpacht aan particuhere ondernemingen De resultaten van de nieuwe. Kwee Sioe Ing. zowel voor het onderhoud en herstel van de stukgereden wegen als voor het transport zelf Met de geleidelijke afschaffing van de herendiensten na 1870 kwam deze mogelijkheid 111 de loop der jaren te vervallen. aangezien deze over de lengte van het eiland liep. Een cruciale factor in deze ontwikkeling was dat het toenemend gebruik van vrije arbeid m de jaren 60 het Gouvernement er toe bracht het verkeer van personen en het ontginnen van ongecultiveerd gouvernementsland niet meer tegen te gaan. in het bijzonder gedurende het laatste decennium 111 deze periode. dat op bestuurbjk niveau toen naast de assistent-resident. vormden een toenemend belangrijk element in het Europese leven in Malang Met bijvoorbeeld het onderwijzend personeel . tienduizenden hectaren grond waren ontgonnen.' Malang zelf profiteerde eveneens van de toenemende bevolking m de ommelanden en van de bloeiende koffiecultuur. De koffie kwam m die jaren vooral van de hellingen van de Smeroe en de Kawi. Deze 'blijvers". maar in dezelfde periode steeg die van de particuhere ondernemingen van ƒ 61 miljoen naar liefst ƒ131 miljoen Gedurende het daarop volgende decennium bleef de groei van de particuhere sector echter ver achter bij de hooggespannen verwachtingen. die tijdelijk een dramatische teruggang in de produktie tot gevolg had. in het Malangse evenzeer als elders op Java. dat sinds i860 in zijn gezagsgebied. Deels was deze te danken aan de gunstige effecten van de massale koepokinentingen die vanaf halverwege de eeuw van gouvcrncmenstwege onder de Javaanse bevolking waren uitgevoerd. ja zelfs zijn er die behooren te worden afgebroken om ongelukken door instorting als anderszins te voorkomen. voor zover al aanwezig. de gelegenheid worden gegeven tot nieuwe nederzettingen. later in meerderheid particulieren met eigen ondernemingen. in totaal groeide de ondernemingsexport tussen 1875 en 1885 tot slechts ƒ 169 miljoen Dit werd deels veroorzaakt door de serehziekte m het suikerriet. De naamlijsten van degenen die vanaf 1874 te ruste zijn gelegd op de begraafplaats te Klodjen Lor maken duidelijk.' Deze migratie was het Gouvernement bepaald niet onwelgevallig. maar de telefoon deed zijn intrede in Indië . en de regent. doch vooral van Maduiczen.9% per jaar toenam. Penanggoengan en Ngantang. die in 1874 op 30-jange leeftijd te Malang stierf. die in dn gewest meer dan m het land hunner geboorte een runner en hctci middel \aii be'<taaii schijnen te kunnen vinden. Sech Awad bin Oemas Aldjabrie. de Arabieren In totaal was aan het eind der jaren zeventig in Malang elk der etnisch-juridisch onderscheiden bevolkingsgroepen reeds zodanig m omvang toegenomen. eindelijk besloten tot . Daendels' befaamde Groote Postweg was m dit \eiband van weinig belang. Harsteen. met zijn uitgestrekte areaal aan vruchtbare bodems van vulkanische oorsprong. waar zij zich met hoefden te wagen aan een moeizame ontginning van het oerbos. en dan met name in het gebied van Malang. en een 'hoofd der Arabieren en Mooren'. Jahn.voorlopig gedeeltelijke . Als afvoerhaven fungeerde inmiddels niet meer Pasoeroean. Albag. de regio die de meeste migranten opnam Zo meldde de resident van Pasoeroean Van Spall in 1870 aan de gouverneuigeneraal. waren doorgaans met of slechts provisorisch verhard.afschaffing van het Cultuurstelsel.G Wijnen uit Becsd. liberale koloniale politiek waren aanvankelijk spectaculair. daarbinnen was het regentschap Malang. anderhalf maal zo snel als in Soerabaja. Conform de verwachting liep de jaarlijkse exportwaarde van gouvernementsprodukten geleidelijk aan terug.op zeer bescheiden schaal . van ƒ 47 miljoen in 1870 tot ƒ 41 miljoen in 1875. Wegen. als gevolg waarvan de aanleg van goede wegen en spoorwegen voor de particuliere exploitatie van het binnenland als een toenemend nijpende noodzaak werd ervaren Niettemin kwam de spoorwcgbouw op Java uiteindelijk slechts traag op gang. Een bijkomend probleem waarmee de Indische ondernemers 111 deze piomersjaren steeds weer te kampen hadden. ten zuiden van de stad. A van der Gon Netschcr. De grootste en hardnekkigste moeilijkheden deden zich voor bij het goederentransport van en naar het binnenland. was de gebrekkige infrastructuur Voor het verzenden van berichten was er voor particulieren in het Malangse sinds 1856 de telegraaf en vanaf 1866 een geregelde postdienst. van de Djamek-moskee aan de Aloon-Aloon Een zelfde betekenis kan men hechten aan het feit dat tussen 1845 en 1875 het Chinese bevolkingsdeel te Malang met gemiddeld 4.

h. a..AfflUiig a b \elii Bnlaillo.fr Ik f^i 4-<.m A T VAN MlMMGi m OJiSIEIKEH Tty..arh/ Srham Gymna^hfl^rhoal {iiihhe Proioost mt d Dmrf BataiUon e Afltllei tf fé ff'ipitftns en LuiUnAnis worunqfri. PI iiilfnii ftj D r i i e i a \ O O Ï kcL v r c ^ l p s claljlisscnicnt !i.iti mfi. 7) Wotiiitgen via Ifoajd Ojliaettn z ifat^a ijnen en BureaiLit h HcsjuUmL ^ AR i c S/iiu/j>/ii/ ( iiliy^fui 1"^t Oimlm Ufr^/i J) 'y/i'/J' i/i^l'inhf In/ If stj leii " at Jir b'f /f rf/ rJiilleitJf ^lui/fit ^wkt * i/rvfn de li y le III hi n /if/ Y/.-i s- ..1 •1 n mktia d Spoonetg met Slabón Btimen posbarg TK /!«</.y 1.^ c //oof...!.tnfkttt .•9m Hi M ••1 •• lega/ fitmei Aff-.

dat de regentschapshoofdplaats Malang omstreeks 1880 nog altijd niet de feitelijke groeisprong tot middelgrote stad had gemaakt. Spoorwegen en plantages hadden elkaar nodig. het nieuwe kerkhof Klodjen Lor en de pas voltooide spoorbaan naar het KNlL-terrem liep Op Rampal bevond zich in die dagen nog niet meer dan een 'senu-pennanent kampement' en een 'vredes etablissement'. In Malang kwam bij die gelegenheid een tweede station in Kota Lama. uit 1887.W. reden waarom de Nederlandse staat ten slotte besloot hier zelf de inmiddels dnngend noodzakelijk geworden spoorweg te bouwen De wet die daartoe op 6 april 1875 werd aangenomen. aan de Stationsweg. was Malangs groei nog zeer bescheiden gebleven l^e belangrijkste vcrandenng. Tevens laten deze kaart en de daarop volgende. In dezelfde penode kreeg. toen de grenzen van de hoofdplaats voor het eerst formeel werden vastgesteld m het Sta. rond de Aloon-Aloon en de pasar. waren de jaren tachtig vanwege de slechte marktprijzen een moeilijke periode voor de nieuwe plantages. omdat de smaak ervan superieur werd geacht aan die van de grovere Robusta. De keuze ten gunste van deze route was deels gebaseerd op het bestaande en nog te verwachten goederenaanbod in deze gewesten. vanwege de in dat geval noodzakelijke brug over de Brantas. Uiteindelijk werd in een latere fase besloten de exploitatie toch in overheidshanden te houden.bij wijze van proet en zonder verplichting tot blijvende exploitatie! . m 1890 was het aantal uitgegeven percelen toegenomen tot met minder dan 156. de Chinese begraafplaats bij de desa Mergosono en. in het gedenkboek \Mt de gemeente Malang uit 1934 wordt de totstandkonung van de spooiwegverbindmg met Soerabaja zonder omhaal genoemd als veruit de belangrijkste gebeurtenis m de geschiedenis van de stad gedurende de 19de eeuw Zonder spoorlijn zou de grote uitbieiding van de Europese plantages. terwijl de plantageondernemingen zeer gebaat waren bij snel en goedkoop vervoer van hun produkten. Een locatie meer in het centrum van de stad was te begrotelijk bevonden. 13de en 19de Bataljon Infantene van het KNIL een permanent onderkomen kregen Op het ernaast gelegen exercitieterrein werd toen ondermeer een paardenrenbaan aangelegd. met het front naar Rampal. Tjelaket en Oro-Oro Dowo. feestehjk werd geopend m aanwezigheid van de gouverneur-generaal. indien nodig. De openstelling van de spoorlijn vond plaats in 1879. Enkele andere opvallende elementen in de genoemde plattegrond van 1882 zijn een koffiepakhuis bij de zuidwestelijk gelegen desa Wagir. waar op Rampal m nieuwe kampementen het 8ste. J. diende vooral het goederenvervoer. De kaart van 1882 laat zien dat de kern als vanouds ten zuiden van de Brantas lag. maar uiteindelijk kwam het in 1896 alsnog tot een overspanning van de rivier. de rangeerterreinen en de spoorwegovergangen de verdere ontwikkeling van het wegenpatroon en de wijken bepaalden. Later werden in de nabijheid van dit station de industneterremen aangelegd.ir Soerabaja. ten dele ook gedicteerd door de terreingesteldheid. naderhand 111 het nieuwe station. enigszins aan de lokale situatie kon worden aangepast Het lag een 100 m zuidelijker dan het huidige.nMdd De sawavlakte tussen Tjelaket en Rampal was doorsneden met een weg die via het Militair Hospitaal.en Robusta-soorten. maar op de driesprong van Kajoetangan. Voordien gingen handelaren en tokohouders uit Malang en het ovenge Oostjavaanse binnenland voor hun inkopen naar Bangil.en een middagtrein Het Malangse station was er een van het standaardtype eerste klas. kort nadien gevolgd door het traject tussen Batavia en Buitenzorg De exploitatie van deze particuliere lijnen in Middencn West-Java bleek echter vanwege de hoge aanlegkosten aanvankelijk geen onverdeeld commercieel succes. Een andere zware tegenvaller in dezelfde jaren was de plotselinge verbreiding van de koffiebladziekte. ook het plaatselijke bestuursapparaat uitbreiding. voorzag in de aanleg door de staat .51 was de poort naar de wereldmarkt geopend. van Lansberge. Foto ARA 21 . toen het laatste deel van de lijn. maar toch was inmiddels al zo'n 13 000 ha van het maagdelijke bos onder de bijl gegaan. Dit had tot gevolg dat de Europese bevolking in korte tijd werd uitgebreid met een belangrijke groep ingenieurs en ander relatief hoog opgeleid technisch personeel. volgens een algemeen 'normaalontwerp' dat. en op zijn beuit werd voorzien Do regcntschapshoofdplaats Malang en omstreken. De landbouwcrisis in de jaren tachtig deed de run op deze vruchtbare bosgronden nauwelijks verminderen. nog eens anderhalf uui later werd Soerabaja bereikt. herstelde de koffiecultuur zich enigszins De teloorgang van de oude javakoffie werd door velen betreurd. ten zuiden van de Brantas. De belangstelling was groot' binnen enkele jaren waren reeds duizenden hectaren toegewezen op de zuidhelhngen van de Kawi en de Smeroe. In 1875 begon het Gouvernement in het Malangse met de uitgifte van percelen in erfpacht voor 75 jaar aan Europese ondernemers.van een traject van Soerabaja via Pasoeroean naar Malang.000 ha Door de recessie had men daarvan toen nog lang met alles daadwerkelijk kunnen ontginnen.i.eveneens in afvvijking van de tegenwoordige situatie aan de oostkant van de spoorlijn. verder was er natuurlijk het Militair Hospitaal Het gebied tussen Oro-Oro Dowo en Tjelaket zou pas worden bebouwd na 1S87. Pas nadat de gangbare Arabica-variëteit was vervangen door Liberia. met een gezamenlijk oppervlak van ca 61. Voortaan reden dagelijks nvee 'gemengde" treinen (goederen en passagiers) richting Soerabaja: de ochtendtrem van 6 31 uur en de middagtrein van 12 21 uur In twee uur en een kwartier was men dan m Bangil. de begraafplaats van de regentelijke familie. Ten oosten van de spoorweg lag Rampal met zijn militaire kampementen voortaan goeddeels afgesneden van de overige stad. Van de zijdc van de NIS was later in het decennium dan ook weinig initiatief meer tot uitbreiding van het net m het Oostjavaanse te verwachten. met name met die van Semarang naar Solo en verder.958. Eenmaal m gebruik. Deze verbinding was toen de deide m zijn soort op Ja\a. Met het resterende oerwoud verdwenen in de jaren nadien ook de tijgers. Vergeleken met 1830 was de bebouwing slechts iets uitgebreid naar het zuiden. de spoorlijn kon immers alleen met succes worden geëxploiteerd bij voldoende vervoersaanbod. waartoe op Java de Dienst der Staatsspoorwegen werd ingesteld De grote dag voor Malang kwam ten slotte op 20 juli 1S79. al goed zien hoezeer de aanleg van de spoorlijn en de locatie van het station. mr. bijna 43. Anders dan 111 het geval van de regent en de assistent-resident kwam diens ambtswoning evenwel met aan de Aloon-Aloon te staan. zelfs nog voor de voltooiing. spoedig meer profijt te bieden dan andere plaatsen in de omgeving. waar tot dan toe voornamelijk ambtenaren en militairen hadden gedomineerd. dat lange tijd fungeeide als regionaal distributiecentrum. en bovendien .sDibutieieiitiuiii BIJ alle verandering in de jaren daarvoor is het goed te bedenken. tot ongeveer bij Sawahan De grenzen van de mm of meer aaneengesloten bebouwing werden in het noorden en oosten gevormd door de Brantas Langs Kajoetangan en Tjelaket vond men enkele Europese woningen. 1882 In de 60 jaar die sinds de vervaardiging van de vorige kaart (pag 17) waren verstreken. die in korte tijd dejavakoffie decimeerde. ondanks de recessie van de jaren tachtig. met mogelijk zijn geweest. had slechts enkele [aren eerder plaatsgevonden. waar de Staatsspoor-burelen aanvankelijk waren ondergebracht m een huis aan de Aloon-Aloon. waar de door de stoomtram aangevoerde produkten konden worden overgeladen op de trem. met als gevolg dat het vervoersaanbod van landbouwprodukten vooralsnog achterbleef bij de verwachtingen. toen de lijn zuidwaarts doorgetrokken werd naar Blitar.000 bouw of bahoe. tevens het jaar waarin het Gouvernement zich uit de cultures begon terug te trekken en het \cld letteilijk en figuuilijk het aan de particuliere ondernemers. met ondermeer de bekende sigarettenfabriek Faroka De komst van de spoorlijn naar Soerabaja bracht. In omgekeerde richting waren er eveneens een ochtend.De spooiii'cq^ cii de erfpachtsbiideii Zoals aangehaald. bleek de spoorlijn Malang in economisch opzicht. in 1873 was door de Nederlandsch-lndische Spoorweg-Maatschappij (NIS) reeds een lijn van Semarang naar de Vorstenlanden aangelegd. Voor een prijs van y 9 494. tegen de voet van de berg Boering. terwijl enige kilometers ten westen van de stad bij de desa Soemberaloer een 'schijfschietterrein' in de richting van de Kawi werd uitgezet. met name voor de Europese gemeenschap 111 Malang aanzienlijke sociale veranderingen met zich mee De werkzaamheden ten behoeve van de aanleg en het beheer van de lijn werden geleid vanuit Malang. in 1941 voltooide station. de motor van Malangs groei na 1880. panters en andere giote wilde dieren uit het gewest Malangs bloei als di. burgers zouden zich hier tot lang nadien nauwelijks vestigen Het later aangelegde station Kotalama. zoals de militaire vestiging toen bloemrijk heette Pas in de loop van de verdere jaren tachtig werd Malang een echte garnizoensplaats. met de aanstelling van een controleur. het traject vanaf Lawang. de aanleg van de spoorlijn n. van het kleinere normaaltype dat eerder ook te Blimbmg was toegepast.

dat die kort tevoren moest worden uitgebreid. 1542 Chinezen en 226 Arabieren. Elders in de stad prijkte het Militair Hospitaal in een wijdse tuin met prieel boven de Brantas. terwijl de vier Chinese tabaksopkopers zich concentreerden op de binnenlandse handel. door een waringin bijna aan het oog onttrokken. waaronder een enkele verkoper van etenswaren. De mogelijkheden van de plaatselijke markt breidden zich daarbij gestaag uit.vanuit Soerabaja. de sociëteit Concordia.000. het zoutpakhuis. het aantal 'aangeslagenen in de bedrijfsbelasting' . 22 . Men begon vaak met krediet van een Chinees. petroleum en ijzerwaren betrokken en in omgekeerde richting vruchten. Er kwamen zoveel meer kopers op de centrale markt.000 zielen. Na de aanleg van de spoorweg kon de Malangse tussenhandel rechtstreeks uit Soerabaja bevoorraad worden. Verder oefenden in dat jaar drie Europeanen het beroep van opkoper van gouvernementskotfie uit en hield een vijftal zich bezig met de opkoop van suikerrietstekken ten behoeve van de grote suikerondernemingen in de kustvlakte. Ook de suikerindustrie bloeide op.500. Een in 1903 gehouden groot onderzoek naar de oorzaken van de mindere welvaart onder de bevolking van Java en Madoera gaf aan dat de situatie in Malang en omgeving zich in algemene zin gunstig onderscheidde van veel streken elders op Java. om deze vervolgens in de eigen kampong of desa weer af te zetten. In 1896 verrees op de hoek van de Aloon-Aloon Lor en Kajoetangan. maïs en andere agrarische produkten verzonden. de protestantse kerk. In het spoor van de economische activiteiten der vreemdelingen begon in deze jaren ook de Javaanse kleinhandel van de grond te komen. Twee Europeanen hadden een inkomen als tabaksopkoper voor de Europese markt. levensmiddelen. tegenwoordig de locatie van het warenhuis Sarinah. rijst of tabak ingekocht werden. om het plein statige bomenlanen met witgepleisterde. Het rapport van de commissie meldde dat te Malang de handel der kleine neringdoenden in de voorafgaande jaren een sterke toename had beleefd. een verdubbeling sinds [867. onder wie 459 Europeanen. de moskee en. Andere belangrijke gebouwen rond het centrale plein waren de woning van de regent. bleek het inwoneraantal bij de volksteUing van 1905 in slechts vijftien jaar explosief gestegen tot ruim 29. In 1890 was het aantal inwoners van het district Malang reeds meer dan 38. toen de algehele economische toestand sterk verbeterde en Malang zich in Oost-Java tot een der belangrijkste groeipolen kon ontwikkelen. l'arijs lyoy Foto: Fries Museum. Het overheersende totaalbeeld was nog altijd dat van landelijke rust: een Aloon-Aloon overschaduwd door enorme waringins. ook al in de karakteristieke neoclassicistische stijl die gedurende bijna de gehele 19de eeuw de architectuur in de kolonie domineerde. Hotel Malang. de koffieplantages herstelden zich langzaam van de ravage die de koffiebladziekte had aangericht en in de bergstreken werd de ontginning van de eerder uitgegeven concessies nu daadwerkelijk ter hand genomen. de gevangenis.dat wU zeggen het aantal bedrij^es . Waar in de 70 jaar na 1820 de hoofdplaats in bevolkingsomvang geleidelijk aan toegenomen was van 2000 tot ruim 12. Afscheid vati Tempo Doeloe Van het aanzien van Malang in deze laatste jaren van 'tempo doeloe' is wat meer bekend dan uit de voorafgaande perioden. Deze tendens zette zich in de jaren nadien. De Europese bevolkingsgroep vertoonde daarbij procentueel de snelste groei. doordat de bevolking zowel op het platteland als in de stad snel groeide. over de bruggen gingen buffelkarren met een huif terwijl op het veld voor het station vee graasde. hetgeen in het Malangse ertoe leidde dat in de vlakte ten zuiden van de hoofdplaats een aantal nieuwe fabrieken werd gevestigd. in meerderheid Chinezen en andere 'Vreemde Oosterlingen'. die uit Soerabaja ondermeer textiel. Het Koloniaal Verslag van 1892 maakt in dit verband dan ook melding van de recente vestiging te Malang van een naar verhouding groot aantal tokohouders en andere neringdoenden. gedroogde vis. typisch 'Indische' huizen in ruime tuinen. in het laatstgenoemde jaar woonden er 1353 Europeanen en 'gelijkgestelden' in wat dan inmiddels zonder voorbehoud de stad Malang genoemd mag worden. De prijzen op de wereldmarkt stegen. koele landhuizen met bediendenvleugels Mata Hari op het hoogtepunt van haar roem. Het aandeel van de hoofdplaats daarin bedroeg 12. dankzij de opkomst van de fotografie in de latere decennia van de 19de eeuw.was sinds 1893 bijna verdubbeld tot 3829. De hoge ambtenaren en andere vooraanstaande Europeanen leefden in grote. versneld voort. zodat Bangil geleidelijk aan zijn lucratieve verdeelfunctie verloor.040. waarmee op de pasar katoen.

volgt prompt een achterdochtige reactie ' Wie IS die manneluitcnant die de kinderen gephotografeerd heeft. volgde in maart 1902 het definitieve vertrek naar Nederland.een ongezond moerassig oord. reeds te paard. gescheiden door een lage muur. Dit was een ronde tafel met een ijzeren railing voor de voeten en in het midden een gat. aldus mevrouw Van R h e e d e 111 een interview met Mata Han-biograaf Sam Waagenaar (1964). waar het kort daarop tot scheiding van tafel en bed k w a m H e t Verre O o s t e n zag Maigaretha Zelle met meer terug. die om zijn schietkunst te bewijzen vanaf de voorgalenj de lampen binnen kapotschoot met het pistool van een der officieren De planters in de Smeroelanden.naar haar gunsten Uiteindelijk werden deze relaties haar tijdens de Eerste Wereldoorlog noodlottig. dat hier het Zesde Planterscongres van Nederlands-Indië een passend onderkomen kon vinden Daarnaast groeide de stad in de twee decennia na 1890 uit tot de voornaamste garnizoensplaats van Oost-Java Er moet zo omstreeks 1900 nog iets van een ongebonden 'frontier'-steer hebben geheerst In de jaren dertig. toen zij ervan beschuldigd w e r d . zoals de roepnaam van MacLeod luidde. die toen zijn verlof in Holland doorbracht. evenals elders m N e derlands-lndië. Banjoebiroe . toen sociëteit en stad 'gecivihseerd' waren geworden. West-Java. die de hberahsering van de Indische economie naar de kolonie lokte Ondanks het nog pastorale uiterlijk. in de beste traditie van de Indische gastvrijheid.. vanzelfsprekend liever met van de 'grove' nieuwe variëteiten. dochter van de Leeuwardense winkelier Adam Zelle. g e d u r e n d e welke periode de MacLeods o n d e r m e e r w o o n d e n in Smdanglaja. Nogmaals een goed jaar later. uitlegde dat hij onmiddellijk moest vertrekken en h e m vervolgens het weten. en gastenpaviljoens. waardoor zij enige tijd alleen zou moeten blijven m Malang Zijn v r o u w zonder chaperonne achter te laten was voor MacLeod vanzelfsprekend ondenkbaar. een tijdelijk onderkomen voor haar bij de gouvernementsintendant Van R h e e d e . Het leven werd geleidelijk aan meer Europees van aard. zeker met m het binnenland. althans de succesvollen onder Het trefpunt van planters en militairen was m die dagen de sociëteit C o n c o r dia aan de Aloon-Aloon. ^ MacLeocl. waarvoor zelfs machinerieën uu Nederland werden aangevoerd. tabak en bcrgcultures bloeiden. nieuwkomers. viel haar daardoor automatisch een vooraanstaande positie in de Europese gemeenschap ten deel Toch bracht ook de periode-Medan het gezin geen geluk O p 27 juni 1899 overleed hun zoontje door een vergiftiging en hoewel dit de echtelieden tijdelijk dichter bij elkaar bracht.of kletstafel'. om terstond een oude klare te nuttigen en het paard een klontje te geven In de voorgalerij stond m die jaren rond de eeuwwisseling de 'bitter. maar dat is toch niets bijzonders voor zo'n jonge v r o u w . toen ze in 1905 als schaars geklede 'oosterse' danseres het mondaine Parijs van de 'belle époque' aan haar voeten kreeg Meer dan een decade lang waren roem en rijkdom haai deel. waarin een bediende stond met een fles Zeer O u d e Friesche Genever om de glaasjes zonder tijdverlies bij te vullen. echtgenote van een kapitein bij de infanterie van het KNIL. Als daarentegen de planters op de dag van de races na afloop naar de soos reden. Toen zijn v r o u w zich in mei 1899 ten slotte bij h e m voegde.veelal niet tevergeefs . herinnerde zich dat de oudere R u d o l p h uiterst jaloers was met betrekking tot zijn vrouw J o n g e knappe Europese vrouwen waren 111 het oude Indié geen alledaagse verschijning. werden de trappen te paard bestegen en hield men pas voor het buffet halt. was in Medan garnizoenscommandant. waar ze zich graag kleedde in sarong en kebaja en op de gastvrouw een chamiante en intelligente indruk maakte: 'Misschien wat frivool. inmiddels bevorderd ttit majoor. wat ruwe officier uit het koloniale leger. tal van hooggeplaatsten uit kringen van leger en landsbestuur dongen . wanneer zij na de dienst om een uur of elf sooswaarts reden. en men nog wist wat fuiven w a s ' ' U i t die tijd IS ook het verhaal over een planter uit Danjoewangi. op i mei 1897 aan boord van het stoomschip Piiiises Amaha uit naar Nederlands-Indië Margaretha. 'Mijn vrouvi en kinderen komen bij u logeren en zijn met een paar uur bij u Dat IS zeker wel goed'' Z o logeerde Margaretha tot mei 1899 bij de Van Rheedes. een garnizoensplaatsje zuidelijk van Semarang Tot beider vreugde volgde echter spoedig overplaatsing naar Malang. toenemend tekenen van k o m e n d e veranderingen aan. was twee jaar eerder getrouwd met de veel oudere. Daarbij was. Het sociale leven speelde zich goeddeels af op de voorgalerij. Isaac Israels en andere bekende kunstenaars portretteerden haar. Achter de voorgalerij was de toneelzaal.het einde van een tumultueus leven. o n d e r m t i e m e omstandigheden v e r w o r v e n militaire informatie aan de Duitsers te hebben doorgegeven. maar het begin \\\n een mythe die tot vandaag de dag ontelbaren fascineert De toekomstige society-ster voer als 20-jarige aan de zijcle van haar echtgenoot. en met haar zoontje N o r m a n van nog geen jaar. vooral de ritmeester Donker befaamd om zijn fraaie sprongen als hij na afloop van het soosgebeuren nunder vast 111 het zadel zat Volgens dezelfde oud-planter namen deze officieren zich in vergelijking met de burgerieden nog zeer in acht. wereldwijd een beioemdheid zou w o i d e n Haar naam was Margaretha Cïeertruida Zelle. later net als het nabijgelegen Ambarawa berucht geworden door de Japanse interneringskampen . aan wie hij. maar luisterde naar de koosnaam N o n Niettemin schijnt het m Malang geen gelukkige cijd te zijn geweest v o o r de MacLeods. maar van de aloude Arabica uit de glorietijd van de javakoffie. R u d o l f MacLeod. een stad die met haar ruimere uitgaansmogelijkheden meer beloften voor een 'Europees' leven inhield. volgens een anonieme oudgast in een uitgave ter gelegenheid van het zilveren jubileum der stadsgemeente m 1939. Hier werd op 2 mei 1898 h u n tweede kind geboren. waar de luie ligzetels (krossi males) en schommelstoelen uitnodigden tot eindeloos 'klimaat schieten' m de koele avonduren 's Ochtends stond de koffie klaar. Haar faam verwierf ze echter onder de artiestennaam Mata Hari. namen al spoedig de relatieproblemen w e e r de overhand in het dagelijkse leven Na het samen nog een jaar te hebben geprobeerd in John's nieuwe standplaats. een hindernis die dagelijks met zwier werd genomen door de cavalene-officieren. dachten de ouderen met weemoed terug aan 'die gouden dagen. ze stegen af vóór het gebouw.nam MacLeod eind 1900 ontslag. had ook Malang wel degelijk een meer stedelijk karakter gekregen Z o kwamen er kort voor 1900 naast een nieuwe sociëteit ook enkele hotels. D e echtelijke problemen die al m Nederland waren begonnen werden groter De latere wethoudci \ an de gemeente Malang. Na aankomst op Java werd MacLeod eerst gestationeerd te Ambarawa. ' J o h n . een meisje dat de namen J e a n n e Louise kreeg. rechts een leeszaal en links nog een bitterhoek. Deze had dan ten minste 24 uur op koud water staan trekken en werd pas vlak voor het opdienen met kokende melk vermengd Toch dienden zich 111 die jaren lond de eeuwwisseling. toen suiker. maar Azië zou haar leven voorgoed blijven be'i'nvloeden De kiem \ a n Mata Hari droeg zij al uit Malang en Medan mee. geboren op 7 augustus 1876 te Leeuwarden en in 1898 te Malang bekend als de m e v r o u w MacLeod. dankzij de snel v\assende stroom 'baren'. Deze was rond de eeuwwisseling nog \an het stadsplein 23 . was kort voor de eeuwwisseling een v r o u w die in de twintig jaar die haar leven nadien nog zou duren. was er ondanks het toezicht echter met gerust op dat zijn vrouw het met toch aanlegde met andere mannen Als Margaretha hem terloops schrijft dat het gezin d o o r 'een marineluitenant' op de foto is gezet. A. Hij vond snel en doeltreffend. In de vroege ochtend van de 1 sdc o k t o b e r 1917 w e r d de ' s p i o n n e ' Mata Hari d o o r het v u u r p e l o t o n te Vmcennes nabij Parijs geëxecuteerd . die het mede mogelijk maakten dat de stad in 1898 al een grote landbouw tentoonstelling voor heel Java organiseerde. In 1903 was de reputatie van Malang als centrum van het Oostjavaanse plantagegebied inmiddels zo stevig gevestigd. ' O o g van de Dag'. Fransen van de Putte.Mata Hari O n d e r de velen die korte of lange tijd in Malang w o o n d e n . en bij de zaterdagavond - bezoeken ^Au de soos trok de j o n g e mevrouw MacLeod veel aandacht Naar verluidt was 'Griet' dan ook opgelucht toen haar man o p 21 d e c e m b e r 1898 onverwacht werd overgeplaatst naar Medan.

was van niemand minder dan MJ. had het bij het feesten op een gegeven moment zo bont gemaakt dat hij zes maanden lang de sociëteit met mocht betreden . Volgens de gedenksteen in het voorportaal dankt deze Kerk van het Heilig Hart haar totstandkoming aan 'de milddadigheid van Z. met Malang als standplaats Kort tevoren. werd hij 111 een rijtuig met vier paarden naar het feestpaleis gebracht Op de receptie . De postwagens van Jacob Boldy en andere verhuurders waarmee de reis uit Malang naar het binnenland werd voortgezet. de landraadzaal. ze was officieel geregistreerd als zijn dochter en had daarmee de status van Europees ingezetene verkregen.niiddenstandstamilies zich meestal reeds enkele decennia terug permanent m Malang gevestigd Nog lang nadien. Pfaff Vogler.waarop hij een dag later met zijn auto de trappen opreed tot aan de kletstafel en gezeten m zijn voertuig het bitteruurtje meemaakte zonder het gebouw te betreden' Het eerste bezoek van een nieuwe resident van Fasoeroean aan Making leidde ook onvermijdelijk naar de soos Nadat de hoogwaardigheidsbekleder met fakkels en ronzebons van de trein was gehaald. op dienstreis uit Soerabaja. Boldy. Uiteindelijk werd bij gouvernementsbesluit van 4 juni 1897 de statie Soerabaja gesphtst en een nieuw katholiek kerkgewest gevomid van de residentie Pasoeroean. vindt men deze famihenamen prominent terug onder de Malangse burgerij. welke in de daarop volgende jaren nog werd verlengd naar de nieuwe koffie.volgde een groot bal.en naar het schijnt ook wel bij protestanten . was te Malang al een katholiek noodkerkje m gebruik genomen door pastoor G Jonckbloet. Onder de Europese middenstanders kon men in 1903 verhuurders van paarden en rijtuigen als Jensen. in de laatstgenoemde branche was hij concurrent van de firma Thies & Umbgrove. waren na ca.rok verplicht . oude sociëteitsgebouw op Kajoetangan.MacGdlavry. Eveneens op Klodjen Lor bevond zich het graf van Georgette Gertruda Petronella Theodora Swens Couperus. Ook zijn colleg? hoteleigenaar Hombracht moest twee kinderen begraven. patisserie of pension Anders dan de planters hadden deze . waarbij natuurlijk geen bitter werd geschonken. en de 'Inlandsche vrouw' Sarina. Hulswit. een kofBebrandenj. koffie en later ook rubber Sociale eii religieuze differentiatie In de eerste jaren van de twintigste eeuw was er een grotere vanatie in de beroepen der Malangers ontstaan. op eerste Kerstdag 1896. de drogistenj Bocage en de Volksapotheek van de heer Duijster. al dan niet gemaskerd. een zekere heer Petit. de Heilige Mis daarom in het leegstaande. tot bloeiender nering van hotels als Jensen. Hotel Lapidoth stond op de plaats waar later het Palace Hotel zou komen (nu Hotel Pelangi).veelal Indo-Euiopese . 1890 veelal m korte tijd onwaarschijnlijk njk geworden en werden enige jaren later vanzelfsprekend ook de trotse bezitters van de eerste auto's in het Malangse Een van hen. Huijbrechts een bestaan als kapper en steenbakker. Het ontwerp. terwijl de masseur Gustaaf Kloeth een neveninkomen uit zijn toko betrok. twee sigarenhandels. om de ogen enigszins te beschermen tegen de grote hoeveelheden roet die de wagons binnenwaaiden.S Luypen ( ) titulair bisschop van Orope.hen. die ook stempels maakte en lithografeerde. Monseigneur E. had haar 'erkend'. oostelijk van de stad op de Smeroe-heUingen Het m 1908 voltooide zijlijntje naar Toeren was nadien tot de Eerste Wereldoorlog de laatste uitbreiding. was de eerste te Malang overleden 'Europeaan'. Bezoekers van buiten bleven dus minstens twee dagen m de stad. Mannus Jansen en Andreas. geboren in 1831 in Markersdorf Duitsland. Waar dit eenvoudige rechthoekige 'stalkerkje' met open klokketorentje heeft gestaan.en venduwezen in handen was van de firma's Boldy. de openbare school of in een woonhuis. Zo kwam het ten slotte op 7 januari 1906 tot de plechtige inwijding van de nieuwe. Lapidoth. die overigens zelf met m Indië werd geboren maar in Den Haag. Steinbrenner. van een onderneming in Zuid-Malang of in de buurt van Whngi had men immers al een hele dag nodig om de hoofdplaats te bereiken. Ook buiten zulke grote gelegenheden wist de Europese Malanger ovengens wel weg met het geestn]k vocht. Belangrijkste inkomstenbron voor de Maatschappij vormde in deze beginjaren overigens met zozeer het passagiersvervoer. van v\ie Uvee kinderen. naar verhouding waarschijnlijk meer dan in het Nederland van die dagen. a ƒ 7. De bekendste toko's waren die van Onderling Belang (ook toen al!) en van MacGillavry. liet bij zijn dood m 1897 de eerste boekhandel annex drukkerij 111 Malang na. maar de champagne van grote merken als Pommery of Veuve Clicquot bij stromen vloeide. Georgette was een nicht van de bekende schrijver Louis Couperus. en de Indische zon pas zag toen hij op negenjarige leeftijd met zijn ouders terugkeerde naar hun land van herkomst De meeste Europese ingezetenen van de stad hingen het protestant-christelijke geloof aan Zoals hier boven al ter sprake is gekomen stond er vanaf 1860 een protestants kerkje aan de Aloon-Aloon In het hele regentschap stond tot m de jaren negentig echter nog geen katholieke kerk De pastoors lazen. De Malang Stoomtram Maatschappij (MSM) begon in 1897 de aanleg van haar net met een zuidwaartse lijn naar Boeloelawang en Gondanglegi. Eschauzier en Soesman Robert Alfred Jahn. gestorven te Malang in 191 v Zij was de dochter van Petrus Theodorus Couperus. In 1903 volgde een tramverbmding van Malang via Blimbing en Wendit naar Toempang.D. met voor niets telde de plaats. kennelijk was het nog met noodzakelijk om meer allure te verwerven door zich te tooien met namen als Palace. naast de reeds genoemde bijvoorbeeld ook Hombracht. in totaal exploiteerde de MSM toen 8s km tramlijn. geboren te Leiden m 1836 en bij zijn overlijden in 1908 een bekende hoteher te Malang. Het was veel eenvoudiger dan zijn opvolger en bestond alleen uit een hoofdgebouw van het ouderwetse model. zodat het laatste deel vaak te paard of per tandoe (draagstoel) moest worden afgelegd. met nog geen 1400 Europeanen. Sans Souci of Riche. dus met een voorgalenj Ook bij de Aloon-Aloon. maar eerder het vervoer van agrarische produkten als cassave. Deze provisorische behuizing bleek binnen enkele jaren te klein en bovendien steeds minder passend bij het groeiende aanzien van de Malangse katholieke gemeenschap.en zangleraies. Wel vond men hen natuurhjk m 'vrouwelijke' beroepen als modiste en muziek. waren die van Jahn. toen er veel jeugdige Malangers stierven aan wat waarschijnlijk een cholera. vond men het bij de planters zo populaire Hotel Wiegand Zoals elders op Java in de jaren rond de eeuwwisseling. een generatie later was deze familienaam verbonden aan ondermeer een fotografisch atelier. die werden bediend door regionale stoomtrammaatschappijen. de bouwer van de kathedraal in Batavia en in die dagen de bekendste architect in Nedcrlands-Indië. tot in de laatste vooroorlogse jaren en in enkele gevallen zelfs tot het eind van de jaren vijftig. beide 111 1907. kort na 1900 al twee buitengewoon florerende wijnhandels. waren meestal comfortabeler. wel zes bouwkundigen. resident op diverse standplaatsen in Sumatra en later in Oost-Java te Besoeki en Probolinggo. Haar vader. Ook een aantal vrouwen was economisch actief. Fredenka Pfaff ter wereld gekomen 111 1844. telg uit een familie waarvan leden m Indië smds de late i8de eeuw vooraanstaande posities 111 het bestuur bekleedden. Tijdens de heenreis per trein en tram droeg men vaak een bril met gazen kappen ter weerszijden. De planters kwamen m die jaren niet zomaar voor een dagje naar de stad.50 per 'bouteille'. welke door zijn kinderen werd voortgezet.z. Een der stamvaders was Abraham Chr. nog altijd bestaande kerk op Kajoetangan. deze laatste was tevens makelaar De plaatselijke boekhandel was van de heer Jahn. en werd in 1850 geboren te Padang. Deze herderlijke tournees waren voor de betrokken pastoors geen onverdeeld genoegen. terwijl het commissie. Behalve deze stedelijke diensten reisden ze ook de plantages af om bij katholieken . Splendid. apostolisch Vicaris van Batavia ' In het bijzijn van alle plaatselijke geestelijke en wereldlijke autoriteiten (behalve het hoofd der Arabieren) werd 24 . d w.toen ovengens bepaald met de enige opmerkelijke combinatie van beroepen Zo had de heer M.H. van wie uit de inscriptie op haar grafsteen met zekerheid bekend is dat ze daar ook was geboren. of hielden ze een bloemenwinkel. is helaas met meer te achterhalen. Op Klodjen Lor waren toen overigens al dne andere Lapidoths ter aarde besteld. naast een smid Barkey en een hoefsmid die luisterde naar de toepasselijke naam Hoefsmit. waaronder opvallend veel van Duitse oorsprong.en suikergebieden van Danipit en Kepandjen. van wie Th E Baiwir tevens het ambacht van beeldhouwer uitoefende . aanvankelijk zonder de twee fronttorens die dit neogotische godshuis tegenwoordig sieren.of tyfusepidemie is geweest Enkele andere Malangse families van naam. maar konden in het steile terrein lang met altijd tot bij de ondernemingen en desa's in de bergen komen. ontstonden ook bij Malang aan de hoofdspoorlijn tal van aftakkingen naar de plantagegebieden. Brandon en opmeuw . en Wichand aantreffen.godsdienstoefeningen te houden. Verder telde Malang twee fotografen. twee horlogemakers. op de hoek van de Regentstraat en de Pandhuisstraat. Lapidoth en Wiegand De meeste hotels droegen aan het begin van deze eeuw nog de namen van de eigenaars. Echte architecten waren er nog niet gevestigd.

dat de stad door het Gouvernement inmiddels van zeer aanzienlijke betekenis werd geacht Er was toen sprake van. als voorheen. Tegal. G Ch Renardel de Lavalette. met naast Javanen. een HoUandsChinese school. tijdens het hoogtepunt van de epidemie in 1913 waren het er zelfs bijna 14 000. protestanten zowel als katholieken. nu ondei eigen bestuur. protestantse dames hadden ook geliolpen met het maken van de bloeniversiermgen \njjhn's AdvertentiebLid heette het op 21 februan 1906. Soerabaja. de assistent-resident en de controleur Zo werd Malang. scholen en andere commerciële en institutionele dienstverlening ten behoeve van de Europese bevolking Zo waren er in 1914. mede vanwege het aangename klimaat. zoals in 1906 reeds Batavia.uitbreiding. hotels. hetgeen niet alleen leidde tot uitbreiding van het aantal scholen. een Chinese school en dne Inlandse scholen. kerken. vestigingsplaats van de Irngatiedienst voor het Brantasgebied Kort voor de wereldoorlog volgden initiatieven tot de opnchting van het Proefstation Malang. Chinezen.zij het in mindere mate . ook toenemend aantrekkelijk als vestigingsplaats voor gepensioneerden die met wilden of konden terugkeren naar Nederland Scholen CU ambtelijke iii^telUngcn Met deze ontvs ikkelmg begon Malang langzamerhand een duidelijk ander karakter te knjgen dan de grote havensteden aan de kust. die in de jaren twintig en dertig grote bekendheid zou krijgen als gemeenteraadslid van Malang Veel acuter en ernstiger waren de gevolgen van de pestepidemie die Malang en wijde omgeving tussen 1911 en 1916 teisterde Eind maart 1911 waren 111 het Geneeskundig Laboratorium te Weltevreden in bloed afkomstig van een inwoner van Malang. de jonge Hevea-bomen konden tussen de koffiestruiken worden geplant en in rust opgroeien. scholen en pensionaten kan men zien als een uiterlijk teken dat de hoofdplaats zich ook m sociaal opzicht tot een stad ontwikkelde De etnische samenstelling van de bevolking werd als gevolg van de toeloop uit andere regio's allengs meer gevaneerd. maar werd in toenemende mate vervangen door rubber. toen de ziekte elders geleidelijk aan onder controle kwam. Semarang. doordat steeds meer 'totoks' . de formele opheffing van het oude voorschrift tot vestiging m een afzonderlijk wijk. maar ook in het daaropvolgende jaar. dat Malang standplaats werd v oor het hoofdbureau van de Dienst der Pestbestrijdmg en het Centrale Pesdaboratorium. Kedin en Madioen \n dat eerste jaar maakte de pest m totaal al ca 2100 slachtoffers.onder hen voor het eerst ook grotere aantallen vrouwen . een nieuw tijdperk m haar geschiedenis begon In 1929 werd de bestuurlijke status verhoogd tot die van stadsgemeente.een pontihcale mis opgedragen. lond de produktieve jaren geconcentreerde leeftijdsopbouw die tot dan toe deze groep had gekenmerkt Behalve aan de toenemende aantallen Europese kinderen die in Malang geboren werden. evenals . de Lavalette Kliniek op Boenoel Vice-voorzitter van de Vereeniging was toen G J Zuijderhoff planter van Soember Doeren bij Dampit. wiens naam voortleefde in die van het zogenoemde plantershospitaal. waarbij het verkeer tussen Malang en het overige Java tot een minimum werd beperkt Deze maatregel gold mede voor de rondtrekkende oogstarbeiders die in andere jaren hier in grote aantallen toestroomden voor de koffiepluk. dic plaats kon bieden aan n o o gestraften 'van alle rassen' Op Rampal waren bij de bestaande garnizoenskampementen na 1910 het Mannekamp en een militair zwembad aangelegd Het eerste was een verlof. bij het Binnenlands Bestuur bleven de hoogste Europese vertegenwoordigers voorlopig echter nog. maar wel opmerkelijk goed voorzien van winkels banken.horizontale . aan de vooravond van de grote oorlog in Europa. in een verslag van het eerste heilige communiefeest 'AI behooren wijzelf met tot de Roomsche Gemeente.naar de stad kwamen Bovendien verdween langzamerhand de onevenwichtige. eveneens al voor 1914 geplande Centrale Gevangenis gebouwd. twee openbare lagere scholen. dit moet ons van het hart. dat in het kader van de decentralisatie van het bestuur opnieuw een aantal steden verheven zou worden tot gemeente. Magelang. Buitenzorg. ondermeer voor de bemanningen van schepen die in Soerabaja in dok lagen Van het zwembad mochten 'op bepaalde voorwaarden' ook burgers gebruik maken Malang beleefde in deze jaren evenwel met uitsluitend groei en voorspoed Na 1900 ging de particuliere koffiecultuur gaandeweg achtenut. vanwege het koele klimaat en de m vergelijking met Batavia of Soerabaja lage kosten van levensonderhoud. dat de Katholieken het geheim bezitten van aandoenlijke plechtigheden De komst van sociëteit. Pekalongan. geheel onverwachts pestbacillen aangetroffen Bij nader onderzoek bleek dat de ziekte zich reeds door de hele afdehng had verspreid. moskeeën.en herstellingsoord van de Koninklijke Marine. op Kajoetangang ter hoogte van het postkantoor Foto N M Nolten-Engclken 25 . waarmee de stad. Meester Comehs. een meisjesschool. voor hen was deze branche een uitgelezen mogelijkheid het hoofd financieel boven water te houden en toch dame te blijven Aan de andere kant van de leeftijdsschaal werd Malang. met medewerking \rin een kooi \an veeitig dames. Kediri en Blitar Voor Malang volgde een aanwijzing in deze zin op i apnl 1914. Arabieren en Europeanen een snelgroeiend aandeel van Madoerezen Vanaf 1911 werd het de Chinezen stilzwijgend toegestaan ook buiten de Chinese Kamp te wonen. plus de school der Zusters Ursulinen Wellicht met het oog op het relatief grote aantal ouderen hadden zich inmiddels ook al twee apotheken in de stad gevestigd Het overheidsapparaat ter plaatse onderging m het decennium voor de Eerste Wereldoorlog eveneens een aanzienlijke . ten behoeve van de bergcultures in dit deel van Java Het duurde evenwel nog tot 1921 voor dit op Lowokwaroe daadwerkelijk in gebruik genomen kon worden Uiteindelijk waren 87 ondernemingen bij het instituut aangesloten. dat ook nauw samenwerkte met de Malangsche en Kedinsche Landbouw'\'ereenigingen Ook in 1921 werd op Lowokwaroe de nieuwe. met alle gevolgen vandien voor de toch al kwijnende koffiebouw m het Malangse Een en ander had ook tot gevolg. in hetzelfde jaar nam Malang de functie van residentiehoofdplaats over van Pasoeroean Pag 26 Malang ondcrvvijsstad de Tempel dei Wetenschap" m de feestelijke optocht door de stad 11a de geboorte van Pnnses Beatn\ 111 19^8.in delen van Soerabaja. waarvoor op de wereldmarkt door de opkomst van de automobielindustrie een toenemende vraag bestond Deze omschakeling betrof ovengens een geleidelijk proces. zodat de planters nog enkele jaren hun inkomsten uit de bestaande aanplant behielden Tot de voortrekkers van deze ontwikkeling behoorde de erevoorzitter van de Malangsche Plantersvereeniging. m het kader waarvan op Rampal ondermeer enkele pestbarakken werden mgencht Al met al echter konden deze ongunstige omstandigheden in de jaren na 1910 slechts tijdelijk een remmende werking op Malangs ontwikkeling uitoefenen Het uitvoenge bezoek van gouverneur-generaal Idenburg (1909-1916) üjdens diens reis door Oost-Java voor 1914 laat zien. stierven in de afdeling Malang nog altijd honderden mensen per maand Van gouvernementswege was de afdeling dan ook reeds in maart 1912 in quarantaine geplaatst. Chenbon. zonder veel industrie of overzeese handelsactiviteiten. volgde in 1917 Na de eeuwwisseling veranderde de sainensteUing van de Europese bevolking snel. dat in oorsprong nog terugging tot de Chinese opstand van 1740 m Batavia. maar tevens tal van kosthuizen een bestaan bood Dne van de vier 'commensalenhuizen' in 1903 werden gedreven door weduwen. was dit vooral te danken aan de opkomende functie van de stad als regionaal centrum van Europees onderwijs Met de groei van de cultures in de Smeroelanden gingen gestaag meer planterskinderen hier naar school.

ig.(bijschritl zie p. 2^) .

de Ja\aan H Soekaidjo Wiijopranoto en de Nederlander mr. In de \olgende twintig jaar zou de plaats zich ontwikkelen tot de vijfde stad van Java. maar bezetten samen elf van de vijftien zetels. de m dat jaar aangetreden JJ Coert De verhouding van de bevolkingsgroepen 111 de raad kwam niet oveieen met de grootte van die groepen onder de bewoners van de stad De Europeanen en de 'Vreemde Oosterlingen' vomiden in 1920 respectievelijk 8% en 10% van de bevolking. de besproeiing van wegen en het ophalen van vuilnis. Een verdere oorzaak voor Pasoe De gemeente Malang. werkte daar samen in twee kamers. Arabieren en andere 'Vreemde Oosterlingen').en oostzijde nog steeds begrensd door de Brantas. In het zuiden waren de beide zijden van Sawahan en de Kidoelpasarstraat nu bebouwd. onder wie negen Europeanen. zoals bijvoorbeeld weergegeven m de topografische kaart van dat jaar. twee Indonesiërs en een 'Vreemde Oosterling'.tiici'. De Chinese Kamp. waarna veel van de particuliere bronnen geleidelijk aan vervangen konden worden door het doorgaans betrouwbaarder leidingwater. terwijl tevens regelingen van kracht werden voor het slachten van vee en de verkoop van vlees en melk Voor de instelling van de gemeente Malang was het gewestelijk bestuur al begonnen met de aanleg van een waterleiding uit hoger gelegen bronnen naar de stad In 1915 werd deze door de gemeente overgenomen. behoorde tot de meest intensief bewoonde gebieden. met alle gevolgen voor hygiëne en comfort vandien. Broekveldt.ingeluid met de introductie van een modern elektiiciteitsnet. nauwelijks meer dan een formele bevestiging van een feitelijk reeds lang bestaande situatie Als eerste resident trad op H Kool Het gemeentelijke apparaat was in de eerste jaren na 1914 nog zeer bescheiden van omvang. toen met alleen gebiedsuitbreiding voor stadsuitleg naar het westen en het zuiden bewerkstelligd kon worden. Ter dekking van de gemeentelijke uitgaven. Helaas bleef het leidingsysteem nog lange tijd beperkt van omvang. 1914-1941 T eiwijl enkele maanden later in Europa 'de lichten \oorgoed uitgingen'. 1914-1929 Wat het aanzien van Malang omstreeks 1914 aangaat. sinds het midden van de 19de eeuw. Als geheel had het ccntium zich fysiek dus slechts weinig uitgebreid. het kon slechts worden verworven door opleiding en sociale positie. in hoofdzaak door Europeanen werden bewoond. Deze kampongs vond men vooral ten zuiden en ten oosten van de Aloon-Aloon Kebalen. dus de Indonesiërs. moesten door de raad spoedig eigen bronnen van inkomsten worden gecreëerd.L. Nieu\ve bestuursvormen en instanties Toen de regentschapshoofdplaats 111 het StjjtsbLid win Ncdcrl. met een uitstulpmg naar het zuiden door de bebouwing rond het tramstation Djagalan. G. Pas eind 1918 kwam er een gekozen raad van vijftien leden.L Kelder De gestaag toenemende betekenis van de stad kwam op het bestuurlijke \lak nadien nogmaals tot uiting in de verplaatsing van het residentiekantoor van Pasoeroean naar Malang De ooit zo belangrijke kustplaats was na de eeuwwisseling economisch en naar inwonertal snel overschaduwd door Malang. m het begin slechts enkele mandoers en losse arbeiders werkzaam voor de gemeente. ten noorden ervan lag Klodjen. het bediende alleen de hoofdstraten en later de nieuwe Europese woonwijken De meerderheid van de kampongbewoners bleef tot het laatst van de Nederlandse periode aangewezen op de openbare tappunten langs de grote wegen. werden de verhoudingen in de raad enigszins gewijzigd ten gunste van de Indonesiërs. riolering. Het gehele administratieve gemeentepersoneel. Djodipan. In gedachten houdende dat de huizen langs Kajoetangan en Tjelaket. de brandweer. de assistent-resident F. werd hij opgevolgd door ir. Voor hen was er dus nog geen sprake van een algemeen kiesrecht. valt op dat de plaats in de voorafgaande periode steeds meer een langgerekte vorm had aangenomen. de gemeentebureaus bijvoorbeeld werden aanvankelijk ondergebracht in een huurhuis op KJodjen Kidoel. een administrateur. was Malang sinds het begin van de eeuw in veel opzichten reeds ingrijpend veranderd. 297 werd aangewezen als zelfstandige gemeente met een gemeenteraad. Verder kwamen er die eerste jaren enige reglementen die het verbeteren van de gezondheidssituatie ten doel hadden. zoals belasting op personeel. de 'Inheemse' of'Inlandse onderdanen'. Zo was het inwonertal sinds 1905 opgelopen van nog geen 30 OOG tot bijna 50. waar wel van een gestaag voortschrijdende bebouwing sprake was. Daarbuiten waren. het raadscollege van inmiddels zeventien leden kreeg toen zes vertegenwoordigers gekozen door de 1900 kiesgerechtigde leden van de 'Inheemse' bevolkingsgroep.ch-Iiidic \an 2<j maart 1914 No. Temenggoengan. Taloen. Pas nadat Malang in 1929 stadsgemeente was geworden. vermakelijkheden en honden. waterleiding. H. onder wie inmiddels een kleine 2500 Europeanen . In die zin vormde de uiteindelijke verplaatsing van de bestuurszetel en de naamswijziging van de residentie in 'Malang'. maar op i juh ook de eerste burgemeester. deze laatste groep was daarmee in aanwas de minst dynamische In de nieuwe gemeenteraad werden deze drie bevolkingscategorieën vooreerst uitsluitend vertegenwoordigd op basis van hun (administratieve) etniciteit' de Nederlanders en 'gelijkgestelden'. en de aanleg en verzorging der begraafplaatsen. nadat eerder al. voornamelijk als gevolg van de pas in 1917 opgeheven verordening dat Chinezen verplicht waren bij elkaar m één wijk te wonen Uit- 27 . was het inwonertal intussen opnieuw verdubbeld en werd Malang de status van stadsgemeente toegekend Als voortvloeisel uit deze promotie konden 111 1930 voor het eerst twee wethouders worden benoemd. Toen Busseniaker na tien jaar uit Malang vertrok.000. een secretans. Gaandeweg kon nadien het personeelsbestand worden uitgebreid en m mei 1918 verhuisden de bureaus naar een groter gebouw aan de Rooiiische Kerkstraat Tot de aanvangstaken van de gemeente behoorden onderhoud.I Busseniaker. Boerstra (1936-1942) het ambt. ten zuidoosten van de Aloon-Aloon. haar havenfunctie goeddeels verloren was gegaan aan het onstuimig opkomende Soerabaja. Het centrum van de stad werd aan de noord. etc.svmbolischer kon het nauwelijks . Een werkelijk volwassen gemeente werd Malang ten slotte m 1919. E A Voorneman. naast de bestuurders. Overigens zij opgemerkt dat in Nederland zelf het algemeen kiesrecht ook pas een tiental jaren tevoren was ingevoerd. zijn functie aanvaardde Nadat deze in 1929 werd benoemd tot eerste burger van Soerabaja. dus de 'Europeanen'. hoe bescheiden in vergelijking met latere jaren ook.Malang als zelfstandige gemeente.en ruim 4000 Chinezen en 'Vreemde Oosterlingen'. werden de nieuwe tijden voor Malang in 1914 door de ANIEM (Algemeene Nederlandsch-Indische Electnciteits Maatschappij) . Kaoeman en Kasin zich iets uitgebreid tot aan de Kali Soekoen. die vier jaar later werd gepromoveerd naar dezelfde post 111 Batavia Na Busseniaker en Voorneman vervulden tot de Japanse bezetting achtereenvolgens ir. vier Indonesiërs en twee Chinezen. op I januari 1929. kan de sterke aanwas van het Indonesische volksdeel alleen een drastische verhoging van de bewoningsdichtheid in de kampongs tot gevolg hebben gehad. De raad telde m 1914 elf door het Gouvernement benoemde leden' acht Europeanen of daarmee gelijkgestelden.eveneens bijna een verdubbeling . mede op basis van uitbreidingsplannen van enkele der meest gerenommeerde architecten en stcdebouwkundigen 111 Nedcrlands-lndic roeans neergang was de aanleg van de spoorlijn van het nieu'we plantagegebied bij Malang rechtstreeks naar Soerabaja. het doen functioneren van de 267 elektrische gloeilampen der Malangse straatverlichting. In het westen had de bebouwing van de wijken Taloen. Lakeman (1933-1936) en J H. nog altijd onder voorzitterschap van de assistent-resident. herstel en aanleg van wegen. Als voorzitter fungeerde het hoofd van het plaatselijk bestuur. P. terwijl tegelijkertijd sinds de eeuw\Msseling wel een forse bevolkingsgroei was opgetreden. Het werd bijvoorbeeld verboden om binnen de bebouwde kom varkens te houden.K W. en de 'Uitheemse onderdanen' (Chinezen. een controleur van het slachthuiswezen en een keurmeester \an vleeswaien.

Naast de vertrouwde hotels als die van Jansen en Jensen. betekende deze periode . terwijl vakantiegangers sinds kort terecht konden bij enkele etablissementen in de bergen buiten de stad. maar vormde al met al nog steeds een overzichtelijke. 28 . met ruime tuinen en brede. stonden garant voor de verzorging van de Malangse burgerij met een uitgebreid aanbod van Europese importgoederen en plaatselijk geproduceerde equivalenten. drie Europese.' Sarekat Islam stelde zich op het standpunt van de non-coöperatie met het bewind m Batavia In 1927 leidde dit tot een breuk met de Mohammadijah. een Hollands-Chinese en dne 'Inlandsche scholen der 2de klasse' Daarnaast bestond er nog een openbare Muloschool.de welgestelden gingen immers nooit te voet. wat de stad op dit gebied al bezat. mede naar het voorbeeld van eerdere Chinese belangenorganisaties Een der belangnjkste programmapunten van deze beweging was de eis tot vergaande uitbreiding van het gouvernementsondervvijs aan de inheemse bevolking. Een geheel andere bijdrage aan het immatenële welzijn der burgerij leverden de twee sociëteiten die de stad telde de algemene sociëteit Concordia aan de Aloon-Aloon en de militaire soos Insuhnde aan de Spoorstraat Aanzienlijk verhoogd was intussen ook het het peil \an de particuliere. Om hieraan tegemoet te komen. ter vervanging van de eenvoudige zaalkerk die hier in 1861 was gebouwd Daarnaast werd het geestelijk leven in Malang in 1901 verrijkt door de instelling van een Vnjmetselaarsloge. in de Nederlandse tijd bekend als Wilhelmmastraat Na de Boedi Oetomo volgde in 1912 de Sarekat Islam ('islamitische \erbond'). en kuuroord' Lebaksari. In 1912 stuurde hij de zojuist verkregen onderscheiding echter terug. In het huidige Malang wordt de nagedachtenis aan deze nationalist van het eerste uur levend gehouden door de vernoeming van Jl Dr Cipto Mangunkusomo. werden de internationale ontwikkelingen in Azië m dit verband door het Gouvernement overwegend als een bedreiging voor de binnenlandse veiligheid en stabiliteit gezien. waardoor deze volgens de geschiedschnjver van het verbond 'zo van zijn stuk (was) geraakt. Geheel verzorgd kon men zich dan bij de nieuwe fotografisch ateliers Mellenbergh of Keasberry voor het nageslacht laten vereeuwigen. Elders op Java kwam het in het kader van deze eerste manifestaties van Indonesisch nationalisme in de jaren rond de Eerste Wereldoorlog plaatselijk tot openlijke ongeregeldheden. een mineraalwaterfabriek en verscheidene moderne winkels. werden nog voor 1910 ook in Nederlands-Indië de eerste tekenen zichtbaar van Indonesisch nationalisme. die zich in eerste instantie vooral keerde tegen de pohtieke en economische dominantie van Nederlanders én Chinezen. een neutrale Fröbelschool en de Tiong Hwa Hwee Kwan-school. Voor de Javaanse boeren was dit in het algemeen een gunstige ontwikkeling. om aan de hand van een modeblad uit het vaderland een passend toilet te laten aanmeten. zou zich kort nadien. was van kleine omvang.op Rampal. werd het areaal exportgewassen in de loop van de oorlog ingekrompen ten gunste van een hogere binnenlandse njstproduktie.een reeks van magere jaren. Wel braken binnen de Chinese gemeenschap geregeld onlusten uit tussen de conservatief ingestelde leden van deze bevolkingsgroep. maar Malang bleef hiervan zo goed als vrij. Klodjen Lor en . in 1911 gevolgd door een Theosofische Loge. sprak hij de voorzitter van de plaatselijke Sarekat Islam toe in het Hoogjavaans. een Mulo-. met name aan de STOVIA (School tot Opleiding van Indische Artsen) in Batavia. Tegelijkeitijd begonnen zich ook op politiek terrein veranderingen kenbaar te maken. die m de Europese samenleving voor grote beroering zorgden. die naar oude traditie hun haar nog in een staart droegen. Tjelaket. en een Fröbelschool). merendeels nog ongeplaveide bomenlanen Dit laatste betekende in het droge seizoen voor de omwonenden steevast flinke overlast van stof terwijl de wegen m de regentijd in nauwelijks benjdbare modderstromen veranderden Zoals in de meeste steden waren er geen trottoirs . m 1911. Als allernieuwste was er zelfs een 'bioscope theatre'. zoals bijvoorbeeld de steenbakkenj die de coiffeur Huijbrechts als nevennering onderhield Men vond er een rijstpellerij en de Eerste Nederlands-Indische Koffiebrandenj. kleinsteedse samenleving. zakelijke dienstverlening. bleek de groei van een streven naar een vorm van onafliankelijkheid spoedig met meer te stuiten. werd het bestaan van de organisatie van gouvernementswege geheel onmogelijk gemaakt. Aan andere welzijnsvoorzieningen had Malang sinds de jaren kort na de eeuwwisseling eveneens het een en ander gewonnen. bezat de stad inmiddels ook een Inlands Hospitaal.en dienstencentnim. doordat deze wijk in de voorafgaande decennia vnjwel ingesloten was geraakt door andere bebouwing. Econoiiii. uit protest tegen het koloniale bewind. Als voortvloeisel uit de opkomst van Japan op het politieke wereldtoneel m de jaren rond de eeuwwisseling. alsof bij een goudklomp had gekregen ter grootte van een karbouw. De heer Hoefsmit bemoeide zich beroepshalve niet meer met paarden. die hun bestaan mede ontleenden aan de bloei van de omringende exportcultures. In 1908 werd als eerste organisatie met een uitgesproken Indonesische identiteit de Boedi Oetomo ('Het Schone Streven') opgencht. de scholen der zusters Ursulinen (een lagere-. bad-. zo vertelde Inj. eten of slapen.ook al door de nog steeds heersende pest . De wereldoorlog veroorzaakte een scherpe terugval van de internationale handel en hoewel Nederland buiten het conflict bleef liep de export van de kolonie drastisch terug. met als doelstelling onder meer de geleidelijke opvoeding tot bestuurlijke zelfstandigheid.breiding van de Chinese Kamp was in Malang omstreeks 1(114 al met meer mogelijk. terwijl ook op Sawahan een ziekenverpleging tot stand was gekomen en zich elders in de stad twee verloskundigen hadden gevestigd. Ondanks de verschillende. Tjipto Mangoenkoesomo. De veel kleinere Arabische Kamp vond men direct ten westen van de Chinese wijk. De dames dienden dan naaiurlijk nog wel langs te gaan bij een van de 'modistes' ter plaatse.van regeringswege aangekondigd in de Troonrede van 1901 tot een ethische politiek. was in de Spoorstraat het nieuwe Spoorhotel verrezen. van wie de een desgewenst ook de vermoeide spieren kon masseren. als gouvemementsarts bij de pestbestnjding m Malang zo verdienstelijk maken. Deze organisatie had haar aanhang in het bijzonder onder de kleine Indonesische handelaren. en verder een ijsfabnek en de al genoemde mmeraalwaterfabnek van apotheek De Rijzende Zon. westers georiënteerde i^epubliek China. het Badhotel Songgoriti en het 'herstellings-. Er bestond een Afdeelingsbank van bescheiden opzet. Oro-Oro Dow o. maar voor steden als Malang. Voor het knippen van de haardos kon men kiezen uit twee Europese coiffeurs. Aan de vooravond van haar bestaan als zelfstandige gemeente.de militairen .en zangonderwijs laten volgen en voor een geliefde waren boeketten te koop bij de weduwen Van Hengel en Versteegh. en progressieve. Industne was er in 1914 evenwel nog vnjwel niet in Malang. De dochters kon men professioneel muziek. Eén van hen. die wel gouvernementssubsidies voor haar onderwijs aanvaardde Later. Toen de kroonprins van Djokjakarta in 1916 Malang bezocht om zijn medeleven te betuigen met de slachtoffers van de nog steeds voortdurende pestepidemie. waaronder ook al een filiaal van Onderling Belang. Malang ontwikkelde zich veeleer in de richting van regionaal bestuurs. dat gelegen was bij de brug van Tjelaket over de Brantas. een Normaal-. Bovendien leidde de oorlogssituatie tot toenemende problemen bij de import van rijst uit andere delen van Azië. waarvan met name Java in de loop der 19de eeuw afliankelijk was geworden.en banketbakkerijen. Het initiatief tot opnchting kwam van een aantal jonge studerende Indonesiërs. dat hem de benoeming tot ridder in de orde van Oranje-Nassau werd verleend. De entourage bood tot in het centrum van de stad een overwegend landelijk aanzien. maar genoot ook sympathie bij de hoge Javaanse adel. dus vlakbij het aloude Militair Hospitaal Op Rampal was verder een sanatorium verrezen. veelal jongere Chinezen. terwijl bij belangrijke transacties een beroep kon worden gedaan op het notariskantoor H P van Seeters. maar had kennelijk meer perspectiefgezien m het beroep van makelaar. zoals m 1903. koek. waar onderwijs werd gege\en in de Chinese taal Kort voor het ontstaan van de gemeente had de hervormde kerk in 1912 op de vertrouwde plek aan de Aloon-Aloon een nieuw gebouw laten optrekken. rond Embong Arab De Europeanen ten slotte woonden zoals aangeduid vooral langs de ruimer bebouwde wegen ten westen en ten noorden van de Aloon-Aloon: Kajoetangan. zoals Hotel (annex gezondheidsetablissement) Poedjon. aanvankelijk overigens weinig consistente repressiemaatregelen die van gouvernementswege in de loop der jaren volgden. het Malang Pensioenfonds. Het was. Niettegenstaande de recente bekering . die zich heten inspireren door de beginselen van de revolutie van 1911 en Soenjat-Sens nieuwe. Een drietal brood-. mevrouw Burer of mejuffrouw Poublon. de meer modern georiënteerde islamitische vereniging. dat hij ccn vol etmaal met had kunnen dunken. een primitieve bioscoop.^clic stai^iiafic cii opkoiiiaid iiatioualhiut' De jaren 1914-191S vormden vooi Nedeilands-Indië 111 het algemeen en ook voor Malang geen gemakkelijke periode. in de jaren dertig. Zo was een aantal lagere scholen voor de diverse religieuze en etnische bevolkingsgroepen gesticht.

terwijl de handel er naar vei houding een belangrijkere rol 111 de economie speelde.een zeldzaamheid in het toenmalige Indië Als geheel laat de getalsmatige ontwikkeling van de Malangse bevolking. wegen werden verhard. KJodjen. In de eerstgenoemde kampong bedroegen de huren ƒ s. Wel baarden de hygiënische omstandigheden 111 de dicht bevolkte kampongs zorg.en daarmee merendeels ook de kampongs . Kidoelpasar en Kaoeman. Degenen voor wie dit nog teveel was. opgaven B. noch zelf met het vasfitellen van kampongrooilijnen en -bouw \ o o r « linften: daaidoor is de toestand ook nadien nog steeds erger geworden'. dysenterie en malaria Hoewel het daarbij in Malang nog niet ging om wantoestanden van een omvang zoals in die tijd algemeen kon worden aangetroffen in de kampongs van de giote Tot de activiteiten van de gemeente op het gebied der stedelijke hvgiëne behoorde ook het asfalteren der grote wegen. De woningbouw ten behoeve van de Indonesische Malangers daarentegen vormde aanvankelijk geen punt van grote aandacht voor de gemeente. uitgesphtst naar de in Indie formeel onderscheiden bevolkingsgroepen.s telden. waar door het ontbieken van drinkwaterleidingen en de aanwezigheid van open riolen..mogendheden. konden buiten de kampong als voorheen hun water gratis bij hydranten langs de hoofdwegen bli|ven halen. in 1925 werden zelfs nog twee Benz motorsproeiw agens aangeschaft om de door het meerdere verkeer steeds toenemende overlast te kunnen beteugelen. stond Malang bekend om de stofplaag in de droge tijd. was dit stelsel reeds lang verdwenen. Hoewel een wetswijziging in 1918 het opheffen van desa's mogelijk maakte. Malang was zo omstreeks 1930 na Bandoeng al de stad met het hoogste percentage Europeanen in de bevolking. was bepaald dat de desagemeenschappen . N o g in hetzelfde jaar begon de gemeente met een ambitieus plan om de woonomstandigheden in deze stadsdelen te verbeteren. Chinezen en andere 'Vreemde Oosterlingen' werden gerekend Publicitair pronkstuk bij de gemeentelijke kampongverbetermg was aanvankelijk het mede door de Dienst der Pestbestnjdmg gestimuleerde kleinwoningbouwprogramma. de nog altijd niet geheel bedwongen pestepidemie en de onrust op het politieke toneel. Er werd een reinigingsdienst ingesteld. gecementeerde goten aangelegd. enkele verschilpunten met de Westjavaanse tegenhanger betroffen het minder uitgesproken karakter als ambtenarenstad. 'totoks' zowel als de meeste Indo-Europeanen. 29 .voor het eerst sinds het midden van de 19de eeuw . volgens gemeentelijke uitbreidingsplannen tot stand gekomen wijken aan de noordzijde van de stad.per maand. en met gepaard IS gegaan met het maken van een kompleet padennet.. De bevolkingsgroep der 'Inlanders' b e stond in Malang m grote meerderheid uit Javanen en Madoerezen. irrigatiegoten en stilstaande poelen bij voortduring gevaar bestond voor ziekten als tyfus. bijvoorbeeld ook de Japanners en 'gelijkgestelde' Indonesiërs. die der ovenge 'Vreemde Oosterlingen' voornamelijk uit Arabieren en enkele Voor-Indiërs. de algemeen . met de nodigste doorhraakjes. de nieuwe mogelijkheden die de stad bood als aantrekkelijke woonplaats met een koel bergkhmaat. in het kader waarvan in de jaren vanaf 1926 in Temenggoengan en Kidoelpasar enkele tientallen stenen woningen opgetrokken werden. 'vvj. gesloten riolen gemaakt en verscheidene openbare bad. m het laatste geval (1940) stand pei 31 decembei ** intlusiet het m 1939 geannexeeide Blimbing De sterke toename van de Europese bevolking werd 111 de jaren na 1917 goeddeels opgevangen in nieuwe. als gevolg waarvan het inwonertal tussen 1920 en 1930 meer dan verdubbelde tot ruim 8 v 0 0 0 Malang was m die periode dan ook de snelstgroeiendc stad van Nederlands-Indië. de zogenoemde Bombayers De 'Europeanen' vormden de meest diverse groep. D e combinatie van deze ongunstige factoren maakte. Djodipan. noemde op het Decentralisatie Congres dat m 1936 in de stad werd gehouden. O p het platteland b e stond vanouds veelal een systeem van desadiensten voor het schoonmaken en onderhouden van wegen en irrigatie. zoals in Malang Temenggoengan. zag men van gemeentewege spoedig de n o o d zaak tot mgi'ijpen in De praktische mogelijkheden daartoe waren in de eerste jaren na 1914 echter beperkt.a ƒ 6. BIJ de gevolgen van de groeiende economische malaise als gevolg van de wereldoorlog.tijdelijk stagneerde Beide epidemieën eisten hun tol vooral van de Indonesische kampongbewoners. Drie factoren speelden daarbij een rol. maar tegeli]kertijd werd de kampongbevolking langs alle hoofdwegen gedwongen elders een behuizing te zoeken Malang: bevolkingsgroei tussen 1890 en 1940* 1890 1905 1920 1930 1940** 12040 29 SS4 43352 86 6<i0 169 316 'Inlanders' 9813 24274 3s iCis 70662 142286 Chinezen 1-542 3. Daarnaast vond wel enige kamponguitbreiding plaats aan de iste en 2de Chineesche Schoolstraat en aan Embong Brantas.. Deze werd in de beginjaren bestreden met behulp van vijf door stieren getrokken sproeikarren. dat de bevolkingsgroei gedurende de oorlogsjaren . een gemiddelde van j. mede in verband met de gestaag verbeterende verkeersverbindingen. in 1924 gevolgd door O r o . Pas m 1926 kon in Malang de desa Temenggoengan als eerste worden opgeheven en opgenomen in de gemeente. over de penode van de late 19de eeuw tot aan de vooravond van de Japanse inval het in de hierna volgende tabel weergegeven verloop zien. De hoofdstraat Kajoetangan werd echter al in 1920 geasfalteerd. eerder verantwoordelijk voor een deel van de noordelijke uitbreidingen van Malang. hetgeen eveneens m de eerste plaats gezien moet worden als de uitwerking \an het gemeentelijke beleid op het gebied van de volkshygiëne. moest ƒ 10.m heel Java . kreeg Malang in de jaren 1917 en 1918 ook nog eens te maken met een virulente influenza-epidemie.tot ƒ 20.B. een jaar later gevolgd door KJodjen en Djodipan..worden betaald In de praktijk bleek dit initiatief door zijn beperkte omvang spoedig met meer dan een druppel op een gestaag heter wordende plaat. ironisch genoeg vooral als gevolg van een wetsartikel dat juist het welzijn der kampongbewoners op het oog had O m d a t de Indische gemeenteraden in meerderheid uit Europeanen bestonden. dat later in de jaren dertig de bestaande kampongs onverantwoord dicht bevolkt raakten De bekende Indische stedebouw kundige ir Th Karsten. waar de grote kuststeden er slechts 5. werd dit water regelmatig gecontroleerd en kon het ongekookt worden gedronken .binnen de gemeenten uitdrukkelijk van gemeentelijke bemoeienis waren uitgesloten. omdat het Gouvernement niet wenste bij te dragen in de hogere kosten die voor de gemeenten met gebiedsuitbreiding m deze vorm waren verbonden.niet noodzakelijk Europese' . overwegend bewoond door iets welvarender geachte Chinezen. kwam daar in de praktijk vooralsnog weinig van. mcsluircnd bestaan heeft uit het aanbrengen van afwatering langs en verharding op bestaande paden. Zoals al aangehaald. waartoe behalve de Nederlanders en staatsburgers van andere westerse . tussen 1914 en 1918 nam deze bevolkingsgroep absoluut zelfs iets af terwijl te zelfder tijd de Europeanen hun aantal met 20% zagen groeien tot bijna 3000 Al kort na afloop van de Eerste Wereldoorlog begon evenwel een nieuwe periode van snelle groei. N e t als bij de toevoer naar de Europese wijken. maar in desa's die intussen in stedelijke gebieden waren opgegaan. \ ooral toen de Indonesische bevolking in de latere jaren twintig weer snel begon toe te nemen. mede vanwege de genoemde tijdelijke teruggang in aantal bij deze bevolkingsgroep.in oor Malang 111 de 20erjaren goed bekend stond. in Kidoelpasar. cholera..^liuisi'c.of afvoergoten.toenemende urbanisatie.sting steden aan de noordkust van Java.600 4312 7-832 12. Tot zijn spijt moest hij dan ook vaststellen dat de kampongverbetenng. veroorzaakt door het sterk verpulverde vulkanisch gesteente van de wegen.Bci'olkingsj^roei cii volh. waar een klem deel van de huizen een eigen aansluiting kreeg en elders het water tegen i cent per twee petroleumbhkken (36 liter) b e schikbaar werd gesteld. In het laatste jaar werd ook de nieuwe pasar in gebruik genomen. de groeifunctie van Malang als regionaal centrum en.<i bewoners per huis.233 Overige 'Vreemde Oosterlingen' 226 357 371 693 930 Europeanen 4S9 1-353 3 S04 7463 13 867 Totaal * Het resultaat was. volksteUingsgegevens en gemeentelijke opgaven. die in de stad niet minder dan 3000 slachtoffers eiste.O r o D o w o .en wasplaatsen ingericht De sinds 191s bestaande waterleiding kon nu ook worden doorgetrokken tot in de kampongs.

.

ontbraken geheel De enige gebouwen die het formaat van een ruime villa te boven gingen. T h . ondanks de algemene bouv\'AVoede. men vond er in hoofdzaak de w o n i n g van de assistent-resident. die later alle zijn afgebroken. en daarmee door de karakteristiek eigen. bestuurskantoren e. namelijk die van Ed. C. Veel beter kon hij zijn creativiteit toepassen bij de ontwerpen van de woonhuizen aan de Boeringweg. 1919) en Ch. en de nieuwe gevangenis (1921) D e oude gevangenis aan de Aloon-Aloon werd ingericht \ o o r het Landsopvoedingsgesticht en zou nog later dienen als vrouwengevangenis In het relatief jonge Malang was het aantal grote bouwwerken m de elders zo dominerende neoclassicistische stijl van de 19de eeuw slechts gering.). D e grote bouwactiviteit van die jaren. waarin duidelijk Van Os' affiniteit met de Amsterdamse School is te herkennen De economische opleving van lylS en volgende jaren leidde niet alleen tot de komst van een groter aantal Europeanen. Kajoetangan 2<.P.E Versteegh (pasar Sophiastraat. het eerste hotel ter plaatse met grootstedelijke allure In dezelfde jaren vestigden zich enkele kleine industrieën en handelsfirma's in de stad. dat eveneens geïnspireerd was op een standaard-stijl. Als totaalconcept echter kan de stad. in de praktijk met meer dan aannemers met enige b o u w kundige scholing. scholen. 'Indische' architectuur die toen in de kolonie onder invloed van groten uit het vak als C. In 1903 telde de adreslijst van de stad alleen nog maar 'bouwkundigen'. maar verschafte de soos wel een veel markanter. m deze peiiode van algemene groei iii Nederlands-Indie Als tekenen daarvan kan men zien dat Malang in 1922 al drie automobielhandels njk was en aan de Aloon-Aloon in 1917 het luxueuze Palace Hotel verrezen was. Hulswit uit Batavia genoemd worden. Tot de ovenge opmerkelijke architectuur uit de jaren twintig behoren Hotel Splendid (1923.en enkele landelijke zijwegen. Het ontbreken van de grootschalige architectuur van de macht is er wellicht ook de oorzaak van dat Malang indertijd zelden heeft gefigureerd in fotoboeken over NederlandsIndie. het winkelcomplex bij Photax aan Kajoetangan en een groot aantal huizen aan de even zijde van de Koninginneweg (later omgedoopt tot Boeringweg) in de nieuwe westelijke stadsuuleg O o k buiten Malang voerde Vm Os enkele projecten uit. de NIMEF (NederlandsIndische Metaalwaren. waien kerken. zoals m Soerabaja. Fermont & Ed. mede voor de soesoehoenan van Soerakarta. dat wil zeggen vnendelijker. woonhuizen zijn nu eenmaal minder spectaculair dan kantoorrcuzen.d. Cuypers' hoofdkantoor van de Bank in Batavia (1910). uiterlijk deels b e staande uit een halfronde verbinding tussen de twee rechte gevels aan het stadsplein en Kajoetangan. O p dat tijdstip waren er te Malang geen architecten gevestigd die een dergelijk groot werk hadden kunnen realiseren. 1921) Van enkele gebouwen. de Fraterschool aan Tjelaket en de uitbreiding van de R. H u n bureau ontwierp in 1916 voor Malang het kantoor van D e Javasche Bank aan de Aloon-Aloon en in de beginjaren twintig. naar wiens ontwerp in 190S de neo-gotischc R.K Kerk op Kajoetangan werd voltooid. enkele woonhuizen aan Kajoetangan en het Mihtair Hospitaal.Her oude en het nieuwe bouwen dei meer het nieuwe uiteihjk van de sociëteit Concordia aan de Aloon-Aloon. voor zover ontstaan in de penode 1920-1940. In Malang manifesteerde dit zich in een opmerkelijke verwantschap tussen de ontwerpen uit de jaren twintig voor de kloosterschool van de Zusters Ursulinen. werd ovengens met alleen gerealiseerd op basis van 'onder architectuur' \'ervaardigde ontwerpen Met name overheidsgebouwen werden vaak ontworpen aan de hand van een zogenaamd 'nomiaalmodel' van het departement van Burgerlijke Openbare Werken. die al eerder een grote omvang hadden bereikt. toen Hulswit al was overleden. instellingen. terwijl nog meer naai het noorden bij Lowokwaroe de Centrale Gevangenis lag. Meer dan in de kuststeden. wiens Malangse werk in de jaren nadien tot het meest beeldbepalende 111 de stad zou worden Louis van Os (i 892-1971) was in 1920 naar Indië vertrokken en daar aangesteld als architect bij de haven van Soerabaja. Kerk aan Kajoetangan. groener en ruimer dan dat van de grote kuststeden Imposante hoofdkantoren van handelsfirma's. In Malang werkte hij aanvankelijk samen met de architect Eschauzier. met recht gelden als een der hoogtepunten in de Indische architectuur en stedebouw In het decennium na de Eerste Wereldoorlog vestigden verscheidene architecten van naam zich blijvend te Malang O n d e r hen w aren M P Vahrmeyer (ontwerper van onder meer dejuwelienwinkel Schuyer op Kajoetangan 30. in 1916 het filiaal van Dejavasche Bank aan de Aloon-Aloon. m arabiserende stijl opgetrokken Alhambra-bioscoop (1928. een carosseriebouwer.A Fermont te Weltevreden. alle creaties van het bureau Hulswit. 'eigen' aanzien. weergegeven in vier kaartbeelden die voor elk der genoemde jaren de totale bebouwde oppervlakte binnen het stadsgebied laten zien De afbeelding is overgenomen uit het gedenkboek van 1939. een standaardontwerp voor scholen. M e d e dankzij de inspanningen van stimulerende persoonlijkheden als burgemeester Bussemaker en het raadslid A. Voorbeelden 111 Malang zijn onder meer de Neutrale School (1922). gedurende welke behalve de grote nieuwe 'Europese' woonwijken ook tal van openbare gebouwen tot stand weiden gebracht. bedoeld als verpleeginrichting voor de minvermogende bevolkingsgroepen en daarmee toentertijd het equivalent van de Centrale Burgerlijke Ziekeninrichtmgen in andere grote steden op Java. Herben (Malangsch Automobiel Atelier. In de beginjaren betrof het daarbij nog voornamelijk architecten die m Batavia of Soerabaja kantoor hielden en m Malang slechts een opdracht uitvoerden. Hetzelfde bureau ontwierp. In 1930 moest Van Os om gezondheidsredenen naar Nederland terugkeren. werkplaatsen voor de vervaardiging \ a n cementtegels. Cuypers en twee jaar later met A. Vermeldenswaard in Malang-Zuid is verder het nieuwe Zendingsziekenhuis aan Soekoen uit 1927.O r o D o w o tot Betek. architect onbekend) m de Regentstraat. het uiterlijke karakter van Malang tot het laatst van de vooroorlogse penode opmerkelijk anders. Tevens was het in 1923 en 1926 verantwoordelijk voor de verbouwingen van Hulswits kerk op Kajoetangan Al met al bleef echter. het kantoor van de Irngatiedienst Brantas (1924). Als eerste moet in dit verband M. tegenwoordig een filiaal van de Bank Nasional Indonesia. architect onbekend) en vooral de markante. Klodjen Lor. Wolff Schoemaker. De grote sociëteit aan de Aloon-Aloon vormde door de omvang en ligging van het gebouw vanouds een dominant element in het stadsbeeld. had Malang zich in de loop van zijn bestaan tot de Eerste Wereldoorlog net als veel andere steden voornamelijk uitgebreid met halfstedehjke lintbebouwing langs de hoofdwegen . zoals de limonadeen niineraalwaterfabrieken De Witce Olifant en Tjeremai. de oude sociëteit. igjo Doordat men lange tijd \oIledig vrij was geweest te bouwen waar en wat men wilde. zoals de gezamenlijke R K. 'Huisstijlen' 111 de architectuur vond men m zekere mate ook bij grote particuliere organisaties. banken of departementen. zowel op paiticulier initiatief als van de overheid en de kerken.en Emballage Fabnek). restaurant Hazes aan dezelfde straat en een automobielbedrijf op Lowokwaroe 14). met nog iets verder stroomopwaarts aan de Brantas de ijsfabriek als Malangs snelle groei 111 de 20ste eeuw. Tjelaket was in 1914 aaneengesloten bebouwd tot aan Boenoel. Verder vond men ononderbroken lintbebouwing langs de route O r o . en op Lowokwaroe het Proefstation (1921). zoals het Palace Hotel (1917) en de Neutrale Lagere School (1922) is de architect helaas met meer bekend Van bijzonder belang werd evenwel de komst van de architect L van Os 111 1923. maar biacht deze bevolkingsgroep ook snel meer welvaart. zou het gezicht van Malang dan ook bepaald en verfraaid worden door het werk van een aantal gerenommeerde architecten en stedebouwkundigen uit de laatste vooroorlogse decennia. Cuypers. Hulswit associeerde zich in 1908 met Ed. Gedurende de tussenliggende jaren ontwierp hij o n - De i^rotc uitbveidui^eii tot ca.J. insteUingen dus die door hun aard niet in de eerste plaats gencht zijn op het maken van een machtige indruk.K. Deze ontwikkelingen vormden de opmaat voor Makings grote bloeiperiode in de jaren twmtig en dertig. Karsten en H M a d a m e Pont tot ontwikkeling kwam. uitgegeven ter gelegenheid van het 2s-jarig bestaan van Malang als zelfstandige gemeente Dit boek werd beschikbaar gesteld dooi mevr L 13 M \an Liempt 31 . hotels en de sociëteit. de school van de Zusters Ursulinen en de Fraterschool op Tjelaket. nadien vestigde hij zich zelfstandig in een pand tegenover Hotel Mabes aan Kajoetangan. Fransen van de Putte ontwikkelde Malang zich zelfs sneller dan elke andere stad. kon dit gemis met volledig opheffen. maar miste door de traditioneel-neoclassicistische opzet de allure die de Malangers in de jaren twintig hun stad begonnen toe te dichten Van O s ' verbouwing.met name die naar Lawang . Semarang of Batavia en later ook m Bandoeng. zoals reeds aangehaald. een clicheerbedrijf en een vleeswarenfabriekje. Smits (ontwerper van het karaktenstieke front van de centrale pasar.

zonder de reeks bijgebouwen die voorheen nodig waren om de vele bedienden te huisvesten Omstreeks 1920 hadden ook de welgestelden doorgaans nog 'slechts' vier of vijf bedienden.voorlopig laatste voorpost van de 20ste-eeuwse verstedelijking Op Rampal lagen de militaire kampementen voor een groot deel langs de spoorbaan Op het exercitieterrein was inmiddels een kruithuis gebouwd en een racebaan aangelegd. aan de weg naar Blitar Het 28 ha grote terrein was aanvankelijk vooral bestemd voor woningbouw. met uitzondenng van 8 ha die bestemd waren voor de nieuwe Europese begraafplaats Soekoen De dodenakker werd volgens plan al in 1921 in gebruik genomen. hadden de huizen 111 de Oranjebuurt hun grootse karakter goeddeels verloren De bouwpercelen waren aanzienlijk kleiner. waartoe directer toegang kon worden verkregen dan tot het regionaal bestuur. de plaatselijke militair commandant woonde vanaf 1924 m de zogenoemde kolonelswoning aan het Coenplem De Vereeniging voor Protestantsch-Christehjk Onderwijs vond m 1922 aan de Maetsuykerstraat een locatie voor haar lagere school. waarmede dat met Kajoetangan werd verbonden. terwijl de hoge pannendaken minder ver overstaken en aan de muren dus minder bescherming tegen zon en regen boden Toch waren het voor de huidige begrippen nog altijd zeer ruime woningen. tussen Tjelaket en Rampal Het oppervlak van ruim i ^ ha was verkaveld in 100 percelen. zodat daar alsnog tot uitbreiding kon worden overgegaan In hetzelfde jaar werd besloten tot de bouw \an de pasar aan de Sophiastraat (Pasar Klodjen) Bouwplan II (1920) werd uitgegeven m vrij grote percelen van gemiddeld 2'>so m. vanwege het feit dat haar handelsactiviteiten vrijwel geheel w aren geconcentreerd rond de Petjinanstraat. eenjaar later werd aan de tegenoverliggende zijde het markante complex van de middelbare gouvernementsscholen HISS (later Lyceum) en AMS (Algemene Middelbare School) voltooid Aan de Idenburgstraat ten slotte volgden in 1927 en 1928 respectievelijk de Montessorischool en het gebouw van de Topografische Dienst Bouwplan III was gelegen 111 het zuiden.alle straten waren genoemd naar gouverneurs-generaal .verrezen de eerste huizen m 1922 aan het Coenplem Het enthousiasme dat de stedebouwkundige Karsten later voor dit plan zou tonen. en op het erf was vaak nog wel ruimte voor een paviljoen en een paar andere bijgebouwtjes Behalve woonhuizen verrezen in deze wijk ook enkele openbare gebouwen. een zwembad voor militairen en de reeds aangehaalde pestbarakken waren gelegen Tussen Tjelaket en Rampal lagen echter nog steeds sawa's. was de grond daar hoger gelegen en kon men er minder last van muskieten verwachten Bovendien lagen ten oosten van de stad hindernissen in de vorm van het grote militaire kampement. waartoe de gemeente ter plaatse in de volgende jaren op grote schaal sawagronden opkocht Verdere gemeentelijke taken in dit verband bleven vooralsnog beperkt tot de aanleg van infrastructuur als wegen. dat alleen middels een helder en daadkrachtig stedebouwkundig beleid opgelost zou kunnen worden Zo werd reeds in 1914 besloten tot het doen opstellen van fomiele uitbreidingsplannen. op de voormalige sawagronden tussen Klodjen Lor en de Brantas Dat dit 17 ha grote gebied rond het latere Coenplem uiteindelijk werd bestemd voor woningbouw en een aantal openbare gebouwen. dat 'Malang eeuwig dankbaar (kan) zijn voor de goede kwaliteit van dit plan. te overtuigen van de noodzaak tot herziening van het bestaande plan De raad besloot in 1919 ten zuiden van de oude pasar enkele percelen aan te kopen. ook de ovenge delen voor de begraafplaats te reserveren Nauwelijks van meer betekenis werd Bouwplan IV uit 1920. die bovendien veelal met meer inwoonden De ruime voorgalerij was teruggebracht tot een veranda ot platje. aan de Speelmanstraat verrees een brug verder het Hotel Splendid Het Coenplem kreeg in 1929 allure door de bouw van het fraaie nieuwe raadhuis. was aanvankelijk niet voorzien Het gewestelijk bestuur had 32 hier namelijk voor de instelling van de gemeente Malang in beginsel een nieuwe locatie voor de centrale pasar aangewezen. ter vervanging van de te kleine en verouderde markt in de Chinese Kamp Voor de bereikbaai heid van de nieuwe pasar was in I 9 n reeds de nieuwe brug over de Brantas bij de Spoorstraat gebouwd De Chinese gemeenschap tekende echter massaal verzet aan tegen het verplaatsen van de pasar. ir M Wins. zoals de Neutrale Lagere School op de hoek van de Emmastraat en de Mauritsstraat (1922). met derhalve een gemiddelde grootte van 1360 m^ Alle straten droegen de namen van vorsten uit het Huis van Oranje. in de wijk Taloon. kwam hier dan ook weer een aantal openbare gebouwen aan of bij de Kawistraat. de Klodjen Lor-straat en de daaraan gelegen Europese begraafplaats Naar het zuiden toe strekte zich tussen de spoorbaan en de Kotalamastraat eveneens al lintbebouwing uit. Bouwplan I van 1917. met een omvang van slechts 3 ha.In deze nieuwe G G -buurt . werd in 1922 begonnen met het doortrekken van de Kawistraat en de Smeroestraat De percelen in het eerste deel van dit Bouwplan V. het bouwnjp opleveren van de kavels en de meervoudige overbrugging. zelfs zozeer dat de onderlinge afstand tussen de woningen eigenlijk wat te gering werd en er weinig luchtstroming kon ontstaan Naar bouwstijl waren de meeste huizen kopieën van Europese villa's geworden. zoals de nieuwe Europese Lagere School. de Hollands-Inlandse School en het voorlopige onderkomen van de HBS Van particuliere zijde werden daaraan 111 dezelfde wijk toe- . zodat de wijk al gauw algemeen bekend werd als Oranjebuurt In 1919 werd hier tevens een overweg aangelegd in de Wilhelmmastraat. ZIJ het dat de gemeente wel zorgde voor consistente bouwvoorsehritten De uitbreidingsplannen van deze eerste jaren zijn van het allergrootste belang geweest voor de ontwikkeling van de stad en bepalen deels nog altijd haar uiterlijke aanzien De stedebouwkundige Th Karsten stelde later 111 de jaren dertig met recht vast. van de diepe ravijnen van de Brantas en de Soekoen De eigenlijke woningbouw werd m hookizaak overgelaten aan particulieren en projectontwikkelaars. naar de voorbeelden in Nederland en elders 111 Europa De eerste uitbreidingen zouden worden gerealiseerd tussen Tjelaket en Rampal. aan bet O -einde daarvan v\ erci ook toen reeds de nieuwe en betere plaats voor het S S -station ontworpen' Dit ontwerp was grotendeels het werk van de administrateur van de Malangsche Stoomtram Maatschappij. Termeulen. was mede ingegeven door de omstandigheid dat het een leeg stuk in het hart van de stad opvulde en de verbinding met de zuidelijke en westelijke delen sterk verbeterde door de bouw van twee bruggen over de Brantas In 1922 werd de brug 111 de Speelmanstraat opengesteld. m het hart van de eigen wijk Uiteindelijk wist men de gemeenteraad. vier jaar later volgde die in de Van Riebeeckstraat Daarmee werd tevens het Staatsspoor-station veel beter bereikbaar. terwijl daar ook het MSM-emplacement was aangelegd en de eerste industrie verscheen De gemeentelijke bouwplannen van de latere jaren twmtig werden derhalve alle ten westen van Kajoetangan geprojecteerd De aanleg van de zogenoemde Bergenbuurt. ter verbetenng van de bereikbaarheid van de nieuwe stad. zodat de spoorbaan geen hindernis meer kon vormen in de veibmding tussen de hoofdverkeerswegen Tjelaket en Rampal Vergeleken met de neoclassieistisehe "Indische' huizen 111 de oudere stadsdelen. dat in betJP Coenplcm werd gescbapen. vooral voor bet •sprekende tweede centrum. tot ongeveer het station Kotalama Deze ongecontroleerde uitgroei van de stad werd door de gemeente Malang al direct na de instelling erkend als een ernstig ruimtelijk probleem. terwijl op enige afstand het Mannekamp. onder algemeen adviseurschap van Karsten De eerste uitbreiding. met behalve slaapkamers en woonkamer meestal ook nog een serre en een eetzaal. waren met hun gemiddelde van 2020 m" vri| groot Behalve villa's voor de beter gesitueerden. en de directeur van gemeentewerken. afvoergoten e d . in totaal 16 ha groot. dat mede vanwege de wat afzijdige ligging op Lowokwaroe als woonwijk niet in trek raakte Voor de verdere uitbreidingen van de Europese stad viel de keuze als vanzelf op westelijker gelegen terreinen Doordat het land bij Malang langzaam afloopt van noordwest naar zuidoost. lag nog ten noorden van het Militair Hospitaal. terwijl daarnaast de ontsluiting van de toekomstige westelijke uitbreidingen vergemakkelijkt werd Voor de realisering van het plan moest de bestaande Kartinischool m 1923 worden afgebroken en verplaatst naar de Kloetstraat De ruimer bemeten kavels heten in de G G -buurt meer openbare gebouwen en grote woonhuizen voor hogere ambtenaren en militairen toe dan in de eerste uitbreiding Zo kreeg de burgemeesterswoning hier een plaats aan de Idenburgstraat. aan de Wilhelmmastraat de Gouvernements Muloschool en de Landraad Op de hoek van de Juhanastraat en de Willemstraat nam het opvallende Hotel Pension 'Villa Sans-Souci' met minder dan drie naast elkaar gelegen kavels in In 1920 werd begonnen met de aanleg van Bouwplan II. veelal gebouwd in een stijl die duidelijk de invloed van de Amsterdamse School het zien. en de kloeke O-W-as. met uitzondering van het Militair Hospitaal. het diepe Brantasdal en de Chinese begraafplaats In het zuiden was de nabijheid van de Chinese Kamp voor veel Europeanen minder aantrekkelijk. de onverwacht snelle aanwas van de Europese bevolking in die jaren deed de gemeente uiteindelijk echter besluiten.

en ƒ 60. onder de Javaanse steden was gaan innemen Daarbij had de stad door haar bijzondere bevolkingssamenstelling en economische structuur een duidelijk eigen karakter ontwikkeld De Europese invloed was er onevenredig groot. waren toen de hoofdlijnen van het nieuwste Malang. alsmede een aantal grote kampongcomplexen met alleen langs de hoofdwegen grootschahger bebouwing Noordelijk van de centrale zone was de sector tussen de Brantas en Tjelaket-Lowokwaroe . ten koste van de groep tussen twintig en vijftig De talrijke goede scholen gaven de stad. die in 1931. een drietal voetbalvelden.zoals m de tegenwoordige Nederlandse bestemmingsplannen alle overige vormen van grondgebruik vastgelegd. konden worden geïnitieerd Deze ervanng was voor de gemeente aanleiding om in de latere uitvoeringsfase van de Bergenbuurt ook kleinere verkavelingen uit te geven. met alle mogelijkheden van speculatiewmsten op grondaankopen vandien. was de hoofdas van de Smeroestraat voorzien De zone ten zuiden daarvan omvatte de oude stad met de winkels en de pasar nabij de Chinese Kamp.gevoegd de Volkskredietbank (Kawistraat).voor kleinere woningen bestemd In de visie van Kanten was de situenng van de bijzondere gebouwen van groot belang Zij moesten op prominente plaatsen staan. al wel vastgelegd Alleen in het westelijk deel van de Bergenbuurt zouden daarna nog grote veranderingen plaatsvinden Geleidelijk aan verloor Malang zijn oude karakter van plantersstad. voor een compleet ontwikkelingsplan had opgesteld Daarin was niet alleen een wegen.met uitzondering van de bebouwing langs die weg zelf. die kundig werd uitgespeeld de bouwverordening eiste een vergunning voor de aanleg van wegen Deze omstandigheid dwong Villapark uiteindelijk tot het aangaan van een samenwerkingscontract met de gemeente. was in de jaren twintig inderdaad nogal ingrijpend veranderd door het sterk toegenomen aandeel van jongeren en ouderen. voornamelijk te danken geweest aan planters. die zich in 1930 in Malang vestigde. als verbinding tussen de twee centra. niet alleen door het hoge percentage Europeanen onder de bevolking (9%). omvattende zoowel de verbetering van de stad. in het koloniale Indie vaak nog maar vijftigers. in geval zij ooit van Europa waren 'uitgekomen'. zich te verzekeren van voorkeursrechten op uitgestrekte sawagronden nabij het raceterrein. vooral als gevolg van de recente. die de Unie behalve financieel voordeel ook een positie opleverde waarin zij verdere gemeentelijke bouwplannen zou kunnen blokkeren. 'daar zij immers als edele organen de funktionenng van het stadslichaam sterk beïnvloeden en echte verkeersbronnen zijn ' Zo kreeg de in 19'!^ geopende Mafonmeke Loge een opvallende locatie aan het Tjeremeeplein (ontwerp Th Muller) zoals eerder al de HBS/AMS en het gemeentehuis aan het Coenplein (resp van ir W Lemei. mede doordat de plaatselijke werkgelegenheidsstructuur in toenemende mate gedomineerd werd door de uitdijende bestuursinstellingen en de institutionele en commerciéle dienstverlening In 1929 werd de plaats eindelijk ook in administratieve zin een echte stad.. .en bebouwingsplan opgenomen. anders dan in Soerabaja met zijn handel en nijverheid. karakteriseerde zijn nieuwe woonplaats m een brief aan familie met het hem eigen cynisme als volgt 'Het is een echte woonstad.per maand hoefde te kosten De combinatie van het prettige klimaat. maar waren tevens . zou de onstuimige groei uit de voorafgaande penode zich in de jaren dertig vrijwel onverminderd voortzetten Het ontwikkelingsplan der gemeente De stadsgemeente Malang.per maand en bleken spoedig zo gewild.. een reistijd die steeds meer employés werkzaam m de krokodillenstad graag voor hef namen bij de vooi delen die het wonen 111 Malang bood 33 In de jaren twintig had de gemeente de Europese bevolking kunnen opvangen in een planmatig uitbreidende stad. 1931 en van H F Hom. 111 samenwerking met de ingenieurs Van Lookeren en Mangelaar Meertens van de Dienst Gemeentewerken en met burgemeester Voorneman zelf.-.a vijftienduizend gulden kon men op een middelgrote kavel al onder architectuur een huis laten bouwen. waann de wederzijdse rechten en plichten nauwkeurig waren vastgelegd Het Gouvernement had bij het verlenen \an het voorkeursrecht de voorwaarde gesteld dat binnen twee jaar een 'behoorlijk gedetailleerd stadsplan. met huren tussen ƒ 20. teneinde de middenklasse hier eveneens in de gelegenheid te stellen tot particuliere woningbouw Hoewel de plannen in 1930 nog lang met alle waren uitgevoerd. dat van het forensisme Met de 'Vlugge Vijf was men immers m goed anderhalfuur m Soerabaja.en de Welirangstraat in zuid. onverwacht snelle bevolkingsgroei tot ca 80 000 inwoners. 1929-1942 De verheffing tot stadsgemeente in 1929 was een bevestiging van de vooraanstaande positie die Malang. vormden een oost-west lopende zone tussen Rampal en de renbaan. maar ook doordat er geen oude Javaanse kern van belang bestond die het 'gezicht' van de stad bepaalde. zoals dit bijvoorbeeld wel het geval was in Djokja of Solo De groei was. respectievelijk het Coenplein en de Idjenboulevard. met dien verstande dat degenen die zich al rechten op de terreinen hadden verworven. ondanks de kort nadien inzettende economische cnsis. met voor elk deelgebied de bijbehoiende stedelijke bouwt\pen Bouwvergunningen konden in het kader van dit plan uitsluitend worden verleend m overeenstemming met de aangegeven bestemmingen en daarvan afgeleide bepalingen Karstens bestemmingsplan. onderscheidde in hoofdzaak drie bebouwingszones De woonwijken met een open bebouwing voor de beter gesitueerden en de middenstand (viUa's en 'kleinwomngbouwtype').en ƒ 35.en westwaartse richting verder werden bebouwd Een opmerkelijk gemeentelijk initiatief in deze jaren was hier de aanwijzing van een terrein ter grootte van i ha aan de Ardjoenodwarsstraat voor kleinwoningbouw ten behoeve van nunder welgestelde (Indo-) Europeanen De eerste van deze woningen hadden een huurprijs van ƒ 3 5 . terwijl een echte villa nog altijd niet meer dan ƒ 60. de lage kosten en de aanwezigheid van tal van hoogwaardige stedelijke voorzieningen leidde er in de loop der jaren twintig ook tot de opkomst van een meuw fenomeen in Indie.per maand. dat in 1932 door de gemeenteraad werd aangenomen.. tennisbanen en een zwembad Kort voor 1930 was aldus het gehele gebied tussen Kajoetangan en het stadion woongebied geworden. militairen en ambtenaren De journalist-schnjver Willem Walraven. dat het inmiddels tot N V Bouwmaatschappij Villapark herdoopte administratiekantoor weliswaar de speculatiew inst 111 handen hield. als het plan van uitbreiding' zou worden ingediend Als adviseur der gemeente werd daartoe m dezelfde vergadering van 7 augustus 1929 ir Th Karsten aangetrokken. de huren van de 'Europeesche kleinwomngbouw' bewogen zich tussen de ƒ 20. die een verder leven in deze enige koele plaats met stedelijke allure in Oost-Java prefereerden boven dat in de hete kustvlakte of. zoals dit in de jaren dertig gestalte zou krijgen. werd in geheime raadsvergaderingen op 23 juli en 7 augustus 1929 m allerijl een schetsontwerp geraamteplan vastgesteld Op basis hiervan verleende het Gouvernement aan de gemeente voor twee jaar een voorkeursrecht bij de eigendomsuitgifte. althans de Europese. maar geen monopohepositie bij de verdere uitbreidingen kon verwerven In deze situatie had de gemeente nog een belangrijke troef in handen. de Bromo.of huurkosten van een woning in Malang lager waren dan in de andere grote steden Voor tien. dat later nog enkele vergelijkbare projecten. 1929. de Gereforineerde Kerk en de loges van de Theosofische en Ma^onnieke verenigingen In ipi'ï volgde de aanleg van het sportpark ten westen van de Bergenbuurt bestaande uit een stadion. waar de grondprijzen binnen redelijk grenzen bleven De sterke groei. op onderwijsterrein tot in de wijde omtrek een onbetwiste centrumfunctie. net als Bandoeng in West-Java. van 400 tot 800 m^. al zijn het dan Indische scholen Maar het voorrecht hier te kunnen werken en wonen is inderdaad onschatbaar en dat kun je alleen maar op prijs stellen als je al de noodigc jaren m dit heete land hebt gezeten en jezelf langzaam aan achteruit voelt gaan' De leeftijdsopbouw van Malangs bevolking. terwijl gaandeweg vanuit Oro-Oro Dowo de Koninginneweg (Boeringweg). het inteneur van het gemeentehuis was van de bekende architect C Citroen uit Soerabaja) Aan de westrand van het plan was in deze gedachten- . die veel scholieren van buiten naar de Malangse kosthuizen en internaten lokte De steeds massaler toestromende gepensioneerden waren vooral oud-mihtairen en -ambtenaren. een terugkeer naar het veelal vreemd geworden vaderland Daarbij speelde zonder twijfel ook een rol dat de kosten van levensonderhoud en de bouw. schadeloos gesteld dienden te worden In de praktijk betekende dit. was particuhere investeerders vanzelfsprekend met ontgaan In 1928 slaagde het administratiekantoor Unie enn.. aangrenzend aan de bestaande uitbreiding aan de westzijde van Malang Nadat burgemeester Voorneman lucht had gekregen van deze strategische zet. geen handelsstad of industrieplaats Veel gepensionneerden en gefortuneerden en meer van die parasieten Ook veel scholen.

M. in het plan was voorzien dat de vallei van de Brantas vrij bleef van bebouwing.J. Karsten en Lemei waren al bekende namen in Nederlands-lndië. Ook op Kajoetangan verrees in die jaren een aantal winkelpanden in de stijl van het 'Nieuwe Bouwen'. Smeroestraat. Ir. Kho Sien Tjo. met aan de westzijde de bekende symmetrische winkelpanden ontworpen door K. Verkuijl. Ook aan het visuele aspect van de wegen besteedde Karsten zeer veel aandacht.en kleinwoningbouw werd door architecten als K. ir. Tjan Eng Yong. Koops Dekker en J. J.P. H. Foto: J. Minder eer kon de bergstad inleggen met de ontwikkeling die zich in het laatste vooroorlogse decennium in haar kampongs voordeed. dr. Mede dankzij Karstens voortdurende zorg om Malangs stadsbeeld. J. Hoijcr. waamcniend secretaris L. Van bijzonder belang was de invloed van de in Soerabaja gevestigde ir. Gerungan. Bos (1935) en het gebouw van Hotel Mabes en de Malangsche Apotheek (1930) op de tegenoverliggende hoeken. van Raadshoven. Een ander belangrijk aandachtspunt was de groenvoorziening in de stad.M. met werkplaatsen.W. eveneens zeer verdienstelijk werk verricht.J. Kienecker. waar ondermeer de sigarettenfabriek Faroka. Voorneman. de Oliefabriek Kian Hong en de liPM een plaats kregen. Het 'wegbeeld' was voor hem van groot belang voor het stadsschoon. A. gang de statige Idjenboulevard vanzelfsprekend de aangewezen plaats voor de nieuwe R. Haring. van wie in 1934 behalve de kathedraal aan de Idjenboulevard ook een nieuw zusterverblijf bij het klooster der Zusters Ursulinen op Tjelaket verrees. G. gekenmerkt door krachtige horizontale lijnen en platte daken. Prawirodirdjo. Bröcker.G.Th. wethouder Moetalib. zij het op minder spectaculaire schaal. burgemeester ir. Danoesastro. brandweerkazerne en ook de veestallen voor de trekossen van de vuilnisophaaldienst.A. M. Lang. een der fraaiste voorbeelden van het Indische nieuw-zakelijke bouwen. Soerodjo. Bij de realisatie van de bebouwing in het kader van het gemeentelijke ontwikkelingsplan waren. Het voornaamste industrieterrein. Bos. maar aan hun ontwerp mede immateriële eisen gesteld konden worden. nabij de emplacementen van de Staatsspoorwegen en de MSM. zodat hier naar het voorbeeld van het Tjikapoendoengdal in Bandoeng een natuurlijk parkgebied kon ontstaan. Ook het nieuwe kerkgebouw van de gereformeerde gemeente (1931) had een fraaie plaats gekregen op de hoek van de Bromo. Zuyderhoff. Estourgie. 1934).en de Wehrangstraat. Thcresiakerk.C. kon Kajoetangan zelf in de laatste vooroorlogse jaren wedijveren met de Braga in Bandoeng om de titel van de mooiste winkelstraat in Indië. W. in latere jaren opnieuw verscheidene groten uit de Indische architectuur betrokken. wethouders en gemeenteraad van Malang poseren m april 1933 voor de Oosthoekbodc. was doelbewust in het zuiden gesitueerd. Bos en Mulder kregen door hun opvallende scheppingen in Malang algemeen erkenning. met waar mogelijk een plein op de knooppunten. H. Dieudonné. In 1935 zou in het noorden bij Blimbing nog een kleiner terrein voor industrie worden gereserveerd.F. Soeriadikocsoenio. R. Tjelaket en Van Ricbeeckstraat. dr. Van links naar rechts: S. mr. dr. Dieudonné. dr. Horn. Een fraai voorbeeld van de plastische uitwerking van deze zienswijze werd later in de jaren dertig de viersprong van Kajoetangan. Hier verrezen in 1931 en volgende jaren tevens het nieuwe abattoir en het gemeentelijke emplacement. Daarbij achtte hij een duidelijke orde en hiërarchie binnen het wegennet van groot belang om de oriëntering te vergemakkelijken. van Helsdingen. Wethouder en plaatsvervangend burgemeester Zuyderhoff overleed later in hetzelfde jaar. Hij was zijn tijd ver vooruit met zijn opvatting dat wegen niet uitsluitend de communicatiefunctie moesten dienen.K. Na de bescheiden verbeteringsprojecten in de jaren twintig en de aanwijzing van enige terreinen voor volkshuisvesting aan de iste en 2de Chineesche Schoolstraat en Embong 34 . E. J. ir.I. Gemeentewerken). de hoofdwegen dienden ruim te zijn.A.Burgemeester. van der Eb van het Algemeen Ingenieurs en Architecten Bureau (AIA) was in 1939/40 verantwoordelijk voor het ontwerp van het nieuwe station aan de westzijde van het spoor. J. de latere kathedraal van Malang (Henri Estourgie. Op het terrein van de villa. net als bij de eerdere plannen. wethouder G. Mangelaar Meertciis (dir. A.H. magazijnen. H.

tot er geen sprietje meer op de grond aangewezen was tot centrum van de zendingsarbeid. Toen m 192Ó Malang en daarna moet vegen met de •iapoe-hdi. volgde daaruit kort nadien. welke in 1926 werd gevolgd door de Nahdatoel van bahmi koewa. de Balélijk veel prettiger te leven dan m de moderne wijken. duidelijker de kweekschool waren internaten verbonden. voor 10% uit Chinezen en voor 78% zitter. Joseph van de fraters en. in beide KJodjen's.L Vrouw van weinigen onder zijn tijdgenoten. Een gerenommeerzoals dat al met de Sarekat Islam het geval was geweest In 1921 was de verenide Chinees klikt met zijn bamboekleppertje en verspreidt een geur om zich heen ging Mohammadijah opgericht. cultuurschool. de Cultuurschool en de Gemeentelijke Ambachtsgunstige effecten van de eerdere verbetering volledig teniet deed. ( ) In deze gemoedehjke buurten van vóór de motortijd is het eigen. de dichtbevolkte kampongs en het moderkomstig was. die 'onder architectuur' wijata. waar de stadsbevolking m 1939 voor 11% uit Europeanen. die jaren in het kader van hun emancipatiestreven vooral op het onderwijs. bij de barbier wordt nog een late klant geknipt Daar tussen De organisaties aan Javaanse zijde hadden hun oorsprong veelal in de islam. handelsschool en ambachtsschool. Tongan. Djodipan en Temenggoengan inmiddels mm of meer historische 1935 telde de school al 573 leerlingen. Na zijn pensioen als adtien jaar eerder aan de bouw van het raadhuis waren uitgegeven. die in de jaren 1928 en 1929 op Tjelaket een dit oudere Malang aangetrokken voelde. van Fröbelschool tot HBS/Lyceum. telde de stad meer dan 100 scholen met m totaal ca. twee jaar later kwam de toezegging voor de HBS en volgde ten slotte In die laatste jaren dertig. waar een smidsvuur brandt of een timmerman zijn aan de Maetsuyckerstraat en de Boeringweg onder haar beheer Aan de Mulo en zaag en schaaf hanteert (. nationaal georiënteerd onderwijs op de grondslagen van Ki Hadjar Dewantoro.J. ) De liefde bloeit bij avond m deze wijken. die potten en bakken moet versjouwen De protestantse organisaties bleven hierbij met achter. Deze instellingen concentreerden zich ogenblik van durf en initiatief. Op de hoek van de Karel v. waar de buurten 'nog in vele opzichten Europese lagere school en een school met internaat openden. die 's ochtends een bijzonder schouwspel boden door met de hand aan een touw v an Rampal naar school te marcheren Sclioolstad van Oost-java In de jaren dertig kon men 111 Malang zijn kinderen van hun vijfde tot hun achttiendejaar naar school laten gaan een groot aantal onderwijsinstellingen. en van de Vereeniging ter Bevordering van het Christelijk Onderwijs in zijn gebouwd. Djodipan en Soekoredjo. De memen kennen elkander beter. Oorschotweg. lekker commanderende naar oud-hidische trant tot de sullige toekang-kebon. heerlijk gerecht 0111 te eten zo plotseling bij ingeving. Heidelaan en de Toontje Polandlaan was een aparte lagere school gevestigd voor kinderen van Ambonese KNIL-militairen. Hiermee week Malang weliswaar voor de vestiging van een HBS m zijn woonplaats. kweekschool voor onderwijzers. Aan dezelfde straat de bekoring bezitten van het oud-Indische en waar ook nog veel oud-hidische leidden de Zusters Ursulinen de Hollands-Inlandse Manaschool voor lager ondermensen wonen. bood ouders en leerhngen volop keuze Van de diverse schooltypen was er doorgaans ook nog een neutrale. was vrijwel Inlandse en HoUands-Chinese scholen en de scholen voor beroepsonderwijs. Kaoeman. vlak bij de reeds in 1915 opgerichte Kartimschool voor lager onderwijs aan Inlandse meisjes in de Kloetstraat De meisjes die de laatste school hadden doorlopen. geheel worden opgevangen binnen het zeer beperkte areaal van de bestaande en 16 000 leerhngen Van deze insteUingen hanteerden 77 het Nederlands als ondermerendeels reeds overbevolkte kampongs Ook voor degenen die voor de uitwijstaal. toen de geplande uitbreidingen zo goed als voltooid ook gouvernementssteun voor de oprichting van de genoemde beroepsopleidinwaren. nauwelijks minder dan de zeven. die de De oprichting van de HBS. tevens de opnchting hij al gehad. In 1925 ging de regenng gedeelmet af van andere steden. Voor de Indonesische jeugd was er.van de theologische school tot opleiding van Indonesische voorgangers. een bedrag dat overigens ook in die tijd nogal schraal afstak bij de ƒ 300. opdat de Javaanse leerlingen van en zichtbaarder dan eWen Kleine clubja scholen tezamen op de ringmuurtfes m buiten de stad met afliankelijk zouden zijn van de voor hen veelal te dure kosthet duister der bomen en branie-verhalen komen los Fietsen kronkelen ak slangen huizen tussen het verkeer. als een der lieten Kort nadien vestigden de Fraters van de Congregatie van O. door klinkt het geroep van katjang goreng en ting-tmg-djai. In de late jaren dertig kwam er in de vorm van de 'Dempotuin.sche Landbouwvereenigmg. Vooral de groei van de HBS was nauwelijks minder dan spectaculair.ministrateur van de koffieonderneming Soember Doeren bij Dampit maakte Zuyderhoff zich in de stad Malang verdiensteh)k als gemeenteraadshd en als voorzijde van Malangs stedelijke ontwikkehng had mede tot gevolg dat. bestuurslid of initiator van verscheidene instellingen en activiteiten op het gebied van onderwijs. school' ook een katholieke inrichting voor middelbaar onderwijs. IS te ontdekken Opa leest mtwisen de krant van de vonge dag. Deze in 1869 te Amsterdam geboren ex-kofEeplanter had door de malaise in de jaren tachtig met kunnen studeren en besloot in 1892 zijn Raden H.000. want er zijn slopjes en gangetjes. moest later de hernieuwde groei van de Indonesische bevolking bijna jaar 1937/19VS bijvoorbeeld. verenigingsleven en armenzorg.het parlement met beperkte bevoegdheden van Nederlands-Indië. Zijn koffie heeft door de stimulerende arbeid van de zendeling-leraar J. school met Ambachtsleergang.die kennis en pubhkaties m wetenschapehjke tijdschriften. waren voor een belangrijk deel te danken aan het initiatief en de vasthoudendheid van de plaatsvervangend burgemeester en wetIn zijn rede ter gelegenheid van de viering van het vijfentwintigjarig bestaan van de gemeente in 1939 werd dit probleem aan de orde gesteld door wethouder houder G. terwijl daarnaast zelfs Montessori.d. . de onafhankelijke Taman Siswa-school met met-westers. Soekardjo Wirjopranoto. De modern ingestelde Mohammadijah beheerde een Hollands-Inlandse lagere school in de Kawistraat. met te vergeten. die hier moet gieten en daar moet snoeien. een christelijke en een katholieke variant.en bewomngsdichtheid in deze stadsdelen. naast de genoemde Manaschool van de Zusters Ursulinen. uit Indonesiërs bestond. pleitte 'Swie' Zuyderhoff in de jaren twintig bij het Gouvernement met grote vasthoudendheid maal zo grote Indonesische bevolking (47%). Zuyderhoff. Deze schaduw. 111 een OeIama en m 1929 door de Achmadijah.en Taman Siswaonderwijs werden aangeboden De stad kende al \ anaf het begin van de eeuw een aantal lagere scholen van het Gouvernement en particuliere instellingen. van wie de helft van buiten de stad afenclaves tussen de nieuwe villawijken.overige scholen waren in meerderheid gouvernementsscholen voor lager ondervoorschriften voor de kampongwijken resulteerde dit spoedig in een drastische wijs met het Maleis als voertaal verhoging van de bebouwings.. 43% van het gemeentelijke grondgebied in gebruik had. waarin hun rol voor de armere Indonesische bevolkingsgroepen van grote betekenis IS geweest. de Muloschool aan de Smeroestraat en de Europese lagere scholen Hier en daar is een werkplaats. waarbij hij zich onderscheidde door zijn grote vakter beschikking voor kampongverbetering in Kotalania. zich m die jaren van juichend modernisme tot het Heilig Hart zich te Malang. verder ondermeer de Hollands-Inlandse lagere school St. terwijl ir Karsten op dit punt eveneens bij geluk te beproeven in Indië Daar was hij jarenlang bestuurslid van de Malangherhaling kritiek uitte. vormden de oudere stadsdelen als Belakang Lodji. er is meer schaduw en ook Oost-Java Deze laatste had ondermeer de HoUands-Chinese scholen aan de Van meer romantiek. konden eventueel verder gaan aan de in 1931 opgenchte Van Deventerschool voor huishoudonderncht aan de Rampalstraat. met alle anachronistische charEen belangrijke aanzet tot de uitbreiding van het katholieke onderwijs was de me die aan dit besef verbonden was Ter afsluiting van dit thema is het wellicht overgang van de parochie Malang in 1923 van de Jezuïten naar de Paters Carmeaardig weer te geven hoe de journalist-schrijver Willem Walraven. De jeugd vermaakt zich beter. Ais lid van de Volksraad. Van gemeentewege kwam daarna uiteindelijk ƒ 31 000. ne winkelgebied langs Kajoetangan Deze wijken verbeeldden een wereld die ook toen reeds goeddeels tot het verleden behoorde.Brantas. de eerstgenoemde groep toen naar schatting ca. de gen. Daar kan men m de morgeiniren grijze Oma's bezig zien in de wijs aan meisjes. met naast de Europese lagere en middelbare scholen ook de Hollandsbreiding van de Europese wijken hun sawa's hadden moeten afstaan. maar naast alle waardenng voor de geplande stadsuittelijk door de knieën met de belofte tot instelling van een AMS (Algemene Middelbreiding in de vooroorlogse periode mag deze kanttekening met ontbreken bare School). Pik. De geen goedkope vervangende bouwgrond beschikbaar Bij afvvezigheid van bouw. zoals die der Zusters Ursulinen en de Malangsche Schoolvereenigmg In de jaren twintig en dertig werden de mogelijkheden voor het volgen van vervolgonderwijs drastisch uitgebreid In het school- 35 .

evenwichtige stijl van de toen zeer invloedrijke Berlage D e architecten van de Amsterdamse School werkten. B o n d o w o s o . ditmaal om in Soerabaja een filiaal van het gezamenlijke architectenbureau op te zetten Daar begeleidde hij ondermeer de b o u w van het kantoor van de Handelsvereemgmg Amsterdam aan het Komedieplein (1920-1925). door H Akihary in zijn Architectuur en Stcdcbouw m Indonesië als 'representatieve traditionele bouwkunst' omschreven ontwerpen Aan de Aloon-Aloon staat het uit [916 daterende kantoor van D e Javasche Bank (nu Bank Indonesia). al is nu d o o r cie ' o p v u l b o u w ' van na de oorlog de keik helaas wat m i n d e r d o m i n a n t geworden m haar omgeving Het blijft echter een in het oog lopend gebouw. Sarangan. deels in samenwerking met zijn zoon J G M (Jean) Estourgie. toegespitst o p eenvoud en devotie H e t altaar en de preekstoel. Tretes. mede dankzij Estourgie. met zijn stoere romaans geïnspireerde uiterlijk en symmetrische fronttorens. zodat de invloed van zijn voormalige medestudenten op zijn eigen stijl beperkt bleef van Koetei te Tenggarong op Borneo (1938). als reactie op de voorheen gebruikelijke piaktijk. ondermeer nog kerken en kloosters in Soerabaja. verantwoordelijk v o o r o n d e r m e e r de prachtige Theresiakathcdiaal aan de Idjenboulevard was Hcnri Estourgie i SSs-1964) Estourgie werd geboren te Amsterdam. Lawang en Kediri. is in Malang minder bekend gebleven. begin 19^3 Foto's J H G Estourgie-Rossiiig Een der meest beeldbepalende architecten m het vooroorlogse Malang. m de jaren twintig o n t w o r p e n door de eveneens in Amsterdam opgeleidde architect Louis \ a n Os (1892-1971) Henri Estourgie maakte deze nieuwe ontwikkeling niet van nabij mee In 191 o was hij vertrokken naar Nederlands-Indie. met ingesloten door andere bebouwing De kathedraal van H e n n Estourgie werd mede daardoor een der meest gezichtsbepalende gebouwen van de stad. neogotische en andere Euiopesc stijlen ongewijzigd over te nemen T o e n C u y p e r s in 1910 een aantal opdrachten kreeg v o o r kantoren van D e Javasche Bank. nu met meei geassocieerd met Rijksen. w o r d t algemeen beschouwd als het begin van deze school Van der Mey zocht voor dit werk de medewerking van zijn vroegere collega's bij Ed Cuypers' bureau. die hem kort na 1930 een bijzondere opdracht van het bisdom Malang aanbrachten het ontwerpen van een kathedraal met vergader. Madioen. nu helaas afgebroken) en het paleis voor de sultan Tot de oorlogsjaren b o u w d e Estourgie. scholen 111 Bandoeng en Soerabaja. op Java en Flores kerken en kloosters in Batoe. waarin tcgelijkcitijd elementen uit het m o d e i n e Indische b o u w e n zijn geïntegreerd Het interieur daarentegen is met zijn spitsbogen veel intiemer van karakter. als laatste bij Eduard Cuypers Medestudenten van hem waren daar o a M de Klerk. Soerabaja. Batoe. toen Van der Mey de opdracht kreeg tot b o u w van het Scheepvaarthuls aan de Prins H e n d r i k k a d e te Amsterdam. kreeg hij zijn praktijkopleiding bij diverse architecten. zoals al bij Cuypers het geval was vooi de o r n a m e n t e n n g veel samen met beeldhouw ers en betrokken veelal ook het meubilair en de overige interieurinrichting bij h u n o n t w e r p e n O o k in Nederlands-Indic deed de Amsterdamse School haar invloed gelden In Malang getuigt daarvan een aantal woonhuizen aan de even zijde van de Boeringweg. ciic zich met veel versieringen afzette tegen de meer rustige. waar liij ondermeer de kathedraal te Batavia en de R K Heilig Hartkerk op Kajoetangan 111 Malang had o n t w o r p e n H e t driemanschap Hulsvvit-Fermont-Cuypers zou nadien d o o r heel Indie tal van opdrachten vooi kantoren. waai hij ook zijn vroegste jeugd doorbracht Na de middelbare school in St Michelsgestel te hebben doorlopen.tijdens een verlof overvallen d o o r het oorlogsgeweld. M J Hulsvvit Deze werkte al geruime tijd samen met A A Fermont 111 Indie. en directiewoningen in Soerabaja.en werkruimtes en bisschopswoning aan de Idjenboulevard in de nieuwe Bergenbuurt In de uitbreidingsplannen van Karsten werden markante gebouwen waar mogelijk op kruispunten van belangrijke wegen geplaatst.F c i m o n t . met vestigingen in Malang en Soerabaja Vanaf het b e g m van zijn zelfstandige architectencarrière heeft hij zich ingezet o m de moderne Indische stijl een eigen identiteit te geven Geslaagde voorbeelden daarvan zijn o n d e r m e e r het kantoor van de landsadvocaat Z e y d n e r aan Kembang Djepoen te Soerabaja (1927. Batoc.van de sticlitingsoorkonde van de kerk. J M van der Meij en K P C de Bazel.o n t w e r p e r uit. Jakarta. Lawang.Henri Estourgie en Malangs 'Indische' architectuur Henn Estourgie. P Kramer. architect van Malang De portretfoto links toont de ontwerper vaii ondermeer de R K Theresiakerk aan de Idjenboulevard omstreeks 19^ s Rechts kijkt de architect toe bij de plechtige innietseling . doordat het goeddeels achtei het schoolgebouw verborgen ligt H e t IS een fraai voorbeeld van het 'tropisch religieuze' b o u w e n m Nederlands-Indie zoals dat m die jaren vorm kreeg.v o o r een ' m o d e r n ' en ' O o s t e r s c h ' paleis werd verworven Als fihaalhoofd van H u l s w i t .w o o n d e en werkte hij met in Amsterdam. kerken en scholen krijgen O o k in Malang zijn nog enkele voorbeelden te zien van hun. alsook enkele fabrieken en een kliniek m Soerabaja en Lawang 36 . toen het werken vrijwel onmogelijk werd gemaakt door de oplopende spanningen tussen Nederland en Indonesië naar aanleiding van de N i e u w . Kramer en De Kleik Uit deze samensmelting \ a n talent kwam een stijl voort. terwijl hij in Malang ongetwijfeld bemoeienis had met de b o u w van de Ursulinenschool en de uitbreiding van de kerk op Kajoetangan Een eigen ontwerp werd in 1921 b e k r o o n d als w i n nende prijsvraaginzending voor een gemeentehuis te Pamakasan op Madoera In 1925 richtte H c n r i Estourgie met een medefirmant het architectenbureau Rijksen & Estourgie o p . associeerde hij zich met zijn oude studiegezel uit zijn leertijcl bij zi]n o o m PJ H Cuypers tijdens de b o u w van het Rijksmuseum. uitgevoerd door de HoUandsche Beton Maatschappij. Tjelaket bij Patjet (Modjokerto) en Prigen Na de onafhankelijkheid bleef hij in Soerabaja als architect gevestigd tot 195X. scholen in Soerabaja. op Tjelaket vindt men van hen de Ursulinenschool en de Fraterschool Het was voor deze architectencombinatie dat H e n n Estourgie werd uitgezonden naar Indie Na de g e n o e m d e onderbreking gedurende de Eerste Wereldoorlog k w a m hij m 1919 ten t w e e d e n male als c h e f . kerkparanicntcn en kerkmeubelen vormen een doordachte eenheid met de aichitcctuui integrale onderdelen als ze zijn van Estougies totaalontwerp Bijna gelijktijdig kreeg hij opdracht van de Zusters Ursulinen om het 'Slot' (zusterverbhjf) te o n t w e r p e n bij het bestaande scholencomplex op Tjelaket Dit werk. als chef-ontwerper in dienst van zijn vroegere leermeester Ed C u v p e r s O o k toen hij g e d u r e n d e de Eerste W e r e l d o o r l o g in Nederland verbleef . welke laatste opdiacht weei via een w i n n e n d prijsvraagontwerp .c n s i s In die naoorlogse periode schiep hij.met zilveren troffel . Probolmggo en Madioen.G u i n e a . Tretes en Endeh.C u y p e r s had Estourgie goede relaties m katholieke krmg in Oost-Java opgebouwd. dat terugkeer voorlopig onmogelijk maakte . die later als de coryfeeën van cie Amsterdamse School een belangrijke rol in de ontwikkeling van de architectuur in Nederland zouden spelen Het jaar 1912.

een gemengde lagere school en een Muloschool in beheer had. zo pover bleven na de eeuwwisseling lange tijd de voorzieningen op het gebied van de gezondheidszorg. die m 1947 minister van Binnenlandse Zaken en later minister-president van de deelstaat Oost-Indonesic werd. dat een Europese lagere school. is de latere chef-staf van de landmacht en minister van Binnenlandse Zaken Rudini te noemen. tijdens en na de Indonesische onafliankelijkheidsstrijd. in 1927 gevolgd door een Montessorischool aan de Idenburgstraat. Naast het aloude Militair Hospitaal was aan Tjelaket het nogal primitieve Gouvernements Inlandsch Hospitaal gevestigd. Een aantal van deze leerlingen zou later. Als kind kon hij in de garnizoensplaats al geen genoeg krijgen van de parades van het KNIL. Zoals reeds aangehaald. In 1979 promoveerde hij in Leiden op een proefschrift over de Nederlands-Indonesische onderhandelingen aan boord van de Renville.Onder de scholen voortgekomen uit niet-confessioneel particulier initiatief is vooral de Neutrale Schoolvereeniging te noemen. In 1936 breidde deze instelling haar activiteiten uit naar Lawang met de opening van haar Simping-College aldaar. Hij was nauw betrokken bij de NederlandsIndonesische onderhandelingen over de soevereiniteitsoverdracht en fungeerde na 1949 onder meer als Indonesisch minister van Binnenlandse Zaken en van Buitenlandse Zaken. de beter gesitueerde Malangers konden later beschikken over de Malangsche Ziekenverpleging (nadien 37 . Als derde bekende Indonesiër die in Malang onderwijs volgde. Zo voltooide de revolutionair Krissubanu 111 1932 zijn opleiding aan de Malangse Wilhelmina-Mulo. trokken de Malangse scholen leerlingen uit heel OostJava en ook van Bali. een belangrijke rol in het openbare leven spelen. tijdens de revolutiejaren was hij als schoHer-soldaat betrokken bij de guerrilla en na de soevereiniteitsoverdracht ontving hij uiteindelijk in Breda zi)n officiersopleiding. Gczoiidheiciszo{(^ Zo belangrijk als Malang spoedig werd als regionaal centrum van onderwijs. waar hij toen overigens al leider was van een nationalistische jeugdorganisatie. een HliS met jongensinternaat. die in 1922 een Europese lagere school opende aan de Emmastraat. voor wie een afgeronde Europese schoolopleiding in die jaren een eerste vereiste was voor benoeming 111 bestuursfuncties van enige betekenis. bevond zich de jonge Balische vorst Ide Anak Agung Gde Agung. aan het eind van de jaren dertig een leerUng aan de Hollands-Inlandse school. In de jaren dertig volgde nog een Uveede lagere school aan de Lawoestraat. een omstandigheid die tal van kosthuis. Zijn verzet tegen Soekarno's 'geleide democratie" deed hem later voor bijna vijfjaar in de gevangenis belanden. Veel van deze scholieren van buiten waren kinderen uit vooraanstaande Javaanse en Balische families. Ten slotte werd Malang in het begin van de jaren dertig ook nog standplaats van het particuHere Algemeen Onderwijs Instituut.en pensionhouders een bloeiende nering opleverde. Onder de kandidaten die in 1939 te Malang slaagden voor liun eindexamen HUS.

die tot op de dag van vandaag een belangrijke inkomstenbron is Verder beschikte Malang. waar ze huisjes bezaten of huurden. waar ook de militaire toneel. Een ander die bij gelegenheid wel achter de piano van de soos plaats nam. toen de gemeente de Lavalette Kliniek ging subsidiëren onder voorwaarde dat deze innchting tien bedden beschikbaar zou houden voor 'minvemiogende Europeanen'. In het laatste bergoord was door de activiteit van F de Ruyter de Wildt . voor een koele wandeling naar een der uitspanningen in de omtrek of een echte klimtocht naar de hoge toppen van de Kawi. van soldatenvrouwen met kant-omzoomde kabaja's en kinderen met sluike zwarte haren en felgekleurde jurkjes.K Ziekenhuis St Maria Magdalena Postel op Sawahan (de vroegere kliniek van dr. die een christelijk ziekenhuis met passend vonden voor de overwegend islamitische bevolking van hun landaard Uiteindelijk werd toch overeenstemming bereikt en m de praktijk nadien bleek de geloofskwestie voor de overgrote meerderheid der islamitische Malangers spoedig geen enkel bezwaar om zich hier te laten behandelen. Ontspanning en sport Met de toenemende omvang en heterogeniteit van de Malangse bevolking. een fantasierijk 'oosters' filmpaleis dat op 14 januari 1928 werd geopend met een voorstelling van The Desert Flower met Colleen Moore. De militaire muziek en de parades vormden een der raakpunten met de burgerstad. die de namen van zijn dochters droegen: Enny. 181 buitengewone leden en 69 damesleden ingeschreven. Buiten de sociëteit ontmoetten de meer weigestelden elkaar in nabijgelegen bergoorden als Batoe. sinds 1925 over het uitstekend geoutilleerde gemeentelijke sportpark aan de Smeroestraat. onder meer voor zuigehngenzorg en t b c. De zaal in de ronde hoek van Concordia was uitsluitend toegankelijk voor leden van de Cercle. Behalve de regimenten infanterie van het KNIL. alleen tijdens de periodieke paardenrennen leken stemming en spintualiënstroom soms nog als in de goede oude tijd. Voor eenvoudiger geneeskundige behandeling van islamieten maakte zich ook de Mohammadijah verdienstelijk. dat er met gemak meerdere wedstrijden naast elkaar konden worden gespeeld.en na te genieten. Hak Sing. wat bij de toenmalige Europese bevolking van ca. In Walraven's woorden: 'Langs bet Voorkampement rijen zich de uniform gebouwde officierswoningen. die in het midden van de jaren dertig werd overgenomen door Nanan Nash. trok dit weer nieuwe investeerders aan die bioscopen overnamen en onder een andere naam doorgingen. op blote voeten ofm klossende schoenen. Ten slotte waren daar voor iedereen de bergen. opdat met dit hospitaal eindelijk faciliteiten van behoorlijk niveau ter beschikking zouden komen van de minder bedeelde met-Europese ingezetenen. een selecte kring van officieren. Siti.. wat ouderwets van stijl (of van afwezigheid van stijl) met gesloten voorgalerijen van glas. Songgonti en Selecta. voor wie de plaatselijke jongedames van stand doorgaans graag de avond vrijmaakten: eerst een diner bij Toko Oen en dan de straat over om in de Cercle te dansen. Muziekonderncht kon in die vooroorlogse jaren worden gevolgd bij Kitty Ament op Rampal en mevrouw Van West in de Speelmanstraat. Dan Koletz was een in India geboren Witrus van joodse afkomst. Sparta. die optrad als sponsor bij de aankoop van een toestel voor de zweefvliegclub. maar in 193Ó waren er liefst zes verenigingen met 111 totaal een 150 leden. 10. Het veld was zo ruim. ook na de modernisenng door Van Os bleef het indrukwekkende gebouw op de hoek van de Aloon-Aloon bij uitstek de spil van het Europese sociale leven in Malang. Ardjoeno of Bromo. terwijl Malangers van alle landaard hun goklust botvierden bij de races De bijbehorende feesten van de Hippische Sportvereemging Malang m de soos duurden vaak drie dagen achtereen. het R. Toen de Regentstraat eenmaal bekend stond als uitgaanscentrum. omstreeks 1900 introduceerde hij de appelteelt in Batoe. manschappen en onderofficieren. J F. Twee jaar later volgde de polikliniek Tiong Hwa Ie Sia op Kotalama. Leber) met 70 bedden. begeleid door het 'Manilla Orkest' Strategisch naast het theater waren een Italiaanse 'ice-cream parlour' en het restaurant Tutti Frutti gesitueerd. waaraan veel Malangers onuitwisbare herinneringen zullen bewaren Bovendien was daar ook het Rampalveld. . met 36 bedden. In 1928 kreeg Malang ook zijn eerste dansstudio in het lEV-gebouw m de Ardjoenostraat. vooral veel gespeeld door het Chinese volksdeel De 111 1928 tot stand gekomen Malangsche Voetbalbond organiseerde een eigen competitie. toentertijd in Indië een der meest markante society-figuren. Het oude centrum van de stad werd de locatie bij uitstek voor het bioscoopbedrijf. was hier nu ook een afdeling van de gemotoriseerde veldartiUerie geplaatst Deze kant van de stad werd geheel gedomineerd door het mihtaire element. (.) En langs de weg bet gestadige verkeer van gnjsgroene soldaten.000 en een totaal inwonertal bijna 100. konden voor hun ontspanning nog altijd terecht in de Militaire Sociëteit Insuhnde m de Spoor- straat. was hier geregeld van de partij Militairen van lagere rang. het Zendingsziekenhuis te Soekoen (de vroegere Juliana-stichting) met 567 bedden. waar door de Malangsche Zweniclub . zodat de bezoekers met ver hoefden te gaan om gezellig voor. opgericht in 1926 -jaarlijks de Nederlands-Indische zwemkampioenschappen werden georganiseerd. Centrum.Lavalette Kliniek) en de klmiek van de Duitse arts dr Leber op Sawahan. Dit laatste gold na de modernisering in 1938 als een der mooiste van Java. Pas in 1926 kwam in deze ontoereikende situatie enige verbetering. het m de streek eveneens een blijvende invloed na. Rivoh en Mignon Het populairste etablissement in deze branche werd kort nadien evenwel het Alhambra Theater in de Regentstraat.-bestrijding. De sfeer was er doorgaans echter wat minder uitbundig sinds de 'heren van de koffie' een minderheid waren geworden. In de zaal gaven het Sociëteitsorkest en de Malangsche Orkestvereeniging onder leiding van Dan Koletz geregeld hun concerten en vonden uitvoeringen plaats van de verschillende plaatselijke zangkoren en toneelverenigingen. zijn Kychin Tno verzorgde doorgaans de dansmuziek in de sociëteit. waren belangrijke interregionale sportmanifestaties. was sultan Hamid Alkadri van Pontianak. eveneens uit 1926. of een nieuw filmtheater begonnen In 38 . planters. Dit voorstel lokte in de raadsvergadering aanvankelijk hevig verzet uit van enkele Indonesische leden. die al tientallen jaren te Malang waren gelegerd. door de opening van een polikliniek in september 1927.en zijn echtgenote in de loop der jaren dertig een eenvoudige logeergelegenheid uitgegroeid tot een complex met een fraai hotel. Ardjoeno. waaraan roemruchte clubs als The Corinthians. Vitesse. dankzij de medewerking van de sigarettenfabnek Faroka. enigszins afzijdig gelegen achter de bariière van de spoorlijn. een hockeyveld. die eigenlijk Davidov heette en zoals veel van zijn landgenoten na de communistische revolutie met was teruggekeerd naar de Sovjet-Unie. en diverse consultatiebureaus. enkele malen per jaar. en de Lavalette Kliniek met 25 bedden op Rampal Daarnaast bestond nog de Malangse wijkverpleging Mardi Waloejo. Verder werd in het genoemde jaar op het schietterrem Soember Aloer een golfbaan aangelegd In de laatste vooroorlogse jaren kon op Singosan zelfs de zweefvhegsport worden bedreven. bij speciale aanleidingen soms nog flink langer In maart 1939 stonden bij Concordia 280 gewone leden. De adetiekbeoefening kwam iets later op gang. kwamen de planters massaal uit de bergen naar de stad om de zinnen te verzetten. zoals reeds aangeduid. kwam er ook behoefte aan andere vormen van recreatie dan alleen het traditionele soosvermaak.en cabaretclub Joy haar avonden hield. Na allerlei omzwervingen had hl) uiteindelijk in Malang een bestaan gevonden in de muziek. Een jaar later deed burgemeester Bussemaker het voorstel om ook het meuw te stichten Zendingsziekenhuis op Soekoen te subsidieren. Niet dat het oude plantersbolwerk Concordia werd verwaarloosd. Een andere toenemend populaire sport was badminton. Ook de wedstrijden van de Malangsche Tennisclub. een zwembad en enkele houten bungalows. ook hier deed de versmppenng langs religieuze en etnische lijnen zich gelden. Los daarvan hield een klem 40-taI huisartsen en specialisten een particuliere praktijk. het exercitieterrein dat in de namiddag door de jeugd van Malang werd benut voor sport en spel. Voor die gelegenheden. Zijn vader. De sociëteit had echter een veel bredere maatschappelijke functie dan het ledental zou doen vermoeden. doktoren en leraren Zaterdags verschenen er vaak manneofficieren uit Soerabaja. opgericht in respectievelijk igi8 en het begin der jaren twintig. Nelleke en Marijke. negen tennisbanen en een zwembad omvatte.ooo wel aangeeft dat de doorsnee Malanger er geen stamgast was. Takja Oetama en Voorwaarts deelnamen. speciaal ten behoeve van het Chinese volksdeel In het midden van de jaren dertig beschikte de bergstad ten slotte over het Mihtair Hospitaal met 259 bedden. gewapend met griffeldoos en het rekenboekjc m gekleurd kaftje van doorschijnend papier'.een nazaat van Michiel de Ruyter .de grootste zwemclub in Indië. dat behalve het stadion ook drie voetbalvelden. de Ruyter de Wildt. Hun leven speelde zich vooral af op Rampal. Halverwege de jaren twintig vond men hier al het Paramount Theater. waarvoor genoeglijke gordijntjes ah bij een serre. Ook de dochter van de regent Raden A A Sam.

muziekuitvoeringen. Het Europese personeel ging terug naar het vaderland of moest trachten zich op de een of andere manier in Indië een nieuw bestaan te verwerven. Degenen die in de hausse van het voorafgaande decennium een kapitaal hadden vergaard. In Oost-Java gingen talloze Javanen en Madoerezen noodgedwongen temg naar hun dorpen van herkomst. zoals aangehaald.ilang. zoals de restaurants-tearooms Hazes en Toko Oen. het midden van de jaren dertig konden de filmliethebbers hier kiezen uit de bioscopen Grand. hi combinatie met het prettige klimaat en de gezelligheid trokken deze faciliteiten het hele jaar door een gestage stroom vakantiegasten en dagjesmensen uit de hete kustvlaktc. werden hard getroffen. Het koor van de HliS/AMS-schoolvercnigmg Taveiiu onder leiding van de leraar Frans. Foto: C. De stad was wel een bibliotheek rijk. kerkelijke organisaties en verenigingen van allerlei aard. of trokken naar de stad om te proberen in de kampong te overleven. Atrium. tijdens een uitvoering in Concordia voorafgaand aan de grote vakantie van 1938. Nortier. Leber opgerichte comité Kunst en Wetenschap. naast talrijke waroengs en kleine Chinese eethuisjes in de aangrenzende pasarwijk. vooral de Indo-Europeanen onder hen. Boven het toneel prijkt het wapen van de stad. met aan het eind van de jaren dertig reeds een frequentie van zo'n 80 ritten per dag. die in het bedrijfsleven gemiddeld wat lagere posities innamen.:onnieke Loge in haar toenmalige gebouw aan KJodjen Kidoel. van wie de laatste slechts korte tijd in de stad woonde. Voor de verzorging van de inwendige mens was er. ondanks de inspanningen van het in 1920 op initiatief van burgemeester Bussemaker en dr. althans in de zin van openbare lezingen. konden rustig rentenierend hun leven op de oude voet voortzet39 . Als centaim van een plantagegebied ondervond vanzelfsprekend ook Malang de gevolgen van de malaise.Cultuur 111 M.overigens bepaald niet onverdienstelijke - toneelstukken door de verenigingen Elck Wat Wils en Unitas en uitvoeringen door de muziekschool van Kitty Anient of het koor van de HBS-schoolvereniging Tavenu (Tot Aller Vermaak en Nuttige Uitspanning). de heer Reitsma (links zittend). in het bijzonder door de snelle instorting van de markt voor agrarische exportprodukten. terwijl de stad ook populair was als congresoord voor planters. de uitwerking op de verschillende bevolkingsgroepen was echter zeer ongelijk. Andere eetgelegenheden van naam vond men vooral langs Kajoetangan. Voor het overige bleef het Malangse intellectuele en culturele leven echter nogal beperkt. op de tegenoverliggende hoek met de Pandhuisstraat het Hoenkvveehuis. toneelstukken of tentoonstellingen. Dc malaise cii de NSB De wereldwijde economische crisis van het begin der jaren dertig raakte Nederlands-lndië hard.M. Mabes en Splendid op niveau getafeld kon worden. waar het ijsstalletje van Pak Djo aan de kant van de weg in de Boldystraat beroemd was. waaraan eind 1925 werd tegemoetgekomen door de oprichting van De Mabnger. Malang telde in de jaren dertig slechts twee schilders van betekenis. Willem van der Does en Willem Iniandt. Riche. Grote maatschappijen als de lil'M lieten er vaak personeel uit de buitengewesten op verhaal komen. De groei en veranderende samenstelling van de Europese bevolking deden in de jaren twintig behoefte aan een plaatselijke krant van enig niveau ontstaan. Flora en Globe. terwijl direct om de hoek aan de AloonAloon Wetan kort voor het einde van het decennium ook nog het opvallende Rex Theater verrees. In de muziek droeg. terwijl natuurlijk ook in de soos en in de grotere hotels als Palace. Het aanbod op het gebied van de uitvoerende kunsten bleef in hoofdzaak beperkt tot . Tal van suikerfabrieken werden tijdelijk of voorgoed gesloten en cultuurondememingen stootten veel personeel af om zich te kunnen beperken tot slechts minimaal onderhoud van de aanplant. Hier deed zich in toenemende mate de concurrentie van Soerabaja met zijn fameuze Kunstkring voelen. het KNIL zijn steentje bij en ook in de soos vonden wel concerten plaats. dat steeds gemakkelijker en sneller te bereiken was sinds naast de trein ook de autobus zijn aandeel in het personenvervoer op deze route begon op te eisen. Beroepsartiesten kwamen echter zelden naar Malang. die tot de overname door de gemeente 111 1930 werd geëxploiteerd door de Ma(.

. zoals een verlofregeling en passage naar . dode stadjes. na IJ het nog even te hebben geprobeerd als orchideeenkweker in Dinojo.Willem Walraven: een literaire balling in Malang 'Ik Lig zooeven op bed Ce denken. k m D o o r de loop der gebeurtenissen en zijn eigen karakter gedwongen op Java te van ons huis hier aan den weg Daar zit ik onder een oude pendoppo en drink leven. over begraafplaatsen. Edgar du Perron. m het post s c n p t u m van een brief uit 1939 aan zijn neef ir bekend als Bhmbing Wetan . m de woorden van Greshoff. ook in 1931.van zijn leven in Indiè weerr :e mogelijk was en ging regelmatig naar Wendit. kortstondig en weinig succesvol een hotel in Pasoeroean te hebben gedreven. Lawang. zich vanaf 193 i verder volledig aan het schrijven v o o r De Indische Courant. 'een oud Hindoeplekje. en hij werd uitgenodigd om bijdragen te leveren aan de toen toonaangevende progressieve tijdschriften De Fakkel en Kritiek en O p b o u w In sociaal opzicht was zijn isolement nauwelijks minder groot. halfgesloten oogen voor zich Het waren oogen. bij Bandoeng in de Preanger. dat hem n zeer aan het hart lag 'Voor mij is er eigenlijk geen mooier plaatsje op Java dan Lawang ' g In 1929 ging Walraven weg bij de Suikerbond en vestigde zich in 1930. doch zagen niets Het nas alsof er geen God meer bestond ' Die eerste tijd was de toestand in Kesilir nog met zo slecht.én als redacteur van het bondsblad voor de Suikerbond. gaf de journalist en schrijver Willem Walraven in een paar h o o f d w e g Hij waardeerde het buitenleven zoals dat t o e n n o g in B h m b i n g rake zinnen de essentie . de broek had knieën en was afgezakt Zijn oogen waren open. n ontvluchtte hij d o o r als forens heen en weer te reizen vanuit Lawang. die m o m e n t e n 'Meestal trok hij zijn jas uit en zat dan met een groot glas ijskoud stukjes voor de krant.bij de Javanen beter Met deze w o o r d e n . vele bussen. gezeten met uitzicht op de straat en de mensen Zijn ballingschap. steeds weer uiting gevend aan zijn talent om de wereld o m h e m 1. vaak sfeerbeelden van de kleinee gebeurtenissen in en o m zijn huis 'Het regent hier elke dag op een afgesproken n uur In de namiddag begint het al en gewoonlijk houdt het aan tot diep m de 'e avond Pajongs en klompen zijn lakoe en de kippen maken een misantropische •e indruk Hun staarten en verder gepluimte hangen naar beneden als treurwilgen1 De brave jongen die elke dag de krant brengt. De groote verfciffcnng (1975). verhalen . waar hij dan :. maar in een voortdurend gemis van Europa Verscheurd tussen de liefdee voorbijzwemmen voor zijn Soendanese v r o u w Itih en het besef dat de band met v r o u w en k i n d e . op 13 februari 1943. die er niettemin m slaagde tien jaar lang van zijn pen te leven en erkenning te krijgen 111 de kleine k n n g der Indische letteren Schrijvers als R o b Nieuwenhuys. de vakvereniging voor geémployeerden in de suikerinduss.m huize Wally.het hefst vertoefde in het etablissement Die Goeie Plek. in het isolement van zijn zelf veroorzaakte n Aloon of Kajoetangan. du ik eigenlijk 48 jaar verbannen ben geweest st Z o kon het gezin Walraven zich. maar ook deze bron van inkomen droogde op toen de teugels strakker w e r d e n aangehaald en de uitgave van dit Nederlandstalige blad begin juni 1942 werd gestaakt Het einde kwam in Kesilir.Een ander maal trok hij naar zijn geliefde Lawang. evenals de gepensioneerden met vaste uitkering en de hogere ambtenaren H u n inkomen kwam immers niet m gevaar.of het ontbreken ervan .'f Bhmbing nog eenmaal verhuizen naar de Toempangweg . echt op zijn gemak te kijken Hij Sinds m e d i o 1930 bestond die wereld uit Malang en o m g e v i n g B h m b i n g .bier en denk na. waar deze laatste werkgever gevestigd was. met de bus 5 cent ' Later zou hij binnen . omrand met donkere wallen Hij leek ouder en gnjzer dan ooit Hij had zijn helmhoed op. wijdde hij t. door zijn matige inkomen en het huwelijk met Itih had hij geen toegang tot de Europese bovenlaag. waarna hij voor zijn naaste omgeving een tijdlang ongenietbaar bleef Tegelijkertijd was hij. •) jaar m Canada en 24 jaar m Indie Zeer 'r het gedwongen vertrek m 1942 zou blijven w o n e n "Wij wonen buiten de stad geslaagd Ik was alleen met verbannen 2 jaar m Delft en 2 jaar m Rotterdam De 'e Malang. ongeveer een kilometer van de Frans Sehamhardt. of naar Batoe. en er is een stoomtram. maar behield hij wel zijn vrijheid en hoefde hij niet elke dag naar het bureau in Soerabaja Walraven was in Oost-Java een cultureel geïsoleerd man. met over het grote en de groten in de voor hem zo benauwende Ic Indische kosmos Nauwgezette beschrijvingen. maar als Europeaan bleef hij ook goeddeels buitengesloten van het Indische leven O p Bep Vuyk maakte hij een wat cynische en bittere indruk en zelf kwalificeerde hij zich als 'een teleurgesteld man. Bep Vuyk en Jan Greshoff leerden hem kennen en waarderen. zoon beschreef in de herinneringen aan zijn vader. eigendom van de o u d keurskost van aardappelen. het melancholieke hij m zijn eentje zat te lachen en de draak met ze stak H I J schreef graag over kleine. inn Is een streng-protestants milieu waartegen hij zich in zijn latere levensjaren steeds intens zou blijven afzetten Na een mislukt emigratie-avontuur in Canada vertrok hij in 1915 naar Java. tintelend vj. waar hij tot van de S2 N1 KJ jaar m DirksLuid. o p Flakkee. after all" Wanneer het uitzichtloze in zijn bestaan hem bij gelegenheld teveel werd. en altijd verlangend naar de wisse:e toneelspeler Ko Balfoort Even graag was hij evenwel in Malang aan de Aloonling der seizoenen Maar tegelijkertijd. zit met een pajong op de fiets en n balanceert op die manier door onze straat Willem Walraven w e r d geboren o p 7 j u n i 1887 m Dirksland. heen trefzeker en in zijn zeer directe stijl te vangen in persoonlijke brieven. e zonder evenwel in vaste dienst te willen treden Daardoor ontgingen hem de ir daaraan v e r b o n d e n e m o l u m e n t e n . waar hij aanvankelijk w e r k t e als administrateur tee Tjimahi. de 'kleinee Indischman'. na nog 1. Batoe. waar hij met zijn zoons 111 juli 1942 door de Japanners werd ge'interneerd Zijn zoon Wini beschreef de laatste maanden 'Mijn vader keek met moede.t Holland. de 'landbouwkolonie' nabij Banjoewangi. en zie de eenden en de ganzen statig ren hem aan Indié kluisterde Weigerend om njst te eten in plaats van zijn voor. aan Klodjen Lor 18 A te Malang. een uur gaans van het centrum Maar het huis staat aan den giooten rest IS ballingschap en anders niet ' weg naar Soerabaja. kleine 'demmo's' en dogcarts Met de tram kost het 6 cent. met onder meer als gevolg dat de uitbreiding van de villawijken aan de westzijde van de stad ook m deze moeilijke tijd geen noemenswaardige stagnatie o n d e r \ o n d ten. vestigen m Bhmbing. verdronk hij zijn eenzaamheid in bier.i leven ' N a de Japanse inval was het onmogelijk n o g te w e r k e n \ o o r De Indische Courant in Soerabaja en dus was er spoedig geen geld meer Enige tijd schreef hij n o g zijn impressies van die eerste bezettingsweken in het nieuwe ti)dpcrk voor De Malangcr. bier en een goede sigaar m zijn mond breeduit. maar Walraven was volledig uitgeblust Na zeven maanden. en ook zijn toekomstige v r o u w Itih o n tIJ m o e t t e Tussen 1918 en 1926 was hij vervolgens als b o e k h o u d e r in dienst bij een ohefabriek in Banjoewangi en enkele suikerfabrieken. biefstuk en brood. 'een alderaardigste man. waar hij emplooi had gevonden als b o e k h o u a der bij de Malangsche Volksbank O o k hier hield hij het echter niet lang uit. zijn jas was vuil en vochtig van zweet. Soerabaja Walravens kijk op het leven binnen deze de de menschen die er zaten of voorbijliepen en ik verdenk hem ei sterk van dat enge horizon getuigt van zijn voorliefde voor het verstilde. . e genoor van de drukte en het leven dat het restaurant voorbijging Hij beschouwWendit. stierf hij aan algehele uitputting In naoorlogse jaren is zijn stoffelijk overschot bijgezet op het ereveld Leuwigadjah bij Tjimahi de plaats waar 111 191s zijn le\cn 111 Indie was begonnen gulden Juist deze groepen waren in Malang relatief ruim vertegenwoordigd. terwijl bovendien de cnsisjaren in N e derland en zijn kolomen niet gepaard ging met een waardevermindering van de 40 . trie H e t 'smerige hete Soerabaja'. gedurende de driee jaar nadien werkte hij in dezelfde functie .

Lanes de straat.
NAAK DE FILM.
Over Kajoetangan wandelden we
's awndls weer n a a r de bioi>cu"p.
voor h e t eeist n a ivijf weken. A,a.n
den . woll^enloozen hemel, waarut
nuUioenea steiTen (blonken, scheen
hetzeltde opkomende maantje al3
toen op ons neei. Thans echter
ÜlStrilbueerden de straatlampen een
helder schijnsel over het aifalt en
deden aldus h e t maanlicht hevlse
oonourrentle aan. Leeg was h e t op
straat, leeg en stil. Het liep tegen
half tien en de soos, die instellUi»
Üie 200 geheel met de stad was op.
samen- en uitgegroeid, lag in het
stlkdonker. Daartegenover straaWa
e«n restaurant volop In h e t kunstUelht, doch daarmede hield het verschil op, want Inwendig was h e t m
belde gebouwen leeg zond de tafeltjes.
De Aloon-aloon, vooiheen op
Boo'n piachtigen avond vol a i e n t e lende nontonners en
tlentalleii
stalletjes, lag eveneens vry veilaten.
Een enkele hulsibediende fietste of
liep haastig n a a r zijn kampong,
een sporadische auto reed fullspeed
den hoeik om ....
Zoo kwamen we a a n het Rextheater. Aan
weerszijden van de
murmelen t r a p zeven
cigarette"Joggles In rii en g«lld, en voorts drie
met offerten m pepermunt en katjamg. Erbinnen een beambte aciitêr het loket, drie functionarissen
van het bioscoopconcern en vül
geüniformeerde
controleurs
der
kaartjes, voorts een
garderobebedlende en weer ean clgaretVenver»
kooper.

O Ja, er waren ook nog, verspreid
In de uitgestrektheid d«r groote,
fraaie zaai, luttele bezoekea-s doch
geen vrouwelijke, en achtei In d«
logt iwes Nipponsche officieren.
We dachten aan de peiiode, dis
nog gewi twee maanden achter ons,
ligt. Waar zljn ze
gebleven, die
lieve geunifoimeeide
V.A,C,.meii»kes, blondgelokt of zwartoogig, dl«
zoo vioolijk bras dessous-bias dessus kwamen binnenstappen met h u n
lange, fojsohe
C/avaiieis uit het
verre land ? En waar zijn, die zeejoibtoen In h u n wlJde witte broeken,
die liefst bü de tafeltjes In de loge,
«aten en h u n onleschbaien dorit
Üiveiig- blusalUen met Dsltoud bier/
En de vlotte diaagsters van zooveel
modieuze toüetjes, die als inleiding
van een solreetje In de cercle even
'n Woscoopje p a k t e n ? Weg.,, wee i
SQenzaam zaten we daa^ in de zaal
en keken naai Miami, het oord vaai
eeuwig bJiauiwe hemelen en milden
zonneschijn, van nimfen en gewezen nhnlen In uitdagende oostumea.
spartelend In h e t koele n a t of daneend en wiegend In music h a l b ,
van wDdsche hotels in fleuil«e «ingefvlng, van elegante filmdiva's ui
uitzonderlijke kleeren, h e t oord
waar ledeieen meester la in i*^dance en croonen en we hooren. hoe
de liefdes-scènes uitbundige instemmlng vinden bU h e t
scheiiuuje,
daar vlak voor het zilveren doek.
En wa peinzen hoe onze belde
gasten, da«r achterin de loge da
luxe, die onbewegelijk als m a r m e ren beelden voor zl«h uit staren,
die geikleurde prenten in zich zull«ii
opnemen. Onze aloude Wester»«he
toeschavin*
heeft vanavond vasS
geen goede beurt gemaakt 1

Willem W<ilraven Malangs schnjver-joumaiist 'm ballingschap', die tegenwoordig tot
de groten van do Indische letteren wordt gerekend De foto rechts toont hem met
zijii Soendanese vrouw Itih en hun kinderen halverwege de jaren twintig, waarschijnlijk te Banjoewangi Links is in facsimile een van zijn laatste stukjes voor De M^laiigcT weergegeven Het verscheen op 31 maart 1942, twee maanden \ o o r de Japanse
autonteiten de uitgave van het blad staakten Foto's KITLV, RIOIJ

CRUCIFIX

De planters en hun personeel hadden echter merkbaar minder te besteden in de
stad, hetgeen de plaatselijke middenstand op een gevoelig omzetverlies kwam te
staan Directer nog werden veel Malangers geraakt door de drastische bezuinigingen bij de overheid, die vooral onder de lagere ambtenaren leidden tot gedwongen afvloenng Een van hen was een oude portier van het gemeentehuis, die bij
de in 1931 naar Blimbing verhuisde Walraven 111 de buurt woonde 'Hij is nu geen
portier meer, \\,un MjLwg is niet langer 'de stjd der ouden' voor wat gemeentebetrekkingen aangMt, men heeft de ouderen successievelijk afgevloeid Dat 'afgevloeid' betekent voor sommigen, de klemsten en de eenvoudigsten en de minst
gesalarieerden, dat zij nu inderdaad gaan afvloeien op de ongewisse stroom van
de behoeftige
ouderdom

instanties als de St Elizabeth Vereenigmg, de diaconie en de Moehammadijah,
terwijl daarnaast aan neutrale organisaties de al genoemde AMV| en de armenzorg
van het Indo-Europeesch Verbond actief waren
Veruit het ergst waren de gevolgen van de cnsis vanzelfsprekend voor de groepen die al \oordien in de zwakste sociale positie verkeerden, de grote massa van
o n - en haltgc schoolde kampongbew oners, die als eersten het slachtoffer werden
van de ontslagen m het bedrijfsleven en tegelijkertijd hun vluchtweg naar de informele sector, in de vorm van allerlei straat- en waroenghandel, vervoers- en
koehediensten etc , afgesneden zagen dooi het dnmatische verlies aan koopkracht
bij hun potentiële clientele
O p het diepst van deze crisis bracht m j u l i en augustus 191 <, de algemeen leider der NSB, ir A A Mussert, een met veel en voornamelijk positief gestemde
publiciteit omgeven bezoek aan Ncdcilands-lndie De Beweging had toen weliswaar nog met de slechte naam die ze aan het eind der )aren dertig zou krijgen
- tal van Nederlanders zonder nazistische denkbeelden brachten er aanvankelijk
hun stem op uit - maar w el gold m Nederland voor ambtenaren toen al een verbod van lidmaatschap Opmerkelijk genoeg was dit met het geval in Indie, waar
de partij 111 de voorafgaande jaren onder het conservatieve deel der Europese b e volking ongekend populair was geworden en in het begin ook 111 bestuurskrmgen
veel svmpathicen genoot Dit laatste bleek ondermeer uit de houding van gouverneur-generaal j h r mr B C de Jonge, die Mussert reeds kort na diens aankomst
liefst tweemaal officieel ten paleize ontving

Bij de ontslagen 'totok'-Ncderlanders voor wie de \ \ e r k g c \ c r met de teiugkeer naar Europa betaalde, veranderde de sociale positie totail Vinuit een c o m fortabele, bij hun 'uitkomst' naar Iiidie nog zo veelbelovende betrekking belandden zij plotseling in een uitziehdoze positie, veelal geheel zonder ot met hooguit
een marginaal inkomen Sommigen vestigden zich van elders in Malang, waar
immers de kosten van levensonderhoud laag heetten te zijn en 111 het zogenoemde Tuindorp of aan de zuidzijde van de stad tegen een minimale huur een huisje
betrokken kon worden van de gemeente en de AMVJ Tuindorp was in de jaren
1932-1933 van gemeentewege opgezet 'tot leniging van den nood van Europeesche cnsisslachtoffers uit beter miheu' Daarnaast verleende de gemeente armensteun door huurverlaging in door haar beheerde kleinwomngbouw en door rechtstreekse uitkeringen aan enkele honderden gezinnen die geheel zonder inkomen
waren geraakt Verder konden de nieuwe armen een beioep doen op religieuze

Malang was de hoofdzetel van een der zeven kimgen vvairm de Indische NSü
op Java was georganiseerd Het was dan ook met iiieei dan v inzcltspiekend dat

41

De jaren 1937-1939, met het huwelijk van Prinses Juliana tn Prins Bernhard, de geboorte van de
prinsessen Beatrix en Irene en het 40-jarig regeringsjubileum van Koning Wilhelmma, waren een
grote tijd voor Oranjegezind Indie Zoals elders,
waren ook in Malang deze gebeurtenissen aanleiding tot grootse vieringen, eompleet met allegonsche optochten, feestverliehting en wandelniarsen Linksboven de parade van het Malangse garnizoen voor het gemeentehuis, ter gelegenheid
van het 'Juliana en Bernhard'-feest op 7 j muan
1937 Linksniidden en rechtsonder taferelen uit
dezelfde optocht als afgebeeld op pag 26, met
ÓL Oranjeboom en een praalwagen 'Pacificatie'
(d w z onderwerping van Atjeh en de andere
Buitengewesten) van de Christelijke Muloschool
Linksonder gaan de leden van Tavenu van start
bij hun AMs/HUs/L>ccuni aan het Coenplein
Foto's G \an Dijk N M Nolten-Engelken,
L Tccrlink-\aii Dijk R Hoesen

een bezoek aan de bergstad een prominent onderdeel zou vormen van Musserts
Indische tournee
Na in Oost-Java eerder al ingehaald te zijn m Soerabaja, kwam de algemeen
Icidei met zijn gevolg in de ochtend van dinsdag 6 augustus uit Djember via de
Zuid-Smeroeweg naar Malang O n d e r w e g werd het gezelschap op de cultuuionderneming Soembcr Woeloe ingehaald door de administrateur, kameraad
Janssen, een 6o-tal Malangse leden der Beweging en vier Duitse fascisten, onder
gezamenlijk vertoon van de Nederlandse en de Duitse vlag Iets verder op de
route werd halt gehouden te Dampit, waar de leider m de woning van het lid
Regensburg door de verzamelde planters uit de omgeving werd verwelkomd
Even na 13 00 uur bereikte de stoet auto's het Coenplein, waar een groot aantal
partijleden stond opgesteld om de hoge gast welkom te heten, aansluitend aan
deze glorieuze intocht begaf Mussert zich naar zijn verblijf in Hotel Splendid.

meer de noodzaak van een sterke defensie voor Indiè benadrukte, werd het
Wilhelmus gespeeld De volgende dag bracht Mussert een bezoek aan het werkkamp Oost-Java te Lawang, waarbij hij werd begeleid door een delegatie van prominente Malangse NSB-ers onder aanvoering van knngleidei De longh en gewestelijk inspecteur Kruis
Ir Musserts Indische reis betekende het hoogtepunt m het bestaan van de NSB
m de kolonie Net als in Nederland zou de aanhang in Indie in de jaren nadien
vnj snel verlopen, mede naar aanleiding van de toenemende fixatie in de B e w e ging op het thema van de raszuiverheid - aanvankelijk hadden zich hier ook veel
Indo-Europeanen aangetrokken gevoeld Na de Duitse inval in Nederland werd
de NSB door het Gouvernement tot verboden organisatie verklaard Een aantal
toen nog actieve leden werd op de lode mei 1940 en volgende dagen direct
gearresteerd en nadien geïnterneerd, anderen kwamen na korte tijd weer vnj of
werden m het geheel niet opgepakt Een groep zogenoemde 'onverzoenlijken'
IS later zelfs naar Suriname overgebracht en heeft daar tot medio 1946 onder
slechte omstandigheden m het kamp Joden Savanne verbleven

's Avonds om 21 00 uur hield hij in Concordia voor naar schatting 800 m e n sen zijn aangekondigde lezing, ca 200 der aanwezigen waren in NSli-uniform De
toneelzaal was tot de achterste rij bezet en de belangstelling was zelfs zo groot dat
een deel van het publiek de manifestatie vanuit de belendende voorzaal moest
volgen Het Soerabaiascli Handelsblad meldde 'Er waren vele bestuurs- en andere
ambtenaren, hoofd- en subalterne officieren, temijl ook de plantersnereld,
zoowel bcrgcultures als laagLindcuItuur, Hiuk vertegenwoordigd
was Terzijde waren
NSB -laders en leden van kring- en groepsraden gezeten, allen m uniform
Een strijkje speelde nationale hederen, 'waaronder wijsjes van Cathenna van
Rennes', om het wachten te bekorten tot het ogenbhk waarop Mussert onder
een luid en herhaald Houzee' de zaal betrad De NSli was in die dagen nog duidelijk Nederlands georiënteerd, of wenste althans die indruk te wekken, en daarom
was het toneel versierd met een groot, rood-wit-blauw o m w o n d e n portret van
de koningin Na afloop van de redevoering, waarin de algemeen leider onder-

O p I april 1939 vierde een trots Malang zijn 2>,-jarig bestaan als gemeente, bij
welke gelegenheid door het stadsbestuur tevens een prestigieus gedenkboek \\ erd
uitgegeven Ten aanzien van de verwachte toekomstige ontwikkeling van de stad
heette het daann optimistisch 'De Gemeente heeft zich in de eerste vijf en twintig jaar van haar bestaan voor<ipoedig ontwikkeld tot een kerngezonde en aantrekkelijke stad, welke de toekomst tegenlacht Met opgewektheid en vol vertrouwen
kan daarom verder worden gearbeid ' Slechts een enkeling in de bergstad zal toen
reeds ten volle de dreiging van de gebeurtenissen op het wereldtoneel hebben
voorvoeld, die nog geen dne jaar later zouden leiden tot de ondergang van de
wereld die Nederlands-Indie heette

Ter gelegenheid van het 25-jang bestaan van de
gemeente Malang vond op zaterdag 1 apnl 1939 in
de met groenguirlandes en oranje-witte slingers
versierde toneelzaal van Concordia een 'geslaagde
kunstavond met galabal als slot' plaats, waarbij onder anderen aanwezig waren (eerste nj, van hnks
naar rechts) de militaire commandant van Malang,
kolonel Uhl (gedeeltelijk zichtbaar), mevrouw en
resident Hogewind, burgemeester en mevrouw
Boerstra, en burgemeester Fuchter van Soerabaja
Achter burgemeester Boerstra de heer Van den Bos,
een der oudste inwoners van de stad, die namens
de burgenj de feestrede uitsprak en daarbij hennnenngen ophaalde aan het tijdperk rond de stichnng der gemeente, toen hij zich als aankomend
godsdiensderaar in Malang v estigde De avond
werd muzikaal omlijst door het societeitsorkcst
onder leiding van Dan Koletz Eerder op de dag
w as door de muziekkapel van het 6de Regiment
Infantene een rondgang door de binnenstad gemaakt en had op het stadhuis de officiële herdenking plaats gevonden, w aarbij door de gemcentesecretans FJ M van Lieinpt zijn gedenkboek
Kroniek der Stadsgeineentc Malang over de jaren
igi4-i()^(j werd aangeboden
Foto L Gitz-Boerstra

Pag 44 Malang paraat' Middelbare scholieren njdens
een luchtbeschermingsoefening op het Coenplein,
eind 1939 Links staat de dochter van de burgemeester, Lien Boerstra, de jongedame naast haar is
B Holthuis Foto L Gitz-Boerstra

43

(bi]s(.hntt zu p.iij 4!J .

in de praktijk vonden de lessen vaak echter gewoon doorgang.Oorlogsjaren.ig een . een gebeuitenis die in Indië op de 10de van die maand en volgende dagen direct had geleid tot uitvoering van de geplande 'Operatie Berlijn'. was in alle opzichten 'too little and too late' en zou bovendien m de prakti]k nadien op een aantal punten technisch mterieui blijken aan de uitiusting van de Japanse tegenstander Dit laatste deed zich vooral voelen bij de Militane Luchtvaart van het KNIL. m de snellere en beter wendbaie Mitsubishi 'Navy o'-jager (de bekende 'Zero') veelal hun meerdere moesten erkennen. een onderneming m Zuid-Semeroe. zoals de COVIM (Centrale Commissie tot Organisatie van Vrouwenarbeid in Mobilisatietijd) en de Luchtbeschermingsdienst (L13D). althans in hogere kringen van het landsbestuur en de strijdkrachten. het een aantal provisorische openbare schuilplaatsen inrichten en zag toe op de camouflagebeschildering m grijsgroene kleuren waaraan in de loop van 1940 en 1941 successievelijk alle grotere gebouwen in Malang werden onderworpen Belangnjk voor het handhaven van het moreel onder de Indische burgenj waren m deze penode ook de geregelde parades. teneinde in een grootscheepse inhaalslag te pogen de gevolgen van de drastische bezuinigingen in de voorafgaande periode teniet te doen Ook toen bleven de financiële mogelijkheden vooralsnog echter beperkt. mobiel luchtdoelgeschut. afkomstig van de Semeroe Hedenmorgen om y uui jo werd het eerste telephonische bericht ontvangen uit Ampelgading. van de journahst-schrijver Willem Walraven vanwege 'niinachtmgjegens een andere bevolkingsgroep en sympathie met de vijand'. de examens begonnen op dezelfde lode mei' Een ander voorbeeld van de irrationele reacties bij bestuur en bevolking in deze periode was de aanhouding in december 1940. merendeels m de Verenigde Staten. dat de kolonie op een dergelijke situatie niet goed voorbereid was. die hij m Soekamiskin bij Bandoeng moest uitdienen Oorlogsvoorbereiding en invasie Gedurende het verdere verloop van 1940 en 1941 werd allengs duidelijk. Op de gouvernementsscholen aan het Coenplem mocht de Duitse taal als leervak niet langer worden gedoceerd. Bij het veldleger ontbraken vooral zware artillerie.igmidd. in de algemene sfeer van enigszins kunstmatig patriottisch optimisme die na mei 1940 onder de Nederlanders in Indië was verbreid. maar ook haar strijdkrachten waren als gevolg van de eerdere bezuinigingen in omvang ontoereikend om het enorme zeegebied van de Archipel in zijn geheel te beveiligen tegen militaire dreiging van buitenaf Al met al bleet Indië zo op defensiegebied vrijwel geheel afliankelijk van de veronderstelde steun van de 'natuurlijke bondgenoten' Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Na de Duitse inval werden verder in de grote steden Stadswachten ingesteld. Singapore. Voorts waren Afvoer.miliciens zowel als landstormeis . waarde tussen 1937 en 1941 aangeschafte tweemotonge Glenn Martin 139/16Óbommenwerpers en de jagers van de typen Curtiss-Wnght H-75A 'Hawk'. CurtissWnght CW-2ili 'Interceptor' en Brewster 03390 'Buffalo' bij levering deels al als verouderd konden gelden en. bestaande uit vertegenwoordigers van het bestuur. de massale arrestatie van NSlsers en As-onderdanen Ook m Malang werden de Duitsers en NSB-ers opgepakt en weggevoerd naar ondermeer het eiland Onrust 111 de baai van Batavia. met werd vergeten. Europese en 'gelijkgestelde' vrouwen konden chauffeursdiensten verrichten bij het Vrouwen Automobiel Corps of vrijwilligerswerk doen bij de diverse afdelingen van het Rode Kruis In een aantal steden konden reservisten . droeg zorg voor de instructie op dit vlak aan de leiding van scholen en bestuursinstellingen. de eerste organisaties opgencht ter voorbereiding van de bevolking op een eventuele oorlogssituatie. Republiek en laatste jaren onder Nederlands geza 1940-1949 Z oals m 1767 een uitbarsting van de Bromo in Malang de nieuwe tijd ondel bewind van de VOC leek m te luiden. en 111 de korte tijd van daadwerkelijke oorlogsvoorbereidingen er met afdoende meer in slaagde. gemotoriseerde cavalerie. de nationalistische organisatie die alle overzeese Duitsers bij de politiek in het vaderland wilde betrekken. terwijl het VAUUEK (Vrijwillig Autobestuurders Korps) plaats bood aan Indonesische (hulp)chauffeurs. bijvoorbeeld op 10 mei 1941 ook de herdenking van de Duitse inval m Nederland werd aangegrepen Van directer belang vooi de militaire inspanning 111 het Malangse was in april 1940 de aanvang van werkzaamheden tot uitbreiding en modernisering van het vliegveld Smgosari. Al kort na het begin van de oorlog in Europa waren eind 1939. te blijven. waarvoor als datum naast de traditionele konmginnetiag. nadat de leerboeken zodanig waren gekaft dat ze met herkenbaar waren Voor het eindexamen bleef het vak Duits gehandhaafd. de Filippijnen en de verdere Pacific al in de Detensiegrondslagen van 1927 als onontbeerlijk voor de stabiliteit in de Zuidoostaziatische regio waren aangemerkt h] afu'üchtinj^ van de i'qaiui De burgerbevolking 111 Malang en elders was van de werkelijke krachtsverhoudingen zo goed als onkundig. hulpcorpsen van het KNIL die in de eerste plaats een taak hadden bij het handhaven van de openbare orde.en verduisteringsoefeningen. in het kadei van het m 1939 geïnitieerde gouvernementsbe- 45 . merendeels op last van de Staats-Mobilisatieraad. Ondanks een reeks getuigenissen omtrent zijn totaal onverdachte politieke sympatieën. Wat het Indische Gouvernement tot eind 1941 uiteindelijk nog wel kon aankopen. waarbi] voorzitter dr. dat de stad m het schemerduister IS en dat midden op den dag alle vogels stil waren Sinds mei 1940 was het verre vaderland bezet door nazi-Duitsland. tanks en moderne communicatie-apparatuur Minstens zo belangrijk was daar.hun vaardigheden op militair gebied weei op peil brengen bi] Vrijwillige Oetencorpsen (vele's).en Vermelingscorpsen. Leber van de plaatselijke Deutscher Vereiii. die op een zondagmiddag in september 1941 tot uitbarsting kwam Het persbureau Aneta seinde op 22 september dat op de stad 'zond. bedoeld ter handhaving van de binnenlandse orde en veiligheid. vvapenschouvvmgen en vliegdemonstraties. Pas in de latere jaren dertig was een begin gemaakt met de zeer noodzakelijk geworden modernisering en uitbreiding van de materiële uitrusting bij KNIL en Koninklijke Marine en van de militaire infrastructuur in het algemeen. waarin gemeld werd. vvaar\'an de plaatselijke dienst gevestigd was aan de Taloonstraat De 1 liO organiseerde geregeld alarm. en de daarop volgende veroordeling in mei 1941. De Koninklijke Marine had deels wel de beschikking over moderne uitrusting. dat vanuit de onderneming zichtbaar was hoe de top van de Semeroe links en rechts omhuld werd door dichte zwarte rookwolken Lichte ontplofFingen werden gehoord.en Vernielingscommissies ingesteld (AVC'S). nog afgezien van hun te geringe aantal. die tot taak hadden objecten van strategisch belang aan te wijzen welke m geval van een vijandelijke intocht vermeld dienden te worden De uitvoering was voorbehouden aan Afvoer. dat ook Nederlands-lndië op termijn met buiten het oorlogstoneel zou kunnen blijven Even duidelijk was toen al.iscbregen neerkwam. het bednjfsleven en het KNIL of de Koninklijke Manne. wier militaire inspanningen in Malakka. 31 augustus. terwijl als gevolg van het uitbreken van de oorlog 111 Europa in 1939 op de wereldmarkt spoedig onvoldoende aanbod van adequaat militair materieel beschikbaar was. waarna een aschregen \iel Uit Malang wordt vernomen. terwijl er steenen neerkwamen. zo ging ook aan het einde \an het Nederlandse bewind een eruptie vooraf Ditmaal was het de Snieroe. werd hij door de Raad van Justitie te Soerabaja veroordeeld tot een maand gevangenis. zich te hervormen tot een nationaal leger gericht op de verdediging tegen een buitenlandse agressor. nadat hij 111 de trein van Soerabaja naar Malang zijn twijfel had uitgesproken over de slagkracht van het Indische leger en vervolgens door medepassagiers was aangebracht. ot wenste dit althans. dat het KNIL naar struc tuur en mentaliteit in de eerste plaats een politieleger was. 111 de piaktijk werden de vernielingen meestal verricht door of onder toezicht van de genie van het KNIL In Malang kreeg de burgenj vooral te maken met activiteiten in het kader van de luchtbeschermmg.

op basis waarvan op de 28ste van die maand de formele insteUing van het gezamenlijke opperbevel American-British-DutchAustralian Command (ABDACOM) volgde AUHAC OM stond oncler leiding van de Bntse generaal en opperbevelhebber in Bnts-Indië. verhuisde de groep naar Tasikmalaja. Madoera en Bah uitvoerde. brak voor Malang en overig Indië een hectische periode van laatste. Australië en Nieuw-Zeeland een principe-akkoord bereikt over coördinatie van de verdediging van Zuidoost-Azië. in dne in Austrahë aangeschafte sportvliegtuigjes van het type DH-82 'Tiger Moth' hebben deze jonge vrijwilligers evenwel met meer kunnen afronden.G.5 cm . en andere in de loop van de volgende dagen langzaam in de slappe grond wegzakten Uiteindelijk moesten twee Glenn Martins definitief worden opgegeven. De aanval kwam door slecht weer zonder waarschuwing. Van Singosari vertrokken op 14 december en volgende dagen de Glenn Martins van i-VL.G. want er was geen luchtalarm gegeven.3). als locatie van het geallieerde hoofdkwartier diende vanaf 15 januari 1942 het plaatsje Lembang bij Bandoeng Ruim een maand later werd de organisatie echter alweer opgeheven en kwamen de toen nog resterende geallieerde stnjdkiachten op Java alle in naam onder Nederlands opperbevelbevel In het kader van de ABDACOM-samenwerking kreeg ook Malang een taak toegewezen. In de laatste dagen van januari 1942 werden de twee (!) resterende toestellen naar Java teruggetrokken en met dne andere. de pogingen om het veldgeschut . De activiteiten daarvan zouden ondenneer bestaan uit de plaatsing in de stad van een viertal houten foto. de kolonel b. maar deze was nog met operationeel toen de eerste Japanse luchtaanvallen op Oost-Java begonnen en vertrok bovendien emd februari alweer naar West-Java. Na het eerste bombardement op het vliegveld. actieve voorbereidingen op de komende stnjd aan. Sir Archibald WaveU. de Jong aangehaalde Amerikaanse zegsman. die van Kalidjati op 3 februari tijdelijk op het vliegveld van Madioen was ondergebracht. de overige zes konden op 9 februari teruggeplaatst worden op Singosan. Tussen 30 december 1941 en 2 januari 1942 werden uit Australië elf Amerikaanse zware bommenwerpers van het t^pe Boeing B-17 'Flying Fortress' van de 19th Bombardment Group USAAF overgebracht naar het vhegveld Singosan. Op 11 januari ging de afdeling naar Samannda in Oost-Borneo. begeleid door negen Navy ojagers. van waar zij op de i.later ook vanaf Singosan en andere vliegvelden . Toen ten slotte in de vroege ochtend van 8 december 1941 gouvemeur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer in zijn beroemd geworden radiotoespraak het meuws van de aanval op Pearl Harbor en de oorlogsverklaring aan Japan bekend maakte. Koppenol. was het overigens niet moeilijk om de controle te omzeilen. maar de schade aan de baan en installaties van Singosari was naar verhouding gering.en tekstborden met glazen afdekplaat. was zo groot dat de beschikbare vijttien plaatsen slechts na strenge selectie verdeeld konden worden Hun opleiding. op 3 februari 1942. zodat de bommenwerpers van de laatstgenoemde groep na korte tijd gestationeerd moesten worden bij Madioen en Djokjakarta Buiten het Amenkaanse vhegpersoneel en de mecaniciens verbonden aan deze luchtinachteenheden kwamen medio januari ca. maar omstreeks 10.' aldus een door dr. Door de snelle Japanse opmars is daarvan echter niets meer gekomen. Volgens het hoofd van de censuur. Over echte luchtdoelartillene beschikten de Amerikanen niet. konden op de tegenstander hooguit een psychologisch effect hebben. Later in januan 1942 volgden in totaal nog eens 38 B-17's en twaalf Convair Vultee B-24's 'Liberator'.twaalf nog uit de Eerste Wereldoorlog daterende stukken van 7. Groot-Brittannië.en hulpvluchten voor KNlL en Koninklijke Manne boven Oost-Java. die na maart 1942 beiden in officiersrangen naar Malang zouden tenigkeren Matayoshi was zelfs verbonden aan de Kempeitai. Halverwege de maand werd de paardenrenbaan bij de Idjenboulevard in gebruik genomen als tijdelijke 'basis' voor de 3de Verkenmngsafdeling van de ML-KNlL (VK. 600 Amerikaanse militairen met de 2de Batterij van het 131 American Field Artillery Battalion aan. De meeste leden van deze bevolkingsgroep waren echter al in de voorafgaande maanden teruggeroepen naar Japan. Op basis van verkenningsvluchten m de dagen na het eerste bombardement oordeelde de Japanse legerleiding voortzetting van de aanvallen op het Malangse vliegveld noodzakelijk Op 9 februari werd een eerste vervolgactie uitgevoerd door zeventien bommenwerpers uit Balikpapan. bij de luchtstnjd om dit eiland en bij de Japanse aanval op Tarakan speelde ze een actieve rol. was Soerabaja. waar hij vaak als tolk fungeerde en soms ook verhoren afnam De eerder al begonnen aanleg van schuilloopgraven en kelders bij woonhuizen. Bij de aanval door negentien van de basis Kendari op Celebes afkomstige bommenwerpers. bij gebruik van andere talen werd de verbinding verbroken. ten zuidoosten van Malang bij Loemadjang Dit bleek spoedig een ernstige vergissing. De HBS aan het Coenplein werd zelfs geheel ontruimd en provisonsch ondergebracht in de Demposchool. L. De intussen weer tot acht Glenn Martins aangevulde i-VL. omdat het gebouw dicht bij het station lag en dus door verdwaalde bommen zou kunnen worden getroffen.A.leid tot algehele verbetenng van de infrastnictuur op dit terrein in Indië Na voltooiing van de werkzaamheden enkele maanden later werd op Singosari door de ML-KNIL de opleiding voor de bemanningen van de Glcnn Martin-bomincnw erpers geconcentreerd In de mobilisatieplannen was voorzien dat de elf toestellen en vaste bemanningen van deze opleiding de rol van strategische reserve zouden overnemen. die . de Verenigde Staten. als iste Afdehng van Vhegtuiggroep II (l-VL. De algehele mobilisatie bracht in de week na de 8ste december honderden Europese miliciens en landstormers van elders naar hun oorlogsbestemming op Rampal. want gesprekken vanuit Concordia konden met worden afgeluisterd De kolonel werd door burgemeester Boerstra ook gevraagd als hoofd van de gemeentelijke propaganda-afdeling. werden vier B-17's op de grond vermeld. onder wie de bekende fotograaf Hashimoto en de kapper Matayoshi. waardoor een aantal toestellen aan het eind van de landing vastliep en met de neus m de grond sloeg.II van de ML-KNIL. ditmaal van de 7th Bombardment Group Daaimee bleek de basis echter overbelast. scholen en andere openbare gebouwen werd versneld voortgezet.d L. terwijl vrouwen en kinderen van de daar gelegerde compagnie Menadonezen en Ambonezen vanuit de kazerne naar een veiliger plaats bij Toempang werden overgebracht Analoog aan de gebeurtenissen op 10 mei van het jaar tevoren werden op de 8stc december ook de laatste nog in Malang verblijvende Japanners gearresteerd en aansluitend geïnterneerd. in verband met de reeds ver gevordere Japanse opmars. die nog in Malang in reparatie waren geweest. de eerste explosies en de snel opstijgende rookzuil boven brandende benzinevoorraden op Singosari brachten hen spoedig tot reahstischer gedachten. ondermeer van HBS-leerhngen. maar desondanks leden de kort tevoren aangekomen Glenn Martins van de ML-KNIL geen schade van betekenis Wel werden nogmaals zes Amerikaanse H-17's vermeld 46 . op 3 februari 1942. 'made a fine noisc and helped discourage strafmg and dive bombing when the Japs started coming over Malang ' Pas later werd er een uit Singapore afkomstige. waarin de kern van een KNIL-tankeenheid werd gelegerd. als bewakmgseenheid op Singosari gestationeerd. de bewuste foto's kwamen uiteindelijk pas enkele dagen voor de intocht van het Keizerlijke Leger in Malang beschikbaar Op 18 december en volgende dagen werd tijdens besprekingen 111 Singapore door vertegenwoordigers van Nederland. heringedeeld op de basis Kalidjati m West-Java Begin januari 1942 werd te Malang ook een telefooncensuur ingesteld. waar zij gedurende de volgende dne weken deelnamen aan begeleidingsacties ten behoeve van Bntse konvooien.G. De hichtaain'allcn op Sii{{iosari Het hoofddoel van de eerste luchtaanval op Oost-Java. De vele in Amenka bestelde tanks werden echter niet meer geleverd Daarnaast kwam medio 1941 uit Batavia het verzoek tot oprichting van een afdehng van het Vrijwillig Vlieger Corps De belangstelling onder de Malangse jongemannen. Deze artiUeristen hadden oorspronkelijk de Filippijnen als bestemming.met aanvankelijk twaalf Koolhoven FK-51-toestellen tot eind februan 1942 verkennings. begeleid door veertien jagers en een verkenner. wat inhield dat in een met zandzakken afgeschut hoekje van het telefoonkantoor de gesprekken van indertijd met gearresteerde of inmiddels weer vrijgelaten exNSB-ers en andere verdachte personen werden afgeluisterd.van het bataljon voor dit doel geschikt te maken. professioneel uitgeruste Engelse batterij geplaatst. maar werden nu. werd na het bombardement op 5 februari uit voorzorg verlegd naar het schuilterrein Pasman.Il) In de tweede helft van 1941 kwam er nabij het vhegveld Singosan een militair kampement. Telefoongesprekken mochten voortaan alleen worden gevoerd in het Nederlands of het Maleis.II naar Palembang en Pakanbaroe op Sumatra. 'The old gum.Sde van die maand via Tjilatjap naar Austrahë werd geëvacueerd.00 uur die ochtend verschenen ook boven Malang enkele tientallen vliegtuigen Veel burgers dachten dat het 0111 Amenkaanse toestellen ging. het geïmproviseerde vliegterrein was erg modderig. van waar ze op de 13de weer vertrokken naar Kalidjati In de eindstrijd om West-Java zouden ze begin maart alle verloren gaan.

De basis Singosan werd op 3 maart \olgens plan door vernielingsploegen van het KNIL onbruikbaar gemaakt Japanse invasie. brandstof en materieel. Drost was vervolgens op eigen gezag naar Malang getrokken. slechts ca. terwijl het merendeel van zijn manschappen niet toegerust geacht kon worden voor de guerrillastrijd. zijn landstonners alsnog bij de geplande guerrilla te betrekken Ook het Mariniersbataljon was niet met Van Dijk naar het aangewezen gebied doorgegaan.« re verwachten. Dezelfde ochtend om 3.00 uur deed de resident van Malang. waar de capitulatievoorwaarden werden getekend. een Landstorm-afdeling. waarbij op het hulpvhegveld de twee eerder achtergelaten Glenn Martins werden vernield en ook vier B-17's Op 23 en 24 februari volgden aanvallen op Singosari door negen bommenwerpers.3 te verplaatsen naar Tasikmalaja en Andir in West-Java.A. De eenheden onder kolonel Van Dijk hadden onderweg naar het guernllagebied bij Toeren-Kepandjen Landstorm III van luitenant-kolonel Drost 'verloren'. Ik bereid U er op voor.W R H Doorman naar Loemadjang De divisiestaf onder Ilgen. van Kuilenburg zou tussen Toeren en Dampit opereren. op de 2de. cavalerie en steeds geplaagd door gebrekkige verbindingen. in de middag van de 8ste trokken de eerste Japanse troepen de stad binnen Malang vormde bij de Japanse opmars naar Soerabaja geen primair doel Afgezien van de genoemde laatste luchtaanval op Singosan. Inf Xix. Nog tijdens de ontscheping werden de Japanners aangevallen door enkele jagers van de ML-KNIL en het 17th Pursuit Squadron USAAF van de basis Ngoro. de 6de Afdehng Mitrailleurs en Infantenegeschut (later Afd. Op 20 februari vond een derde Japanse aanval plaats. ditmaal door zes Navy o-jagers. Op 2 maart werd Singosari ten slotte voor de laatste maal aangevallen door Japanse vliegtuigen. Zoals de andere commandanten ondervond hij spoedig dat de Indonesische bevolking niet bereid bleek steun te verlenen. zoals de doortocht van evacuerend marinepersoneel. dat voortzetting van de strijd alleen nog in de vorm van een 'kleine oorlog'. binnen zes dagen na de landing vri]wel zonder oponthoud worden gereali- 47 . Twee dagen later werden Malang en Pasman opnieuw aangedaan door groepen Japanse jagers van Bah.A. zuidoostelijk van Malang Deze terugtocht verliep weinig georganiseerd. in Dampit achtergebleven Roelofsen kreeg op 8 maart alsnog toestemming van Ilgen om zich in het gebied rond Pasman voor te bereiden op de guerrillastrijd Dezelfde dag werd Malang tot open stad verklaard Een 's middags gearriveerde onderhandelaar van het Japanse divisie-stafkwartier eiste onvoorwaardelijke overgave van de stad. Soerabaja zou langs twee wegen worden benaderd. zijn troepen grote gecoördineerde tegenacties te laten uitvoeren. met als aanvankelijk nevendoel de bezetting van de ohestad Tjepoe. waarschijnlijk door een communicatiefout. met een totale sterkte van ca 20. zoodat de bezetting zich m alle nisr kan voltrekken Door mij zal een beroep worden gedaan op den Commandant der Japansche 'itnjdkrachten om de bachikking te behouden over de politiennddelen.000 man. een strafing uitgevoerd door negen Navy o-jagers afkomstig van het vliegveld van Denpasar op het daags tevoren bezette Bah. toen de eerste B-17 van Malang naar de Noordaustralische basis Broome werd overgevlogen. Op 25 februari. onder de tegelijkertijd geuite bedreiging dat bij weigering een massaal luchtbombardement zou volgen. koos als nieuwe standplaats Pasman. kreeg de stad in deze verwarde maartdagen aanvankelijk alleen te maken met de indirecte gevolgen van het stnjdverloop. dus in guernllaverband. Ilgen. de volgende circulaire uitgaan. toen door luitenant-generaal Ter Poorten de onvoorwaardelijke capitulatie van het KNIL werd bevestigd. ter voorbereiding van de algemene evacuatie van dit onderdeel van de Amerikaanse luchtmacht Op i maart was Singosan reeds geheel ontruimd door de Amerikanen. een deel van het grondpersoneel werd eveneens overgebracht naar Andii Daags tevoren was tevens al de terugtrekking begonnen van de sterk gedecimeerde 19th Bombardment Group. iets ten oosten van Renibang. de hoofdmacht diende een zuidwaarts omtrekkende beweging te maken en via Modjokerto en Sidoardjo de verbinding tussen de mannestad en Malang af te snijden. waar hij zich nadien verzette tegen pogingen van Van Dijk. die echter na 8 maart vaak direct geplunderd werden door de plaatselijke bevolking Het was nu de bedoeling dat enkele eenheden onder bevel van kolonel A M van Dijk. GEDRAAGT U WAARDIG!' Generaal Ilgen meldde zich met zijn chef-staf luitenant-kolonel G. 400 man sterk Mariniersbataljon onder bevel van luitenantkolonel W. 17 300 man telde Het Malangse garnizoen had m de laatste vooroorlogse jaren bestaan uit de Staf 6de Regiment Infanterie met de bataljons Inf VIII. toen de ontmanteling van ABDACOM was voltooid. een Tremdetachement (genie) en de plaatselijke Geniedienst Nadat op 28 februari 1942 de laatste van deze onderdelen hun stellingen hadden betrokken. Pantser. dat dit verzoek wordt ingewilligd. slaagde Ilgen er niet in. de 48ste Divisie van het lóde Leger onder bevel van luitenant-generaal Tsuchihashi Yuitsu. die zich met langer kon verenigen met het beleid van de divisieleiding. verantwoord was Dezelfde dag nog volgde de opdracht tot terugtrekking in de richting Porong-Malang. waarbij weer vijf U-17's verloren gingen. zeer binnenkort.AJ. westelijker gelegen gebied bij Toeren. waarbij aanzienlijke schade aan de landingsbaan werd aangericht. die op de 6de als eerste vertrok.S. op topsterkte medio januari 1942 uitgerust met 34 Curtiss-Wnght lJ-40 'Warhawk'-toesteUen. Deze opzet kon. Op 5 maart kwam divisiecommandant Ilgen in Soerabaja tot de conclusie. Daar was in februari reeds begonnen met de aanleg van voorraden voedsel. pal zuidelijk van Kragan. waaronder Roelofsens Mannebataljon en Landstorm III onder luitenant-kolonel K Drost. Van geaUieerde luchtactiviteit was toen m Oost-Java geen sprake meer.'MEDEBURGERS. Infill onder luitenant-kolonel J Allirol zou naar de omgeving van Djember gaan en Inf VIll onder kapitein J. terwijl een kleinere aanvalsgroep langs Bodjonegoro en Lamongan de noordelijke route zou volgen. in beide gevallen onder jagerbegeleidmg. de resterende B-17's van 19th Bombardment Group hebben tijdens en voorafgaand aan de Japanse landingen in Oost-Java op diezelfde dag dan ook geen aandeel meer gehad m acties tegen de invasietroepen. Tor gerusfitelhng deel ik U mede. mede doordat 111 de algehele verwarring veel militairen van hun eenheden waren afgedwaald Kolonel W. ondanks de luchtaanval bij de landing en de hinder van vernielde bruggen langs de opmarsroutes. een Kortverband-compagnie en 2/131 American Field Artillery Battahon achter Het Japanse aanvalsplan richtte zich vanzelfsprekend m hoofdzaak op de verovering van de belangrijke inarmebasis Soerabaja. de Stadswacht. tot handhaving van orde en veiligheid. sinds later op de voorafgaande landingsdag bij een Japans bombardement op de 'geheime' basis Ngoro de laatste vhegtuigen van het Amenkaanse 17th Pursuit Squadron waren vernield Aan deze jagereenheid. G Schwenkcke. Ik heb goede reden om aan te nemen. Geleidelijk aan werd de toestand op Singosari en de schuilvliegvelden m de omgeving onhoudbaar. Gotschall. de Amerikanen van 2/13 i Field Artillery Battahon te Malang en een inderhaast opgesteld. Als tegenstander ontmoetten de Japanse troepen de lilde Divisie onder bevel van generaalmajoor G. Op 6 maart was Soerabaja reeds volledig ingesloten. dat deze stad met wordt verdedigd. dat de bezetting van de stad Malang door japansche strijdkrachten. van Kuilenburg vestigde zich op de 8ste maart iets ten oosten van Dampit op de onderneming Soemberagoeng. De volgende ochtend maakte hl) via de radio de overgave in Oost-Java bekend aan zijn troepen. werd van Nederlandse kant na kort overleg ingestemd Voordat elders de guerrillaplannen tot uitvoering gebracht konden worden. citidstvijd Na de verpletterende geallieerde nederlaag m de slag m de Javazee op 27 en 28 februan volgde in de vroege ochtend van i maart op vier plaatsen langs de noordkust de verwachte Japanse invasie van Java In Oost-Java landde bij Kragan. was in de tweede helft van februari de hoofdtaak van de luchtverdediging boven het oostelijke deel van het eiland toegewezen Het aldus volledig geworden Japanse luchtoverwicht was een der factoren die in de volgende dagen ook de snelle ineenstorting van de verdediging te land zou bewerkstelligen. Het bataljon Inf XIII en de regimentsstaf 6 Rl onder respectievelijk majoor G J van der Meulen en kolonel W. de iste Afdeling Veldartillene. op 9 maart om 15 00 uur te Malang bij generaal-majoor Abc Koichi Deze zond hen door naar het hoofdkwartier van luitenant-generaal Tsuchihashi te Sidoardjo. in de omgeving van Kepandjen en Toeren actief zouden worden. werd ten slotte opdracht gegeven de als laatste drie hier gestationeerde FK-si's van VK. het 6de Eskadron Cavalene. mogehjk een kwestie van uren is. de laatste gevechtsactie van de geallieerde luchtmachten boven Oost-Java. ca. Roelofsen.seerd Zonder luchtsteun. terwijl de volgende ochtend instructies naar de verschillende onderdelen uitgingen tot vertrek naar aangewezen guernllagebieden. die inclusief alle niet-mobiele plaatselijke hulpcorpsen. bleven m Malang en directe omgeving alleen de plaatselijke diensten. maar op gezag van luitenant-kolonel Roelofsen. zag Ilgen zich op maandag 9 maart gedwongen de strijd te staken. Inf Xlll. in plaats van het aangewezen.en Luchtafweergeschut). waarna hij met enkele officieren in Malang voorlopig werd geïnterneerd in zijn eigen woning aan de Kawistraat 24.

voor zover ze hun familie in Malang hadden. dus geen luxe-broodjes en krentenbrood In die context doet het wat wrang aan om elders in dezelfde krant te lezen. door ranipokkers leeggehaald en elders was een klappertuin van alle rijpe vruchten ontdaan In de Boldystraat waren alle meubels uit een voorgalenj gehaald. dat een fascinerend sfeerbeeld geeft van Malang tijdens deze verwarde overgangsperiode (zie de kadertekst op pag 40/41) In de maand apnl werd de greep van de bezetter op de bevolking steviger en. generaal llgen en de plaatselijke militaire commandant.vooral uit de registratie en onderbrenging van Nederlanders en andere met-loyaal geachte vreemdelingen. de als links bekend staande leiders onder hen werden gearresteerd Met het slinken van de reserves aan contant geld kwamen veel Europeanen spoedig in moeilijkheden. Dezen beloofden immers met alleen toenemende welvaart.' In de praktijk van de maanden nadien zouden de gemeentelijke instanties en nutsbedrijven.. die onder het pseudoniem Crucifix prominent op de voorpagina verschenen. ondermeer op het vertoon van de Nederlandse én van de rood-witte vlag. De Malangse I lil) ten slotte had aangifte gedaan van de vermissing van drie radiotoestellen uit de hoofdcommandopost aan de Kawistraat In alle gevallen volgde strafoplegging conform het voorheen geldende recht. De verbindingen met Soerabaja over de weg en per spoor bleven vanwege de verniehngen aan bruggen door het teaigtrekkende KNIL vooralsnog moeizaam.Onder Japans gezag salarissen en de genoemde banksluiting Ook Walraven was plotseling verstoken geraakt van zijn inkomsten. doordat hij zijn artikelen niet meer kwijt kon aan de Indische Courant m Soerabaja. werd hij in zijn functie als burgemeester opgevolgd door mr. burgemeester Boerstra kwam uiteindelijk terecht m Bandoeng. i>erarnuu(^. tevens resident en burgemeester. dat de gelden van de inmiddels gesloten particuliere banken waren overgebracht naar De Javasche Bank. dat overigens sinds eind februan al nergens meer functioneerde. Te zelfder tijd vormden de politieke en militaire ontwikkelingen tijdens de bezettingsjaren m Indië de aanzet tot een proces van nationale bewustwording onder de Indonesiërs. ook haidci De dagelijkse bezoeken aan krijgsgevangenen door vrouwen en kinderen waren met langer toegestaan. Velen vreesden voor hun tegoeden. Soewarso Tirtowidjojo. werden later op de dag al de eerste Nederlanders gearresteerd. voorgoed werd gesloten In de tweede helft van maart volgde op heel Java tevens een eerste arrestatiegolf onder hogere ambtenaren en leidinggevende functionarissen in het bedrijfsleven. Klomp. waarbij en passant werd gewezen op een recept voor namaakzuurkool. waarin recepten werden gegeven voor de etenswaren die nog algemeen beschikbaar waren Zo passeerden in de editie van die 17de april de mogelijkheden van gerechten met worst de revue. toenemend door Indonesiërs bemande bestuursinstanties . was op 3 1 maart Naar de film.en elektriciteitsrekeningen. terwijl later op Fetjinan zelfs een fiets van de Kempeitai was verdwenen. waarschijnlijk omdat men op zo korte termijn met voldoende kader ter beschikking had. terwijl aan alle ongecontroleerde politieke activiteiten van Indonesische intellectuelen een emd werd gemaakt. terwijl een dag later het Europese onderwijs. Dc oi'CYtiamc \>aii het bestuur iii Malaug In de ochtend van de negende maart 1942 begon met het binnentrekken van de Keizerlijke troepen en aansluitende geïmproviseerde parade op de Idjenboulc\ard de eerste fase van de Japanse bezetting in Malang Walraven was getuige van de intocht Zijn zoon schreef m 1967 m het tijdschrift Tinidc 'Hij stond djjr jh eenige blanke tusscbcn hagen van Inlanders die hun 'beviijders' met vlaggetjes en gejuich begroetten Met uitzondenng van Soerabaja kwam Java onder inihtaii bestuui \an het i6de Leger. overigens aanzienlijke coulantie betrachten bij de inning van water. de Kempeitai. in het kader waarvan gedurende de volgende weken enkele duizenden militairen werden ondergebracht in voorlopige intemenngsverblijven. Burgemeester Boerstra. 'die soms gelukt'. dat slechts lage uitkeringsbedragen mogelijk zouden zijn 'Deze uitkeeringen zullen slechts kunnen dienen om het allernoodzakelijkste levensonderhoud (voeding) te bekostigen. zoals diegenen onder de Chinese bevolkingsgroep die bekend stonden als actieve nationalisten In de latere bezettingsperiode fungeerden ze mede als uitvoerende organen bij de organisatie van de 'vrijwillige' tewerkstelling van de Indonesische bevolking in het kader van de Japanse oorlogsinspanning Malang kreeg daarnaast vanaf medio maart de functie van sub-verzanielcentrum voor Nederlandse en geallieerde krijgsgevangenen uit Oost-Java toegewezen. Voor het overige bleef de bemoeienis van het nieuwe gezag gedurende de maartmaand nog goeddeels beperkt tot de instelling van de diverse bestuursorganen en uiterlijke normalisering van het openbare le\en Aan het hoofd van het burgerlijk bestuur in Malang werd de regent Raden Adipati Ario Sam benoemd. in een poging de kosten van levensonderhoud voor de verarmende bevolking waar mogelijk te drukken Tekenend voor de situatie was ook dat de krant inmiddels een nibriek Noodrantsoenen had geopend. als zou bijvoorbeeld op het terrein van de rechtspleging weer alles bi] het oude zijn Zo deed de Landraad uitspraak in enkele zaken van begin maart. moesten zich om 17. en schreef nu zijn impressies uitsluitend nog voor De Malanger. maar zekerheid over wat er zou gaan gebeuren was er nog niet. tal van gezinnen waren toen overigens al in liquiditeitsproblemen gekomen in verband met de verlaging der De eerste uitcnuiiiii^eii. in de vorm van het eerste optreden van de militaire pohtie. De burgemeester werd naar de Boeboetan-gevangenis in Soerabaja gebracht. Bakkerij Mabes liet middels een advertentie weten dat men voortaan alleen nog gewoon brood zou bezorgen. een combinatie van functies die gedurende de eerste maanden van de bezetting ook in andere steden werd ingesteld.00 uur melden bij de Japanse commandant in Hotel Splendid. Bij wijze van merkwaardig contrast geven enkele andere berichten uit De Malanger te zelfder tijd de indruk. de straatverduistering werd opgeheven en aanvankelijk was het de legerartsen onder de knjgsgevangenen zelfs toegestaan om. dat het Crisis-Hulpkantoor de daarop volgende week reeds zou aanvangen met de uitbetaling van steun aan hen die zich in de voorafgaande weken bij het kantoor als behoeftig hadden gemeld In dezelfde bekendmaking werd aangegeven dat het aantal verzoeken 0111 steun dermate groot was. maar vanaf 14 maart reed wel de trein naar Djokja weer. toen zich in de algehele verwarring m Malang net als elders op Java rampokgevallen en individuele diefstallen en berovingen hadden voorgedaan Een Chinese toko op Embong Brantas was in de nacht van zondag 8 op maandag 9 maart. Aanvankelijk bestonden de taken van de burgerlijke. waarvan de leiding kort na de Nederlandse capitulatie een aantal algemene verbodsbepalingen uitvaardigde. zoodat de betrokkenen noodgedwongen zullen moeten trachten een regeling te treffen voor het uitstellen van de betaling van huishuur. licht en waterrekening e d. 48 . zonder interventie door de Japanse autoriteiten Zoals bekend stond de Indonesische bevolking in grote meerderheid aanvankelijk met onwelwillend tegenover de nieuwe heersers. maar voerden tevens al jaren het 'Azië voor de Aziaten' m het vaandel en leken daamiee voor Indonesië en andere bezette kolomen ook de onatliankelijkheid m het vooruitzicht te stellen De harde praktijk van de Japanse bezetting zou nadien spoedig een andere realiteit brengen. Een van deze stukjes. generaal llgen en overste Klomp werden krijgsgevangen gemaakt Vanuit Boeboetan IS een onbekend aantal gevangenen in februari 1943 naar Ngawi gebracht.per maand. rej^istratie: ap) il-juni ig^z Nadat de Japanse troepen op 9 maart m de ochtenduren de stad hadden bezet.naast de voordien al gangbare ambtelijke routine . dat leden van de Malangsche Zwemclub met tot het bad zouden worden toegelaten mdien ze het contributiebewijs over februari met konden overleggen. op basis waarvan in de jaren na de oorlog van Nederland met succes de onafliankelijkheid kon worden afgedwongen. thuis te wonen Tegenover deze ogenschijnlijke terugkeer naar min of meer normale omstandigheden stond de wijdverbreide onrust naar aanleiding van het bericht van 22 maart. die aan miljoenen Indonesiërs en tienduizenden Nederlanders het leven zou kosten. voorafgaand aan de intocht der bezettingstroepen. van waar hij later op eigen verzoek werd overgeplaatst als verpleger naar het jongenskamp Bangkong 111 Semarang. Illustratief voor de toenemende nood was het bericht m De Malanger Vin 17 april. Bij de bestuurshervorming die de Japanners in augustus 1942 doorvoerden. toen deels nog bemand door Nipponwerkers. overste R. van wie dc plaatsen deels werden ingenomen door Japanners en Indonesiërs. het luisteren naar buitenlandse radio-uitzendingen en het bezit van portretten van de koningin en andere leden van het vorstenhuis Verder werd op 16 maart een drastische verlaging aangekondigd van alle salarissen boven ƒ 100.

welke met name schuilden bij de ambtenaren van het Binnenlands Bestuur en overige gouvernementsdienaren. het Arabische Albad'r en het Indonesische Ardjoeno. Precies een week later. Het leger had zich helaas gedwongen gezien tot strenge maatregelen. voordat het transport daadwerkelijk naar het kamp op het Jaarmarktterrein in Soerabaja vertrok. en wel in het geheim. die hen in gevangenschap naar Soerabaja zouden afvoeren. Immers. zie ter vergelijking de foto's op pag. hadden zij 'onze rechtvaardigheid en loyaHteit beantwoord met slechte daden. loS. maar ook moest het feest luister worden bijgezet met sportwedstrijden en allerlei andere onder normale omstandigheden plezierige zaken. daar ook de Nipponse goedhartigheid uiteindelijk haar grenzen kende. dat vertegenwoordigers van de Malangse instellingen en bedrijven m een twee uur durend défilé aan het commandementsgebouw van het leger in de Idenburgstraat voorbij waren getrokken. in maart 1941. alwaar een bloemenhulde der Europese ingezetenen in ontvangst was genomen. Volgens het Soerabaiasch Handelsblad was de noodzakelijkheid van deze 'welbegrepen veiligheidsmaatregel' gelegen in een vergadering van Nederlandse ambtenaren te Malang.De Pctjinanstraat gezien in westelijke richting. Foto: Rion. Elders in de stad werd gestreden om de prijs voor de fraaist versierde fiets. In De Malanger van de volgende dagen is te lezen.en voetbalwedstrijden plaatsvonden. de laatste evenwel uitsluitend tussen de teams van het Chinese HCTNH. O p 22 april werden in Malang alle Europese ambtenaren door het Militair Bestuur uitgenodigd voor een bespreking over het normaliseren van het leven. De Japanse autoriteiten gebruikten deze dag mede ter introductie van een groot aantal maatregelen. werd de noodzaak tot gevangenneming van de Nederlandse ambtenaren toegelicht. hl De MciAiHg-er van de volgende dag. maar dat de Japanse propaganda-afdeling de 49 . tijdens of kort na de Japanse intocht op y maart 1942. 23 april 1942. datum had veranderd: de bespreking had niet plaatsgevonden 111 maart 1942. Amerikanen en Engelsen hun dankbaarheid toonden. Later zouden ze over tal van (werk)kampen elders in de bezette gebieden w o r den verspreid. waarop b e sproken zou zijn hoe gebouwen en fabrieken in geval van een Japanse inval konden worden vernield. terwijl in het gemeentelijke sportpark zwem.' Dit liet het Militair Bestuur geen andere keuze dan het uitroeien van de 'bacillen van het kwaad'. Voor de krijgsgevangenen in het Kloetstraat-kamp betekende de viering dat ze bezoek mochten ontvangen. Na afloop van de optocht verzamelden de Japanse officieren zich in de toneelzaal van Concordia. Bij hun aankomst bij het gemeentehuis werden de betrokkenen echter direct gearresteerd en gedwongen plaats te nemen in gereedstaande vrachtauto's. Later zou blijken dat inderdaad een verslag van een dergelijke AVC-bijecnkomst bestond. op 29 april. in plaats dat Hollanders. Het nieuws van deze actie verbreidde zich gelukkig zo snel door de stad. waarbij ondermeer het heropenen van de scholen ter sprake zou komen. maar eenjaar eerder. terwijl de Indonesische bevolkingsgroep werd verblijd met de heropening van de inheemse lagere scholen. beleefde Malang met het overige Indië de eerste viering van de verjaardag van de Tenno Heika. zoals de Japanse keizer Hirohito bij ambtsnaam heette. waar zij aanzaten aan een feestdis die werd opgeluisterd door het Malangse jeugdorkest onder leiding van Anton Hamakers. dat veel vrouwen nog een koffertje met kleren en andere eerste benodigdheden konden afgeven.

K t m L . o p Maandatf 4 Mei 1942) M t m P OP Dlns4ruf*^%a Alel 1942. (G) (1) berkiwin atawa tidak. variërend van ƒ 150.voor Chinese vrouwen. » AprU ua •4M DE O P r E R B E V r i lltHDER \AN H " Nirl-yNBCItt. die al in maart met de overige banken gesloten waren. v o o r p e r s o n e n m e t e e n n a a m hetfinnende m e t d e lettersA e n B o p VrlJdatf 1 Alel 1942: C t/m F o p Zaterdetf 2 Mei 1Q42. n a a r annleldlntf van d e verordonlnd n o 7 v a n het Nippon s c h e letfer. waren met gennge kosten verbonden. ol lU die (edwanien wartn •m In Ncderlandichen militairen dienil werk te Terrickten en daar Lh hun middel >van b u t a a n Tonde ri. (E) pekerdjaan. LEQER Uesr Oltn Oendang-oendang No. (2) banjaknja keloearga (jang beloem didaftarkan)..Keterangan: (A) nomor. ook een bekendmaking verschenen betreffende de registratie van 'vreemdelingen'..A. lullrn warden TrUfcIatcn na f e d u e InloTinntlc omlrent hun maalichspfelljke pattHe ea nadat ilj den ctd TBU IrauiT hebben alfe Icfd aan d* i«|e<r)*| Tin Dal Nippon DatiTli. In De Ma/anger verscheen bijvoorbeeld een stukje van Walraven over een familie die door het schudden van een fles halfvolle melk rooniboter April 1 9 4 2 UillHliMr H V DAOBL^U DE Kmjact«ni*n 10 II A BON NEM e r m p R I J S UALANOEIR Mkiani [ IKiinï prorlnummcri op kUlTTigin lUMMERa Brdtclïur J\uU 127 DE MALA Mededeeling betreffende registralie Verordening N o . gingen op 30 apnl wel weer open en rekeninghouders mochten ƒ 50. O t m *l o p Zondatf 3 Mei 1942.per boekje opnemen. (C) alamat sekarcuig. D e retf i s t r a t l e b e ^ n t l e d e r e n datf d e s m o r t f e n s o m 9 uur B l a n c o k a a r t e n . Voor veel huishoudens betekende dit.. 11 van het He Keizerlijk D e fetfent van Molantf d o e t hef B u r o p e e s c h e publiek. waartoe voortaan alle met-Japanners en met-Indonesiërs werden gerekend. De postspaarbanken van Malang. Q t'm T o p W o e n s d a t f 6 Mei 1942. ConÜcrdag ^ ^ 0 Op die 29ste april was in De Mahnger. bij de algehele verarming die hen in de voorafgaande periode reeds had getroffen. TKNTAMO PEMUO EKAAN SEKOMll | . (D) (1) bangsa. Later op de dag bleek evenwel dat dit uitsluitend aan Indonesiërs was toegestaan. De voor veel Europeanen onbekende schaarste leidde tot allerlei pogingen om surrogaatprodukten te maken. (tTalleB lUden* hulp ol '"•1 door •arlacionielukken Nlpponich* Itfar nlaLtcn kifada ulaehlotteri In de ultUf enlni Tan laond warden ' UI Ceiancinen dIs niet werkelijk lehuliUi >Un aootli pelllieha IBTanicBen. lullen ten ipaedlfile «rardin friJtelktcn IV AUe IndoneiUche aclialcn lullea leo *pO«llt mocatljli warlCB keropeud I V Da leieerlnf lal al hel mofell)k« daen am 'kttmelteUlke iliklen Okdet da kevalklsE te beittljden YI Alle plaaUnamrn die cp de een tt andira wlJie hartaneren aan bel NedcrInndiche ( e i a | aollan worden Teranderd in Indontal icha Tolkanaineo looali de Indoneilara dat weuïcncn Vil IndoDHlicho krtJfi|aTan(a tien. (2) tempat lahir. Lawang en Batoe. Aan het eind van de maand werden geen pensioenen meer uitbetaald. De registratie v a n E u r o p e a n e n e n p e r s o n e n van anderen landaard (dan d e I n d o n i s i s c h e red. In deze categone werden alle mannen en vrouwen van zeventien jaar en ouder verplicht zich in de eerste week van mei te doen registreren op het gemeentehuis of de kaboepaten. waarin voor de Europeanen een algemeen onderscheid werd gemaakt tussen 'B(e)landa-totok' en 'B(e)landa-Indo'. Het geld werd steeds schaarser. (3) tempat asal. naast een aanwijzing voor het op de juiste wijze uithangen van de Japanse vlag. het v o l g e n d e w e t e n . (F) berapa tahoen tinggal di negri ini. ondanks de mogelijkheid van gespreide betaling een zware bijkomende belasting. z l | n r e e d s n u v e r l i r l | | | b a a r t>ll b o v e n d e n o e m d e kantoreni en dienen z o o nauwlceurltf moiteülk t e w o r d e n Ingevuld Betallntf v a n h e t rotflslratle b e d r a g d i e n t te g e s c h i e d e n n e t tfepast tfeld D e R e i a n t v a n Malantf Nipponsche K T leger. terwijl alle banktegoeden reeds aan het begin van de maand waren geblokkeerd. a A Jn . (B) nama dan oemoer. U t m Z Op D o n d e r d 7 Mei 1942.) Kal i j e s c h l e d e n v a n I tim 7 Mei o p tiwee p l a a t s e n t. 12 R. MThet secretariaat v a n d e kal>oepaten en op hettfemeentehula a a n h e t C o e n plein. en op datzelfde tijdstip een eed van trouw aan het Nipponse leger af te leggen Aan de registratie en het bijbehorende persoonsbewijs of soerat pendaftaran. Ter crlcitnhFJd Tan de i l t r l n i TBH den | a b « r l e d i ( T U I TEN NO IIFIKA op Z3 deter uordt hel TOKrnde btkind (amtUil Alle «Diotllelten woeden Ttricit ht mede te Herhea d i t d l t a n d B r (taiind feritiirairimma In alle onderdeden ««rdt ulInToeid | eo bekend KEinaalil 1 Definen die daaden (e betreure aan bet Nlpjwnieha le[CT (ebodrn knamen t i rallcn moeteD dit hel dulden ZIJ il]D f eralten all oarlof plicht n bebbeo.voor Europese mannen tot ƒ 50. A.

Paiafeer-u«x: Tidak l[:-^eraju. f.^ BIJ gelegenheid heten de Japanners zich 111 deze eerste tijd \ an de bezetting ook tegenover de Indonesische bevolking al van een andere zijde zien Z o meldde De MAviger op 12 juni dat een Indonesiër was gedood omdat hij was opgemerkt tussen de Faroka-fabnek en de Hollands-Inlandse School bij de Van Kesterenweg in het zuiden van de stad. want die dne beesten schenen zich zeer te jimuseercn Geleidelijk aan begonnen zich de eerste tekenen aan te dienen van komende \oedseltekorten. en steeds meer mensen trokken bij elkaar in om zodoende de uitgaven aan huur te reduceren Een inventieve verhuizer speelde op de nieuwe verhoudingen m door 111 zijn advertentie twee verhuizingen voor de pnjs van een (ƒ 1. waarbij voor- 51 . . raakte eveneens spoedig precair Al m mei moest het door gebrek aan contanten worden gesloten. (C) a'-nncrt sekcnxmg.. 7Ê. welke nog nader ter sprake zal komen De toestand in het Jeugdhuis Oost-Java op Rampal Koeion. g ^ ^:| :*^ Oepah mendcdtarkan O. de belangnjkste instelling op het gebied van de wezenzorg in Malang. onder het kapje.avi?in. heen en weer.-l (2) ^g fo 2606 ^ -— i 1 ^ ^r.ih'^^--'-: (2. zowel van gemeentew ege als op particulier initiatief Te noemen onder de laatste is vooral die van het R o d e Kruis. 1 m é : C 3 7È (A) Victorine Clize ^ ^XE^d^ (B) JJL ffr ^ Djl^iaii 'Thanrin. op terrein waar \ a n \ \ e g e de vestiging m deze gebouwen van respectievehjk een benzine-opslagplaats en een munitiemagazijn een streng toegangsverbod gold Het lijk van de ongelukkige werd ter waarschuwing aan een boom gebonden trachtte te maken Het resultaat had een bijsmaak van sherry.«- (1) Bc.50) aan te bieden Ondanks alles prezen de meeste Europese Malangers zich m de eerste bezettingsmaanden gelukkig dat men kalm en rustig in het goede bergstadje leefde en de oorlogshandelingen in hoofdzaak op afstand waren gebleven De gezelligheid van voorheen was natuurlijk wel verdwenen. mei 1942 Linksboven een 'soerat pendaftaran' van een Malangsc die als 'Blanda totok' werd geregistreerd. -.iJ. RIOD j /7^ '•£. Malaijg.- (A) nomor.^ Cr. vonden m de steden op Ja\a grootscheepse razzia's plaats. op 12 juni ging bijvoorbeeld de klapperohe reeds op de bon Z o als 111 veel andere steden 111 het bezette Indie. maar met alle wezen konden elders ondergebracht worden Enkele tientallen kinderen bleven noodgedwongen achter.iGön l-. + •' ™^[wt. ook al adverteerde Concordia dat het buitenterras aan de Aloon-Aloon weer gereed was om gasten te ontvangen Walraven constateerde bij een persoonlijke inspectie dat het er leeg en stil bleef 'Het lampje brandde Een paar torren gonsden hardop m de rondte. rechtsboven de kaart van een meisje dat als 'Blanda Indo' gold Linksonder de aankondiging van de verplichte registratie m De MjLngcr van 30 april 1942 Foto's W Hansen. (2) tempert Icxhir. werden ook in Malang gaarkeukens ingesteld. (B) n o m a d a n oemoer. want voor het sluiten van de fles was de dop van de laatste 'botol' sherry gebruikt Algemeen trachtte men zoveel mogelijk te bezuinigen. (E) pekerdjaan. M il R Eerste registratie van 'vreemdelingen' in Malang.'(U} ( G ) (1) befraWa-CTterrocï (l)befkawIrrCTtmma tidok. V E van Bckkum-van Haastert. Keterangcm: 35. (3) tempat a s d . (2) barxjakiija keloearga (jcmg b*^ oem didaftarkon). (F) berc>• t a h o e n ü n g g a l d i n e g n m i . (D) (1) bcuigsa. tegen het kapje en boven het kapje Bepaaldehjk gezelhg werd het buitenzitje er met door Dat lag evenwel aan ons.(lTac:e3-^ 17 ) (C) ^ •*> •!*(y Elanda Inde (1) m i (^•^'^é. verzorgd door personeel dat zonder salaris werkte en ge\ oed met keteUa uit de tuin en wat er van incidentele giften kon worden gekocht De verphchte aanschaf van een persoonsbewijs bleek voor de Europeanen bepaald geen garantie voor een veilig burgerbestaan Al vnj snel na de uitgifte vanaf begin mei.

Ook Walraven werd met zijn zoons op 10 juli te Blimbing uit het huis gehaald en in een truck geladen. De ovenge Indonesische mihtairen. in de Muloschool aan de Wilhelminastraat. particuliere doeleinden was tijdens de bezetting vanzelfsprekend met toegestaan Foto Studio Malang Gedurende de eerste maanden na de capitulatie zaten in Malang knjgsgevangenen in het nieuwe Mannekamp op Sawahan. luitenant-kolonel Hayashi Juichiro. Timorezen en Menadonezen zich ook in gevangenschap vaak loyaal aan het Nederlandse gezag. Na I april werden de contacten van de krijgsgevangenen met hun familie zeer beperkt. In die maand mocht alleen op de verjaardag van de keizer bezoek worden ontvangen. In het Militair Hospitaal bevond zich ten tijde van de invasie nog een aantal Engelsen en Amenkanen. Daarbij volgde vrijwel direct een stnngente scheiding naar nationahteit. Tevoren was aangeraden een koffer met benodigdheden voor dne dagen mee te nemen. Velen van hen werden in de weken na 8 maart voorlopig geconcentreerd in Malang. ondanks de zware druk die de Japanners later op hen uitoefenden om dienst te nemen als heiho. werden in Malang en elders in het bezette Indië in de loop van april en mei in meerderheid vrijgelaten. die in februan bij een treinongeluk gewond waren geraakt. aanvankelijk vooral via het grote provisorische verzamelkamp op het Jaarmarktterrein te Soerabaja. afscheid te nemen van famihe en vnenden. Amerikanen en Australiërs werden geplaatst en deze groep als geheel weer gescheiden bleef van de Indonesische KNIL-militairen. 17. waar voldoende kazernes. Cannoo herinnert zich in zi]n boek Busbido dat hij enige dagen in het kamp in de Wilhelniinaschool heeft doorgebracht en daarna voor onbepaalde tijd werd overgeplaatst naar het kamp m de Kloetstraat. de jongste was die dag net zeventien geworden. een kamp in de buurt van Banjoewangi. waar hij nog geen jaar later uitgeblust zou sterven. waar ze aanvankelijk. 52 . incdio 1942 De foto werd gemaakt door Ong Kian Bic. De gearresteerde mannen werden voorlopig ondergebracht m de Fraterschool op Tjelaket. De krij^^sgevaiigenen In heel Java waren in maart 1942 door het Japanse leger ca. Een beschrijving van het wedervaren van een deel der krijgsgevangenen m Malang is nagelaten door de arts J M Cannoo. rang en ras. van wie ca. waar toen reeds ca i soo krijgsgevangen waren samengebracht. alsmede in het ziekenhuis op Soekoen. De volgende ochtend kreeg men groepsgewijs vijftien minuten de gelegenheid om. zich om 8. in de Kartinischool in de Kloetstraat (ook: Keloetstraat) en de Neutrale Lagere School in de Emmastraat. Walravens oudere zoon Wim hennnerde zich in het tijdschnft Tirade in 1967: 'Het ivjs oni'itreeks drie uur m de middag. die tot dan toe een vrij grote bewegingsvrijheid hadden gekend. nog enige kleding en andere persoonlijke bezittingen van hun gezinsleden mochten aannemen. Een dag later werd Walravens groep op transport gesteld naar de 'landbouwkolonie' Kesilir.namelijk Nederlandse 'totok'-mannen tussen 17 en 60 werden gearresteerd hi Malang volgden zulke zoekacties gedurende dne dagen in de tweede week van juh.000 zich in Oost-Java bevonden. Mijn moeder stond m de deuropening en weende bitter. de hoogste officieren werden apart ondergebracht. Rcgcnt/rcsidcnt/burgeincestcr Raden A A Sam ontvangt de top van het plaatselijk Militair Bestuur onder leiding van kolonel Kato in de residentswoning aan de AloonAloon. m opdracht van de Japanse autoriteiten Fotografie voor andere. gevangenissen en scholen waren om ze onder te brengen. De krijgsgevangenenzaken in Malang vielen tot begin 1943 onder verantwoordelijkheid van de commandant van het 4de Hoofdkantoor voor de krijgsgevangenen m Oost-Java. voornamelijk Javanen.00 uur melden bij het Militair Hospitaal. terwijl bij de overige Europeanen de Nederlanders doorgaans niet samen met Bntten. terwijl het vliegveld Singosari aanvankelijk mede diende als kamp voor het daar in de laatste oorlogsweken gestationeerde Britse grondpersoneel. onder politiebewaking. die later met vele lotgenoten naar werkkampen buiten Indonesië zou worden overgebracht Op 13 april moesten de knjgsgevangen artsen. Vanaf de tweede week van juli 1942 werden de Malangse krijgsgevangenen groepsgewijs in fasen naar andere kampen op Java overgebracht. een aantal bleef dan ook in gevangenschap. omdat men op een centrale plaats geregistreerd zou worden. waarbij in de Europese wijken vnjwel alle huizen grondig werden onderzocht. 70 800 knjgsgevangenen gemaakt. onder publieke spot van toegestroomde hidonesiërs. Onder de laatsten toonden de Ambonezen.' In een staat van 'wezenloze gelatenheid' bracht hun vader de nacht door op de vloer in een van de schoollokalen. waarna nog slechts eenmaal een dergelijke gelegenheid volgde.

mondelinge benchten m de eerste weken na de capitulatie vier Britten tot de doodstraf veroordeeld omdat zij het kamp hadden verlaten Eerst in oktober 1942 werden de krijgsgevangenen op Java door de Japanse autoriteiten als zodanig erkend. die 111 een positie van schier absolute macht \erkeerde. Dit betekende ondermeer dat de officieren salaris zouden krijgen en de manschappen voor corveediensten zouden worden betaald. de geïnterneerden spraken zelf wel van het 'kamp Petoet" Vanaf eind 1942 werden de Nederlandse mannen. bedroeg het totaal aantal bewoners uiteindelijk met mmder dan ca. werden m meerderheid weggevoerd naar de 'landbouwkolonie' Kesilir. daai andere apothe- ken gedurende de bezettingsjaren hun tarieven juist flink \erhoogden en medicijnen later.net . wat ernstige consequenties zou kunnen hebben voor hun behandeling. In het lode Depot Bataljon kon gebruik gemaakt worden van grote voorraden vlees in blik en andere conserven die hier eerder door de intendance van het KNIL waren aangelegd. voornamelijk van lagere rang. waar zij tewerkgesteld werden in de industrie en mijnbouw. Lijfstraffen en andere mishandeling schijnen in het lode Depot Bataljon met 111 buitengewone mate te zijn voorgekomen. ook wel het Drost-kamp genoemd. (Lands Opvoedmgs Gesticht) un de Aloon-Aloon. de samenstelling van de verstrekte rantsoenen gold aanvankelijk gemiddeld zelfs als beter dan m veel andere kampen. Dit gebouw was m Malang beter bekend als de Kleine Boei. In de praktijk hmg de positie van de gevangenen echter af van de houding der plaatselijke commandant. voeding en kleding.aan een boom gebonden. zoals bij de KJoetstraat-bewoners m lichte vorm veel voorkwam.u Nippon Gun In Malang weigerden velen deze verklaring te ondertekenen. Evenmin als de knjgsgevangenen echter bleven deze burgers gedurende de gehele bezettingsperiode in Malang ge'i'nterneerd Aanvankelijk zaten deze mensen 111 de grote gevangenis te Lowokwaroe. bij het kamp Kloetstraat bestond bijvoorbeeld de methode dat de vrouwen aan de straatzijde van het hekwerk luide gesprekken met elkaar voerden. maar toen eind september naast nogmaals een groot aantal manschappen ook de officieren en leden van de vernielingsploegen waren overgebracht. gewaardeerde kampcommandant luitenantkolonel K.kosten \ oor huisvesting.of zelfs enige dagen. de zogenoemde Nipponwerkers Degenen die tijdens deze tweede arrestatiegolf waren opgepakt. In augustus 1942 begonnen de transporten van krijgsgevangenen van Java naar ondermeer de Molukken. die dan binnen konden worden beluisterd door hun 'toevallig' daar grassnijdende echtgenoten Gevangenen uit andere kampen moesten overdag op verschillende plaatsen m de stad werken en werden dan gevolgd door groepen vrouwen. evenmin als terechtstellingen met de bajonet. terwijl Drosts kampcomité daarnaast bonen en erwten van buiten mocht aankopen. Op een dag . een praktijk die in de eerste tijd vaak nog wel oogluikend werd toegestaan. Ben-ben. die wordt veroorzaakt door een gebrek aan vitamines li. om tijdens het roken toch bewegingsviijheid te hebben. De overplaatsing uit de \-erschiUende kleine kampen bood langs de straat wachtende familieleden een onverwachte gelegenheid tot vluchtig contact met de langsmarcherende mannen. verdween hier in het begin meestal vri) snel. die tegenover de sociëteit aan Kajoetangan apotheek De Rijzende Zon (na de oorlog Matahari) dreef verkocht deze tegen inkoopsprijs en verstrekte ze soms zelts gratis. bedoeld voor gezamenlijke inkoop van aanvullend voedsel en medicijnen. Thailand en Sumatra voor de aanleg. In Singosan werden volgens onbevestigde. Na overleg van kampcommandant Drost met de Japanse commandant Umegaki Tadao werd. naar de in het voorgaande al ter sprake gekomen. emd 1942 leed ca. wegen. enkele maanden later werd het kamp definitief opgeheven Voorfi^czcttc mtcnicniig van Europese iiiainieii Zoals reeds beschreven.op 8 juli 1942. een ziekte die gekenmerkt wordt door huidaandoeningen en stoornissen in de spijsvertering en het centiaal zenuwstelsel. Het resterende ging ten dele m de door Drost en zijn comité beheerde kampkas. toen algemene schaarste optrad. zoals bijvoorbeeld in het Malangse Kloetkamp ot het Jaarmarktkamp in Soerabaja. Medio mei was m Malang een plaatselijke afdeling van het Rode Kruis opgericht en werden er. een proces-verbaal opgemaakt dat op 24 oktober 1942 de ondertekening onder dwang had plaatsgevonden Van de betalingen bleef ovengens weinig over. De enige werkelijke mogelijkheden tot communicatie waren min of meer illegaal. Bij het kamp m de Wilhelmmastraat werd een vrouw die vergat de voorgeschreven buiging te maken. 4300 Het ging daarbij m overgrote meerderheid om Europese KNIL-militairen. die m het Zendingsziekenhuis Soekoen werkten. met enkele andere 'Iu\e-artikelen' konden deze worden gekocht in de kampcantine.ii •ioleinnh sworn henceforth the jbsohite obedience to JH order ofD. op brute wijze mishandeld en vervolgens bij wijze van publieke waarschuwing voor de nacht . Vluchtpogingen werden bestraft met executie door het vuurpeleton De veroordeelden moesten eerst hun eigen graf graven. de overigen werden aanvankelijk op meerdere plaatsen 111 de stad ondergebracht. aangevuld met een contingent Amerikanen van het 2/131 Field Artillery Battalion De Ambonese en Menadonese compagnieën ble\en m hun eerste kampen 111 de stad. Medicijnen van buiten het kamp mochten worden gekocht uit de winsten die in de cantme werden gemaakt De Deense apotheker Larsen.het ooggetuigeverslag vermeldt geen preciezere aanduiding volgde evenwel bestraffing van dit incorrecte gedrag alle Europeanen die zich 111 de buurt van het kamp op straat bevonden. in de zin van de Conventie van Geneve. zowel dc- 53 . Birma. waren de meeste Malangse ambtenaren al in april 1942 gearresteerd en weggevoerd naar Soerabaja. De liouding van deze apothekei valt des te meer te waaideien. spoorlijnen. Drost. De graven mochten vervolgens door de kampbewoners wel worden verzorgd en de Japanse commandant legde er zelfs een krans op. bruggen en andere infrastructuur ten behoeve van de Japanse oorlogsinspanning. De ondanks alles aanhoudende illegale communicatie met de buitenweield was eind mei 1942 waarschijnlijk mede aanleiding om de Malangse kiijgsgevangenen m fasen te concentreren m het voormalige lode Depot Bataljon op Uoenoel Wetan. regels opgesteld over de omgang met krijgsgevangenen. Volgens de eerdergenoemde arts Cannoo luidde de tekst m Malang als volgf 'Wnccen Oith The undersigned h. met luitenant-kolonel Roelofsen van het Mannienbataljon als getuige. in dwangarbeid. veel mannen in het kamp een sigarettenblikje aan een touwtje om de hals hadden hangen om aldus voorzien te zijn van een 'Iijfasbak'. waarna het tijdens de razzia's injuh de beurt was aan de overige Europese mannen in de w erkbare leeftijd om uit de maatschappij te worden verwijderd Het ging daaibij m eerste instantie voornamelijk om degenen die als 'Belanda-totok' waren geregistreerd. enkele Europese officieren van deze eenheden en een aantal militaire artsen. waardoor de gevangenen in tal van kampen aan totale w illekeur waren overgeleverd Voor het verknjgen van de formele status als krijgsgevangene eiste het Militair Bestuur van de betrokkenen dat ZIJ een verklaring zouden ondertekenen. van vliegvelden. Vandaar dat. Het was alleen \eiboden om te roken zonder een asbak m de onmiddellijke nabijheid. alvorens zij tegen de aarden wal van de schietbaan w erden neergeschoten. Sigaretten werden door veel kri|gsgevangen gezien als een eerste levensbehoefte. m bepaalde Chinese toko's verhandeld werden tegen regelrechte woekerprijzen. Daarnaast werden veel krijgsgevangenen afgevoerd naar Japan en Mantsjoenje. zoals in de kampen in en bij Bandoeng in West-Java. Het lode Depot Bataljon. m overleg met de Japanse autonteiten en de Kempeitai. maar die wel steeds een belofte van gehoorzaamheid Mn de |apanse autoriteiten inhield. volgens sommige berichten . 10% van de bewoners aan pellagra. waarvan de precieze formulering weliswaar van kamp tot kamp verschilde. De oorspronkelijke accommodatie was voorzien voor een bezetting van 1800 man In juni hadden de Japanse autoriteiten er al ca 2300 krijgsgevangenen gehuisvest. waren elders m Malang ondergebracht De voeding 111 het Drost-kamp was naar calorische waarde in het algemeen .goeddeels fictieve . Het laatste gold eveneens voor degenen onder de 'totoks' die vanwege hun kennis en ervaring in hun functie voorlopig onmisbaar werden geacht door de Japanse autoriteiten. behoorde met tot de slechtste knjgsgevangenenkampen op Java Het voornaamste probleem betrof de enorme overbevolking die zich hier in de latere fasen voordeed. maar 111 de praktijk deden zich tal van moeilijkheden voor.voldoende. Op langere termijn konden echter ook m het Drost-kamp avitaminoseverschijnselen met voorkomen worden. onderdeel van de kampementen van Rampal. De eerste groepen krijgsgevangenen uit het Drost-kamp vertrokken 111 januari 1943 via de haven van Soerabaja. de 'Belanda-Indo'groep bleef merendeels buiten de internering. om vervolgens te worden overgeplaatst naar de voormalige vrouwengevangenis van het LC)c. werden in de ochtenduren bijeen gedreven en moesten de rest van de dag staande of geknield (de mannen) ter plaatse blijven Even onberekenbaar was de houding van de Japanse schildwachten. doordat deze werden verrekend met de .

Ook in dit kamp werd echter de overbevolking gaandeweg een probleem. Koops Dekkers compagnon J C Cli Lang. als Dan Koletz een avond piano speelde. De Japanse commandant Sukihara wordt door ex-mgezetene F W.. waarvan echter weinig details meer bekend zijn In dit verband kunnen vermeld worden een met nader benoemde Chinese verzetsgroep van ca. Kaptijn m Moesson (]uni 1995) omschreven als een goedmoedige kleine man met een groot zwaard. in 1933 een der muiters van de Zeven Provinciën. Tot juni 1943 kwamen corveeërs uit het kamp nog geregeld in de stad. waar hij betrokken was bij een groep die zich in het geheim voorbereidde op de 'komende' geallieerde invasie. Voor zover dit mogelijk was heerste er in het algemeen een met onaangename sfeer. werd de hele groep gearresteerd en vervolgens ter dood veroordeeld Overste Steyn van Hensbroek was voor de executie al 111 de gevangenis te Batavia gestorven. luitenant-kolonel b d J Steyn van Hensbroek Deze groep bestond uit 54 sergeant E. later mede aangeduid als DPKN (Dinas Penawas Keselamatan Negara. Berler. maar werd verraden toen de groep Meelhuysen m Soerabaja was gearresteerd. Een gestrande stuurman van de KPM. Dienst voor de Bewaking van de Staatsveiligheid'). tot de ovenge leden behoorden naast jonge Indo-Europeanen en ondergedoken Molukse KNlL-mihtairen ook enkele Indonesische werknemers van plantages in de buurt De groep trachtte hulp te bieden aan de militairen in de bergen. geconcentreerd in het Mannekamp. Het totaal aantal kampbewoners moet op deze wijze uiteindelijk van een 500 zijn opgelopen tot ca. ondermeer via de hierna genoemde Menadonese militairen Pangemanan en Runtuwene. De eerste maanden na de capitulatie verbleven rondom Malang enkele groepen militairen die zich m de bergen aan krijgsgevangenschap hadden onttrokken. de ingezetenen werden overgebracht naar Tanahtinggi bij Tangerang. ook contacten met verzetsgroepen in het Malangse. Koops Dekker. dat ook het hospitaaltje van medicijnen voorzag. Leedekerken. waarvan echter alle leden tussen juh 1942 en maart 1943 werden gearresteerd door de Kempeitai en haar Indonesische handlangerorganisatie. onder anderen J. leden van de m Kesilir opgerichte PAGl (Persaudaraan Asia Golongan Indo. De huisvesting en de voeding van de geïnterneerden m het Mannekamp waren adequaat tot goed. waardoor tekorten tot op zekere hoogte konden worden aangevuld door aankopen in de winkels Daarna gaven de Japanse autoriteiten de opdracht tot bevoorrading aan het Rode Kruis. Voordien diende al het sanatorium bij Songgoriti als contact. de Politieke Inlichtingen Dienst uit de Nederlandse tijd. Nadat een deel van de voorraad wapens en uniformen was gevonden bij een Zuidafrikaans lid. die bij gelegenheid pingpong met 'de jongens' speelde. hoofdzakelijk planters afkomstig uit de residentie Malang. waaruit op zaterdagavonden een muziekprogramma ten gehore w erd gebracht. en van kapitein W. Dit werd echter verraden door enkele medegeïnterneerden. onder de hoede van de heer Schardijn. zegt in de meeste gevallen meer over de Japanse paranoia op dit punt en over de methoden om een zaak tot 'oplossing' te brengen. 40 deelnemers en de in hoofdzaak Indo-Europese groep van oud-marechaussee Latour en J Ruby. werden in juni 1943 doodgeschoten m een bos bij Tasnan. die in Kesilir nauw contact onderhield met de Kempeitai in Banjoewangi. op plezierige wijze de tijd doorbrengen De Kleine Boei kreeg een nieuwe bestemming als kamp voor geïnterneerde Engelse en Amenkaanse mannen. dat uit het oogpunt van klimaat gunstig was gelegen en onder goede hygiënische omstandigheden werd geleid. De beide leiders doken onder op de boerderij Victoria. Eind 1943 werd hij met de meerderheid van zijn lotgenoten in Malang overgebracht naar het kamp van het 4/9de Bataljon te Tjimahi. die redelijk Maleis sprak 'omd. de Klaplopers en de Lijntrekkers. deze gebeurtenissen zijn naderhand bekend geworden als de 'plantersaffaire'. Een veel genoemde naam in verband met het verzet in Malang is die van de architect A. Deze pro-Japanse organisatie van Indo-Europeanen stond onder leiding van P. zoak hij de Hollandse kampcommandant Atkms noemde ' Verder behoorde tot de kampstaf een zekere Yamashita. Verder werden binnen de stad door een groep jongeren verscheidene malen inbraken gepleegd in Japanse wapenopslagplaatsen.H. in het zogenoemde Ondaatje-kamp. omroeper bij radio Malang. Dat na die periode nog wel mensen na 'verhoor' door de Kempeitai hebben bekend sabotage te hebben gepleegd. die daar tot eind 1943 onder slechte omstandigheden moesten leven. Ook dit internenngskamp werd eind 1943 opgeheven.G. maar hij voorkwam 'doorslaan' door zich uit het zijspan van de motor die hem naar Malang bracht. Buiten de al genoemde organisaties waren er nog enkele groepen actief met lUegale hulpverlening of verzet in het Malangse. een heer Van Leeuwen. mevrouw B. Meelhuysen en Leedekerken onderhielden. de groepen Pangemanan/Runtuwene en later de groep Toorop werden ook gesteund door Chinese burgers van Malang. S Nanlohy.a. Pangemanan en A Runtuwene actief met enkele aanslagen op Japanse militaire doelen en het opvangen van onderduikers Deze groep werd feitelijk ontbonden toen in juli 1942 de Kesilir-razzia's plaatsvonden. Deze scholieren. West-Java.genen die voordien m de Kleine Boei hadden gezeten als degenen die later in het jaar tijdelijk met de vrouwen en kinderen in de 'Wijk' waren ondergebracht. Tuts en P. met ver van Djember. m dit boek IS op pag. de PID.P. 150 fraaie tekeningen in potlood en kleurknjt het kampleven in de 'Petoet' en het Mannekamp vastlegde. 'Aziatische Broederschap der Indo-Europeanen'). van Joost en enkele ingewijde medewerkers als ' t b c -patiënten' 111 een speciale gesloten afdeling waren ondergebracht Na de arrestatie van Pangemanan en Runtuwene op 20 december 1942 te Soerabaja werden m de eerste helft van 1943 nagenoeg alle groepen opgerold. met E Poeteray als naaste medewerker. B. zoals die van de commandant van de voormalige stadswacht. In februan 1944 was het Mannekamp geheel ontruimd Pogingen tot verzet Het verzet tegen de Japanners op Java is over het algemeen van relatief beperkte duur geweest. Begin maart 1943 werd Trouerbach door de Kempeitai opgepakt. 1000 Zoals in de andere interneringskampen. m vergelijking met de ovenge burgerkampen op Java gold het als een der 'beste'. van de verzetsgroepen die kort na de Nederlandse capitulatie in verscheidene steden ontstonden. ondci anderen .it hij met een inlandse vrouw getrouw d wa'y en m dit hnd gewerkt had. F Pleye. In dit in 1939 gereedgekomen vakantieverblijf van de Koninklijke Marine tussen de Javastraat en Sawahan konden voor de oorlog opvarenden van schepen die in reparatie lagen te Soerabaja. in een ravijn te w erpen Op de Kawi was in de eerste twee maanden na de capitulatie voorts de groep van de Menadonese KNiL-militairen W. Meelhuysen. maar in bepaalde knng bestaat nog altijd onzekerheid over de aard van diens activiteiten Zo zijn de spionageberichten die hij via een geheime zender m het bergland aan de zuidkust van Java naar Australië zou hebben gezonden. dan over de feitelijk gepleegde daden In Oost-Java waren belangrijke verzetsorganisaties de Soerabajase groepen van luitenant-ter-zee JJ. trachtten veel ingezetenen van het Mannekamp de tijd na hun corveediensten te doden met allerlei nuttige en artistieke bezigheden Een van hen was G H Pnns. uit de stad ontvingen zij in het geheim financiële steun van Malangse burgers. maar later dat jaar geïntemeerd m het kamp Kesilir bij Banjoewangi. Soms was er zelfs levende muziek te beluisteren. 103 iets van dit werk gereproduceerd. Lang en 38 andere geïnterneerden.A. van den Eeckhout. Hartwig Een van deze groepen opereerde van de koffieonderneniing Kali Tapak op de Kawi ten westen van Malang Leider was de administrateur. die in ca.en onderduikadres voor verzetsmensen. Reebok. als een van in totaal slechts twee verzetsmensen m Indië. Hun vrouwen en kinderen kwamen terecht in het voormalige kindersanatonum 111 Batoe. de ex-stadswachtleden door training en bewapening voor te bereiden op de verwachte geallieerde landing. Hij mni met een onbewogen gezicht de appch af en het het reilen en zeilen over aan Attekin. die hier door de geneesheerdirecteur D. werd op 9juh 1942 gearresteerd wegens het verbergen van wapens en munitie en het verlenen van hulp bij ontvluchtingspogingen van krijgsgevangenen Wegens gebrek aan bewijs werd hij vnjgelaten. ('Bep') Stenger e. ondemieer in de Gemeentelijke Ambachtsschool aan de Javaweg en de Hollands-Chinese School bij de Van Oorschotweg Ook molesteerden deze jongelui van tijd tot tijd mensen die ervan werden verdacht voor de Kempeitai te werken. onder anderen door de eigenaren van Toko Sin op Kajoetangan en Toko Litay in de Bergenbuurt.en Oost-Java werden samengebracht. waren de meeste tegen het einde van het eerste bezettingsjaar alweer opgerold. daar nooit ontvangen Anderzijds is hem echter na de oorlog de Militaire Willems-Orde verleend. doordat er steeds meer jongens vanaf hun zeventiende jaar uit het vrouwenkamp werden overgeplaatst en m een later stadium in het Mannekamp ook oudere mannen uit Midden. E Trouerbach. Een andere architect uu Malang. Er was werk in de tuin en de jongeren hadden twee voetbalclubs gevormd. was in het bezit van een platenverzameling van Amerikaanse orkesten. hun voornaamste doel was. waarna m januari 1944 dertien betrokkenen de doodstraf kregen opgelegd.

toen in augustus 1942 Raden A. die weliswaar geen enkele bedreiging vormden. moest het Rode Kruis-werk zich beperken tot de armenzorg. Sam als burgemeester werd opgevolgd door Soewarso. ir M. en in enkele voormalige Europese scholen. werd eind maart een aantal leden van het steuncomité gearresteerd. In dit opzicht had men m Malang het geluk dat de westers opgeleide kolonel Kato. zoals de stadsgemeente werd genoemd. zodat de steunverlening in het verborgene op beperkte schaal kon doorgaan. Op lo mei 1943 werd de groep opgerold en naar de gevangenis Lowokwaroe gebracht Na verloop van tijd bekende iedereen. door zelf alle schuld en verantwoordelijkheid op zich te nemen Ten slotte verleenden ook verscheidene artsen 111 Making hulp aan het verzet. Een belangnjke factor was voorts. Na 15 augustus mochten Nederlandse voorgangers in Malang alleen nog diensten leiden voor de 'vijandige bevolkingsgroep'. mogelijk gemaakt door de gepensioneerde Ambonese onderofficier Matulessy die in de gevangenis als hoofdcipier fungeerde. Daar de Kaoem Indo zich alleen wenste in te laten met politieke medestanders.E Keiler. zij het met een verbod om opnieuw voorzitter van het Rode Kruis te worden Tegen zijn 'adviseurschap' werd echter geen bezwaar gemaakt Nadat begin 1944 de laatste krijgsgevangenen waren afgevoerd en de burgerkampen onder rechtstreeks legerbestuur kwamen. maar vooral aan de inzet van enkele particulieren. noemt bijvoorbeeld een sterkte van ca. Pas na de overplaatsing van Kato uit Malang zou onder druk van de plaatselijke Kaoem Indo. Soewarso toonde zich openlijk antipathiek tegenover Ambonezen en Indo-Europeanen en stond bijvoorbeeld zelfs niet toe dat overleden Ambonezen op de christelijke begraafplaats te Soekoen ter aarde werden besteld. In Malang gebeurde dit met alle steun van kolonel Kato's opvolger Mizuno. B Kalalo. een gift van de Japanse regering. maar kwam later in het jaar weer vnj. waar later veel Malangse mannen werden geïnterneerd. dr. E. al werden de kerken sinds de eerste maanden van dat jaar wel toenemend vijandig bejegend door de Japanse instanties. die tegelijkertijd een streng verbod afkondigde op medewerking. langer dan in enig andere stad op Java. BIJ deze activiteiten werd overigens van de zijde der gemeente Malang weinig of geen medewerking ondervonden. maar ter handhaving van het Japanse prestige onder de bevolking zo snel mogelijk uitgeschakeld dienden te worden. 'Kantoor voor Indo-Europese Zaken') opgencht. Dit KOP nep in de andere steden plaatselijke comités. werd het laatste oorlogsjaar voor veel bewoners van de tehuizen zeer moeilijk. W Doorenbos. met name de Zwitserse consul m Soerabaja. slaagde het steuncomité er verder in. Deze schatting was gebaseerd op de interpretatie van geallieerde luchtverkenningsfoto's. en een aantal welgestelde Chinese burgers. die voorgaf geld in te zamelen voor de armen Het verbod leidde vanzelfsprekend spoedig tot uitputting \an de financiële middelen van het Rode Kruis In de eerste helft van 1944 werden verscheidene medewerkers door de Kempeitai gearresteerd en een aantal van hen kwam in de gevangenis om het leven In augustus 1944 volgde ten slotte de formele opheffing van het Malangse Rode Kruis en werd het archief overgedragen aan de gemeente. die bij de intocht van het Japanse bezettingsgarnizoen uit hun dienstwoningen op Rampal waren verdreven en. In augustus 1943 was evenwel in Batavia het Kantor Oeroesan Peranakan (KOP. ophangen. en te Malang de arts J (Jim) Soesman Daarnaast kon tot aan de inval van de Kempeitai in augustus 1943 ook de diaconie zich verdienstelijk maken met hulpverlening. Ook in Lawang werkten de Indonesische ambtenarij en de politie de hulpverlening vergaand tegen.bijeen te brengen. Deze hulp bestond mede uit het inzamelen en bezorgen van kleding. de organieke sterkte van het plaatselijke garnizoen bedroeg 1500 man. waaruit vanaf i augustus steunbedragen kontien worden uitgekeerd Tegelijkertijd kreeg het Rode Kruis 40 woningen 111 be- Malang als Japans militair ceiitiiini Om nulitair-strategische redenen werd door het Japanse bestuur veel aandacht besteed aan Malang-Shi. de waterkuur en elektriseien In Lowokwaroe wisten de jongeren contact te houden met Pangenunan en Runtuwene. in mei kreeg het comité voor dit doel ook de beschikking over de Gandean Fröbelschool en in juni over de lEVClub aan de Ardjoenostraat en het Chnstelijk Militair Tehuis op Kajoetangan. Queijsen. brieven. in het leven. waardoor de hulpverlening van hun kant uiteindelijk stokte. Zo was m maart 1943 onverwacht de katholieke geestelijkheid van Malang in het Mannekamp opgesloten. Het Rode Knus cii dr. echter niet nadat de geheime kas was verdeeld. de pro-Japanse organisatie van Indo-Europeanen. de Kaoem Indo. De organisatie ressorteerde onder Runtuwene. De plaatselijke afdehngen van het Rode Kruis waren in het algemeen uiteraard in sterke mate afhankelijk van de medewerking der autonteiten ter stede. C Nahan en de zusters Van der Zwaan. Twee van deze geïmproviseerde tehuizen stonden in de latere vrouwenwijk en moesten na het sluiten van die wijk begin 1943 worden verplaatst naar Lawang. J Soesman en de Javaanse arts dr R Soekaton heer om daklozen te huisvesten.000.A Mahieu. met als gevolg dat de verzorging hier veelal te wensen overliet Toen de Japanners begin 1943 elke vorm van particuliere organisatie als potentiële sabotage gingen beschouwen. werden aangevoerd door R. het Rode Kruiswerk onmogelijk worden gemaakt. een fonds van ƒ 150. Toorop ('Pfaff'). Tuindorp en aan het Soesmanpark. Soesman werd opgepakt door de Kempeitai. die door de autoriteiten werden belast met de steunverlening aan de armeren binnen deze bevolkingsgroep. van waar het luchtruim boven Oost-Java uitstekend kon worden bestreken. De theologische school Bale Wijata moest worden gesloten. Met hulp van de Faroka-fabnek. In april 1942 richtte dr. 1000 man Niet inbegrepen daarbij was de bezetting van het vliegveld Singosari. het hoofd van het Militair Bestuur te Malang. pakketten en medicijnen Speciale zorg behoefden verder de gezinnen van de overwegend Ambonese en Menadonese KNIL-militairen van lagere rang. waaronder die aan de Boeringweg. Soesman samen met de heer MJ Wijt een steuncomité op ten behoeve van de huisvesting en voeding van de behoeftigen onder de Malangse burgerij Het comité was formeel gevestigd m het bureel van De Malanger Ain Kajoetangan. die in maart/apnl al naar Malang waren overgebracht. Dankzij deze samenspraak. dus de Europese.. waarbij zelfs gebruik werd gemaakt van een agent provocateur.een rapport uit januari 1944 van de NEFIS. de Europeanen niet slecht gezind was en bovendien als kostganger m huis was bij de vader van het hoofd van de Rode Kruis-afdelmg Malang. Het Rode Kruis kon te Malang echter nog tot augustus 1944 blijven doorwerken. tegelijkertijd hun inkomen verloren hadden. Het eerste tehuis werd ingencht in de bijgebouwen van het Nillmij-kantoor aan de Aloon-Aloon. doordat de Kempeitai ruim gebruik maakte van martelmethoden als slaan. Ook dr. L Mulder. maar spoedig weer ontslagen na interventie door de gezant van het Vaticaan te Tokio. met name dr.\n het i6de Leger. B Martherus.A. Door de Kempeitai werden speciale spionnen ingezet om personen op te sporen die illegale steun verleenden. met name op de accommodatie van 55 . dr J W Soesman. aan andere organisaties. die volgens de NEFIS tegen het eind van de oorlog maximaal eveneens 1500 man kon omvatten. burgergeïnterneerden en noodlijdende bevolkingsgroepen buiten de kampen Deels was dit te danken aan de houding van de Japanse autoriteiten. terwijl in de maanden die volgden priesters en predikanten herhaaldelijk opgepakt werden. Bovendien lag er het vliegveld bij Smgosan. waardoor veel Indonesische en Chinese christenen uitgesloten bleven van de godsdienstoefeningen. een organisatie van Indo-Europeanen die nauw samenwerkte met de bezetter. konden Pangemanan en Runtuwene de jongelui uiteindelijk vrijwaren van de doodstraf. waar twaalf vrouwen en 41 kinderen onderdak vonden. dat gedurende de eerste bezettingsmaanden in het berggebied rondom de stad enkele kleine groepen uitgeweken KNiL-militairen actief bleven. Socsniciti Enkele afdelingen van het Rode Kruis 111 Oost-Java hebben een tijdlang goed werk kunnen doen voor de krijgsgevangenen. 111 welke vorm ook. De stad werd het hoofdkwartier van de 8ste Divisie \'.en burgerkampen in de stad en het kamp te Kesilir. de Nederlandse militaire inlichtingendienst. zij het dat er feitelijk veelal minder militairen waren gelegerd . dat een eventuele geallieerde tegemnvasie op Java verwacht werd in de Oosthoek. Eén der belangrijkste deeltaken was het organiseren \an de hulp aan de krijgsgevangenen. doordat de mannen m meerderheid in knjgsgevangenschap bleven. zodat m dit deel van het eiland steeds voldoende inzetbare troepen beschikbaar moesten zijn Een laatste overweging was. waar snel een aanzienlijke legermacht kon worden ondergebracht. R Schultz. was nadien eerder sprake van regelrechte tegenwerking. In de eerste plaats waren er de uitgebreide kampementen op Rampal.R. ondermeer in Oro-Oro Dowo.

werd zo snel mogelijk na de bezetting het onderwijs aan Indonesische kinderen hervat. Op Sawahan kwam een speciaal omheind gebied waar publieke vrouwen voor Japanse otficieren werden gehuisvest Gedwongen prostitutie was nadien wel gebruikelijk. De Faroka-fabnek werd benut voor de opslag van benzine en voor de fabncage van njstzakken. ondermeer de Inlandse Handelsschool. Begin mei 1942. Vanaf eind maart 1943 tot augustus 1945 waren de teugels m handen van een hogere officier. Daar was dan ook een ander onontbeerlijk geacht instituut ondergebracht: het voor het leger georganiseerde bordeelwezen Zoals alle grote steden kende Malang in het eerste jaar van de bezetting particuhere bordelen met voornamelijk Javaanse prostituees. dat onder de als 'Belanda-totok' geregistreerden en naderhand geïnterneerden in werkelijkheid toch een aanzienlijk aantal mensen met een gedeeltelijk Indonesische afstamming school BIJ de Indonesische bevolking en haar politieke en religieuze leiders probeerden de Japanse autonteiten. zoals dat van boekhandel Kolflf aan Kajoetangan en het radiostation op Betek. later ten behoeve van de gewenste medewerking bij de oorlogsinspanning. terwijl het Julianahotel fungeerde als een soortgelijke instelling voor alle rangen. het branden met sig-aretten. de militaire politie die vanwege de verwachte invasie juist in Oost-Java vergaande vrijheid van handelen kreeg. die zijn orders kreeg uit Soerabaja. Het Japanse hoofd van het Militair Bestuur had een passend onderkomen gekozen 111 een royale villa aan het Boeringplem. wisten dit te voorkomen door tijdig kostgangers in huis te nemen. in overgrote meerderheid Nederlanders. Dc Indonesiërs in Malang-Shi Net als onder het Nederlandse bewind. Asia Pehndoeng ('de Beschermer van Azië') en Asia Penimpin ('de Leider van Azië'). gedurende de eerste weken van de bezetting. De Kempeitai kreeg de beschikking ovei het grote gebouw van de Christelijke Muloschool aan de Smeroestraat. Geleidelijk aan groeide daarbij de nationalistische invloed op de campagnes en organisaties die door de bezettingsautoriteiten successievelijk werden gelanceerd ter controle en mobilisering van de Indonesische bevolking Om de relatie met de bevolking te verbeteren. dus de 'Inlanders' uit de Nederlandse tijd. Achter het restaurant op de hoek van de Djodipanstraat en de Spoorstraat was eveneens een bordeel gevestigd. In geval dit bij de registratie in 1942 als hoger dan 50% was vastgesteld. de Lagere Nijverheidsschool en de Gemeentelijke Ambachtsschool met Ambachtsleergang. ging men voor Aziaat door en volgde . terwijl in de omgeving van de Palmenlaan huizen waren gevorderd voor de mindere goden Ook werden mihtairen wel ingekwartierd bij Indo-Europese of Chinese gezinnen die grote huizen bewoonden. Voor Soekamo. en omgekeerd. en gedurende de maanden februan/maart 1943 onder iste luitenant Hon Yukichi. voornaamste criterium daarbij was. en het ophangen aan de op de rug gebonden handen nog tot de hchtere vonnen van verhoor behoorden Hogere functionanssen van het Japanse militaire en bestuurhjke apparaat woonden niet binnen de kampementen op Rampal. voornamelijk Indonesische vrouwen uit de dorpen in de omgeving werden gehaald om te worden gebruikt als 'troostmeisjes'. en tegelijkertijd greep te hebben op wat de jeugd werd aangeleerd. dat werd gedeeld met de censor. werd tijdens de Japanse bezetting een formeel burgerrechtelijk onderscheid gemaakt tussen de diverse bevolkingsgroepen. waarheen in geval van nood kon worden uitgeweken' Malang-Oost. Het Japanse bestuur hanteerde als maatstaf evenwel niet de rechtspositie uit de Nederlandse tijd. werden in Malang verscheidene scholen weer geopend. zonder dat daarbij vooralsnog sprake kon zijn van wezenlijke concessies aan de nationalistische beweging Een uitzondenng op deze welwillende behandeling gold de Ambonese. vanwege de wijdverbreide sympathieën die deze groep koesterde voor de Chinese Republiek en haar 111 het algemeen westers georiënteerde instelling De Indo-Europeanen ten slotte golden volgens het Nederlandse koloniale recht m meerderheid als Europeaan. de Europese scholen bleven evenwel gesloten. Sommigen. of de betrokkenen uit een wettig gemengd huwelijk waren voortgekomen ofwel na geboorte door de Europese vader 'erkend' waren. Voor een goede gang van de Nipponzaken was het ook essentieel de islam niet tegen zich in het harnas te jagen. maar ook in enkele van de fraaiste woonhuizen elders in de stad. westelijk van de stad Een ander belangrijk onderdeel van het bezettingsapparaat was de Kempeitai. In de verdere maanden van het jaar werden ook aan de andere Malangse scholen het onderwijs hervat. de Inlandse Huishoudschool. Singosan was met zijn 2000 m lange startbaan veruit het belangrijkste vliegveld in het binnenland van Oost-Java hi de onnnddellijke omgeving bevonden zich twee hulpstrips. Om welke aantallen het in het Malangse ging is echter niet bekend. In Malang had de Kempeitai een staf van circa 30 mensen. vooral toen in de latere oorlogsjaren de leefomstandigheden van de Indonesische bevolking dramatisch verslechterden. evenzeer als via de nationalistische beweging kon de massa immers beïnvloed worden langs de weg van het geloof In september 1942 werd het Komite Oemat Islam di Malang ('Comité van de Islam- 56 . anderzijds de verwachtingen van de achterban ten aanzien van het onafliankelijkheidsideaal Op plaatselijk en regionaal niveau deed de spanning van deze geforceerde Japans-Indonesische verhouding zich vanzelfsprekend eveneens voelen. en een kortere strip op het schietterrein van Soember Aloer. vanaf het begin actief sympathie te winnen. terwijl munitie en wapens behalve op Rampal ook in depot waren aan de Van Oorschotweg in de Hollands-Inlandse School en de Hollands-Chinese School en. aan de Javaweg in de Gemeentelijke Ambachtsschool De Japanse aanwezigheid concentreerde zich dus vooral in de oostelijke en zuidelijke delen van de stad. vaak geleid door Europese 'madames' De vrouwen werden zowel betrokken uit de omgeving als van elders. met uitzondering van staatsburgers van neutrale landen en As-mogendheden De Indonesische bevolking daarentegen. maar voor het Japanse bewind een Aziaat. aanvankelijk ter handhaving van 'rust en orde'.doorgaans geen internering Het was dus mogelijk dat dezelfde persoon voor het Nederlands bestuur een Europeaan was. diende als mede-Aziaten eveneens overtuigd te worden van de wenselijkheid tot opgaan in het nieuwe Azië onder Japanse leiding en bleef dus ook gevrijwaard van internering Tegelijkertijd echter werd het Chinese bevolkingsdeel als geheel door de Japanse autoriteiten weinig vertrouwd.de omvangnjke barakkencomplexen die om de basis werden opgetrokken. die der Chinezen en andere 'Vreemde Oosterlingen'. waartoe volgens een NEFIS-rapport veelal jonge ongehuwde. De dne A's stonden voor Japan als Asia Tjahaja ('het Licht van Azië'). maar het 'percentage Aziatisch bloed'. het toedienen van elektnsche schokken. die aanvankelijk onder leiding stonden van iste luitenant Yokoyama Jiro. betekenden de bezettingsjaren een periode van zorgvuldig manouvreren tussen enerzijds de voortdurende eisen tot onderwerping aan de Japanse belangen. waarbij het slaan. ten aanzien waarvan een onderling geheel verschillende beleidslijn werd gevolgd Voor de 'totok'-Europeanen. Timorese en Menadonese KNIL-mihtairen en andere Indonesiërs die trouw bleven aan het oude bewind De derde groep. werden na S maart 1942 snel vrijgelaten en later volgden ook enkele vage toezeggingen over een komende onafhankelijkheid. inclusief de Chinese. sommigen meldden zich vnjwiUig aan als barmeisje Daarnaast kwam het ook geregeld voor dat prostituees na verloop van tijd permanent met Japanners samenwoonden Van fVsieke dwang schijnt zelden sprake te zijn geweest voor medio 1943. doorgaans via de onderlinge contacten van de bordeelhoudsters.althans op Java . Verder werden gebouwen opgeëist als onderkomens voor verschülende diensten. majoor Harada Hachiro. maar in de praktijk vnj zelfstandig kon werken. was op termijn algehele internering voorzien. gevangen of verbannen waren geweest. Hatta en de andere leiders die zich bereid toonden tot een vorm van samenwerking met het nieuwe bewind. zodat het huis 'vol' was. Aan de Voorkampementsweg bevond zich een hulpkantoor. dus twee maanden na de oorlogshandelingen. Nationalistische voormannen die onder de Nederlanders geïnterneerd. toen het leger zelf de organisatie van bordelen ter hand nam. tussen augustus 1942 en februari 1943 onder kapitein Kabayasi Shokichi. Het gebouw aan de Smeroestraat werd berucht vanwege de martelingen waaraan hier in de loop van de bezetting talloze arrestanten werden onderworpen. dienden gewonnen te worden voor het Japanse ideaal van de "Groter-Oostaziatische Gemeenschappelijke Welvaartssfeer' en derhalve openlijk bevoordeling te ondergaan ten opzichte van de vroegere heersers. onder wie de heer Ong Kian Bie van Studio Malang aan Kajoetangan. de 'Tiga A'-campagne. mede met hulp van Japanse en Koreaanse souteneurs. Tevens betekende dit. net buiten de 'Wijk'. Buiten het terrein op Sawahan kende de stad enkele kleine particuliere bordelen met (Indo-)Europese vrouwen In de Klentengstraat was het Emmahotel in gebruik als een luxe-bordeel voor officieren. Tegelijkertijd werd de Malangse bevolking met die van het overige bezette Indië onthaald op de eerste grote propagandamanifestatie. met een 1600 m lange baan m de sawa's ten oosten van Rampal. de drie aangrenzende huizen m de 'Wijk' mochten niet bewoond worden.

respectievelijk kumicho's en hancho's. Een jaar later werden tevens de Islam Nahdatoel Oelania en de Moehammadijah weer toegestaan. een propaganda-organisatie die mede werd aangevoerd door Soekarno. augustus iy43 in het stadion van Malang een défilé van de plaatselijke Seinendan en Keibodan Foto: RIOD itische Geloofsgemeenschap 111 Malang') opgericht om de relatie tussen bezetter en islamitische gemeenschap ter plaatse te verbeteren en via deze organisatie het Japanse beleid te doen uitvoeren. 'Samenwerkende Malangse Ondernemingen'). 'Indonesische Handels. op i <. die vervolgens de Kempeitai of de l'in moesten inschakelen Het nieuwe gezag reguleerde vanzelfsprekend ook de handel en goederendistributie. met aan het hoofd Soeriokoesoemo. De Keibodan zorgde hier voor het handhaven van de openbare orde. Hatta en enkele andere nationalistische leiders. Sardjono (de latere burgemeester). Deze stonden mede in verband met de te zelfder tijd ingevoerde bestuurlijke herindeling naar Japans voorbeeld. Op deze wijze kwamen tot stand de PFPI (Persatoean Perniagaan dan Peroesahaan Indonesia. zodat nu voor het arbeidsintensieve nieuwe gebruik landbouwers van elders gehaald moesten worden.en blokhoofden. een belangnjke aanzet geven voor het ontstaan van militante jongerenstrijdgroepen. om daar tewerkgesteld te worden op de heringerichte koffielanden Eerder al waren boeren verplicht een deel van hun oogsten af te staan. die overigens in de loop der maanden nadien onder Soekarno's leiding een nogal nadrukkelijk Indonesisch-nationalistisch karakter kreeg. 'Centrum voor Volkskracht') opgencht. in maart 1943 een plaatselijke afdehng van het Poetera (Poesat Tenaga Rakjat. Tevens dienden de jongeren melding te maken van verdachte activiteiten en personen bij de Keibodan en de wijkhoofden. thee en rubber was met langer mogelijk. waarbij de gehele stadsbevolking werd verdeeld in kleine gemeenschappen onder wijk. Op de voormalige plantages was de gezeten bevolking doorgaans van beperkte omvang. Verder werd m Malang.en Bedrijfsvereniging').Op deze Japanse foto uit het propagandablad DJAWJ BJIOC inspecteert luitenant-generaal Shinsichiro Kokubu. mede door middel van het opzetten van aparte handelscoöperaties voor de verschillende bevolkingsgroepen. het 'Malangs Handelscentrum' Andere ondemermngen kwamen onder de paraplu van het in juni 1943 opgenchte Poesat Peroesahaan Keradjaan Indonesia ('Centrum voor de Vorstelijke Ondernemingen in Indonesië'). in 1944 bedroeg deze afdracht voor de rijst met minder dan 50%. de heiho's Poetera werd binnen een jaar weer ontbonden en vervangen door een veel directer op de Japanse belangen toegespitste organisatie. dat in Malang onder leiding stond van Soedarmo De kleinste bedrijfjes tenslotte werden georganiseerd onder de Gaperinan (Gaboengan Peroesahaan Malang. Deze instelling. In december 1942 moesten handelaren lijsten van hun goederen inleveren en werden 'in het algemeen belang' prijzen van overheidswege vastgesteld. zoals m alle plaatsen van betekenis. Djawa Hokokai ('Dienstbaarheid van Java'). Poetera Malang stond onder leiding van M. Aangezien Java al in vooroorlogse jaren niet meer genoeg iijst produceerde voor de snelgroeiende . in plaats daarvan werden koffieplantages en andere cultuurondernemingen overal beplant met voedselgewassen.en liRhtbestheimingsoeteningen houden. In de omgeving van Malang betekende dit dat in 1943 de bewoners van een aantal dorpen 'spontaan' moesten verhuizen naar hoger op de hellingen van de Kawi gebouwde modeldorpen. Java was m het algemeen van groot belang voor de Japanse oorlogsinspanning m verband met zi)n agransch potentieel. in het kader waarvan het na maart 1944 ondermeer kwam tot de oprichting van para-militaire jeugdorganisaties Op hun beurt zouden deze later. en van de Seinendan. haar Arabische pendant PI>PA en de Chinese Tan Khy Thay. Gelijktijdig met de Poetera kreeg de Malangse bevolking zoals elders in het voorjaar van 1943 te maken met de instelling van de Keibodan. een Indonesisch hulppolitiecorps. Noerjasin en Roeslan Notowidagdo. de Seinendan-leden moesten brandblus. sinds niei 1943 hoofd van liet Militair Bestuur. in de beginfase van de onafhankelijkheidsstnjd. In de loop van 1943 werd dit distributies) steem verder geformaliseerd met de opnchting van de Malang Sjug^'o Tjuo-Kai. speelde een cruciale rol bij de werving van 'arbeidssoldaten' of romusha's en Indonesische hulpsoldaten voor het Japanse leger. het tonangumi-stelsel. de arbeidsdienst-organisatie voor de oudere Indonesische jeugd. de \\egen en paden onder57 houden en deelnemen aan allerlei sportieve en para-mihtaire oefeningen. met name voor de voedselproduktie voor de strijdkrachten. K H. De export van koffie.

eigen bevolking. in plaats van alleen de stadsgemeente . een guerriUa-eenheid opgencht. generaal Nagano. De andere genoemde (para-)militaire instellingen waren elk eveneens vertegenwoordigd m Malang. volgens de gangbaie Japanse militaire structuur. korte dienstverbanden en werklocaties binnen de Archipel. Soekarela Tentara Pembela Tanah Air (PETA). tevens werd 58 .2 miljoen) Naast deze organisaties werd in januari 1945. en Soekarno.mede door ir Soekarno persoonlijk. m de twee resterende oorlogsjaren zelf tot absolute schaarste en . die aanvankelijk vooral geronseld werden onder de Indonesische e\-KNIL-niilitairen. leidden de verplichte levenngen reeds in 1943 tot fors stijgende rijstprijzen. Toen het na enkele maanden echter tot de bevolking doordrong dat de werkomstandigheden zeer te wensen over heten en de romusha's tot 111 Birma en Thailand werden ingezet. platina en diamanten aan de beurt. De ontwrichting die een en ander in de Malangse Europese gemeenschap teweegbracht. zilver. vanaf eind 1943. openlijker dan voorheen steun te betuigen aan het Japanse gezag Dit gebeurde ondermeer tijdens het grote islamcongres dat op 15 februari i94<i en volgende dagen te Malang werd gehouden. werd nog versterkt doordat ook de jeugd het vertrouwde ritme en toezicht ontbeerde. de heiho's. terwijl de latere Siliwangi-divisiecommandant en minister van Defensie. importen uit het buitenland door de oorlogssituatie waren uitgesloten en het transport binnen de Archipel ook veel te wensen overliet. en tussen Bampong en Thanbyuzayat in respectievelijk Thailand en Bimia. in West-Java eveneens een officiersfunctie in de PETA vervulde.H.000 naar bestemmingen buiten het eiland verscheept. in Salatiga op Midden-Java en in Malang afdelingen bevonden van elk ongeveer 200 vnjwiUigers onder Indonesische leiding. de reeds aangehaalde Seinendan (500. Hoeveel doden deze inzet heeft gekost. geschiedde alle vervoer rechtsreeks onder toezicht van de Japanse autoriteiten.tot massale ondervoeding en regelrechte hongersnoden Door deze voedseltekorten en de verschillende vormen van dwangarbeid zijn op Java gedurende de bezettingsjaren in totaal naar schatting 2 miljoen mensen omgekomen. waardoor het Japanse opperbevel gedwongen was het bezettingsleger op Java in te knmpen.de meeste romusha's waren afkomstig van het platteland. door tekorten aan arbeidskrachten in het gebied van herkomst. Het vooruitzicht van deze onafliankelijkheid bracht in de loop van 194•i een aantal Indonesische organisaties ertoe. De hoogste officiersrangen m de PETA bleven vooralsnog echter voorbehouden aan Japanners Op Java bestond de PETA uit 69 bataljons met De nite)}ienn(^ ui de 'Wijk' De internering van Nederlanders op Java in 1942 en 1943 vond m enkele opeenvolgende stadia plaats. zijn ruim 300. was bijvoorbeeld bataljonscommandant in Midden-Java. Tal van topofficieren in het latere Indonesische leger bekleedden ook in de PETA reeds posities. Van deze laatste groep is de grote meerderheid met teruggekeerd. die zich per fiets verplaatsten tussen de huizen of garages waar de lessen werden gegeven In de maanden nadien breidde de school zich uit tot 300 leerlingen. ondermeer voor de aanleg van vliegvelden op Nieuw-Gumea en in de Molukken. op initiatief van enkele leraressen. werd de medewerking der Indonesische bevolking voor de bezettingsmacht van evenredig toenemend belang Op 7 september 1944 zegde de Japanse premier Koiso in het parlement de 'toekomstige' onafhankelijkheid van het voormalige Nederlands-Indië formeel toe en op 29 april 1945 kwam een 'Commissie tot Onderzoek van de Onafhankelijkheid' tot stand. In de loop van 1943 keerden de oorlogskansen in de Pacific definitief ten gunste van de geallieerden. Nasution.zij het niet overal m even sterke mate . maar aangenomen dat het percentage Indonesische mannen dat koeliediensten heeft moeten leveren hier niet substantieel afweek van dat voor Java als geheel (ca.de mannelijke leerkrachten waren in meerderheid immers al geïnterneerd . die ter plaatse een sterkte van ten minste een Japans bataljon (ca 550 man) had. Van de overige grote (para-)niilitaire organisaties moeten genoemd worden de Hizboellah. is met bekend. met in totaal ca 50. over het aantal slachtoffers in de stad en omgeving is m dit verband echter niets met zekerheid aan te geven. de betrokken Japanse instanties achtten het 'efficiënter' steeds nieuwe romusha's aan te voeren dan de voeding en werkomstandigheden te verbeteren of enige vorm van medische verzorging te bieden Om welke aantallen het in dit verband in het Malangse ging. Ook de Malangse bevolking heeft vanzelfsprekend onder deze omstandigheden geleden. De Europese scholen bleven op last van de Japanse autonteiten gesloten. Ten slotte was voor de distributie van voedsel en het vervoer van arbeiders de werking van de transportsector van cruciaal belang. Ondanks het beperkte aantal docenten dat nog aanwezig was . werd op 7 augustus 1945 van Japanse zijde de 'medio augustus' te verwachten instelling van een 'Commissie ter Voorbereiding van de Onafhankelijkheid' aangekondigd. waarschijnlijk ook tot vermindering van de agrarische produktie.000 man. generaal A. met uitzondering van de Nipponwerkers. de vijf grondslagen waarop de republiek zou moeten worden gebouwd Op basis van het medio juli ingediende eindrapport van de Commissie. als Poetera-leider in dienst van de Japanse propaganda aanvankelijk nog konden worden gelokt met beloften van aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden. zoals in Oost-Java de geregelde verschijning van geallieerde verkenmngsvhegtuigen en de bombardementen op Soerabaja. sommige erven missen dientengevolge tot op de dag van vandaag hun omheining. Later volgde een oproep tot inzameling van lege bierflessen en ander glaswerk en in december 1944 waren goud. werd in Malang op i augustus 1942 een clandestiene nood-HBS opgericht. als gevolg van de onverwacht snelle Japanse capitulatie kort nadien. onder leiding van de Japanse opperbevelhebber op Java. Arbeidskrachten en soldaten Minstens zo belangrijk als de voedselproduktie op Java was voor Japan het bijna onuitputtelijke bestand aan arbeidskrachten dat de omvangnjke bevolking van het eiland zou kunnen leveren Bmnen een jaar na de bezetting werd dan ook begonnen met de werving van 'arbeidssoldaten' of romusha's. dan moeten zo'n 17 000 stedelingen een periode elders hebben gewerkt. In elk geval moet deze massale tewerkstelling tot grote sociale ontwrichting geleid hebben en indirect. toen de Japanse nederlaag zich steeds duidelijker begon af te tekenen. Dit bracht Tokio in december van dat jaar tot de opnchting van een Indonesisch vnjwilligerscorps. Hiervoor is al ter sprake gekomen hoe in Malang in apnl 1942 de meeste Nederlandse ambtenaren werden geïnterneerd en mjuh de overige Europese mannen m de werkbare leeftijd. onder de toezegging dat daarvoor 'een redelijke prijs' zou worden betaald BIJ al deze en andere steeds duidelijker zichtbare tekenen van Japanse zwakte. de Indonesische opperbevelhebber in de revolutiejaren. Aanvankelijk werden vervoersvergunmngen verstrekt aan particuliere ondernemingen. welke laatste evenwel niet het formele voorzitterschap op zich nam Begin juni ontvouwde Soekarno zijn Pantja Sila (Pancasila). namen de Japanse autoriteiten spoedig hun toevlucht tot ronscling onder allerlei vormen van dwang Van de ca. werd vooral gebruik gemaakt van buitgemaakte KNiL-voorraden. dat zou worden ingeschakeld bij de verdediging van Java in geval van een gealheerde invasie Voor de bewapening van dit 'Vrijwilligersleger voor de Verdediging van het Vaderland'. zoals m Malang aan ADAM en Intern Later. tot werkzaamheid van dit orgaan IS het. is over hun omvang mets meer met zekerheid bekend De toenemende moeilijke positie van Japan uitte zich in de laatste oorlogsjaren mede m een groeiend tekort aan vitale grondstoffen Zo moesten in Malang in februari 1944 ijzer en staal worden ingeleverd. tussen Pakanbaroe en Moeara op Sumatra.000) en de Keibodan (ruim i . maar behoudens de PETA. de Djibaku-Tu. tewerkstelling in de mijnbouw op Celebes en natuurlijk voor de bouw van de beruchte spoorwegen bij Bantam. is evenmin concreet aan te geven Een schatting van enkele duizenden lijkt reëel. die . Ook lantaarnpalen en tuinhekken werden het slachtoffer van deze ultieme oorlogsinspanning. Tobu l^ikuvu Sok\oku 111 totaal naar schatting. generaal Sudirman.kon na enige tijd in bijna alle vakken onderricht gegeven worden aan kleine klasjes van vijf tot zeven leerlingen. 37 000 tot 38 000 man Voorts was medio 1942 reeds begonnen met de werving van Indonesische hulpsoldaten m het Japanse leger. ook nadat eind apnl ter gelegenheid van de verjaardag van de keizer wel de heropening van de andere onderwijsinstellingen was aangekondigd Teneinde de middelbare-schooljeugd toch zo lang mogelijk een westerse vorming te kunnen bieden en haar tegelijkertijd zo goed als het kon buiten de Japanse invloedssfeer te houden. via de "Dienst Vervoer te Land sectie Oost'. 4 miljoen Javanen die m de loop der bezettingsjaren uiteindelijk voor kortere of langere tijd arbeidsdiensten hebben moeten verrichten. 20%). evenwel met meer gekomen. waarvan zich ondermeer in Lembang op West-Java. De totale omvang van deze hulptroepen bedroeg op Java ca 2S 000 man. althans indien dit betrokken wordt op het regentschap Malang.

dat met name het massale snoepen op de passar zo veel mogelijk beperkt wordt' In korte tijd werden onder leiding van de commissie in de 'Wijk' verschillende diensten en instellingen opgezet Zo kwam m de Neutrale Lagere School aan de Lawoestraat een ziekenhuisje. kinderen onder de zeventien en mannen van 60 jaar of ouder. een kussen. kolonel Kato. Bromostraat vanaf de Boeringweg tot de Welirangstraat. Dit alles bleef voor de bezetter niet verborgen. omdat men geen uitstel van transport zou hebben willen verlenen aan de zieken De ontruiming van de 'Wijk' begon tegen het einde van 1943 en was georganiseerd per straat. waarmee de burgerkampen voortaan dezelfde opzet kregen als de knjgsgevangenenkampen. Merbaboeparkweg. Men trof het met de Bergenbuurt in zoverre dat dit het beste deel van de stad was.en jongenskampen en de vrouwenkampen) ging het toezicht echter over naar het 16de Japanse Leger. zoals de toenemende 'kleine criminaliteit' onder de jeugd. na begin 1943 was uitgaan in het geheel niet meer toegestaan. was . de villawijk m het noordwesten van de stad. de Wolf. Tjeremeeweg en Tjeremeeplein. Tampomasweg en Andjasmoroweg. waarvoor ook de Fraterschool leerkrachten vnjmaakte. Een dergelijke overeenkomst diende men aan te melden bij het kantoor van de wijkindeling m het R. getuige bijvoorbeeld het verzoek bij het aflialen van medicijnen om. het eerst in Batavia en nadien successievelijk in oostelijker gelegen steden. De Loge Sinus. verhuizen naar elders in de stad Daarbij mocht op eigen gelegenheid van huis geruild worden met personen die juist naar het getto moesten.. was aanvankelijk slechts eens in de week open en dit veranderde pas toen anderen de openstelling in eigen hand namen. In haar circulaire heette het: 'De Commissie acht het daarom haar plicht. maar zuinigheid achtte de Nederlandse wijkcommmissie algemeen ten zeerste geboden. injanuan 1943. Panggoengweg.A. Ambarawa en Banjoebiroe In Malang werden de resterende 'Belanda-totoks'. ondermeer vanwege de slechte administratie en het betrekkelijk luxe leven dat de commissieleden er op na hielden . Argapoerastraat.en Oost-Java die nog met waren opgepakt. inclusief degenen die voor de Japanners werkzaam waren. dat alle wijkbewoners zich instellen op een zo sober mogelijke leefwijze. Tot dat tijdstip werd de gang van zaken binnen het kamp grotendeels overgelaten aan de Nederlandse kampcomités. De ovenge nieuwkomers werd een 'advies' gegeven omtrent de mede te nemen barang. Tjikoraiweg. Op dit punt bestonden tussen de bewoners onderling aanzienlijke verschillen. leidingen.w z dat alle luxe-uitgaven tot het uiterste moeten worden beperkt (. Papandajanweg. huisraad dat achterbleef diende m door het kantoor aan te wijzen ruimten te worden opgeslagen Bedienden mochten onder geen voorwaarde worden meegenomen 59 . Sam in augustus 1942 als burgemeester was opgevolgd. De overige mannen uit Midden. zodat de zwaarste periode voor de bewoners pas nadien kwam m kampen elders op Java. zij konden een beroep doen op de algemene armenzorg van de wijkcommissie. Clubgebouw. in de Tosankampong was een werkplaats voor de reparatie van fietsen en schoenen konden worden gerepareerd bij Idsenga aan de Tampomasweg Aan het eind van de Goentoerweg was er juist binnen de poort naar Oro-Oro Dowo een kamppasar.). in verband met het flessentekort. In de tweede helft van 1942 begon op last van de Japanse autoriteiten op Java ten slotte ook de mternenng van de Europese vrouwen. Boeringweg. Ook zou er weinig aandacht zijn besteed aan de arme kampong Tosari bij de Boeringschool. Kebalen Het hoofd van het bestuur m Malang. Lawoestraat. Poentjakweg. af en toe werd een van de docenten naar de Kempeitai opgebracht voor verhoor. moest bij zelfs de meest alledaagse zaken uiterste zuinigheid worden betracht. en verder als opslagplaats voor bedden. of die op de hoek van de Goentoerweg en Oro-Oro Dowo Bij het verlaten van het kamp moest men wel een plankje met een registratienummer uit het wachtlokaal meenemen en dit na terugkomst weer ophangen. besliste echter dat de Bergenbuurt geschikter was. Tevens werden hier tijdelijk de nog in de stad aanwezige 'totok'-mannen van zeventien tot 60 jaar geïnterneerd Tot deze algemene wijk behoorden de Malabarweg. e. De vrouwen en kinderen kregen m eerste instantie omheinde delen binnen de steden aangewezen als interneringsplaats. De 'Wijk' kende aan de Moeriaweg ook een arangbrandenj annex zeepziederij. waar voorheen voornamelijk welgestelde Europeanen en Chinezen hadden gewoond Mr. verminderde de invloed van de comités sterk. De commissie zou verder weinig actie hebben ondernomen ter bestrijding van misstanden. Soewarso. die gevestigd was in de Loge Sinus aan de Welirangstraat Op het functioneren van de wijkcommissie is na afloop van de oorlog heftige kritiek geuit In een verslag dat na de oorlog werd opgemaakt.. ledere leerling kreeg een bewijs waarin werd aangegeven welk onderwijs hij of ZIJ had gevolgd. omdat daar toch 'alleen maar' Armeniërs en joden woonden Tot slot was er de klacht van de bewoners over de regehng van de transporten naar kampen elders op Java. waar levensmiddelen \an buiten werden aangevoerd Metteitijd werden deze echter voor veel ge'ïnterneerden te duur. mdien de wijkbewoners niet alleen voor zich zelt een sobere leefwijze toepassen. naar zou blijken. als postkantoor en als bureau van kolonel Geertsema Beckenngs wijkpohtie.K.In de eerste weken was de 'Wijk' nog 'open' en konden de bewoners vrijwel ongehinderd in. Het ovenge. 5000 vrouwen en kinderen uit Malang en de ovenge Oosthoek geconcentreerd.met uitzondering van de Nipponwerkers . vanaf november 1942 samengebracht in de Bergenbuurt. Diftenegevallen dienden uitsluitend via een contactpersoon te worden gemeld aan dr L. d. Merapistraat. De eerste anderhalfjaar vielen deze wijken onder het algemene Militair Bestuur en genoot men binnen de omheining een betrekkelijke vrijheid.en uitgaan door elk der drie poorten' de hoofdingang bij de Goentoerweg naast de kathedraal. Vanaf i maart c q 1 april 1944 (voor respectievelijk de mannen. De Nipponwerkers kregen voor zover mogelijk een huis toegewezen. Voor die tijd was het Mannekamp te Malang echter al geheel en de 'Wijk' goeddeels ontruimd. waar zij met hun gczm mochten wonen Hun wijkje omvatte de Ringgitweg.volgens kwade tongen mogelijk door het handelen met goederen en sieraden van bewoners.2 m' aan kofferruimte mocht worden gebruikt en verder een klamboe. vond de strafoplegging plaats volgens de krijgswet. Oengaranpark. de poort in de Bromostraat. vervolgens met de trein naar Solo te worden gevoerd De instructie van IS februari leerde dat per persoon 0. zuidelijker gelegen deel van de Bergenbuurt was bestemd voor alle vrouwen.ximum van ca 7000 mensen.. waar goederen voor de armenzorg lagen opgeslagen. alle lege flessen met stoppen zo spoedig mogelijk terug te bezorgen Buiten het ziekenhuis hielden nog zes artsen praktijk. werden in deze periode overgebracht naar ondermeer Ngawi en het Mannekamp in Malang. een goehng en een deken begonnnen met een middelbare meisjesschool en een gymnasiumafdeling. maar met de overgang naar rechtstreeks legerbeheer werd militaire discipline ingevoerd. Baloeranweg.50. waarbij het honorarium naar draagkracht van de patiënten varieerde van ƒ 0. Goentoerweg. Lasemweg. Koemrweg en Koenirplem. had aanvankelijk voorgesteld om het kamp te vestigen in een van de slechtste kampongs van de stad. mochten alle huisraad meenemen. wordt zelfs gesproken over 'commissie-terreur'. Moeriaweg. Doordat het met meer mogelijk was banktegoeden op te nemen en postwissels te incasseren.iedereen in de 'Wijk' aangewezen op de contanten die men had kunnen meebrengen. doch ook bij hun kennissen propaganda maken. De Commissie zou het dan ook ten zeerste op pnjs stellen. De school werd uiteindelijk op 23 januari 1943 gesloten. met het oog op de onzekere duur van de mternenng. later zou bevolking m de 'Wijk' gedurende enige tijd zelfs aangroeien tot een ma. de zogenaamde tempat perlindoengan ('beschermde wijken'). erop te wijzen dat met het totaal beschikbare bedrag aan contanten zo lang mogelijk m het levensonderhoud voorzien moet worden Om dit te bereiken is het noodzakelijk. die Raden A. waar men terecht kon voor de reparatie van elektrische apparaten. De laatste groep stapte eerst eind februari 1944 op de vrachtwagens voor de poort op de hoek van de Bromostraat en de Smeroestraat om. waren hier ca. zodat duidelijk was wie zich elders m de stad bevond Later mocht men het kamp nog slechts eens per week verlaten. die de patiënten dan thuis kwam bezoeken De Christelijke Europese School aan de Boeringweg diende als kantoor van de technische afdeling. op de hoek van de Idjenboulevard en de Goentoerweg. ook weerde hij de Javaanse leden uit de wijkcommissie dic het interne bestuur van het kamp op zich zou nemen Door de instelling \an de 'Wijk' moesten bewoners van de Bergenbuurt die met geïnterneerd zouden worden. terwijl tegelijkertijd de corveediensten die voordien deels nog op basis van onderlinge afspraken plaatsvonden. voornamelijk Indo-Europeanen en Chinezen. waar de plaats en grootte van de nieuwe behuizing werd vastgesteld. nu geheel verplicht werden gesteld. Soerakarta. kinderen en oudere mannen. ondermeer in Semarang.50 tot ƒ 1. Zij die naar elders moesten verhuizen en degenen die voor Nippon werkten. met daaraan verbonden een laboratonum en een apotheek Provisorisch geoutilleerd als dit kamphospitaal logischerwijs slechts kon zijn. Lanionganstraat. Tosanstraat en Welirangstraat Na voltooiing van de interneringsoperatie.d .

ofwel voor mei 1940 lid van de NSB was geweest. Als handbagage mocht een kleine koffer mee.' De Indo-Europeanen die in Malang buiten de kampen bleven. en blokhoofd. zoals bekend. ongeacht de eerdere categone van registratie. vaak door actieve Kaoem Indo-leden bekleed. en masse gearresteerd en aansluitend geïnterneerd BIJ de latere interneringen. Niet-loyaal geachte Indo-Europese jongeren verloren door toedoen van Kaoem Indo hun baan in winkels of bij de spoorwegen. waaruit het Indo-Comité van vier leden werd gekozen. Zo met. Van groot belang bij de uiteindelijke beoordehng was verder de houding van de betrokken ambtenaren. maar elders hoefde dit met het geval te zijn. maar door de tegenwerking van de plaatselijke bevolking liep dit experiment op een mislukking uit De Kaoem Indo had verder tot taak 'werkloze' Indo's aan de arbeid te zetten. Zo werden in juni 1944 ca. Bent U zich ervan bewust te bchoien tot het Oost-Aziatische ras? De Kaoem Indo maakte tegelijkertijd duidelijk dat het verlenen van steun afhankelijk gemaakt zou worden van bevestigende beantwoording van deze vragen Enkele dagen later verklaarde kolonel Kato evenwel. dan volgde veelal toch internering. met de totoks. 200 jongeren van 14 jaar en ouder opgeroepen voor een latihan (werkkamp) op de koffieonderneming Telogosarie bij Toeren. kregen in het eerste bezettingsjaar in hoofdlijnen met dezelfde problemen te maken als de overige Europeanen. Begin augustus 1944 waren ook de laatsten uit deze groep naar kampen elders overgebracht. Niettemin lijkt het leven er in vergelijking met de latere interneringskampen m MiddenJava door de meeste betrokkenen met als buitengewoon slecht te zijn ervaren Een bewoonster schreef na de oorlog 'Her leven m het MjLingk. m totaal waren er ongeveer 85 kumicho's. 'Kantoor voor Indo-Europese Zaken'). Het overgrote deel van de Indo-Europeanen had de Nederlandse nationaliteit en identificeerde zich volledig met het Nederlandse gezag De mannen in de weerbare leeftijd onder hen waren bij de mobilisatie in 1941 dan ook net als hun 'totok'-landgenoten onder de wapenen geroepen. maar in Soerabaja wél in de kampen terecht kwamen Bij latere herregistraties van Indo-Europeanen was verder van belang. zijn evenwel geen concrete gegevens bekend.ilnp had een zekere zorgeloosheid. anderen bakten koekjes of begonnen een waroeng. omgekeerd dienden dezen over alle verdachte activiteiten rapport uit te brengen aan de vm of de Kempeitai. i. om vervolgens ter heropvoeding naar een werkkamp gestuurd te worden.Indonesische of andere Aziatische (voor)ouders aannemelijk konden maken. in een later stadium waren veel Indo-Europeanen betrokken bij diverse vormen van zwarte handel Thuis moest steeds meer worden bezuinigd. waann zich moesten bevinden twee of dne boiden. konden naar schatting ca 7500 tot de Indo-Europese groep worden gerekend. golden deze aanvankelijk vooral de snelle algemene verarming en de steeds beperktere mogelijkheden om onder de nieuwe omstandigheden in het levensonderhoud te voorzien Ook bij hen werden direct al veel gezinnen getroffen door het bevriezen van de banktegoeden. Als eerste mochten in maart 1944 de huiseigenaren terugkomen. Een en ander kon tot gevolg hebben dat leden van hetzelfde gezin m Malang niet. Plotseling verschenen dan ook op straat weer mensen met de rode banden van de NSB om de arm. Indien een afstamming van bijvoorbeeld een Chinese en een Franse grootouder als 'terlaloe komphsir' werd ervaren. een vork. met de andere Nederlandse overheidsdienaren. en later in knjgsgevangenschap geraakt.al dan niet fictieve . 14 000 Europeanen die m het laatste vooroorlogse jaar m Making woonden. of in het gezin nog een mannelijke kostwinner aanwezig was. organiseerde de Kaoem Indo een herregistratie van alle Indo-Europeanen van vijftien jaar en ouder Daarbij dienden. over het aantal ingezetenen dat de internering hier niet overleefd heeft. Naast de onzekerheid over het lot van knjgsgevangen en andenzins geïnterneerde mannen.bij zich dragen. maar de inmiddels doorgevoerde Japanse registratie naar percentage 'Aziatisch bloed'. Maatregelen van het nieuwe gezag werden via de wijkhoofden doorgegeven. kinderen en oudere mannen.. werden de nee-zeggers daarvan daadwerkelijk uitgesloten Het bestuur van Kaum Indo onderzocht 111 het begin van 1945 ook de mogelijkheden van kolonisatie voor Indo's op verlaten ondernemingen zoals Pidjiomboh. In het Nederlands-Indische stelsel van bevolkingsregistratie werd. Mee te nemen geld moest worden ingeleverd op het kantoor van de wijkcommissie. Evenzeer waren m apnl de meeste Indo-Europese ambtenaren in Malang. een mes en een of twee kopjes ot bekers per persoon Thuis dienden voorts voor verzending te worden klaargezet' een bultzak per hoofd en een teil. In wijken met veel Indo-Europeanen. kumicho.F Dahler. Men kon langer met geld toe omdat er geen huishuur of andere uitgaven waren Alleen voeding en licht moesten betaald woorden. De effectiviteit van dit streven werd versterkt door de reeds genoemde tonarigumi-indeling. met voorbijgaan aan de wijkcommissie. dit onderscheid tussen 'Indo's' en 'totoks' met gemaakt. kleding. boven Malang. werden de functies van wijkhoofd. nu veelal Indonesiërs of in enkele steden. een lepel. Na februari 1944 restte nog slechts een beperkt aantal zieken die uitstel van het transport hadden gekregen nadat. of men formeel \an 'neutrale' dan wel van Duitse of Italiaanse afkomst was. na het vertrek van kolonel Kato. Het lidmaatschap van de plaatselijke afdelingen. naast gegevens over de afstamming. emmer en kist met keukengerei per huishouden. Heeft U reeds afstand gedaan van Uw gevoel van aanhankelijkheid aan de Nederlandse regering'' en 2. Sommige vrouwen gingen maaltijden bereiden voor afnemers buitenshuis. het) Kaoem Indo probeerde zo snel mogelijk greep te krijgen op de Indo-Europese Malangers. waar zij omgehakte lamtorobomen moesten verwerken tot houtskool Deze latihan duurde ongeveer twee weken. de Kaoem Indo. het verzoek daartoe rechtstreeks aan de Japanse gezagsdragers was gencht. sieraden en allerlei andere persoonlijke bezittingen. en de Tholens Hoeve in de buurt van Lawang. het stopzetten van veel salarissen en de ontslagen van apnl 1942 Enkele bedrijven en het KNIL hadden drie maanden salaris vooruit betaald en veel vrouwen hadden gehamsterd. maar op termijn raakten steeds meer Indo-Europeanen afliankelijk van de verkoop van meubels en overig huisraad. onder leiding van P. waarop velen hun aanvankelijk gegeven 'ja' veranderden in 'nee' Wel arresteerde de Kempeitai nadien mensen die anderen probeerden te bewegen tot een ontkennende beantwoording. eerst van de overige mannen 111 de werkbare leeftijd en nadien van de vrouwen. het regime was gematigd en de voeding redelijk Daaropvolgend trachtte de Kaoem Indo ca so jongens bij elkaar te krijgen voor een latihan . toen in Malang inmiddels vrijwel alle 'totok'-Nederlanders uit het stadsbeeld waren verdwenen en het Rode Kruis deels al was uitgeschakeld. die zo'ii uitstel onnodig vond en er geen moeite voor wilde doen. hoe laag de tarieven voor licht en water ook bleven. hancho. zelfs nog Nederlandse Nipponwerkers. op korte termijn te interneren In welke categone de betrokkenen bij de eerste registratie in mei 1942 werden ingedeeld. dat het ontkennend antwoorden met zou leiden tot strafmaatregelen. de zorg om de jeugd en de complicaties en vernederingen verbonden met de verplichte registratie en andere Japanse beleidsmaatregelen. Ten slotte speelde in Europese kring . voor zover ze niet reeds in dienst waren als beroepsmilitair. was met meer zozeer de oude registratie als 'Europeaan' bepalend voor de vraag of men als IndoEuropeaan wel of niet 'vnj' kon blijven. Toen in augustus 1944. In januari 1944. Men verkocht allerlei overbodige dingen en leefde van de opbrengst.vooruit konden worden gestuurd. die zich nu onder het 'bevriende'Japanse bewind in een sterke positie waanden 60 In augustus 1943 werd m Jakarta het reeds genoemde KOP opgericht (Kantor Oeroesan Peranakan. hing dus voor de Indo-Europeanen af van de mate waann zij een directe bloedverwantschap met . is het duidelijk dat velen er een moeilijke tijd hebben doorgemaakt.bij 'totoks' én Indo-Europeanen . gebeurde het wel dat de beoordelende ambtenaar zich maar van het probleem afmaakte met een registratie als 'Belanda-Indo' Voorts konden plaatselijke regels van invloed zijn: in Malang volgden de kinderen met ouders van verschillende nationaliteit die van de moeder. op den duur zagen velen zich gedwongen over te gaan op het gebruik van putwater en olielampen De hido-Eiiwpeauen buiten de 'Wijk' Van de ca.een bepalende rol. In apnl 1945 zijn nog 22 gezinnen naar deze ondernemingen gezonden. ook een antwoord ingevuld te worden op de volgende twee vragen. alleen moeders met kinderen mochten \oor ieder kind ƒ i. was voor Indo-Europeanen in de stad verplicht en kostte 5 cent per maand De (ook. terwijl naderhand ook de omheining werd afgebroken. bijvoorbeeld via wijkdiensten als het schoonhouden van de straat of de distributie van goederen. het Malangse Rode Kruis was opgeheven en voortaan alle steunverlening via de Kaoem Indo hep. ondermeer door de steunverlening aan de armlastigen in deze bevolkingsgroep aan het Rode Kruis te ontnemen en onder eigen controle te brengen. Als geheel was de Indo-Europese bevolkingsgroep op Java te groot om haar. zoals Tuindorp. De Bergenbuurt werd na de ontruiming weer voor herbewomng vrijgegeven. voor zover deze tenminste nog in de stad woonden De penode van de 'Wijk' overziende.

R (Rudy) van Drongelen. evenmin is het later. Ch E (Carli) de Roy van Zuydewijn en W. op 17 oktober. het regime was bijzonder hard. Het feitelijke machtsvacuüm veroorzaakt door de terughoudende opstelling van het Britse gezag. de) BKR (Badan Keamanan Rakjat. haar gezag te institutionaliseren en over geheel Java uit te breiden. M Hatta op 17 augustus te Batavia uitgeroepen Republiek Indonesië de gelegenheid. In Soerakarta was het Bansan Banteng ('Buffelcorps') gevestigd. W T D (Teddy) Monfils. 'Nationaal Leger van Indonesië') werden opgenomen.door de Kempeitai Zeven jongens stierven. 'Loyaliteit van het Indonesische Volk van Celebes') een belangrijke rol speelde. bood de door ir Soekarno en drs.later onder andere naam . Lawang en enkele andere plaatsen die in drie groepen. D. terwijl na s mei 1947 gaandeweg alle TRI-onderdelen en de meeste andere stnjdgroepen in de organisatie van het (de) TNi (Tentara Nasional Indonesia. (Daniel) Patty. Dit werkkamp duurde twee maanden. Deze strijdgroep had haar hoofdkwartier in Djokjakarta. deels na hevige stnjd. in meerderheid e. Op 29 augustus werd. maar ook slechter bewapend en ongeoefender dan de ouderen. waren de jongens er lichamelijk gemiddeld slecht aan toe. aanvank.waarbij het voornamelijk te doen was om wapen. geanesteerde jongens uit Malang verhoord . (Benny) van Dam. Begin oktober werd de BKR omgezet in het (de) TKR (Tentara Keamanan Rakjat. De gebeurtenissen in de periode tussen de Japanse capitulatie en de eerste politionele actie in 1947 kenden te Malang een ander verloop dan in de ovenge grote steden op Java Batavia.in Lawang Toen dit op een fiasco uitliep.en rubberonderneming Soember Gesing. evenals de Hizboellah ('Leger van God'). Allen ondergingen hun stiaf tot de bevnjding in de gevangenis van Fort WiUem I te Ambarawa Op 5 juiii 1945 kregen de dertien 'hoofdverdachten". in de 'key areas' het commando van de Bntse troepen over te nemen. met voorlopige uitzondering van Batavia. 17 en 31 oktober 1944. jongeren (pemoeda's) als die van het TRIP (Tentara Repoeblik Indonesia Peladjar. maar vanaf eind I94i volgde hun samenstelling veelal op basis van verkiezingen Gelijktijdig met het opzetten van deze initiële politieke structuur \ onden initiatieven plaats tot vorming van een Republikeinse stnjdmacht Op 20 augustus 1945 vi'erd reeds besloten tot de opnchtmg van het (ook. Soerabaja.\-KNIL-militairen. burgergeïnterneerden en de Japanse burgers en militairen uit het achterland verzameld zouden worden voor evacuatie naar elders Tot verdere uitbreiding van het geallieerde militaire gezag over Java bestonden aan Bntse zijde geen plannen. 'Studentenleger van de Republiek Indonesië') waren doorgaans veel hnks-radicaler georiënteerd. stond echter tot december 194s geen Nederlandse troepenzendingen naar Java toe. Het grootste van deze ongeregelde legertjes was het op 26 oktober 1946 opgerichte Laskar Rakjat ('Volksleger'). (Pim) Vogelpoel de doodstraf Zij werden dezelfde dag te Poedjon geëxecuteerd Hun stoffelijke resten zijn later bijgezet op het ereveld Kembang Koening te Soerabaja. (Wallv) van Ham.E (Max) Bodaan. F W (Boy) Kitzmann. (Johan) Hednch von Wiederhold. in plaats van het kort voor de capitulatie door de Japanse autoriteiten aangekondigde 'Comité ter Voorbereiding van de Onafhankelijkheid'. 250 jongens uit Malang. B. de leden waren door president Soekarno en vice-president Hatta gekozen uit vooraanstaande nationalisten en leiders van religieuze groeperingen en andere maatschappelijke organisaties. tot wezenlijke herziening van het 'key area'-beleid gekomen Te zelfder tijd vond m de door de Britten bezette enclaves een gedeeltelijke hennstallatie van het Nederlandse gezag plaats. Dit KNIP (Komite Nasional Indonesia Poesat) had slechts adviserende bevoegdheden. 'Leger voor de Volksveiligheid'). 111 de gevangenis. In de praktijk bestond deze legermacht aanvankelijk uit vnjwel autonome eenheden met een territoriale basis. P (I^ieter) Jeekel. maar de voeding was voldoende Een zwaarder lot trof de ca. Ten slotte waren m de verwarde aanvangsmaanden van de Indonesische onafhankeli]kheidsstri)d tal \aii gioepen en individuen actief die de banier van de 61 . H. Vooral gedurende de eerste maanden na opnchtmg had de centrale leiding grote moeite om greep te krijgen op deze onderdelen. (Frans) Ligtenberg. nog voordat het vonnis tegen hen was uitgespioken. met sajoer van jonge nangkavruchten Als slaapplaats dienden droogloodsen van zink waarin het gloeiend heet was. Republikeins intermezzo gaan om. die zich op divisieniveau en hoger pas in een relatief laat stadium tot gecoördineerde operaties in staat waren.dus gemarteld . die ook het bronwater bevuilden Toen op 21 december 1944 het kamp plotseling werd gesloten. terwijl daarnaast vooral de opvattingen over de rol van de islam in de Republiek voor scherpe tegenstellingen zorgden. Nadien duurde het zoals bekend nog tot juli 1947 voor m de Eerste Pohtionele Actie ook grote delen van het binnenland weer onder Nederlands gezag kwamen. terwijl verder de KRIS (Kebaktian Rakjat Indonesia Soelawesi. een Centraal Nationaal Indonesisch Comité ingesteld. bezet door de Bntten. 'Leger van de Republiek Indonesië'). dat voor deze later zo genoemde Dampit-affaire zitting in Malang hield. met strenge straffen cii mishandelingen voor de geringste vergrijpen. op verdenking lichtsignalen naar geallieerde vhegtuigen te hebben gegeven In Lowokwaroe werden ze samen met eerder. werden aan 37 jongens gevangenisstraffen opgelegd variërend van zeven jaar tot levenslang. politieke en godsdienstige achtergrond van de betrokken groeperingen Ex-KNIL-militairen en oudPETA-leden konden bijvoorbeeld vaak slecht met elkaar overweg. 's middags en 's avonds een mok gemengde nasi en maïs. W. Bij hun veroordehng door het Mihtair Gerechtshof uit Batavia.tot het laatst van de Indonesische onafliankelijkheidsstnjd zelfstandig bleef opereren.op vnjwiUige basis . uitgevoerd onder bewaking van Keibodaii-ledeii. de in december 1944 onder Japans toezicht opgenchte militaire afdeling van de islamitische Mas]oemipartij. ten tijde van de snelle escalatie van het BritsIndonesisch-Nederlandse conflict in het najaar van 1945. Semarang en later ook Bandoeng waren in de eerste maanden na de Japanse overgave. 'Orgaan voor de Volksveiligheid'). Het Britse opperbevel m ZuidoostAzië. temeer daar op veel plaatsen reeds m oktober openlijke stnjd ontbrandde met zowel Japanse troepen . Deze laatste organisatie bestond voornamelijk uit op Java woonachtige Menadonezen. omvatten zware koehediensten als het rooien van bomen en het branden van houtskool Voeding en huisvesting waren volstrekt onvoldoende. FA. te weten M. Hun werkzaamheden. aan wie op 15 augustus 1945 Java en de overige westelijke eilanden van de Indische Archipel als bevelsgebied waren toegewezen. Pas 111 maart 1946 mochten uiteindelijk de eerste bataljons oorlogsvrijwilligers (ovw-ers) uit Nederland en de 111 de Verenigde Staten opgeleide Maiiniersbrigade op |ava daadwerkelijk aan land Deze verdeeldheid onder de Republikeinse gewapende macht was mede het gevolg van de diepgaande onderlinge verschillen in sociale. respectievelijk op 3. 111 feite ongeregelde troepen die zich eerst medio 1947 onder het TNI schaarden. Verder bestond er een aanzienlijk aantal strijdgroepen die zich niet of slechts bij gelegenheid onder centraal Republikeins commando wensten te stellen. velen hadden zweren. die bij de capitulatie van 15 augustus door het geallieerde opperbevel waren belast met de ordehandhaving gedurende de penode tot de komst der Bntse troepen. per stoomtram naar Dampit werden afgevoerd om tewerkgesteld te worden op de nabijgelegen koffie. volgde een tweede oproep voor een 'disciplinaire oefening'. waar de Japanse deelcapitulaties m ontvangst genomen zouden worden en vervolgens de geallieerde krijgsgevangenen. eind januan 1946 ging dit op in het (de) TRI (Tentara Repoeblik Indonesia. 's morgens kregen de jongens een kop surrogaatkoffie en een kleine mok gekookte maïs. spoedig in elk van de provincies regionale comités opgericht. terwijl aansluitend m tal van gemeenten en districten plaatselijke KNi's ontstonden Aanvankelijk werden deze laatste opgericht door lokale leiders. vanaf eind 194«ï als AMAC'AB (Allied Military Administration Civil Affairs Branch).B (Bert) Oosthout.elijk onder de naam NICA (Netherlands Indies Civil Administration). die bestond uit langdunge exercities en afmattende veldlopen afgewisseld met werkzaamheden op het land. terwijl medische verzorging geheel ontbrak De barakken werden geregeld met stenen bekogeld door omwonende Indonesiërs. W D .J. ondel Admiral Lord Louis Mountbatten.en munitievoorraden als met de Britse landingsmacht en enkele provisorische Nederlandse eenheden. te vormen uit de ovengens daags tevoren door de Japanners ontwapende PETA en een aantal gemihtanseerdejeugdorganisaties. voor zover mogelijk. Op instigatie van het KNIP werden. die . zodat de NICA hier lange tijd een sterke arm moest ontberen en uitsluitend kon steunen op enkele inderhaast (her)opgenchte KNIL-eenheden en vrijwilligerscorpsen. het vrijwel ontbreken van een Nederlands militair apparaat en de veelal pro-Indonesische houding van de Japanse militaire autoriteiten.. malana of dysentene opgelopen en een aantal moest direct in het ziekenhuis op Soekoen worden opgenomen Enkele dagen voor het einde van deze latihan waren al jongens naar de gevangenis Lowokwaroe gebracht. Deze 'key areas' waren in de eerste plaats voorzien als militaire en logistieke steunpunten.

welke voordracht door de centrale regenng werd geaccepteerd. Verder werd op 24 september. Op 25 augustus was onder leiding van dr. een ex-onderwijzer die in de jaren dertig al gemeenteraadslid was geweest. terwijl m de gevangenissen op Lowokwaroe en aan de Aloon-Aloon enkele duizenden geïnterneerden uit Soerabaja en Malang zelf opeengepakt zaten. het oude huis weer te betrekken Een aanzienlijk aantal van hen verkeerde in zeer slechte lichamelijke conditie. werd enige dagen later door de Indonesische politie gearresteerd De Nederlanders. gedurende enige tijd onder heftige kritiek van de politieke achterban te staan. vooral nadat begin januari 1946 de republikeinse regeringszetel uit Batavia naar Djokjakarta was verplaatst Emd maart 1946 werd Malangs positie nog prominenter. Onder druk van deze ontwikkeling bleek in Malang Raden A. en de inkwartiering van diegenen die niet meer bij familie terecht konden. waarvan het bestuur werd gevormd door mr Soenarko. Vooral onder de toenemende invloed van radicale pemoedagroepen. Dit snelle succes maakte het Sam en Soenarko mogelijk. De Malangse ziekenhuizen lagen overvol met gewonden. Soesman de Malangse afdeling van het Rode Kruis opnieuw opgericht. kregen eveneens te maken met een 62 . Te zelfder tijd werd er in Betek aan de weg naar Batoe een ereveld aangelegd voor de gevallenen 111 de slag. was echter na de capitulatie met de noorderzon vertrokken De pemoeda's verzochten Raden Sam de functie van resident over te nemen. Ten minste 5000 Nederlandse (onder wie veel IndoEuropeanen). nadat op 31 augustus door ML-KNIL-vliegtuigen de eerste pakketten met voeding en medicijnen waren uitgeworpen. in het kader waarvan de bestaande interneringswijk m de Bergenbuurt aanzienlijk werd verkleind. Sam op termijn met meer algemeen acceptabel als resident. zoals gedurende oktober en november 1945 in Soerabaja. voor Nedeiland zich definitief neerlegde bij de onafhankelijkheid van Indonesië Malang overgeplaatst. mr Singgih. vonden in Malang met plaats. de voedingswaren werden doorgegeven aan de gaarkeukens en het Rode Kruis De apotheker Larssen. in samenwerking met dr. in gezelschap van Sjahrir In de loop van 1946 volgden nog enkele presidentiële bezoeken. verschenen nationalistische slogans als 'Freedom is the Glory of any Njtion' en 'Indone'^hi for the Indonesians'. In de laatste maanden van 1945 kwamen de Republikeinse leiders die hadden samengewerkt met de Japanse bezetter. onder anderen Soekarno en Hatta. werd het Republikeinse provinciaal bestuur over Oost-Java naar Kai)ip en ^^evanqenis in de bersiap In de eerste weken na de Japanse capitulatie arriveerden m Malang groepjes exgeinterneerden uit de kampen elders op Java om zich in de vroegere woonplaats bij familie te voegen en. In de nacht van 2 op 3 oktober werd Sam echter door de Japanners uitgenodigd om op Rampal te komen. in aanwezigheid van de Nederlandse socialist Max Blokzijl. de SC^iBSi (Sentral Organisasi Boeroeh Seloeroeh Indonesia. zich formeel uit voor aansluiting van Malang bij de Republiek Indonesië Regent was op dat tijdstip nog steeds Raden A A Sam. die zich direct verdienstelijk maakte door het organiseren van gaarkeukens. tot een vergelijk te komen omtrent de overdracht van de wapens aan de Republiek. Ook de linkse politieke beweging vergat Malang met Pesindo (Pemoeda Sosialis Indonesia. de Indonesische resident uit de Japanse bezettingspenode. Poeger. Het uitpakken gebeurde onder controle van de Kempeitai. wederom bijgewoond door Blokzijl. Rode Kruis-medewerkers werden geregeld bedreigd en hun auto's en huizen doorzocht op verdenking van wapensmokkel. J. De toestand dreigde te escaleren toen regent Sam de plaatselijke BKR opnep zich gereed te houden om de eisen zo nodig gewapenderhand kracht bij te zetten. plundenng. Voor de eerste opvang werden het Marinekamp en het ziekenhuis Sawahan mgencht. Met een aantal fanatieke jongerenstnjdgroepen waren zij de hoofdverantwoordelijken voor de maandenlang aanhoudende bloedige terreur. Tevens vorderde het stadsbestuur voor dit doel particuliere woonhuizen. het geweld in de stad nadien binnen de grenzen te houden. Met name de gematigd socialistische voorman Soetan Sjahrir. via wie de distnbutie van de medicijnen liep. Soesman. en nadien premier m het eerste Republikeinse kabinet. 'Centrale Organisatie van Indonesische Arbeiders') werd opgericht In mei 1947 werd nogmaals een SOlïSI-congres in Malang gehouden. Chinese. Menadonese en Chinese bevolking was er weliswaar met benijdenswaardig . maar op 2 oktober was het voorlopige stadsbestuur er nog met in geslaagd met het Japanse garnizoen.revolutie misbruikten als dekmantel voor ongebreidelde roof. injuh en augustus 1947. die als burgemeester M Sardjono Wirjohardjono naast zich kreeg. Het was ook vooral aan zijn inzet te danken. waar het een onderkomen kreeg in het vroegere residentiekantoor aan de Aloon-Aloon. voorzitter van de Badan Perkerdja. Op 1 januari 1946 werd hij in deze functie opgevolgd door mr. het dagelijks bestuur van het KNIP. die de RAl'WI in de eerste plaats zagen als wegbereider voor het Nederlandse gezag. Kort daarop bezochten vertegenwoordigers van de centrale regering de stad om de oprichting van een lokale KNI-afdeling voor te bereiden Op 21 september sprak dit nieuwe orgaan. waar ZIJ provisonsch in scholen en andere openbare gebouwen werden ondergebracht. sommigen zelfs met eerder dan bij de tweede actie. Tienduizenden anderen werden in het Republikeinse achterland als gijzelaars geïnterneerd. zelfs van ca. Ambonese en andere Indonesische burgers zijn van dit ongebreidelde geweld het slachtoffer geworden. zoals toen Soekarno hier persoonlijk de Universiteit Indonesia opende. De verdreven strijdgroepen en Indonesische burgerevacués uit Soerabaja waren eveneens massaal naar Malang uitgeweken. het opzetten van een persoonsregistratie en een medische dienst. waar hij te horen kreeg dat de volgende ochtend de wapens zouden worden overgedragen aan het voorlopige gewestelijke bestuur. 'Indonesische Sociahstische Jeugd') vestigde er een kantoor en de arbeidersbeweging hield er in 1946 een nationaal congres tijdens hetwelk. Zoals bekend moesten nadien nog bijna vier jaar van strijd en onderhandelingen volgen. ondervonden deze organisatie en ook het Rode Kruis in Malang al spoedig een openlijk vijandige bejegening. verkrat hting en moord. te Malang een RAPWi-afdeling (Recovery of Alhed Prisoners of War and Internees) ingesteld. van hen zou een aanzienlijk aantal pas tijdens de Eerste Politionele Actie. in december 1948 Voor de politieke leiders van de Republiek was de beisiap een hoogst ongewenste ontwikkeling. 20 000 doden. zo mogelijk. zoals steeds en overal in lang aanhoudende situaties van ontbrekend gezag.maar grote moordpartijen. en Imam Soedjadi. Malang was inmiddels het belangrijkste Republikeinse bolwerk m Oost-Java geworden en kreeg daarom veel aandacht van het pohtieke centrum. De positie van de Nederlanders en hun al dan niet vermeende sympathisanten onder de Ambonese. Op 30 september waren alle civiele openbare gebouwen 111 handen van het KNI. Nadat de Britse troepen eind november de slag om Soerabaja m hun voordeel hadden beslist. ze stelde de jonge staat voor het oog van de buitenwereld immers in een bijzonder ongunstig daglicht. de organisatie die de verzorging en het transport van de duizenden kampbewoners in Zuidoost-Aziè coördineerde Deze was ondergebracht in een bijgebouw van de HBS. ex-geïnterneerden evenzeer als de Indo-Europeanen die m Malang buiten de kampen waren gebleven.daarover later meer . op grond van het grote aantal tot op heden nog vermisten. naast het geïmproviseerde kantoor van het Rode Kruis. ook al gold het geweld voor de vorm als een reactie op de aanvankelijke Nederlandse weigering de Republiek te erkennen of zelfs maar als gesprekspartner te aanvaarden. worden bevrijd. sprak zich bij herhaling fel uit tegen het optreden van de pemoeda's. nu in Nederland bekend als de bersiap-tijd. dat een vreedzame oplossing van het dekolonisatieconflict op korte termijn met meer mogelijk bleek. dat zich op het kazerneterrein Rampal had teruggetrokken. die vanaf eind september 1945 werd ontketend tegen de bevolkingsgroepen die werden beschouwd als vijanden van de nieuwe Indonesische staat.A. dat begin 1946 alsnog overeenstemming werd bereikt over de vrijlating en evacuatie van althans een deel van de gijzelaars in de Republikeinse kampen De Indonesisch-Nederlandse verhoudingen in het algemeen waren toen echter al zover geradicaliseerd. dat op de i6de door Soekarno werd bezocht Een Stad iii de Republiek Ruim een week na de proclamatie van Indonesië's onafhankelijkheid op 17 augustus 1945 namen heethoofdige pemoeda's in Malang enkele Japanse bestuursambtenaren gevangen en leverden hen uit aan de kersverse Indonesische militaire autoriteiten Op belangrijke gebouwen. sommige schattingen spreken. toen de Republiek zich onder Britse druk ook uit Bandoeng moest terugtrekken. ondermeer dat van de Nationale Handelsbank aan de Aloon-Aloon Koeion. Al op 20 december 1945 vond Soekarno's eerste officiële bezoek aan de stad plaats. Soenarko.

Een RAPWI-verslag vermeldt in dit verband: 'Hij heeft. door uren lang met de leiders dezer poging te praten. Foto: Studio Malang. in de eerste maanden van 1946 kwamen bovendien enkele malen pakketten van het Internationale Rode Kruis aan. bedienden mochten niet langer voor hen werken. Uit Toempang. waardoor diens gemoederen tot rust werden gebracht. betjakrijders moesten ze voortaan als passagiers weigeren en de begrafenisondernemer mocht overleden Nederlanders niet meer naar de begraafplaats Soekoen brengen. toen te Soerabaia de extremisten een deel van de gevangenis uitmoordden. Op i oktober werd een aanval gedaan op het ziekenhuis Sawahan. waarna de behandeling aanzienlijk verbeterde.op dat moment nog gewapende -Japanse bewaking werd afgeslagen. welke door de .en watertoevoer naar Europese huizen moest worden afgesneden. Op lo oktober weigerde de leiding van de gemeentelijke gaarkeuken rijst voor de evacués af te leveren bij het Rode Kruis. werd er nauwelijks meer aandacht besteed aan de gc\'angenen die buiten de poort kwamen om brandhout te lossen. zich beklaagde over de onhygiënische bereiding van het voedsel en de inadequate distributie. 700 van hen overgebracht van Lowokwaroe naar de Kleine Boei aan de AloonAloon. in het kader van de algehele evacuatie van de Europese burgerij uit Malang. een dergelijk incident te Malang weten te voorkomen. Op termijn bleken de bewakers er ook toe te bewegen. Bambang Soemadi. Op 2 november werd hij naar de gevangenis van Lowokwaroe overgebracht. Er was één w. Poedjon en Toeren drongen berichten door van moordpartijen op Europeanen. naar buiten gesleurd en aan een boom vastgebonden. Soesman weer vrijkomen. samenwerking met de RAPWI. Uit de overbevolkte gevangenis van Lowokwaroe werd m november 1945 een groep meest jongere geïnterneerden overgebracht naar het Marinekamp. waar de behandeling slecht was. Na een week werden de mannen boven de 60 jaar weer vrijgelaten. in cellen van zes meter in het vierkant zaten bij gelegenheid tot 50 mannen opeengepakt! Pas medio juni 1946 zou dr. persoonlijk de leiding over de voonnalige vrouwengevangenis. De evacués in het Marinekamp en het ziekenhuis Sawahan werden door de autoriteiten aan hun lot overgelaten. per kamer en velen kregen dan ook dysenterie. Kort na dit incident in november kreeg het hoofd van de politie. steeds vijandiger houdmg van Indonesische zijde.' De verhouding van de gevangenen met de cipiers van de Kleine Boei en met de buitenwereld kreeg geleidelijk aan een meer ontspannen karakter en hoewel er later op de Aloon-Aloon nog druk geoefend werd door jeugdige soldaten. voor wie zulke smokkelactiviteiten bepaald niet zonder risico's waren. Een kamer bestemd voor twintig personen werd gebruikt om er 50 in onder te brengen. agentdiensten voor de NICA en verraad aan de Indonesische zaak door inroepen van hulp van de Japanse troepen ter bescherming van het Rode Kruis. Voedsel kon vaak alleen nog betrokken worden via Indonesische of Chinese buren en vrienden. Twee dagen later begon een algehele boycot tegen de Nederlanders iii Malang: voor de ingang van de pasar stonden wachten die aan hen met de bajonet op het geweer de toegang weigerden. Op 17 oktober volgde op last van het Republikeinse stadsbestuur de internering van alle (Indo-)Europese mannen ouder dan veertien jaar. 's nachts werd op lantaarnpalen geslagen om de bewoners van de Europese wijken angst aan te jagen. waar hij en zijn medegevangen gedurende de eerste maanden onder erbarmelijke omstandigheden hebben moeten verkeren. naar men zegt. voorheen luitenant van het KNIL. de elektriciteits. eten en sigaretten binnen te smokkelen. Pemoeda's trokken met stokken en klewangs langs de huizen en haalden weg wat van hun gading was. zoals deze op het gebouw van de Nationale Handelsbank aan de Aloon-Aloon tegenover het Palace Hotel. Toen een van de kameroudsten. het eerdere opvangkamp voor terugkeerders waar toen reeds vrouwen. Op 13 en 15 oktober werden dr. Ze werden samengebracht in de Lowokwaroe-gevangenis. oude 63 . - INDONESIA f^. en vervolgens door de politieman van de wacht doodgeschoten.FREEDOM 'S ée GLORY OF ANY NATION. werd hij door de Indonesische dwangarbeiders die in de Kleine Boei met deze taken waren belast.c. De rol van deze commissaris in de bersiapperiode is van groot belang geweest voor het betrekkelijk vredige verloop ervan in Malang. Begin november werden ca. Soesman en andere medewerkers van het Rode Kruis gearresteerd op beschuldiging van wapensmokkel. Deze was daaniree ook overvol en de toestand werd er niet beter op toen tijdens de slag om Soerabaja in de weken nadien op de Aloon-Aloon buiten de poort dagelijks in zeer vijandige sfeer demonstraties plaatsvonden.INDONESIANS/ In de maanden na augustus 1945 verschenen overal in de stad politieke leuzen op de openbare gebouwen. kinderen.

Dit was vooral te danken aan de Indonesische kampcommandant Pradjiman. Ma. zelfs van een 'gezellige tijd in een moeilijke periode'. dat naar de belangrijkste weg de benaming Goentoerkamp kreeg. mede op grond van de positieve rapportage door exgeïnterneerden. maar kort nadien. want ook transport viel onder de boycot die deze bevolkingsgroep getroffen had. De meesten van hen. Op de achtergrond de keuken van het kamp. Tekenend voor de relatief ontspannen situatie tijdens de laatste interneringsinaanden was wel.575 geïnterneerden . die een gemoedelijke sfeer wist te creëren. Theo Kappers. Dezen werden soms ingeschakeld om in aldaar gemaakte kisten de overledenen uit het G o e n toerkamp naar Soekoen te brengen.x Thieleman. soms kon gebruik gemaakt worden van smokkeldiensten door bewakers en bezorgers van goederen van buiten. Voor de jonge 'djago's' werden er voetbalwedstrijden georganiseerd. Joop Plug. hebben het veel zwaarder gehad dan de Marinekamp-ingezetenen. Tegelijkertijd moet echter worden opgemerkt dat het Marinekamp als modelkamp was ingericht. Voor water was men. O p fietsen en kinderwagens werd het huisraad naar de nieuwe onderkomens gebracht. indien er geen put bij het huis was. de Indonesiërs spraken van een tempat perUndoengan ('beschermde wijk'). Foto: Th. Louis Spijker (I^akoc). Voor de medische zorg was in het kamp een vrouwelijk arts aanwezig en kon tevens gebruik worden gemaakt van een provisorisch ziekenhuisje dat in de Ma(. Aanvullend voedsel kon op beperkte schaal en tegen zeer hoge prijzen vvorden gesmokkeld via de wachten of bij de afrastering. maar vooral hun lotgenoten die in Midden-Java waren geïnterneerd. een lekke leren bal opgevuld met oude lappen.maar niet genoeg . agaatslakken en dergelijke. Een der geïnterneerden. Medio december kwam ook een bezoekregeling voor de inanncn 111 de gevangenissen tot stand. was in zijn geheel omheind met gedek en prikkeldraad en had evenals de voormalige 'Wijk' de hoofdingang aan de Idjenboulevard naast de kathedraal en het gebouw van de Katholieke Sociale Bond. Dankzij de Indonesische kampleiders Bambang Soemadi. mannen en oudere jongens zaten.30 en 7. hun verzorging alleszins redelijk was. Pradjiman. Zittend: Louis Falkenberg. verspreid over negen kampen. ertoe b e w o gen kon worden even zijn aandacht te laten verslappen. In geval van een operatie konden patiënten worden overgebracht naar het ziekenhuis Sawahan. Paatje Plug. In totaal verbleven in februari 1946 in en om Malang 14. Daarnaast trachten veel bewoners hun karige dieet aan te vullen met allerlei eetbare wilde planten.Het Marinekamp stond tijdens de bersiappcriode onder commando van politic-inspccteur Pradjiman. T h e o Kappers. De bewaking bestond uit leden van het TKR. Moeljo en 64 . Soetomo en het toezicht van de ÜKR verliep de internering over het algemeen zonder grote problemen. weer vrijgelaten. Het Goentoerkamp was voor veel betrokkenen in zoverre een verbetering ten opzichte van de voorafgaande periode. dat zij hier veilig waren voor de pemoeda's en met een zekere regelmaat enig . Tom Flohr en Boy Merckelbach. Van links naar rechts staande: Jan Madrasz. Pradjiman werd tijdens de herovering van Malang door de Nederlandse troepen m de Eerste Politionele Actie gevangengenomen. bedoeld als 'visitekaartje' van de RepubHek voor de bezoekende buitenwereld. daar zonder bewaking naartoe mochten lopen. pastoor De Ruiter en dominee Van de Brink kwamen overeen op zondagmorgen eerst de katholieken naar de mis te laten gaan en aansluitend de protestantse dienst te houden. terugblikkend op zijn periode in het Marinekamp. voormalig leerling van de Muloschool aan de Wilhclininastraat. De omstandigheden waren hier naar verhouding niet slecht. althans indien de ene politie-agent die de bcgrafenisploeg bewaakte. die het kamp op soepele wijze leidde. dat de j o n g e m a n n e n die corvee moesten doen in het nabijgelegen ziekenhuis op Sawahan. Voor het overige bleven de mogelijkheden van contact met familie en vrienden echter zeer beperkt. dat als zuidgrens de Boeringweg had. Per gezin was een kamer beschikbaar. Pradjiman was in vooroorlogse jaren leerling geweest aan de Mulo in de Wilhelniinastraat en later politie-inspccteur geworden. Vertegenwoordigers van het Internationale R o d e Kruis bezochten Malang op 12 februari 1946 en constateerden dat.onnieke Loge aan het Tjeremeeplein was ondergebracht. Na medio december 1945 werd het de geestelijken in het kamp toegestaan de Theresiakerk weer voor godsdienstoefeningen te gebruiken. O n d e r w e g naar de Bergenbuurt werden zoveel mogelijk etenswaren ingekocht en in de kisten het kamp binnengesmokkeld. spreekt in Moesson van juli/augustus 1996. Schardijn. aangewezen op de drie openbare kranen waaruit alleen 's ochtends tussen 6. loof van papajabomen.Aan Nederiandse kant stond het ook wel bekend als het 'extremistenkamp'. ervoor zorgde dat de voeding redelijk was en toestond dat de k a m p b e woners van buiten extra voedsel lieten komen. Het kamp. dus voornamelijk de Indo-Europese vrouwen en kinderen. Paul Dansct. Het Goentoerkamp D e Nederlanders die op 17 oktober nog niet in de gevangenissen of het Marinekamp waren geïnterneerd.voedsel toebedeeld kregen. Kappers. Enige verlichting bracht ook een inventieve smokkcltechniek door de mannen uit het Marinekamp. Harry Bolaan. De bal op de foto was een voetbal 'belazer'. moesten in de loop van november 1945 verhuizen naar het noordelijk deel van de vroegere 'Wijk'. afgezien van het grote aantal van 582 personen in een kamp dat bedoeld was voor 300 mensen.30 uur een dun straaltje kwam.

In het akkoord was voorzien dat de betrokkenen. die elkaar gevonden hadden m de Benteng Repoeblik ('Fort der Repubhek') Deze sterke coalitie. waarvan een deel zou worden benoemd. in samenwerking tussen de speciaal voor dit doel opgerichte Republikeinse organisatie POPDA (Panitia Oeroesan Penjingkiran Djepang dan APWI. opende de vergadenng met een rede van een halfuur.mede onder Britse pressie . waar met bemiddeling en onder druk van de Britse speciale gezant Lord Killearn op 15 november 1946 een akkoord werd bereikt Du hield m hoofdli)nen in dat de Nederlandse regenng de facto het gezag van de Republiek m Java en Sumatra erkende en dat beide partijen verder zouden werken aan de totstandkoming van een soevereine. aangevoerd door Tan Malaka. en Nederland ten slotte overeenstemming bereikt over de vrijlating en evacuatie van de geïnterneerden in de Republikeinse kampen. De zitting van het KNIP werd gehouden in het Gedoeng Rakjat ('Volksgebouw'). Nadere contacten tussen Van Mook en Sjahrir leidden vervolgens op I april tot de al genoemde evacuatie-overeenkomst. Onder de ca 1000 deelnemers en andere direct of indirect betrokkenen waren zeven Nederlanders. 'Instantie voor de Organisatie \an de Verwijdering van Japanners en Allied Prisoners of War and Internees') en de Britse en Nederlandse autoriteiten in fasen naar de 'key areas' onder AMACAB-bestuur overgebracht zouden worden. als deel van een Nederlands gemenebest in koninkrijksverband. pohtiek en financieel ook nog nauwelijks in staat was om zijn gezag over de westelijke Archipel te herstellen. zodat op 27 februari het KNIP m nieuwe samenstelling bijeen kon komen. toen in totaal 35 545 Japanners van Republikeins gebied waren afgevoerd In het kader van deze overeenkomst volgde in Malang gedurende de maanden mei-juli 1946 ook de groepsgewijze ontruiming van de Goentoen. troffen zij er nog een groep Indische Nederlanders en andere 'APwf aan Het KNii'-coii^res Zowel in Nederland als in de Republiek bestond grote weerstand tegen 'Linggadjati'. de politiepost. waarin hij zijn decreet van 29 december verdedigde en zoals steeds zijn betoog eindigde met een ferm 'Tetap Merdeka!' ('Voorgoed Vnj!' of'Standvastig voor de Vnjheid!'). kreeg bovendien nog steun van de Sajap Kin ('Linker Vleugel'). Vervolgens was het de beurt aan Sjahnr om de vergadering te overtuigen van de noodzaak tot aanvaarding van 'Linggadjati'. Dit laatste deel van de overeenkomst was op 11 juni 1946 al afgerond.xt werd het Malangse congres van het KNIP. van Mook een eerste voorstel tot opnchtmg van een federaal Indonesië. gekleed in een wit kostuum met gouden knopen. Geheel leeg raakte de Goentoerwijk echter met. een verbond van de socialistische partij Pesindo en de communistische PKI. Aan de muren hingen portretten van bekende nationalistische leiders uit heden en verleden. een aanvankelijk nog gestencilde krant uitgegeven m Batavia. Op 25 februari kwam het KNIP in zijn oude samenstelling bijeen om Soekarno's handelwijze te bespreken De leden van de kritische Masjoemi-partij ontbraken evenwel. waarna de e.vijk. het restaurant en de kabinetszaal te tonen. Imam Bondjol. HJ. Gedwongen door deze realiteit. 69) . nam vice-president Hatta het woord. onder wie Diponegoro. federale staat . om hun behalve de grote vergaderzaal ook de perskamer. Tekenend voor de centrale positie die Soekarno sinds eind 1945 had weten op te bouwen. noteerde hij dat daar nog i sSo personen m afwachting van hun evacuatie verbleven. van 25 februari tot 5 maart 1947. De gewoonlijk rationele en weinig emotionele Hatta verraste vnend en vijand door de felheid waarmee hij Soekarno steunde. voorheen bekend als de sociëteit Concordia. De betrokken Nederlandse en Indonesische instanties beschuldigden elkaar over en weer de afspraken omtrent de evacuatie niet volgens schema nagekomen te zijn Hoe het ook ZIJ toen bij de Eerste Politionele Actie de Nederlandse troepen emd juli 1947 Malang binnentrokken. Voorziende dat een meerderheid van het KNIP het akkoord zou gaan afwijzen. Wahidin en Thamrin Voorafgaand aan de eerste zitting leidden Soekarno en Hatta persoonlijk de 50 journalisten uit binnen. Tan Malaka en de Menadonese strijdgroep KRIS.Op I april 1946 werd tussen de Republiek. zag men aan Nederlandse zijde . Een onbekend aantal had zich toen inmiddels gedwongen gevoeld de Indonesische nationaliteit aan te nemen.en PNI-afgevaardigden verlieten de zaal voor de stemming Met dit congres haalde Malang de voorpagina's van niet alleen de Indonesische en de Nederlandse kranten. de 'Grote Oost' en westelijk Nieuw-Guinea. waar ook de kabinetsleden verbleven en in de nabijheid waarvan president Soekarno zijn intrek had genomen in de bungalow Bima Shakti. Sjahrir en Soekarno.die zou bestaan uit de Republiek Indonesië (Java en Sumatra). sloeg de stemming in de xergadering daarop terstond om ten gunste van het gewraakte decreet. Een van hen. van cruciaal belang voor de richting die de Indonesische revolutie nadien zou nemen. zij het onder uitdrukkelijke verwerping van de latere Nederlandse amendementen op de basisovereenkomst. aangezien het kamp steeds opnieuw werd gebruikt voor de tijdelijke opvang van evacués elders uit de Oosthoek Los van deze grote evacuatie-operatie was ovengens op 22 januari 1946 m Batavia per trein al een eerste groep van 156 vluchtelingen uit Malang gearriveerd De POI'DA verbood eind juli 1946 alle vluchten van en naar Solo zodat degenen die nadien nog uit Malang zijn geëvacueerd. besloot Soekarno een al eerder bestaand plan tot hervorming van het Nationaal Comité tot uitvoer te brengen Op 29 december 1946 verhoogde hij per decreet het aantal leden van 200 tot 514. Deze initiële concrete resultaten legden de basis voor verdere onderhandelingen in het nabij Chenbon gelegen bergoord Linggadjati. m totaal ca 37 000 personen. de Masjoemi. werkte vooi de Niciiwsgicr. Op 10 februari 1946 presenteerde luitenant-gouverneur-generaal dr. teneinde buiten het kamp de eerste levensbehoeften tegen lagere prijzen dan die van de woekerhandel binnen het kamp te kunnen kopen. de PNI. Tevens zou POPDA zorgdragen voor de afvoer van de nog op Republikeins gebied aanwezige Japanse militairen en dezen aan de geallieerde militaire instanties overdragen. maar kreeg de stad ook aandacht in de buitenlandse pers Voor de Republiek was de aanwezigheid van buitenlandse journalisten een mogelijkheid om te tonen dat zij meer was dan de ongeregelde groep extremisten waarvoor zij door sommige Nederlandse politici werd uitgemaakt en ook zonder inmenging van buiten heel wel in staat kon worden geacht tot adequate ordehandhaving en een goed functionerend civiel bestuur. democratische. die eerder ten overstaan van de radicalen in eigen gelederen steeds weer het doel van '100% onafliankelijkheid' hadden moeten belijden. de reis naar geallieerd gebied geheel per trein moesten maken Toen de Nederlandse journalist Jan Bouw ei eind februari 1947 het kamp bezocht. Bouwer berichtte in zijn BinncnLuidsc Impressies dat de ontvangst der buitenlandse gasten 'allervoorkomendst' \\\K en dat 'niets werd nagelaten om het hen 65 (\ ci^'olg pag. Borneo. het zogeheten 'aangeklede Linggadjati'. Tjokroaminoto. had ze het geluk dat Nederland in dezelfde penode militair. in verband met een gelijktijdig partijcongres in Kediri Soekarno.later in het najaar van 1945 de noodzaak 111 tot herroeping van het aanvankelijke embargo op rechtstreekse onderhandelingen met Soekarno's Republiek. ondervonden nu heftige oppositie van ondemieer de islamitische Masjoemi-partij.en buitenland rond door het gebouw. dat immers van beide partijen vergaande concessies vroeg.\-geïntcrneerden m een geblindeerde trein naar Solo reisden Van daar ging het per Dakota van de RAF naar Semarang of Batavia. De gasten van de regering werden met een speciale trein naar Malang vervoerd en ondergebracht in het luxueuze berghotel Selecta. BIJ alle problemen die de Republiek in het eerste jaar van haar bestaan ondervond bij haar streven naar daadwerkelijke onafliankelijkheid en de opbouw van een functioneel bestuursapparaat. waar Nederlandse instellingen zich verder om hen bekommerden.de Verenigde Staten van Indonesië . het Marinekamp en de beide gevangenissen Ten minste één dag voor het vertrek kwamen de mannen in het vrouwenkamp. de reeds genoemde journalist Jan Bouwer. en van de kleine christelijke en katholieke partijen. om samen met hun gezin te kunnen afreizen. felle kritiek te uiten op de eenhoofdige leiding die in de Republiek de facto dreigde te ontstaan Aan het einde van het daarop volgende debat over het inmiddels ingediende initiatiefvoorstel van het Werkcomité (dagelijks bestuur) van het KNIP tot intrekking van het decreet. Op het Merbabocpark werden ze verzameld en verdeeld in groepen van 40 personen per spoorwegwagon. Uiteindelijk werd de motie ter goedkeuring van het regenngsbeleid met 282 tegen 2 stemmen aangenomen. zodat de bestaande pohtieke partijen voortaan slechts een minderheid zouden vormen in de nieuwe volksvertegenwoordiging. Dit weerhield veel sprekers er de volgende dag echter niet van. het postkantoor. In deze politieke conte. 's middags werd in vrachtauto's de eerste etappe naar het station afgelegd. veelal onder hopeloze financiële omstandigheden. hij eindigde met het dreigement dat de president af zou treden indien het KNIP diens decreet met zou aanvaarden. waar de leiding de noodlottige uitwerking van het bersiapgeweld voor Indonesië's internationale prestige intussen terdege besefte.

terwijl ook een delegatie van pro-Republikeinse Chinezen acte de presence geeft. Douwes Dekker (dr. 67 bovenaan toont Soekarno's toespraak tijdens de eerste bijeenkomst op 25 februan. . links de Indo-Europese Republikein Eduard F. Daaronder enkele belangnjke deelnemers aan het congres.E. aangevoerd door Tan Malaka De aankomst van de leiders op het station bracht een uitzinnig enthousiaste menigte op de been. Belangrijkste thema's waren de goedkeuring van het verdrag van Linggadjati en. vooral president Soekarno's aansluitende rondrit door de stad werd een ware triomftocht (boven en nudden) Onder laten aanhangers van Tan Malaka weten dat er geen meningsverschillen tussen 'Boeng Karno' en hun voorman bestaan. de dreigende verdeeldheid in het Republikeinse kamp tussen de gematigde fracties onder leiding van Soekarno en Hatta en de radicalere 'Benteng Repoeblik'. rechtsonder de fanatieke peinoedaleider Soetomo.In tegenwoordigheid van alle kopstukken van de R e publiek vond van 25 februari tot 5 maart 1947 in het Concordia-gebouw te Malang het vijfde congres van de voorlopige volksvertegenwoordiging (KNIP) plaats. Setiabudi) 111 gesprek met Taman Siswa-initiator Ki Hadjar Dewantoro. daarmee verbonden. De foto op pag. om aan de buitenwereld te tonen dat de toestand 111 de Republiek geheel onder controle was Foto's: H Nasuka/Alibari. De foto in het midden laat een Australische filmploeg zien tijdens een excursie naar de Farokafabnek. de politieke leiding moedigde zulke bezoeken aan.

i .

f5iS' en 6t) enkck bcLld^n vin de massimanitLStatics diL tijdens de congresdagen in het Malangse stadion plaatsvonden.".P.it. met een mars van arbeidersorganisaties ter benadrukking van de eenheid onder de hidonesische revolutiomiren en parades van het TRIP (zwarte uniformen) en Republikeinse politietroepen (met KNIL-hoed) Foto's H Nasuka/Alibari .

op onbewaakte ogenblikken nep hij zijn ondergeschikten nog geregeld met 'Djongos'' Het verblijf 111 Republikeins Malang het met na.hun mogelijk te maken ' Het transport en de telegrafische verbindingen met Batavia.il te dikwijls op straat te begeven De sawa's in de omgeving werden intensief bebouwd en levensmiddelen waren dan ook m overvloed te koop. een paar jeeps en verder dokars en betjaks Op de buitenwegen waren tal van wegversperringen opgericht. althans m Nergelijkmg met het totaal van ca 8000 van zulke naturalisaties gedurende de jaren 194S-1948 in alle Republikeinse interneringskampen gezamenlijk Ze mochten zich net als de Chinezen en Arabieren vrij bewegen. zaken die drie maanden eerder m Liiiggadjati nog aanleiding waren geweest tot klachten van de journalisten. de fotograaf C Oorthuys en Reuter-correspondent W F Schimmel.n tipoe moeshhjt Belmdj ('Pas op voor de listen der Hollanders') De huizen maakten merendeels wel een uitgewoonde indruk en de in de Japanse tijd weggebroken ijzeren hekken waren nog vrijwel nergens vervangen. waren tandpasta.mgen. maar onder brede lagen van de bevolking leefde Verder werd gemeld dat het congres redelijk democratisch was verlopen en dat men onder de bevolking geen honger had geconstateerd De zeven journalisten. waar alle voertuigen werden gecontroleerd gen en waren de prijzen hoog Textiel was zeer schaars. cosmetica en nylonkammen Het aantal hido-Europeanen dat de Indonesische nationaliteit had aangenomen .ij) p. dat Gleichman op grond van deze stellmgname ontslag kreeg' Als gevolg van de Nederlandse blokkade van de Republikeinse gebieden. via Chenbon ingevoerde Austins. waann werd benadrukt dat naar hun waarneming de nationale revolutie niet uitsluitend de zaak van een dunne bovenlaag w as. was m de winkels am lu\c-aitikelcn weinig te krij69 . vanerend van propaganda voor 'Lmggadjati' tot Aw.(vervolg v. in Selecta was tot verbazing der verslaggevers zelfs een telexapparaat aanwezig en er werd geen censuur op de berichtgeving uitgeoefend In de Rexbioscoop aan de Aloon-Aloon werden m de pauzes tussen de vergadeiingen Indonesische joumaalfilms van de laatste anderhalfjaar getoond en de journalisten waren vrij met iedereen contact te zoeken en zich te begeven \\ aar ze %\ eiistcn met mbegnp van het Goentoerkamp Het was de eerste keer dat Nederlandse journalisten de Republiek bezochten Hun belangstelling gold behalve de politieke gebeurtenissen iii het geimprovisccide pailenientsgebouw vanzelfsprekend vooral wat men \an het leven iii stad en land kon waarnemen Bouwer wijdde er op <. maar in het algemeen gaven de leden van deze 'vreemde' bevolkingsgroepen er de voorkeur aan zich 'm. de sigarettenhandel was net als m Batavia grotendeels 'zwart' en de enige importgoederen die de blokkade hadden weten te omzeilen. naast Bouwer onder anderen H M van Randwijk van Vnj NedeiLuui j G Cileichman van de Grote Provinciale Dagbladpers.ig 6's) zo a. van honger was geen sprake De elektnciteitsvoorziemng en waterleiding functioneerden normaal De restaurants deden tijdens de congresperiode vanzelfsprekend goede zaken De Nederlandse journalisten dienden er wel op attent te zijn dat het aloude 'djongos' voor restaurant.of hcitelbediende met meer was toegestaan. die van bepaalde zijden m Nederland wotdt gege\en ' Als tekenend voor de felheid van de emoties in die dagen mag wel heten. op de aanw ezige Nederlanders de gewenste indruk te maken Na afloop gaven ze een communiqué uit over hun ervanngen. bleken nu goed geregeld De auto's van de Indonesische ministers stonden af en toe ter beschikking van de pers.Warga Negara was geworden . dat begon met de verzekering dat hij zich m zijn eentje zonder gevaar overal in Malang had kunnen bewegen en nergens negatieve reacties op het gebruik van de Nederlandse taal had ondervonden De stad zag er naar zijn zeggen schoon uit. de wegen verkeerden in behoorlijke staat van onderhoud en de verkeerslichten werkten Vanwege de nabijheid van het Soerabaja-front waren er veel militiiren m de stad en gold vanaf 22 00 uur een avondklok Malang hing vol met tientallen verschillende politieke affiches. voortaan gebruikte men 'boeng' Volgens Bouwer had de ober van Toko Oen enige moeite de oude gewoonte af te leren. maar overige oorlogsschade had de stad niet geleden Veel woningen waren gerequileerd door het leger en andere (para)militairc en politieke organisaties Het verkeer bestond uit enkele nieuwe.hir niec . besloten hun verklaring met de intentie de door hen geconstateerde feiten en ervaringen te willen stellen 'tegeno\ er de onjuiste voorstelling van zaken. maart een speciaal artikel aan.bleek in Malang gei mg. zo constateeide Bouwer \ooits.

waar ook de laatste . onder commando van de commandant van de Manniersbngade. werd ingezet op 17 maart en al daags nadien afgerond met de inname van het plaatselijke TRI-hoofdkwartier te Modjokerto. onder bevel van de KNlL-overste (later kolonel) GJ van der Meulen Zoals de meeste t)VW-bataljons. bleven er voortdurend conflicten tussen de Republiek en het Koninkrijk. maar zolang de sluizen van Mhnp bij Modjokerto. waar ze onderdeel werd van de A-Divisie. van welk schip op 10 maart 3000 man op de rede van Soerabaja aan land gingen. die door de Republiek op 8 juni met een even onbuigzame tegennota werd beantwoord Drie dagen later nep ZIJ ex-heiho's op om de onafliankelijkheid zonodig gewapenderhand te verdedigen.tegen het officiële regenngsstandpunt in . 2-5 Rl en 1-12 RI (het Groningse bataljon of de 'Partisanen'). In de navolgende weken nam de brigade. een eskadron vechtwagens en een afdeling veldartillerie De vorming van de Manniersbngade ging 111 aanleg tenig tot 17 mei 194?. terwijl intussen de kosten van de militaire inzet in Indië tot een nauwelijks meer te dragen last opliepen Op 27 mei zond Nederland een 'ultimatieve nota'. twee compagnieën gemotoriseerde cavalerie Huzaren van Boreel en de nieuwe batterij Veldartillerie II \an het KNIL 70 . Met de droge moesson en de ondertekening van 'Linggadjati' in het vooRiitzicht werd daarom in maart 1947 besloten. uiterst modern en volledig bewapend en anderszins uitgerust met Amerikaans materieel. Deze gezamenlijke actie van de manniers en delen van de X-Bngade van de landmacht. waar ze in een tentenkamp op een rubberplantage werden ondergebracht De tijd tot het uiteindelijke vertrek naar Java. al m de loop van januari 1947 volgden bovendien de eerste beschuldigingen over en weer van schendingen van het bestand. terwijl aan Nederlandse zijde de economische en politieke pressie tot militair ingrijpen snel groter werd. het 4de Eskadron Vechtwagens en de 2de Afdeling Veldartillerie KNIL. met eindbestemming Soerabaja Kort nadien volgde met MS Bloemfontein het andere deel van de brigade Bij aankomst in de Bataviase haven Tandjong Priok op 30 december kon van de Noordam echter slechts één bataljon daadwerkelijk debarkeren. deels in Engeland. De opvarenden van de Bloemfontein ondergingen dne weken later dezelfde ervanng. op 23 maart. de beoogde gemeenschappelijke gendarmerie kwam niet van de grond. werden zij echter na aankomst op 19 februari 111 Singapore gedwongen voorlopig m Malakka te blijven. Zoals reeds aangegeven. naar Bnts voorbeeld) in de loop van 1945 opgencht uit leden van de Binnenlandse Strijdkrachten en nieuwe vnjwilligers. vonden nadien tot eind maart 1947 in gezamenlijke acties met de X-Brigade verscheidene uitbreidingen van de sector plaats. en uit bezet Nederland ontsnapte vrijwilligers op moderne. ondermeer delen van 2-12 en 2-15 Rl (de 'Blijvertjes'). Van begin oktober 1945 tot eind januari 1946 volgde een basisopleiding. kwam het TRI in Oost-Java in een netelige positie. De hoofdmacht van de Vilde Divisie zag zich dan ook gedwongen. Den Haag verklaarde weliswaar de overeenkomst te aanvaarden. de opperbevelhebber van de Indonesische strijdkrachten. pleitte m een radiorede in december 1946 . waren deze LIB'S ('light infantry battalions' van maximaal 801 man.voor voortzetting van de strijd. kon later die maand dan ook geen overeenstemming meer bereikt worden over de praktische uitvoenng van het akkoord. North Carolina.nog vrij provisorische uitrusting en bewapening werd ontvangen Op 25 januari vertrokken de drie bataljons per Nieuw Amsterdam uit Southampton voor de oversteek naar de Oost. namelijk de weg tussen Modjokerto en Bangil. 111 Republikeinse handen bleven. bestemd om deel te nemen aan den stnjd tegen Japan'. personeel van Vloot en MLD. doordat de hoofdverbinding tussen de Vide Divisie 'Brawidjaja" (Brawijaya) ten westen van het Ardjoenogebergte en de Vilde Divisie 'Soeropati' m Malang. vanaf oktober 1943 een steeds groeiend aantal beroepsmariniers van diverse rangen. de FNI en de hnkervleugel van het Republikeinse parlement was Sjahrir daarbij definitief te ver gegaan.H e t Nederlandse naspel Zoals reeds aangeduid. i-i RI (het Drentse bataljon of de 'Witte Rammen'). cavalerie en artillerie en. Ook nadat op 25 maart 1947 het akkoord van Lmggadjati na alle onenigheid over de verschillende interpretaties en Nederlandse 'aankledingen' ten slotte toch nog officieel was ondertekend. en de 6de Genie Veldcompagnie Na de eerste actie werden de onderdelen van de X-Bngade vanzelfsprekend over het veroverde gebied in OostJava verspreid. en bij de suikerfabriek Kremboeng Door deze Porong-actie. getooid met de codenaam 'Ideaal'. De X-Bngade werd in februari 1946 111 Malakka gevormd uit vooreerst drie ovw-bataljons. voor Nederland was het instellen van een eigen buitenlandse vertegenwoordiging van de Republiek m Australië en andere landen onverteerbaar. In de ochtend van 21 juli 1947 staken Nederlandse troepen de demarcatielijn rond hun 'sectoren' over en was de Eerste Politionele Actie een feit. Net als de manniers en andere civw-ers voor hen. Operatie 'Product-Zuid' Deelnemers aan de actie in Oost-Java waren aan Nederlandse zijde de verschillende onderdelen van de te Soerabaja gelegerde A-Divisie. die inzag dat een gewapend conflict in het nadeel van de Republiek zou verlopen. werd doorgebracht met verdere training onder leiding van Britse en KNII -instructeurs. kolonel (later generaal-majoor) M R de Bruyne Het bataljon i-i RI vertrok nadien spoedig naar Medan en werd opgevolgd door 2-10 RI (de 'Lachende Tijgers' of'Tijgerkoppen') Nadien volgden als toevoeging aan de brigade tot de Eerste Politionele Actie nog 3-5 en 4-5 Rl (het 'Klaverbladbataljon'). bij Prambon. welke op dat tijdstip in hoofdzaak bestond uit de drie bataljons sterke Mariniersbrigade. ondanks enkele nieuwe concessies van Sjahrir. een week later kwam ook het 'Bataviase' bataljon aan. twee dienstplichtige zogenoemde bewakingsbataljons) met enige ondersteunende genie. geheel Amerikaanse wijze werden opgeleid en uitgerust In de tweede helft van november 1945 vertrok een eerste. Voor Den Haag bood deze situatie 'geen verdere mogelijkheden tot onderhandelen'. onder druk van deze parlementaire meerderheid bood hij op 27 juni zijn ontslag aan. Voor de Masjoemi. volgde ten slotte op 1 maart 1946 m Singapore alsnog de inscheping op de Nieuw Amsterdam. nu onder Nederlands bereik lag. toen door de Nederlandse regenng in Londen bij monde van minister van Marine J Th Furstner het besluit werd genomen tot oprichting van 'een Marine Regiment groot ongeveer 5000 man. op eerder initiatiefvoorstel van de kolonel der mariniers M R de Bruyne en de kapitein der manniers E J baron Lewe van Aduard De uitvoenng van dit voornemen vond plaats in de Verenigde Staten. ca 2000 man sterk echelon van de inmiddels tot Manniersbngade gedoopte eenheid aan boord van het MS Noorciim uit de Amenkaanse haven Norfolk naar Nederlands-Indië. van het KNIL. De onderhandelingen om tot economische samenwerking te komen mislukten. Op 28 januari werd deze actie voltooid met de bezetting van de bruggen te Porong. maar ook uit Nederlandse militaire kring werden zeer kntische en zelfs openlijk afwijzende geluiden gehoord Dergelijke uiriatmgen deden de verhoudingen geen goed. zich verder zuidwaarts terug te trekken op Malang. Modjosari en Sanggrahan Met de acties was wel het belangrijke rijstbouwgebied ten zuiden van Soerabaja toegevoegd aan de Nederlandse enclave. alsnog ook de sluizen te veroveren. was deze winst nog niet geconsohdeerd. en ook over de samenstelling van de interim-regermg kon men het niet eens worden Tegelijkertijd bleven voor Nederland de verhoopte economische voordelen van het akkoord uit. de Bnts-Indische divisie die m november 194s m de bloedige slag om Soerabaja de Indonesische strijdgroepen uit deze 'key area' had verdreven. die de Nederlandse 'Soerabaja-sector' in één keer meer dan verdubbelde in omvang. maar vanuit de laatste ankerplaats Tnncomalee op Ceylon door de Britten rechtstreeks naar Singapore werd gedirigeerd Na een gedwongen verblijf op de plantage van bijna twee maanden. ZIJ het dat dit schip met eens meer tot Batavia werd toegelaten. bestonden er zow el m Nederland als m de Republiek ernstige bedenkingen tegen de overeenkomst van Lmggadjati Generaal Soeclirinan bijvoorbeeld. Op 29 maart ging de X-Bngade aan wal in Soerabaja. Verder toegeven was van Indonesische kant nadien niet meer mogelijk. Lawang. Nederlandse mariniers onder generaal-majoor M R de Bruyne gingen bij Soerabaja tot actie over om een eind te maken aan de voortdurende beschietingen waaraan ze bloot stonden en namen op 24 januari Krian in. terwijl bij de in 1948 volgende gedeeltelijke repatriëring van de oudste OVW-bataljons ook nieuwe eenheden werden toegevoegd. waarmee de imgatie van de streek werd geregeld en desgewenst het Poronggebied of zelfs de gehele Brantasdelta geïnundeerd of uitgedroogd kon worden. samen met inmiddels eveneens gearriveerde onderdelen van de X-Bngade m fisen de 'sector Soerabaja' over van de 5th Indian Division. samengesteld uit een vijftal landmacht-infantenebataljons (drie OVW-. waar in het militaiie opleidingscentrum Camp Lejeune. eind april nog versterkt met 800 manniers uit Nederland. de overige mariniers werden door de Britse autoriteiten doorgezonden naar Singapore en van daar in het achterland van Malakka ondergebracht op een rubberplantage. en de X-Bngade.

Het was verdeeld 111 de sectoren Tretes-Trawas. Vanuit deze plaats loopt de hoofdhandvol krijgsgevangenen gemaakt. Nabij deze plaats vielen enkele doden en indeling bij de A-Divisie m Soerabaja kreeg 1-12 Rl de bewaking van het noordgewonden.00 uur m de ochtend van de 21ste juli 1947 trok het 3de Infantenebatalgeregelde TNI-onderdelen hadden een confrontatie vermeden of waren op de jon der Manniers (3 Inbat Marbng).vanuit het zuiden genaderd zou kunnen worden. toen gevluchte onderdelen her en der verspreid Vroeg 111 de ochtend \an 23 juli werd de commandopost van 3 Inbat Marbng laakten in de omgeving van Malang en Blitar van Pandakan overgebracht naar Poerwosan. waren orHeviger tegenstand ondervonden de mariniers van eenheden van het bataljon ganisatie en communicatie nog gebrekkig. zonder te weten dat een aantal manhaven Tandjoeng Perak. van de divisiecommandant toestemZoals vermeld was in Malang het hoofdkwartier van de Vll-de Divisie 'Soeroming om deze plaats te bezetten. nog met geheel geïnstalleerd waren en gere termijn kon op dat tijdstip echter wemig met zekerheid worden gezegd. zodat via Bangil en mariniersbataljon te Pandakan. waar alleen een compagnie van VII-38 RI lag. de laatste vaak voorzien van spnngladingen. die zijn commando. bepaalde gebieden dan de eigen legerleiding. overtuigd als ook zij waren van de nog geregelde troepen van de politie. met als gevolg dat op de 21ste de vervangende compagnie ALRI (Angkatan Laoet Repoebhk IndoIn militair opzicht waren deze eerste fasen m de operaties in Oost-Java onbenesia. TNI noodgedwongen onder moeilijke omstandigheden was opgebouwd. te voet over de demar. vil-39 RI. de Chinese kamp en het zakenccntrum. terwijl de I-compagme naar het zuiden in de richting Poerwosari inlichtingenorganisatie onder leiding van de assistent-wedono van Sidoardjo. Daamiee was dus reeds op 23 juli visie (vil-39 RI. 111 Eveneens m de loop van 21 juli trokken onderdelen van de OVW-bataljons plaats van met de zelfgekozen bijnaam 'Partisanen' Eind juli 1947.afgesneden te worden. m maart 1947 schappen van een andere compagnie zich in het schootsveld bevond. Beide reeds eind juni de eerste geruchten over de ophanden zijnde actie had kunnen marsdoelen werden nog dezelfde dag bereikt.vlucht gejaagd en deels gedesorganiseerd. die optrok. 28 'amphibian tractors' (zogenoemde amtracs) en een genie-detachement. Uiteindelijk werden zij verdreven onder mzet van tankgeschut en zware mitrailleurs. Repoeblik Indonesia) onder commando van majoor Soechifoedm het gehele Soerabaja-Zuid-front geliquideerd. verder naar van verdere inzet Malang. doordat een truck op een mijn hep. om het gebied van Banjoewangi. waar een bataljon van de Vilde Di. De TNI-troepen die door deze acties uit Pandakan en omgeving waren verdreHet TNI m het operatiegebied van 'Product-Zuid'was goed voorbereid op een ven.vormt Vanwege de zware Indonesische versterkingen langs de weg naar het oosVoor Malang werd tijdens de Eerste Pohtionele Actie en de maanden nadien ten trokken de mariniers vervolgens eerst door naar Pandakan. ondanks dat bij gelegenheid heftidoorgeven. Ten oosten daarvan lag de sector Ceram-B. Ten aanzien van de militaire en polineke resultaten op langetramde mobiele politie-gevechtsgroep. de goed bewapende en twist een groot succes. met ondermeer het vliegveld en de het vuur opende op een vijandelijk voertuig. teneinde de hier verwachte verdere opmars langs de weg stad van de Republiek en tevens de grootste garnizoensplaats van het TNI in naar Malang zoveel mogeli]k tegen te gaan. werden nabij Soekoredjo en Wonoredjo (Lawang) deels gehergroepeerd onNederlandse aanval Malang was immers na Djokjakarta op Java de belangrijkste der kapitein Singgih. waar het nadien tot januari 1948 een guerrillastrijd voerde. zoals elders. in afwachting Vervolgens wilde men doorstoten naar Lawang en. maar deze troepen vluchtten \nj snel uit hun stellingen langs de weg Poerwosan-Lawang. De daardoor minder weerstand konden bieden dan anders het geval was geweest. Daarop was overal rondom de Nederlandse enclave bij Soerabaja ge tegenstand werd ondervonden en bij Glatik een vernielde brug voor aanzienkoortsachtig begonnen met de aanleg van tankvallen en wegversperringen van lijke vertraging zorgde. Door de verspemngen en beschieüngen vorderde de colonne slechts langzaam. een opmars naar dit strategische doel lag geheel m de lijn der verjuli vertrok de K-compagirie van 3 Inbat Marbng uit Mlaten om via Glatik Bangil wachting. onder overhaaste en deels gedesorganiseeerde terugtocht in zuidelijke nchting van de betrokken TNI-eenheden. en daarna nog eens toen een amtrac westelijke deel van de stad opgedragen. veel wapens en ander mateneel waren er echter niet buitgemaakt Bovendien hadden de Nederlandse troepen slechts een catielijn bij Porong m de nchting van Mlaten. Bovendien bestond in de l-'orongdelta een effectieve Republikeinse te bezetten. terwijl naar verhouding ook met veel doden weg via Pandakan zuidwaarts naar Lawang en Malang. De route werd verdemet onder de vlag van het TNI. rails en bomen. vanuit hun uitgangsposities bij einde van de Eerste Politionele Actie. was het dit bataljon en een compagnie Modjosan naar het bergland van de Ardjoeno. In de vroege ochtend van de 22ste Oost-Java. bleek reeds daags tevoren naar het zuiden teruggenomen om met door de Nederlandse opmars Oosthoek. die formeel strategische ligging op de pas tussen de Ardjoeno en de Bromo. al dan rijke mijnen.zelfde dag werd ook Pasoeroean bezet door de I-compagnie.geplaatst en overal waren mijnen ingegraven. Na een verkenning van Lawang kreeg m de avond van 22 juli de commandant van 3 Inbat Marbng. die zich m bunkers aan de toegegeven. majoor H. de L-compagnie bleef voorlopig achter als bezetting m Pandakan. Gedurende nam het bataljon deel aan de grote gezamenlijke actie tegen Modjokerto. De situatie zou ten tijde van de politionele actie nog verwarder worden. maar het aantal vuurcontacten was beperkt gebleven en de Republikeinse troepen konden nergens worden ingesloten De Om 6. was de Nederlandse inlichtingendienst NEFIS in deze penode soms beter op de hoogte van sterkte. die pati' van het Indonesische leger gevestigd Daarnaast bevonden zich in het gebied deels nog door de Japanners waren aangelegd. kort voor het 1-12 en 2-s Rl en het dienstplichtige 3-5 Rl. de Indonesische bezetting van deze sector.P Arends. pas omstreeks 18 00 uur werd Pandaten en had als eerste legerplaats de Adolf van Nassaukazerne in Zuidlaren Na kan bezet en ter verdediging mgencht. zodat Bangil ook vooral het Groningse civw-bataljon 1-12 RI van belang Het was op 2 oktobei 1945 fonneel opgericht uit twee eerdere BS-eenheden uit Groningen en Winscho. De opmars van eveneens onder het gezag stonden van het kort tevoren gevomide TNI onder de daartoe aangewezen L-compagnie vorderde slechts langzaam vanwege de talbevel van generaal Soedirman In het gebied rond Malang waren verder. onder commando van kapitein Sjamsoel. en de ondermijning van bruggen en viaducten met behulp van Japanse vliegtuigbommen. om m het begin van de avond de mariniers aan wie de opdracht tot verovering van Malang ten deel viel. waar een aantal hotels bleek te zijn verwoest. Djember en Loemadjang 111 bezit te knjgen Deze actie kreeg de codenamen 'Pro. vrijwel geheel zelfstandig opereerden Doordat het digd door een compagnie van VII-38 Rl onder majoor Moechlas Rowi. Dewas gelegerd. indien mogelijk. tal van gevechtstroepen actiet onder leiding van lokale aanvoerders die. via welke plaats de compagnie van 1-12 RI rwee Pasoeroean een verbinding tot stand zou komen tussen Soerabaja en de Oosthoek dagen later terugkeerde naar de rest van het batalon in Sidoardjo. Slechts duct-Noord' en 'Product-Oost' Het tweede onderdeel van de operatieplannen enkele kleine afdelingen waren op de Ardjoeno achtergebleven om te pogen de werd aangeduid met 'Product-Zuid'. Prigen en Patjet te bezetten De volgende ochtend om 8.00 uur werd Tretes bereikt. Vilde Divisie net begonnen met het vertrek van twee compagnieën. opmars was weliswaar vlot verlopen. De verdreven Indonesische stnjdmachtonderdelen belangrijke kustweg naai Bangil en Pasoeroean de verbinding met de Oosthoek 71 . Het doel van deze actie was allereerst het Nederlandse opmars te vertragen Later die dag werd contact gemaakt met het bezetten van de driehoek Porong-Pasoeroean-Poerwosari. plaatsjes Trawas. terwijl de L-compagnie nu de feitelijke bezetting van Lawang overnam. versterkt met een tankpeleton. opstelling en bewapening van de Indonesische troepen m rand van het stadje hadden verschanst. Als die nacht stonden de manniers enkele malen bloot aan hcht vijandelijk vuur embleem voerden de Groningers het hoofd van het 'Peerd van Ome Loeks' en werden daarom wel eens minder eerbiedig als de 'Paardekoppen' aangeduid. de luchtmacht en de manne. In de stad bleken in veel huizen boobytraps Bij het TNI stond het Soerabaja-Zuid-front bekend onder de codenaam 'Ceram'. waannee de verbinding tussen Soerabaja en de Oosthoek tot stand was gebracht en de eerste fase van post te Pandakan had gevestigd In deze sector was op 20 juli de aflossing van de operatie 'Product-Zuid' m slechts dne dagen leek voltooid. de Indonesische Manne) en twee compagnieën P3. Via Malang week dit bataljon uit naar de omgeving van Loemadjang. versperringen en geboobvtrapte tankvallen. Zoals later van Indonesische zijde wel is pohtietroepen P3 van de Mobiele Brigade Oost-Java. In Lawang bevonden zich sterke stellingen. terwijl naar het oosten de bij de tegenstander waren geteld. de standplaats van de Vilde Divisie van het TNI. De tegenstand Het verloop van de Eerste Politionele Actie in Oost-Java kende twee fronten Ten eerste werden vanuit Soerabaja door de manniers landingen uitgevoerd in de was genng. bij Pasii Poctih en de Menengbaai.

De landmacht nam deel met het bataljon 1-12 RI onder overste B. Er moest m die korte periode een gecombineerde stnjdmacht gevormd worden van landmacht en mariniers. samen met een compagnie mobiele pohtietroepen en een compagnie ALRI. Uiteindelijk bleken daarvoor evenwel in kort tijdsbestek met voldoende troepen vnjgemaakt te kunnen worden. Eenmaal ter plaatse moest van dit laatste echter worden algezien. waarvan die van de Mobiele Brigade l-'3 als best bewapend en getramd gold. al op 24 juli. werd Bhmbing hevig beschoten door moitieien en 72 . maar verder dan Bhmbing zou de aanvalsgroep van de x-Brigade die eerste marsdag met komen. zijn operatiegebied werd nu uitgebreid met de weg Lawang-Malang.00 uur trokken ook de manniers binnen. maar deze trok zich op 28 of 29 juli eveneens terug. Vanuit Singosari had men nog maar 12 km naar Malang. waarbij vijf gewonden vielen Vanuit zijn geïmproviseerde hoofdkwartier m Dampit trachtte intussen de commandant van de Indonesische vilde Divisie. De bedoehng was dat de mariniers over de hoofdweg zouden voortgaan. Uiteindelijk troffen de mariniers 514 door de bevolking in hun huizen opgesloten Chinezen aan. woningen en andere gebouwen slechts ruïnes. waar volgens berichten 2000 Chinezen opgesloten zouden zijn. generaal-majoor Imam Soedjadi. onder majoor H. Actieve weerstand werd aanvankelijk weinig ondervonden. Malang was na veel discussie tot open stad verklaard en er zou dus binnen de stad met op grote schaal tegenstand worden geboden Wel zouden alle grote gebouwen die voor de Nederlanders van belang konden zijn.H. drie man van het piomerspcloton van i12 RI en een genist. Omstreeks 10. een uur later langs de hoofdweg gevolgd door de mariniers. versterkt met ondermeer een tanksectie. Op wat eens de mooiste vliegbasis van Java heette. Emé. 18.30 uur ondei he\ig mitrailleurvuur te liggen. zoals m de volgende dagen zou blijken. guernllastnjd en toepassing van de 'tactiek der verschroeide aarde'. genie en artillerie. terwijl tevens een Nederlandse opmars vanuit het noorden door de pas van Soember Brantas naar Batoe moest worden voorkomen Verder lag ten zuidwesten van Singosari de uit Lawang afkomstige compagnie van vii-38 RI. omdat een opgeblazen brug voor Mendoroko al direct voor meer vertraging zorgde Omstreeks 14. de Luchtmacht van de Republiek Indonesië) en een der grote hangars in brand werden geschoten Het gemotoriseerde verkeer op de wegen in de Republiek werd eveneens voortdurend vanuit de lucht beschoten Te zelfder tijd voerden mariniers vanuit Lawang zuidwaarts al verkenningen uit langs de hoofdweg in de richting Malang. onder de codenaam 'Geurt-Jan' de definitieve opmars naar Malang.00 uur vertrok 1-12 RI verder naar het zuiden. van een adequate bestuurlijke en economische opbouw zou onder die omstandigheden niet veel kunnen komen. zelfs de watertoren was vernield. het TRIP (Tentara Repoeblik Indonesia Peladjar.R F. Het vhegveld Singosan was al in een eerder stadium bezocht door Fairey Firefly Mk-I-jagers van het 860 Squadron MLD. waar enkele korte schermutselingen volgden Veel gebouwen in Singosari bleken te zijn verwoest.30 uur bereikte de voorhoede van de colonne Singosari. toen duidelijk werd dat het opruimen van verzetskernen in de Oosthoek veel mankracht zou vergen en de bezetting van Malang en ommelanden 'spoedig een bodemloos vat (zal) blijken te zijn In Batavia waren legercommandant Spoor en luitenant-gouverneur-generaal Van Mook intussen echter van mening dat de bezetting prioriteit diende te hebben boven een zuivering van overig Oost-Java. terwijl de colonne van 1-12 Rl via een oostelijke omweg Malang vanuit het zuidoosten zouden naderen. Een dag later reed een andere patrouille te ver door op de weg naar Singosari en belandde m een hinderlaag. Rijstboeren uit de omtrek hadden op een deel van het terrein al sawa's aangelegd. in eerste instantie als reserve in Lawang zou achterblijven Op 28 juh voerde de MLD een voorbereidende luchtverkennmg boven Malang uit. die in de droge moesson weinig water bevatte. en een compagnie AORl (luchtinachttrocpen). de totale sterkte aan Indonesische kant bedroeg hier ca ioo man. worden vernield Een halfjaar eerder al was de door de Japanners gebruikte landmgsstnp ten oosten van Rampal onbruikbaar gemaakt voor vijandelijke \liegtuigen. Daarnaast constateerde de legercommandant. waardoor het plaatsje een desolate indruk maakte. zodat de Indonesiërs de weg nog niet hadden kunnen versperren Later kwam hij tot op zekere hoogte van deze suggestie terug. zodat de kak.E Greutink. met speciale aandacht voor de strategische punten m de wegverbindingen als de driesprong van Kajoetangan. de andere. m Blimbmg. waarvan die onder majoor J. Deze bestond aan mannierskant weer uit de L-compagnie 3 Inbat Marbng onder de iste luitenant H. dat na vrij hevige gevechten werd ingenomen Om ca. Bij Ardimoeljo was een brug opgeblazen. twee secties amtracs en een batterij artillene. Grijzen. kolonel G. Uiteindelijk werd besloten dat twee compagnieën onder bevel van majoor Ebben ter weerszijden van de hoofdweg over sawadijkjes te voet naar Bhmbing zouden gaan.W. het plan 'Rotterdam'. Spoor zag m dat hierdoor de 'pacificatie' van het gewonnen temtonum zeer moeilijk kon worden en in elk geval veel troepen zou binden. BIJ Ardjosari kwamen de landmachttroepen rond 15. Ebben direct aan de opmars zou deelnemen. waarna op de pasar een gezamenlijk bivak werd opgeslagen Chinese vluchtelingen zochten onderdak in enkele gebouwen in de nabijheid. maar de talloze versperringen veroorzaakten veel vertraging. Pesmdo. een directe vervolgactie in die richting voor te stellen. De snelle opmars naar Lawang bracht De Bruyne er al op 23 juli toe aan de chef Generale Staf generaal-majoor D C. van het KNIL. waar overigens m de nacht nog een aanval door een ca 150 man sterke Indonesische strijdgroep had plaatsgevonden. Buurman van Vreeden. die naar Lawang werden geëvacueerd. voertuigen en. dat operatie 'Product' de politieke en militaire leiders van de Repubhek allerminst had doen inbinden Van die zijde volgden juist oproepen aan de bevolking m de door de Nederlanders bezette gebieden tot voortgezette non-coöperatie. Het TNI was hier immers geheel in beslag genomen door de terugtocht. zoals de Hizboellah.zouden zich derhalve mogelijk kunnen hergroeperen en met ten minste een aanzienlijk deel van de vroegere sterkte aan het Malang-front worden ingezet. terwijl in het zuidelijke deel van de stad ondermeer de Faroka-fabnek al in vlammen was opgegaan. Het Groningse bataljon werd in twee colonnes verdeeld. 'Scholierenstrijdkorps van de Republiek Indonesië') echter als het meest fanatiek. Op 26 juk kreeg De Bruyne daarom alsnog opdracht Malang zo snel mogelijk in handen te krijgen. ten noorden \an Malang een samenhangende verdediging te organiseren Een der problemen daarbij was. die m de gezamenlijke spits van landmacht en mariniers vier doden kostte. onder algemeen operationeel bevel van de commandant X-Brigade. m de nacht. Hij was van mening dat het snelle aanvangssucces zo goed mogelijk moest worden uitgebuit door terstond door de stoten naar de Republikeinse hoofdstad Djokja om daar de politieke leiding in een keer uit te schakelen. tezamen ongeveer 600 man sterk.J van der Meulen. omdat de bruggen te smal bleken voor de voertuigen. werd noodgedwongen voor onbepaalde tijd uitgesteld De doorstoot naar Malang Over de vraag of het verstandig was om Malang te bezetten. mede doordat inmiddels ook besloten was tot een doorbraak naar Malang De tocht naar Djokja en Solo. waarbij negen vliegtuigen van de AORI (Angkatan Oedara Repoeblik Indonesia. dat de bezetting van Lawang bij de inname van deze stad op 22 juli deels gedesorganiseerd op de vlucht was geslagen naar het gebied ten zuiden van Malang. restten van hangars. luitenant-generaal S. omdat was geconstateerd dat m de stad en het omnngende ondernemingsgebied ernstige verwoestingen plaatsvonden Een luchtverkennmg door de MLD op 34 juli wees omvangnjke branden uit op Rampal en m de Oranjebuurt. De staf van de Vilde Divisie was tussen 22 en 28 juli uit Malang verplaatst naar Kepandjen en later naar Dampit Te Malang bleef alleen de gevechtsstaf onder luitenant-kolonel Bambang Soepeno achter. door een bulldozer moest worden dichtgeschoven. Een tweetal kilometers voor Singosari ontplofte een trekmijn. Op 26 juli werd een patrouille naar Singosari gestuurd. De noordoostflank van de verdediging werd gevormd door samengevoegde onderdelen van verschillende hulpstnjdcorpsen. waardoor een dode en drie gewonden \ielen Door deze tegenstand en het moeilijke sawaterrein bereikte de voorhoede pas laat in de middag Bhmbing. De verdediging van de noordwestelijke Batoe-sector was toegewezen aan twee compagnieën VII-31S RI onder majoor Abdoel Manan. bmnen de ring van mitrailleurposten die op strategische plaatsen waien uitgezet Later. door dwars over de baan greppels te graven Kort na zonsopgang begon ten slotte op woensdag 30juli \anuit Lawang. eerst naar Wagir en in een later stadium verder naar het zuidwesten Op dat tijdstip resteerden in de stad naast een genie-detachement nog slechts enkele kleinere gevechtseenheden. Door de noodzakelijke voorbereidingen kon deze actie evenwel pas enkele dagen later daadwerkelijk van start gaan. eveneens versterkt met tanks. waren de meningen bij de legerleiding aanvankelijk verdeeld.H Spoor. Tjelaket en Oro-Oro Dowo en. de kruising van de hoofdweg met de afslag naar Toempang.

trokken de intanteristen van 1-12 Rl verder de stad m O m 9 ss uur bezette de colonne van n n j o o r Ebben de Brantasbrug bij Tjelaket. begon de L-compagme van de mariniers omstreeks 14 00 uur reeds aan de opmars naar Batoe Vanwege de vele versperringen kon het bergplaatsje pas tegen 22 00 uur bezet worden. werd deze aftaire door dominee J J Buskes ]r m het weekblad Tijd en TJAL m het openbaar aan de orde gesteld Na vragen 111 de Tweede Kamer volgde uiteindelijk emd april 1949 gratie voor de drie Er werd echter veel hinder ondervonden van sluipschutters en bij het kampement op Rampal en in de omgeving van de renbaan bij de Idjenboulevaid moesten aansluitend nog langdurig straatgevechten geleverd worden met groepen van het TRIP en de Mobiele Biigade. ondanks de militaire bezwaren. waarop compagniescommandant Grijzen besloot de volgende dag de kampong te omsingelen en het dichtst bij de weg gelegen deel plat te branden Drie mariniers weigerden echtei aan deze represaiUe-actie mee te doen omdat het niet bewezen was dat de kampongbewoners zelt de mijnen hadden gelegd De drie mannen werden gearresteerd en door de krijgsraad veroordeeld tot straften vanerend van anderhalf tot driejaar Pas eenjaar later. de laatste dag van de Eerste Politionele Actie. waaruit deze pas op 3 augustus geheel verdreven waren Bij de uiteindelijke bezetting van Kotalama op dic dag werd een twintigtal vermoorde Chinese burgers gevonden. maai door de Indonesiërs met goed kon worden opgeblazen en derhalve slechts enkele gaten vertoonde Een kwartier later had de L-compagnie van de manniers reeds het station in handen en om 10 5 s uur voltooide de nagekomen colonne van majoor Greutmk de bezetting van het centrum van Malang bij de Heilig Haitkerk op Kajoetangan. waaruit duidelijk werd dat buiten het stadje eveneens nogal wat schade was aangencht. en werd een commandopost van 1-12 Rl ingericht m de gespaard gebleven 'kolonelswoning' aan het Coenplem Imgen aangencht De volgende dag rukte de compagnie \ia Soembei Brantas verder op naar het noordwesten. was het overigens aanvankelijk nog niet overal veilig voor de Nederlandse troepen Z o werd de a invoer naar Pakisadji ernstig bemoeilijkt door geregelde beschietingen en mijnen. C5p weg naar Malang Veel huizen van Chinese bewoners waren verwoest Vier dagen eerder waren hier tijdens een bliksemactie door een niarinierscenheid meer dan SOO Chinezen ontzet uit hun benarde situatie en via Lawang naar Soerabaja in veiligheid gebracht Foto SMG mitraillcuis maar er vielen geen slachtotters De hemel boven Malang was roodgekleurd door grote branden O m 18 25 uur ving de inlichtingendienst ccn tclctoongesprek op. ondermeer aan het hotel en het zwembad van Selecta O p 4 augustus.Tijdens de Eerste Politionele Actie trekken op so juli 1947 Nederlandse militairen van de x-Brigade te voet door Singosan. voor de Nederlandse troepen ook daar de toestand geheel meester waren De verdere zuivenng van de centrale stadsdelen rond de Aloon-Aloon en o m g e \ i n g kostte 1-12 Rl de gehele volgende dag Verdei zuidelijk bleek langs de noordgrens van Kotalama door de terugtrekkende Indonesische strijdgroepen een nieuwe weerstandshjn gevormd te zijn. waarbij een mannier zwaar gewond werd Het vermoeden bestond dat de mijnen aangevoerd werden via de kampong Soetodjajan. m een aantal gevallen nadien haastig begraven in de nabijheid van hun gerampokte huizen De ueiicliiocidc aaide fan Malaiig Terwijl op 31 juli de bezetting van Malang nog in volle gang was. zodat intussen ook de tanksecties van de mariniers en de rest van 1-12 Rl zich bij de troepen hadden kunnen voegen O m (S 00 uur m de ochtend van ^ i juli zette de X-Brigade zich m beweging voor de laatste etappe in de opmars R u i m voor 10 00 uur was de noordrand van Malang al bereikt. waar de manniers vanuit de gevangenis te Lowokwaroe hevig werden beschoten Terwijl de Sherman-tanks deze tegenstand braken. op grond waarvan al op 24 juli begonnen was met vernielingen aan strategische gebouwen en installaties In de loop van cIc volgende digen toen de Indonesische burgerlijke en militaiie m s t m - . terwijl ze na zonsopgang vanuit de lucht permanent bewaakt werden Dezelfde nacht had de genie op de weg van Lawang naar Blimbing een aantal bruggen geslagen. nam de landmacht Batoe over en werd de manmerscompagnie overgebracht naar het gebied ten zuiden van Malang Daar werd na een kort gevecht bij Kebonagoeng kort voor het middaguur Pakisadji bereikt Het bestand dat onder druk van de Veiligheidsraad in de nacht van 4 op 5 augustus van kracht werd. in september 1948. die inderdaad ondermijnd bleek. waarbij onderweg wel alle Europese huizen verbrand werden aangetroffen Omstreeks het middaguur werd te Djoenggoe contact gemaakt met een patrouille van v ^ Ri die \anuit Pitjct iichtmg Batoe was getrokken Daarna volgden voor de mariniers twee dagen van patrouilles in de o m g e ving van Batoe. en aan de zuid. waren ingegeven door de berichten over vernielingen m de stad na de inname van Lawang Van TNl-zijde was verwacht dat de Nederlandse troepen diiect verder zouden oprukken naar het zuiden. waarin de te Malang achtergebleven genie van de Vilde Divisie de opdracht kreeg de stadsbruggen over de Kali Brantas op te blazen Teneinde dit te verhinderen.en oostzijde via een punt juist boven Boeloelawang over de voethellmgen van de Smeroe naar Toempang Binnen deze bestandslijn. resulteerde in de westelijke sector van de regio derhalve in een demarcatiehjn van deze plaats in noordwestelijke richting naar Batoe. werd de omgeving van deze bruggen door de artillerie vanuit Singosan de hele nacht door onder vuur genomen. maar 111 tegenstelling tot M il ing bleken hiei slechts weinig \ c n i i c - 73 De voornaamste redenen voor de doorstoot naar Malang. op I o uigustus reed hier een jeep op een mijn. later bekend als de Van Mooklijn. van wie de lijken deels waren verbrand en.

met name de Hizboellah en de Kl!. wonmgen en kazernes op Rampal. deels door brandstichting. verschillende gebouwen op het stationscmplacement.}! meldde op 3 i juli. hier en daar nog opgesierd met tekeningen van vrijheidsstrijders en revolutionaire slogans. de eerste dag van de opmars. winkels en andere bezittingen van Chinezen en Europeanen het moesten ontgelden. Toen de MLD op de 30 juli. Tegen de middag verzamelden zich echter al de eerste nieuwsgierigen langs de straten om de binnentrekkende eenheden gade te slaan.is. generaal Soedirman. vanaf het telefoonkantoor . maar had men uiteindelijk weinig kunnen uitrichten toen het leger en leden van diverse strijdgroepen. De correspondent van het Djokjase ochtendblad Niision. Dit optreden was mede aangemoedigd door de opperbevelhebber van het Republikeinse leger. werd snel duidelijk dat de vernielingen nog veel omvangrijker waren dan uit de luchtverkenning was vermoed.ties zich uit de stad begonnen terug te trekken. Bij de aankomst van de Nederlandse troepen daags nadien bood Malang alom een troosteloze aanblik van geblakerde ruïnes. die tijdens een persconferentie in Djokja aankondigde dat allen die naUeten de tactiek der verschroeide aarde (taktik boemi hangoes) naar vermogen toe te passen. dat in Malang de boemi hangoes-tactiek op grote schaal werd toegepast. waarbij voornamelijk huizen. Malang vanuit de lucht verkende. die ook fel gekant was geweest tegen de overeenkomst van Linggadjati. een deel van de bevolking was niet het leger en de strijdgroepen weggetrokken. De stad leek aanvankelijk geheel uitgestorven. kwam het onder de gegeven omstandigheden spoedig tot een ongeregelde rampokpartij. Soedirman was een 'hardliner' bij uitstek. ten dele ook door ze op te blazen met behulp van Japanse vliegtuigbommen. ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de gemeente Malang en het eerste dat onder hidonesisch bestuur werd uitgegeven. als verraders voor de krijgsraad zouden worden gedaagd.wellicht met enige overdrijving . sinds de Nederlandse troepen daags tevoren Singosari gepasseerd waren. de Farokafabriek en tal van woonhuizen en winkels. Op Tjelaket stond de school der Zusters Ursulinen in lichterlaaie. Eenmaal ter plaatse. Het gedenkboek van 1954.dat in die dagen ca. hun acties mzetten. bestuur en politie van Malang zich bepaald niet zonder verzet neergelegd bij de beoogde vernieling van hun stad. Geheel of gedeeltelijk vernield leken bij deze eerste indruk ondermeer het gemeentehuis en de Hüs aan het Coenplem. Volgens een medewerker van het Bataviasche dagblad De Nieuwsgier hadden bevolking. de anderen hielden zich tijdens de vuurgevechten angstvallig schuil. vermeldt . Kajoetangan bleek aan de westzijde. 1000 gebouwen werden vernield. terwijl m het onbeschadigde klooster onder de hoede van de zusters en de Malangse pastoors een groot aantal kinderen werd aangetroffen. de Christelijke Muloschool aan de Smeroestraat. bleek de stad op tal van plaatsen in brand te staan. de gebouwen van de landraad in de Wilhelminastraat.

. door het ogenschijnlijk totaal verlaten centrum van Malang richting AloonAloon rijden Daaronder twee beelden van de gruwelijke moordpartij. SMC. terwijl door de hele stad particuhere woonhuizen waren vermeld. boven de ingang prijkte de leuze ü i i r liberty is [IK LC\ to peace . die vanwege zijn gematigde prijzen . vrijwel geheel uitgebrand of ernstig beschadigd door plundering Aan de noordkant van de Aloon-Aloon hadden de gebouwen van de Nederlandsch-lndische Escompto Maatschappij en D e Javasche Bank. anderzijds bestond echter ook geen algemene bereidheid tot samenwerking de harde Nederlandse nota van 27 mei 1947 had de Indonesische politieke partijen dichter tot elkaar gebracht Als uitdrukking daarvan had nog op zondag <Sjuni enkele weken voor de Eerste Politionele Actie (vci \ olij. nutsbedrijven en welzijnsinstellingen als vanouds functioneerden. de Gemeentelijke Ambachtsschool en de 'Demposchool'. de R e \ . op een twintigtal Chinese Malingers. evenals de markante sociëteit Concordia.spoedig zeer populair was Het zendmgsziekenhuis op Soekoen werd ingericht tot militair hospitaal.) Indonesia De foto bovenaan pag 75 laat zien hoc mariniers 111 jeeps.hitocht in Malaiig Linksboven en -midd m op pag 74 trekken inanniers en KLLrs in de ochtend van 31 juli 1947 via Kajoctangan op naar het centrum van Malang Daaronder het gemeentehuis aan het Coenpleiii. van wie de deels verbrande lichamen werden ontdekt tijdens de aansluitende zuivering van het zuidelijke stadsdeel Foto's IMH 4 \ . terwijl ook het bedrijfsleven zich begon te herstellen Voor de troepen werd een voetbalcompetitie ingesteld en de dienst welzijnszorg opende m het niet verwoeste deel van Hotel Splendid en later m Hotel Mabes een cantine. kort voor de intocht van de Nederlandse troepen. geleid door de resident A J van Wilgenburg en enkele andere meegekomen B B -ambtenaien. toenemend te kampen gehad met tekorten aan medicijnen en instrumenten Van breed georganiseerd \eizet onder de Malangse bc\olking tegen het Ncdcilandse be\Mnd was geen sprake. de tune niet doorstaan. waarin onder het nieuwe bestuur. de residentswoning en het bestuurskantoor m ruines veranderd Elders gold hetzelfde voor ondermeer een deel van Hotel Splendid. voorafgegaan door een amtrac. in het bijzonder echter m de Bergen. 2 \ III iiiiii "ir •J via het grote gebouw van Onderling Belang tot aan de bioscoop R o x y . aan de zuidelijke zijde van het stadsplein waren het Palace Hotel. dat binnen enkele maanden de verwoeste en beschadigde gebouwen merendeels vervangen of hersteld waren en de overheidsinstellingen. de Wilhelmina Club.en G G -buurten Ver in het westen wezen zware rookwolken op branden m Selecta en andere bergoorden. de zuidelijke hemel werd verduisterd door de rookkolom boven het BI'M-terrein Pciaficattc en verzet Het eerste halfjaar na de politionele actie betekende voor de stad Malang in het algemeen een relatief rustige periode. mede als gevolg van de Nederlandse blokkade. waarmee Malang voor het eerst sinds jaren weer de beschikking kreeg over volwaardige voorzieningen op medisch gebied O n d e r Republikeins bestuur hadden het Algemeen Ziekenhuis op Tjelaket en de ovenge klinieken. op tal \an terreinen een begin werd gemaakt met de noodzakelijke wederopbouw In letterlijke zin had een en ander tot resultaat. pj!X 79) I WÊ^^^ . zoals het bij binnenkomst van de Nederlandse troepen op dic dag werd aangetrciftcn.elders in de stad bleef het leven in de eerste tijd opmerkelijk duur .b i o s c o o p .

.

zoals verkenningen door de MLD op 24 juli uitwezen De hier gereproduceerde luchtfoto's van die datum tonen respectievelijk beginnende branden op Ranipal de brindcndc Faroka-fabriek en een grote brand in de Oranjcbuurt. clc Nederlancisch-Indisclie Esconipto Maatschappij en Dejavasche Bank Foto's H Nasuka/Alibari Museum Bronbeek ^\ Studio Maling 4 \ . oostelijk van het toen nog onbeschadigde Ursuhncnklooster op Tjelaket (vooraan) Bovenaan pag 76 wordt de residentswoning lan de AloonAloon door een vuurzee verwoest Linksboven op pag 77 het zwaar beschadigde tcletoonkantoor aan Kijoctangm rechts van bo\en naar beneden de vernielde gebouwen van de sociëteit Concordia.Bocini Hmgocs in Mil mg De verwoestingen in het kader \an de taktick clcr vcischroeide aarde' waren al een week voor de Ncdcilancise opmars naar de stad begon nen. waarschijnlijk het Landraacigcbouw.

Rechcsonder. een indruk van de ravage op het vliegveld Singosari. A. respectievelijk de 'Demposchool' en het complex van de gouvcrnenientsscholen aan het Coenplein. Twee van de verwoeste scholen in Malang. van Veen.J. Linksmidden en -onder. . Foto's: Studio Malang jx. met vooraan wrakken van Japanse vliegtuigen.Boven: een rij totaal verwoeste huizen aan (vermoedelijk) de Bromostraat of de Badhuisweg.

waarbij de commandant van de Vilde Duisie. 111 het ge- 79 .Bovtu en midden de verwoestingen aan het klooster en internaat van de Zusters Ursuhncn.imbccnaren voornamelijk om de presenoc/ysr re tekenen met het oog op het salans ' O p den duur zag het Nederlandse bestuur zich gedwongen een deel van het ambtelijke personeel te vervangen en de fanatiekste Republikeinen onder hen 'over de lijn' te zetten O m de tekorten aan personeel op te vangen. volgens een voortgangsrapport van de leiding van 1-12 RI over de situatie m Malang kwamen op andeie bureaus 'de . en werd ook een gemeenteraad geïnstalleerd Andere haarden van weerstand bestonden aanvankelijk bij het personeel van het Algemeen Ziekenhuis op Tjelaket (het vroegere Militair Hospitaal) en het ziekenhuis op Soekoeii en ondei studenten en scholieren De laatsten. M Soehari Hadinoto. Imam Socdjadi. politie. maar uiteindelijk kwam het op dit punt niet tot consistente ictie Tijdens de gevechten trokken inderdaad velen naar de kampongs en desa's m de onmiddellijke omgeving om evenwel na enkele dagen weer naar de stad terug te keren en te pogen het normale le\cii op te vatten Voorafgaand aan de Nederlandse intocht vvaien de hogere ambtenaren van de div erse Republikeinse bestuursinstellingen vanzelfsprekend naar elders uitgeweken Het provinciebestuur van Oost-Java. moesten herhaaldelijk militairen bijspnngen bij de uitvoenng van het bestuurswerk In oktober 1948 kieeg Malang weer een burgemeester. de Indonesische bevolking van Malang massaal te e\ acueren. naar het voorbeeld van Bandoeng in maart 1946. had opgeroepen tot massaal verzet van leger. beambten en b o e ren in geval van een Nederlandse invasie Zelfs was nadien overwogen om. met alle los aliteitsproblemen vandien De nieuw aangestelde regent (en waarnemend resident) Soejadi bleek daarbij al snel niet berekend voor zijn taak hi] werd beoordeeld als goedwillend maar zwak. bij de latere herbouw is de verdieping op de zijvleugels weggelaten Onder Het verbrande bcstuurskantoor op de hoek van de Aloon-Aloon en de Pandhuisstraat Foto's J H vin Lint-de Weerd 2 \ . hetgeen waarschijnlijk betekende dat hij weinig gezag genoot onder de bevolking Emd september 1947 werd hij 'wegens ziekte' vervangen door 'de veel flinkere' Moestedjo Verder wees de ambtenarij van het regentschapskantoor zich door consistent li]dcli]k verzet uit als een broeinest van Repubhkeins activisme. dat ten tijde van de slag om Soeiabaja m het najaar van 1945 was verplaatst naar Malang.tg 7 •) J op de Aloon-Aloon onder leiding \ a n luitenant-kolonel Soedarsono een massademonstratie plaatsgevonden. had zich nu m Blitar gevestigd terwijl burgemeester M Sardjono met zijn college aanvankelijk naar het zuidelijker gelegen Bantoer verhuisde en later naar Wonokerto om ten slotte het eind van het koloniale bewind af te wachten 111 Gondanglegi De lagere ambtenaren waren echtci 111 meerderheid achtergebleven ot naderhand teniggckeerd en kwamen nu veelal m Nederl mdse dienst. Studio Malanir (\ Cl \ olg \ <»! p.

zowel door Toch was ook de verhouding tot het nieuwe bewind met zonder moeilijkheden.b i o s c o o p aan de Aloon-aloon. maar het beiggebied daaiachtei bleet 111 i n d o n e - 80 . twee jaar na de oprichting van het bataljon 1-12 Rl te Zuidlaren. 3-5 Rl kreeg Batoe voorlopig als standplaats. 4-5 Rl werd in Lawang geplaatst en de L-compagnie van 3 Inbat Marbng op de zuidelijke posten Kebonagoeng. toen ex-KNIL-mihtairen de brandstichtingen 111 de Rampal-wijk op veel plaatsen wisten te verhinderen O o k bij de Chinese b e volkingsgroep. zelfs al tijdens de dagen voorafgaand aan de herovering van Malang. dat door de binnentrekkende Nederlandse troepen werd aangetroffen in het plantsoen voor de 'Dcmposchool' (nog net zichtbaar op de achtergrond) De rechter foto toont de afmars van ca 8>o TNi-nulitairen uit Nederlands gebied over de Status Quo-lijn (aangegeven door het bordje links).-II. van waaruit de meeste hinder werd ondervonden. met een aantal van de los opererende strijdgroepen. maar erg hartelijk was de verhouding met de andere nationalisten in het algemeen met Velen toonden zich snel weer loyaal aan het Nederlandse bestuur. VSRl. waar de dichtstbijzijnde strijdgroepen opereerden bij Wagir en Dinojo O p 31 augustus volgde een grote actie naar het oosten. Ten westen van Malang werd COG-i bezet door eenheden van vil-38 R l . overigens al in de vooroorlogse decennia overwegend Europees georiënteerd. onder toezicht van leden van de Commissie van Goede Diensten Foto's AJ van Veen rnkJ^L wÊÉ^y^^^ÉMr* S^^^^^^^^^H T-:^™ flfli |9Pr 'IDSH^HMB^^^IH^^^^^^^^L. KNIL en Manniersbngade. tientallen anderen bleken te zijn vermoord toen 1-12 li. de algemene belangenvereniging C HCH had slechts een minderheid achter zich en onderling heerste felle strijd tussen de communisten en de nationalisten van de Kwo Min Tang de MLD als de ML-KNIL In de eerste weken na de wapenstilstand werden zoveel mogelijk het zuiden en westen van het omliggende gebied gezuiverd. die 111 het kader van de Renville-overeenkomst op 2S apnl 1948 bij Pakisadji aan de Republikeinse autoriteiten werden overgedragen. die daarmee tussen rwee vuren kwamen enerzijds werden zij bij voortdunng gewantrouwd door de Nederlanders. westelijk van de weg Malang-Batoe In CCX. anderzijds golden zij nu voor de nationalisten als 'samenwerkers' Met de consolidatie van het Nederlandse gezag in de verdere loop van 1947 nam de invloed van deze groepen echter geleidelijk aan af. Aanvankelijk bezette het bataljon 1-12 Rl de stad.en moordpartijen in het algemeen weinig liefde verloren aan de Republikeinse zaak Enkele honderden Chinezen werden ten tijde van de mvasie vastgehouden in de Chinese kliniek op Kotalama. generaalmajoor M R de Bruvne. terwijl ook versterkingen naar Malang en omgeving werden aangevoerd. ^^^^i3ra •pn:wilTl ^^^^^^^^^^^^^^^^H heim verenigd m het T R I P . v o r m d e n spionagegroepen. waar de mariniers later 111 de augustusmaand deels werden afgelost door onderdelen van 1-12 Rl en het mnuddels aangekomen 2-12 Rl Te zelfder tijd amvcerde voor een verblijf van twee maanden de al genoemde iste Para-Compagnie van het KNIL O p het zwaar beschadigde vliegveld Smgosan werd een begin gemaakt met de opruimingswerkzaamheden De basis zou nadien geen permanente bezetting van jagers of bommenwerpers van de ML-KNII meer krijgen. trachtten gestencild nieuws uit te geven en ageerden (de Nederlandse bron spreekt van intimidatieacties) tegen de voor het Nederlands bestuur werkende ambtenaren. Pakisadji en Kendalpajak. Eenheden van het Republikeinse leger hadden zich hier achter de diep ingesneden Kali Bango bij Ngadipoero aan de voet van de G o e n o e n g B o e r m g teruggetrokken en de bruggen bij Soekoredjo en Kenongosari vermeld O p die 31ste werden zij tot achter de Kali Amprong verdreven en kon de desa Ngadipoero door een peleton van 1-12 Rl worden bezet Tevens werd door een compagnie van 1-12 Rl het plaatsje Toempang ingenomen. was op grond van de recente rampok. gevestigd boven de R e x . een Chinese tokohouder werd tijdens een ruzie neergeschoten door een Ambonese soldaat van de iste Para-Compagnie KNIL en was later in het hospitaal op Tjelaket overleden De volgende morgen vonden op verschillende plaatsen samenscholingen van woedende Chinezen plaats en werden hier en daar winkels gesloten Voor het kantoor van de Chinese vereniging C h u n Hwa C h u n g H u i . maar wel geregeld gebruikt worden voor luchttransport en voor verkenningsvluchten.1 de zuidelijke stadsdelen zuiverde Van Nederlandse kant vond aansluitend aan de politionele actie eveneens een hergroepenng plaats. tevens werden van hieruit geregeld aanvallen ondernomen op deze belangnjke konvooiweg Aan het eind van 1947 werden de r o c ' s opgeheven en de betrokken eenheden. een monument onthuld voor de militairen van 1-12 Rl. werd de toegesnelde Militaire Politie door een menigte uitgejouwd en met stenen b e k o geld Overigens was de Chinese gemeenschap in die periode politiek weinig eensgezind. zo ontstond er bijvoorbeeld wnjving over pnjskwesties en over de koers bij omwisseling van Republikeins geld m Nederlands In een geheim rapport van de commandant x-Bngade Malang wordt vermeld dat het op 10 september 1947 tot een grote rel kwam. opgenomen m de gereorganiseerde xillde Brigade van het TNI Aan de andere kant waren er ook bevolkingsgroepen die de terugkeer van het Nederlandse gezag in meerderheid openlijk apprecieerden De Menadonezcn en Ambonezen op Rampal hadden zich m de Republikeinse tijd als e\-KNlL-militairen deels aangesloten bij de KRIS en het TRI. 4-S Rl.Op zondag 2 oktober 1947. pas later in 1948 kregen de Republikeinse activisten hernieuwd greep op het openbare leven in Malang. buiten Malang bleef het nadien nog vrij lang o n veilig D e verdreven INI-onderdelen en de strijdgroepen hadden zich zonder grote verhezen aan mensen en materiaal kunnen terugtrekken naar daartoe reeds voorbereide c OG-gebieden (Commanding Otficei Cuerrilla) m de wijde omtrek. werd op de Aloon-Aloon door de commandant A-Divisie. Was al met al de toestand binnen de stadsgrenzen na augustus 1947 naar verhouding snel onder controle. met als hoofdkwartier de desa Madoeardjo. bleven ook luchtmachttroepen (AORI) en marine-onderdelen van de ALRI het gebied ten oosten van de weg Lawang-Malang-Kepandjen onveilig maken. met de resterende troepen en de commandopost van VII-vS R l 111 Toeren. die tijdens de opmars naar Malang en de aansluitende zuivenngsacties 111 de ommelanden waren gesneuveld Na de soevereiniteitsoverdracht IS de vijfzijdige gedenkzuil op last van het hidonesische stadsbestuur verwijderd Op pag 81 is in de linker foto het wrak van een Japanse tweemotonge bommenwerpcr te zien.

het dienstplichtigen-bewakingsbataljon dat inmiddels wel onder commando van een cx-'Partisaan' was gekomen. en de X-Bngade. precies twee maanden later was de demobilisatie in Nederland voltooid. Zoals eenjaar eerder na het akkoord van Linggadjati.december 1949: Tweede Politionele Actie en nasleepbestaande uit drie dienstplichtigenbataljons Infanterie-Garderegimenten (4-GRG. en de nieuwe commandant A-Divisie. Ch. inclusief opperbevelhebber Soedirman en de tweede man Nasoetion.revolutionaire activisten. eenheden cavalene Huzaren van Boreel en Veldbeëindigen Al in augustus 1947 had de Veiligheidsraad een Commissie van Goede artillerie II KNIL Diensten ingesteld. de Verenigde Staten en tal van andere landen ten opzichte van de Nederlandse zaak Nederland raakte internationaal toenemend geïsoleerd. gegrond was. zoals andei halt jaar eerder.in Lawang. December ig^S .K Baay. Daarbij werd de regering van de Republiek vrijwel voltallig gevangengenomen. Tegelijkertijd kwam het ook in de door de Nederlanders bezette gebieden tot een meer samenhangende en efficiëntere opbouw van verzetsactiviteiten. De Groningers waren op dat tijdstip niet meer in Malang gelegerd. generaal-majoor WJ. die moest bemiddelen tussen Nederland en de Republiek 81 . Malang speelde bij deze actie geen hoofdrol meei. Het Malangse was bij de Tweede Politionele Actie uitgangsgebied van twee bngades de 4de Infanterie-Bngade. de Status Quo-lijn. welke ondermeer formeel voorzag in een voorlopige scheiding tussen Repubhkems en Nederlands gebied.al dan met werkelijke . van der Plas. Te Malang waren zij opgevolgd door 4-5 Rl. dr. zich geleidelijk aan te herstellen van de mihtaire en bestuurlijke ontwrichting die de confrontatie teweeg had gebracht. het TNI. terwijl m de tweede helft van 1948 ook de verhouding tot de Republiek opnieuw drastisch verslechterde. Aan de feitelijke situatie veranderde dit nadien met veel. kon echter met worden achterhaald.sische handen Het laatste gold ook voor het gebied ten westen van de lijn BatoeKepandjen. hetgeen mede tot uitmg kwam m de terugroeping van de guerrilla-eenheden van het TNI uit Nederlands gebied. volgden echter spoedig weer beschuldigingen o\er en weei over schending van de overeenkomst In juh 1948 oordeelden de waarnemers van de Commissie van Goede Diensten dat de eerder aangedragen klacht van Djokja. de KNILIntussen was druk internationaal overleg gaande om het gewapende conflict te bataljons Int iv en Inf XXIll. inmiddels in een geheel andere samenstelling met naast 4-5 RI ondermeer 2-15/2-12 Rl. van waaruit van tijd tot tijd de weg naar Batoe genuneerd werd.O. maar . de militaire leiding. De militairen begaven zich later uitsluitend nog gewapend en bij voorkeur niet alleen m de stad. het kerngebied van COC.-I. Tijdens besprekingen aan boord van het Amerikaanse schip Renville in de baai van Batavia werd op 17 januari 1948 een overeenkomst bereikt. de instelling van een avondklok en harder optreden tegen . 4-GRJ en 4-GRPI) en ondersteunende eenheden. de zogenoemde Hidjrah. waar de voorlopige hoofdstad Djok)akarta al op de eerste operatiedag met een spectaculaire luchtlandmgsactie werd veroverd. onder grote publieke belangstelling en in het bijzijn van de hoogste burgerlijke en militaire autoriteiten in Oost-Java. Van Nederlandse kant werd dit beantwoord door intensieve patrouiUegang. In december werden de lopende onderhandelingen afgebroken. maar wel markeerde deze opstelling het begin van de algemene omslag in de houding van de Veiligheidsraad. waarvan het kerngebied en de hoofdstad Djokjakarta als gevolg van de voortijdige beëindiging van de Eerste Politionele Actie met meer door de Nederlandse troepen bezet hadden kunnen worden. waarna de Nederlandse stnjdkrachten op de 19de van die maand de reeds geruime tijd voorbereide Tweede Pohtionele Actie inzetten. met ter weerszijden een gedeniilitanseerde zone Tevens werd bepaald dat tot de overdracht van de soevereiniteit over de Archipel aan de te vormen Verenigde Staten van Indonesië. over de economische blokkade van de Republiek door de Nederlandse stnjdkrachten. en de uitwisseling van krijgsgevangenen over de Status Quo-hjn. de Republiek het Nederlandse gezag zou blijven erkennen Op korte termijn resulteerde deze overeenkomst inderdaad m een wat betere verstandhouding tussen de partijen. Ditmaal concentreerde de Nederlandse opmars zich op Java vooral op het Republikeinse kerngebied 111 Midden-Java. dat met name m de tweede helft van 1948 het aantal aanslagen op militairen en 'samenwerkers' snel toenam en op grotere schaal allerlei vormen van sabotage werden gepleegd. onrustige tijd. Bataljon 1-12 RI hield op 2 augustus 1948 zijn afscheidsparade in Malang. De laatste maanden voor de Tweede Politionele Actie werd door hen algemeen ervaren als een moeilijke. als laatste van de drie civw-bataljons waaruit de X-Brigade 111 eerste aanleg was samengesteld.sinds april 1948 . Genoemd IS reeds de algehele reorganisatie van de strijdkrachten en hun onderbrenging m één nationaal leger. Deze zuivenngsacties en de mijnen kostten aan Nederlandse kant uiteindelijk meer doden dan de opmars naar Malang zelf In de latere maanden van 1947 en de eerste van iy48 wist de Repubhek. In Malang en omgeving had dit mede tot gevolg. onder wie de 'recomba' (regeringscommissaris bestuursaangelegenheden). de overste Greutmk Op 9 augustus vertrok 1-12 Rl aan boord van de Wjtcnnju uit Soerabaja.

het 50-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina en de inhuldiging van Koningin Juiian. aangevuld met een detachement Militaire Politie. van Veen. In dezelfde maand overleed onverwacht de legercorrimandant. In de nacht van 10 op II augustus werd ten slotte de algehele wapenstilstand van kracht . verloren steeds meer hun greep op het veroverde gebied en daarmee ook het vertrouwen en de steun van de bevolking. vanuit Pakisadji in zuidelijke en westelijke richting door de stoten langs de zuidflank van het Kawi-massief via Wlingi en Blitar. welke plaats op 20 december 1948 tijdens de Tweede Politionele Actie werd bezet door het KNiL-bataljon Inf xxill (voorheen 'Gadjah Merah') onder commando van luitenant-kolonel J. In de volgende maanden raakten de ontwikkelingen op het politieke front in een stroomversneUing. werden in Malang ondermeer gevierd met een bloemenhulde door de bevolking bij een op Kajoetangan opgesteld portret van de nieuwe vorstin.lanleiding tot de zogenoemde kroningsfeesten. die na een grote landingsacties bij Toeban in zuidelijk richting op zou rukken. het conflict via onderhandelingen op te lossen. onder de negentien landen die hieraan uiteindelijk deelnamen. Linksboven: 'Als de HoILnders hier komen. die voor deze gelegenheid werd opgericht door de Voor-Indische.H. N o g in januari 1949 was het Nederlandse militaire optreden tegen de R e p u bliek ook al aanleiding tot internationale boycot-acties. van Veen. waar inderdaad de voorhoede van de mariniers werd ontmoet.J. Bij binnenkomst van deze 'colonne Zwart' in Toeren stond de Chinese wijk in brand en bleek vrijwel de gehele Chinese gemeenschap door het TNI weggevoerd te zijn naar Dampit. Wees gereed om re vernietigen. in het bijzonder tegen desahoofden en andere lage ambtenaren. In een direct aansluitende doorstoot naar Dampit werden deze gijzelaars allen bevrijd en nadien op hun verzoek naar Toeren overgebracht. nog niet alle TNI-troepen in deze regio uitgeschakeld.f£gi\m^ Boven cii pag. De linkse beweging in Malang bleef echter in hoofdzaak trouw aan de Republiek en was bijvoorbeeld niet betrokken geraakt bij de communistische opstand van Madioen in september 1948. relatief gering in aantal als zij in verhouding tot hun voortdurend uitdijende taakgebied waren. De X-Brigade viel de lastige taak toe. generaal S. O o k elders bleek in de maanden nadien het TNI. 82 . Spoor. dat in b e ginsel voorzag in de overdracht van de soevereiniteit later in het jaar. Soekarno en Hatta hielden er op de i ode juli hun triomfantelijke intocht. nu overal op Java tot georganiseerde guerrilla gedwongen. Opdracht van de 4de Infanterie-Brigade was. met name in Oost-Java kreeg de communistische b e weging meer aanhang. Foto's: A. vanuit Malang in een reeks korte acties het Zuid-Smeroegebied te zuiveren van de sterke TNI-guerriUatroepen die zich daar in de maanden voordien hadden genesteld.de guerrillastrijd was ook na het Roem-Van Royen-akkoord feitelijk gewoon doorgegaan.tapiocafabrick te Toeren.i. eerder gesterkt uit de strijd te zijn gekomen. de dag dat onder druk van de Veiligheidsraad een staakt-het-vuren van kracht werd. bevonden zich India. Ijten we dan deze Libriek venvoescen. D e brigade vertrok volgens plan in het eerste uur van de nacht van 19 december.V a n Royen-akkoord. een gebeurtenis die aan Nederlandse zijde diepe verslagenheid veroorzaakte. Foto: A. waarbij het Malangse als een van de bolwerken gold van de PKI en de Pesindo. Van Republikeinse zijde werd daarbij tegelijkertijd toenemend gewelddadig opgetreden tegen Indonesiërs die samenwerkten met het Nederlandse bestuur. op basis waarvan op 2 november een definitieve regeling voor de soevereiniteitsoverdracht aan de Verenigde Staten van Indonesië werd bereikt. O p 23 augustus begon in Den Haag de R o n d e Tafelconferentie. O n d e r deze pressie kwam het in mei 1949 in Batavia tot het R o e m . onder ontruiming van de stad door de Nederlandse troepen. Australië en N i e u w Zeeland. waarin het detachement van de Militaire Politie tijdelijk onderdak vond. Deze radicalisering uitte zich ook in politieke zin. Engelstalige gemeenschap van Malang. maar desondanks waren op 5 januari 1949. In de foto hierboven is de ercboog te zien. De Verenigde Staten schaarden zich niet bij deze groep.overigens nog intacte . Hy. De Nederlandse troepen.' Dit opschrift werd aangetroffen op een . waarvan de leden populair bekend waren als 'Bombayers'. is tegenwoordig een wapenfabriek.J. met aan Nederlandse zijde meer verliezen dan gedurende enige periode sinds het begin van het conflict. meer gehinderd door vernielingen en versperringen dan door vijandelijk acties en met relatief geringe verliezen bereikte ze op 28 december Kertosono.J. op 6 september 1948 en volgende dagen tezamen . Aan Indonesische zijde waren de verliezen veel hoger. Brendgen. Deze operaties werden van Nederlandse kant slechts een gedeeltelijk succes. om vervolgens weer noordwaarts in de richting Kediri en Kertosono contact te zoeken met eenheden van de Mariniersbrigade. De tapiocafabnek. maar lieten wel weten dat de Marshall-hulp aan Nederland beëindigd zou w o r d e n indien Den Haag de Republikeinse regering niet in vrijheid zou stellen en meer bereidheid zou tonen.H. die door het TNI krachtig was onderdrukt om de onontbeerlijke sympathie van de Verenigde Staten niet te verliezen. de ondervonden weerstand was zeer groot en goed georganiseerd en kostte de Nederlandse troepen tientallen doden. O p 29 juni werd Djokjakarta weer overgedragen aan de Republiek.

De Nederlandse bestuursambtenaren bleven na de soevereiniteitsoverdracht slechts enkele weken. mede voor opleiding van Indonesisch personeel. voorheen Kajoctangan Foto J R van Dicssen . de inheemse KNIL-mihtairen gingen medio lyso 111 meerderheid over naai het Indonesische leger Na 27 december bleven enkele eenheden van marechaussee en verbindingstroepen nog enige maanden achter. om een aantal lopende zaken af te handelen Op 2 maart 1950 keerde het Indonesische burgerlijk bestuur terug en begon een geheel nieuwe periode in het bestaan van de stad. met de gelijktijdige ondertekening van de protocollen in Amsterdam en Batavia Gedurende deze laatste maanden werden de Nederlandse troepen uit Malang en elders al deels teruggetrokken voor repatriëring en werd een begin gemaakt met de overdracht van materieel. 83 l^3g *4 nu ook in Malang orthodox-islainitischc meisjes voor McDonald's en de R K Kerk op Jl Jcnd Basuki Rakhmat.Deze vond plaats op 27 december 1949.

(by^chnft 21L pig S^) .

maar ook afgevaardigden van diverse arbeiders. van deze verticale ordening waren de orthodoxe islam. maar m de praktijk betekende dit al snel vergaande bestuurlijke versnippenng en verlamming. 'Herleving van de Wetsgeleerden'). prestigieuze middelpunt van de nieuwe natie. christelijke en socialistische organisaties maakten er deel van uit. waartoe zij behoorden De voornaamste stromingen. hadden op termijn een averechts effect. Tijdens de laatste jaren van Soekarno's bewind was onder diens 'geleide democratie' de macht van de pohtieke partyen m het algemeen sterk beperkt. In allenjl dienden een gemeenteiaad en een aantal diensten weer te worden ingesteld. gezondheidszorg. protestanten. maar veel plantages waren gedurende de Japanse bezetting en de revolutionaire jaren daarna ontmanteld of verwaarloosd. ofwel met gemiddeld 4. niet de regio. de dominantie van de westerse architectuur hadden deze twee steden een apart gezicht gegeven. mede 111 verband met de magere economische vooruitzichten en de ontoereikende huisvestingsmogehjkheden. het nationalisme en het communisme. was het doorslaggevende belang m het politieke en economische denken van de post-revolutionaire samenleving. Economische ontwikkeling kwam daarbij op het tweede plan en voor regionale ontwikkeling bestond 111 Jakarta wel heel weinig belangstelling. Malang viel m deze samenhang spoedig terug in een positie vergelijkbaar met die aan het eind van de 19de eeuw. vooral toen op nationaal niveau splitsingen optraden m een aantal partijen De jaarlijkse i mei-optochten en andere grote demonstraties van de communistische l'Kl 111 het Malangse stadion. uit twintig personen bestaande voorlopige . maakten de tegenstellingen ook in de plaatselijke verhoudingen expliciet. als woonstad voor gepensioneerden en als gamizoensstad. De macht en invloed van politici (en anderen) werden geheel afliankehjk van die van de organisaties. en een handvol veelal Chinese sigarettenfabnekjes die plaatselijke merken produceerden. waarvan met meer dan ca. Malangs economische structuur was sterk geënt geweest op de dienstverlening aan Europeanen. • Op 2 maart 19so keerde de eerste Republikeinse burgemeester Sardjono uit ballingschap naar Malang terug. zoals Tjap Pidjei. nauwelijks sprake van economische groei Tegelijkertijd nam de inflatie onrustbarend toe. vrouwen en arbeiders cci dan de steden aan de kust ot de hofsteden Solo en Yogyakarta. moest de gemeenteraad echter vervangen worden door benoemde representanten van maatschappelijke stromingen. Mede om deze redenen. Toegoe Mas. terwijl het kaderpersoneel nu 111 meerderheid al was vertrokken. vonden verscheidene regionale opstanden plaats en werden . de stad had een belangnjke functie als streekcentrum van een plantagegebied met hoogwaardige voorzieningen op het gebied van onderwijs. De uiteindelijke machtswisseling van 1965 en 1966 zou als reactie op deze ontwikkehng een ongekend bloedig verloop knjgen In oktober 1950 werd in Malang een nieuwe. politiek en militair tijdelijk een centiumrol toebedeeld. waar hij met een aantal van zijn ambtenaren een voorlopig onderkomen betrok in Hotel Tno bij het station.000 toegenomen. voortgekomen uit organisaties \an katholieken. Met ingang van i960 bestond de Malangse gemeenteraad uit vier vertegenwoordigers van de FKl. die echter na de soevereiniteitsoverdracht niet werd bestendigd In het sterk gecentraliseerde staatsbestel onder Soekarno werd Jakarta ondubbelzinnig het stralende. met Yog\'akarta vanwege de vooraanstaande rol tijdens de revolutie op de tweede plaats Absolute beleidspnonteit kreeg de handhaving van de nationale eenheid. waarbij dan nog met waren meegeteld de tienduizenden vluchtelingen die tijdelijk naar Malang waren uitgeweken uit Surabaya In de daarop volgende vijfjaar nam de bevolking opnieuw toe met ca 50 000 mensen. van een relatief onbeduidend provincieplaatsje ver buiten de belangstelling van het politieke centrum Groei zonder oiitu'ihkcliiii^ . veruit het meest urgent en zorgwekkend. maar het spel werd in het centrum bepaald. De taken waarvoor dit nieuwe college zich na de formele ambtsaanvaarding enkele dagen later geplaatst zag. De alirans op het politieke toneel m Jakarta hadden hun vertakkingen door heel het land. De koloniale economie van het land was voorheen sterk afliankehjk geweest van export van agransche produkten als suiker. er moesten bronnen van inkomsten worden gecreëerd en actuele problemen afgehandeld Onder de laatste was het probleem van de snelle bevolkingsgroei. socialisten. 1949-1965 In de loop van de jaren vijftig verslechterde de situatie iii Indonesië op velerlei terrein. doordat deze politiek het land vergaand isoleerde van de westerse wereld en de begeleidende acties tegen het resterende Nederlandse bednjfsleven Indonesië's economie dramatisch verder verslechterden. waann alle belangnjke pohtieke. koffie. om noor 85 . de maatschappelijke stromingen.Malang als Indonesische stad M delijk Borneo.ook na de algemene verkiezingen van 19sS . Op bestuurlijk terrein moest in korte tijd een geheel nieuw ambtelijk appaiaat in het leven geroepen worden. Zelfs voor Surabaya. en de instelling van een 'adviserend volkscongres' door Soekarno in 1959 en i960. de op een na grootste stad in de Archipel. als gevolg daarvan. dne van de NU. de wetgevende vergadenng.de pohtieke tegenstellingen tussen de talloze partijen onderling en tussen het leger en de andere machtsblokken voortdurend scherper Soekarno's pogingen om via 'konfrontasi" tegen Nederland. Tijdens het Republikeinse intermezzo van augustus 194•> tot medio 1947 kreeg Malang. 2% werd veroorzaakt door het geboortenoverschot. Het relatief anne Oost-Java was al in de late koloniale tijd een bolwerk van de linkse politieke beweging geweest.v'v ' •-. om Nieuw-CHimea. de moderne islam. Het tijdperk-Soekarno. gevolgd door de islamitische NU met negen en de nationalistische PNI met vijf Na de ontbinding van de 'Konstituante'. de Nederlandse instellingen uit de laatste jaren waren slechts ten dele bemand geweest. Een exportindustrie van enige omvang had in Nederlands-Indië nooit bestaan en was nadien vanzelfsprekend ook met in enkele jaren op te bouwen. een der \\ einige grotere steden die met al snel onder Brits en Nederlands gezag kwamen. rubber en palmolie. met aan de andere kant van het politieke spectrum de manifestaties van de ordiodox-islamitische NU (Nadathul Ulama. religieuze en maatschappelijke stromingen waren vertegenwoordigd. na een aanvankelijke opleving kort na de soevereiniteitsoverdracht. was de industriële bednjvigheid in hoofdzaak kleinschalig gebleven Er waren enkele constructiewerkplaatsen in Mergosono. waren met genng. was in de jaren vijftig. die met haar hoogwaardige havenvoorzieningen en industrie in de late Nederlandse tijd een spilfunctie in de koloniale economie had vervuld. \\ as het karakter van Malang . Niet alleen de nationalistische. de aandacht \an de groeiende binnenlandse problemen at te leiden. maar tevens als gevolg van ontoereikend beleid. Tjap Badjing en Tjap Oepet. bestond in de jaren vijftig nauwelijks meer aandacht. maar kreeg te zelfder tijd de communistische partij een steeds sterkere greep op het openbare leven. met alle middelen die daartoe ter beschikking stonden.8% per jaar. Buiten de Faroka-sigarettenfabriek en lokale vestigingen van de 15PM en de NIMFF (Nederlandsch-lndische Metaalwaren en Emballage Fabriek). landloze boeren en de armen in de steden veruit de meeste stemmen De verkiezingen voor een nieuwe gemeenteraad in 1957 wezen in Malang de l'Kl met dertien van de 31 zetels dan ook als grootste fractie aan. en tegen Maleisië.000 zielen. Tjap Lengkeng. altrans.en studentenorganisaties Naar de vorm leek daarmee een breed samenwerkingsverband tussen alle groepenngen in de stad tot stand gebracht. welke aanwas voor tweederde op rekening kwam van migratie van elders Gedurende de periode i9Ss-iy65 groeide de stad zelfs met 140. Bij de algemene verkiezingen m 1955 behaalde de PKI onder de plantagearbeiders. twee van de Ulama Islam.in de late koloniale periode bepaald door Europese invloeden Niet alleen was het percentage inwoners van Europese afkomst er hoger dan elders. Van 1946 tot I9s0 was het inwonertal van Malang met meer dan so. Eenheid en trouw aan de organisatie. ontspanning en detailhandel.gemeenteraad gevormd. ook het nagenoeg ontbreken van een oude Javaanse stadskern en. en verder uit vijftien eenmansfracties. islamitische.en Bandung . een mineraalwaterfabnek.

Een gevolg was dat her en der op onbebouwde terreinen 'wilde' woningbouw ontstond. in i960 telde de stedelijke bevolking nog ca 13. historische Javaanse figuren (Gajah Mada) of oude glorieuze rijken (Tumapel. hoewel de veteranen zich politiek en sociaal hun meerderen voelden. de mmeraalwaterfabriek Tjeremai van Landré Frères gmg onder de naam Sparkling verder in Chinees eigendom. In het cursusjaar 1937/1938. die na de soevereiniteitsoverdracht naar Malang terugkeerden. bleef het aantal Europeanen met 3300 ver onder het aantal van 13..000 Daarmee was ondanks de aanzienlijke bevolkingsgroei in de tussenliggende periode bereikt dat twee van de drie kinderen m de schoolgaande leeftijd ook werkelijk Wat betreft de positie van het Nederlandse bevolkingsdeel was de situatie m Malang tijdens de jaren vijftig geheel anders dan in Jakarta. Na de soevereiniteitsoverdracht m december 1949 liep het aantal Europeanen nog verder terug tot ca 2100 in 19-^0. waann naar aanleiding van de recente communistische overwinning in de Chinese burgeroorlog ondermeer portretten van Mao Tse-toeng werden meegedragen Foto.per maand te beschikking kwam. pleinen en gebouwen. Vanwege het geringe aandeel van de achterblijvende Nederlanders m de Malangse bevolking als geheel. terwijl sceptic tanks vnjwel ontbraken Daarbij waren TBC en malana als volksziekten nog altijd niet uitgeroeid In dezelfde jaren was echter het zuidelijke deel van het gemeentelijke grondgebied nog dun bevolkt en overheerste daar in de bebouwing het open desa-karakter. Elders. O o k toen na de Eerste Politionele Actie in 1947 Malang weer onder Nederlands bestuur kwam. destijds een bedrag waarmee de kosten van levensonderhoud ruimschoots konden worden gedekt De gemeente had weinig middelen om het tij te keren In 1952 werd van overheidswege de subsidie voor de gemeentelijke volkshuisvesting met 40% verminderd. Waar in de penode 1930-1955 het inwoneraantal was verdnevoudigd. een klein aantal Nederlandse marechaussees bleef nog enige tijd achter ten behoeve van de opleiding van de Indonesische pohtie Van de Indonesische KNiL-militairen in Malang gmgen de meesten medio 1950 over naar het TNI. Eenjaar later waren de resterende Nederlanders goeddeels uit Malang vertrokken. in het begin van de jaren zestig w o o n d e een op de vijf Chinese Malangers in de Bergenbuurt De bij de soevereiniteitsoverdracht nog m Malang verblijvende Nederlandse bestuursambtenaren en militairen repatrieerden bijna allen m 1950. hadden een aantal jaren geen school bezocht en zagen nu in de stad leeftijdsgenoten die de tussenliggende periode op dat punt wel in hun voordeel hadden gebruikt. In de G. Behalve tot een snel oplopende. minder dan 1% van de bijna 235. Z o was in de westelijke wijk Bareng. Bandung en Surabaya.en de Oranjebuurt werden ze vervangen door die van revolutionaire helden (Diponegoro). het aantal leerlingen evenwel bijna verdnevoudigd tot ruim 47. Sinds 1953 kende de begroting voortdurend een deficiet. Een andere aangelegenheid die in de nasleep van de onafhankelijkheidsstrijd de aandacht van het gemeentebestuur eiste. die in de voorafgaande 30 jaar was veranderd van een open desa in een stadskampong met gesloten bebouwing. al spoedig met de Indo-Europeanen geïnterneerd en medio 1946 alsnog geëvacueerd.. O o k veel villa's van Nederlanders werden overgenomen door Chinezen. Majapahit). waarmee arme migranten zich een dak boven het hoofd probeerden te verschaffen. telde de 'onderwijsstad' Malang ruim 100 scholen met in totaal 15. De politieke ontwikkelingen in Malaiig en oveng Oost-Java heten na 1949 een sterke opkomst van de PKi en andere communistische organisaties zien De foto toont de I mei-optocht van 1950 op Kajoetangan. m hetzelfde tijdsverloop geen sprake. nadat in het kader van de anti-Nederlandse agitatie in verband met de Nieuw-Guinea-cnsis de Muloschool was bezet door scholieren met roodwitte vlaggen.300 buitenlanders (goeddeels met-genaturaliseerde Chinezen). Veelzeggend is in dit verband ook de o m standigheid dat in 1963 nog 40% van de Indonesische inwoners geheel of gedeeltelijk afhankelijk was van een inkomen uit de landbouw. meer symbolische wijze verdwenen zichtbare herinneringen aan de koloniale tijd al vroeg m de jaren vijftig door wijziging van namen van straten.000 inwonen die Malang in dat jaar m totaal telde Een aantal voorheen Nederlandse winkels op Kajoetangan werd voortgezet door Indiërs of Indonesiërs. In 1963 was 80% van de huizen in Malang-Zuid op traditionele wijze van bamboe opgetrokken en vomide de landbouw er de belangnjkste bron van inkomsten. Tegelijkertijd stond de overheersende socialistische ideologie van dat tijdperk niet toe dat aan particuliere projectontwikkelaars kansen werden geboden. werd door burgemeester Sardjono uiteindelijk op diplomatieke wijze onder controle gebracht door de oprichting van speciale scholen voor de ex-stnjders De situatie van de veteranen verbeterde verder. hetgeen betekende dat toen ongeveer de helft van de kinderen m de leeftijd van zes tot en met vijftien jaar naar school ging. O p de gemeentelijke en gouvernementsscholen ging men direct al in 1950 over op het Indonesische onderwijsstelsel.994 leerlingen. op het gebied van onderwijs m Malang in het algemeen opmerkelijke resultaten werden geboekt. zoals in de Bergenbuurt. toen later in 1950 per presidentiële maatregel een pensioen van R p 12s. bleven de oude namen bestaan. d w z .• . raakte ook de positie van het Nederlandstalige onderwijs hier sneller aangetast dan in de vier grootste steden. was de opvang van een groot aantal vaak nog (zeer) jonge 'veteranen' van de revolutie. in i960 slechts 30% van de huizen aangesloten op het waterleidingnet. terwijl er natuurlijk ook een bioscoop met de naam Merdeka kwam. deels verborgen werkloosheid leidde deze bevolkingsgroei ook tot een dramatische verslechtenng van de woonsituatie in de kampongs. De Rex-bioscoop werd omgedoopt in Ria. een vondst die maakte dat de initialen op het bestek en linnengoed met hoefden te worden gewijzigd. maar werd wel de spelling aan de nieuwe regels aangepast. In 1965 telde Maling nog geen 300 industriële bedrijfjes met meer dan tien werknemers. zoals reeds aangehaald.800 in 1940. "1 O p andere. waardoor een aantal reeds begonnen projecten moest worden gestaakt.. De vaak nogal gewelddadige onrust waartoe deze confrontaties leidden.G. waar in totaal slechts 16 000 mensen werk vonden. bij de algehele economische malaise in Indonesië en die in de Oostjavaanse ondernemmgslandbouw in het bijzonder. de Indo-Europeanen waren hier m meerderheid zelfs 86 . zodat nadien zo goed als geen geld meer ter beschikking kwam voor gemeentelijke woningbouw. In verhouding met andere steden in het toenmahge Nederlands-Indié kon dit toen als een zeer behoorlijke ratio gelden In het cursusjaar 1953/1954 was het aantal scholen uitgebreid tot 130. Het Palace Hotel heette voortaan Pelangi Hotel. De resulterende toename in bevolkingsdichtheid leidde tot ernstige problemen op het gebied van de hygiëne en volksgezondheid. F Snel Van een evenredige toename m werkgelegenheid was.met weg geweest. In Malang echter waren de weinige 'totoks' die 111 de Republikeinse tijd waren teruggekomen. concordant Nederlands onderwijs bleef nadien gedurende enige jaren mogelijk aan de Christelijke Muloschool en de school der Zusters Ursulmen In I9'57 moesten echter ook deze scholen op het Indonesisch als onderwijstaal overgaan. Semarang. van wie met meer dan een kleine 500 de Nederlandse nationaliteit bezaten . bedroeg de groei van het aantal woningen slechts 33%. Overigens kan worden vastgesteld dat ondanks de grote financiële problemen in die tijd. De meesten waren zonder inkomen. waar vnj spoedig na de Japanse capitulatie het Nederlandse gezag werd hersteld en spoedig ook weer een groot aantal elders geïnterneerde Nederlandse ingezetenen terugkeerde.

na de afkondiging van de wet op de landhervorming. Aan de ene kant stonden de PKI. 1969. waarbij volgens de meeste schattingen ten minste 500 000 communisten. diergeneeskunde en. onder de naam Universitas Brawijaya. de orthodoxe islamieten. leden van de vakbond SOBSI. Toen in 1963 de HKI-leider Aidit verklaarde de actie te steunen. ontstond ei een diepe kloof m de samenleving. in andere vorm zelfs sinds de jaren twintig. door een opmerkelijk snelle tegenactie van de strategische reserve KOSTRAD m de stad. vooral uit de Chinese bevolkingsgroep. de islamitische groepen en de stnjdkrachten Katalysator was daarbij de Aksi Sefihak ('Eenzijdige Actie') van de boerenbond liTl (Barisan Tam Indonesia).werden vermoord Malang kreeg. die op eigen initiatief begon met het uitvoeren van de landhervorming. en landheren en bureaucraten ervan beschuldigde de uitvoering van de wet te vertragen. waarvan ca. bleek m de praktijk spoedig eerder tot verscherping van de maatschappelijke tegenstelhngen en economische problemen te lelden. tussen 1965 en 1970 bedroeg de toename echter slechts 6000 personen Dc o'Ls/. vemieende communisten.iliteit Indoncsiérs De mihtairen bleven daarbij aanvankelijk op de achtergrond. zoals bekend. Aangezien er geen uitzonderlijk hoge uit-migratie of grote epidemieën voorkwamen. volgde in i960 de oprichting van een gemeentelijke universiteit. In de verdere loop van oktober 1965 werd een mihtant anti-communistisch front gevomid uit het leger. maar wel aantoonbaar IS de uitzonderlijk lage bevolkingsgroei m de jaren 1965-1970 Zoals reeds aangegeven. Daarbij trad in het begin van de jaren zestig. De putsch mislukte. volgde een ongekende uitbarsting van geweld. en werd ze uitgebreid met de richtingen economie. waarmee Malangs i n w o nertal sinds 1930 procentueel zelfs sneller toenam dan dat van Surabaya. 2% door het geboortenoverschot. met een technische faculteit.8% per jaar gegroeid. tot op heden zijn de twee grootste universiteiten van het land in deze steden gevestigd. Natsir. bedrijfsadministratie en. 2. Zolang de positie van Soekarno nog onaantastbaar bleef moest de legerleiding haar groeiende controverse met de communisten onderdnikken en de PKI voor de v o n n aanvaarden als een der politieke partners. Nadat Malang in 1954 eerst een lerarenopleiding had gekregen. Al in het begin van de jaren vijftig. Anak Agung gde Agung. verlopen Onmiddellijk na de 'kudeta' (coup d'état) maakte het leger van de gelegenheid gebruik om zich te verzekeren van de staatsmacht en af te rekenen met de l'Kl De pers werd (verder) gemuilkorfd en de coup voorgesteld als een poging tot staatsgreep van uitsluitend de PKI. 20% per vijfjaar. Tegelijkertijd echter raakte de president zowel in eigen land als op het internationale toneel steeds meer afhankelijk van de steun van de communisten. en met kan worden aangenomen dat in Malang vijfjaar lang vrijwel geen kinderen zijn geboren en zich bovendien niemand van buiten in de stad vestigde. de politieke partijen. die gehuisvest werd in het vroegere Hotel Splendid. blijken er in 1970 veel minder mensen in Malang te w o nen dan mocht worden verwacht op basis van de natuurlijke aanwas. 96. zal de wijk hebben genomen naar het buitenland. landbouw. stierf deze instelling een vroegtijdige dood Het universitaire onderwijs zou daardoor in de eerste jaren van de Republiek voornamelijk tot bloei komen in de voorlopige hoofdstad Yogyakarta en nadien in Jakarta. bij elkaar een solide lokale basis voor actie door het gezamenlijke anti-communistische front. welke vooreerst drie faculteiten telde: rechten. aangezien voorheen immers de E u r o pese kinderen een onevenredig groot aandeel m het totale leerlingenbestand hadden Wat het hoger onderwijs betreft. terwijl anderen zich een tijdlang schuil hielden en vervolgens elders onder een andere naam een nieuw leven begonnen Tevens is het niet ongewoon dat de in-migratie en het geboortencijfer wat afnemen in chaotische tijden. Voor de hidonesische bevolkingsgroep mag de vooruitgang daarbij nog groter worden verondersteld. lijkt het zeer aannemelijk dat de belangrijkste oorzaak van de groeistagnatie Hgt in de terreur tussen oktober 1965 en april 1966 Deze begon toen 111 de nacht van 30 september op i oktober een aantal officieren van de Middenjavaanse Diponegoro-Divisie onder leiding van overste U n t u n g een greep naar de macht deed en daarbij in eerste instantie zes hoge generaals in Jakarta het vermoorden. als voortzetting van de oude Cultuurschool. 111 plaats van een actie van militairen waarbij communisten waren betrokken.onderwijs genoten. Al in 1946 was er weliswaar een Indonesische universiteit opgericht.000 en 61. de revolutionaire woelingen en de economische stagnatie nadien bleef het aantal inwoners in de periode 1940-1960 groeien met gemiddeld ca. alsmede de journalist Mochtar Lubis en honderden leden van de vakbond süBSl werden gearresteerd. mede doordat zij een derde van de ministersposten bezetten. toenemende polansatie op tussen de groeperingen die in de 'gelelde democratie' de politiek-maatschappelijke pijlers onder het bewind van nationale eenheid heetten te zijn' de nationalisten en communisten. Yogyakarta en Semarang In de vijfjaarlijkse perioden van 1950 tot 1965 groeide de stadsbevolking met respectievelijk 46 000.slachtoffers van persoonlijke afrekeningen . ruimschoots zijn deel in deze golf van bloed die het land zes maanden lang overspoelde. Bevolking van Malang. aan de andere de legerleiding. Mohammed R o e m . die in het O r d e Baru-idioom bekend zou worden als G-30-S (Beweging van de 3aste September). de islamitische jeugdorganisatie Pemuda Ansor en het pas opgerichte anti-linkse studentenfront KAMI In de laatste maanden van 196s en het eerste kwartaal van 1966 N u IS ten aanzien van de betrouwbaarheid van de Indonesische bevolkingsstatistieken over deze penode enige terughoudendheid op zijn plaats. In de penode 1965-1970 bedroeg de gemiddelde groei niet meer dan 0. 1964. een vnj grote invloed op de nog altijd populaire 'leider' der democratie. gcnaturalisecrden buitenlanders totaal lyso 205 16 13 235 195'S 244 21 15 281 1960 339 24 13 377 196 s 395 28 14 438 1970 444 1980 512 1990 695 1995 736 * Bron Gedenkboeken 19S4. Kotamadya Malang 1996 Zelfs indien wordt aangenomen dat er sinds 1965 in het geheel geen sprake is geweest van m-migratie.8% werd veroorzaakt door een migratie-overschot en a. Toen evenwel m augustus 1965 geruchten over Soekarno's slechter wordende gezondheid de ronde begonnen te doen. maar meestal volgt nadien snel een geboortengolf die de gemiddelde natuurlijke groei binnen enkele jaren weer op het oude iineau terugbrengt. maar nadat de stad weer onder Nederlands bestuur was gekomen. zoals alle steden van betekenis. de vakbonden en diverse afgeleide massabewegingen. onder leiding van generaal-majoor Soeharto Al in de avond van de iste oktober was de staatsgreep. In de decade 1954-1964 was de stadsbevolking immers gemiddeld met 4. maar hadden.en Oost-Java bracht deze actie veel enthousiasme onder de plattelandsbevolking teweeg. werd duidelijk dat een escalatie van de tegenstellingen op korte temujn onvermijdelijk was. Het gehele 'tekort' van enkele tienduizenden mensen kan niet zonder meer toegeschreven w o r den aan de gebeurtenissen na G-30-S Een aantal Malangers. de pen werd gebreideld en tal \ an vooraanstaande pohtici en vroegere medestanders als Sutan Sjahrir. in het kader waarvan m 1959 het parlement onder toezicht kwam. Hoeveel slachtoffers de crisis van 1965/1966 in Malang precies heeft gemaakt zal waarschijnlijk nooit meer vastgesteld kunnen worden.s i'aii de jaren zestig President Soekarno's 'geleide democratie'. m 1963. Hill 1991.2% per jaar. in Malang was dit laatste echter tot ca 1970 niet het geval Al met al mag met enige voorzichtigheid de conclusie worden getrokken dat in Malang in de nasleep \\m de kudeta van 30 september m elk geval vele duizenden slachtoffeis zijn gevallen 87 . de orthodoxe islam was er sterk vertegenwoordigd en er was een universiteit gevestigd. bleef Malang lang een onderontwikkeld gebied. was de Malangse bevolking van het einde van de 19de eeuw tot 1940 gestaag toegenomen Ondanks de Japanse bezetting. een deel van de PNI en vanzelfsprekend de landeigenaren. 1950-1995 bevolking (x 1000) naar nation. Naar alle waarschijnlijkheid zijn er hier en m het overige Oost-Java naar verhouding zelfs meer slachtoffers gevallen dan gemiddeld elders. Met name m Midden. Een jaar later kreeg de instelling de status van staatsuniversiteit. Chinezen en met-betrokken burgers .000. dan dat daamiee een instrument voor een effectiever nationaal beleid was gecreëerd. hadden de linkse vakbeweging en de PKI ter plaatse immers een grote aanhang Anderzijds was in de stad een garnizoen gelegerd.

tot bijna 700. toen Ong Hok Liong in zijn huis op Petjman Tjilik met enkele familieleden sigaretten begon te maken en ze huis aan huis verkocht. m totaal hebben deze branches.5% per jaar. drukkerijen. Te zelfder tijd deden de koele bergstreken in de directe omgeving van Malang hun voordeel bij de groeiende markt voor bederfelijke agransche produkten als fruit. waarna ze in 1945 werd geconfisqueerd door de Republikeinse regering In 1949 kwam de fabnek terug in handen van de vroegere onderneming. waren hier vrijwel niet aan de orde.onderwijs. die m heel Oost-Java zeer gewild zijn bi] de opkomende gegoede burgerij Met betiekking tot de ontwikkelingvan Malang buiten de agransche sector. kruiken. Het was in de jaren dertig al een grote fabnek.de introductie van nieuwe productieve rijstsoorten in de jaren zeventig . kan het merendeel van deze toename toegeschreven worden aan een migratie-overschot Daarbij is m de genoemde periode de situatie op het platteland m Oost-Java niet zodanig verslechterd dat de mensen uit nood massaal hun desa's verheten. was in 1932 begonnen met de productie van 'witte' sigaretten. producent van ondermeer Caballero In 196". waaruit geconcludeerd mag worden dat Malang voor migranten van elders in deze periode kennelijk nog geen aantrekkelijke bestemming was De economische groei die onder de Orde Baru vanat het eind van de jaren zestig inzette. Het nieuwe elan van de jaren tachtig Eerst omstreeks 1980 kon ook hier van een opleving gesproken worden Na dat jaar groeide de bevolking van Malang weer snel met gemiddeld 3. ofwel 'M. was de Faroka-sigarettenfabriek. in de Nederlandse tijd bekend onder de naam Regentstraat).en drankenindustiie . De resulterende sterke opleving van de njstbouw en ook van de suikerrietcultuur stimuleerde een toenemend aantal agrotechnische toeleveringsbedrijven en het consumptieniveau in het algemeen.iLtug seb. 850 werknemers Faroka. toensme en industrie De industrie te Malang werd in de genoemde periode nog goeddeels gedomineerd dooi kleme bedrijfjes . blik. ondermeer aan Jl Jend Basuki Rahinat (Kajoetangan) en Jl Kabupaten (later genoemd Jl Agus Salim. profiteerde van de goede transport. terwijl het bovendien een ideaal uitgangspunt vormt voor tochten naar bekende trekpleisters als de 88 . herstelde de groei zich 111 de loop van het decennium 1971-1981 tot een jaarlijks gemiddeld van 2. maar haar fortuin zou m de decennia vanaf 1940 aan sterke wisselingen onderhevig zijn De Japanse bezetter nam de fabriek over in 1942. maar de urbanisatie en mdustnalisenng verhepen met name in West-Java veel sneller. als resultaat waarvan Oost-Java tegenwoordig in de de provinciale rangorde naar economische groei een der koplopers is. Nieuwe appelsoorten als Jonathan en Manalagi werden geïntroduceerd en ook de teelt van bijzondere groenten als knoflook en asperges is een groot succes gebleken.Ng. zoals het ontbreken van de vereiste nauwkeurige irrigatie en snel transport na de ruimere oogsten. terwijl voor de nabije toekomst al gedacht wordt aan hoogwaardiger produkten als kookplaten en hittebestendige bouw elementen In 1970 deed een nieuw soort bedrijf zijn intrede m Malang. en de ijzer. Dit cijfer ligt evenwel slechts iets boven het toenmalige geboortenoverschot. werden m alle steden de gemeentebesturen gezuiverd van l'Kl-leden en militairen aangesteld als nieuwe gezagsdragers. m verband met het tijdelijke tekort aan arbeiders als gevolg van de gebeurtenissen m 196^/1966. Er werd opmerkelijk weinig gebouwd en de groei van de industrie bleef zeer bescheiden.000 in 1990 Aangezien het geboortencijfer op Java dankzij een geslaagd programma van gezinsplanning ('dua anak cukup') de afgelopen tientallen jaren drastisch is gedaald. waar hot assortiment zich nu nadrukkelijk richt op het meest gegoede segment in de Malangse bevolking. moest burgemeester Koesno Soeroatmodjo . met in het genoemde jaar 38 bedrijven en ca 3400 werknemers. met voorheen een sterke PKl-fractie m de raad.bij alle huidige kntiek op de toenemend ongelijke welvaartsverdeling en het ondemocratische karakter van het bestel .000 mensen Het tweede bednjf van grotere omvang dat Malang omstreeks 1980 telde.zonder voorbehoud als een der grote verdiensten van president Soeharto's bewind gelden In dit nieuwe Indonesië ontwikkelde Oost-Java zich aanvankelijk langzamer dan de overige delen van het hoofdeiland. In 1968. een voortzetting van de huisnijverheid die reeds m de Nederlandse tijd bestond m Malang en omgeving. met ca. met zodanig succes dat 111 het bijzonder de noordwestelijke voorstad Dinoyo zich nadien heeft kunnen ontwikkelen tot een legionaal centrum van ceramische bedrijvigheid.en voedmgswarenindustne nog steeds de belangrijkste tak van nijverheid 111 Malang. meubels.die overigens zelf geen lid was van de communistische partij . waar al sinds het begin van deze eeuw fruit en bloemen werden gekweekt. De belangiijkste uitzondering op deze overwegende kleinschaligheid was de Bentoel-sigarettentabriek. Aanzienlijke regio's in de oostelijke provincie behoorden tot ver in de jaren zeventig tot de armste van Indonesië. vatte de toenmalige burgemeester Soegijono het streven van het stadsbestuur in de jaren zeventig samen onder het motto 'Kou M. toen het nieuwe regime zich had kunnen consolideren en Soehartc:» inmiddels ook formeel president was geworden. met als resultaat een vier verdiepingen hoog koopparadijs met veel glas en mamier. waaronder het toen bekende merk Davros. Ook de toenstischc sector heeft zich na het dieptepunt van de jaren zestig krachtig hersteld. een Belgische onderneming.in 1966 plaats maken voor een sterke man in de persoon van waarnemend burgemeester kolonel M. Vanwege de nogal achterblijvende welvaartsgroei m Malang en oveng Oc5st-Java leidde dit filiaal aanvankelijk een moeizaam bestaan Met het ontstaan van een koopkrachtig publiek in de jaren tachtig vestigde zich in de stad echter terstond een aantal concurenten voor Sarinah. verschafte de onderneming 111 19SS werk aan ruim is.1%. werd het bestuur van de kolonel vervangen door een lichaam onder de naam MUSPIDA (Musjawarah Pimpinan Daerah. l'as nadien vond een geleidelijke ommekeer plaats. m modernere en veel prestigieuzere winkelplaza's die spoedig de klanten bij het oudere warenhuis weglokten. in de vorm van het in Jakarta al bekende warenhuis Sarinah. onder voorzitterschap van luitenant-kolonel Indra Soedamiadji in de functie van burgemeestci De laatste bleef nadien als zodanig aan tot 1973 Na de hiervoor geconstateerde stagnatie in bevolkingstoename tussen 1965 en 1970. Behalve schalen. In 1991 volgde daar dan ook een drastische verbouwing. Hetzelfde geldt voor de opkomende ceramische industne. Malang is met zijn koele klimaat als halteplaats tussen Yogyakarta en Bah voor veel westerse reizigers aantrekkelijker dan Surabaya.mg is de sud der drie doektelliiigcii' . In Malang. zij het nog altijd met een relatief laag inkomen per hoofd van de bevolking. dat een prachtige vestigingsplaats kreeg op het terrein van de na 1947 niet meer herbouwde sociëteit Concordia. De bevolking nam wel toe. die inmiddels deel uitmaakte van NV Tobacofma. Binnen de regio bleef Malang gedurende het eerste decennium van de Orde Baru nog enigszins achter bij de economische ontwikkeling als geheel. naastte de Indonesische regering de onderneming opnieuw. de problemen die elders vaak voor mislukkingen zorgden. CA 44 000 werknemers in dienst Veel kleinschaliger is de textielsector.en staalverweikende industrie.en irrigatie-mfrastructuur waarover dit gebied al sinds het eind van de 19de eeuw beschikte De 'Groene Revolutie' . profiteerde van deze ontwikkehng. waaraan ook Bentoel zijn deel had Ondanks een algehele mechanisatie van het produktieproces m 1968.Malang baru Na de gebeurtenissen \an 30 september 196-.die gemiddeld een relatief geringe groei te zien gaven. voedingswaren. asbakken en ander huishoudelijk kleingoed worden hier ook tegels. Op de pasar bunga 111 Malang zijn tegenwoordig ook voorheen geheel onbekende pro- dukten als orchideeën en bonsaiboompjes te koop. groenten en bloemen in het nabijgelegen en goed bereikbare grootstedelijke gebied van Surabaya Met name Batu.igAi Kota Tn Bina CiLi'. kan . dakpannen en ceramisch isolatiemateriaal geproduceerd.was er een succes. Bentoel is de oudste en nog altijd de grootste kretekfabnek in Malang Het bedrijf startte 111 19^0. 'Overlegraad Distnctsleiden'). volgens de als laatste beschikbare cijfers van 1993. met 33 ondernemingen en m totaal ca 2100 mensen in dienst. waarvan op hun beurt de Malangse detailhandel en andere ondernemingen profijt trokken. In 1947 telde de fabriek m Malang al 400 werknemers en werd een tweede vestiging geopend nabij Banyuwangi De Javaanse kretekindustne maakte in de jaren na omstreeks 1975 een krachtige expansie door. maar kwam de toeloop eerder op rekening van de sterke aantrekkingskracht die Malang op potentiële migranten begon uit te oefenen De ontwikkeling die in de zone Surabaya-Malang aan het eind van de jaren zeventig op gang kwam. Soedarto. gespecialiseerd in de produktie van kruidnagelsigaretten. de welbekende kretek. tweejaai later werd Faroka onder de 'Nieuwe Orde' weer aan het Antwerpse moederbedrijf teruggegeven Halverwege de jaren negentig vormen de sigarettenbedrijven nu met de dranken.sigaietten.il. In de jaren vijftig werd deze activiteit van overheidswege gestimuleerd door de vorming van coöperaties.

Basuki Rakhmat enjl. Agus Salim (Regentstraat) nog altijd de toplocapaleis Toko Oen een attractie van de eerste orde. Nadat in i960 als jaren m hoog tempo de luxueuze villabebouwing van Tidar Permai verrezen. kend voorafgaand aan de jaren tachtig. Met name 111 de vroegere G G -buurt.waar de Aan de relatief lange penode \an economische stagnatie die Malang heeft gemeeste onderwijsinstellingen zijn gevestigd. de Oranjebuurt de eeuwenlange m-migratie van Madoerezen. een schepping van ir vertrouweling en minister van Ondeizoek en Technologie dr B J Habibie Th.en pensioenstad jaren aan de rand van de bebouwing lag. Te zelfder tijd en nadien vond tevens aan. de eerste In de Nederlandse penode stond Malang bekend als scholen. Van het voormalige vakantieoord Bouman Van Selm. na tussen 1964 en 1992 te hebben gefungeerd als studio van de Indonesische radio. is ze tegenwoordig volledig ingesloten door nieuwe uitbreidingen Westelijk van de oude Bergenbuuit is 111 de atgelopen en ook na de revolutie is er van overheidswege steeds geijverd om het onderwijs te ontwikkelen tot een van de pijlers der plaatselijke economie. Betek. De snelle economische groei heeft m de laatste decennia Malangs aangezicht veranderd. Jend.overigens eigendom van de uit Malang afkomstige Mochtar Riady. Daarnaast bleek dat water er zodanig schaars was. Eeti iiiodcinc . blijken geloofszaken m de ste drie decennia van deze eeuw in goede staat. Mede doordat de tegenwoordige praktijk van ondermeer de studentenbeweging en het benoemingsbeleid ten aanburgemeester Soesamto zelf een architectuurlietliebber is. door de overheid gefinancieerde voorzieningen voor sport en recreatie. dat een groot deel van het gebied minder aantrekkelijk werd voor particuliere projectbouw Na aan Malangs oude faam als onderwijsstad. Deze invloed komt met alleen tot uiting in de aanwezigheid van twee universiteiten op en cle Bergenbuurt. H. verwoest in 1947. Dmovo en Blimbing .stad met liLston. Kahunpan (Van Rielaatstgenoemde hotel is gevestigd m de voormalige Vnjmetselaanloge aan het Tjerebeeckstraat) onlangs plaats moeten maken voor een kolossaal füiaal van de Bank meeplein Daarnaast telt de stad een klein so-tal hotels (veelal eerder pensions of Central Asia. Tussen Dinoyo en Blimbing woreerste de Brawijaya-universiteit was opgericht. maar werd ook een belangrijke stimuhet begin van de jaren negentig is van gemeentewege uiteindelijk echter alsnog lans voor de plaatselijke economie gegeven. die hier reeds toekomstige 'housing estates' voor de gegoede Pusat Malang. aan de weg naar Batu. vakantiegangers mikt. maar voor het ovenge bloeit de hotelbranche hier en 111 omliggen. effecten. momenteel Malangs meest prestigieuze woonwijk. zoals het bloeiende kosthuiswezen m de noordelijke en noordwestelijke delen van de gemeente . m het bijzonder aan de noordwaartse zijden van de stad Waar de bergoorden als Selecta. Het was dan ook geen toeval dat president Soeharto op 6 telijke monumentenlijst opgesteld en is er m het algemeen m geslaagd. Voor de winkelBromo en de diverse hmdoejavaanse monumenten in Oost-Java In de stad zelf IS speciaal voor de Nederlanders vanouds het 'koloniale' restaurant annex taartjes. m de vorm van duizenden merendeels een aanvang gemaakt met de aanleg van de voorstad op de Bunng.scli karakter Vooralsnog lijkt Malang er redelijk 111 te slagen om de groei der bevolking en de economie niet al te zeer ten koste te laten gaan van het aanzien en karakter van de stad. waarbij het vooral op de wat oudere een groot gevoel voor het histonsche erfgoed in zijn geboortestad. als ting. kunnen ook positieve gevolgen toegeschreOpmerkelijk aan de Malangse academische wereld is o\erigens de steike invloed ven w orden. die ook door de huidige Indonesische bewoners uit welgestelde kring m het algemeen zeer worden gewaardeerd om hun doordachte aanleg en islamitische grondslag. een stimudecember 1990juist aan de Brawijaya-universiteit persoonlijk een driedaags symlerende invloed uit te doen gaan bij pogingen van particulieren en instellingen tot posium opende ter oprichting van het inmiddels zeer invloedrijke Genootschap behoud en zinvol hergebruik van histonsche panden Een geslaagd voorbeeld van van Indonesische Moslim-Intellectuelen (iCMl). Daarmee is niet alleen recht gedaan de marktwaarde. 111 aainullmg op de reeds langer bestaande lerarenopleiding IKIl'. zoals daarbuiten. volgden tot het emd van de jaren den langs de weg naar Surabaya thans de sawa's 111 snel tempo opgekocht door zeventig nog verscheidene particuliere universiteiten de Universitas Merdeka projectontwikkelaars. mede als gevolg van voorgoed heeft ontsierd. maar ook in het karakter van de Brawijaya-universiteit lommernjke begroeiing. Montana en Graha Cakra.centra en bioscopen zijn Jijend. De druk uit het bednjfsleven om op de snel duurder wordende grond m het stadscentrum de oude lage gebouwen te vervangen door moderne hoogbouw blijft echter groot en m dit opzicht is de toekomst zeker nog niet veiliggesteld. terwijl de Alun-Alun op de plaats van de fraaie Rex/Ria-bioscoop 'homestays') zonder sterwaardering Medio jaren negentig boeken de Malangse sinds het eind der jaren tachtig wordt weerspiegeld m de nietszeggende glasfacade hotels gezamenlijk ongeveer loo ooo overnachtingen per jaar. Ook de banken hebben de weg naar deze prestigieuze hoofdstraten gevonden Zo heeft het oude YMCA-gebouw (eerder het onderkomen van de Malangsche Malang Tugu Park. waar inveshoogwaardige arbeidsplaatsen direct en indirect verbonden met de verschillende teerders mede gelokt zullen worden door de voorgenomen plaatsing van enkele instituten Daarnaast genereren de onderwijsinstellingen allerlei positieve nevengrote. vooral sinds de late jaren tachtig neemt het gemotonseerde verkeei razendsnel toe en njzen de 'plaza's' en moderne kantoorgebouwen als paddestoelen uit de grond ten teken dat de consumptiemaatschappij naar westers voorbeeld ondei 89 . het Apotheek) op de hoek vanjl.000 studenten. Basuki Rakhmat (Kajoetangan). maar kennelijk niet bezield door graantje mee van het opkomende toensme. werd in recente jaren zien van de docenten hiei een veel grotere rol te spelen dan aan vergelijkbaai te achten instellingen als de Unnersitas Indonesia m Jakarta of de Universitas Gajah ook het overige stadsbestuur zich meer bewust van de waarde van Malangs historische gebouwen Het heeft m navolging van Bandung en Surabaya een gemeenMada in Yogyakarta. de Alun-Alun (thans Taman Merdeka) en Jl. Songgonti en Gunung Pandemian als nooit tevoren bijvoorbeeld de Brawijaya-universiteit m Dinoyo. op de heuvel Bunng. m de nabijheid waarvan zich een zienlijke uitbreiding plaats van het aantal niet-universitaire instituten van hoger zelfde ontwikkeling voordoet De plannen voor uitbreiding in zuidoostelijke nchonderwijs. Universitas Widya Gama en de Universitas Knsten. Regent Park. Daarbij is m de laatste twee decennia tie verblijfsaccommodatie sterk uitgebreid. Zo is de stad buiten de hoofdstraten goeddeels gespaard gebleven voor de ngoreuze kaalslag die in zoveel andere Indonesische steden het fysieke aanzien die de behoudende islam hier alom heeft.Bergenbuurt. vindt men nog tal van Europese woonhuizen uit de eerHoewel deze formeel een seculaire staatsuniversiteit is. nu op verantwoorde wijze is verbouwd tot hotel. Universitas Muhammadijah. is Als reactie op de sterke bevolkingstoename sinds het begin van de jaren zevennu nog slechts een klein deel als zodanig in gebniik voor gezinnen van politietig IS Malang nadien in verschillende nchtingen uitgebreid met omvangnjke nieufunctionarissen. onder voorzitterschap van zijn het laatste is de Ma^onnieke Loge aan Taman Cerme. waarvan ongeveer eenderde op rekening komt van buitenlandse bezoekers Ook Batu pikt weer een van de Bank Lippo . dateren al van 197s. Universitas Islam Malang. die minder bereid zijn om de hitte van de kuststeden te trotseren. m het algemeen m Oost-Java. Muller uit 1933 die. Ten oosten van de hoofdweg is bij Blimbmg kort na 1990 het nieuwe busstation Aijosari geopend.althans een deel van de bevolking intussen een feit is geworden.we woongebieden. Kaïtika Prince. een van de njkste mannen van het land.middenklasse hebben voorzien. maar ondervonden jarenlange verbelangrijkste zijn te noemen de Akademi Bank Malang en het Institut Teknologi traging door problemen bij de gedwongen landonteigenmg tegen prijzen beneden Nasional Malang In totaal telt de stad nu 37 instellingen voor hoger onderwijs met gezamenlijk ongeveer 50. ondermeer met sterrenhotels als ties.

gemaakt omstreeks 191s. aan de andere kant vm het plein de sociëteit Concordia met de afgeronde hoeken Aan de noordoosthoek \an het piem is de \rc)egerc vrouwengevangenis zichtbair op het tijdstip van de opname in gebruik als Republikeins interneringskamp Rechtsboven. rechts van de kerk. 90. waarvoor op het bord links leelame wordt gemaakt. boven op 7januan 1906 vond de plechtige inwijding plaats van de neogotische Kerk van het Heilig Hait lan K.zie pag 77 Restaurant Eldorado. was in die dagen ook nog een laag gebouw met alleen aan de Aloon-Aloon een representatieve gevel m neoclassicistische stijl Foto V E van Bekkum-van Haastert . ten noorden van de Brantas.Malangs zuiderstad: van Aloon-Aloon en omgeving tot Kotalama en Soekoen Pjg 1)0 bo\cn Bntse luehtopnime \ i n het centrum \ m Malang 24jiiuiui 1946 In liet inidden de Aloon-aloon met de wanngms en de diagonale paden Links daaronder ligt het Pahet Hotel. 9 . ontbreken nog de toienspitsen. waarschijnlijk door Studio Milang. was gevestigd m het eerste provisonsche gemeentehuis u n de Roomsche Kerkstraat Foto O Hoesen Pag y. ondtr een prachtige panorama-opname. die 111 juli 1947 beide zonden worden vernield . van de Heilig Hirtkcrk en omgeving aan Kajoetangan ca ly^s Geheel rechts het telefoonkantoor en het postkantoor. zijn duidelijk herkenbaar het station de Daendelsboulevard en het Cocnplem met het gemeentehuis Vanaf de sociëteit loopt Kajoetangan met twee bochten naar de linker bovenhoek van de opname Foto Museum Bronbeek Rit.ijoetangan gebouwd naar een ontwerp van architect M J Hulsvvit Op deze toto. die pas in de jaren 1923-1926 zouden worden toegevoegd He sociëteit Concordia.

passagiers waren . dat bij voortduring herinnerde aan de gewelddadigheden tijclens de Eerste Politionele Actie Uiteindelijk verrees op deze plaats in 1970 het eerste grote warenhuis van Malang. toen de zuidlijn Kotalama-Dampit met de noordhjn Blimbing-Toempang werci verbonden. toont de tram 111 de zuidwestelijke hoek van het stadsplein De locomotieven. gemaakt omstreeks 192s. waren gebouwd door de firni. een filiaal van Sannah Dit hier afgebeelde gebouw maakte twintig jaar later op zijn beurt weer plaats voor een vier verdiepingen hoge wmkelplaza . van de gevel van Concordia in de oude gedaante. die vanaf 1903. de Nederlandsch-lndische Escompto Maatschappij en Dejavaschc Bmk 111 zicht Foto Studio Malang Rechtsonder de ruine van het 111 1947 verwoeste Concordia bleef jarenlang een litteken 111 het hart van de stad. ca 1935. koffie en rubber.zie pag 98 Foto Studio Malang ^mf^^:0^^tê^tm^-^^^k: .aanvankelijk althans . voor de verbouwing door de architect L van Os m de jaren twintig t^oto Moesson Midden sinds 1897 kende Malang een stoomtram. ca lyiiS.Bovcti een zeldzame foto.i Hohenzollcrn te Dusseldorf Foto Kil Linksonder een blik over de AloonAloon naar het noorden.bijzaak De opname. brengt \an links naar rechts de sociëteit Concordia. met karaktenstieke gesloten wielkasten. dwars over de Aloon-Aloon reecl De Malang Stoomtram vervoerde hootdzakelijk cassave.

waar later het gebouw van de Nationale Handelsbink werd geplaatst levond zich ten tijde \an de opname nog de Europese Meisjesschool Foto Studio Malang .Boven vrouwelijke gevangenen uit de 'Kleine Boei' aan het werk aan de AloonAloon Koeion Op deze prachtige stemniingstoto uit het laatst van de 19de eeuw IS op de achtergrond nog net het Malang Hotel te herkennen. gezien vanaf de Aloon-Aloon Koe Ion Op de ruime voorgilenj overschaduwd door machtige wanni^ins zal het 'klimaat schieten' in de avonduren een waar genoegen zijn geweest F o t o KIT Onder een uitzicht viiiif het Fihee Hotel over de Aloon-Aloon Koeion met de moskee en de protestantse kerk. omstreeks '933 O p de hoek met de Kaoemanstraat (links). op de plaats waar ater het Palace Hotel zou verrijzen Foto KIT Midden nogmaals het Malang Hotel kort \ o o r de eeuwwisseling.

Linksmidden: de residentswoning. in 1928 geopend onder de naam Alhambra. met het restaurant van Piet Foo . met ondermeer een delegatie van de padvinderij. Foto's: Studio Malang. Zesmaal de Aloon-Aloon gezien door Ong Kian Bic. Bijna alle hier weergegeven gebouwen werden in juli 11)47 verwoest . Pag. 77-79. in 1936 gebouwd naar een ontwerp van de architect M. Rcchtsniidden en onder: het nieuwe bestuurskantoor van de residentie Malang. Tidenian op de hoek van de AloonAloon Kidoel en de Pandhuisstraat. eind jaren dertig. compleet met zware zuilen en klassiek fronton. 95 . g4 boven: ontvangst voor de kort tevoren uitgebreide en gemoderniseerde residentswoning aan de Aloon-Aloon Kidoel ter gelegenheid van koninginnedag.en de Arabisch aandoende Grand-bioscoop. hier nog assistent-residentswoning. ïf '-^:^^i^^!$^^M^Sé.l'-'g.het Hoenkweehuis .95 boven: het gebouw van De Javasche Bank. na de eerste verbouwing in de vroege jaren twintig. Onder: de hoek Pandhuisstraat-Regentstraat. 3 i augustus 1938 o( 1939. 1870 was geheel in neoclassicistische stijl. Het oorspronkelijke aanzien van dit statige huis uit ca. op de hoek van de AloonAloon Lor tegenover de vrouwengevangenis.B.zie pag.

dat hier emd februari 1947 in Concordia plaatsvoncl Midden en onder de Grote Moskee aan de Aloon-Aloon Koeion 111 199C) en omstreeks 1915 De oude foto toont de missigit m zijn oorspronkcli|k \ o i m daterend van 1875 De nieuwe gedaante is het resultaat van twee verbouwingen. de laatste in de jaren 1991-1993 Foto's J R van Dicsscn 2 \ Studio Malang Pjg <jS AL hoek Kajoetangan-Aloon-Aloon Loi binen in juli iyy6 met op de plaits van Concordia de nieuwe winkelplaza.ig <jt/ bo\.cn uitzicht van de voornocnuHc winkelplaza op de hoek KajoctanganAloon-Aloon over de protestantse kerk en omge\ing. omstreeks 193') gefotografeerd door Ong Kian Bic Foto s J R van Dicssen. ten oosten van de Kotalamastraat en de Klentcngstraat. tegenwoordig Jl Arief Rahman Hakim.Pdg <X' Britse luchtfoto van Ac stadsdelen zuiclelijk van de Aloon-Aloon en omgeving. nu T m Mercleka Barat. 24 januari 11)46 Bovenaan in de opname is het langgerekte. c^ntler in de oude gedaante. de brede straat direct ten noorden daarvan IS Petjinan Ten zuiden van de pasar strekken zich ondermeer de rangeerterreinen van de MSM en de ss uit. juli lyyó Links de AloonAloon Koclon. op de hoek staat nog altijd Hotel Riche Het monument vooraan herinnert aan het KNlI'-congres. terwijl hier ook de verschillende scholen aan de Van Oorschotweg zijn te onderscheiden Iets links van het midden ligt aan de Van Kestercnweg het station Djagalan van de MSM De spoorlijn van de ss loopt uiterst rechts. van het zuidelijker gelegen station Kotalama naar het hoofdstation in de noorderstad Foto Museum Bronbeek l'ig (J7 bincii en oiidci twcemial de bocht \an Kajoetangm iiujl ]cnd Bisuki Rakhmat m de tegenwoordige gedaante l-)e Heilig Hartkerk vormt als voc^rheen het dominerende element op dit centrale punt Eveneens nog 'als vanouds' vindt men tegenover de kerk het befaamde taartjespalcis en restaurant Toko Oen Foto's J R van Diessen (vervolg pAg 11 i) P. overdekte pasartcirein in de Chinese Kamp goed herkenbaar. rechtsachter de Taloen Lor-straat. L B M van Liempt 96 .

97 .

(bijschriften pag. 96) . 98/pp zie pag.

Bo\fn en pag loi boven panorama over de Aloon-Aloon. 'Slapende Vrouw' Rechts is op de hoek van het stadsplein het herbouwde kantoor van De Javasche Bank te zien. gezien in westelijke nchtmg vanaf het dak van het regentschapskantoor aan Tm Merdeka Timur. tegenwoordig Bank Indonesia Het gebouw links ernaast is het belastingkantoor. 1996 Op de achtergrond de Gunung Kawi. waarvan het silhouet met dat van de rechts aansluitende G Welirang en G Arjuno populair bekend staat als de Ferempuan Tidur. dat m de jaren vijftig in de plaats kwam van het verwoeste filiaal van de NederlandschIndische Escompto Maatschappij Foto's J R van Diessen 100 .

heeft men veel van het oude muurwerk opnieuw gebruikt. zodat nu de grote eetzaal in het hoofdgebouw nog altijd versierd is met de bekende tegeltableaus \an Hollandse stadsgezichten en landschappen Foto's Studio Malang J R \an Diessen 101 . m 1996 Zoals de meeste gebouwen aan de Aloon-Aloon w erd dit meest prestigieuze hotel van Malang 111 juli 1947 kort voor de intocht van de Nederlandse troepen door brandstichting \erwoest Bij de herbouw. eindjaren \iertig. onder de nieuwe naam Pelangi Hotel.LiiiLs en pjg 100 ouder het Palace Hotel omstreeks ly^o en.

tegenwoordig staat op deze plaats een winkelcentrum Foto's J R van Diessen 2x.Pig 102 boven het Malangse bestuurskantooi op de hoek van de Aloon-Aloon Kidoel (Tm Merdeka Selatan) en de Pandliuisstraat (Jl Pega dean) in 1938 en 1996 Het gebouw is na de Ncrwocsting injuh 1947 vrijwel identiek h(. H van Rotterdam I 102 . tegenwoordig vindt men op deze locatie aan Tm Merdeka Tiniur de weinig inspirerende glasta<.ade \an de Bank Lippo Bos werd ovingens. L B M \ an Liempt.ibouwd. een iniponerendc creatie van de Malangse architect K Bos. op verdenking van verzetsactiviteiten door de Japanse bezetter om het leven gebracht Onder de zogenoemde 'Kleine Boei'. op het kruisingstorentje na Midden aan de oostzijde van de Aloon-Aloo 1 stond tot in de jaren tachtig de bioscoop R e \ (111 de hidonesische tijd Ria). dic ook verantwoordehjk was voor de winkelpai den op de hoek van de Smeroestraat en Kajcutangan De fraaie avondopname van het theati r werd omstreeks 1940 gemaakt door Ong Kian Bie. de oude stadsgevangenis die na de opening van de centrale gevangenis op Lowokwaroe in 1921 werd bestemd tot vrouwengevangenis en Landsopvoedingsgesticht (lOc) De foto is gemaakt 111 het begin van de jaren tachtig. Studio Malang.

mppM- ^Mm- Wm'i' IKttl m«^^'v '3^ (hijschnfc zie pag. i o f) .mpii: ÊÊfMi\£.

L.o.q. gereproduceerd van de Officicclc Phittegroiid der Gciiiccncc Malang 1936-iyjy. De geïnterneerden uit de 'petoet' werden later overgebracht naar het Marinekamp op Sawahan.' foto's uit de Japanse intenieringskampen te Malang zijn om begrijpelijke reden niet beschikbaar.?. uiteindelijk zouden de meesten belancHen in Tjimahi. uitgave van G. . toont de slaapzaal van de vooniialige vrouwengevangenis c. Deze prachtige sfeervolle tekening. Kolff & Co. De originele plattegrond werd beschikbaar gesteld door mevr. Foto: RIOD. afgebeeld op pag. gemaakt op 14 juh 1942 vervaardigd door H. Malang. LOG aan de Aloon-Aloon. De hier opgenomen legenda geldt tevens voor de kaart van de noorderstad. maar wel zijn nogal wat getekende impressies van het kampleven bewaard gebleven.B.. van Liempt. .M. Prins.De zuidelijke helft van Malang in kaart. 134/135. Pag.

Studio Malang Onder bemiddelde gasten van het Emma Hotel in de Klcntengstraat begeven zich naar hun gereedstaande automobiel Op de foto uit omstreeks 1930 IS het vierwielige rijtuig rechts een opvallende verschijning tussen de vele tweewielige dokars die de stad toen telde Het Oranjehuis was in deze Chinese straat kennelijk populair. in 1996 en aan het eind van de jaren dertig De Klcntengstraat ontleende haar naam aan de Chinese tempel aan de oostzijde van de kruising. want in de jaren dertig vond men er ook een Juliana Hotel en een Emmabioscoop Foto R G H Teng 106 .Boi/en en midden het kruispunt Klcntengstraat (Jl Laksamana Martadinata) en Petjinanstraat 01 Pasar Besar) gezien in zuidelijke richting. hier eveneens te zien in 1996 Foto's J R van Diessen 2x.

<d\ /- ©matahani V' Boven en Iniksniidden In 1919 besloot de gemeenteraad naar aanleiding van protesten van Chinese handelaren om de nieuwe pasar niet aan de overkant van de Brantas te bouwen. na een tweede verbouwing en renovatie in 1935. maar het bestaande complex m de Chinese Kamp te moderniseren en uit te breiden De oude foto toont de ingangspartij aan de Petjinanstraat. maar een warenhuis van de keten Matahari . in het linker poortgebouw was een dependance gevestigd van apotheek De Rijzende Zon aan Kajoetangan. Studio Malang Rechtsnndden en onder nogmaals de ingang van de Malangse pasar toen en nu Aan de straatzijde IS het complex tegenwoordig geen markthal meer. resultaat van de grootscheepse nieuwbouw na verwoesting van het pasareomplex door brand in de jaren tithtig Foto's J R van Diessen. naast Toko Oen In de bovenste opname IS de tegenwoordige situatie te zien.waarbij van de historische connectie van deze naam met Malang ongetwijfeld nu niemand meer w eet heeft Foto's J R \ in Diesscn Studio Malang .

op nummmer 75.De Petjin. ook de Japanse opname uit maart 1942 op pag.R. 49 is hier genomen.mstraat e q Jl Ade Irma Suryani in westelijke richting. waarin in vooroorlogse jaren Toko 63 van de firma Foo Hin & Co was gevestigd . Studio Malang. Foto's: J. in het verlengde van Petjinan. In de oude situatie bevond zich enige panden verder.zie pag. Dit gezichtspunt was kennelijk geliefd bij fotografen. Links de Koeion Pasar-straat en op de achtergrond. gezien in \9tj6 en omstreeks 1940 van het dak van het grote huis op de hoek PetjinanstraatKoedoesanstraat (]1 K H Arifin). van Diessen. 108 . 109. de bekende juweiierzaak Tio. de Blakanglodji-straat.

Studio Malang. 109 . Foto's: J.R. gezien in oostelijke richting.De noordelijke gcvelwand van de Petjinanstraat (Jl. Pasar Besar) in 1996 en omstreeks 1935. van Diessen. met centraal het voornoemde grote hoekpand van Toko 63.

- ü^^^ï^ ' Mi WBpi^ ..^ ' "• „.^^^^1 ^^^^%^'' __ ' ^ ^ H • .^N ^^^^E^ : :. * » •F. mi^j^^l^'^ ^^ÊÊ '^^^" 1^.ÉÊL1S.f k. Foto s J R \an Diesscn Studio Malang Pig 111 boven avondstemming hoven het Brantasdal De opname is gemaakt in westelijke richting vanaf de brug in de Spoorstraat (Jl Jend Gatot Subroto/Jl Panglima Sudirnian) en laat ondenneer goed zien hot ook de steile bandjirgevoelige oevers van de rivier allengs volgebouwd zijn geraakt Foto J R van Diessen tiL 110 111 . ^--- fc^'^fe- ""HllQr H ^^^1 '"^ . . .zie pag 11 <.. tr f h «^^Tru" ll^ ' '^mMV'^^^^^^B fe .--«-^" 1 •s< ^SHBHSr^^ Pag / j o . III onder de Kidoel Pasar-straat (Jl Kapten Tendean/ Jl Kyai Tarmn) naar het oosten gezien in 1996 en omstreeks 1925 De oude foto geeft de situatie weer kort na de grote uitbreiding en modernisenng van de pasar in de beginjaren rvvintig Halverwege de jaren dertig zijn bij een renovatie van de pasar ook de laatste I9de-eeu\vse woonhuizen op het marktterrein afgebroken de vnjkomende ruimte w erd ondermeer gebruikt als parkeerplaats . ' 1 Ef .< HÉË ^ ^ ^ ^ ^ H ^ -^^W -.^.

112 .

met de karakteristieke Grand-bioscoop hi de late jaren tachtig is het theater. tegenwoordig Jl H Agus Salim). ea 1928. opgencht tegenover de pasaringang aan Petjinan Foto s Moesson Studio Making ^\ P.ig (jó) Van de Aloon-Aloon naar de pasarwijk Boven een opname uit de jaren vijftig \an het begin van de Regentstraat (toen Djalan Kabupaten.(vcn'olg van p. gesloopt voor de bouw \. met ernaast de Flora Cinema.ig 112 vergane glorie Het sinds lang niet meer gebruikte station Djagalan \MI de Malang Stoomtram Maatschappij. reehtsmidden de ingang van de pasar. boven van de buitenzijde aan de Van Kesterenweg (Jl Halmaheira). \ o o r de verbouwing in 193•. De opname onder toont de ereboog van de Chinese gemeenschap bij Koningin Wilhelmina's regeringsjubileum in 1938. onder op het emplacement oostelijk van het station Foto's J R van Diessen .in een winkeleentrum Linksmidden het etablissement De Delftsehe Toren op de hoek van de Regentstraat en de Kidoel Dalem-straat (Jl K H Anfin). toen Aguiig geheten.

Boven voorbereidende werkzaimheden ten behoeve van de uitbreiding en modernisenng van de gemeentelijke Pasar Petjinan 1920 De uitvoering van dit omvangnjke project dat in totaal de nieuwbouw in gewapend beton van zeventien grote en twee kleine open pasarloodsen en een vleeshal omvatte werd toevertrouwd aan de Holhndsehe Beton Maitsehippij ¥ .

maar soms ook op de Aloon-Aloon.Pag 114 midden interieur en overzicht van het voltooide complex.ilang 2 \ . hier te zien in het begin van de jaren vijftig Inmiddels is ook dit weer \ erdwenen. werd de jaarlijkse pasar nialam gehouden. nu na de afbraak van de oude huizen op het pasarterrein in 1935 Het aldus ontstane pleintje diende mede als taxistandplaats en busstation Zie ook pag i i o Midden en onder aan het westelijke einde \aii dt Sawahanstraat was in de jaren dertig nog \ eel open ruimte Daar. waarvan deze nachtopname uit vermoedelijk 1938 een bijna surrealistische indruk geeft Na de soevereiniteitsoverdracht werd aan dezelfde straat een ruim en modern autobusstation geopend. sinds enkele jaren geleden bij Blimbing de busterminal Aijosan tot stand kwam Fotos L B M van Liempt Studio M. zoals Toko Japan Warenhuis Taiyo aan het westelijke begin \an de Petjinanstraat Foto Studio Malang I Pag II-) boven nogmaals de Pasar Kidoelstraat. 1922 Foto's HDG Hollandsche Beton Groep NV Pag 114 onder in de jaren twintig vestigden zich m de Chinese wijk ook verscheidene Japanse firma's.

•^'•lïBSBSiiHWlW 116 .

op particuher initiatief gevestigd m een woonhuis Na de soevereiniteitsoverdracht werd hier de SMA Teladan ondergebracht De onderste foto. D AJ BoerhaveFransen van de Putte Pjg 11/ Blitse luchtopname. tonen twee grote panden aan de Kotalaniastraat. in 1929 tot stand gekomen dankzij planter-wethouder G J Zuyderhoff werd in juli 1947 door brandstichting verwoest Foto's Studio Making 2 \ . ook van Ong Kian Bie. zijn van de sigarettenfabriek Faroka Uiterst rechts is 111 Mergosono langs de Brantas de Chinese begraafplaats te ondci se heiden Feito Museum Bieinbeek 117 . terwijl de spoorbaan van de ss rechtdoor in zuidwaartse nchting naar Kepandjen en Blitar gaat De grote hallen links v. van het Malangse industrieterrein.Pag 116 van Malangse zuidehjkste stadsdelen bestaan naar verhouding weinig histonsche opnamen De foto's boven en midden. 24 januari 1946. ligt het station Kotalania Beneden buigt de tramlijn van de MSM oostwaarts af 0111 langs de voet van de Smeroe de weg naar Dampit te vervolgen.\n het midden. rechts boven het midden. westelijk van de hidustneweg. bij de plaats waar het spoor de Kotalaniastraat passeert. omstreeks 1927 gemaakt door Ong Kian Bing. respectievelijk de Chinese kliniek naast het station Kotalania en een Chinese lagere school. biedt een aanzicht van de Gemeentelijke Ambachtsschool en Anibachtsleergang aan de Javaweg Deze instelling. zuidelijk van de pasarwijk Bovenaan is een deel van het Staatsspoor-rangeerterrcm te herkennen.

men kijkt in zuidelijke nchting langs de Industrieweg. waar de brug over de Brantas in de laatstgenoemde straat de toegang vormt tot Rampal en de ovenge noorderstad Deze stemmige foto.^m'. ca 19^1 De poort en de dodenakker bestaan nog altijd wel is hehas het memorabele opschnft boven de ingang verwijderd ' ü e nicht \jn dtn dood/is dt djgtrjjd \jn dtn geest ' Foto Moesson Rechts nog even terug naar het andere. met rechts de Eniplacementweg Onder is de tabnek in de naoorlogse gedaante te zien. Boven en rechtsonder de sigarettenfabnek Faroka was in de vooroorlogse jaren een der weinige mdustnele bedrijven van betekenis m Malang De panoramafoto boven werd omstreeks 1938 gemaakt door Ong Kian Bie. dateert uit 1920 Foto V E van Bckkum-van Haastert 118 119 . genomen 111 noordchjke richting. na de herbouw door de Ncdcrlandsche Aanneming Maitschappij m de beginjaren vijttig Foto's Studio Malang Ballast Nedam NV Links de toegangspoort tot de christelijke begraafplaats Soekoen. noordchjke einde van de doorgaande verbindingsweg Mergosonostraat/Kotalamastraat/Klenttngstraat/Mtubelniakerstraat/Spoorstraat.

dat in 1876 werd gebouwd aan de oostzijde van de spoorlijn. de begraafplaats KJodjen Lor (rechtsboven) en Kajoetangan (links) te herkennen Hierbo\ en het gemeentehuis aan het C oenplem. Studio Malang 2 \ •v^*-. gezien naar het zuiden Dit punt \ormt de overgang van de zuiderstad (achtergrond) naar Rampal.\ i ^ ^ ' fc.:/:yï 1 . loncloni het Ccïcnplein en het station De luchtfoto op pag 120 is weer gemaakt op 24 januari 1946 door het 681 Squadron van de K. aan de kant van Rampal Foto s Museum Bronbeek. links de tegenoverliggende HUS/AMS De kleine foto hnks toont het spoorwegviaduct over de Spoorstraat.de noorderstad: van G. L B M van Lienipt. naast het Coenplem en het station zijn goed de oveiige G G -buurt.^' _jj *:- -::M: *r "**"l Het cLiituiin \an de nooiderstaci. omstreeks 1930 gezien door Ong Kian Bie.-buurt en Rampal tot Lowokwaroe en Bergenbuurt *'^^ v.G. achter het V laduct ligt het Brantasdal Onder het oude station van Malang. enkele jaren na de voltooiing (192(1) gezien door Ong Kian 13ie.-•• fjfefe^- Malang .AF.

was het bijna gereed . kort nadien werd de zuil verwijderd en bleef alleen de lege sokkel over (rechtsboven) Daarop verscheen in 19'io bij de communistische i mei-parade een reusachtige pop.. mr Soenarko 15ij die gelegenheid werd een model van het gedenkteken onthuld (linksboven) Toen de Nederlandse troepen mjuli 1947 de stad innamen. ondertekend door de gouverneur van Oost-Java.W*-^ De 'tugu' op het voormalige Coenplein heeft een bewogen historie Op 17 augustus 1946. de verjaardag van de Indonesische onalliankelijkheidsverklanng. werd de eerste steen gelegd voor dit vrijheidsmonument en een oorkonde in het fundament gemetseld.zie de omslagfoto In september 1948 was het onvoltooide monument versierd ter gelegenheid van de kroningsfeesten (linksonder). die het uitgemergelde en onderdrukte Indonesische volk voorstelde (rechtsmidden) 122 _f . en de resident van Malang. Doelamovvo.-^J .

ca 19^0 Foto's Helders Marinemuseum. Studio Malans 123 . F Snel Midden en linksonder het oude Marinekaïnp aan de Marineweg op Rampal. waarvan de laatste twee foto's een beeld ge\ en de gezette heer vooraan m diens gezelschap (pag 122 rechtsonder) IS de toenmalige burgemeester Sudjono Foto's H Nasuka/Alibin A | \ 111 Veen Studio Malang ^\. ca 191s.O p 20 niei 1913 volgde ten slotte de plechtige onthulling van de heropgerichte Tugu Nasioiial door president Soekar110. en de ingang \an het Militair Hospitaal aan Tjelakct tegenover de Fraterschool.

•iWiiimgiaxMimmmumsR 124 .

uit de jaren dertig. die zijn naam zou geven aan de Lavalette Kliniek De andere opname.Pag 124 boven enige jaren na de opening van het Palace Hotel werd Malang een tweede klassehotel rijk. met een prachtig uitzicht over de Hiantas Gedeeltelijk verwoest injuli 1947. diende het na de soevereiniteitsoverdracht korte tijd als ondei komen \ oor de Airlangga-universiteit. het Splendid aan de Speelmanstraat. AM Midden voor een goede verbinding tussen het nieuwe Coenplein en de te bouwen Bergenbuurt werd in 1926 de brug in de Van Riebeeckstraat gelegd Om een 'groene long' in de stad te creëren. overeenkomstig de ideeën van Makings stedebouwkundig acKiseur Th Karsten Foto Studio Malang Ondci het eerste uitbreidingsplan in de noorderstad was de Oranjebuurt tussen Tjelaket en Rampal.met witte snor de oud-planter G Ch Renaldel de Lavalette. die e\ envvel spoedig naar Soerabaja verhuisde Vervolgens werd het pand halverwege de jaren vijftig in gebruik genomen door de lerarenopleiding IKII' en later ingericht als studentenhuis van die instelling Foto's Studio Malang. laat zien dat de school toen was uitgebreid met lokalen op de tweede verdieping Foto's KIT. en toont een gezelschap van Malangse notabelen Tussen hen staat vooraan 111 het midden . Mocsson 125 . welke werd bijgewoond door gouverneur-generaal mr D Fock. moesten de oevers van de Brantas onbebouwd blijven. ten nciorden van Klodjen Lor Dit huis op de hoek van de Emniastraat (rechts) en de Mauritsstraat (links) werd gebouwd m iy2i Foto H L A Kienecker Pag 12} de Neutrale Sthoolvereeniging nam in 1922 aan de Emniastraat een Europese lagere school in gebruik De foto boven w erd genomen kort voor de officiële opening.

V '^w « 3 ^tf'iy 126 .

P.ig 126 boven de particuliere Malangsthe Ziekenverpleging op Ranipal KoeIon, oorspronkelijk een plantersziekenhuis, kreeg vanaf de late jaren twintig
subsidie van de gemeente en was van dat
moment ook toegankelijk voor hen die
niet uit planterskringen afkomstig waren Inmiddels was het hospitaal omgedoopt tot Lavalette Kliniek, zoals deze
opname uit ca 1930 Iaat zien
Ónder de Gouvernements Muloschool
aan de Wilhelmmastraat werd reeds gesticht m 1919 en was daarmee een van
de eerste openbare gebouwen van de
C^ranjewijk m aanleg, de opname dateert van omstreeks 1930 In 1942 diende de school tijdelijk als kamp voor
krijgsgevangenen
Foto's KIT, D A J
van de Putte

Botihave-Franscn

s?^*^^*

Bo\cn en nnddcn ten noorden van de toenmalige bebouwde kom werd m 1921 de Centrale Gevangenis op Lowokwaroe in gebruik genomen, die tijdens de Japanse bezetting
berucht werd als plaats waar 'politieke' gevangenen werden
vastgezet en verhoord door de Kempeitai hi de Republikeinse tijd diende de gevangenis enige tijd als mterneringsplaats De bovenste foto toont de bouw van het complex
door de Hollandse he Beton Maatschappij, de andere opname
IS een vooraanzitht uit 194S
LJ;JAsonrfer ook in 1921 werd iets noordelijk \an de gevangenis op Lowokwaroc het Proefstation \ o o r de Bergcultures
gevestigd Foto's HUG Hollandsche Beton Groep NV,
A J van Veen, Studio Malang

Boven: in iy34 bouwde Henri Estourgie niet alleen de Theresiakerk aan de Idjenboulevard, maar ook het 'Slot' - zusterverblijf- achter het Ursulinenklooster op
Tjelaket. Foto: J.H.G. Estourgic-Rossing.

Onder: de Fraterschool - 'Frateran' - op Tjelakct, in de jaren dertig en ook tegenwoordig nog een der belangrijkste onderwijsinstellingen in de 'schoolstad' Malang,
ca. 1935. Foto; Studio Malang.

f'.-'^J^V '
ïr- os"'."

'"

rSifci'2

^^r

mi

128

. .33»*^.»é£S*aa»«^Éi/^i^i^^3Si
• 4 ^^Ê^S^Ê^^^-^'^^.^^^^^^^^^^^^
^<Pg^^^l^^tBj|^^^/l -'•'

^«—i

•^' rMiéS-^vs^jL^. ^ m

'"^

'

^^^^^^^^^^H

L.^mn^^^'^T^ #^

'^--^-•'i—JMMfcMgEJL^- X^

r^V^

^

^W .^lilgglIigiJ^HJj^l^^^

Bovcii en nuddenbovcn iii 1926 werd
door het gemeentebestuur een pnjsvraag uitgeschreven voor het ontwerp
van een raadhuis aan het Coenplein
Onder voorzitterschap van architect
W Lenie^ uit Soerabaja, de latere
architect vin de HUS/AMS aan hetzelfde plein, oordeelde de jury dat het
ontwerp Voor de Burgers \3n Milang
Mn H F Hom uit Seniarang het meest
geschikt was Niettemin constateerde
men een aantal tekortkomingen, zoals
het feit dat de vensters niet door luifels beschermd waren tegen zonlicht
en regen

Derhalve werd slechts een tweede prijs toegekend am het winnende ontwerp, maar de besparing die dit de gemeente opleverde, viel
geheel in het niet bij de e\tra-kosten van de grondverbetenng, waarmee 111 de begroting geen rekening gehouden bleek te zijn De totale bouwkosten kwamen uiteindelijk op ƒ 287 000,- , meer dan
een ton hoger dan was geraamd O p 30 mei 1928 werd de eerste
steen gelegd door gouverneur-generaal mr jhr A C D de GraefF,
bijna twee jaar later, op i'S januari 1930, vond de ofTiciele opening
plaats De foto's tonen het gemeentehuis en omgeving 111 1996 en
omstreeks 19^5. de panorama-opname is waarschijnlijk van Ong
Kian Bic Foto's J R van Diessen, L B M van Liempt
Middenonder en onder het complex van de gouvernementsseholen
AMS/Hlis/Lveeum tegenover het gemeentehuis, ca l y i s (O'ig Kian
Bie) en 1996 Foto's J R van Diessen R Hoesen

Lagere School l De Maetsuyckerstraat. G van Dijk (oorspronkelijk Ong Kian Bie) . en nieuw . Jl Tumapcl IS nu Malangs 'pasar burung' Foto's J R van Diesstn 2x. met links de Protestants-Chnstelijk(. Studio Malang 2x Op pag 131 boven en linksmidden architect K Bos beroemde symmetrische hoekpanden (1936) bij het begin van de Smeroestraat. d w z medio jaren dertig. H - ^_-. L B M van Liempt. met front naar de stadzijde Rechtsmidden en onder IS de kleine brug over de Brantas in de Maetsuycktrstraat te zien.i M^^M^^ H J|^t^^-|^^. met de Kawi op de achtergrond Jammer genoeg is dit hoogtepunt van Malangs Indische'architectuur tegenwoordig ernstig aangetast door allerlei wilde aan.in de G G -buurt (pag 130) en rond de kruising Kajoctangaii-Smeroestraat (pag 131) Boven en linksmidden het in 1939 door architect H J van Erb ontworpen nieuwe station van Malang. « ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^K^KÊ^^^^^^^^^ÊÊÊÊÊÊÈ^^^^^^^ ' • * ^ W l^aaaigg H Malang oud.en opbouwsels In nog sterkere mate geldt dit voor de tegenoverliggende oostelijke zijde van het krtiispunt (rechtsmidden en onder).Kjyó . waar Hotel Mabcs en de Malangsche Apotheek (hter Y M C A ) recentelijk het veld hebben moeten ruimen voor een filiaal van de Bank Central Asia Foto's J R van Diesscn 2x.

131 .

gefotografeerd door Ong Kian Bie. J R van Dicsscn Onder de 'Susteran' der Ursulincn iets verder aan Tjelaket. SMQIgg Een der best herkenbaar gebleven punten in Malang de splitsing van Kajoetangan (Jl Jeiid Basuki Rakhmat) en Tjehket (Jl Jaksa Agung Suprapto) met Oro-Oro Dowo (Jl Bng]en Slamet Rivadi) Boven kijkt men in zuidelijke nchting naar Kajoetangan. toen het klooster net geopend was Foto's J R van Diesscn V E van liekkumvan Haastert .^-l- ^—I. Studio Malang Pag /j_j boven en nuddcn de 'Frateran' omstreeks 1930. met rechts de bekende klok annex richtingwijzer en links het voormalige ANIEMgebouw Midden en onder een blik in 1996 en omstreeks 1935 in tegengestelde nchting. met links het begin van O r o . en m 1996 Foto s L B M vin Liempt. hnks in 1996 en rechts in september 1920.O r o Dowo en automobielhandel P Bouman Foto's J R van Diessen 2x.

.

Kolff & Co. afgebeeld op pag. Malang. De originele plattegrond werd beschikbaar gesteld door mevr. gereproduceerd van de Offlcieele Plattegrond der Gemeente Mahtng 1936-11)37. L. van Liempt.. Zie voor de legenda de kaart van de zuiderstad. KAART VAN DE STADSGEMEENTE MALANG . uitgave van G.De noordelijke helft van Malang in kaart. 104/105.B.M.

Boven en p. dat men daeht te bouwen in het Smeroepark (in 1938 herdoopt tot Beitrixpark) Na ampele overwegingen werd echter besloten tot uitbreiding en renovatie van het bestaande bad naast het stadion Daarmee werd de gemeente in 1938 de trotse bezitter van het mooiste bad van Oost-Java. waar in het 50 m-bassin ook de kampioenschappen van Nederlands-Indie werden gehouden 136 .ig 1^7 onder reeds halverwege de jaren twintig besehikte Malang over een gemeentelijk zwembad Door de onstuimige grtiei van de stad ontstond behoefte aan een tweede bad.

De panonnnfoto's van Ong Kian Bie tonen het bad in 19^9 in oostelijke (pag 136) en wcstehjke nchting (pag 137) Aehter het bad zijn 111 de hitste toto ook de tennisbi iien het hoekeyveld en de voetbalvelden van het sportpark te zien Foto s J R van Diesscn Studio Miling H L A Kieneeker Boven de Chnstehjke Mulosehool aan de Snieroestriit tegenwoordig nog iltijd 111 gebruik ils nuddelbire school Tijdens de Jipinsc bezetting \\ is hier de Kenipeitu gevestigd Foto J R van Diesscn 137 .

c q Beatnxpark is het Brawijayamuseum.Rechts en pag ijg midden Malangs veranderende stadsbeeld Vnjwcl het enige nog herkenbare element in deze toen-en-nu-vergelijking van het Smeroeplein tn de kruisende Idjcnboulevard is het ANIEM-transformatorhuisje geheel rechts De opnamen zijn m 1996 en omstreeks 1938 gemaakt in westelijke richting. gewijd aan de militaire geschiedenis van Malang en omgeving tijdens de onafhankelijkheidsstrijd Foto's J R van Diessen. met de Kawi op de achtergrond Het centrale gebouw in de nieuwe foto. Studio Malang Psg ijf) en ijy onder in het uiterste westen van de stad. zoals de toto van Oiig Kiaii Bic hiernaast laat zien Nadien is de school \ n j snel weer herbouwd en tegenwoordig doet ze nog altijd dienst in haar oude functie hi de nieuwe opname oefenen leerlingen m j u h 1996 voor de parade ter gelegenheid \an de herdenking v in de Indonesische onafhinkelijkheidsverklaring op 17 lugustus Foto s Studio Malang. op de plaats van het vroegere Smeroe. naast de smalspoorbaan die naar de suikerrietvelden van de fabnek Kebonagoeng leidde verrees in de jaren dertig het complex van de katholieke Demposchool" Ook dit ontkwam in juli 1947 niet aan de verwoestingen voorgaand aan het binnentrekken der Nederlandse troepen. J R van Diessen .

Bovtn en midckn Hniri Estourgie's Thercsuikerk uit 1934 aan de Idjenboulevard c q het Botriiigpltin. dat langeeft dat het hier een tempel van de ^iwaitische eredienst betrof Foto's J R van Diesscn .A5iijjys55p^--f--^ .of lingga-altaar. in lyyó en aan het eind van de jaren dertig Foto's J R van Diessen. het oudste hindoejavaanse monument in Oost-Java De hnker foto toont het binnenste van de cella met een gerestaureerd lingam. Studio Malang Rechfi iets westehjk buiten de Bergenbuurt vindt men aan de tegenwoordige stadsrand bij de kixueuze buitenwijk Tidar Fermai de 8steteuwse Tjandi Badoet.^S>?^r&ff 1 r!!^f»^.

Batoe.en fruitcultuur in de omgeving \an Batoc Ten dele vindt deze haar oorsprong in de \\ erkzaamheid van J F de Ruyter de Wildt. Studio Malang 141 . de 'Big Apple Zoals de toto uit 1996 hierboven laat zien. die hier omstreeks de eeuwwisseling de eerste appelboomgaardcn aanlegde De oude opname toont ongeveer dezelfde plaats op het centrale plein van Batoe. verdient niet New York deze bijnaam maar eerder het bekende bergoord noordwestelijk van Malang De pol\ ester appel balancerend op een bed van dito koolbladcren. ca 1936 Foto's J R van Diessen. svmboliseert de groenten.

-Boven onder pag 143 hnksbo\tn de ontwikkeling van Seleeti 111 de bergen bij Bitoe van eenvoudige overmehtingsgelegenheid omstreeks 19^0 tot \olw urdig recreatiepark compleet met zwembad hotel tennisbanen bungalows en fraiie tuinen ten tijde van de panorama-opname ca 1940 was geheel te dinken n n de inzet van F de Ruyter de Wildt zoon van de hiervoor genoemde initiator van de Batoese appelteelt en zijn echtgenote 142 .

met karaktenstiek-Oostja\aans steil meroe-dak boven de cella. Studio Malang. rechtsboven de onlangs geheel gerestaureerde Tjandi Kidal bij Toempang. eveneens bij Toempang Foto's J R van Diessen . linksonder de resten van de sierlijke 'mini-tjandi' tegenover het voormalige badhotel te Songgoriti. L L van Meurs-de Ruyter de Wildt Pjg 141 enkele hmdoejavaansc tempels uit de Smgosan-penode in de omgeving van Malang.In de jaren voor de oorlog was Selecta voor dt Europese burgenj uit Malang en wijde omgeving in de weekeinden en de vakantictijd een trekpleister van de eerste orde. en rechtsonder de veel zwaarder beschadigde Tjandi Djago. waaraan velen nog dierbare hennnenngen zullen bewaren De foto op pag 143 toont de eigenaar met enkele familieleden omstreeks 19^8 bij een van de bungalows op het complex Frans de Ruyter de Wildt bezat naast het vakantieoord ook in latere jaren nog de boomgaarden van zijn vader Zelf maakte hij op het terrein van de fruitteelt naam door de aanleg van de eerste sinaasappeltuinen bij Batoe De Ruvter de Wildt stierf eind maart 1945 in Japanse gevangenschap te Buidocng Foto s J R van Diessen.

Wcndic in ten kltin dil iitk^tn bcchiduwd door oiidt boomtn u nnn ipcn i e i t n tn dn kusCilhLldi.i w irtJ be\ if Aldus Willem Wilrueii m een bnef van 13 maart 19^5 waann hij een uitstapje naar dit bekende oord oostelijk van Singosari beschreef Reeds m de jaren vijttig van de 19de eeuw vermeldden reizigers de badplaats Windit als een schoon en aangenaam plekje waar eenige bamboezen huizen staan O n g Kian Bie fotografeerde het meertje tevens wingebied van de Mihngse waterleiding omstreeks 193•> De moderne foto uit 1996 toont aan dat er sintlsdien met uitzondering \ in de phitsmg van een seheidingstiam met veel is vernideid Foto s J R van Diessen Studio Malang 144 .Dsir IS het lULtrtji.

op de plaats waar tegenwoordig Hotel Kartika Prince staat Linksmidden en -onder weer de splitsing bij Oro-Oro Dowo. Tjelaket 17.TjcLikct. ter gelegenheid van Koningin Wilhelniina's regenngsjubileuni m 1938 De opname rechtsonder biedt een blik uit Hotel Splendid op de baig in de Speelmanstraat. respectievelijk uit noordelijke en zuidelijke richting gezien Rechtsboven Kajoetangan op de hoek met de Smeroestraat 111 feestverlichting. dic m 1922 werd opengesteld op de achtergrond de R K Kerk aan Kajoetangan Foto's Studio Malang 2\. m de |arcn dertig getotograteerd door Ong Kian Bie Op deze pagina linksboven het opnieikelijkc pand van Fiat-dealer Berrettv. Kajoetangan en oingcMiig. L 13 M van Lienipt 2\ N M Nolten-Engelkcn 145 .

'*^**^- Boven en midden tvvetmnl KijotUngin in de bovenste opmme in noordelijke nchting ter hoogte van boekhandel en drukkerij G Kolff & Co in de foto daironder naar het zuiden toe met aan het eind weer de Heilig Hartkerk RecliKonder nog eens Hotel Splendid nu gezien aan de Brantaszijele vanaf de brug in de Maetsuyckerstraat Foto s Studio Malang L B M van Liempt 2x 146 .

ca ly^o Foto s Museum Bronbeek. op 2 4 j a m n n 1946 gefotografeerd door een Bnts \erkcnnmgstocstel Centraal ni de toto loopt \an noord naar zuid de Idjenboulevard met bovenaan het Beieringjilem en de Theresiakerk Ondel lan rechts ain de Smeroestraat het stadion en de Christelijke Muloschool In het midden ligt het Smcroeplein. dat toen (weer) 111 gebruik was als sawalind Cicheel linksboven is de decau\ illc (sm ilspoorbaan) van de suikerfabriek Kebonagoeng te zien. met rechts daarvan de Demposehool De foto onder biedt een blik op het stadion en de rest van het sportpark vanaf de Badhuisweg. Studio Malang 147 . met links het Beatrixpark.Het zuielelijke deel \ m de Bergenbuurt.

H W H Weeda H L A Kieneeker. gezien door Ong Kiaii Bie in westelijke nchting vanat het pand van juwelier Tan op de hoek met Kajoctangan In het midden de Javaanse R K Kerk Onder het huis Kawistraat 24 gebouwd dtior J Th Kieneeker. voor de oorlog een der betere logccrgelegenhedcn in de stad Tegenwoordig is dit complex. m gebruik bij het Indonesische leger Midden de Smeroestraat. was de woning van generaal-majoor G A Ilgen. Studio Malang 148 . hier in een foto van O n g Kian Bie. die in maart 1942 de stnjd tegen de Japanse invallers in Oost-Java leidde Ook dit gebouw werd niet gespaard in dejulidagen van iy47 Nadien is de fraaie villa iets eenvoudiger herbouw d Foto's D AJ Boerha\c-Frinsen \an de Putte.UoiLii m de rustige groene Bergenwijk vond men aan de Bromostraat nummer 17 het Hotel Astor.

ter hoogte van het Beatnxpark De opname werd omstreeks 1935 gemaakt door O n g Kian Bie Midden de nieuwe. E B Wagcn. werd lu de soevereiniteitsoverdracht afgebroken Onder de Dempoboulevard naar het westen gezien. niet aan het eind de Albcrtus Magnusschool der Paters Carnielieten. hier weer gefotografeerd door Ong Kian Bie. beter bekend als de 'Deniposchool' Foto's L B M \. m 'oosterse' stijl opgetrokken Co-Macjonnieke Loge in de Wehrangstraat.Bo\ en de Idjenboulcvard gezien in noordehjke nchting. kort na de voltooiing in ly^ I Het markante gebouw.iar Studio Malang .m Licnipt.

lii boitn Bntse luehtopninie 2 4 j i n u i n 1946 v m de noordelijke Bergenbuiut Naast de renbaan (geheel links) ligt d<.onnieke Loge (1931) iin het Koninginneplem nidien Tjeremeeplein De linker foto uit de jaren vijftig toont het gebouw ontworpen door Th N Muller en uitgevoerd door J Th Kienecker van de Algemene Bouw. Goentoerwijk noordelijk van de Goentoerweg tussen de naar elkair toelopende Idjenboulev ird/Wilisweg (linksmidden) en Oro Oro Dowo (rechts langs de Brantas) Vanif oktober 1945 diende de Goentoervvijk als Repubhkeins interneringskamp voor (hido-)Europeanen Zuidelijk van de Goentoerweg herkent men het langgerekte Merbiboepirk Paif /5J onder de Mi(.Het Uoerinjplein Boven het uitzieht op de zuidelijke Idjeiiboulev ird reehts Henri Esteiurgie in de onvoltooide Theresiakerk 1934 onder de kerk en het nog onbebouwde plein begin 193s Foto s L B M van Liempt 2x J H G Estourgie-Rossing PIJ.en A inneming Miitsehappij (AUAM) in zijn latere tunctie van RRl-studio Tegenwoordig is het een hotel Foto s Museum Bronbeek J H vin Liiit eie Weerd Studio Mil mg .

M 151 .

2/i^l ondtr het Merbiboepirk in de tweede helft \ in de Jiren dertig j. 114 Piii .ezien door Oiig Knn Bie Bo\en heeft men een blik \anifde Goentoerweg hngs de noordkant \an het pirkje n n r het westen toe niet op de lehtergremd de Theresukerk en de Kiwi De p i n o r n m t o t o onder biedt een blik in tegengestelde riehting \ imf het kruispunt vin de Goentoerweg met de Merbiboeweg (linksvoor n n r reehtsiehter) Foto s L B M van Liempt Studio M i h n g .' l-.(biiscliiifc ziL pij.i_'/)o\t.) pii.

volgens de stadsplanoloog Karsten een voorbeeld van goede situenng van een openbaar gebouw Voor de poort staan de bestelkarren van banketbakker Ender & Haug in slagorde gereed Foto's L B M van Liempt. tijdens een van de periodieke races van de 'Hippische' De renbaan was in 1938 ook het toneel van de festiviteiten in het kader van de World Jamboree. Wilisweg en Betek (achtergrond) Foto Studio Malang . Studio Malang 2x Rechtsonder het gebouw van de radioomroep te Malang. weer door Ong Kian Bie. op de dnesprong O r o Oro Dowo.I'jg I •> ? bovfii. pjg I •i4 boven en midden dnemaal de renbaan van de Hippische Sportvcrceniging Malang in de jaren dertig De foto op de vorige bladzijde is genomen. zoals te zien op de bovenste panorama-opname Daaronder het poortgebouw met de tribune aan het Idjenplein.

Boven Batoc ontwikkelde zich na de eeuwwisseling van afgelegen bcrgdesa tot druk bezocht vakantieoord en centrum van een welvarend fruitteeltgebied De foto IS omstreeks 1936 in zuidoostelijke nchting genomen op het kruispunt vin de hoofdweg Malang-SonggontiPoedjon met de afslag naar Poenteii en Selecta (links) en naar het sanatorium (rechts) Foto D AJ Boerhave-Fransen vin de Putte (Ong Kian Bie) Middtn a in de bouwstijl is te zien dat het bekende sanatonuni te Batoe oorspronkelijk een woonhuis uit de late I yde eeuw was In de oorlog diende het als mterncnngskanip voor Bntse en Amerikaanse vrouwen en hun kinderen Foto D AJ Boerhave-Fransen van de Putte (Ong Kian Bie) Oiidii niarkmte punten 111 Batoe waren de kerk en de luxueuze villa die autoniobielhandelaar Bonman er volgens de laatste arehitectuuropvattingen had laten optrekken In juli 1947 werd het huis. \ooritgaand aan de komst \an cie Nederhndse troepen door bnndstithting vernield Foto D AJ Boerha\ e-Fransen \ an de Putte (Ong Kian Bie) 155 . zoals in de omgeving bijvoorbeeld ook het hotel en de bungalows van Selecta.

Pjg ƒ f (5 boven en onder een alternatief voor een bezoek aan
Batoe of Selecta was een verblijf in het op ruim looo m
hoogte gelegen reeds in l y i i gevestigde Bacihotel Songgonti,
westelijk \an Batoe aan de weg naar Poedjon De baden
werden gevoed door warme bronnen, die reeds m de tijd
\an het rijk \an Smgosari bekend waren, getuige de kleine
tjandi die hier is teruggevonden Het badhotel bestaat in deze
\ omi niet meer, ter plaatse \ indt men nu een appartementenhotel, terwijl het dal van Songgonti tot m wijde omtrek is
volgebouwd met andere vakantieverblijven Foto's Studio
Malang

Kiij ; s 7 op wat grotere afstand van Malang waren de hoge
toppen van Kavvi, Ardjoeno, Bromo. Boetak en Smeroe gehelde doelen voor meerdaagse excursies, zoals hierboven in
ly^S tijciens een Boetaktocht door leerlingen van de gecombineerde gouvernementssc holen aan het Coenplein Bij zulke
gelegenheden kon overnacht worden in de Smeroehoeve,
R m o e Pani, waar "Pa" Gisius de scepter zwaaide In de onderste toto zit deze (rechts, met baard en klompen) niet de
heer J G Westra, inspecteur van het Boswezen (midcicn met
bul en kniekousen) bij de open hand m de boerdeii) Foto
E de Graaf-Westia

157

Literatuur

I

n deze bibliografie is niet gestreefd naar volledigheid Naast de hier vermelde selectie van o p e n bare boek-, en bladuitgaven is voor de totstandkoming van M.i/jng - Beeld van een stad gebruik
gemaakt van een groot aantal andere relevante bronnen, zoals reis- en landbeschrijvingen, militaire en
civiele archiefstukken, ongepubhceerde persoonlijke
aantekeningen en mondeling overgedragen ervanngen
van ooggetuigen

Helsdingen, W H \an (red ), Daar werd wat groots vemcht'
Amsterdam, 1941
Heijboer, P , De Pohtioiiele Acties De strijd om 'Indie'
i94<i/i949 Bussum, 1979
Hill H , Unity and Diversity, Regional Economic
Development in Indonesia since 1970 Oxford, 1989
Hornman, W , De geschiedenis van de Mariniersbrig.ide
Amsterdam, 1985
Honiinan, W , De laatste man. manniers m ile gordel van
snunigd, 1942-19SO Bergen, 1992
Iinmcrzeel, B R & F van Esch (red). Verzet in NederlandsIndie tegen dejipanse bezetting 1942-194S Den Haag,

Akihar), H , Architectuur & Stcdcl^ouw m Indoncsic
199?
1870-1(^70 Zutphen, 1990
Jong, L dc Het Koninkrijk dei Nederlanden in de Tweede
Alt, M A , Ons kampleven gedurende dejapansche en
Wereldoorlog delen iia-c (5), 12 Den Haag, 1984-1988
Repubhkcmsche bezettmg Pinksterzending, zj
Het
zilveren jubileum der Stadsgemeente Malang, 1914Anderson, B R O'G , Java m a Tmie of Revolution
1939 Malang, 1939
occupation and resistance, I(J44-I(J46 Ithaca N Y /
Junghuhn, F W , Licht- en seliadunbeelden uit de binnenLondon, 1972
landen van Java Amsterdam, 1854
Ballcgoijen do Jong, M , Spoorw cgstations op Java
Kahin, G McTurnau, Nationalism and Rev olution m
Amsterdam 1991
Indonesia Ithaca N Y , 1966
Btmet Kcmpcrs, AJ , Herstel in eigen naarde monumenKampen, A van. Een kwestie van macht Bussum, 1975
tenzorg m Indonesië Zutphen, 1978
Karstcn, Th , Her ontwikkelingsplan der Gemeente Malang
Bloemhard, J L , De hidische Oorlogsslaehtotler', Disti
In 'I B T Locale Techniek', mei 1936
Tong-tong, 1980
Kartodirdjo, S e a , Sejarah Nasional Indonesia Jakarta, 197 s
Boer, P C e a , De Luchtstnjd om Indie Houten, 1990
Klerck, E S de, History of the Netherlands Eist Indies
Bosch, F van den. Het Regenhuis en andere verhalen
Rotterdam, 1938
Amsterdam 1978
Kolomaal Verslag Div jaren
Bosscher, Ph M , De Komnklijke Mamie in de Tw eedc
Kota Malang, 40 Tahun Malang, gedenkboek 1954
Wereldoorlog Franekcr, 1986
Brendgen, J HJ , Belevenissen van een KNiL-officier 111 der Kotamadya Malang Dalam Angka 1993 Malang, 199^
Kotapradja Malang, fo Tahun 1914-1964 Malang, gedenkpenodc 1942-/950 Haarlem, zj
boek 1964
Brugnians, IJ e a , Nederlandsch-Indic onder Japanse
Kotamadya Malang, Lima Puluh Lima Tahun 11J14-1969
bezetting, iej42-ie)4S Franeker, zj
Malang, gedenkboek 1969
Cannoo,J M , Bushido Leiden, 1947
Krancher, J A (red ), The Defining Years ot the Dutch East
Casius, G & Th Postma, 40 jaar luchtvaart m Indie
Indies, 1942-1949 Survivors' Accounts of Japanese InAlkmaar, 1986
vasion and Ensla\ciiient of Europeans and the RevoluDjamhan, Saleh As'ad, Pendudukan Jepang di Malang Sju
tion That Created Free Indonesia Jefferson N C /
Paper Seminar Nasional, Yogvakarta, 26-29 augustus
London,1996
1970
Domis, H I , De Residentie Pasoeroeang op het Eiland Java De leeuw en de banteng Nederlinds-Indonesische betrekkingen l'J4j-i9SO Congres Instituut voor Nederlandse
's-Gravenhage, 1836
Geschiedenis en het Koninklijk Nederlands Historisch
Dorren, C J O , Onze Manniersbngade (i94:,-i<j49) Den
Genootschap, Den Haag, 27-29 maart 1996
Haag, I9S4
Lekkerkerker, C , Land en Volk van Java Groningen/
Encvclopaedie van Nederlandsch Indic 's-Gra\cnhagc/
Batavia, 1938
Leiden, 1917 (2de druk)
Liempt, FJ M (red ), Kroniek der Stadsgenieente Malang
Erne, B H , Brcn naar voren partisanen' Het O V Wover de jaren 1914-1939 Malang 1939
Bataljon 1-12 R I op Java Groningen, 1949
Malang, de bergstad van Oost-Java Malang, 1927
De E\cessennota Den Haag, heruitgave 199s
Fimian, T , The Spatial Pattern of Urban Population Gronth Miert, H van. Een koel hoofd en een warm hart Nation.ilisme, Javanisme en Jeugdbeweging m Nederlands-Indie,
mjava, ig8o-i<j<)0 Bulletin of Indonesian Economic
1918-1930 Amsterdam, 199s
Studies, 1992
Moraal, W , Manniers m aktie op Oost-Java Venlo, 1983
Gids voor Malang en Omstreken Malang 1924
Moscou-De Ruyter, M , Vogelvrij, het leven buiten de
P M H Groen, Marsroutes en dwaalsporen, het Nederlands
kampen op Java, 1942-194S Weesp, 1984
mihtair-strategisch beleid m Indonesië, i(J4s-!9sO
Nas, PJ M (ed), The Indonesian City Dordrecht, 1986
Dissertatie R U Leiden, 1991
Nasionalisnie Indonesia Menjelang pada Abad XXI
Groen, P M H & D W Staat, Inzet m Nederlands-Iiidie
Seminar Yayasan Bina Darma, Salatiga, 2-s juni 1993
ig4S-i950 Amsterdam, 1992
Nieuwenhuys, R & F Jaquet, F W Junghuhn - De onuitGnjns, M , De koloniale stad m Indonesië, 1870-19jo
puttelijke natuur Een keuze uit zijn gcsehritten
Doctoraalscnpne R U Leiden, 1979
Amsterdam, 1966
Gunawan, B , Kudeta, staatsgreep in Djakarta Meppel, 1968
J J Norner, P Kuijt & P M H Groen, Dejipanse aanval
Haas, Paula de, Indo-Europeanen m Malang buiten de Japanse
op Java Amsterdam, 1994
Kampen (9 maart 1942-31 juli 1947) Doctoraalscnpne
Onderzoek naar de mindere welvaart der Inlindsche bevolR U Leiden, 1992
king op Java en Madoera 10 dln Batavia, 1905-1914
Hall, D GE , A History of South-East Asia London 1955
Pluvier, J , Indonesië kolonialisme, onafhankelijkheid, neoHandmoto & P H Soehargo, Perkembaiigan Kota dan
kolonialisme Nijmegen, 1978
Arsitektur Kolonial Belanda di Malang (1914-1940)
Surabaya, 1994

158

Schalk, A \,\n, Colonial Control and Peasant Resources in
Java Dissertatie U v A , Amsterdam, 1986
Schoonoord, D C L , De Manniersbngade 194^-1949
Amsterdam, 1988
Simatupang, T B , Het laatstejaar van de Indonesische \rijheidsstnjd, 1948-1949 Kampen, 1985
Stadsgemeente Malang, gedenkboek 1914-19^4 Mahng,
1934
Stapel, F W , Geschiedenis \an Nedeiltndseh-lndie
Amsterdam, 1930
04 Tahun Kota Malang Malang, gedenkboek 1978
Teirier, G &. P M H Groen (red ). De politionele acties
Amsterdam, 1987
Touwen-Bouwsma, E iv P Giocn, Tussen Banzu en
Bersiap De afwikkehng \an de Tweede Wereldooilog
II! Nederlands-Indie Den Haag, 1996
Utennohlcn, R , Japanse \rouwenkainpen m NederlandsIndie Een bibliografie Amsterdam, Rijksinstituut voor
Ooilogsdocumentane, 1993
Utrecht, E , Indonesie's nieuwe orde Amsterdam, 1970
Veen, A J van, Tjampoer Marechcphsie, I94s-i9'ii
Amsterdam, 1991
Velden, D van, De Japanse intemenngskampen voor burgers
gedurende dc Tweede Wereldoorlog Franeker, 1983
(4de druk)
Verzet contra de Japanse bezetting van Nederlands-Indie
Uitgave van het Comité Ancol, Bussuin/Nijmegcn,
1996
Veth, PJ Aardiijkskuiidig en Statistisch Woordenboek \an
Nederlandseh-lndie Amsterdam, 1861-1869
Vlasblom, D , Jakarta Jakarta, Reportages uit Indonesië
Amsterdam 1993
Vlekke, B H M , Geschiedenis van den Indtsclien Archipel
Roermond, 1947
Walraven, W , oneven Amsterdam, 1966
Walraven, W , Eendagsvliegen Amsterdam, 1971
Ward, O G , De Militaire Luchtvaart van het KNIL m de
jaren 1942-194^ Weesp, 1985
Ward, O G e a , De Militaire Luchtvaart van het KNIL
1945-1950 Houten, 1988
Waterford, Van (pseud van W F Wanrooy), Pnsoners of
the Japanese in World War II Jefferson N C /London,
1994
Wertheim, W F , Indonesië van vorsteniijk tot iico-Ao/oiiit
Meppel 1978
Wijaya Indrakusunia, FE , Scbuah uriian tentang Teinpat
Ibadat Tri Dharnia Eng An Kiong Malang
Ongepubliceerd manuscnpt, K990
Willenis, W èc J de Moor (red ), Het Emde van Indic,
Indische Nederlanders tijdens de Japanse bezetting en
de kolonisatie Den Haag, I99-,
Witsen, E van. Krijgsgevangenen in dc Pieifie-oorlog
(I94I-194',) Franeker, 1971
Zwaan, J , Nederlands-Indie 1940-1946 delen 1-3 Den
Haag, 1980-1984
Zwitzcr, H L , (red ), Documenten betreffende de eerste
politionele actie Bijdragen Sectie Militaire
Geschiedenis Den Haag, 1983

TIJDSCHRIFTEN
De Malanger Div jaargangen
Locale Techniek, Indisch Bouwkundig Tijdschrift
DIV jaargangen
Moesson Div jaargangen
Tijdschrift van Nederlandsch-Indie Jaargangen 1842, i8s?

[1 Kapten Tendean Klentengstraat JI Laksamana Maitadinata Kliniekstraat Jl Panghma Sudirman Klodjen Kidoel-straat Jl Aries Munandar Klodjen Lor-straat JI Fatimurah Koedoesanstraat Jl Zaïnul Arifin Koedoesan Kidoel Dalam Jl Zaïnul Arihn Koeion Pasar-straat JI Sersan Harun Koenirweg Jl Kunir Küerintjiweg Jl Kerinci Koeto 13edah-weg JI Muharto Kotalamastraat JI Laksamana Martadinata Lamonganstraat Jl Limongin Lasemweg JI Lasem Lawoestraat Jl Lawu Lombokweg Jl Lombok Lowokwaroe Jl Letjcn Sutoyo Madoeraweg Jl Madura Maetsuvekerstraat Jl Tumapel Magazijinveg Jl Narotama Malabarweg Jl Malabar Malakaweg Jl Menari Maleisehe Schoolstraat-Noord Gang Mochtar Yamiii lA Maleische Schoolstraat-Zuid Gang Mochtar Yamin iB Manegeweg Jl Gambir Manggaweg Jl Mangga Manggiswegjl Manggis Marechausseew eg — Marineweg ~ Mauritsstraat Jl Thamrin Mentawciweg Jl Mentawaï Merapistraat JI Merapi Merbaboepark T Merbabu Merbaboeweg Jl Merbabu Mergosonostraat Jl Sugiono Meubelniakerstraat Jl Jend Gatot Subroto Moendoeweg Jl Mundu Moeriaweg Jl Muria Nangkaweg JI Nangka Noorder Dw arsw eg Jl Lapangan Oengaranpark Jl Ungaran Van Oorschotweg JI Prof Moh Yaniin Ophirstraat Jl Rmjaiii Oro-Oro Dow o Jl Brigjen Slamet Ri\adi Van Oudthoornstraat Jl Brawijaya Paai denweg ~ Pancianstraat Jl Pandan Pandermanw eg Jl Retawu Pandhuisstraat Jl Pcgadean Panggoengweg Jl Panggung Papandaianweg Jl Papantia)an Penanggoenganstraat Jl Panderman Petjinanstraat JI Pasar Besar Poentjakweg JI Puncak Polandlaan Toontje Jl Kasatrian Prahoestraat Jl Wilis Rimboetanwcg JI Ranibutan Rampalstraat JI Panghma Sudirman Rampal Boenoel-stiaat (-weg) JI Dr Hamid Rusdi Rampal Koelon-straat Jl Dr Supratman Raoengweg [1 Raung Regentstraat Jl H Agus Salmi Ridderw eg De Jl Tammbai Riebeeckstraat Van Jl Kahuripan Rmggitw eg |I Ringgit 159 Roomse he Kerkstraat JI Mgr Sugito Sapoediweg Jl Sapudi Sappeursweg Jl Urip Sumuharjo Sawahanstraat Jl Julius Usman Sawoweg Jl Sawu Semangkaweg Jl Semangka Sindoroweg Jl Smdoro Slametpark Tm Slamat Smeroepark Tm Semeru Smcroestraat. Wihsplem JI Besar Ijen Willemstraat JI L^iponegoro Zuidei Dw arsw eg Jl Urip Sumuharjo . Snieroeplcin Jl Semeru Sociéteitsweg JI LJntung Suropati Utara Soekoenstraat JI Sudhanco Supri\adi Soembaweg Jl Sumba Soembingweg Jl Sumbing Sophiastraat JI Cokroammoto Speelmanstraat Jl Mojopahit (Majapahit) Spoorstraat Jl Jend Gatot Subioto Stationsweg Jl Panghma Sudirman Stollpark — Sumatraweg Jl Vos Sudarso Talangweg JI Talang Taloonstraat Jl Hasjim Ashari Taloon Lor-straat Jl Arif Rachman Hakim Tampomaswcg JI Tampomas Tanggamoesweg JI Tanggamus Tan Boen Liangweg Jl Hasanndm Tandjoengweg Jl Ikhwand Ridwan Rais Temenggoenganstraat JI H Juanda Tenniswcg Jl Tenis Ternateweg Jl Ternate Tilemojostraat JI Telemoyo Timorweg Jl Timur Tjelakct Jl Jaksa Agung Suprapto Tjercmeeplein Tm Cerme Tjeremeeweg Jl Cerme Tjikoraiweg Jl Cikurai Tonganstraat Jl Ade Irma Surjani Tosaristraat Jl Batok Tremweg ]] Bunul Kulon Verlengde Sophiastraat Jl Dr Wahidin Verschuerenlaan [1 Rampal Dalam Voorkampenicntsweg |1 Piiighma Sudirman Voorschotweg Jl Sartono Welirangstraat JI Welirang Wetan Pasar-straat JI Kopral Usman Widodarenstraat JI Widodaren Wilhelminastraat Jl Dr Cipto Wihsweg.Straatnamenlijst Malang Nederlands 1940 .Indonesisch 1995 Achterkampenientsweg Jl Susanto Aloon-Aloon Kidoel Jl (Tm ) Merdeka Selatan Aloon-Aloon Koclon Jl (Tm ) Merdeka Barat Aloon-Aloon Lor Jl (Tm ) Merdeka Utara Aloon-Aloon Wetan jl (Tm ) Merdeka Tnnur Ambonweg Jl Ambon Andjasmoroweg Jl Anjasmoro Ardjoenostraat Jl Arjnno Ardjoenodwarsstraat Jl Tengker Argapoerastraat Jl Argopura Augustalaan Jl Ciliwung Badhuisweg Jl Tangkuban Perahu Bahueg Jl Bali Baloeranwcg Jl Baluran Bandaweg. Bandaplem [1 Banda Bankaweg Jl Bangka Baweanweg Jl Bawean Beatrixpark zie Smeroepark Beatrixstraat zie Pandermanw eg Betekweg Jl Majen Panjaitan Blakanglodji-straat Jl Ade Irma Sur\am Blakang Pasar-straat — Boermgweg (Koninginneweg) Jl Burmg Bold\ straat (Gang Boldy) Jl Manguii Sarkoro Borncoweg Jl Kalimantan Bromostraat Jl Bromo Boschstraat Van den Jl Sultan Agung Capellenstraat Vin der Jl Snwijaya Cavaleriew'eg ~ Celebesweg Jl Sulawesi Ceramweg Jl Seram Coenplein Jan Pieterszoon Jl (Tm ) Tugu Daalenstraat Van — Oaendelsboulevard Jl Kertanegara Dempoboulcvard Jl Besar Denipo Djagalanstraat Jl Kapten Tendean Djagalantramstraat Jl Sutan S\ahnr Djamboeweg Jl Jambu Djeroekweg jl Jeruk Djodipanstraat Jl K H Alimad DahLiii Djodipan Wetan-straat Jl H Juanda Doerianweg Jl Duren Doewetweg Jl Juwet Dorowatistraat Jl Dorowati Embong Arab Jl SarifAlqodir Embong Brantas Jl Embong Brantas Embong Petjinan Tjilik Jl Wiromargo Emmastraat Jl Dr Sutomo Emplacementsweg Jl Bmgkil Edward Soesmanpark Jl Tanimbar Floresweg Jl Flores Gajaniplem Tm Ga\ im Gandean-straat Jl K H Wahid Hasyim Gentengweg Jl Genteng Goedangweg Jl Trunojoyo Goentoerweg JI Guntur Heutszstraat Van Jl Pajajaran Heidelaan Karel \ d JI Untung Suropati Selatan Hospitaallaan Jl Bclakang Rumah Sakit Idenburgstraat Jl Suropati Idjen Boule\ard Jl Besar Ijen Idjenplein Simpang Balapan Imhoffstraat Van Jl Gajah Mada Industrieweg JI Peltu Soedjono Jansen-weg August JI Inanjaya Javaw'cg jl Nusakambangan Julianastraat Jl R A Kartini Kajoetangan Jl Jend Basuki Richmat (Rathmad. Rakhmat) II |iksa Agung Suprapto Kampementsweg Jl Ronggo Lawe Kangeanweg Jl Kangean Kaoemanstraat Jl Kauman Kasin Kidoel-straat Jl Arif Margono Kasin Koelon-straat Jl Brigjen Katamso Kawistraat Jl Kawi Kebalenstraat Jl Zaïnul Zacse Kebalen Wetan-straat Jl Kobalon Kedongdoiigweg JI Kedongdong Keloetstraat Jl Kelud Kepoendoengweg Jl Kepundung Van Kesterenw eg Jl Halmahera. JI Terusan Halmahera Kidoel Dalem-straat Jl Kidul Dalam Kidoel Pasar-straat Jl K\ai Tamin.

Inl.iat voor jongens der Fr idem E s-i R K Muloschool "Dt. Coeiiplein G 6-1 Station Malang G 7-3 Station Kottalama K 6-1 Station Malang Stoomtram I s-i Telegraaf. 134/135 D e twee wijkkaarten m dit boek zijn gereproduceerd van de Offïcieelc l'l. Internaat v Leerl v Midd School G 6-5 P. De spelling van straatnamen e. Raiiibootanweg F 2-1 A N.iat 17 — Emma 1 6-3 Hermine F 7-1 Juhana 1 6-7 Mabes F 5-6 Mansion 1 6-7 van den Muysenbergh G 6-9 Palace H 5-6 Riche H 5-22 van Smaalen E 6-8 Splendid G 6-2 I. Augustinus" E 6-4 R K. Rcgeutstraat H 6-3 Globe. School J 5-1 Meisjes Kostschool G 4-7 Speciale Ambonsche School H 7-3 Holl -Chineesche School 1 -.I. filiaal G 6-3/4 Algemeene Middelbare School (Wiscn Natuurkunde afd ) F 6-2/4/5 Muloschool Wilhelmina E 6-1 ie Eur.S Scholen der Eerw. Theresiakerk E 4-1 Javaansche kerk F 5-5 Vrij Katholieke kerk F 4-4 Protestantsche kerk H 5-20 Gereformeerde kerk F 4-s Chineesche Tempel I 6-s Moskee H 5-4 Landbouw consulent H 2-3 oorspronkelijke spelling is afgedrukt Achter elk object vindt u eerst een vakaanduidmg.C Fröbelschool G 5-. Ciouvernemeiits.H I S. Zusters Ursuliiien Meisjesinternaat E 6-4 R. Voor de betekenis der kleuren wordt verwezen naar de originele legenda o p g e n o m e n 111 de kaart op pag. Ziekenhuis "St. Lagere School H ^-l i Eur. Inl. die hieronder 111 de A M VJ -Clubhuis.K. met Internaat F s-3 van Deventerschool E 7-2 Ling Hwa School I s-Slachthuizeu: Abattoir Gemeente G 6-7 Abattoir Gemeente (Ontwerp) M s-i Sociëteiten Concordia H 5-12 Mihtaire Soc. Oro~dowo E 5-1 Scholen der Carmelstichting R.] P Coenplem G 6-1 Gemeentewerken (Dienst der-) G 6-1 Gemeentelijke werkplaatsen J 5-6 Gevangenis (Centrale) C 7-1 Hotels & Pensions Apollo F 7-2 Astor. Landgerccht F s-4 Landraad E 6-2 's Lands Kas H 5-10 Leger 8c Bat. uitgegeven door G.d.P M J v 7 Banken N I. Regentstraat H 6-4 Emma. Holl.& Fröbelschool "St. Kottamala J s-9 Passers: Bareng G 4-s Embong Brantas G 6-S Goentoerweg (Oro~-do\\o) E s-2 Kebalen I 6-6 Klodjen F 6-6 Lowokwaroe B 7-3 Malang I 6-8 Pctjinaan I 6-1 Rainpal Boenoel F 9-4 Pinkstergemeente H 6-8 Polinebureau F 5-2 Postkantoor G 5-1 Projuventute B 7-1 Proefstation v. Huishoudschool H5-13 Chr. L O . Maria Magd.-3 2e Holl -Chineesche School H s-7 Sekolah Mohammedijah Kedoewa G 4-12 Chineesche School Ling Ken I 5-4 Jongens Internaat H 4-2 Cultuurschool H 2-1 Neutraal Onderwijs Neutrale Lagere School E 6-3 Neutrale Lagere School E 4-2 Kartinischool H 4-1 Montessorischool F 6-3 Gemeentelijke Ambachtsschool I 4-1 Fröbelschool H s-7 Gemeentelijke Inlandsche Lagere Scholen Speelmanstraat G 5-4 Tjelaket E 6-5 Temenggoengaii Wetaii I 7-1 Kawistraat G 4-S Tandjoengredjo I 2-1 Boenoelredjo F 9-3 Kottalama L 5-1 Lowokwaroe B 6-1 Kebalen Wetan J 6-3 Sawahan I 4-4 KJoetstraat (Meisjesschool) G 4-7 Malangsche Huishoudschool (Julianastichting) C 4-1 Protestantsch Christelijk Onderwijs Muloschool F 4-1 P. School G 4-9 2e Openb. Regentstraat H 5-21 Grand.-Clubhuis G 4-11 I.M.M.-kantoor.onmeke Loge F 4-3 Theosophische Loge F 4-4 Malang Stoomtram Mij J s-2 Museum H 6-s Pandhuis.ink H 5-1 s Begraafplaats (Oude) Klodjen lor F 6 Begraafplaats Soekocn K 3 Belastingkantoor F 5-4 Bioscopen: Atrium. Lagere School G 4-1 2e Eur. bestaande uit een letter en het eerste cijfer. Klentengstraat 1 6-2 Flora. Stadion Gemeente F 4 Raceterrein D 4 Stadhuis.I E. Tehuis C 6-1 Scholen: Gouvernementsscholen 160 Lyceum m. Meisjesschool H 5-5 ie Opeiib Holl.Legenda wijkkaarten pp. Klodjcnkidoel H 6-7 Arbeidsbeurs. Pandhuisstraat H s-2 Pandhuis. Lagere School I G s-s P. Tm Boen Liangweg E 5 Fraterscholen Lagere School der Fraters van O L Vrouw van 't Heilig Hart E 5-1 Inteni.uteip-ond der Gemeente Malang 19^16-1937. Malang. in de 'staat' kan af\vnken van die m de hiervoor geplaatste NederlandsIndonesische straatnamenlijst. Infanterie F 8-1 13e Bat Infantene G 7-1 19e Bat Infanterie H 7-1 6e Mitrailleurafdeelmg F 8-3 6e Escadron Cavalene F 8-3 ie Afdeelmg Veldartillene F 9-2 Treinendetachement en Detachement Automobiel Compagnie F 8-s Marechaussee-kampement F 9-1 Marine-kampement G 8-1 Kruithuis E 7-1 Militair Hospitaal F s-i Ziekenst.J 6-1 Zwembaden Gemeente Zwembad G 4-3 Gemeente Zwembad (Ontwerp) E 3-1 Militair Zw enibad G 7-4 .W.C Lagere School II F 4-2 Chr.d.. Escoinpto Mij H s-14 Javasche B.illen F 8-4 Herzieningsbrigade Top Dienst H 7-2 Opleidmgsbrigade Top Dienst F 6-1 Loges: Mafonnicke Loge E 4-3 Co-Ma(. Consultatiebuieau v Zuigelingen H s-9 La\alette-klimek D 7-1 Militair Hospitaal F s-i Polikliniek Mohammedijah H s-8 Polikliniek Tiong H\\a Hwee I 6-9 R K. Bergcultures B 7-2 Provinciale Werken J 6-2 Regents-woning H 6-1 Regentschapskantoor H 5-17 Regentschapswerken H 5-17 Renbaan (Raceterrein) D 4 Residentiegerecht E 6-2 Residentie-kantoor H 5-3 Residents-womng H s-i Roemer Visscher Vereeniging. Kolff & Co.K. 104/105. 104/105. D e nummers in de kaarten verwijzen naar de 'staat van bijzondere gebouwen'. Bromostr. Joseph" E 6-4 Mariaschool.& Telefoonkantoor G s-6 Volkscredietbank G 4-2 Waterleidmgkantoor..V. Muloschool "Cor Jesu" E 6-4 R. Kweekschool "St. Regentstraat H 5-18 Boschvvezcn (Wildhoutbosschcn) G 4-6 Christian Science Reading Room E 6-7 Oierenasyl F y-5 Faroka-Sigarcttenfabriek K s-i Gemeente Raadhuis. het tweede cijfer geeft het nummer van het object binnen het desbetreffende vak aan. v Manschappen G 7-5 Militaire Soc v Onderofficieren G 7-2 De Club (Middenstands-Soos) H 7-1 Taman Persaudarlian H s-19 Sportterreinen. Gemeentehuis G 6-1 Ass -Resident.H. Toko & Secretariaat G 4-10 Irrigatiekantoor D 6-1 Kadasterkantoor H 4-? Kerken: H.E.C. Franciscus Xaverius". Holl -Chineesche School J s-3 Chr. TjeLiket F s-4 B. Gemeentehuis G 6-1 Werkloozen-Steuncomité G 4-10 Ijsfabriek Soekoen I 3-2 Ijsfabriek Djenggrik B 4-1 Ziekenhuizen. Tan Boen Liangweg E 5 Holl -Inl Lagere.ilena Postel" 1 4-2 Wijkverpleging H 5-9 Zendmgsziekenhuis "Soekoen" I 3-1 Zoutpakhuis. Kerk G s-2 St.K Lagere School "Heilig Hart" E 6-4 R K Fröbelschool.

.

.

j r ..Bv^—T"' 'vvrf J^^T•!^R5^^•^f7lv"^.i -f^. " .t%^r^ J'«7»P"7'^Wï-' I .

:yè^^^ . >._• ./ •.^i%-Aié.•iM'iMiu.