You are on page 1of 62

^

^

γ

και

%

αυτονομία

^

στις σχέσεις ίου ζευγαριού
Τι ζητάς από τον σύντροφο σου;
• θέλω -να κάνει κάτι για μένα, όχι επειδή χο -ζήτησα -εγώ, αλλά επειδή
πραγματικά το θέλει.
• θέλω έναν άνθρωπο πρόθυμο να διευθύνει στη σχέση μας και να παίρνει
πρωτοβουλίες.
• θέλω να κάνει ό,τι θέλει, αρκεί νάναι το σωστό.
• θέλω να καταλαβαίνει τις επιθυμίες μου χωρίς να χρειάζεται να τις εκφράσω.
• θέλω να είναι πάντα ειλικρινής μαζί μου, ακόμα και αν η ειλικρίνειά του με
πληγώνει.

και
%
^αυτονομία ^

Ε... δεν ζητάς και πολλά πράγματα.
Το κακό όμως είναι πως έστω και ΜΟΝΟΝ ΕΝΑ από τα παραπάνω να ζητάς,
βάζεις τον εαυτό σου, τον σύντροφο σου και τη σχέση σας σε μια παγίδα η
οποία είναι αρκετή για να δημιουργήσει ανεπανόρθωτες ζημιές.
Ίσως η έκφραση αυτή να σου φαίνεται υπερβολική. Διαβάζοντας όμως αυτό
το βιβλίο θα καταλάβεις γιατί τέτοιες προσδοκίες είναι αδύνατο-να ικανοποιηθούν.
(

Ακόμα θα δεις γιατί:

σης σχέσεις χσυ ζευγαριού

{

• Η «ταύτιση» κάθε άλλο παρά ένδειξη για μια υγιή σ^έση είναι.
• Το να ρωτάς «ποιός φταίει» δεν λύνει τα προβλήματα της σχέσης σου.
• Η αυτονομία συχνά καταλήγει στη μοναξιά.
,

' ·Ι

Γιώργος Πιντέρης

Ψυχολόγος

Και πάνω από όλα θα μάθεις:
• Πως να δημιουργείς τις συνθήκες για μια οχέοη όιισυ συνυπάρχουν ιοομ
ροπημένα η Συντροφικότητα με την Αυτονομία.
ΩΙΙΙΙΛΙΓΙΙ

7πΐΑΐΛ/ηιι

ΛΜι.../ι-4ηλ

Κ, II.

ι

ν

κδοσεις Π

ΡΙΊΌ.

ι
'

ϋυυάοι

ανθρωπινές ο χ ε ο ε ι ς - ο γ ω γ η - σ υ μ π ε ρ ι φ ο ρ ο

(·}

π
Γιώργος Πιντέρης ΡΗ. ϋ.
Ψυχολόγος
Εργα τού ίδιου συγγραφέα:
Αντιμετωπίζοντας τόν Χωρισμό (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Ιανουάριος 1982

»
Οκτώβριος 1983

»
Νοέμβριος 1984

»
Σεπτέμβριος 1985

»
Σεπτέμβριος 1986
Εσύ, τά Δικαιώματα σου και οι Άλλοι (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Φεβρουάριος 1983

»
Μάιος 1984

»
Φεβρουάριος 1985

»
Φεβρουάριος 1986

»
Νοέμβριος 1986

»
Δεκέμβριος 1987
Προσωπικότητα και Υγεία — Βιβλίο 1: Το 8ΤΚΕ88 Φίλος
ή Εχθρός; (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Ιούνιος 1984

»
Ιούνιος 1985

»
Δεκέμβριος 1986

Συντροφικότητα
και
Αυτονομία
στις Σχέσεις τού Ζευγαριού

ΕΚΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Δεκέμβριος 1987

Συντροφικότητα α λα Ελληνικά (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Δεκέμβριος 1984

»
Σεπτέμβριος 1985

»
Ιούνιος 1986

»
Δεκέμβριος 1987
Οι Μανούβρες (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Δεκέμβριος 1986

»
Σεπτέμβριος 1987
Προσωπικότητα και Υγεία — Βιβλίο 2: δίτεκ, Κυκλοφοριακές
Διαταραχές και Αντιμετώπιση (Εκδόσεις Θυμάρι)
1η έκδοση, Δεκέμβριος 1987

Εκδόσεις Θυμάρι
ανθρώπινες σχέσεις * αγωγή · συμπεριφορά
Αθήνα 1983

Ιστορικό κυκλοφορίας τού έργου
Πρώτη έκδοση : Δεκέμβριος 1983
Δεύτερη έκδοση : Μάιος 1984
Τρίτη έκδοση
: Φεβρουάριος 1985
Τέταρτη έκδοση : Δεκέμβριος 1985
Πέμπτη έκδοση : Νοέμβριος 1986
Έκτη έκδοση
: Δεκέμβριος 1987

Αφιερωμένο
Στη Μαρία

ΘυμάρΙ — 57
Σχέσεις τώ.ν Δύο Φύλων

7

Οοργπ{>Ηι © 1983, Γιώργος Πιντέρης, Ψυχολόγος ΡΗ. ϋ . . τηλ. 89.31.011
(Γοργπ^Ηί © 1983. Δεκέμβριος, Εκδόσεις ΘΥΜΑΡΙ γιά τήν ελληνική γλώσσα
Επιμέλεια κειμένου διορθώσεις: Θάνος Γραμμένος
Εξώφυλλο σχέδια: Αντώνης Καραβίτης, Αντιγόνης 58, Χαλάνδρι, τηλ. 72.26.557
Φωτογραφία συγγραφέα: Νινέττα Β Η Ο Ο Ι Ι Χρηστίδη, τηλ. 67.23.548
Φωτοστοιχειοθεσία: ΣΟΥΠΕΡΦΩΤ, Μεσολογγίου 2, τηλ. 36.13.349
Φίλμς - Μοντάζ: Μάκης Λενής, Ζαλόγγου 14, τηλ. 36.45.085
Εκτύπωση: Τάσος Παπαναστασίου, Νεμέας 9, τηλ. 57.46.921
Βιβλιοδεσία: Αφοί Ιωαννίδη Ο.Ε, Αγ. Φανουρίου 28, τηλ. 57.29.264
Εκδότης: ΘΑΝΟΣ ΓΡΑΜΜΕΝΟΣ — Ζαλόγγου 14, Αθήνα — τηλ. 36.36.574

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

<

Τό παράδοξο τής ζωής είναι ότι
μόνο ο αυτόνομος άνθρωπος είναι ικανός
γιά μιό πραγματικά συντροφική
σχέοη

Πρόλογος

Π

Εισαγωγή

13

1. Η Αυτονομία

15

2. Η Συντροφικότητα

19

3. Τό Ανθρώπινο Δίλλημα
3α. Τά άκρα φέρνουν άκρα
3β. Οι φόβοι καί η παιδική ηλικία

23
26
27

4. Συνηθισμένα Μοτίβα Σχέσεων
4α. Σχέση Εξάρτησης
4β. Σχέση Αποξένωσης
4γ. Σχέση Εξαρτημένης Αποξένωσης
45. Καί όλοι μόνοι
4ε. Η ισοροπημένη σχέση

32
33
38
41
43
45

5. Αναζητώντας Έναν Σύντροφο
5α. Αν υπήρχαν τεχνικές προδιαγραφές συντρόφων
5β. Ο ιδανικός σύντροφος
5γ. Θέλω νά μ' αγαπάει
5δ. Προτερήματα καί ελαττώματα

46
47
52
56
57

6. Η Αναζήτηση τής Χρυσής Τομής
6α. Η Δημιουργική συντροφικότητα
6β. Συντροφικότητα καί επικοινωνία
6γ. Δυό απλές τεχνικές επικοινωνίας
6δ. Τό συμβόλαιο μιάς σχέσης
6ε. Υποστήριξη Δικαιωμάτων

60
60
64
67
78
81

7. Η Αυλή τών Θαυμάτων
7α. Τά διπλοδεσίματα
7β. Τί γίνεται μέ τά διπλοδεσίματα
7γ. Φαύλοι κύκλοι
7δ. Τί γίνεται μέ τούς φαύλους κύκλους

83
83
91
93
108

8. Οι Συγκρούσεις
8α. Συγκρούσεις αναγκών
8β. Συγκρούσεις απόψεων

110
110
115

9. Αυτονομία καί Συντροφικότητα
ΑΝΑΦΟΡΕΣ

118
124

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

- Δέν μπορώ! Δέν πάει άλλο! Θά χωρίσω
οπωσδήποτε!
Τά λόγια αυτά αού είναι αρκετά γνώριμα. Έχεις ακούσει νά στά λέει
θυμωμένα ο σύντροφος σου, τά έχεις πεί εσύ, σού τά είπε κάποιος φίλος ή
κάποια φίλη καί γενικά απαρτίζουν ένα βασικό κομμάτι τού καθημερινού
ανθρώπινου διάλογου. Από τήν άλλη, δέν είναι λίγες οι φορές πού, ο
άνθρωπος πού λέει αυτά τά λόγια, τό ίδιο βράδυ είναι όλο «αγάπες καί
λουλούδια» μέ τόν σύντροφο του, τόν οποίο λίγες ώρες πρίν... χώριζε
οπωσδήποτε.
Καθημερινό συναντάμε ζευγάρια πού ζούνε μέσα στήν απογοήτευση, τή
βαρεμάρα, τις καθημερινές συγκρούσεις καί παρόλα αυτά εξακολουθούν νά
είναι μαζί, άσχετο άν είναι αδύνατο νά εξηγηθεί λογικά αυτή η σχέση. Ίσως
μάλιστα νά βρέθηκες κάποτε, ή τώρα νά βρίσκεσαι κι εσύ σέ μια τέτοια
σχέση. Τό ερώτημα πού δημιουργείται εδώ είναι: Γιατί δέν χωρίζουν;
Από τήν άλλη ακούς κάπου-κάπου πώς ένα ζευγάρι πού τό θεωρούσες
«ιδανικό», χωρίζει. Τά χάνεις, μένεις άναυδος καί σού
δημιουργείται
εύλογα τό ερώτημα: Μά γιατί; Αφού τά πήγαιναν τόσο καλά μεταξύ τους.
- «Γιατί δέν χωρίζουν», τό ένα ερώτημα.
- «Γιατί χωρίζουν», τό άλλο.
Τά δύο αυτά ερωτήματα είναι τό κύριο θέμα αυτού τού βιβλίου. Ελπίζω,
γράφοντάς το, νά ξεκαθαρίσω κι εγώ τις σκέψεις μου γύρω από τις τόσο
πολύπλοκες σχέσεις πού αναπτύσσονται ανάμεσα σ'έναν άντρα καί μιό
γυναίκα. Τό ότι είμαι ψυχολόγος δέν σημαίνει ότι δέν έχω κι εγώ τό δικό μου
μπέρδεμα πάνω στά θέματα αυτά. Αλλωστε, δέν είναι λίγοι οι ψυχολόγοι
πού μπορούν καί βοηθάνε πολύ αποτελεσματικά ένα ζευγάρι νά βελτιώσει
τή σχέση του, ενώ οι ίδιοι υποφέρουν μέσα στή δική τους σχέση. Τό άν δέν
έχουν τήν ειλικρίνεια νά τό ομολογήσουν είναι άλλη ιστορία.
Πρώτα είμαι άνθρωπος καί μετά ψυχολόγος. Σάν άνθρωπος, πάνω στό
θέμα συντροφικότητα έχω όλα τό προβλήματα πού έχεις κι εσύ πού τώρα
διαβάζεις αυτές τις γραμμές. Θά μού πεις, γιατί τότε νά έχω τό θράσος νά
σού γράφω βιβλίο πάνω σέ θέμα πού είμαι άσχετος; Σού απαντώ: Βρές μου

Συντροφικότητα και Αυτονομία
ένα βιβλίο μέ θέμα τή συντροφικότητα, πού νά τόγραψε κάποιος «σχετικός.», νά τό αγοράσω αμέσως.
Η αλήθεια είναι πώς τά σημερινά ζευγάρια έχουν πολύ ανάγκη μιάς
κάποιας βοήθειας πάνω ατή σχέση τους, αλλά δέν ξέρουν πού νά τή βρούν
τή βοήθεια αυτή. Ενώ τό θέμα συντροφικότητα έχει τή μερίδα τού λέοντα ατή
λογοτεχνία, δέν έχω συναντήσει ούτε ένα ελληνικό βιβλίο μή-λογοτεχνικό
πού νά ασχολείται μέ αυτό τό θέμα.
ζ,εκινάω λοιπόν νά γράψω εγώ ένα τέτοιο βιβλίο τό οποίο ίσως δώσει αέ
μερικούς τις απαντήσεις πού ψάχνουν, ενώ σέ άλλους ίσως δημιουργήσει
καινούργια ερωτήματα.
Οι βασικές μου πηγές γιά τό βιβλίο αυτό θά είναι:
α.
β.
γ.
δ.
ε.

Τά λάθη μου.
Η επαγγελματική μου πείρα.
Οι εμπειρίες οι δικές μου και τών φίλων μου.
Μερικά βιβλία πού έχω διαβάσει πάνω ατό θέμα.
Μερικά μαθήματα πού παρακολούθησα ατό πανεπιστήμιο, πού τά
δίδασκαν μπερδεμένοι
ψυχολόγοι-καθηγητές.
στ. Οση ειλικρίνεια μπορώ νά έχω. Ελπίζω νά βρώ τό κουράγιο νάχω
μπόλικη, γιατί θά μού χρειαστεί.

Η βασική μου φιλοδοξία γιά τό βιβλίο αυτό δέν είναι νά αού δώσω
γνώοεις, ούτε νά αού λύσω τά προβλήματα συντροφικότητας πού έχεις Θά
θεωρήσω τό βιβλίο μου πετυχημένο, άν, τήν ώρα πού τό διαβάζεις, αού
δημιουργείται η εντύπωση ότι τόχεις γράψει εσύ.
Γιώργος Πιντέρης

123

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σάν κάθε ώριμος καί σοβαρός ενήλικος, θέλω καί τό σκύλο
χορτάτο καί τήν πίττα ολόκληρη. Θέλω δηλαδή όλες μου οι
ανάγκες νά είναι όσο τό δυνατό περισσότερο καλυμμένες. Τί είμαι
πρόθυμος νά στερηθώ γιά νά τό πετύχω αυτό; Σ ά ν κάθε ά λ λ ο ς
σοβαρός καί ώριμος άνθρωπος, έτσι κι εγώ: Τίποτα!
Αφήνω στήν άκρη τίς υλικές μου ανάγκες καί πιάνω μόνο τίς
συναισθηματικές. Ποιές είναι; Κυρίως δύο: Πρώτον, θέλω νά
μπορώ νά κάνω ό,τι θέλω. Δεύτερον, δέν θέλω νά είμαι καί μόνος.
Τίς δύο αυτές ανάγκες μου τίς ονομάζω Αυτονομία καί Συντροφικότητα. Τίς έχω καί τίς δύο από τήν ημέρα πού θυμάμαι τόν εαυτό
μου. Παρόλα αυτά οι δύο αυτές ανάγκες ποτέ δέν κατάφεραν νά τά
πάνε καλά μεταξύ τους. Ό π ο τ ε καταφέρω νά ικανοποιήσω
τελείως τή μία α π ό τίς δύο, τήν άλλη περιορίζομαι νά τήν
ικανοποιώ — κρυφά — στή φαντασία μου.
Ζώ ένα μεγάλο διάστημα μόνος. Αυτό δέν σημαίνει απλώς
εργένης. Σημαίνει ότι δέν έχω μιά συναισθηματική σχέση, έναν
«δεσμό», ό π ω ς λέμε. Έ χ ω λοιπόν μεγάλη αυτονομία. Βγαίνω μέ
οποίαν θέλω, φλερτάρω, ξυπνάω καί κοιμάμαι ό π ω ς κι όπου θέλω
καί δέν δίνω λογαριασμό σέ κανέναν. Μέ βλέπουν οι παντρεμένοι
φίλοι μου καί, είτε φανερά είτε από μέσα τους, λένε: «Α, ρε,
τυχεράκια! Ποιός τή χάρη σου. Τί ανάγκη έχεις εσύ; Μακάρι
νάμουνα στή θέση σου». Τήν ίδια εποχή εγώ λέω: « Ά χ , νάχα κι εγώ
ένα κοριτσάκι πού νά μ ' α γ α π ά ε ι καί νά τ ' α γ α π ά ω . Νάχα έναν
σύντροφο πού νά μοιράζομαι τή ζωή μου μαζί του καί νά μήν είμαι
μόνος».
Καί βρίσκω τό κοριτσάκι. Καί είναι μιά χαρά ά ν θ ρ ω π ο ς καί δέν
νιώθω μόνος. Καί π ά ν ω στόν έννατο μήνα τής σχέσης μας πάμε

13

Συντροφικότητα και Αυτονομία Συγκρουσεις

μαζί διακοπές. Καί βρίσκομαι ξαφνικά σε μιά παραλία γεμάτη
γυμνόστηθες καλλονές καί νιώθω σά νάχω πάει σ ' έ ν α συμπόσιο
κουβαλώντας μαζί μου τό ψωμοτύρι μου. Στό ίδιο ξενοδοχείο μένει
κι ένας τύπος πού έχει έρθει μόνος του διακοπές καί έχει βρεί τόν
μήνα πού θρέφει τούς έντεκα. Καί βλέπω τόν τύπο πού μπαινοβγαίνει κάθε βράδυ καί μ ' ά λ λ η γυναίκα, καί λέω: «Α. ρε.
τυχεράκια! Ποιός τή χάρη σου. Ε, ρε, νάμουνα κι εγώ μόνος μου, θά
πέρναγα ζωή καί κόττα». Καί βρισκόμαστε ένα απογευματάκι μέ
τόν τύπο πού περνάει ζωή καί κόττα καί μου λέει: «Α, ρε.
τυχεράκια! Ποιός τή χάρη σου. Νάχα κι εγώ ένα κοριτσάκι πού νά
μ'αγαπάει καί νά τ'αγαπάω...»"
Μιλάω με παντρεμένους
Αλλοι είναι φίλοι μου κι άλλοι
επισκέπτες μου. Αρκετοί από αυτούς είναι δυστυχισμένοι στό γάμο
τους. Πολλούς τούς πνίγει η συζυγική σχέση. Ό λ ο ι σχεδόν κρυφά
μέσα τους επιθυμούν νά ζούσαν μόνοι τους, αδέσμευτοι.
Μιλάω μέ χωρισμένους ή αδέσμευτους. Υποφέρουν από
μοναξιά. Αναζητάν έναν σύντροφο πού νά μπορούν νά μοιράζονται μαζί του τίς καθημερινές τους εμπειρίες.
Οι παντρεμένοι καί οι δεσμευμένοι αποζητάν τήν αυτονομία
τους. Οι ελεύθεροι καί οι χωρισμένοι αποζητάν τή συντροφικότητα.
Φαίνεται λοιπόν πώς αυτές είναι δυό έντονες συναισθηματικές
ανάγκες μας πού δύσκολα μπορούν νά ικανοποιηθούν ταυτόχρονα.
Τί είναι όμως η αυτονομία καί τί είναι η συντροφικότητα;
Οπωσδήποτε ο καθένας τά εννοεί διαφορετικά. Δέν νομίζω πώς
μπορεί νά υπάρξει ένας ορισμός γιά τήν καθεμιά από αυτές τίς δύο
έννοιες, πού νά καλύπτει όλους μας. Πρώτα-πρώτα δέν χρησιμοποιούμε όλοι μας τίς ίδιες λέξεις γιά νά περιγράψουμε αυτές τίς
έννοιες. Τήν αυτονομία τήν λέμε ελευθερία, ανεξαρτησία, αυτοδιάθεση καί πάει λέγοντας. Τό ίδιο καί τή συντροφικότητα πού μπορεί
νά τή λέμε ασφάλεια, σιγουριά, αγάπη καί γενικά μέ μιά ποικιλία
λέξεων.
Οι λέξεις μπορεί νά είναι πολλές, όμως οι δύο αυτές συναισθη
ματικές ανάγκες φαίνεται πώς είναι κοινές γιά τούς περισσότερους
ανθρώπους. Ας δούμε λοιπόν τήν καθεμιά χωριστά.

114

1
Π

αυτονομία

Ο

ταν λέω πώς θέλω τήν αυτονομία μου, κυρίως εννοώ ότι
θέλω νά έχω τήν ελευθερία νά ικανοποιώ τίς ανάγκες μου.
νά εξελίσσομαι καί νά αναπτύξω τό δυναμικό πού πιστεύω ότι
διαθέτω σάν άνθρωπος. Βέβαια αυτό δέν είναι εύκολο. Έ χ ω
υποχρεώσεις. Ά λ λ ε ς είναι οικονομικές, άλλες κοινωνικές καί
άλλες οικογενειακές. Γιά ποιά αυτονομία μιλάω λοιπόν;
Ξέρω πώς τά περισσότερα πράγματα πού πέτυχα στη ζωή μου
τά πέτυχα μόνος μου. Αυτό δέν σημαίνει πώς ποτέ δέν μέ βοήθησε
κανείς. Κάθε άλλο μάλιστα. Είχα αρκετή υποστήριξη από τούς
γονείς μου, από τούς δασκάλους μου καί τούς φίλους μου. Ό μ ω ς
τίς σημαντικές αποφάσεις τής ζωής μου τίς έχω πάρει μόνος μου. Οι
άλλοι μπορεί νά μέ συμβούλεψαν, νά μού υπέδειξαν, ακόμα καί νά
μέ πίεσαν. Αλλά τήν κάθε απόφαση τήν πήρα εγώ καί τήν πήρα
μόνος μου. Γενικά πιστεύω πώς η στιγμή μιάς σημαντικής
απόφασης είναι μιά στιγμή μοναξιάς γιά τόν καθένα.
' Ισως μερικά πράγματα πού έγραψα στίς προηγούμενες σελίδες
νά δημιούργησαν τήν εντύπωση πώς μέ αυτονομία εννοώ τήν
ελευθερία νά φλερτάρω καί νά δημιουργώ ερωτικές σχέσεις. Δέν
εννοώ αυτό. Είναι αλήθεια πώς μερικοί άνθρωποι τήν αυτονομία
τους τήν εννοούν κυρίως σάν ερωτική ελευθερία. Λίγο-πολύ οι
περισσότεροι άνθρωποι θά θέλαμε τήν ερωτική μας ελευθερία. Τό
πράγμα κολλάει στό ότι ενώ όλοι τήν θέλουμε, είμαστε πολύ

15

Συντροφικότητα και Α υτο ν ο μ ι α

λιγότερο πρόθυμοι νά τήν δώσουμε τήν ελευθερία αυτή καί στόν
σύντροφο μας. Η αυτονομία είναι κάτι πλατύτερο από μιά απλή
σεξουαλική-ερωτική ελευθερία. Είναι απαραίτητη γιά τήν εξέλιξη
κάθε ανθρώπου καί θά προσπαθήσω τώρα νά δείξω γιατί.
Πιστεύω πώς κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός καί ανεπανάληπτος. Αυτό τό καταλαβαίνουν οι περισσότεροι άνθρωποι εκτός από
τούς ψυχολόγους! Οι ψυχολόγοι προτιμάν νά πιστεύουν πώς κάθε
άνθρωπος είναι φτιαγμένος σύμφωνα μέ τό καλούπι τής «ψυχοθεολογίας» τού Φρόυντ, τού Ά ν τ λ ε ρ ή κάποιου άλλου, καί τήν
οποία ακολουθούν μέ θρησκευτική προσήλωση.
Τό οτι καθένας μας είναι μοναδικός δέν είναι μιά απλή
κουβέντα. Έχει διάφορες προεκτάσεις μιά τέτοια άποψη. Πρώτα
α π ' ό λ α σημαίνει πώς καθένας μας είναι μοναδικός σέ κάτι. Η
πρόκληση τής ζωής είναι νά βρεί αυτό τό κάτι. Πολλοί φιλόσοφοι
καί ψυχολόγοι πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος έχει μέσα του ένα
δυναμικό τό οποίο θέλει νά τό εκφράσει ή, όπως λέμε, νά τό
πραγματώσει.
Γιά νά αναπτύξει τό δυναμικό του ένας άνθρωπος χρειάζεται
αυτονομία. Μιά καί τό δυναμικό τού καθένα μας είναι μοναδικό,
δέν είναι δυνατόν νά πραγματωθεί συλλογικά. Κάθε στιγμή
μεγάλης δημιουργίας είναι μιά στιγμή απομόνωσης. Αυτό φαίνεται
πολύ καθαρά στόν τομέα τής τέχνης. Δέν ξέρω κανένα ποίημα πού
νά γράφτηκε συνεταιρικά, ούτε κανέναν μεγάλο πίνακα πού νά
ζωγραφίστηκε από δύο. Υπάρχουν μερικές εξαιρέσεις βέβαια στό
θέατρο καί στό τραγούδι, αλλά ακόμα κι εκεί έχουμε μιά σύνθεση
από ατομικές δημιουργίες πού βγήκαν μέσα από απομόνωση.
Η αυτονομία είναι η βασική συνθήκη γιά νά πραγματώσει ένας
άνθρωπος τό δυναμικό του. Γιά νά γράψω αυτό τό βιβλίο
χρειάζεται να απομονωθώ. Χρειάζομαι ένα ποσοστό αυτονομίας.
Γιά φαντάσου νά είχα μιά γυναίκα πού νά θέλει νά μέ κρατάει
αγκαλιά τώρα πού γράφω...
Είναι πολλές παντρεμένες γυναίκες πού μαραζώνουν ακριβώς
επειδή δέν μπορούν νά πραγματώσουν τό δυναμικό τους. Έ χ ο υ ν
έναν σύζυγο πού τούς προσφέρει τά πάντα, αλλά δέν τίς αφήνει
ούτε νά εργαστούν, ούτε νά αναπτύξουν ενδιαφέροντα έξω από τό
σπίτι. Περιορίζεται λοιπόν η ζωή τους στά οικιακά καί στό
μεγάλωμα τών παιδιών, πράγματα πού δέν είναι αρκετά γιά νά ίίς

Αυτονομία

γεμίσουν. ' Οταν μιλάνε γιά τή δυστυχία τους στόν σύζυγο, εκείνος
ρωτά «τί σού λείπει»; Δέν ξέρουν πώς νά τό πούν αυτό πού τούς
λείπει καί λένε «δέν ξέρω. Βαριέμαι. Θέλω νά κάνω κάτι». Αυτό τό
μικρό παράδειγμα δείχνει πώς η ανάγκη τής πραγμάτωσης τού
δυναμικού μας υπάρχει σέ όλους τούς ανθρώπους ανεξάρτητα από
φύλο, ηλικία καί μόρφωση.
Η φύση τού ανθρώπου είναι νά εξελίσσεται. Δέν έχουμε παρά
νά ρίξουμε μιά ματιά στην ιστορία τής ανθρωπότητας τά τελευταία
100 χρόνια γιά νά καταλάβουμε αμέσως μέ τί ραγδαίο ρυθμό
εξελισσόμαστε. Ά ν μού έλεγαν πρίν 10 χρόνια μέ ποιόν τρόπο θά
είχα εξελιχθεί δέν θά τό πίστευα. Τώρα, άν μού πει κάποιος ότι σέ
10 χρόνια θά έχω γίνει μάγειρας, θά τού πώ «δέν αποκλείεται». Τίς
μεγαλύτερες εκπλήξεις δέ μού τίς επιφυλάσσει τόσο η ζωή όσο ο
εαυτός μου.
Η αυτονομία δέν είναι απαραίτητη μόνο γιά τήν εξέλιξη τού
ατόμου, αλλά καί γιά τήν δημιουργικότητά του. Μερικοί άνθρωποι
μ'ακούν καί λένε: « Έ χ ω εγώ δημιουργικότητα; Πού τή βρήκα»; Ο
εγκέφαλος είναι ένα εξαιρετικά δημιουργικό εργαλείο. Αρκεί νά
σκεφτείς ότι κάθε βράδυ πού κοιμάσαι δημιουργεί 5-7 όνειρα (1).
Αυτό ισχύει γιά όλους τούς ανθρώπους. ' Αν δέν θυμάσαι ποτέ τά
όνειρά σου, αυτό δέν σημαίνει ότι δέν ονειρεύεσαι. Κατασκευάζεις
γύρω στίς 2.500 όνειρα τό χρόνο. Τί παραπάνω αποδείξεις
χρειάζεσαι γιά νά πειστείς ότι έχεις δημιουργικότητα; Τό άν δέν
ξέρεις πώς νά τήν εκφράσεις είναι άλλη ιστορία. ' Ισως δέν έχεις
τήν αυτονομία πού χρειάζεται γιά νά αναπτυχθεί η δημιουργικότητά σου.
Ό μ ω ς , πέρα από τήν πραγμάτωση τού δυναμικού καί τήν
δημιουργικότητα, η αυτονομία χρειάζεται καί γιά τήν καθημερινή
σου λειτουργία. Κάθε άνθρωπος χρειάζεται λίγο-πολύ νά έχει τόν
χώρο του. Η λέξη «χώρος» εδώ έχει δύο έννοιες: Πρώτα α π ' ό λ α
υπάρχει σάν φυσική έννοια. Χρειάζεσαι ορισμένα τετραγωνικά
μέτρα γιά νά μπορέσεις νά λειτουργήσεις. Ακόμα καί στά κοτέτσια
υπάρχουν προδιαγραφές γιά ένα ελάχιστο όριο τετραγωνικών
μέτρων πού πρέπει νά αντιστοιχεί σέ κάθε κότα ώστε νά μπρεί νά
γεννά αυγά. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τούς ανθρώπους. Υπάρχουν
(1): Βλέπε «Αναφορές» στό τέλος τού βιβλίου.

16

17
2 Συντροφικότητα καί Αυτονομία

Συντροφικότητα και Αυτονομία Συγκρουσεις

κρατικές προδιαγραφές γιά τό πόσα τετραγωνικά μέτρα πρέπει νά
αντιστοιχούν στόν κάθε μαθητή στά σχολεία καί στόν κάθε ασθενή
ατά νοσοκομεία. Θάχεις προσέξει ότι οι περισσότεροι καυγάδες
μέσα στά λεωφορεία γίνονται όταν είναι γεμάτα κι έχουν όρθιους.
Σπάνια είδα καυγά σέ λεωφορείο όπου ήσαν όλοι τους καθισμένοι.
Ο χώρος όμως υπάρχει καί σάν ψυχολογική έννοια. Καθένας
μας έχει τόν ιδεατό ψυχολογικό του χώρο. Ο ένας, μέ ψυχολογικό
χώρο μπορεί νά εννοεί μερικά μυστικά του, άλλος τά χούγια του
καί άλλος πάλι τίς ώρες πού απομονώνεται γιατί τόχει ανάγκη. Ο
ψυχολογικός χώρος είναι μιά πολύ υποκειμενική έννοια καί ο
καθένας τη νιώθει μέ δικό του τρόπο. Ο ψυχολογικός χώρος είναι η
ελάχιστη αυτονομία πού χρειάζεται τό κάθε άτομο γιά νά μπορέσει
νά λειτουργήσει.
Τήν επόμενη φορά πού θά βρεθείς μέ οποιονδήποτε άνθρωπο,
πρόσεξε ότι διαλέγει μιά απόσταση (σέ μέτρα) πού νιώθει άνετα.
Μερικοί θέλουν τρία μέτρα απόσταση όταν μιλάνε μέ κάποιον,
άλλοι ένα μέτρο, όλοι όμως έχουμε τήν απόστασή μας. Καθώς θά
είσαι μ'αυτόν τόν άνθρωπο καί θά μιλάτε, πλησίασε σιγά-σιγά στά
μισά της απόστασης. Θ ά προσέξεις κάτι ενδιαφέρον: Θ'αρχίσει
σχεδόν ασυναίσθητα νά απομακρύνεται μέχρι νά ξαναβρεθεί στήν
απόστασή του!
Δέν είναι δυνατόν νά δώσουμε έναν ορισμό στήν αυτονομία.
Καθένας τήν αυτονομία του τήν εννοεί μέ τόν δικό του τρόπο. Θά
ήταν παράδοξο νά υπήρχε ένας ορισμός τής αυτονομίας. Έ ν α ς
τέτοιος ορισμός θά ίσχυε μόνο γιά κείνον πού τόν έχει φτιάξει. Μέ
τά όσα έγραψα μέχρι εδώ ελπίζω νά σκιαγράφησα τί περίπου είναι
η αυτονομία, έτσι όπως τήν αντιλαμβάνομαι εγώ, καί κυρίως πόσο
είναι βασική συναισθηματική ανάγκη τού καθένα μας. Ά ς δούμε
τώρα καί τήν συντροφικότητα.

114

2
η
συντροφικότητα

Η

ταν η πρώτη φορά πού τό τμήμα Συμβουλευτικής Ψυχολογίας τού πανεπιστημίου όπου έκανα τό διδακτορικό μου,
μού ανέθεσε νά διδάξω σέ βραδυνό τμήμα. Συνήθως, στούς
βοηθούς αναθέτανε πρωινά τμήματα, όπου τό μάθημα διαρκούσε
μία ώρα. Στά βραδυνά τμήματα τό μάθημα ήταν τετράωρο κι έτσι
τά αναλάμβαναν οι καθηγητές πού ήσαν πιό έμπειροι. Εκείνο τό
βράδυ, πηγαίνοντας στήν τάξη γιά τό μάθημα, είχα τράκ. Πώς θά
περνούσε τό τετράωρο; Μήπως θά βαριόντουσαν οι φοιτητές;
Τελικά τό μάθημα πήγε θαυμάσια. Η ώρα πέρασε χωρίς νά τό
πάρουμε είδηση. Φεύγοντας ένοιωθα πολύ ικανοποιημένος μέ τόν
εαυτό μου. Ή τ α ν Νοέμβρης καί η θερμοκρασία πρέπει νά ήταν
κάτω από τό μηδέν, αλλά καθώς περπατούσα στό δρόμο δέν
έπαιρνα είδηση τό κρύο. Βρισκόμουν σέ μιά κατάσταση έξαρσης.
Φτάνοντας σπίτι μπήκα μέσα ενθουσιασμένος. ' Εβαλα δυνατά
τό κασετόφωνο κι άρχισα νά περιφέρομαι από δωμάτιο σέ δωμάτιο.
Ο ενθουσιασμός συνήθως μού δημιουργεί μιά έντονη ενεργητικότητα καί ήθελα κάπου νά τήν διοχετεύσω. Αφού πέρασαν τά πρώτα
λεπτά τό κέφι μου άρχισε νά χαλάει. Σ ' ένα τέταρτο ο ενθουσιασμός
μου είχε μετατραπεί σέ μελαγχολία.
Τί έγινε; Πώς άλλαξε έτσι ξαφνικά η διάθεσή μου; Γιατί μιά τόσο
δραματική αλλαγή από τόν ενθουσιασμό στη μελαγχολία; Η
εξήγηση πού δίνω έχει νά κάνει μέ τήν συντροφικότητα.
Ακόμα καί η μεγαλύτερη επιτυχία μπορεί νά μού φέρει
μελαγχολία άν δέν έχω έναν δικό μου άνθρωπο νά μοιραστώ μαζί
του τή χαρά μου. Γιά μένα συντροφικότητα είναι εκείνη η σχέση
19

Συντροφικότητα και Αυτονομία

πού μου επιτρέπει υά μπορώ νά μοιραστώ τά συναισθήματά μου. τίς
σκέψεις μου. τις επιτυχίες μου καί τίς αποτυχίες μου. Ο άνθρωπος
αυτός γιά μένα χρειάζεται νά είναι μιά γυναίκα, μέ τήν οποία νά μάς
συνδέει ένας ερωτικός δεσμός καί παράλληλα νά υπάρχει ανά·
μεσά μας ένα κλίμα πού νά νιώθει ο ένας τόν άλλον γιά «άνθρωπο»
του.
Ο λόγος πού διάλεξα ν ' α ν α φ έ ρ ω μιά ιστορία όπου μελαγχόλησα. επειδή δέν είχα έναν άνθρωπο νά μοιραστώ μαζί του τή χαρά
μου, δέν είναι τυχαίος. Πολλές φορές νομίζουμε ότι ένας σύντροφος είναι αναγκαίος γιά νά βρεθεί δίπλα μας σέ κάποια δύσκολη
στιγμή. Είναι αλήθεια πώς η μοναξιά εντείνει τόν ανθρώπινο πόνο
ακόμα περισσότερο. Αυτό πού χρειάζεται όμως νά καταλάβουμε
είναι ότι, ακόμα καί η χαρά μπορεί νά μετατραπεί σέ πόνο, όταν
δέν έχουμε έναν άνθρωπο δικό μας νά τήν μοιραστούμε.
Ό π ω ς καί τήν αυτονομία, έτσι καί τήν συντροφικότητα καθένας
μας τήν εννοεί μέ τόν δικό του τρόπο. Είδαμε πώς η αυτονομία είναι
αναγκαία γιά τήν ομαλή λειτουργία, τή δημιουργικότητα καί τήν
εξέλιξη τού ατόμου. Η συντροφικότητα φαίνεται πώς είναι κι αυτή
μέ τή σειρά της απαραίτητη, γιά δύο κυρίως λόγους. Ο ένας είναι
τό μοίρασμα γιά τό οποίο μίλησα προηγουμένως. Τό μοίρασμα
αυτό δίνει νόημα στήν ύπαρξη τού ατόμου. Δέν ξέρω γιά τούς
άλλους ανθρώπους, πάντως εγώ, κάθε σχέδιο πού έβαλα στή ζωή
μου, κάθε στόχος πού έχω, πάντα υπάρχει σέ συνάρτηση μέ τούς
ανθρώπους πού θά μοιραστώ τήν προσπάθεια καί τά αποτελέσματα.
Τώρα γράφω αυτό τό βιβλίο. Γράφοντάς το έχω μέσα μου
διάφορες παραστάσεις γιά τό τί θά γίνει όταν κυκλοφορήσει.
Βλέπω από τώρα εικόνες τών ανθρώπων πού θά τό διαβάζουν.
Ακούω από τώρα τί θά μού πεί η φίλη μου, ο φίλος μου, η αδελφή
μου, καί πάει λέγοντας. Ας πάμε αυτή τή φαντασία ένα βήμα
παραπέρα: Ας υποθέσουμε ότι τό βιβλίο αυτό γίνεται ανάρπαστο
από τήν πρώτη μέρα κυκλοφορίας. (Δική μου είναι η φαντασία, ό,τι
θέλω τήν κάνω), θ ά μέ πάρει λοιπόν ο Θ ά ν ο ς — ο εκδότης μου —
καί μέ τή χαρακτηριστική του φωνή θά μού πεί; «Γιώργη, συγχαρητήρια. Τό τρίτο σου βιβλίο ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη. Πάμε γιά
ανατύπωση». Εγώ θά τά χάσω, θά ενθουσιαστώ καί... μετά τί θά
κάνω; Τί θά έκανες εσύ στή θέση μου; Θ ά προσέξεις ότι αμέσως

20

Συντροφικότητα

ψάχνεις νά σκεφτείς έναν άνθρωπο, στόν οποίο θά μπορούσες νά
πάς καί νά τού πείς «Τό βιβλίο μου σπάει τά ταμεία». Ναί ή όχι; Ε,
λοιπόν, αυτό τό ψάξιμο πού κάνεις μέσα στό νού σου γιά έναν
τέτοιον άνθρωπο, δείχνει νομίζω καθαρά τό πόσο οι επιτυχίες σου
καί η ζωή σου αντλεί νόημα μέσα από τό μοίρασμα μέ τούς άλλους
ανθρώπους. Η συντροφικότητα λοιπόν δίνει σέ κάποιο βαθμό
νόημα στήν ύπαρξή μας.
Έ ν α ς δεύτερος ρόλος πού παίζει η συντροφικότητα έχει νά
κάνει μέ τήν συναισθηματική ασφάλεια. Οι περισσότεροι άνθρωποι
πού γνώρισα νιώθουν τήν ανάγκη νά έχουν έναν άνθρωπο πού νά
μπορούν νά βασιστούν πάνω του σέ μιά δύσκολη στιγμή. Εκτός
απ'αυτό, η συναισθηματική ασφάλεια είναι καί μιά προστασία από
τή μοναξιά. Ά ν έχεις ζήσει αρκετό καιρό μέ κάποιον άλλον
άνθρωπο, ίσως νά έχεις προσέξει ότι υπάρχουν φορές πού μπαίνεις
στό σπίτι, καί μέ τόν άνθρωπο αυτό μπορεί, γιά αρκετές ώρες, ούτε
νά μιλήσετε, ούτε κάν νά καθίσετε στό ίδιο δωμάτιο. Ό μ ω ς , άν
μπεις στό σπίτι καί συμβεί νά λείπει, νιώθεις εντελώς διαφορετικά.
Απλά καί μόνο η παρουσία του μέσα στό σπίτι δημιουργεί μιά
τελείως άλλη αίσθηση. Αυτό τό έχουν νιώσει ιδιαίτερα έντονα οι
άνθρωποι πού έχουν χωρίσει. Συχνά ακούω τέτοιους ανθρώπους
νά μού λένε: «Δέν είχαμε καμιά απολύτως επαφή. Είτε ήταν είτε δέν
ήταν στό σπίτι, γιά μένα δέν είχε διαφορά. Τώρα όμως πού έφυγε,
μπαίνω στό σπίτι καί τό νιώθω άδειο. Δέ μπορώ νά καταλάβω γιατί.
Αφού έτσι κι αλλιώς δέν είχαμε καμιά επαφή». Νομίζω π ώ ς αυτά τά
λόγια δείχνουν αρκετά ξεκάθαρα τήν ανθρώπινη ανάγκη γιά
συντροφικότητα.
' Ερχεται τώρα ο Αμερικάνος ψυχολόγος Α16εΠ ΕΙΙίκ καί μάς λέει
πώς ούτε η αυτονομία ούτε η συντροφικότητα είναι ανάγκες, μιά
καί ανάγκη είναι μόνον ό,τι είναι απαραίτητο γιά τήν επιβίωση (2).
Δηλαδή ανάγκη είναι νά φάς, νά πιείς, νά προστατευτείς από τό
κρύο καί τά τοιαύτα. Ό λ α τ ' ά λ λ α , σύμφωνα μέ τόν ΕΙΙίχ, είναι
απλώς προτιμήσεις. Έτσι, όχι μόνον η αυτονομία καί η συντροφικότητα, αλλά ακόμα καί η αγάπη, η εκτίμηση καί όλα τά σχετικά
είναι απλώς προτιμήσεις. Ά ν τού πείς πώς διαφωνείς σέ ρωτάει.
«Ξέρεις κανέναν πού νά πέθανε από έλλειψη αγάπης»;
Βέβαια δέν θά μπορούσα νά ισχυριστώ ότι η συντροφικότητα
καί η αυτονομία είναι απαραίτητες γιά τήν επιβίωση. Ό μ ω ς , γιά
21

Συντροφικότητα και Αυτονομία Συγκρουσεις

μένα, τό νά «ζώ» από τό νά «επιβιώνω» έχει μεγάλη διαφορά.
Επιβιώνω θά πεί διατηρώ την ύπαρξη μου πάνω στον φλοιό αυτής
τής γης. Ό μ ω ς ζώ θά πεί νά έχει κι ένα νόημα η ύπαρξη μου. Καί τά
ζώα επιβιώνουν. Ποιά θά ήταν η διαφορά μας από τά ζώα άν η ζωή
μας περιοριζόταν απλά στήν επιβίωση, χωρίς η ύπαρξή μας νά έχει
κανένα άλλο νόημα;
Ο ψυχίατρος νίείοτ ΕΓΗΠ^Ι περιγράφει, σ ' έ ν α θαυμάσιο βιβλίο
του, τίς εμπειρίες του από τό στρατόπεδο τού Ά ο υ σ β ι τ ς (3). Στό
βιβλίο αυτό ισχυρίζεται ότι, τό νά έχει νόημα η ζωή ενός ανθρώπου,
αυτό μπορεί νά είναι απαραίτητο ακόμα καί γιά τήν επιβίωση του.
Πιστεύει ότι τό στοιχείο πού έδωσε τό κουράγιο στούς ανθρώπους
πού κατάφεραν νά επιβιώσουν στήν κόλαση τού Άουσβιτς ήταν
ακριβώς τό ότι, καθένας από αυτούς είχε κάτι πού τού έδινε τή
θέληση νά ζήσει καί αυτό τό κάτι ήταν τό νόημα πού έπαιρνε η ζωή
τους από κάπου.
Παράλληλα ο ψυχίατρος Επε Βειτιε κάπου αναφέρει ότι
έρευνες πού έγιναν σέ ορφανοτροφεία δείχνουν ότι τά παιδάκια,
πού σάν βρέφη δέν τά χάϊδεψε καί δέν τά πήρε ποτέ κανείς
αγκαλιά, είχαν πολλά προβλήματα στήν ανάπτυξη τους. Συγκεκριμένα, σχετικά μέ τίς έρευνες αυτές, η ψυχολόγος Μυπεί .Ιαπιεκ
γράφει:
«Τά βρέφη δέν αναπτύσσονται ομαλά άν οι άλλοι δέν τά
χαϊδεύουν. Τό χάιδεμα έχει κάποια ιδιότητα πού ερεθίζει τόν
βιοχημικό μεταβολισμό (τού βρέφους) ο οποίος συνδέεται μέ
τή φυσική καί διανοητική του ανάπτυξη. Άν τό βρέφος δέν
δέχεται χάδια, η σπονδυλική του στήλη «σουρώνει».
Τά
βρέφη πού τά παραμελούν, τά αγνοούν ή δέν τά χαϊδεύουν
αρκετά, μπορούν νά υποφέρουν από φυσικό καί διανοητικό
μαρασμό πού φτάνει μέχρι τόν θάνατο» (4).
Νομίζω πώς τά παραπάνω στοιχεία δείχνουν πόσο αναγκαία
είναι η ανθρώπινη επαφή καί πόσο απέχει από τό νά είναι μιά απλή
προτίμηση όπως πιστεύει ο ΑΙβεΠ ΕΙΙίδ. Η συντροφικότητα, πού
είναι μιά μορφή ανθρώπινης επαφής, είναι νομίζω απαραίτητη γιά
τήν ομαλή ψυχοσωματική μας λειτουργία. Δέν χρειάζομαι νά βρώ
έρευνες πού νά τό στηρίζουν αυτό. Ζώ καθημερινά μέ ανθρώπους,
είμαι άνθρωπος, καί ξέρω.

114

ΤΟ

ανθρώπινο δίλημμα

Τ

ώρα πού είδαμε λίγο τή φύση τής αυτονομίας καί τής
συντροφικότητας, αρχίζει νά φαίνεται πόσο δύσκολο είναι
νά καταφέρει κανείς νά ικανοποιεί ταυτόχρονα καί τίς δύο αυτές
συναισθηματικές ανάγκες του. Τό πρόβλημα μπαίνει κάπως έτσι:
«Πώς θά καταφέρω νά διατηρήσω τήν αυτονομία μου καί ταυτόχρονα νά έχω έναν σύντροφο»;
Σίγουρα υπάρχουν ζευγάρια πού έχουν καταφέρει νά δημιουργήσουν μιά τέτοια σχέση. Πόσα είναι όμως τά ζευγάρια αυτά; Τί
ποσοστό τών ζευγαριών έχει καταφέρει κάτι τέτοιο; Νομίζω ότι τά
συνεχώς αυξανόμενα διαζύγια, καθώς καί οι άνθρωποι πού είναι
δυστυχισμένοι μέσα στή σχέση τους είναι η πλειοψηφία. Είναι
ζήτημα άν τό ποσοστό τών ανθρώπων πού είναι γενικά (όχι
απόλυτα) ικανοποιημένοι από τήν σχέση πού έχουν ξεπερνά τό 10
τοίς εκατό. Μάλιστα, η νίΓ^ίπί» 8&ϊιγ, πού θεωρείται μιά από τίς
μεγαλύτερες μορφές στό θέμα «οικογενειακές σχέσεις», ισχυρίζεται
πώς στίς εκατό οικογένειες μόνον οι τέσσερεις είναι «υγιείς» (5).
Μερικοί υποστηρίζουν ότι τά στοιχεία αυτά δείχνουν πώς ο
θεσμός τού γάμου περνάει κρίση καί ίσως μάλιστα η τωρινή του
μορφή νά είναι υπό διάλυση. Δέν θέλω νά συμφωνήσω ή νά
διαφωνήσω μέ τήν άποψη αυτή. Θέλω νά στρέψουμε τήν προσοχή
μας σέ κάποιο άλλο στοιχείο πού νομίζω πώς έχει περάσει απαρα23

Συντροφικότητα και Αυτονομία

τήρητο. καί από τούς επιστήμονες πού μελετάνε τήν κρίση τού
γάμου, αλλά καί από τό ευρύ κοινό:
Είδαμε ότι η πλειοψηφία τών ζευγαριών είναι δυσαρεστημένοι
(γιά νά μην πούμε δυστυχισμένοι) από τή σχέση τους. Τί γίνεται
όμως μέ τούς ελεύθερους; Τί γίνεται μέ εκείνους πού είτε χώρισαν,
είτε δέν δεσμεύτηκαν ποτέ καί παραμένουν ανεξάρτητοι; Δέν έχω
υπόψη μου στατιστικά στοιχεία πάνω στά ερωτήματα αυτά. αλλά
πιστεύω ότι τό ποσοστό τής δυσαρέσκειας πιθανόν νά πλησιάζει
εκείνο τών δεσμευμένων. Πιστεύω ότι τό ποσοστό τών αδέσμευτων πού υποφέρει από «συναισθηματική μοναξιά», πρέπει νά
πλησιάζει τό ποσοστό τών δεσμευμένων πού υποφέρει από
«πνίξιμο».
Ά ν λοιπόν δέν περιορίσουμε τήν προσοχή μας στούς δεσμευμένους μόνο, αλλά συμπεριλάβουμε στήν παρατήρηση μας καί
τούς αδέσμευτους, τό πρόβλημα δέν εμφανίζεται τόσο απλά σάν
μιά «κρίση τού γάμου» αλλά σάν ένα γενικότερο ανθρώπινο
πρόβλημα.
Φαίνεται πώς εκεί πού τελειώνει η αυτονομία αρχίζει η μοναξιά
καί εκεί πού τελειώνει η συντροφικότητα αρχίζει τό πνίξιμο. Ά ν
υπάρχουν μερικά ζευγάρια πού καταφέρνουν νά διατηρούν μιά
χρυσή τομή στή σχέση τους, μέ αποτέλεσμα νά έχει, καθένας από
τούς δύο. τά περιθώρια νά εξελίσσεται χωρίς ταυτόχρονα νά
αποξενώνεται από τόν άλλον, αυτό δέν σημαίνει ότι δέν υπάρχουν
άνθρωποι πού τήν αυτονομία καί τήν συντροφικότητα τίς βλέπουν
μέ ένα ήτα διαζευκτικό ανάμεσα.
Πράγματι, οι περισσότεροι από μάς δέν ξέρουμε πώς νά
πετύχουμε μιά σχέση πού νά ικανοποιεί καί τίς ανάγκες αυτονομίας μας, αλλά καί τίς ανάγκες συντροφικότητας. Τό πρόβλημα
αυτό είναι πού οδηγεί συχνά στόν χωρισμό, ή ακόμα καί στόν φόβο
τής δημιουργίας μιάς σχέσης.
Υπάρχουν ζευγάρια πού πιστεύουν ότι η ιδανική σχέση είναι νά
βρίσκονται συνεχώς μαζί, νά έχουν τά ίδια ενδιαφέροντα, τούς
ίδιους φίλους καί γενικά νά «ταυτίζονται». Μιά τέτοια σχέση, αργά
ή γρήγορα, οδηγεί στό ν ' αρχίσει ένας από τούς δύο νά πνίγεται καί
αυτό είναι πολύ φυσικό, μιά καί η συντροφικότητα αναπτύσσεται σέ
βάρος τής αυτονομίας.
Ά λ λ α ζευγάρια, πού συχνά αυτονομάζονται «μοντέρνα», στήν

24

Τ ο Α ν θ ρ ω π ι ν ό Αιλλημα

προσπάθεια νά διατηρήσουν τήν αυτονομία τους, φτάνουν, όπως
θά δούμε αργότερα, σέ τέτοιες υπερβολές, πού στό τέλος αποξενώνονται ο ένας από τόν άλλον. Ά ν καί αυτό τό είδος τών
ζευγαριών έχει μεγαλύτερα ποσοστά χωρισμού από τό προηγούμενο, μέ έναν παράδοξο τρόπο, καί στά δύο αυτά είδη σχέσης τά
άτομα νιώθουν συνήθως συναισθηματικά μόνα.
«Μόνος ή συντροφικός» είναι τό δίλημμα τό οποίο θετει ο ΑΙ&ΰΠ
Οαπιγ στό βιβλίο του «Ο ΞΕΝΟΣ». Δέν νομίζω ότι αυτό είναι
πανανθρώπινο δίλημμα. Μπορεί νά είναι τό δίλημμα εκείνου πού
δέν γνωρίζει πώς νά κάνει μιά σχέση χωρίς νά χάσει τήν αυτονομία
του. Μπορεί ακόμα νά είναι τό δίλημμα εκείνου πού δέν μπορεί νά
είναι αυτόνομος χωρίς νά αυτοκαταδικάζεται στή μοναξιά. Πόσοι
όμως από μάς ξέρουν πώς νά τό πετύχουν αυτό; Δυστυχώς πολύ
λίγοι. Παρόλο λοιπόν πού η αυτονομία καί η συντροφικότητα δέν
είναι, απαραίτητα, έννοιες πού αποκλείει η μιά τήν άλλη, γιά
πολλούς από μάς πραγματικά δημιουργούν δίλημμα.
«Δέν αντέχω άλλο, θά χωρίσω», λέει η Μαίρη καί μετά
σκέφτεται: «Μήπως όμως η φίλη μου η Ελένη πού χώρισε είναι
καλύτερα; — Τήν έχει φάει η μοναξιά! Κάτσε λοιπόν σ τ ' α υ γ ά σου
Μαίρη». Καί συνεχίζει γιά χρόνια νά ζεί μέσα στό τέλμα τού γάμου
της
·
«Δέν αντέχω άλλο τή μοναξιά. Θά παντρευτώ», λέει ο Χρίστος.
Μετά σκέφτεται; «Καί ο φίλος μου ο Νώντας πού παντρεύτηκε τί
κατάλαβε; Από τό πρωί μέχρι τό βράδυ καταριέται τήν ώρα πού τό
αποφάσισε. Κάτσε λοιπόν σ τ ' α υ γ ά σου Χριστάκη». Καί συνεχίζει
νά ζεί μέσα στό τέλμα τής μοναξιάς του.
Είναι φανερό ότι γιά τούς ανθρώπους αυτούς δέν είναι δυνατόν
νά συνυπάρξουν η συντροφικότητα μέ τήν αυτονομία. Δέν συνυπάρχουν γιατί δέν ξέρουν πώς νά τίς κάνουν νά συνυπάρξουν.
Έτσι ζούνε μέ τήν ψευδαίσθηση ότι έχουν δίλημμα. Βέβαια,
παρόλο πού τό δίλημμά τους είναι απλή ψευδαίσθηση, ο πόνος πού
δημιουργεί τό δίλημμα αυτό είναι πολύ αληθινός. Από τούς
ανθρώπους πού μέ επισκέπτονται σάν ψυχολόγο, οι περισσότεροι
υποφέρουν από ένα τέτοιου είδους δίλημμα.
Κι όμως υπάρχουν ζευγάρια πού τά έχουν καταφέρει. Είναι
βέβαια πολύ λίγα. ' Ομως υπάρχουν. Πού είναι λοιπόν η δυσκολία
πού συναντάμε οι υπόλοιποι; Γιατί νά έχουμε μιά τέτοια δυσκολία;

25

Συντροφικότητα και Αυτονομία

' Εχω κάνει μερικές υποθέσεις πάνω στό ερώτημα αυτό καί θάθελα
τώρα νά τις δούμε παρέα.

3α. Τά

Ακρα Φέρνουν Ά κ ρ α

Αν δύο άνθρωποι είναι μέσα σέ μιά μικρή βάρκα καί ο ένας κάτσει
στή μία άκρη, θά χρειαστεί ο άλλος νά κάτσει ατήν άλλη άκρη,
ώστε η βάρκα νά ισορροπήσει. Αυτό σημαίνει πιΰς μέσα στή βάρκα
τά δύο άτομα κάθονται μέ τέτοιο τρόπο πού ο ένας νά είναι τό
αντίβαρο τού άλλου.
Ό π ο τ ε βλέπουμε τή συμπεριφορά ενός ανθρώπου νά είναι
υπερβολική, χρειάζεται νά καταλάβουμε ότι η συμπεριφορά αυτή
παίζει έναν ρόλο αντίβαρου σέ κάτι. Αυτό τό κάτι μπορεί νά είναι η
συμπεριφορά κάποιου άλλου ανθρώπου. Μπορεί όμως καί νά
προέρχεται από έναν εσωτερικό φόβο τού ατόμου.
Είδαμε ότι τά περισσότερα άτομα δυσκολεύονται νά βρούν μιά
χρυσή τομή ανάμεσα στήν αυτονομία καί τή συντροφικότητα.
Μερικοί άνθρωποι δίνουν τόση έμφαση στήν αυτονομία τους πού
φτάνουν στή μοναξιά. Ά λ λ ο ι δίνουν τόση έμφαση στήν συντροφικότητα πού καταλήγουν στήν εξάρτηση. Μιά καί οι δύο αυτές
συμπεριφορές είναι ακραίες, θά πρέπει σέ κάτι νά προσπαθούν νά
γίνουν αντίβαρα. Αυτό τό κάτι θέλω να εξετάσουμε τώρα.
' Ας αρχίσουμε μέ τήν υπερβολική έμφαση στήν αυτονομία. Γιατί
ένας άνθρωπος νά φτάνει στά άκρα καί νά είναι μόνος του χωρίς
σύντροφο; Σέ τί νά είναι αντίβαρο μιά τέτοια υπερβολή; Τί φοβάται
μην τού συμβεί; Πιστεύω πώς η υπερβολική έμφαση ενός ανθρώπου στήν αυτονομία ξεκινά από έναν φόβο πού έχει τό άτομο αυτό.
Φοβάται μήπως καί γίνει εξαρτημένο, μέ αποτέλεσμα νά χάσει τήν
ελεύθερή του θέληση. ' Οσο πιό μεγάλος είναι ο φόβος αυτός τόσο
μεγαλύτερο θά χρειαστεί νά είναι καί τό αντίβαρο ώστε νά μήν
«μπατάρει» η βάρκα τής προσωπικότητάς του.
Από πού όμως τού ήρθε αυτός ο φόβος; Σίγουρα από κάποια
εμπειρία, στήν οποία η συντροφικότητα τού κόστισε τόσο ώστε νά
χάσει γιά ένα διάστημα τήν ελεύθερη θέλησή του. Στήν προσπάθεια
νά μήν τού ξανασυμβεί κάτι τέτοιο, φτάνει στό άλλο άκρο, δηλαδή
στή μοναξιά.

24 26

Το Α ν θ ρ ω π ι ν ό Αιλλημα

Είδαμε ότι η υπερβολική έμφαση στήν αυτονομία πιθανόν νά
είναι ένα αντίβαρο στό φόβο τής στέρησης τής ελευθερίας. 'Ας
δούμε τώρα τήν περίπτωση πού κάποιο άτομο φτάνει στό άλλο
άκρο, δηλαδή στό υπερβολικό γάντζωμα από τόν σύντροφο του. Τί
φοβάται αυτό τό άτομο; Φυσικά θά φοβάται κάτι πού προσπαθεί νά
αποφύγει, μέ τό νά κρέμεται από τόν σύντροφο του. Τί είναι αυτό;
Η εγκατάλειψη. Φαίνεται πώς από κάποια προηγούμενη εμπειρία
του ένιωσε συναισθηματικά εγκαταλειμμένος καί, προκειμένου νά
μήν τού ξανασυμβεί κάτι τέτοιο, γαντζώνεται από τόν σύντροφο
του όσο περισσότερο μπορεί.

3β. Οι Φόβοι καί η Παιδική Ηλικία
Είδαμε πώς, πίσω από τή δυσκολία τών περισσότερων ανθρώπων
νά δημιουργήσουν μιά ισορροπημένη σχέση, βρίσκονται δύο
φόβοι. Ο φόβος τής ισοπέδωσης τής προσωπικότητας καί ο φόβος
τής εγκατάλειψης. Είδαμε ακόμα πώς οι φόβοι αυτοί προέρχονται
από προηγούμενες εμπειρίες. Πολλοί πιστεύουν πώς οι εμπειρίες
αυτές έχουν νά κάνουν μέ τήν παιδική μας ηλικία. 'Ας δούμε τήν
άποψη αυτή περιληπτικά.
Αν ένας άνθρωπος είχε υπερπροστατευτικούς γονείς καί τόν
καταπίεσαν, όταν μεγαλώσει φοβάται νά δημιουργήσει μιά συντροφική σχέση, γιατί φοβάται μήν ξαναπάθει εκείνο πού έπαθε στήν
πρώτη κοντινή σχέση πού είχε, δηλαδή στή σχέση του μέ τούς
γονείς του. Από τήν άλλη, άν κάποιος ένιωσε σέ παιδική ηλικία
συναισθηματικά εγκαταλειμμένος από τούς γονείς του, όποτε βρεθεί σέ μιά τόσο κοντινή σχέση φοβάται μήν τού ξανασυμβεί τό ίδιο
οπότε γαντζώνεται από τόν σύντροφο του.
Δέν αποκλείω ότι η παιδική μας ηλικία παίζει κάποιο ρόλο στόν
ιρόπο πού αναπτύσσεται η μετέπειτα προσωπικότητά μας. Ούτε
αποκλείω ότι οι παιδικές μας εμπειρίες, σέ κάποιο βαθμό, επηρεάζουν τόν τρόπο πού σχετιζόμαστε μέ τό αντίθετο φύλο. Διαφωνώ
όμως μέ τήν άποψη ότι, η παιδική μας ηλικία έχει τόση άμεση σχέση
μέ τήν συμπεριφορά μας σάν ενήλικες πού νά τήν θεωρούμε σάν
βασική αιτία πού εξηγεί τά πάντα. 'Ας τό δούμε όμως αυτό τό θέμα
στήν πράξη:

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Το Α ν θ ρ ω π ι ν ό Διλλημα

Η Μαίρη: Η Μαίρη είναι 32 χρονών καί έχει μιά πετυχημένη
καριέρα σέ μιά μεγάλη εισαγωγική εταιρία. Είναι αρκετά εμφανίσιμη καί έχει πολλές κοινωνικές χάρες. Παρόλο πού θέλει νά κάνει
οικογένεια, μέχρι τώρα δέν έχει καταφέρει κάτι τέτοιο. Παρόλο πού
τήν πλησιάζουν αρκετοί αξιόλογοι άντρες, όταν τά πράγματα
αρχίζουν νά παίρνουν διαστάσεις συντροφικότητας, εκείνη απομακρύνεται.
Η Μαίρη μεγάλωσε σέ μιά παραδοσιακή ελληνική οικογένεια.
Είχε τρία αδέρφια μεγαλύτερά της, όλα αγόρια. Παρόλο πού ήταν η
χαϊδεμένη τού πατέρα της, ένιωσε πολύ έντονα τόν αντίκτυπο τής
ανδροκρατούμενης οικογένειας. Ό τ α ν έφτασε στήν εφηβεία
επαναστάτησε στήν οικογενειακή υπερπροστασία, καί από τόν
φόβο μήπως ξαναχάσει τήν ελευθερία της, ανέπτυξε μιά πολύ
ανεξάρτητη ζωή. Έτσι, ακόμα καί σήμερα, ο φόβος τής ισοπέ
δωσης τής προσωπικότητάς της τήν εμποδίζει νά δημιουργήσει μιά
συντροφική σχέση.
Εδώ βλέπουμε καθαρά τή σχέση ανάμεσα στήν παιδική ηλικία,
τόν μετέπειτα φόβο καί τή σημερινή συμπεριφορά αυτού τού
ατόμου:
Υπερπροστασία
σαν παιδί

. Φόβος ισοπέδωσης
της προσωπικότητας

^ Αποφυγή
Συντροφικότητας

'Ας δούμε όμως καί τήν ιστορία μιάς άλλης γυναίκας.
Η Φανή: Η Φανή είναι μιά πανέμορφη κοπέλα 27 χρονών.
Εργάζεται γραμματέας σέ μιά βιομηχανία. Παρόλο πού θέλει πολύ
νά παντρευτεί καί νά κάνει παιδιά, μέχρι τώρα δέν έχει καταφέρει
νά δημιουργήσει ούτε μία σχέση. Τό βασικό της παράπονο είναι ότι
όλοι οι άντρες πού τήν πλησίασαν μέχρι σήμερα, αφού βγούν μαζί
της δύο-τρείς φορές μετά εξαφανίζονται. Αυτό γιά τή Φανή είναι
ανεξήγητο μιά καί εκτός από τήν ωραία εμφάνιση της, είναι καί
ένας πολύ ζεστός καί ενδιαφέρων άνθρωπος.
Η Φανή μεγάλωσε σέ μιά οικογένεια πολύ παρόμοια μέ τής
Μαίρης. Είχε κι αυτή τρία μεγαλύτερα αδέρφια πού ήταν όλα
αγόρια, είχε κι αυτή μιά οικογενειακή υπερπροστασία. Ό μ ω ς ,
αντίθετα μέ τή Μαίρη, αυτή η υπερπροστασία τήν έκανε νά νιώθει
28

ανίκανη νά σταθεί στά πόδια της μόνη της. Έτσι, όποτε γνωρίσει
κάποιον άντρα δείχνει από τήν πριϋτη στιγμή τό πόσο εξαρτημένη
είναι καί πόσο πολύ θέλει νά γαντζωθεί από τόν σύντροφο της. Τό
αποτέλεσμα είναι νά τό βάζει ο άλλος στά πόδια.
Εδώ βλέπουμε ένα ενδιαφέρον φαινόμενο. Ενώ η παιδική
υπερπροστασία τής Μαίρης τήν οδήγησε νά αποφεύγει τήν
συντροφικότητα,η αντίστοιχη υπερπροστασία τής Φανής τήν έκανε
νά θέλει νά γαντζωθεί από κάποιον σύντροφο. ' Ας δούμε τά δύο
σχεδιαγράμματα κοντά-κοντά:
Υπερπροστασία

,
Υπερπροστασία
ν

>

Φόβος ισοπέδωσης
(Η Μαίρη)
^ Εξαρτημένη
>>
.
προσωπικότητα
(Η Φανή)

^Αποφυγή
συντροφικοτηταΓ

>

ΓάντΓωμα
, ,
,
απο τον σύντροφο

' Ισως τώρα γίνεται ξεκάθαρο ότι η παιδική ηλικία δέν μπορεί νά
γίνει η βασική εξήγηση γιά τή μιά ή τήν άλλη συμπεριφορά, αφού
βλέπουμε ότι παρόμοιες παιδικές εμπειρίες μπορεί νά καταλήξουν
σέ εντελώς διαφορετικές αντιδράαεις. ' Οπως είπαμε: Κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός. Η ζωή δέν δεσμεύεται από τίς «ψυχοθεολογίες» τών ψυχολόγων.
Δέν μπορούμε λοιπόν νά πούμε ότι η υπερπροστασία καταλήγει πάντα στόν φόβο τής ισοπέδωσης τής προσωπικότητάς μας. Γιά
τούς ίδιους λόγους δέν μπορούμε νά εξηγήσουμε καί τόν φόβο τής
εγκατάλειψης μέ βάση τήν παιδική ηλικία. Ακόμα όμως καί νά
μπορούσαμε νά πούμε κάτι τέτοιο, δέν θά ήταν δυνατόν νά
προβλέψουμε σέ τί συμπεριφορά θά κατέληγε ο φόβος τής
εγκατάλειψης. ' Ας πάρουμε όμως άλλους δύο βίους παράλληλους
γιά νά δούμε καί αυτό τό φαινόμενο.
Ο Δημήτρης καί ο Κώστας: Είναι καί οι δύο 35 χρονών. Ή τ α ν
γείτονες, μπήκανε μαζί στό Πολυτεχνείο, κάνανε γιά ένα διάστημα
μαζί φαντάροι καί είχανε πολύ παρόμοιες παιδικές ηλικίες. Συγκεκριμένα καί οι δυό τους ήταν μοναχοπαίδια μέχρι τά 7 τους χρόνια.
Στά 7 απέκτησαν οι μάνες τους από ένα δεύτερο παιδί. ' Ο π ω ς ήταν

29

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Το Ανθρωπινό Αιλλημα

φυσικό τό ενδιαφέρον της κάθε μάνας στράφηκε περισσότερο στό
νεογέννητο, μέ αποτέλεσμα, τά δύο αγόρια νά νιώσουν συναισθηματικά εγκαταλειμμένα, πράγμα πού τούς κόστισε πολύ.
Σήμερα ο Δημήτρης είναι ένας από τούς λίγου'ς πετυχημένους
αρχιτέκτονες. ' Εχει δικό του γραφείο καί ζεί πολύ ανεξάρτητα. Είχε
παντρευτεί στά 28 του αλλά σέ έξι μήνες χώρισε. Από τότε δέν
ξαναπαντρεύτηκε. Καμιά από τίς σχέσεις πού έχει δημιουργήσει
δέν κράτησε πάνω από τρείς μήνες. Παρόλο πού σέ στιγμές ειλικρίνειας ομολογεί ότι νιώθει μόνος, κάθε φορά πού σκέφτεται νά ζήσει
μέ μιά γυναίκα τόν πιάνει πανικός.
Ο Κώστας εργάζεται σάν πολιτικός μηχανικός σέ μιά δημόσια
υπηρεσία. Παντρεύτηκε από τά 25 του καί σήμερα έχει δυό παιδιά
πού είναι 8 καί 5 ετών. Είχε γνωρίσει τήν γυναίκα του από τά 19 του
χρόνια καί τήν παντρεύτηκε μόλις τέλειωσε τόν στρατό. Ο Δημή
τρης είναι κουμπάρος του. Ο Κώστας νιώθει πολύ δυστυχισμένος
στό γάμο του. Από τόν δεύτερο κι όλας χρόνο απειλεί ότι θά
χωρίσει. Παρόλα αυτά ποτέ δέν τόλμησε κάτι τέτοιο. Κάποια φορά
πού η γυναίκα του τόν άφησε καί τού έθεσε θέμα διαζυγίου, εκείνος
έπαθε νευρικό κλονισμό καί έτρεχε από τόν ένα ψυχίατρο στόν
άλλον.
Ενώ πιό πρίν είδαμε ότι η υπερπροστασία μπορεί νά καταλήξει
σέ εντελώς διαφορετικές αντιδράσεις, εδώ βλέπουμε ότι καί στά
δύο αυτά άτομα οι παιδικές τους εμπειρίες κατέληξαν στόν ίδιο
φόβο: Τόν φόβο τής εγκατάλειψης. ' Ομως, παρόλο πού ο φόβος
είναι.κοινός καί στούς δύο, ο τρόπος πού ο καθένας τους αντιδρά
στόν φόβο αυτό είναι τελείως διαφορετικός. 'Ας τό δούμε μέ
σχεδιαγράμματα:
Παιδική ηλικία

> Φόβος Εγκατάλειψης
,
(Δημητρης)

Παιδική ηλικία

»- Φόβος Εγκατάλειψης
(Κώστας)

στά άκρα τής μοναξιάς. Ο Κιΰστας τρέμει τήν εγκατάλειψη καί
παραμένει συμβατικά σ ' έ ν α ν γάμο πού νιώθει αποτελματωμένος.
Από τά όσα είπαμε μέχρι εδώ βγαίνουν μερικά γενικά συμπεράσματα:
1. Παρόμοιες παιδικές ηλικίες μπορούν νά καταλήξουν σέ
εντελώς διαφορετικούς φόβους.
2. Παρόμοιοι φόβοι μπορούν νά καταλήξουν σέ εντελώς
διαφορετικές αντιδράσεις στόν τομέα τής συντροφικότητας.
3. Τό κυριότερο όμως συμπέρασμα πού βγαίνει είναι ότι,
κάθε ακραία συμπεριφορά στίς σχέσεις συντροφικότητας,
είναι συνήθως αντίβαρο σέ κάποιον έντονο φόβο πού
συνήθως είναι ή φόβος ισοπέδωσης τής προσωπικότητάς
μας, ή φόβος μήπως καί μάς εγκαταλείψει ο σύντροφος
μας. Φυσικά δέν αποκλείεται ένας άνθρωπος νά έχει καί
τούς δύο αυτούς φόβους, όπως θά δούμε παρακάτω.

Α π ο Φ υ Υή
Συντροφικότητας

1 αντ

ζωΜα
απο τον σύντροφο

Ο Δημήτρης, προκειμένου νά αποφύγει τήν πιθανότητα νά
πληγωθεί από κάποιον σύντροφο πού θά τόν εγκαταλείψει,
αποψεύγει τελείως τήν συντροφικότητα καί τραβάει τήν αυτονομία
24
31

4
συνηθισμένα
μστίβα σχ'εσεων

Ο

ταν ανάφερα πιό πάνω, ότι υπάρχουν καί ζευγάρια πού
έχουν καταφέρει νά ισορροπήσουν τήν αυτονομία μέ τήν
συντροφικότητα, ασφαλώς θά αναρωτήθηκες πώς καταφέρνουν
κάτι τέτοιο. Οπωσδήποτε ένας από τούς στόχους αυτού τού
βιβλίου είναι νά διερευνήσει τά χαρακτηριστικά αυτών τών
ζευγαριών. Ό μ ω ς είναι νομίζω ακόμα πρόωρο νά επιχειρήσουμε
κάτι τέτοιο. Χρειάζεται πρώτα νά ξεκαθαρίσουμε τά δικά μας
κριτήρια πάνω στό τί θεωρούμε μιά ισορροπημένη σχέση. Πρός τό
παρόν αρκεί νά πούμε ότι, ισορροπημένο είναι τό ζευγάρι πού έχει
καταφέρει νά βρεί τήν ιδανική απόσταση πού χρειάζεται νά υπάρχει
ανάμεσα στοάς δύο, ώστε ούτε νά πνίγονται ούτε νά νιώθουν μόνοι.
Οι Κινέζοι λένε πώς μιά εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις. Πιστεύω
λοιπόν πώς θά γλυτώσω πολλές σελίδες γράψιμο καί πολύ πονοκέφαλο από τόν εκδότη μου, άν επιχειρήσω νά μιλήσω γιά τό θέμα
τής ιδανικής (ή Ορίίιπιιπι) απόστασης, μέ εικόνες. Γιά ν ' αρχίσουμε
λοιπόν: Παρακάτω είναι μερικά σκίτσα πού συμβολίζουν διάφο
ρους τύπους σχέσης. Κοίταξέ τα γιά λίγο καί αποοάσισε ποιό
ζευγάρι, κατά τή γνώμη σου, έχει μεταξύ του μιά ιδανική απόσταση.
Μέ άλλα λόγια σέ ποιά από αυτές τίς σχέσεις θά προτιμούσες νά
ήσουνα. Σκόπιμα δέν ρωτάω ποιό σκίτσο νομίζεις ότι αντιπροσωπεύει τή δική σου σχέση γιατί ίσως μέ μισήσεις, όταν αρχίσω
παρακάτω νά εξηγώ τί σημαίνει τό κάθε σκίτσο.

10

Οπωσδήποτε τά 10 αυτά σκιτσάκια δέν καλύπτουν όλες τίο
πιθανές μορφές πού μπορεί νά πάρει μιά σχέση. Δέν θάταν μάλιστα
υπερβολή νά πούμε ότι κάθε σχέση έχει καί δικό της προφίλ.
Ομως τά σκίτσα πού είδαμε παραπάνω μπορούν εύκολα νά
χωριστούν σέ τρείς κατηγορίες. Σχέσειο εξάρτησης, αποξένωσης
καί ισορροπημένες. Ά ν έχεις πολύ «αετίσιο» μάτι, ίσως νά
προσέξεις καί μιά ακόμα κατηγορία πού θά μπορούσαμε νά τήν
ονομάσουμε εξαρτημένη αποξένωση. Ά ς δούμε όμως τό κάθε
είδος σχέσης χωριστά.

4α. Η Σχέση Εξάρτησης
Τό βασικό χαρακτηριστικό αυτής τής σχέσης είναι τό πολύ κοντά.
Τά σκίτσα 1 καί 2 απεικονίζουν διαφορετικούς τύπους αυτής τής
σχέσης. ' Αν αγκαλιαστείς μέ τόν σύντροφο σου τόσο σφιχτά όσο
τό ζευγάρι τού σκίτσου 1 μπορεί στήν αρχή νά νιώσεις ζεστά αλλά.
33

32
I Σι ν ι ρ ο φ ι κ ό τ η τ α καί Αυτονομία

Συντροφικότητα και Αυτονομία

καθώς περνά η ώρα, θ' αρχίζεις νά ιδρώνεις, νά κολάνε τά ρούχα
σου πάνω σου καί αργά ή γρήγορα θά σού γίνει επιτακτική ανάγκη
νά πάρεις λίγο αέρα. ' Ελα όμως πού ο σύντροφος σου μπορεί νά
είναι από εκείνους μέ τόν φόβο τής εγκατάλειψης καί νά νομίσει ότι
τόν αφήνεις γιά νά τόν εγκαταλείψεις... Δέν προχωράω άλλο στήν
πιθανή εξέλιξη τών πραγμάτων γιατί θά τά πούμε αυτά παρακάτω
όταν θά φτάσουμε στούς φαύλους κύκλους.
Στή σχέση 2 τά πράγματα δέν είναι τόσο αποπνικτικά όπως
στήν 1. Ό μ ω ς , άν τήν κοιτάξεις προσεκτικά θά δείς ότι καί οι δύο
έχουν τά χέρια τους δεμένα. Είναι αδύνατον ν ' αφήσει ο ένας τόν
άλλον γιά νά πιάσει κάτι άλλο (ένα προσωπικό ενδιαφέρον) χωρίς
ο άλλος νά τό παρεξηγήσει γιά απομάκρυνση. Τό παρεξηγεί γιατί
τόν έχεις κακομάθει. Εσύ τού έμαθες πώς αγάπη θά πεί «πάντα, στά
πάντα, μαζί». Τώρα πού θέλεις νά ελευθερώσεις ένα χέρι σου
θυμάται εκείνα τά λόγια καί λέει από μέσα του «πάει, δέν μ' αγαπάει
πιά». Ά σ ε πού έχει κΓ αυτός τόν φόβο τής εγκατάλειψης καί μέ τό
παραμικρό πανικοβάλλεται.
— « Ά χ , καλέ, εγώ μέ τόν Μανωλάκη μου ταυτιζόμαστε», λέει
η πλουμιστή καί λουλουδιασμένη κυρία Αλίκη πού είναι νιόπαντρη.
«Τό πρωί ξυπνάμε μαζί, κάνουμε τό μπάνιο μας μαζί καί τρώμε
πρωινό μαζί. Μετά πηγαίνουμε στό γραφείο του. Είναι ξέρετε
εισαγωγέας καί εγώ εκτελώ χρέη γραμματέας. Μετά γυρίζουμε μαζί
στό σπίτι, τρώμε, ξαπλώνουμε καί τό απόγευμα πηγαίνουμε μαζί
στό καράτε».
— Μέ συγχωρείτε, κυρία Αλίκη μας, αλλά κάνετε κι εσείς
καράτε;
— Ό χ ι , καλέ. Εγώ απλώς παρακολουθώ τήν προπόνηση τού
Μανωλάκη. Εμείς ξέρετε κάνουμε τά πάντα μαζί.
Καί συνεχίζει η κυρία Αλίκη νά περιγράφει πόσο ταυτίζονται μέ
τόν Μανωλάκη της, καί πού τό καλοκαίρι πηγαίνουνε οι δυό τους
γιά κάμπινγκ σ ' έ ν α ερημικό λιμανάκι στή Μάνη, καί πού κάνουνε
μπουγάδα μαζί, καί πού τίς Κυριακές τήν παίρνει μαζί του στό
γήπεδο καί τώρα εσύ τ' ακούς όλα αυτά καί μέσα σου ζηλεύεις. Μή
βιάζεσαι. Πίσω έχει η αχλάδα τήν ουρά...
Καί περνάνε δύο καί τρία καί τέσσερα καί πέντε χρόνια
«ταύτισης» ώς πού κάποια φορά ακούει η κυρία Αλίκη τόν
Μανωλάκη της νά λέει σέ μιά παρέα φωναχτά: «Ε, τώρα, μετά από
34

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε ο ί ω ν

ιοσα χρόνια γάμου, ή τής Αλίκης τό μπούτι πιάνω ή τό δικό μου ένα
καί τό αυτό», καί παθαίνει ψυχικό σόκ. η καημένη.
Ομως αυτό πού είπε ο Μανωλάκης είναι φυσική συνέπεια μιάς
ι όσο κοντινής σχέσης. Ό σ ο αρμονικά νά τά πηγαίνουν δύο
άνθρωποι μεταξύ τους. άν είναι συνεχώς μαΓί, θά φτάσει κάποια
ι Μ ι Ν, μή πού θά είναι δύσκολο ο ένας νά είναι ενδιαφέρων ερεθισμός
^ιιι τόν άλλον. ΓΥαυτό στό παράδειγμα αυτό διάλεξα ένα ζευγάρι
πολύ «αγαπημένο», χωρίς ιδιαίτερες συγκρούσεις καί δυσαρέ
σκπες Ξέρουμε πολύ καλά πόση τριβή μπορεί νά δημιουργήσει η
διαρκής καί καθημερινή επαφή ανάμεσα σέ δυό ανθρώπους,
• ινείάρτητα από τό πόσο συμπαθούν ο ένας τόν άλλον.
Γή σχέση τής υπερβολικής εξάρτησης ο ψυχίατρος δαΙναΐοΓ
ΜιιηιςΗίπ τήν ονομάζει πολύ εύστοχα «Σαλατοποίηση» (6). Πράγματι. σέ μιά τέτοια σχέση τά δύο άτομα έχουν γίνει σαλάτα. Είναι
μια σχέση πού δέν υπάρχει τό «εγώ» καί τό «εσύ». Υπάρχει μόνο τό
«ι μείς». Είναι λυπηρό, αλλά ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων
Πιωρεί μιά τέτοια σχέση ιδανική. Η άποψη αυτή υποστηρίζει πώς
(Γένα ζευγάρι δέν πρέπει νά υπάρχει τό «εγώ» καί τό «εσύ» γιατί
κάτι τέτοιο είναι ένδειξη εγωισμού, καί ως εκ τούτου δέν δείχνει ότι
νοιάζεται ο ένας γιά τόν άλλον. Κατά τή γνώμη μου δέν υπάρχει
μι γαλύτερη παραπλάνηση από μιά τέτοια άποψη. Ά ς δούμε όμως
γιατί:
Σέ μιά σχέση σαλατοποιημένη η συντροφικότητα έχει υπερτροψήσει σέ βάρος τής αυτονομίας τών δύο ατόμων. Μιά καί τά δύο
αιομα είναι διαρκώς μαζί. έχουν συνεχώς τούς ίδιους κοινούς
ιριΟισμούς. οπότε δέν εξελίσσονται σάν δύο ξεχωριστά άτομα.
()ταν τά δύο αυτά άτομα βρίσκονται μαζί. κανένας από τούς δύο
δ ί ν έχει νά φέρει κάτι καινούργιο, έναν νέο ερεθισμό μέσα στή
αχέίτη πού θά μπορούσε νά τραβήξει τό ενδιαφέρον τού συντρόφου
ίου. Σιγά-σιγά λοιπόν δημιουργείται μιά αποτελμάτωση ανάμεσα
οτούς δύο. μέ αποτέλεσμα συχνά νά νιώθουν ανία καί βαρεμάρα.
Ισως βαθιά μέσα του. καθένας τους νά νιώθει τήν ανάγκη μιάς
ανανέωσης μέσω κάποιου ξεχωριστού ενδιαφέροντος, αλλά είναι
δύσκολο νά τό πεί στόν άλλον γιατί φοβάται μήπως ο άλλος τό
πάρει σάν ένδειξη εγκατάλειψης. Βρίσκονται καί οι δύο παγιδευμένοι από τήν άποψη πού λέει ότι «ταύτιση θά πεί αγάπη» καί

35

Συντροφικότητα και Αυτονομία

φοβούνται νά σπάσουν τήν ταύτιση μήπως καί αυτό εκληφθεί από
τόν άλλον σάν τό τέλος τής αγάπης.
Μέχρι τώρα τήν σαλατοποιημένη σχέση τήν είδαμε σάν μιά
αρμονική σχέση, όπου τό μόνο βασικό πρόβλημα είναι η έλλειψη
τής αυτονομίας. Ό μ ω ς οι περισσότερες τέτοιες σχέσεις πολύ
απέχουν από τό νά είναι αρμονικές. Συνήθως οι συγκρούσεις, οι
δυσαρέσκειες καί η απογοήτευση είναι τά συχνότερα χαρακτηρι
στικά τής εξάρτησης. Τά άτομα νιώθουν δυστυχισμένα μέσα στή
σχέση, αλλά παράλληλα δέν τολμούν καί νά χωρίσουν. Κρύβουν
τό ψόβο τους ν ' αντιμετωπίσουν τή ζωή μόνοι, πίσω από κοινωνικά
αποδεκτές δικαιολογίες, όπως «είναι καί τά παιδιά στή μέση» ή «δέν
έχω τά οικονομικά μέσα νά τό κάνω», δικαιολογίες πού καμιά φορά
τίς πιστεύουν καί οι ίδιοι.
Ά ν όμως ψάξεις προσεκτικά ένα τέτοιο άτομο, βρίσκεις νά
υπάρχει στό βάθος ο φόβος τής εγκατάλειψης πού τό κρατάει σάν
δόκανο μέσα στήν παγίδα τής αποτελματωμένης σχέσης. Τώρα θά
αναρωτιέσαι: Ο ψόβος τής εγκατάλειψης; Τί δουλειά έχει εδώ ο
φόβος τής εγκατάλειψης; Αφού τό άτομο είναι πολύ δυστυχισμένο
μισά στή σχέση, γιατί νά φοβάται τήν εγκατάλειψη; Τί έχει νά
χάσει; Τήν οικογενειακή ευτυχία, τήν ανύπαρκτη; Μάλλον ο φόβος
ν' αντιμετωπίσει μόνο του τή ζωή κάνει τό άτομο καί μένει μέσα στό
τέλμα. Καί σέ ρωτάω: Τί είναι ο φόβος τής εγκατάλειψης; Ά ν
κάποιος σού πεί «φοβάμαι μή μ' εγκαταλείψει ο"σύντροφος μου»,
καί τόν ρωτήσεις, «τί θά συμβεί άν σ'εγκαταλείψει ο σύντροφος
σου;», τί φαντπίεσαι νά σού απαντάει; Δέν ξέρω τί φαντάζεσαι εσύ,
εγώ πάντως πυυ εχω κάνει αυτή τήν ερώτηση εκατοντάδες φορές
στή ζωή μου, παίρνω πάντα τήν ίδια απάντηση πού είναι: «Μά τότε
/ θά μείνω μόνος». Γιά μένα, ο φόβος τής εγκατάλειψης καί ο φόβος
τής μοναξιάς είναι τό ίδιο πράγμα. Ά ν εσύ πιστεύεις ότι είναι
διαφορετικά, μακάρι νά συναντηθούμε κάποτε νά μού δείξεις κι
εμένα τή διαφορά γιατί εγώ δέν τή βλέπω.
Δέν ισχυρίζομαι ότι γιά έναν άνθρωπο πού είναι ευτυχισμένος
μέ τόν σύντροφο του, μιά εγκατάλειψη θά είχε σάν μόνο πρόβλημα
τή μοναξιά. ( Ά ς μήν ξεχνάμε ότι η εγκατάλειψη δέν είναι μόνο από
χωρισμό, μπορεί νά είναι καί από θάνατο). Σέ μιά τέτοια περίπτωση
η εγκατάλειψη σημαίνει καί στέρηση ενός αληθινού συντρόφου.
34 36

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε ο ί ω ν

Ό μ ω ς εδώ μιλάμε γιά σχέσεις αποτελματωμένες. Γιατί νά φοβάται
κάποιος μιά τέτοια εγκατάλειψη: Τί έχει νά χάσει; Γιατί δέν φεύγει
μάλιστα ο ίδιος:
Είμαστε πέντε φίλοι σέ μιά ταβέρνα καί τά κουτσοπίνουμε. Ο
Αντρέαο μάο έχει ανοίξει τήν καρδιά του: «Δέν αντέχω άλλο ρέ
παιδιά. Μού είναι αδύνατο νά φανταστοί τόν εαυτό μου νά ζει μέ τή
Μάρθα έστω καί γιά ένα μήνα ακόμα». Ό λ ο ι βέβαια θέλαμε νά
μάθουμε τί συμβαίνει. Ο Αντρέας συνέχισε: «Από τόν έκτο κιόλας
μηνα τού γάμου μας δέν άντεχα άλλο. (Είναι 3 χρόνια παντρε
μένος). Είναι κόρα δύο χρόνια πού κοιμόμαστε σάν αδελφάκια.
Πέρα α π ' αυτό: Δέν συζητάμε ρέ παιδιά. Δέν έχουμε τίποτα νά
πούμε. Γενικά δέν τήν αντέχω». «Τής τόχεις πεί, ρέ Αντρέα;» τόν
ρωτάμε. «' Αν τής τόχω πεί; Χρυσή τήν έχω κάνει νά χωρίσουμε.
Δέν πάει άλλο, τής λέω. Πνίγομαι. Βάζει τά κλάμματα. Τί νά κάνω;
Τήν λυπάμαι καί μένω. Ό μ ω ς δέν πάει άλλο». Πέρασε περίπου
ένας μήνας από τότε πού είχαμε δεί τόν Αντρέα γιά τελευταία
φορά. όταν χτύπησε τό τηλέφωνο μου.' Ηταν σέ κακό χάλι. Τούπα
ναρθει αμέσως νά τά πούμε. «Τί τρέχει, ρέ Αντρέα;» Μέ τό ζόρι
έβγαινε η φωνή του. «Μ' άφησε η Μάρθα»!
Τώρα βέβαια, κάθε λογικός άνθρωπος τό πρώτο πού θάλεγε
στόν Αντρέα θά ήταν: «Μά, ρέ Αντρέα, εσύ δέν έλεγες ότι δέν τήν
αντέχεις; Τώρα γιατί κάνεις έτσι;» Εγώ, πού έχω βρεθεί στή θέση
τού Αντρέα, ξέρω ότι τό τελευταίο πράγμα πού χρειάζεται ένας
άνθρωπος σέ μιά τέτοια στιγμή είναι ερωτήσεις σάν κι αυτή.
Η Μάρθα τελικά δέν γύρισε ποτέ. Ο Αντρέας έκανε έξι μήνες
γιά ν'αρχίσει νά συνέρχεται καί τώρα ζει μέ τούς γονείς του. Η
επίσημη δικαιολογία του. πού ξενοίκιασε τό σπίτι όπου ζούσαν μέ
τή Μάρθα, είναι ότι «τό σπίτι ήταν μεγάλο». Η Μάρθα είναι από
εκείνους τούς ανθρώπους πού μ 1 αρέσει νά τούς λέω «ωρολογιακές
βόμβες»: Δέν σού εκφράζουν ποτέ τις δυσαρέσκειές τους καί
μένουν μαζί σου γιατί φοβούνται νά βρεθούν μόνοι τους. Μόλις
βρούν κάποιον άλλον από τόν οποίο μπορούν νά κρεμαστούν, σού
σκάνε τό «αντίο» κι εσύ... τρίβεις τά μάτια σου.
Η σαλατοποιημένη σχέση μπορεί νά έχει πολλές μορφές. ' Εχει
όμως καί μερικά βασικά γνωρίσματα, όπως τήν έλλειψη αυτονομίας καί τόν φόβο τής εγκατάλειψης (ή τής μοναξιάς), ο οποίος
κρατάει τά δύο άτομα κοντά σάν συνδετική κόλλα. Συχνά, σέ μιά

Συντροφικότητα και Αυτονομία

τέτοια σχέση, συναντάμε τήν ανία καί τήν βαρεμάρα νά είναι
διάχυτη ανάμεσα στά δύο άτομα. Επειδή σέ αρκετά ζευγάρια η
γυναίκα δέν έχει τήν ευκαιρία νά εργαστεί έξω από τό σπίτι, η
βαρεμάρα γίνεται πιό έντονο πρόβλημα γιά κείνη, παρά γιά τόν
άντρα, πού μέ τή δουλειά του κάπως ξεφεύγει από τό τέλμα. Ό μ ω ς
ατό σημείο αυτό χρειάζεται νά κάνω μιά διευκρίνιση:
Μην περιμένεις από τή συντροφικότητα νά σού δώσει πράγματα πού δέν μπρορεί νά δώσει. Η συντροφικότητα σού δίνει τή
συναισθηματική σιγουριά καί τή δυνατότητα νά έχεις κάποιον πού
νά μοιράζεσαι μαζί του τίς χαρές καί τίς λύπες. Δέν μπορεί όμως η
συντροφικότητα νά σού δώσει τήν ευκαιρία νά πραγματώσεις τό
δυναμικό σου. Μόνον η αυτονομία μπορεί νά στό δώσει αυτό.
Πιστεύω πώς είναι άδικο νά κατηγορείς τόν σύντροφο σου γιά τήν
βαρεμάρα σου. Η βαρεμάρα σου είναι δική σου υπόθεση. Δέν
μπορείς νά περιμένεις από τόν σύντροφο σου νά σού δώσει
ενδιαφέροντα καί νά είναι εκείνος μόνιμα υποχρεωμένος νά κάνει
κάτι γιά τή δική σου βαρεμάρα.
Ά ν είσαι η μέση ελληνίδα νοικοκυρά, πιστεύω πώς μέ τήν
προηγούμενη παράγραφο θά έχεις αγανακτήσει. Λές: «Κι άν έχεις
έναν σύζυγο πού δέν σού επιτρέπει νά εργάζεσαι; Τότε ποιός φταίει
πού βαριέσαι»; Σού απαντιό: Στήν περίπτωση αυτή έχεις σέ κάποιο
βαθμό δίκιο. Ό μ ω ς μιά σχέση δέν τή διαμορφώνει μόνον ένας.
Χρειάζονται δυό χέρια γιά νά χτυπήσουν παλαμάκια. Σέ κάποιο
βαθμό, η δική σου ευθύνη βρίσκεται στό ότι επιτρέπεις σέ κάποιον
άλλο άνθρωπο νά σού επιβάλει μιά σχέση στήν οποία λαμβάνονται
υπόψη μόνο οι δικές του ανάγκες. Γιατί τό επιτρέπεις αυτό; Δέν
είσαι παιδάκι! Είσαι ενήλικας! Γιατί επιτρέπεις σ ' έ ν α ν άλλον
ενήλικα νά έχει επάνω σου τήν εξουσία πού είχαν οι γονείς σου
όταν ήσουν παιδί; Ό μ ω ς περισσότερα πάνω στό θέμα αυτό θά
πούμε σέ κάποιο άλλο κεφάλαιο αυτού τού βιβλίου.

4β. Η Σχέση Αποξένωσης
Τό βασικό χαρακτηριστικό αυτής τής σχέσης είναι τό «πολύ
μακριά». Τά σκίτσα 5 καί 6 απεικονίζουν παραλλαγές αυτού τού
είδους σχέσης. Ά ν στίς εξαρτημένες σχέσεις υπάρχει μόνο τό

34 38

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε ο ί ω ν

«εμείς», στίς αποξενωμένες υπάρχει μόνο τό «εγώ» καί τό «εσύ»
χωρίς νά υπάρχει καθόλου τό «εμείς». Πράγματι, άν προσέξουμε τά
σκίτσα 5 καί 6 θά δούμε ότι τά ζευγάρια αυτά δέν έχουν μεταξύ τους
κανένα σημείο επαφής. Τό αποτέλεσμα είναι συνήθως νά νιώθουν
καί οι δύο συναισθηματικά μόνοι.
Στήν αποξενωμένη σχέση η αυτονομία έχει αναπτυχθεί σέ
βάρος τής συντροφικότητας. Είναι δύσκολο νά πούμε άν η
υπερβολική έμφαση στήν αυτονομία ξεκινά από τόν φόβο τής
ισοπέδωσης τής προσωπικότητας, ή άν είναι αντίδραση στόν φόβο
τής εγκατάλειψης. Καί τά δύο είναι πιθανά. Μπορεί όμως ένα
Γευγάρι νά καταλήξει σέ μιά αποξενωμένη σχέση από μιά παρεξήγηση τών εννοιών «αυτονομία» καί «καταπίεση».
Η Μίρκα κι ο Θωμάς είναι ένα πολύ «μοντέρνο» ζευγάρι. Είναι
παντρεμένοι εδώ καί πέντε χρόνια καί έχουν ένα παιδί πού είναι 2
ετών καί τό μεγαλώνει η μάννα τής Μίρκας. Τό βασικό μέλημα καί
τών δυό τους είναι νά μήν «καταπιέζονται» ο ένας από τόν άλλον.
Ο Θωμάς εργάζεται σέ μιά πολυεθνική εταιρία καί κατέχει μιά
αρκετά ψηλή θέση. Η θέση του απαιτεί πολλές φορές νά μένει μέχρι
αργά στό γραφείο καί άλλες φορές νά έχει καί κοινωνικές
υποχρεώσεις πού συνδέονται άμεσα μέ τή δουλειά του, όπως
βραδυνά γεύματα μέ ξένους, ταξίδια καί τέτοια. Η Μίρκα μέ τή
σειρά της ασχολείται ενεργά μέ τόν συνδικαλισμό. Είναι ιδιωτική
εκπαιδευτικός καί κατέχει αρκετά σημαντική θέση στό συνδικαλιστικό όργανο τού κλάδου της. Η επαφή τού ζευγαριού περιορίζεται
στό ελάχιστο. Υπάρχουν εβδομάδες πού δέν συναντιούνται καθόλου. Μάλιστα ο Θωμάς χαριτολογώντας λέει πώς τό παιδί τό
κάνανε μιά φορά πού έτυχε νά βρεθούνε... Τό παιδί φωνάζει
«μαμά» τή γιαγιά του. ' Οποτε κουβεντιάσεις μέ έναν από τούς δύο,
γίνεται αμέσως φανερό ότι θεωρούν καί τήν παραμικρή προσπάθεια νά βρεθούν μαζί, αφήνοντας γιά λίγο τά ατομικά τους
ενδιαφέροντα, σάν «καταπίεση». Καθένας προγραμματίζει τή ζωή
του καί τίς δραστηριότητές του τελείως ανεξάρτητα καί χωρίς νά
λαμβάνει υπόψη του τήν ύπαρξη τού άλλου. Φυσικά είναι περιττό
νά πούμε ότι ούτε η ύπαρξη τού παιδιού λαμβάνεται υπόψη.
Θά αναρωτιέσαι τώρα τί νόημα ύπαρξης έχει ένα τέτοιος γάμος.
Δέν έχεις κι άδικο. Τό ίδιο αναρωτιούνται καί οι δυό τους. Ί σ ω ς

Συντροφικότητα και Αυτονομία

γΓαυτό οι αποξενωμένες σχέσεις νά καταλήγουν στό διαζύγιο
συχνότερα από τίς άλλες.
Κάποια φορά πού τά λέγαμε μέ τό Θωμά, μού εκμηστυρεύτηκε
ότι τόχει ρίξει μέ τά μούτρα στή δουλειά γιά νά ξεφεύγει από τήν
συναισθηματική μοναξιά του. Ό μ ω ς ένα έλκος πού έχει στό
στομάχι είναι αρκετό γιά νά μού πεί ότι η δουλειά δέν μπορεί νά
γίνει πετυχημένο υποκατάστατο ενός συντρόφου. Παράλληλα η
Μίρκα αφήνει καμιά φορά νά τής ξεφύγει, όταν συζητάει μέ φίλους,
ότι νιώθει έντονα τό κενό τού συντρόφου. Δέν χρειάζεται νά είσαι
ψυχολόγος γιά νά καταλάβεις ότι είναι ζήτημα χρόνου γιά νά
βρεθεί αυτός ο σύντροφος.
Είπαμε πιό πρίν ότι η συντροφικότητα δέν μπορεί νά σού δώσει
πραγμάτωση τού δυναμικού σου. Μέ τόν ίδιο τρόπο καί η
αυτονομία δέν μπορεί νά σού δώσει συντροφικότητα. Η υπερβολική έμφαση στήν αυτονομία οδηγεί τά δύο άτομα στή συναισθηματική μοναξιά. Δέν μπορείς νά έχεις καί τόν σκύλο χορτάτο καί
τήν πίτα ολόκληρη. Ά ν θέλεις συντροφικότητα χρειάζεται νά
είσαι πρόθυμος νά κόψεις κάτι από τήν αυτονομία σου. Αυτό πού
χάνεις από αυτονομία τό κερδίζεις σέ συντροφικότητα. Ά ν θέλεις
νά διατηρήσεις τήν αυτονομία σου στό ακέραιο, καί κάθε στέρηση
αυτονομίας τό λές καταπίεση, τότε καλά θά κάνεις νά μάθεις νά
ζείς μόνος γιατί «ακέραια αυτονομία» θά πεί «μοναξιά». Αυτό
φαίνεται πολύ καλά άν τό δούμε μέ σχήματα. Έχουμε εδώ δύο
άτομα τόν κύριο Α καί τήν κυρία Β.

Ό π ω ς βλέπουμε διατηρούν καί οι δύο τήν αυτονομία τους στό
ακέραιο. Ά ν θέλουν όμως νά έχουν καί συντροφικότητα θά
χρειαστεί νά κάνουν μιά επαφή μεταξύ τους. Ο βαθμός τής
34 40

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε ο ί ω ν

συντροφικότητας πού θά έχουν θά εξαρτηθεί από τόν βαθμό
επαφής τους. Ό μ ω ς , όπως φαίνεται ξεκάθαρα, όσο κερδίζουν από
συντροφικότητα τό χάνουν από αυτονομία καί αντίστροφα.

ΑυτονομίαίΝΑυτονομία
τού Α I τής Β
Συντροφικότητα

Συντροφικότητα

Συντροφικότητα

Στό βαθμό πού θέλεις νά έχεις έναν σύντροφο, χρειάζεται νά
είσαι πρόθυμος νά τού αφιερώσεις χρόνο. Τόν χρόνο αυτόν θά
χρειαστεί μοιραία από κάπου νά τόν κόψεις. Ά ν δέν είσαι
πρόθυμος νά δημιουργήσεις χρόνο γιά τόν σύντροφο σου, είναι
δύσκολο νά αποκτήσεις ποτέ ή νά διατηρήσεις μιά συντροφική
σχέση.

4γ. Η Σχέση Εξαρτημένης Αποξένωσης
Τ ή σχέση αυτή θά μπορούσαμε νά τήν πούμε καί σχέση «αποξενωμένης εξάρτησης», αλλά άς αφήσουμε τά παιχνίδια τών λέξεων καί
άς πάμε στήν ουσία τού πράγματος. Τό βασικό χαρακτηριστικό
μιάς τέτοιας σχέσης είναι, δύο άτομα επιφανειακά ανεξάρτητα, μέ
μιά αποξενωμένη σχέση, αλλά κατά βάθος ανίκανα νά ζήσουν
μόνα τους. Τά σκίτσα 4 καί 8 απεικονίζουν τέτοιες σχέσεις. Η
διαφορά τους είναι ότι στήν 4 κανένας από τούς δύο δέν έχει
επίγνωση τού πόσο εξαρτημένος είναι από τόν άλλον, ενώ στην 8
ο ένας από τούς δύο έχει επίγνωση τής εξάρτησής του.
Πιστεύω ότι η πλειοψηφία τών ζευγαριών ανήκει σ ' α υ τ ή τήν
κατηγορία σχέσεων. Δύο άτομα πού νιώθουν συναισθηματικά
μόνα, χωρίς τίποτα ουσιαστικό νά τούς συνδέει, τά οποία όμως
προτιμούν τή δυστυχία από τήν μοναξιά, καί έτσι παραμένουν ο
£νας μέ τόν άλλον. Μπορεί μάλιστα ο ένας από τούς δύο (ή καί οι

Συντροφικότητα και Αυτονομία

δύο) νά έχουν καί μιά δεύτερη εξωσυζυγική σχέση, η οποία είναι τό
λάδι πού γρασάρει τή σκουριασμένη μηχανή τής σχέσης τους καί
έτσι τό πράγμα «τσουλάει» μέχρι τήν ημέρα που ένας από τούς δύο
θά τά τινάξει καί ο άλλος θά κλαίει πού έχασε (τι;) τόν...
«κουβαλητή μου» ή τόν «άνθρωπο μου».
Είναι βέβαια φανερό ότι γιά νά καταλήξουν τά άτομα σέ μιά
τέτοια σχέση θά έχουν έντονους καί τούς δύο φόβους — τής
ισοπέδωσης καί τής εγκατάλειψης. Ο φόβος τής ισοπέδωσης οδηγεί στήν μεταξύ τους αποξένωση, ενώ ταυτόχρονα ο φόβος τής
εγκατάλειψης τούς κρατάει κοντά. Τό περίεργο μέ αυτού τού
είδους τίς σχέσεις είναι ότι αντέχουν μέσα στό χρόνο. Τά δύο άτομα
σέρνουν τή σχέση τους μέσα στά χρόνια μέ μιά σειρά από
«χωρισμούς» καί επανασυνδέσεις, γεγονότα πού κανείς από τό
κοντινό τους περιβάλλον δέν τά παίρνει στά σοβαρά, εκτός από
αυτούς τούς ίδιους.
' Ηταν δύο η ώρα τό πρωί όταν χτύπησε τό κουδούνι τής κυρίας
Φωτεινής. Ά ν ο ι ξ ε τήν πόρτα καί είδε νά στέκεται μπροστά της η
κόρη της η Ελένη κρατώντας τόν πεντάχρονο γιό της από τό ένα
χέρι καί μιά βαλίτσα από τό άλλο. Συνηθισμένη στό θέαμα η κυρία
Φωτεινή, έριξε ένα βασιλικό χασμουρητό καί είπε βαριεστημένα:
«Πάααλι χωρίσατε»; «Αυτή τή φορά είναι οριστικά», είπε αποφαοι
στικά η Ελένη. Η κυρία Φωτεινή παραμένει απτόητη: «Καλά,
κοιμήσου τώρα καί τό πρωί τά λέμε».
Η Ελένη καί ο Βασίλης είναι παντρεμένοι 7 χρόνια. Μέσα
σ ' α υ τ ό τό διάστημα έχουν «χωρίσει» αναρίθμητες φορές. Δυό
φορές μάλιστα έβαλαν μπροστά καί διαδικασίες διαζυγίου. Πάντοτε όμως στό τέλος κάτι γίνεται καί η... «αγάπη» θριαμβεύει. Μέ
εξαίρεση τήν πρώτη εβδομάδα συμφιλίωσης, μετά από κάποιο
«χωρισμό» τους, ποτέ δέν ακούς καλή κουβέντα από τόν έναν γιά
τόν άλλον. Συνεχώς βρίζονται καί καμιά φορά πέφτει καί ξύλο. Τό
παράδοξο είναι ότι, παρόλα αυτά, ζηλεύουν υπερβολικά ο ένας τόν
άλλον καί πολλοί από τούς καυγάδες τους είναι γιά φανταστικούς
εραστές. Δέν περνά εβδομάδα πού η λέξη «διαζύγιο» νά μήν
ακουστεί ανάμεσά τους. Καθένας από τούς δύο δέν εκτιμά
καθόλου τόν άλλον καί, όπως είναι φυσικό, δέν εκτιμά ούτε τόν
εαυτό του πού παραμένει μέ έναν τέτοιο σύντροφο. ' Ομως, όποτε ο
ένας από τούς δύο εγκαταλείπει τόν άλλον, ο άλλος, τό πολύ σέ

34 42

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε ο ί ω ν

δυό μέρες αρχίζει τά παρακάλια, τά λουλούδια καί μιλά γιά τήν
μεγάλη «αγάπη» πού τούς συνδέει. Πέφτουν καί οι συγγενείς κι οι
φίλοι από δίπλα, βάζει καί η κυρία Φωτεινή τό χεράκι της καί τά...
«πιτσουνάκια» ξανασμίγουν.
Βέβαια στά ζευγάρια τής εξαρτημένης αποξένωσης δέν είναι καί
πολύ δύσκολο νά πείσεις τόν «εγκαταλείποντα» νά επιστρέψει στό
σπίτι του. Αφού τού περάσει ο θυμός αρχίζει καί σκαρφαλιίινει
πάνω του ο φόβος τής εγκατάλειψης! Σκέφτεται: < Ά ς μήν τό
τραβήξω κι άλλο τό σκοινί γιατί μπορεί στό διάστημα πού είμαστε
χώρια νά βρεί κάποιον άλλον». Επιστρέφει λοιπόν θριαμβευτικά
μ ' έ ν α «έχε χάρη πού σ'αγαπώ» ή «γιά τό καλό τού παιδιού» καί η
ζωή συνεχίζεται.
Τά ζευγάρια αυτού τού είδους σού δίνουν τήν εντύπωση ότι
είναι συνδεμένα μ ' έ ν α κοντάρι. Ό τ α ν ο ένας πλησιάζει, ο άλλος
απομακρύνεται καί όταν απομακρύνεται, ο άλλος τρέχει ξωπίσω
του. ' Ετσι η απόσταση ανάμεσά τους παραμένει σταθερή (αποξένωση), ενώ ταυτόχρονα είναι καί οι δυό δεμένοι πάνω στό κοντάρι
(εξάρτηση). Είναι αυτό πού ο λαός λέει «αυτοί μαζί δέν κάνουνε καί
χώρια δέν μπορούνε». Ο ψυχολόγος \ναΐζΐ3\νίο1<, σχετικά μ'αυτά
τά ζευγάρια, γράφει: « Ό π ο ι ο ς λέει ότι δέν μπορεί νά ζήσει χωρίς
έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, συνήθως δέν μπορεί νά ζήσει ούτε
μαζί μ'αυτόν τόν άνθρωπο» (7).

4δ. ...Καί όλοι Μόνοι
Έ ν α κοινό πού έχουν όλες οι σχέσεις πού είδαμε μέχρι τώρα είναι η
έντονη συναισθηματική μοναξιά πού νιώθουν τά άτομα πού τίς
απαρτίζουν. Στίς σχέσεις αποξένωσης καί εξαρτημένης αποξέ-

Συντροφικότητα και Αυτονομία

νωσης αυτό φαίνεται εύκολα. Ό μ ω ς μερικοί άνθρωποι δυσκολεύονται νά καταλάβουν πώς γίνεται νά νιώθουν συναισθηματικά
μόνοι ακόμα κι εκείνοι πού έχουν μιά εξαρτημένη, σαλατοποιημένη
σχέση. «Αφού είπαμε ότι πνίγονται ο ένας από τόν άλλον, είναι
δυνατό νά νιώθουν μόνοι»;
Ό τ α ν λέμε «ψηλός» τό αντίθετο είναι «κοντός». Ό τ α ν λέμε
«ζεστό», τό αντίθετο είναι «κρύο». Σκέφτηκες ποτέ ποιό είναι τό
αντίθετο τής μοναξιάς; Γιά νά μήν μπλέξουμε σ ' έ ν α ατέλειωτο
γλωσσολογικό παιγνίδι, σού τό λέω εγώ: Δέν υπάρχει. Η απάντηση
εξαρτάται από τί εννοούμε μέ τή λέξη μοναξιά. Επειδή καθένας μας
μέ μοναξιά εννοεί κάτι δικό του δέν είναι δυνατόν νά πούμε ότι μιά
συγκεκριμένη λέξη είναι τό αντίθετο τής μοναξιάς.
'Ας ψάξουμε λοιπόν νά βρούμε μιά άλλη κατάσταση πού, όταν
υπάρχει, νά αποκλείει αυτόματα τή μοναξιά. Μιά συναισθηματική
κατάσταση πού νά μήν είναι δυνατόν νά συνυπάρχει ταυτόχρονα
μέ τή μοναξιά. Νομίζω πώς η κατάσταση αυτή είναι η «Συναισθηματική επαφή». Δέν είναι δυνατόν νά έχεις συναισθηματική επαφή
μέ κάποιον άνθρωπο καί ταυτόχρονα, νά νιώθεις μόνος. Υπάρχει
τέτοια επαφή στά «σαλατοποιημένα» ζευγάρια; Ό χ ι , απαραίτητα.
Υπάρχει βέβαια συνεχής φυσική επαφή, αλλά αυτό δέν σημαίνει
απαραίτητα ότι υπάρχει καί συναισθηματική επαφή.
Πιστεύω πώς ακόμα καί η μεγαλύτερη αρετή χάνει τήν αξία της
όταν δέν είναι αποτέλεσμα τής εκλογής μας. Στή συγκεκριμένη
περίπτωση, αυτό πού πολλά εξαρτημένα ζευγάρια ονομάζουν
«αγάπη» δέν είναι τίποτα άλλο από τόν φόβο τής εγκατάλειψης.
Ό τ α ν είσαι διαρκώς μ' έναν άνθρωπο, όχι επειδή τό διαλέγεις
αλλά επειδή δέν μπορείς νά κάνεις χωρίς αυτόν, αυτό κάθε άλλο
παρά αγάπη είναι, κατά τή γνώμη μου. Γιά μένα η φράση «δέν
μπορώ νά ζήσω χωρίς εσένα» είναι μιά μεγάλη προσβολή. Στήν
ουσία αυτό πού λέει ένας τέτοιος άνθρωπος είναι: «Δέν διαλέγω νά
είμαι μαζί σου. Απλώς είμαι ένας άρρωστος κι εσύ τό φάρμακο μου.
Είμαι μέ σένα γιατί δέν μπορώ νά κάνω αλλιώς. Ά ν είμουνα καλά
καί στεκόμουν στά πόδια μου, ίσως νά μή σέ διάλεγα. Αλλά τώρα
δέν μπορώ νά κάνω αλλιώς. Οπότε, μένω μαζί σου». Νομίζω πώς
τώρα ο φόβος τής εγκατάλειψης εξηγείται καλύτερα.
Η συνεχής φυσική επαφή δύο ανθρώπων πού είναι μαζί γιατί
δέν μπορούν μόνοι, πολύ απέχει από τό νά οδηγεί σέ συναισθημα44

Συνηθισμένα Μοτίβα Σ χ ε σ κ υ ν

τική επαφή. Τό μόνο πού υπάρχει είναι η διαρκής φυσική επαφηΑ
' Ομως, όπως είδαμε καί πιό πρίν, η μοναξιά τρυπώνει εκεί πού δέν
υπάρχει συναισθηματική επαφή. Μπορείς νά είσαι σφιχτά αγκαλια
σμένος μ ' έ ν α ν άνθρωπο καί ταυτόχρονα νά νιώθεις συναίσθημα
τικά μόνος, άν δέ σάς δένει τίποτα περισσότερο από μιά φυσική
έλξη. Ά ν έχεις κάνει ποτέ έρωτα μέ κάποιον ή κάποιαν χωρίς νά
νιώθεις τίποτα παραπάνω από μιά σωματική έλξη, ίσως είσαι σέ
θέση νά καταλάβεις πώς είναι δυνατόν νά είσαι σφιχταγκαλιασμένος μέ κάποιον καί νά νιώθεις μόνος.

4ε. Η Ισορροπημένη Σχέση
Καιρός τώρα νά ρίξουμε καί μιά ματιά στήν ισορροπημένη σχέση.
Είπαμε πώς είναι μιά σχέση όπου τό ζευγάρι κατάφερε νά έχει
ανάμεσά του τήν ιδανική απόσταση πού επιτρέπει επαφή χωρίς
ταυτόχρονα νά εμποδίζει τήν αυτονομία. Τά σκίτσα 3, 7, 9 καί 10
απεικονίζουν όλα ισορροπημένες σχέσεις. Αυτό ίσως νά σέ εκπλήσσει λίγο, άν πιστεύεις πώς η ιδανική απόσταση είναι μία καί
μοναδική γιά όλους τούς άνθρωπους. Τό κοινό χαρακτηριστικό σέ
όλα αυτά τά σκίτσα είναι ότι τά δύο άτομα ακουμπάνε μεταξύ τους
ενώ ταυτόχρονα έχουν καί από ένα χέρι ελεύθερο.
Επειδή δέν γνωρίζω κανένα συγκεκριμένο ζευγάρι μέ μιά τέτοια
σ χ έ σ η , αντί νά φτιάξω ένα μέ τή φαντασία μου, θά προσπαθήσω νά
δώσω ένα παράδειγμα από τή μουσική. Έ ν α ς μεγάλος πιανίστας
συναντιέται μέ μιά μεγάλη φλαουτίστρια. Ά ν ο πιανίστας επιμένει
νά παίζουν καί οι δύο πιάνο θά έχουμε ένα μέτριο ντουέτο πιάνου.
Τό ίδιο θά συμβεί καί άν η γυναίκα επιμένει νά παίζουν καί οι δύο
φλάουτο. Ά ν όμως παίξουν ο ένας πιάνο καί ο άλλος φλάουτο,
τότε υπάρχουν άπειρες αρμονίες πού μπορούν νά δημιουργήσουν
μαζί.
Μέχρι τώρα τό μόνο πού ξεκαθαρίσαμε σχετικά μέ τήν
ισορροπημένη σχέση είναι πώς η απόσταση ανάμεσα στά άτομα,
είναι τέτοια πού νά επιτρέπει νά έχουν καί συντροφικότητα καί
αυτονομία. Ό μ ω ς πώς επιτυγχάνεται η απόσταση αυτή; Πώς
επιτυγχάνεται μιά τέτοια σχέση; Ελπίζω τά επόμενα κεφάλαια νά
ρίξουν λίγο φώς στό πηχτό σκοτάδι πού δημιουργούν αυτές οι
ερωτήσεις.
45

Αναζητώντας εναν Σύντροφο

5α. Ά ν Υπήρχαν Τεχνικές Προδιαγραφές
Συντρόφων

5
αναζητώντας
εναν σύντροφο

Η

σκηνή στό γραφείο μου: Μιά νέα γυναίκα, γύρω στά
τριάντα, σχετικά ελκυστική, καλοντυμένη καί μέ τό φυσιολογικό τράκ πού έχει ένας άνθρωπος τήν πρώτη φορά πού
επισκέπτεται έναν ψυχολόγο. Παραπονιέται πού έχει φτάσει τριά
ντα χρονών καί δέν κατάφερε ακόμα νά βρεί έναν άντρα πού νά
τής κάνει. Αναφέρει μερικές περιπτώσεις αντρών πού γνώρισε, οι
οποίοι, από τίς περιγραφές της, ακούγονται σάν παράξενα όντα,
καί καταλήγει:
— Τελικά τί γίνεται; Φταίω εγώ, ή δέν υπάρχει άντρας πού
ν ' αξίζει;
— Κι εγώ ψάχνω γιά ένα καναρινάκι καί δέν μπορώ νά βρώ,
τής λέω. Κοιτάζει μέ απορία. Συνεχίζω:
— Αλήθεια σού λέω. Έ χ ω φάει όλη τήν αγορά γιά νά βρώ ένα
καναρινάκι όπως τό θέλω καί δέν υπάρχει πουθενά. Τό μόνο πού
ζητάω είναι ένα καναρινάκι πού νάναι πράσινο, μέ ρόζ βούλες, νά
απαγγέλλει Καβάφη καί νά ψήνει καφέ.
Ό τ α ν ένας άνθρωπος ψάχνει μιά ζωή νά βρεί κάτι καί δέν τό
βρίσκει, δημιουργείται εύλογα τό ερώτημα: Τί ψάχνει; Υπάρχει
αυτό πού ψάχνει; Νομίζω πώς τό θέμα αυτό είναι αρκετά σημαντικό
ώστε νά τού αφιερώσουμε ένα κεφάλαιο από αυτό τό βιβλίο.
46

Κάθε άνθρωπος πού σκέφτεται ν'αγοράσει ένα αυτοκίνητο, θέλει
νά καταφέρει νά διαλέξει τό καλύτερο πού υπάρχει στήν αγορά
στήν τιμή πού είναι διατεθειμένος νά πληρώσει. Προκειμένου νά
κάνει αυτή τήν εκλογή, αρχίζει τίς συγκρίσεις ανάμεσα στίς
διάφορες μάρκες. Τίς συγκρίσεις αυτές τίς κάνει μέ βάση ορισμένα
κριτήρια ή τεχνικές προδιαγραφές, όπως λέμε. Μερικά από αυτά τά
κριτήρια είναι η κατανάλωση βενζίνης, η εφορία πού πληρώνει ένα
τέτοιο αυτοκίνητο, τό είδος τών φρένων πού έχει, η επιτάχυνσή
του, η ανάρτησή του, τό πόσο ευρύχωρο είναι καί ένα σωρό άλλα
πράγματα. Μέ βάση όλα αυτά τά κριτήρια γίνεται γρήγορα φανερό
σ ' α υ τ ό ν πού θέλει νά αγοράσει αυτοκίνητο, ότι δέν υπάρχει ένα
απόλυτα «καλύτερο» αλλά μάλλον ένα κατάλληλο γιά τίς δικές του
ανάγκες. Μ ' ά λ λ α λόγια η πρώτη δουλειά του υποψήφιου αγοραστή, είναι νά ξεκαθαρίσει τίς ανάγκες πού θέλει νά τού καλύψει τό
αυτοκίνητο, ώστε νά μπορεί νά ξέρει ποιά από τά τεχνικά
χαρακτηριστικά τόν ενδιαφέρουν περισσότερο.
Τό ίδιο λίγο-πολύ ισχύει γιά ο,τιδήποτε ψάχνουμε, είτε αυτό
είναι διαμέρισμα, στερεοφωνικό σύστημα ή κάτι άλλο. 'Ας
κάνουμε λοιπόν μιά φαντασία: 'Ας φανταστούμε ότι υπήρχαν
καταστήματα πού πουλάνε συντρόφους καί ότι εσύ είσαι ένας
υποψήφιος αγοραστής. Γιά νά μπορέσεις νά διαλέξεις τόν κατάλληλο σύντροφο θά χρειαστεί νά έχεις υπόψη σου ορισμένα τεχνικά
χαρακτηριστικά πού θά τά χρησιμοποιήσεις σάν κριτήρια προκειμένου νά κάνεις τήν εκλογή σου. Γιά παράδειγμα, αρκετοί θά
θέλανε έναν άνθρωπο μορφωμένο, εμφανίσιμο, οικονομικά ανεξάρτητο, έμπιστο καί γενικά «καλό». Ό μ ω ς αυτά είναι πολύ γενικά
χαρακτηριστικά, καί θά είναι δύσκολο νά δώσουμε στόν πωλητή νά
καταλάβει τί εννοούμε. Μέ τό δίκιο του λοιπόν ο άνθρωπος θά μάς
ρωτήσει: «Τί εννοείς καλό άνθρωπο»; Ό τ α ν πάλι τού πούμε ότι
θέλουμε σύντροφο εμφανίσιμο, μπορεί νά μάς πεί «αυτά είναι
γούστα». Ας προσπαθήσουμε λοιπόν νά κάνουμε τίς τεχνικές
προδιαγραφές μας πιό συγκεκριμένες. Τά κριτήριά μας θά χρειαστεί νά αφορούν στοιχεία τού χαρακτήρα τού συντρόφου πού

47

Συντροφικότητα και Α υ τ ο ν ο μ ί α

ψάχνουμε, τά οποία νά θεωρούνται σημαντικά σέ μιά σχέση.
Εδώ τίθεται όμως αμέσως τό ερώτημα: «Στοιχεία τού χαρακτήρα
που θεωρούνται σημαντικά από ποιόν»; Αυτό είναι ένα από τά
μεγαλύτερα προβλήματα πού αντιμετωπίζουν οι ψυχολόγοι όταν
θέλουν νά σχεδιάσουν ένα τέστ προσωπικότητας: Από όλα τά
ανθρώπινα χαρακτηριστικά πού υπάρχουν, ποιά αξίζει τόν κόπο νά
συμπεριλάβουμε στό τέστ; Τί αξίζει τόν κόπο νά μελετήσουμε; Γιά
παράδειγμα, ο ΕγδεηΚ* έχει φτιάξει ένα τέστ προσωπικότητας μέ
δύο κλίμακες: Η μία μελετάει σέ τί βαθμό έχει τό άτομο άγχος καί η
άλλη μελετάει τόν βαθμό ενδοστρέφειας-εξωστρέφειας τού ατόμου (8) Θά σού έφταναν τά δύο αυτά κριτήρια γιά νά διαλέξεις
σύντροφο; Εμένα δέν μού φτάνουν. Γιά παράδειγμα, εγώ θά ήθελα
νά ξέρω άν ο άνθρωπος πού μ' ενδιαφέρει είναι
αυταρχικός,
δημοκρατικός ή υποχωρητικός στόν τρόπο πού παίρνει τίς αποφά
σεις του. Θάθελα ακόμα νά ξέρω σέ τί βαθμό φοβάται τήν
εγκατάλειψη. Θά μπορούσα νά γεμίσω δυό σελίδες γράφοντας καί
νά μήν έχω εξαντλήσει τά χαρακτηριστικά πού θά ήθελα νά ξέρω
γιά έναν σύντροφο μου.
Έχεις ξεκαθαρίσει ποιά είναι τά δικά σου κριτήρια γιά έναν
σύντροφο; Ποιες είναι οι προσδοκίες σου από αυτόν; Τί ψάχνεις;
Απαντώντας σ ' α υ τ έ ς τίς ερωτήσεις θά καταφέρεις νά ξεκαθαρίσεις
καί ποιά είναι τά κριτήριά σου. Ό μ ω ς , γιά νά απαντήσεις σ' αυτές
τίς ερωτήσεις χρειάζεται πρώτα νά ξέρεις τίς ανάγκες σου από έναν
σύντροφο. Ά ν δέν ξέρεις τί θέλεις, πώς θά βγείς νά τό ψάξεις;
Κράτα πάντα στό νού σου τήν αναλογία μέ τήν αγορά ενός
αυτοκινήτου καί θά δείς πόσο σημαντικό γίνεται αμέσως ένα τέτοιο
ξεκαθάρισμα.
Δέν διατείνομαι ότι θά μπορούσα νά προβλέψω όλα τά στοιχεία
πού πιθανόν ένας άνθρωπος νά θεωρούσε σημαντικά κριτήρια γιά
τήν εκλογή ενός συντρόφου. Μπορώ όμως νά κάνω έναν κατάλογο
μέ όσα κριτήρια μού έρχονται στό νού, πού ίσως σέ βοηθήσει νά
κάνεις ένα ξεκαθάρισμα. Διαβάζοντάς τον, σημείωσε τά στοιχεία
εκείνα πού θά θεωρούσες εσύ σημαντικά. Φυσικά δέν θεωρείς όλα
τά στοιχεία τό ίδιο σημαντικά. ΓΓαυτό στό τέλος προσπάθησε νά
* Η. ΕγδεπΙι «Γνώρισε τήν Προσωπικότητα σου», Εκδόσεις Θυυάρι, 1980
(Σημ. τ.ε.).

Αναζητώντας ε ν α ν Σ ύ ν τ ρ ο φ ο

βάλεις όλα τά κριτήρια πού θά επιλέξεις σέ μιά σειρά προτεραιότηταο.
Διαβάζοντας τόν κατάλογο πρόσεξε γιά παγίδες. Πολλές φορές
οι άνθρωποι χρησιμοποιούμε τήν ίδια λέξη γιά νά περιγράψουμε
κάτι. αλλά ο καθένας μας μέ τελείωο δικό του τρόπο. Γιά
παράδειγμα, εγώ μπορώ νά θεωρώ τόν εαυτό μου «χουβαρδά» κι
εσύ νά μέ λές «σπάταλο». Γράφω παρακάτω μερικές ακόμα τέτοιες
περιπτώσεις γιά νά προφυλαχτείς από τίς γενικέο καί αόριστεο
εκφράσεις. Σκόπιμα χρησιμοποιώ τά τρία πρόσωπα «είμαι», «είσαι»,
«είναι», γιά νά γίνει τό παράδειγμα πιό Ζωντανό:
— Είμαι επιφυλακτικόο
— Είσαι καχύποπτος
— Είναι παρανοϊκός
— Είμαι μετρίου αναστήματος
— Είσαι μικροκαμωμένος
Είναι κοντοστούπης
— Είμαι γεματούτσικη
— Είσαι παχουλή
Είναι χοντρή
— Οδηγώ προσεκτικά
— Οδηγείς αργά
— Πάει σάν χελιόνα
Φυσικά σέ όλες αυτές τίς εκφράσεις παίζει ρόλο καί η σχέση
πού έχουμε μέ τό άτομο. ' Αν έχεις νά δείς μιά φίλη σου καιρό καί
τήν αγαπάς πολύ, θά τής πείς, άν δείς νά έχει παχύνει, «Μού
φαίνεσαι λίγο αλλιώτικη». Ά ν όμως δέν τήν χωνεύεις θά ρίξεις ένα
χαμογελαστό «πάχυνες χρυσή μου», μιά κουβέντα πού όλες οι
γυναίκες λίγο-πολύ τήν τρέμουν...
Ά ς γυρίσουμε στό θέμα μας. Ψάχνοντας νά βρείς τά κριτήρια
πού θεωρείς σημαντικά γιά τήν εκλογή συντρόφου, έχε στό νού σου
πόσο υποκειμενικές είναι όλες οι εκφράσεις, όπως «εμφανίσιμος»,
«συναισθηματικός» κλπ. Σκόπιμα λοιπόν θ ' α π ο φ ύ γ ω όσο γίνεται

48

49
ι Συντροφικότητα καί Αυτονομία

Συντροφικότητα και Αυτονομία

τέτοιες εκφράσεις καί θά προσπαθήσω νά αναφέρω τά διάφορα
κρπήρια όσο πιό ουδέτερα μπορώ.
ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ - ΠΡΑΚΤΙΚΑ
1. Εμφάνιση: Γενικά ό,τι αφορά τίς αισθήσεις μας. Μοιραία συμπε
ριλαμβάνονται καί στοιχεία, όπως η φωνή. οι κινήσεις του. τό
π ώ ς μυρίζει κλπ.
2. Οικονομική θέση
3. Μορφωτικό επίπεδο
4. Κοινωνική Θέση (Αναχρονιστικό αλλά σημαντικό γιά πολλούς)
5. Ηλικία
6. Υγεία
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ
1. Βαθμός αυτονομίας-εξάρτησης
2. Ενεργητικότητα-παθητικότητα (Νά παίρνει πρωτοβουλίες ή
ν ' ακολουθεί;)
3. Ενδοστρέφεια-Εξωστρέφεια (Νά εκφράζει σκέψεις καί συναι
σθήματα;)
4. Πώς χειρίζεται τή δύναμη όταν τήν έχει καί όταν δέν τήν έχει;
5. Επίπεδο ηρεμίας-άγχους
6. Βαθμός κοινωνικότητας-μοναχικότητας
7. Βαθμός σεξουαλικότητας
8. Νοημοσύνη
9. Ικανότητα προσαρμογής
10. Προθυμία νά ρισκάρει
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολιτική Τοποθέτηση
Θρησκευτική Τοποθέτηση
Ενδιαφέροντα καί Χόμπυ
Απόψεις γιά τούς ρόλους άντρα-γυναίκας
Μονογαμικότητα (Απόψεις γιά τή σεξουαλική αποκλειστικότητα)
6. Θέλει παιδιά; Πόσα; Ποιός θά έχει κυρίως τήν ευθύνη τους;
7. Απόψεις γιά σχέσεις μέ συγγενείς
8. Απόψεις γιά τή διαχείριση τού χρήματος. Ποιός θά τήν έχει;
1.
2.
3.
4.
5.

50

Αναξητωντας Εναν Σ ύ ν τ ρ ο φ ο

Καθώς πάω νά γράψω αυτά τά κριτήρια νιώθω ανήμπορος νά
συνεχίσω. Συνέχεια μού έρχονται κι άλλα - κι άλλα. Φοβάμαι ότι ο
κατάλογος μου είναι πολύ φτωχός. Ελπίζω τουλάχιστον νά
κατάφερα νά σού εξηγήσω τί εννοώ όταν λέω ότι χρειάζεσαι νά
ξεκαθαρίσεις τίς προσδοκίες σου από έναν σύντροφο. Δ έ ν έχει
καμιά σημασία ποιά είναι τά κριτήριά σου. Δ έ ν υπάρχουν «σωστά»
καί «λάθος» κριτήρια. Σημασία έχει νά ξέρεις τί θέλεις.
Ί σ ω ς ο κατάλογος μου σού φάνηκε πολύ τεχνικός, εγκεφαλικός
καί ψυχρός. Εύχομαι νά σού φάνηκε έτσι. γιατί ο σκοπός του είναι
απλώς νά βοηθήσει νά γνωρίσεις κομμάτια τού εαυτού σου. Δ έ ν
είναι γιά νά τόν πάρεις καί ν ' α ρ χ ί σ ε ι ς κάθε υποψήφιο σύντροφο νά
τόν π ε ρ ν ά ς από τό κόσκινο όλων τών π α ρ α π ά ν ω κριτηρίων. Ά ν
κάνεις κάτι τέτοιο δέν θάσαι ά ν θ ρ ω π ο ς αλλά ηλεκτρονικός
υπολογιστής.
Μιά καί μιλάμε γιά κριτήρια, ίσως νά βοηθούσε λίγο νά σού π ω
ποιά είναι τά δικά μου. Λοιπόν εγώ έχω ένα πολύ υποκειμενικό
κριτήριο, τό οποίο άλλες φορές μέ βοήθησε νά διαλέξω σύντροφο
«πρώτο πράμα» κι άλλες φορές μ' έκανε νά «σπάσω τά μούτρα
μου». Εγώ χρειάζεται νά νιώσω «κάπως» μ "έναν άνθρωπο. Ό τ α ν
υπάρχει ά ν θ ρ ω π ο ς πού, κάθε φορά πού είναι γύρω μου. νιώθω αυτό
τό «κάπως», ξέρω ότι έχω συναντήσει έναν πιθανό σύντροφο. Θ ά
μού πείς τί χαρακτηριστικά πρέπει νάχει αυτή η γυναίκα γιά νά
νιώσω τό «κάπως». Νά σού πώ: Ανάθεμα κι άν ξέρω! Ασφαλώς
τάχεις χάσει. Μού λές: «Κάθεσαι καί μού γράφεις ατέλειωτα
κατεβατά γιά τή σημασία τού νά έχει κανείς ξεκαθαρισμένα
κριτήρια καί δέν έχεις ξεκαθαρίσει τά δικά σου;» Γιατί; Τό θεωρείς
εύκολο; ' Αντε προσπάθησε νά ξεκαθαρίσεις τά δικά σου καί μετά
τά λέμε. Εξ άλλου θυμάσαι τί έγραψα στόν πρόλογο; Σού είπα ότι
εγώ δέν έχω μπέρδεμα;
Ό μ ω ς . τουλάχιστον όσον αφορά στά κριτήριά μου, εγώ νιώθω
ξεκαθαρισμένος. Απλώς δέν έχω κριτήρια εξωτερικά σάν αυτά πού
ανάφερα στόν κατάλογο. Τό κριτήριο μου είναι εσωτερικό. Είναι
ένας ορισμένος τρόπος πού θέλω νά νιώσω μέ κάποια γυναίκα. Τό
κριτήριο αυτό τό ξεκαθάρισα γιά πρώτη φορά στά 32 μου χρόνια.
Τό θεωρώ μιά σημαντική κατάκτηση μου αυτό τό γεγονός. Μέχρι
τότε είχα τήν ψευδαίσθηση ότι μιά γυναίκα πρέπει νά είναι μέ
ορισμένες προδιαγραφές γιά νά τήν κάνω σύντροφο μου. Ό μ ω ς

51

Συντροφικότητα και Αυτονομία

γνιόρισα ακρετές φορές γυναίκες μέ τίς προδιαγραφές αυτές αλλά
δέν ένιωσα τίποτα μαζί τους. Παράλληλα έχω συγκλονιστεί
συναισθηματικά από γυναίκες πού δέν είχαν καμιά από τίς
προδιαγραφές. Οπότε γιατί νά ταλαιπωρώ μάταια τόν εαυτό μου
λέγοντας ότι θέλω νά είναι «μορφωμένη», «ευαίσθητη», «αθλήτρια»
καί όλα αυτά, αφού δέν λειτουργώ έτσι;
Τά όσα γράφω εδώ ελπίζω ότι δέν αφαιρούν τίποτα από τήν
σημασία πού έχει νά ξεκαθαρίσει κανείς τίς προσδοκίες του. Ό τ α ν
λοιπόν καταφέρεις νά ξεκαθαρίσεις κάπως τά κριτήριά σου γιά
έναν σύντροφο, μετά αξίζει τόν κόπο νά αναρωτηθείς: «Πού τά
οικονόμησα αυτά τά κριτήρια»; Μ ' ά λ λ α λόγια πώς τά δημιούργησες: Από τί πηγές; Πότε; Μήπως είναι κριτήρια πού δημιούργησες
στά 14 ή τά 16 σου χρόνια καί εξακολουθείς νά τά κουβαλάς καί
σήμερα από κεκτημένη ταχύτητα;
Ύστερα μπαίνει τό ερώτημα: Από πού προέρχονται τά κριτήρια
αυτά; Από τά κινηματογραφικά έργα πούχεις δεί; Από αυτά πού
μάς σερβίρουν καθημερινά οι διαφημίσεις; Από βιβλία πούχεις
διαβάσει; Από παραμύθια πού σούλεγε η γιαγιά σου; Από διδασκαλίες τών γονιών καί τών δασκάλων σου; Αξίζει πραγματικά τόν
κόπο νά ψάξεις νά βρείς πώς κατέληξες νά έχεις τά κριτήρια πού
έχεις σήμερα καί όχι κάποια άλλα. Δέν αποκλείεται μέ έκπληξή σου
νά ανακαλύψεις ότι ψάχνεις σήμερα νά βρείς σύντροφο μέ κριτήρια
πού δημιούργησες βλέποντας κινηματογράφο στά 15 σου.
Τό επόμενο ερώτημα πού μπαίνει είναι άν καί κατά πόσο έχεις
ρεαλιστικές προσδοκίες από έναν σύντροφο. Τό ερώτημα αυτό
έρχεται τρίτο στή σειρά. Δηλαδή έχουμε:
1. Ποιές είναι οι προσδοκίες μου από έναν σύντροφο;
2. Πότε καί πώς δημιούργησα αυτές τίς προσδοκίες;
3. Είναι ρεαλιστικές οι προσδοκίες μου αυτές;
Τό τρίτο αυτό ερώτημα τό θεωρώ τόσο σημαντικό πού θάθελα
νά τό δούμε χωριστά.

5β. Ο Ιδανικός Σύντροφος
Ά ς υποθέσουμε ότι ξέρεις τί περιμένεις από έναν σύντροφο.
Ανακαλύπτεις όμως μέσα στά χρόνια ότι ψάχνεις, ψάχνεις καί δέν
52

Αναζητώντας Εναν Σύντροφο

μπορείς νά τόν βρείς. Μερικές φορές γνώρισες κάποιον καί
φαντάστηκες ότι ίσως τελικά αυτός νά είναι ο άνθρωπος πού τόσον
καιρό έψαχνες, γιά νά ανακαλύψεις μετά από λίγο ότι καί πάλι
απογοητεύτηκες. Ο Βετηε υποστηρίζει ότι μιά τέτοια δυσκολία έχει
τίς ρίζες της σ ' έ ν α σενάριο ζωής, πού μερικά άτομα νιώθουν
υποχρεωμένα νά ακολουθούν, όπως ακριβώς ο ηθοποιός ακολουθεί τόν ρόλο πού υπαγορεύει τό σενάριο του.
Σύμφωνα μέ τόν Βετηε, στό σενάριο αυτό μιά γυναίκα δυσκολεύεται νά βρεί άντρα τής αρεσκείας της γιατί περιμένει τό
«πριγκιπόπουλο». Έτσι απορρίπτει όλους όσους τήν πλησιάζουν
γιατί δέν είναι τό πριγκιπόπουλο. Αφήνω όμως τόν Βετπε νά μάς τά
πεί μέ δικά του λόγια μιά καί τά λέει πολύ ωραία:
«Τό πριγκιπόπουλο
δέν είναι μιά αυταπάτη γιατί είναι πιθανό
μέ τόν νόμο τών πιθανοτήτων, νά βρεί κάποτε έναν τέτοιον
άντρα, όπως είναι δυνατόν νά πιάσει 13αρι στό Προ Πο, ή νά
έχει ένα καρρέ τού άσσου στό πόκερ. Οι πιθανότητες είναι
σπάνιες αλλά όχι μυθικές.
Οντως συμβαίνουν... Γιά νά
βρούμε λοιπόν τήν σεναριακή αυταπάτη, χρειαζόμαστε
τό
παραμύθι πού αντιστοιχεί στό σενάριο αυτό.
Τό Παραμύθι τής «Ωραίας

Κοιμωμένης»

Μιά κακιά μάγισα λέει πώς τό ωραίο κορίτσι θά τσιμπήσει τό
δάχτυλο του μέ μιά βελόνα καί θά πέσει νεκρό. Μιά καλή
νεράϊδα... μετατρέπει τήν κατάρα σέ ύπνο 100 ετών. Οταν τό
ωραίο κορίτσι έφτασε στά 15 της, τσίμπησε τό δάχτυλο της κι
αμέσως τήν πήρε ο ύπνος. Τήν ίδια στιγμή οι πάντες καί τά
πάντα μέσα στόν πύργο πέφτουν σέ νάρκη. Μέσα στά 100
χρόνια πολλοί πρίγκιπες προσπαθούν
νά τήν
πλησιάσουν,
αλλά γύρω της έχουν φυτρώσει τόσα πολλά ρίκια πού είναι
αδύνατο νά τά διασχίσουν καί νά φτάσουν κοντά της. Τελικά,
αφού περνάνε τά χρόνια, φτάνει κάποιος πρίγκιπας
πού
καταφέρνει νά τήν πλησιάσει γιατί... τού τό επέτρεψαν τό ρίκια.
Μόλις βρίσκει τήν πριγκίπισα, τήν φιλά. Εκείνη ξυπνά από τή
νάρκη καί ο ερωτάς τους είναι κεραυνοβόλος. Τήν ίδια στιγμή,
οι πάντες καί τά πάντα μέσα στό κάστρο συνέρχονται καί
συνεχίζουν τίς δραστηριότητες τους από εκεί πού είχαν μείνει.
53

Συντροφικότητα και Αυτονομία

σάν νά μήν είχε γίνει τίποτα καί σάν νά μήν είχε περάσει ούτε
ένα λεπτό από τότε πού έπεσαν στη νάρκη. Η ίδια η
πριγκίπισα είναι 15 χρονών καί όχι 115. Παντρεύεται
τόν
πρίγκιπα καί - σύμφωνα μέ μιά παραλλαγή τού παραμυθιού έζησαν καλό κι ευτυχισμένα. Σύμφωνα μέ μιά άλλη παραλλαγή, από κει καί πέρα άρχισαν όλα τους τά βάσανα.
Τό κομμάτι πού ακολουθεί δέν είναι γιά μένα απλώς ένα
πανέξυπνο ψυχολογικό κομμάτι. Αποτελεί καί ένα λογοτεχνικό
αριστούργημα, ένα στοιχείο πού χαρακτηρίζει τό γράψιμο τού
μεγάλου αυτού ψυχίατρου.
«Στή μυθολογία βρίσκουμε πολλές μαγικές νάρκες. Μιά από
τίς πιό γνωστές είναι η ιστορία τής Μπρουνχίλντε πού κοιμάται
πάνω στό βουνό μέσα σ' ένα δαχτυλίδι φωτιάς τό οποίο μόνον
ένας ήρωας μπορεί νά τό περάσει - καί αυτό τό καταφέρνει ο
Ζίγκφριντ.
Μέ τόν έναν ή τόν άλλον τρόπο, μέ ελαφρές
παραλλαγές,
σχεδόν τά πάντα στήν ιστορία τής ωραίας κοιμωμένης θά
μπορούσαν νά συμβούν καί στήν πραγματικότητα. Τά κορίτσια
τρυπάνε τά δάχτυλα τους καί λιγοθυμάνε, πέφτουν καμιά φορά
σέ νάρκη μέσα στούς πύργους τους καί οι πρίγκιπες
πράγματι
τριγυρνάνε μέσα στά δάση ψάχνοντας τό ταίρι τους. Τό μόνο
πού δέν μπορεί νά συμβεί, είναι νά μείνουν οι πάντες καί τά
πάντα αναλλοίωτα καί αγέραστα μέσα στό πέρασμα
τού
'χρόνου. Αυτό είναι πραγματική αυταπάτη, όχι μόνο επειδή
είναι απίθανο (δηλαδή μη-πιθανό) αλλά• καί αδύνατο. Αυτή
είναι ακριβώς η αυταπάτη πάνω στήν οποία στηρίζονται τά
σενάρια αυτού τού είδους: Δηλαδή η αυταπάτη ότι, όταν
επιτέλους φτάσει ο πρίγκιπας, η ωραία κοιμωμένη θά· εξακολουθεί νά είναι 15 χρονών αντί γιά 30, 40 ή 50, καί ότι θά έχουν
ολόκληρη ζωή μπροστά τους. Αυτή είναι η αυταπάτη τής
διατηρημένης νιότης, πού είναι η σεμνή κόρη τής αυταπάτης
τής αθανασίας. Είναι δύσκολο νά πεί κανείς στήν ωραία
κοιμωμένη τής καθημερινής
ζωής ότι οι πρίγκιπες
είναι
νεότεροι άντρες καί ότι τήν εποχή πού φτάνουν στήν ηλικία
της έχουν γίνει πιά βασιλιάδες καί δέν είναι τόσο ελκυστικοί
καί ενδιαφέροντες.
Αυτή είναι καί η πιό άχαρη δουλειά τού

50 54

Αναξητωντας Εναν Σύντροφο

ψυχολόγου, νά διαλύσει δηλαδή τήν αυταπάτη καί νά πληροφορήσει τό «παιδί» πού κατοικεί μέσα στόν επισκέπτη του, ότι
δέν υπάρχει Άγιος Βασίλης καί νά τό βάλει καλά στό μυαλό
του.
Ένα από τά πρακτικά προβλήματα αυτού τού σενάριου
είναι ότι, άν συμβεί η ωραία κοιμωμένη νά βρεί τόν πρίγκιπά
της, συνήθως νιώθει κατώτερή του καί έτσι είναι υποχρεωμένη
νά τού βρίσκει συνεχώς ελαττώματα καί νά τόν κατηγορεί γιά
νά μπορέσει έτσι νά τόν φέρει στά μέτρα της. Τό αποτέλεσμα
είναι νά φτάσει εκείνος νά παρακαλά νά τήν ξαναπάρει ο
ύπνος. Από τήν άλλη μεριά, άν βολευτεί μέ κάτι λιγότερο από
τόν πρίγκιπα, δηλαδή μ 'έναν ιππότη ή έναν αυλικό, θά νιώσει
εξαπατημένη καί θά τά βάλει μαζί του, παράλληλα έχοντας καί
τό νού της μήπως περάσει καί ο πρίγκιπας... Μαζί μ 'όλα αυτά
- όπως καί στό παραμύθι - υπάρχει καί η μάννα τού πρίγκιπα τήν οποία είναι υποχρεωμένη ν' αντιμετωπίσει η ωραία κοιμωμένη - καθώς καί η μάγισσα τής μάννας του».
(Ητίο Βετηε: \νΗ3ΐ <3ο γου

3ί(εΓ γου 53γ Ηε1Ιο?, σελ. 49-51).

Βέβαια μένουν πολύ λίγα νά προσθέσει κανείς μετά από μιά
τόσο ζωντανή περιγραφή, όσο είναι αυτή του Βετηε. Ί σ ω ς τό μόνο
πού θά μπορούσαμε νά πούμε είναι πώς τό σενάριο τής ωραίας
κοιμωμένης δέν είναι απαραίτητα γυναικεία αποκλειστικότητα.
Σίγουρα υπάρχουν καί πολλοί «Ωραίοι Κοιμωμένοι» γύρω μας.
Τώρα άς πούμε, γιά μιά στιγμή, ότι τελικά υπάρχει αυτός ο
περιβόητος «ιδανικός» σύντροφος, πού χρόνια τώρα περιμένεις,
καί ότι έσπασε μιά μέρα ο «διάολος τό ποδάρι»του καί τόν
γνώρισες. Ά ν είναι τόσο ιδανικός καί τέλειος, γιατί νά διαλέξει
εσένα; Πιστεύεις πώς είσαι κι εσύ τόσο ιδανικός καί τέλειος
σύντροφος πού δικαιωματικά νά σού αξίζει ο πρίγκιπας; Πάντως
εγώ δέν έχω γνωρίσει ακόμα άνθρωπο πού νά πιστεύει πραγματικά
ότι είναι ιδανικός καί τέλειος. ' Εχω γνωρίσει πολλούς φουκαράδες
πού μιά ζωή ταλαιπωρούν τόν εαυτό τους γιά νά γίνουν ιδανικοί
καί τέλειοι, αλλά άνθρωπο πού πραγματικά νά πιστεύει — όχι νά τό
λέει στούς άλλους — ότι είναι τέλειος δέν γνώρισα. Μιά στιγμή! Τί
λέω; Ψέμματα: Έ χ ω γνωρίσει! Ναί, έχω γνωρίσει ανθρώπους πού

Συντροφικότητα και Α υ τ ο ν ο μ ί α Συγκρουσεις

πίστευαν ότι είναι ιδανικοί καί τέλειοι: Είχαμε δύο-τρείς τέτοιους
στό ψυχιατρείο πού έκανα τήν άσκηση μου!

5γ. «Θέλω νά μ'Αγαπάει»
Μερικοί άνθρωποι λένε: «Εγώ ούτε προδιαγραφές βάζω, ούτε τό
τέλειο ψάχνω, ούτε τίποτα α π ' ό λ α αυτά. Τό μόνο πού θέλω είναι
έναν άνθρωπο νά τόν αγαπάω καί νά μ' αγαπάει». Αυτό μάς φέρνει
σ ' έ ν α πολύ σημαντικό ερώτημα πού δέν είναι δυνατόν νά
παραλείψουμε σ ' έ ν α βιβλίο μέ θέμα τήν συντροφικότητα: Τί είναι
«αγάπη»; Βέβαια όλοι ξέρουμε πώς αυτό τό θέμα είναι ανεξάντλητο
καί πολλά έχουν γραφτεί γι' αυτό. Διάβασα όμως κάποτε ένα μικρό
κομμάτι σ ' έ ν α βιβλίο σεξολογίας (!) καί θάθελα νά τό μοιραστώ
μαζί σου:
Τό «Σ' αγαπώ» μπορεί νά έχει τόσο υποκειμενικό νόημα πού
οι άνθρωποι νά χρησιμοποιούν
τίς λέξεις αυτές μέ τελείως
διαφορετικούς τρόπους. «Σ' αγαπώ» γιά κάποιον μπορεί νά
σημαίνει «σέ χρειάζομαι» ή «χρειάζομαι νά μέ χρειάζεσαι».
Γιά κάποιον άλλον μπορεί νά σημαίνει «θέλω νά μέ παραδέχεσαι» ή «θέλω νά σέ ελέγχω». Γιά κάποιον άλλον πάλι
«θέλω νά εξαρτιέμαι από σένα» ή «θέλω νά εξαρτιέσαι από
μένα». Μπορεί ακόμα νά σημαίνει «σ'επιθυμώ σεξουαλικά» ή
«θαυμάζω μερικά πράγματα πάνω σου καί θάθελα νά τά έχω
γιά τόν εαυτό μου». Ακόμα μπορεί νά σημαίνει «θέλω νά
εκμεταλλευτώ εσένα καί τά ταλέντα ή τή φήμη σου γιά τό δικό
μου όφελος». Ή «Σ'αγαπώ» μπορεί νά σημαίνει
«σέβομαι,
θαυμάζω καί αγαπώ αυτό πού είσαι καί θέλω νά σέ βοηθήσω
νά συνεχίσεις νά αναπτύσσεσαι καί νά ωφελείσαι - δηλαδή, νά
γίνεις».
Τό κομμάτι αυτό είναι ένα απόσπασμα από τόν Ε. Βεηχοπ καί τό
συμπεριλαμβάνει ο Μ Ο Ο Π Τ Γ στό βιβλίο Η Π Ι Γ Ι Ε Π Δ Ε Χ Ι Κ Ι ΐ Ί Ψ (9).
Αλήθεια, σκέφτηκες ποτέ τί εννοείς όταν λές «Σ'αγαπώ» στόν
σύντροφο σου; Επίσης σκέφτηκες τί εννοείς όταν λές «θέλω νά
μ' αγαπάει»; Θά δείς ότι είναι δύσκολο νά απαντήσεις σ ' α υ τ έ ς τίς
ερωτήσεις χωρίς νά μπεις στό χώρο τών προδιαγραφών γιά τίς
οποίες μιλήσαμε λίγο πιό πρίν.
114

Αναζητώντας ίναν Σύντροφο
Από τή δικιά μου σκοπιά, κάθε φορά πού είπα «σ'αγαπώ» τό
εννοούσα διαφορετικά. Μπορεί νά μού είναι δύσκολο νά βάλω σέ
λόγια τί εννοούσα κάθε φορά πού τό είπα, αλλά ξέρω ότι αλλιώς
εννοούσα τό «σ'αγαπώ» όταν τό έλεγα στά 16 μου στή Μάρω,
αλλιώς στά 21 μου στή Μαριάννα, καί αλλιώς πάλι στά 25 μου στή
Σοφία. Σταματάω εδώ γιατί άν συνεχίσω σίγουρα θά πείς «αυτή δέν
είναι καρδιά, είναι λεωφορείο».
Ά ν καί δέν είμαι τόσο ξεκάθαρος <ττό τί εννοώ όταν λέω
«σ' αγαπώ», εντούτοις ξέρω αρκετά καλά τ! εννοώ όταν λέω «θέλω
νά μ' αγαπάς». Αυτό γιά μένα σημαίνει πώς θέλω ο σύντροφος μου
νά μέ δέχεται όπως είμαι, χωρίς νά υποχρεώνεται νά προσποιείται.
Απλό δέν είναι; Ό μ ω ς , άντε κάντο.

5δ. Προτερήματα καί Ελαττώματα
Μιά καί μιλάμε γιά προδιαγραφές συντρόφων, άς ρίξουμε καί μιά
ματιά στό θέμα τών προτερημάτων καί τών ελαττωμάτων ενός
ανθρώπου. Στό θέμα αυτό έχω μιά άποψη πού συμφωνεί μέ τούς
ψυχολόγους Α&ΐεδ καί Β Γ 3 Π ( 1 $ Ι Τ Ι 3 , τήν οποία έχω αναφέρει καί στό
βιβλίο μου «Αντιμετωπίζοντας τό χωρισμό»*. (10)
Πιστεύω ότι ένας άνθρωπος έχει ορισμένα χαρακτηριστικά. Τά
χαρακτηριστικά του αυτά θά μπορούσαν νά θεωρηθούν καί σάν
προτερήματα, αλλά καί σάν ελαττώματα, ανάλογα μέ τήν περίσταση καί τόν άνθρωπο πού τά κρίνει. Φέρνω ένα παράδειγμα από τόν
εαυτό μου: Οι περισσότεροι φίλοι μου μέ θεωρούν άνθρωπο μέ
«ζωντάνια». Πραγματικά, μερικές φορές απορώ κι εγώ ο ίδιος μέ
τήν ενεργητικότητά μου. Γενικά στίς συντροφιές είμαι από τούς
πρωταγωνιστές στήν πλάκα, τό γλέντι, τό κέφι καί έχω μιά σχετική
ευκολία νά ξεσηκώνω καί τούς άλλους. Ά ς υποθέσουμε λοιπόν
τώρα, ότι εσύ θέλεις έναν σύντροφο πού νά έχει αυτό τό
χαρακτηριστικό. Γιά σένα η «ζωντάνια» αυτή θά είναι προτέρημα.
Ά ν όμως είσαι ένας άνθρωπος πού δέν τού αρέσει η πολλή
φασαρία, θά θεωρήσεις αυτό μου τό χαρακτηριστικό σάν ελάτ
τωμα. Στήν περίπτωση αυτή δέν θά διαλέξεις τήν λέξη «ζωντανός»
ή «ενεργητικός» γιά νά μέ περιγράψεις, αλλά θά βρείς κάποια άλλη
* Εκδόσεις Θυμάρι. Αθήνα 1982

57

Αναξητωντας Ε ν α ν Σύντροφο

Συντροφικότητα και Αυτονομία

πού ν ' ακούγεται σάν ελάττωμα, όπως γιά παράδειγμα «νευρόσπαστο», «φωνακλάς» ή κάποιο άλλο κοσμητικό επίθετο, από
εκείνα πού κατά καιρούς ακούω.
Έ ν α χαρακτηριστικό μας δέν είναι μόνον προτέρημα ή ελάττωμα ανάλ.ογα μέ τόν άνθρωπο πού τό κρίνει, αλλά καί ανάλογα μέ
τή διάθεση αυτού τού ανθρώπου. Έτσι ακόμα κι όταν σού αρέσει
ένας άνθρωπος ζωντανός, πάλι θά χρησιμοποιήσεις άλλη λέξη γιά
τό ίδιο χαρακτηριστικό, κάποια φορά πού δέν θάχεις πολλή διάθεση
γιά φασαρία καί θά θέλεις νά ηρεμήσεις. Κάτι τέτοιες στιγμε€
πίστεφέ με, δέν θά ήμουν ο άνθρωποο πού θάθελες νάχειο κοντά
σου.
Κάθε χαρακτηριστικό μας έχει δύο όψεις: Η μιά είναι τά
προτερήματα αυτού τού χαρακτηριστικού καί η άλλη τά ελαττώματα του. Πρόσεξε πού σκόπιμα μιλάω γιά προτερήματα καί
ελαττιόματα τού χαρακτηριστικού καί όχι τού ανθροόπου. Γιά μένα
κάθε χαρακτηριστικό περιέχει καί καλά καί κακά. Ά λ λ ω σ τ ε
υπάρχει καί τό γνωστό ρητό: Ουδέν κακόν αμιγές καλού. Φυσικά
ισχύει καί τό αντίστροφο. Ά ς πάρουμε όμως μερικά από τά
«περιζήτητα χαρακτηριστικά», πού πολύς κόσμος ψάχνει γιά νά
διαλέξει σύντροφο, καί άς τά δούμε μέσα από τό πλαίσιο τών όσων
είπαμε μέχρι τώρα:
Η Στοργική:

Η Παιχνιδιάρα:



Είναι πολύ διασκεδαστική καί χαριτωμένη
Φλερτάρει συνέχεια
Σού φτιάχνει τή διάθεση
Σούρχεται νά τήν πνίξεις όταν δέν εννοεί νά καταλάβει πώς η
περίσταση δέν σηκώνει αστεία

Ο Ανοιχτοχέρης:
— Ξέρει νά ζεί τή ζωή του καί δέν σού στερεί τίποτα
— Ξοδεύει παραπάνω απ' όσα αντέχει η τσέπη του
— Ό τ α ν πηγαίνεις κάπου μαζί του, όλοι σάς υποδέχονται ευχάριστα
— Μιά ζωή τού τρώνε λεφτά οι επιτήδειοι.
Η Ευαίσθητη:
— Σού εκψράζει τά συναισθήματά της καί έχει τήν ευαισθησία νά
σέ καταλάβει εύκολα
— Φοβάσαι νά μιλήσεις γιατί κλαίει μέ τό παραμικρό
— Είναι πονόψυχη καί βοηθάει όσο μπορεί
— Πολλές ψορές πού τήν χρειάζεσαι δέν είναι κοντά σου γιατί
βρίσκεται σέ «αποστολή σωτηρίας»
Ο Ήσυχος:

— Σού δείχνει ενδιαφέρον καί νοιάζεται γιά σένα
— Έχει όμως τάσεις υπερπροστασίας, πράγμα πού μπορεί νά σέ
κουράσει
— Ασχολείται μέ τά παιδιά της καί είναι ευαίσθητη στίς ανάγκες
τους
' Εχει όμως τάσεις νά τά ταΐζει πολύ, νά τούς φοράει ζακέτες στό
κατακαλόκαιρο καί γενικά νά τά κάνει μαμόθρεφτα
Ο Δυναμικός:
— Κοντά του νιώθεις σιγουριά καί προστασία
— Αλλοίμονο όμως άν συγκρουστείς μαζί του
— Ό τ α ν αποφασίζει κάτι τό κάνει αμέσως
- Σπάνια σέ ρωτάει καί συνήθως σέ φέρνει πρό τετελεσμένου
γεγονότος
50

— Σού προσφέρει μιά ήρεμη ζωή χωρίς σκαμπανεβάσματα
— Σε πιάνει απελπισία από τή βαρεμάρα
— Δέν σού ζαλίζει τό κεφάλι
— Σέ μιά παρέα δέν ανοίγει τό στόμα του νά πεί κουβέντα
Εννοείται πώς γιά καθένα από τά παραπάνω χαρακτηριστικά θά
μπορούσαμε νά γράψουμε πολύ περισσότερα. Ό μ ω ς πιστεύω πώς
μέ τά όσα αναφέραμε μέχρι εδώ έχει αρχίσει νά γίνεται ξεκάθαρο τό
πόση αφέλεια κρύβει η άποψη ότι υπάρχουν χαρακτηριστικά μέ
σκέτα προτερήματα καί άλλα μέ σκέτα ελαττώματα. Αυτό πού
συνήθως σέ τραβάει α ' έναν άνθρωπο δέν αποκλείεται νά γίνει
αργότερα καί ο μεγάλος μπελάς σου.

59

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

6

ανάμεσα σέ 32 στοιχεία πού τά θεωρεί κριτήρια τού είδους τής
σχέσης πού έχει κανείς. Διαλέγω τά κυριότερα από τά σημεία αυτά
ακολουθώντας τήν αρίθμηση τού ίδιου τού Οτεεη\ν3ΐά, ώστε νά
πάρουμε μιά γεύση από τίς απόψεις του γιά τό τί είναι τοξικό καί τί
αναπτυσσόμενο στοιχείο σέ μιά σχέση:

η
αναζήτηση
της χρυσής τομής

1. Συντροφική Σχέση: Νοιώθω μιά αίσθηση αρμονίας καί αποδοχής όταν είμαι μέ τόν σύντροφο μου;
ή
Κυρίως ελπίζω κάποτε νά νιώσω έτσι, ενώ στήν πραγματικότητα υποφέρω από πολύ υπερένταση, συγκρούσεις καί απογοητεύσεις;
2. Συντροφική Σχέση: Βλέπω τόν εαυτό μου σάν ένα ολοκληρω
μένο άτομο, πού μέσα από μιά σχέση ζητώ νά εμπλουτίσω τή
ζωή μου προσθέτοντας νέες διαστάσεις;

Μ

έχρι τώρα έχουμε ξεκαθαρίσει ότι μιά ισορροπημένη σχέση
είναι εκείνη πού επιτρέπει στά δύο άτομα νά έχουν τό
καθένα αυτονομία, καί παράλληλα η μεταξύ τους απόσταση είναι
τέτοια πού νά υπάρχουν οι προϋποθέσεις επαφής, δηλαδή συντροφικότητας. Παραμένει ακόμα όμως ερωτηματικό τό πώς μπορεί
στήν πράξη νά επιτευχθεί μιά τέτοια απόσταση. ' Ο π ω ς είδαμε η
απόσταση αυτή μπορεί νά ποικίλει από σχέση οε σχέση ανάλογα μέ
τίς ανάγκες τών ατόμων. Δέν είναι δηλαδή μιά καί μοναδική η
απόσταση πού οδηγεί στή χρυσή τομή τής ισορροπημένης σχέσης.
Ό π ω ς είναι λοιπόν λογικό, δέν μπορεί νά υπάρχει ένας καί
μοναδικός τρόπος νά πετύχουμε αυτή τήν ισορροπία. Ά ς δούμε
τότε μερικές από τίς απόψεις τών ανθρώπων πού έχουν γράψει
γιά τό θέμα αυτό.

6α. Η Δημιουργική Συντροφικότητα
Ο .Γ ΟεεηννβΙά,στό βιβλίο του Οε3ΐίνε ίπΐιπιας^ (Δημιουργική
Συντροφικότητα), μιλάει γιά δύο είδη σχέσης: Τήν Αναπτυσσόμενη
καί τήν Τοξική. Καί βάζει τό ερώτημα: «Πώς ξέρω ποιού είδους
είναι η δική μου σχέση;» (11). Προκειμένου ν ' απαντήσει κανείς
σ ' α υ τ ό τό ερώτημα, ο συγγραφέας παραθέτει μιά σύγκριση
60

Π
Περιμένω από τόν σύντροφο μου νά καλύψει τά κενά μου γιατί
χωρίς αυτόν νιώθω «μισός άνθρωπος»;
4. Συντροφική Σχέση: Αναπτύσσεται η σχέση μας πρός νέες
περιοχές ενδιαφερόντων;
Π
Είναι η σχέση μας ρουτίνα καί συνεχής μονοτονία;
5. Είναι η σεξουαλική μας σχέση μιά αμοιβαία έκφραση αγάπης
καί ενός δεσίματος που εξελίσσεται διαρκώς;
Π
Τό σέξ είναι κυρίως μιά φυσική ικανοποίηση;
7. Νιώθω ασφάλεια καί εμπιστοσύνη μέ τόν σύντροφο μου;
ή
Είμαι γεμάτος ακαθόριστα συναισθήματα καχυποψίας πρός
τόν σύντροφο μου καί νιώθω τήν ανάγκη νά βρίσκομαι σέ
επιφυλακή;
9. Μού αρέσει νά αφιερώνω χρόνο καί ενέργεια στή σχέση μας;
ή
Νιώθω πώς η σχέση μας δέν μού αφήνει χρόνο γιά άλλες
δραστηριότητες καί σχέσεις;

61

Συντροφικότητα και Αυτονομία

10. Αναγνωρίζω πώς είναι φυσιολογικό νά υπάρχουν φορές πού ο
σύντροφος μου μπορεί νά νιώθει εχθρικά απέναντι μου καί νά
είναι ψυχρός καί απομακρυσμένος, χωρίς νά θεωρήσω ότι
κινδυνεύει ολόκληρη η σχέση μας;
Π
Πιστεύω πώς συντροφικότητα θά πεί «διαρκής επαφή» μεταξύ
μας, ανεξάρτητα από τό πόσο διαφορετικά συναισθήματα καί
ανάγκες μπορεί νά έχουμε κάποια στιγμή;
14. Υπάρχει ένας διαρκής διάλογος ανάμεσά μας πού νά εκφράζει
τήν διαρκώς αναπτυσσόμενη συντροφικότητά μας;
ή
Ζούμε μέ τήν ψευδαίσθηση ότι μιά συντροφική σχέση, αφού
επιβίωσε γιά ένα χρονικό διάστημα, μετά κυλά μόνη της;
19 Γνωρίζω τίς ανάγκες τού συντρόφου μου καί νοιάζομαι γιά τήν
ικανοποίησή τους;
ή
Κρατάω μιά στάση πού λέει «πρόβλημά σου» καί δείχνει ένα
πολύ μέτριο ενδιαφέρον γιά τό άτομό του;
25. Μοιραζόμαστε ελπίδες καί σχέδια γιά τό μέλλον;
Π
Ασχολούμαστε μόνο μέ τό παρόν καί δέν νοιαζόμαστε νά
μοιραστούμε τίς σκέψεις καί τά σχέδιά μας γιά τό μέλλον;
Νομίζω π ώ ς τά σημεία πού διάλεξα από τόν Οΐ"εεη\ν3ΐ(1 είναι
αρκετά γιά νά σχηματίσουμε μιά εικόνα γύρω από τό τί θεωρεί ο
συγγραφέας Δημιουργική Συντροφικότητα. Οι περισσότεροι από
μάς έχουμε ήδη καταλάβει ότι ούτε τό πολύ κοντά, ούτε τό πολύ
μακριά μπορεί νά οδηγήσει σέ μιά ισορροπημένη σχέση. Αυτό δέν
είναι όμως αρκετό γιά νά δημιουργήσει κανείς μιά τέτοια σχέση.
Χρειάζεται μιά συγκεκριμένη συμπεριφορά καί από τίς δύο πλευρές
καί εκεί είναι πού κολλάμε οι περισσότεροι. Ποιά είναι αυτή η
συμπεριφορά;
Σύμφωνα λοιπόν μέ τόν 0ϊΓεεη\νίΐΙί1, η συμπεριφορά πού οδηγεί
σέ μιά ισορροπημένη σχέση απαρτίζεται από τά παρακάτω στοιχεία:
62

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

— Στέκομαι δίπλα στόν σύντροφο μου, χωρίς νά κρέμομαι
απ'αυτόν
- Δείχνω έμπρακτα ότι νοιάζομαι γιά τόν άλλον
— Δίνω, από επιθυμία νά προσφέρω καί αντλώ χαρά από
τήν προσφορά μου
— Φροντίζω η σχέση μας νά εξελίσσεται συνεχώς πρός νέες
περιοχές ενδιαφερόντων
— Βλέπω τό σέξ σάν έναν τρόπο νά εκφράσουμε αγάπη ο
ένας στόν άλλον
— Νιώθω αυθόρμητα τήν επιθυμία η σχέση μας νά είναι
αποκλειστική, όχι επειδή μού τό επιβάλει ο σύντροφος
μου αλλά επειδή τό θέλω εγώ
— Έ χ ω εμπιστοσύνη στόν σύντροφο μου καί νιώθω ασφαλής
μαζί του
- Είμαι πρόθυμος νά ξοδεύω χρόνο καί ενέργεια γιά τή
σχέση μας
— Θεωρώ φυσιολογικό νά υπάρχουν καί αρνητικά συναισθήματα μεταξύ μας, χωρίς αυτό νά σημαίνει ότι η σχέση
μας βρίσκεται σέ κίνδυνο
— Έχουμε κοινά σχέδια πού καλύπτουν τίς ανάγκες καί τών
δυό μας
— Έχουμε καί ξεχωριστά ενδιαφέροντα, αλλά τά συζητάμε
— Έχουμε συνεχή διάλογο: Ανταλλάσσουμε απόψεις, συζητάμε γιά τούς φόβους μας καί γιά τίς ανασφάλειές μας,
καθώς καί γιά τά ατομικά μας όνειρα.
— Ζητάει καθαρά ο ένας από τόν άλλον αυτό πού θέλει
χωρίς νά κάνει κόλπα, μανούβρες ή νά εκμεταλλεύεται
συναισθηματικά τόν άλλον.
— Έχουμε κοινά μελλοντικά σχέδια.
— Τό πρωταρχικό κίνητρο πού μέ κρατάει μέσα στή σχέση
είναι η αγάπη μου γιά τόν σύντροφο μου καί όχι άλλα
συμφέροντα ή φόβοι.
Αυτά περίπου συνοψίζουν τίς απόψεις τού ΟτεεηννΗΐϋ γύρω από
τή Δημιουργική Συντροφικότητα. Στό σύνολο τους οι απόψεις του
φαίνονται αρκετά ξεκάθαρες καί συγκεκριμένες. Ό μ ω ς , άν δούμε
τά πράγματα από πιό κοντά, ίσως ανακαλύψουμε ότι πολλά από

63

Συντροφικότητα και Αυτονομία

αυτά πού βάζει σάν κρπήρισ είνσι γενικά καί αόριστα. Αυτό ίσως
φανεί ξεκάθαρα, άν ασχοληθούμε μέ έναν άλλο τομέα πού είναι
βασικός σέ κάθε ανθρώπινη σχέση: Τήν επικοινωνία.

6β. Συντροφικότητα καί. Επικοινωνία
Η λέξη «συμπεριφορά» είναι πολύ περιεκτική: Συμπεριλαμβάνει
όλα όσα κάνουμε, λέμε, νιώθουμε, επιθυμούμε καί αντιλαμβανόμαστε. Μ' άλλα λόγια συμπεριφέρομαι θά πεί «κάνω», «λέω»,
«νιώθω», «θέλω» καί «πιστεύω». Τό καθένα από αυτά τά πέντε
στοιχεία επηρεάζει καί επηρεάζεται από τά υπόλοιπα. Παράλληλα
τό καθένα από αυτά τά πέντε καθορίζει τό πώς θά φερθώ. Αυτά πού
νιώθω, πού πιστεύω καί πού θέλω είναι μέσα στό κεφάλι μου καί
δύσκολα τά βλέπει ο σύντροφος μου. Τά μόνα στοιχεία τής
συμπεριφοράς μου, μέ τά οποία έχει άμεση επαφή ο σύντροφος
μου, είναι αυτά πού κάνω καί αυτά πού λέω. Μέσα από αυτά πού
κάνω καί πού λέω υποθέτει ο άλλος τί νιώθω, τί θέλω καί τί
πιστεύω. Οι υποθέσεις πού κάνει μπορεί νά είναι ακριβείς, μπορεί
όμως νά είναι καί ανακριβείς. Έτσι δημιουργούνται τά περισσότερα προβλήματα στή συνενόηση ενός ζευγαριού πού τά τελευταία
χρόνια έχει γίνει τής μόδας νά τά λέμε «προβλήματα επικοινωνίας».
Έ ν α βασικό καί πολύ συνηθισμένο φαινόμενο στίς επικοινωνίες
είναι ότι, πολλές φορές, μήνυμα πού εστάλη δέν είναι απαραίτητα
καί μήνυμα πού ελήφθη (12). Μ' άλλα λόγια κάτι πού λέω στόν
άλλον δέν είναι σίγουρο ότι θά τό καταλάβει όπως εγώ τό
εννοούσα. Γιά παράδειγμα, σού λέω: «η ' Αννα έβγαλε τό πουκάμισο τού Γιώργου». Πιστεύεις ότι σίγουρα κατάλαβες τί εννοώ.
Αφού λοιπόν κατάλαβες, γιά πές μου: Ποιός φορούσε τό πουκάμισο; Έτσι όπως είναι γραμμένη η φράση, θά μπορούσε τό
πουκάμισο νά τό φορά ο Γιώργος καί η ' Αννα νά τού τό έβγαλε.
Θ ά μπορούσε όμως νά φοράει η Ά ν ν α ένα πουκάμισο πού ανήκει
ατό Γιώργο καί νά τό έβγαλε από πάνω της. Τώρα, άν συνέβαινε η
Ά ν ν α νά είναι γυναίκα σου καί ο Γιώργος κουμπάρος σου,
καταλαβαίνεις πόσο καθοριστικό ρόλο γιά τή σχέση σας θά έπαιζε
τό τί κατάλαβες νά λέω;
Τό μεγαλύτερο πρόβλημα μέ τήν ανθρώπινη συνεννόηση δέν
είναι μόνο ότι συχνά άλλα μάς λέει ο άλλος καί άλλα καταλαβαί

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

νουμε εμείς. Τό μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι κανένας από τούς
δύο εκείνη τή στιγμή δέν γνωρίζει ότι έγινε παρεξήγηση. Ά ς δούμε
ένα
π α ρ ά δ ε ι γ μ α :
Τηλεφωνά η Ντίνα στό γραφείο τού άντρα της καί τόν ρωτά τί ώρα θά
γυρίσει τό μεσημέρι, ώστε νά ξέρει πότε νά ζεστάνει τό φαγητό.
Εκείνος τής λέει: «Μετά τίς δύο». Εκείνη λέει «εντάξει» καί κλείνουν τό
τηλέφωνο. Στίς δύο αρχίζει η Ντίνα νά ζεσταίνει τό φαγητό καί στίς
δύο καί μισή τά πάντα είναι έτοιμα καί τό τραπέζι στρωμένο. Τελικά ο
άντρας της γυρίζει στίς τρείς καί τήν βρίσκει μουτρωμένη.

Ό τ α ν τής είπε «μετά τίς δύο» εκείνη κατάλαβε «από τίς δύο
μέχρι τής δύο καί μισή». Ό μ ω ς εκείνος μέσα του εννοούσε «από τίς
δυό μέχρι τίς τρείς». Η Ντίνα δέν κατάλαβε αυτό πού εννοούσε ο
άντρας της καί ταυτόχρονα δέν ήξερε ότι δέν κατάλαβε. Παράλληλα ούτε ο άντρας της ήξερε ότι η γυναίκα του κατάλαβε λάθος.
Τό πρόβλημα λοιπόν δέν είναι μόνο ότι υπάρχει παρεξήγηση, αλλά
κυρίως ότι κανένας από τούς δυό δέν αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει
παρεξήγηση.
Τά προβλήματα τής συνενόησης δέν σταματούν δυστυχώς
μόνο εδώ. Η θεωρία γιά τίς ανθρώπινες επικοινωνίες λέει πώς κάθε
φορά πού μιλάμε, στέλνουμε τουλάχιστον δύο μηνύματα. Ποτέ ένα
καί μόνο ένα. Τό ένα μήνυμα είναι τά λόγια μας καί τό άλλο είναι ο
τρόπος μέ τόν οποίο λέμε αυτά πού λέμε. Μπορεί τά λόγια μας νά
λένε ένα πράγμα καί τό ύφος μας, ο τόνος τής φωνής μας, οι
χειρονομίες μας νά λένε κάτι άλλο. Ό π ω ς δείχνει τό παρακάτω
παράδειγμα μπορούμε νά πούμε μιά απλή «καλημέρα» καί, παρόλο
πού τά λόγια είναι πάντα τά ίδια, τό ύφος νά εννοεί εντελώς
διαφορετικά πράγματα σέ κάθε περίπτωση.

65

64
5 Συντροφικότητα καί Αυτονομία

Συντροφικότητα και Αυτονομία
Ά ν υποθέσουμε ότι ο σύντροφος σου, σού έλεγε «καλημέρα» μέ
κάθε έναν από τούς π α ρ α π ά ν ω τρόπους, π ώ ς φαντάζεσαι νά
αντιδρούσες στήν κάθε περίσταση;
Γυρίζει ο Δημήτρης τό μεσημέρι στό σπίτι ενώ έχει τσακωθεί μέ
τόν διευθυντή του στό γραφείο καί στό δρόμο άρπαξε καί μιά
κλήση από τόν τροχονόμο γιά υπερβολική ταχύτητα. (Πολλοί
άντρες βγάζουμε τό θυμό μας πατώντας γκάζι). Ταυτόχρονα
βρίσκει έναν παραφουσκωμένο λογαριασμό τής ΔΕΗ νά τόν
περιμένει στήν είσοδο τής πολυκατοικίας. Φαντάζεσαι π ώ ς μπαίνει
στό σπίτι. Γιά νά παρακολουθήσουμε καλύτερα τί θά συμβεί, θά
γράψω τόν διάλογο τους, βάζοντας όμως καί τίς σκέψεις πού κάνει
ο καθένας από τούς δύο εκείνη τή στιγμή. Τίς σκέψεις θά τίς γράψω
μέσα σέ παρένθεση.
Μπαίνει λοιπόν ο Δημήτρης στό σπίτι αμίλητος βροντάιντας
πίσω του τήν εξώπορτα.
ΧΑΡΟΥΛΑ: (Τί τούκανα πάλι καί είναι έτσι μαζί μου;) Ήρθες;
ΔΗΜΗΤΡΗΣ: (Δέν μού φτάνουν όσα έχω, είμαι καί υποχρεωμένος
νά απαντώ καί στις χαζοερωτήσεις τής Χαρούλας. Μά, ερώτηση
είναι αυτή στό θεό σου; 'Ακου «ήρθες»). Ό χ ι .
ΧΑΡΟΥΛΑ: (Γιά νά μού μιλάει έτσι σίγουρα κάτι έχει μαζί μου. Μά τί
διάολο έχει; Αφού ήμασταν μιά χαρά τό πρωί;) Εσύ παιδάκι μου
δέν είσαι στά καλά σου.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ: (Μάλιστα. Η κυρία έχει όρεξη γιά καυγά. Καυγά θέλετε κυρία μου; Θά τόν έχετε). ' Αυ ήμουν στά καλά μου δέν θά
είχα παντρευτεί.
ΧΑΡΟΥΛΑ: (Θεέ μου. Μέ πιάνει απελπισία. Κάνω τά πάντα νά τόν
ευχαριστήσω καί κοίτα πώς μού φέρεται). Είσαι αχάριστος.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ: (Δέν μέ καταλαβαίνει καθόλου. Εγώ καίγομαι κι αυτή
ασχολείται μέ τρίχες). Φτάνει πιά! Δέν σ'αντέχω άλλο.
Η συνέχεια είναι περιττή. Καθένας μπορεί νά φανταστεί τή
φυσική εξέλιξη αυτού τού «διαλόγου». Βέβαια ο Δημήτρης έχει βρεί
τώρα μιά χρυσή ευκαιρία νά ξεθυμάνει π ά ν ω στή Χαρούλα,χωρίς
νά πρέπει νά παραδεχτεί μετά ότι άδικα ξέσπασε π ά ν ω της, μιά καί
η ίδια τού προσφέρει μέ τή στάση της μιά δικαιολογία γιά τό
ξέσπασμά του.

66

Αναζητηση της Χρυοης Τομής
Τό π α ρ α π ά ν ω παράδειγμα δείχνει ξεκάθαρα ότι η επικοινωνία
δύο α ν θ ρ ώ π ω ν δέν βασίζεται μόνο στά λόγια αλλά <αί στό ύφος.
Δ έ ν είναι λίγες οι φορές πού άλλα μάς λένε τά λόγια τού άλλου καί
άλλο τό ύφος του.
Λέει ο Νίκος στήν Τασία: «Τό βράδυ λέω νά πάω από τό
καφενείο νά δ ώ τούς φίλους μου. Σέ πειράζει;» Εκείνη απαντα:
« Ό χ ι δέν μέ πειράζει. Θ έ λ ω νά διαβάσω τό παιδί καί έχει καί η
τηλεόραση ένα ενδιαφέρον έργο>>. Ο Νίκος πηγαίνει στό καφενείο
καί όταν γυρίζει τό βράδυ βρίσκει τήν Τασία στόν καναπέ, μέ
σβυστή τηλεόραση νά μυξοκλαίει. Νιώθει μόνη της. Πιστεύει ότι ο
Νίκος δέν τήν αγαπάει ό π ω ς πρίν, αφού τήν αφήνει καί πηγαίνει
στό καφεν ΊΟ. Γιατί αυτό; Αφού τήν ρώτησε καί τού είπε ότι δέν τήν
πειράζει. Ό μ ω ς όταν τού έλεγε « Ό χ ι δέν μέ πειράζει», τό ύφος
στό π ρ ό σ ω π ο της, ο τόνος τής φωνής της καί γενικά όλη η στάση
της έλεγαν «δέν θέλω νά π ά ς στό καφενείο».
Έτσι τά προβλήματα στήν επικοινωνία είναι κυρίως δύο: Τό
π ρ ώ τ ο έχει νά κάνει μέ τό περιεχόμενο αυτών πού λέμε. Συμβαίνει
μερικές φορές άλλα νά λέμε καί άλλα νά καταλαβαίνει ο απέναντι.
Τό δεύτερο αφορά τόν τρόπο μέ τόν οποίο λέμε κάτι. Πολλές
φορές άλλα λέμε καί άλλα εννοούμε μέ τό ύφος μας.

6γ. Δυό Απλές Τεχνικές Επικοινωνίας
Μέ όσα είδαμε ώς εδώ, φαίνεται η επικοινωνία νά παίζει πολύ
κρίσιμο ρόλο στίς ανθρώπινες σχέσεις καί ιδιαίτερα ανάμεσα σ ' ένα
ζευγάρι. Αξίζει λοιπόν τόν κόπο νά πούμε δυό λόγια π ά ν ω στό π ώ ς
θά μπορούσαμε νά βελτιώσουμε τήν επικοινωνία υας μέ τόν
σύντροφο μας, ώστε νά αποφεύγουμε όσο γίνεται τίς κοροϊδίστικες
παρεξηγήσεις.
Έ ν α από τά βασικότερα εργαλεία ενός ψυχολόγου είναι η
ικανότητα νά ακούει. Λίγοι είναι οι άνθρωποι πού ξέρουν ν ' α κ ο ύ ν .
Οι περισσότεροι ξέρουμε νά μιλάμε. ' Ο τ α ν μάς μιλάει ο άλλος,αντί
πραγματικά νά προσπαθήσουμε νά καταλάβουμε τί λέει, κάνουμε
πρόβες μέσα στό κεφάλι μας γιά τό τί θά πούμε εμείς. Αρκετοί

67

Συντροφικότητα και Αυτονομία

ψυχολόγοι, προκειμένου νά βεβαιωθούν ότι διευκολύνουν τόν
άλλον νά τούς μιλήσει, χρησιμοποιούν μιά τεχνική πού λέγεται
«Ενεργητική Ακοή», ή «Αντανάκλαση» (13). Η ιδέα είναι πολύ
απλή: Αφού ακούσεις προσεκτικά τί σού είπε ο άλλος, τού λές "τί
κατάλαβες νά λέει. Ά ν κατάλαβες σωστά, μπορείς μετά ν ά πείς
αυτό πού θέλεις εσύ. Ά ν όμως δέν κατάλαβες σωστά, ο συνομιλητής σου σέ διορθώνει. Πρίν πούμε περισσότερα άς δούμε μερικά
παραδείγματα. Σέ κάθε παράδειγμα θά βάζω κάποιον νά λέει κάτι
καί ο συνομιλητής του θά αντιδρά μέ δύο τρόπους. Ο πρώτος θά
είναι η συνηθισμένη απάντηση πού θάδινε ο καθένας καί ο
δεύτερος θά είναι μέ τή μέθοδο τής αντανάκλασης.
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α

1

ΚΙΤΣΑ: Τά παπούτσια έχουνε γίνει πανάκριβα.
Συνηθισμένη Απάντηση: Έχεις δίκιο. Πολλή ακρίβεια βρε παιδί μου.
Αντανάκλαση: θ έ λ ε ι ς νά αγοράσεις παπούτσια καί τά βρίσκεις πολύ
ακριβά.
ΚΙΤΣΑ: Ό χ ι γιά μένα. Νά. η καθαρίστρια μου ήθελε ν'αγοράσει ένα
ζευγάρι παπούτσια γιά τήν κόρη της καί χρειάζεται νά ξοδέψει σχεδόν
δυό μεροκάματα γιά νά τά πάρει.

Αξίζει τόν κόπο νά προσέξουμε εδωπέρα ότι η αντανάκλαση
έδωσε στήν Κίτσα τήν ευκαιρία νά διευκρινίσει στόν συνομιλητή
της τί εννοούσε. Ά ν δέν είχε κάνει τήν αντανάκλαση, η Κίτσα δέν
θά γνώριζε ότι ο συνομιλητής της κατάλαβε λάθος
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α

2

ΜΑΝΩΛΗΣ: Δέν αντέχω άλλο μέσα στό σπίτι. Πνίγομαι.
Συνηθισμένη Απάντηση: Γιατί πνίγεσαι; Τί έχεις; (Θά μπορούσε νάναι καί
χειρότερη η απάντηση).
Αντανάκλαση: Νιώθεις τήν ανάγκη νά βγείς λίγο έξω, έχω δίκιο;
ΜΑΝΩΛΗΣ: Ό χ ι δέν είναι αυτό. Δέν έχω ειδικά ανάγκη νά βγώ έξω.
Μιλάω γιά τό σπίτι. Δέν τό αντέχω. Θάθελα νά μετακομίζαμε. Τό
διαμέρισμα αυτό μέ πνίγει. Δέν έχω ξαναζήσει ποτέ μου σέ ισόγειο καί
δέν μπορώ νά συνηθίσω.

Βλέπουμε πάλι εδώ ότι η αντανάκλαση έδειξε ότι ο συνομιλητής
τού Μανώλη δέν είχε καταλάβει τί εννοούσε ο Μανώλης όταν είπε
62

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

«πνίγομαι». Κάνοντας όμως τήν αντανάκλαση δόθηκε στόν Μανώλη η ευκαιρία νά εξηγήσει καλύτερα τί εννοούσε.
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α

3

Λέει η Ιωάννα στόν άντρα της.
ΙΩΑΝΝΑ: Δέν είμαι καθόλου ευχαριστημένη μέ τόν γιό μας.
Συνηθισμένη απάντηση: Δέν έχεις δίκιο. Μιά χαρά παλληκαράκι είναι.
Εξάλλου όλοι οι έφηβοι είναι λίγο-πολύ έτσι.
Αντανάκλαση: Δέν σ'αρέσει ο τρόπος πού εξελίσσεται.
ΙΩΑΝΝΑ: Ό χ ι γενικά ο τρόπος πού εξελίσσεται, αλλά ειδικά η σχέση του
μέ τά κορίτσια.

Είδαμε σέ γενικές γραμμές τί είναι περίπου η αντανάκλαση.
Λέγοντας στόν άλλον τί κατάλαβες νά σού λέει, μειώνεις σημαντικά τίς πιθανότητες νά γίνει παρεξήγηση. Η αντανάκλαση όμως
δέν είναι μόνο ένας τρόπος νά αποφεύγονται οι παρεξηγήσεις.
Είναι καί ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος νά κάνεις τόν
σύντροφο σου νά σού μιλήσει. Οι περισσότεροι άνθρωποι πού
αποφεύγουν νά μιλήσουν στόν σύντροφο τους, δέν μιλάνε γιατί
φοβούνται ότι άν τό προσπαθήσουν θά γίνει ότι γίνεται τίς
περισσότερες φορές ανάμεσά τους: Κάθε φορά πού πάνε νά
συζητήσουν, στό τέλος τσακώνονται. Η αντανάκλαση μειώνει τίς
πιθανότητες τσακωμού καί αυξάνει τίς πιθανότητες συννενόησης.
' Ενα ακόμα κέρδος πού έχει η αντανάκλαση είναι ότι διευκολύ-.
νει τόν συνομιλητή σου νά εκφραστεί, νά τά «βγάλει από μέσα
του», όπως λέμε, καί πιθανόν νά βρεί καί κάποια λύση σ ' α υ τ ό πού
τόν απασχολεί, άν αυτό πού τόν απασχολεί είναι ένα πρόβλημα.
Οι περισσότεροι άνθρωποι είμαστε ικανοί νά βρούμε λύσεις στά
προβλήματά μας. Ό μ ω ς δέν είναι εύκολο νά σκεφτείς ένα
πρόβλημά σου γιά περισσότερο από δύο λεπτά χωρίς τό μυαλό σου
νά πετάξει αλλού. Έτσι η λύση δέν βρίσκεται γιατί οι λύσεις δέν
βρίσκονται σέ δύο λεπτά. Γιά τόν λόγο αυτό συνήθως προτιμάμε
νά κουβεντιάσουμε ένα πρόβλημά μας μέ κάποιον άλλον. Ό μ ω ς ,
τίς περισσότερες φορές πού πάμε νά μιλήσουμε σέ κάποιον, οι
συνηθισμένες απαντήσεις του είναι συμβουλές, λύσεις, κηρύγματα,
διδασκαλίες, ερωτήσεις πού μοιάζουν μέ ανάκριση καί αρνητική
κριτική. Ά ν αυτό συμβαίνει μέ τόν σύντροφο σου, είναι φυσικό νά

69

Α ν α ζ η τ η σ η της Χ ρ υ σ ή ς Τ ο μ ή ς

Συντροφικότητα και Α υ τ ο ν ο μ ί α

έχει σταματήσει π ρ ό καιρού ο διάλογος ανάμεσά σας. ' Α ς δούμε
όμως ένα
π α ρ ά δ ε ι γ μ α .
Η Γίτσα
λουθήσουμε
μπορέσουμε
πιθανόν νά
κλαση.

λέει στόν Αντρέα ότι έχει πονοκέφαλο. ' Α ς π α ρ α κ ο
π ρ ώ τ α μιά συνηθισμένη συζήτηση ανάμεσά τους γιά νά
μετά νά τήν συγκρίνουμε μέ μιά ά λ λ η συζήτηση πού
γινόταν ά ν ο Αντρέας είχε χρησιμοποιήσει αντανά-

Γ— Πάλι μ' έπιασε αυτός ο καταραμένος ο πονοκέφαλος.
Α— Ε, π ά ρ ε μιά ασπιρίνη.
Γ— (φανερά εκνευρισμένη).
Συνέχεια αυτή η δουλειά θά γίνεται;
Δ έ ν αντέχω άλλο. Κάθε μέρα μόλις φτάνει τό απόγευμα, τό
κεφάλι μου πάει νά σπάσει. Τί θά κάνω; Μιά ζωή ασπιρίνες θά
παίρνω;

παίρνεις, γιατί έτσι ό π ω ς πάμε. άν δέν αρχίσεις νά τά παίρνεις
εσύ. θ" αρχίσω νά τά παίρνω εγώ!

Νομίζω πώς τά σχόλια περιττεύουν. ' Α ς δούμε όμως τί θά
μπορούσε νά γίνει, άν ο Αντρέας χρησιμοποιούσε λίγο τήν τεχνική
τής αντανάκλασης. Τό βασικό σημείο πού χρειάζεται νά προσέξουμε εδώ, είναι ότι. όταν ένας ά ν θ ρ ω π ο ς νιώθει τόν σύντροφο του
νά τόν καταλαβαίνει τή στιγμή πού τού μιλάει, τότε ενθαρρύνεται
νά πεί περισσότερα καί νά ξανοιχτεί συναισθηματικά.
Γ

Γ

Μά ξέρεις τί θά πεί, κάθε απόγευμα από τίς έ£η καί πέρα
νάχεις πονοκέφαλο; Λές κι έχουμε ραντεβού. Καί δέν θέλω νά
παίρνω συνέχεια ασπιρίνες. ' Εχουν αρχίσει να μ' ενοχλούν στό
στομάχι μου. Ά σ ε πού τ ώ ρ α τελευταία δέν μέ πολυπιάνουν.

Α-

Νιώθεις νά είσαι σέ αδιέξοδο.

Γ

Ναί. Ιδίως όταν ο γιατρός μου λέει π ώ ς όλα αυτά είναι νευρικά.
(Χαμηλώνει τή φωνή. Λίγο διστακτικά). Τήν τελευταία φορά
πού πήγα μού έδωσε ηρεμιστικά.

Α— Κι εμένα τί μού τά λές; Γιατρός είμαι; Γιατί δέν παίρνεις
τηλέφωνο τό γιατρό σου;
Γ— Αφού σούχω πεί εκατό φορές π ώ ς μού λέει ότι είναι νευρικής
φύσεως καί μού δίνει εκείνα τά χάπια πού όταν τά παίρνω
κοιμάμαι όρθια.

Πάλι μ ' έ π ι α σ ε αυτός ο καταραμένος ο πονοκέφαλος.

Α— Σού χαλάει όλη σου τή διάθεση, έ;

Α— Ε, τί νά σού κάνω; Ασπιρίνη δέν θέλεις, τά χάπια σέ νυστάζουν.
Τί νά σού κάνω;

Α— Φαίνεται νά σ'ανησυχεί αυτό. Έ χ ω δίκιο;
Γ— Δ ε κ ά ρ α δέ δίνεις γιά τήν υγεία μου.

Γ

Καί βέβαια μ' ανησυχεί. Δ έ ν θάθελα νά καταντήσω οάν τή
μητέρα μου πού έπαιρνε μιά ζωή ηρεμιστικά.

Α

Δηλαδή, αναρωτιέσαι τί έκανε τόν γιατρό νά σού προτείνει τά
ηρεμιστικά.

Γ— Τού τόχω πεί καί μού είπε π ώ ς θά έχω υπνηλίες μέχρι νά
π ε ρ ά σ ο υ ν λίγες μέρες, καί μετά θά τά συνηθίσω.

Γ

(Στενάζει). Δυστυχώς δέν ήταν γιά μένα έκπληξη. Βαθιά, μέσα
μου, τό περίμενα ότι κάποτε θά συνέβαινε.

Α— Ε, λοιπόν; Ποιό είναι τό πρόβλημα;

Α— Δηλαδή, διαισθανόσουν ότι θά φτάσει μιά στιγμή πού θά
χρειαστείς ηρεμιστικά.

Α— (Αγανακτισμένος).
Τί νά σού κάνω; Ό λ ο μέ μένα τά βάζεις.
Λές καί εγώ σού π ρ ο κ α λ ώ τόν πονοκέφαλο, (παύση) Πάρε τό
γιατρό καί πες του ότι τά χάπια πού σούδωσε σού φέρνουν
υπνηλία. Γιατί δέν τού τό λές;

Γ— (μέ χαμηλή

φωνή). Δ έ ν θέλω νά παίρνω ηρεμιστικά.

Α— Δ η λ α δ ή προτιμάς νά υποφέρεις καθημερινά;
Γ— (Αποφασιστικά
καί δυνατά). Δ έ ν θέλω νά παίρνω ηρεμιστικά.
Δ έ ν θέλω νά καταντήσω σάν τή μάννα μου πού μιά ζωή
έπαιρνε τά ηρεμιστικά μέ τίς χούφτες.
Α— (Αγανακτισμένος).

Ό χ ι , νά τά παίρνεις! Καλά θά κάνεις νά τά

62

Γ-

Δέν τό διαισθανόμουν απλώς. Ή μ ο υ ν σχεδόν βέβαιη. Είναι
καιρός τώρα πού βρίσκομαι συνέχεια σέ υπερένταση.

Α

Είναι μερικά π ρ ά γ μ α τ α πού σού π ρ ο κ α λ ο ύ ν υπερένταση, έ;

Γ — Δέ μπορώ νά π ώ ς π ώ ς υπάρχει κάτι τό συγκεκριμένο, (παύση)
Νά, εδώ καί ένα εξάμηνο περίπου, ξυπνάω τό πρωί καί... π ώ ς
νά στό πώ;... δέν περιμένω τίποτα τό ευχάριστο νά μού συμβεί.

71

Συντροφικότητα και Αυτονομία
Α— Δηλαδή, νιώθεις αποθαρρημένη από τήν ώρα πού ξυπνάς.
Γ— Βεβαία. Ξέρω ακριβώς πώς θά εξελιχθεί η μέρα μου: Θά
μαγειρέψω, θά φτιάξω τό σπίτι, άντε τό πολύ νά πάω καί λίγο
γιά ψώνια, καί αυτό είναι όλο. Μετά, κάθομαι μέσα στό σπίτι
καί χαζεύω.
Α— Είναι αφόρητα ανιαρή η μέρα σου.
Γ— Πολλές φορές στριφογυρίζω συνέχεια μέσ'τό σπίτι. Νιώθω σάν
λιοντάρι στό κλουβί.
Α— Ασφαλώς σού προκαλεί μεγάλη υπερένταση αυτό.
Γ— (Σκεφτική). Ά ν τ ε μετά νά μη σέ πιάνει πονοκέφαλος. Αφού
είμαι διαρκώς ένα καζάνι πού βράζει. Ό λ ο ι μού φταίνε... όλα
μού φταίνε... Αφού καμιά φορά τά βάζω καί μαζί σου.
Α— Είσαι διαρκώς εκνευρισμένη, έ;
Γ— Ναι. Αλλά πιό πολύ τά βάζω μέ τόν εαυτό μου. Σκέφτομαι πώς
όλες οι φίλες μου εκείνη τήν ώρα βρίσκονται στίς δουλειές τους
καί εγώ είμαι η μόνη πού κάθομαι στό σπίτι καί ασχολούμαι μέ
τίς κατσαρόλες καί τά σφουγγαρόπανα.
Α— Φαίνεσαι εκνευρισμένη μέ τόν εαυτό σου.
Γ— (χαμηλόφωνα). Ναι... ίσως δέν θάπρεπε νά είχα αφήσει τή
δουλειά μου, επειδή παντρεύτηκα.
Α— Τόχεις μετανιώσει.

Αναζητηση της Χρυσής Τομής
Γ— Ναί. Αλλά τά ενδιαφέροντα δέν δημιουργούνται μέσα στό
σπίτι.
Α— Πιστεύεις πώς άν είχες τήν ευκαιρία νά βγαίνεις πιό συχνά από
τό σπίτι, ίσως νά είχες πιό πολλά ενδιαφέροντα.
Γ — Ό χ ι . Δέν εννοώ αυτό. Εξ άλλου βγαίνω συχνά γιά ψώνια. Εσύ
ποτέ δέν μού τό απαγόρεψες.
Α— Βρίσκεις όμως πώς τό νά βγαίνεις γιά ψώνια δέν είναι λύση.
Γ— Αυτό είναι σίγουρο, (παύση). Νιώθω πώς έχω αρχίσει νά
γερνάω.
Α— Μοιάζει νά σέ πονάει πολύ αυτό.
Γ — Ά ν μέ πονάει λέει; Μέ κάνει έξαλλη μέ τόν εαυτό μου. Συνέχεια
είμαι θυμωμένη μέ τόν εαυτό μου καί δέν ξέρω πού νά ξεσπάσω.
Δέν μού φταίνε σέ τίποτα οι άλλοι, άν εγώ βαριέμαι.
Α— Είσαι συνέχεια θυμωμένη, αλλά δέν έχεις πού νά εκφράσεις τό
θυμό σου.
Γ— Είναι ύστερα νά μή μέ πιάνει πονοκέφαλος; (παύση). Ό τ α ν
όλη μέρα είσαι μπαρούτι καί τό κρατάς μέσα σου, είναι φυσικό
κάποια στιγμή, τό απόγευμα, κάπου νά σέ χτυπήσει αυτό.
Εμένα μέ χτυπάει στό κεφάλι.
Α— Πιστεύεις δηλαδή ότι ο πονοκέφαλος πού έχεις καθημερινά,
έχει νά κάνει μέ τό ότι νιώθεις θυμωμένη μέ τόν εαυτό σου. πού
βρίσκεται σέ απραξία.

Γ— Μάλλον ναί... (παύση) Φθείρομαι εδώ μέσα. Μέ τρώει η ανία
καί η βαρεμάρα. Πολλές φορές γυρίζεις στό σπίτι κι εγώ δέν
έχω τό κουράγιο νά σού πώ ούτε μιά καλή κουβέντα.

Γ— Είμαι σίγουρη. Ποτέ δέν είχα πονοκέφαλο όσον καιρό εργαζόμουνα.

Α— Θάθελες νά είσαι πιό πρόσχαρη, αλλά δέν μπορείς.

Α— Αναρωτιέσαι άν θά σούκανε καλό νά ξαναρχίσεις νά εργάζεσαι, ε;

Γ— Ναί. (παύση). Δέν ανανεώνομαι. Νιώθω σάν νά βρίσκομαι
μέσα σ ' έ ν α τέλμα. Δέν έχω ενδιαφέροντα.

Γ— Ναί... αλλά αυτό μάλλον δέν γίνεται.
Α— Κάτι σ'εμποδίζει νά ξαναεργαστείς.

Α— Νιώθεις παγιδευμένη.
Γ— Βέβαια. Αφού έχω αρχίσει ν'αποφεύγω καί τίς φίλες μου.
' Οποτε βρισκόμαστε εκείνες μιλάνε γιά τή δουλειά τους κι' εγώ
ανακαλύπτω πώς δέν έχω τίποτα ενδιαφέρον νά πώ. (παύση)Τί
νά πώ; Ό τ ι είδα κάτι ωραίες κουρτίνες; Ή ότι ανακάλυψα μιά
καινούργια συνταγή;
Α— Θάθελες νά είχες κάτι πιό ενδιαφέρον νά πείς.

62

Γ— Ναί... (διστακτική). Τί θά πεί η μητέρα μου; (παύση).Θά νομίζει
ότι έχουμε οικονομικές δυσκολίες.
Α— Διστάζεις νά εργαστείς, μήπως νομίσει η μητέρα σου ότι δέν
φτάνουν τά λεφτά από τή δουλειά μου γιά νά συντηρηθούμε.
Γ— Ναί. Είναι όμως καί κάτι ακόμα,
Α— Διστάζεις νά τό πείς, ε;

73

(παύση)

Συντροφικότητα και Αυτονομία
Γ— Ναί... στό κρύβω από καιρό... αλλά ίσως νά τόχεις καταλάβει
ότι η μητέρα μου είχε αντιρρήσεις γιά τό γάμο μας. Δέν θέλω νά
αρχίσει νά μού λέει ότι δέν μπορείς νά μού προσφέρεις...
(παύση). Γιατί ξέρω πώς ό,τι καί νά τής πώ, γιά κείνη ν ο μόνος
λόγος πού θά μπορούσε νά μέ κάνει νά εργαστώ θά ήταν
οικονομικός.
Α — Πιστεύεις πώς είναι αδύνατο νά καταλάβει ότι τόχεις ανάγκη
γιά λόγους ψυχικούς.
Γ — Ναί. Τής είναι αδιανόητο ότι μιά γυναίκα παντρεμένη μπορεί νά
εργάζεται. Ίσως γι'αυτό νά έπαιρνε μιά ζωή ηρεμιστικά
χάπια. Τήν έφαγε κι αυτήν η κλεισούρα.

Συγκρίνοντας τόν διάλογο αυτόν μέ τόν προηγούμενο,
ίσως καταλάβουμε γιατί υπάρχουν πολλοί ψυχολόγοι πού
ισχυρίζονται ότι τό βασικότερο σημείο στίς ανθρώπινες
σχέσεις είναι η επικοινωνία. Μπαίνοντας λίγο στόν κόπο ο
Αντρέας ν ' ακούσει τήν Γίτσα κατάφερε πολύ περισσότερα
από μιά απλή συνεννόηση:
Διευκόλυνε τήν Γίτσα νά τού εκφράσει όλο της τό
πρόβλημα.
- Τής έδωσε μιά ευκαιρία νά ξεθυμάνει.
- Κατάφερε νά έρθει κοντά της συναισθημαστικά. χωρίς νά
τής κάνει ανάκριση.
- Τήν διευκόλυνε νά καταλάβει τούς πονοκεφάλους της καί
τό γιατί η μητέρα της παίρνει ηρεμιστικά.
Ό λ α αυτά, τά κατάφερε χωρίς ερωτήσεις, διδασκαλίες,
κηρύγματα, απλά καί μόνο μέ τήν αντανάκλαση. Ό μ ω ς , άν
προσέξουμε τί έκανε ακριβώς ο Αντρέας, θά δούμε ότι δέν
ασχολήθηκε πολύ μέ τό περιεχόμενο τών λ ό γ ω ν τής γυναίκας
του. Ό λ ε ς οι αντανακλάσεις του ήταν σχετικές μέ τά
συναισθήματά της. Σέ κάθε τί πού έλεγε η Γίτσα,ο Αντρέας
πρόσεχε τά συναισθήματα πού υπήρχαν πίσω από τίς λέξεις.
Οι αντανακλάσεις του ουσιαστικά έλεγαν στήν Γίτσα «Νομίζω π ώ ς τώρα πού λές αυτά, νιώθεις αυτό τό συναίσθημα
πού σού λέω. Κατάλαβα σωστά»; Η στάση του αυτή
ενθάρρυνε τή Γίτσα νά τού μιλήσει κι άλλο.
Τό βασικότερο όμως κέρδος από τή συζήτηση αυτή, τό

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

είχε η σχέση τους. Αυτή ήταν μιά στιγμή πού η σχέση τους έκανε
ένα βήμα μπρός. ' Αν οι συζητήσεις αυτού τού είδους είναι συχνές
ανάμεσά τους, υπάρχουν μικρές πιθανότητες αποξένωσης τού ενός
α π ό τόν άλλον. Είναι πολύ δύσκολο ένας τρίτος νά βρεί γόνιμο
έδαφος στή συναισθηματική μοναξιά τού ενός α π ό τούς δύο καί νά
διεισδύσει ανάμεσά τους.
Πρίν κλείσω μέ τό θέμα τής αντανάκλασης χρειάζεται νά
προσθέσω καί μερικές τεχνικές λεπτομέρειες γιά τό π ώ ς καί τό πότε
πρέπει νά γίνεται. Πρώτα-πρώτα πρέπει νά ξεκαθαρίσουμε ότι η
αντανάκλαση δέν είναι ερώτηση. Οι άνθρωποι είμαστε παράξενα
όντα: Είμαστε π ο λ ύ πιό πρόθυμοι νά μιλήσουμε όταν δέ μάς
ρωτάνε, π α ρ ά όταν μάς ρωτάνε. Η αντανάκλαση είναι μιά πλάγια
ερώτηση. Τό βασικό μυστικό τής αντανάκλασης βρίσκεται στό
ύφος μέ τό οποίο γίνεται καί αυτό μού δημιουργεί μεγάλο
πρόβλημα νά τό εξηγήσω γραπτώς. Θάθελα νά υπήρχε ένας
τρόπος νά μ' ακούσεις νά κάνω μιά αντανάκλαση γιά νά καταλάβεις π ώ ς περίπου είναι τό ύφος. ' Ο μ ω ς αυτό είναι αδύνατο νά γίνει
μέσα από ένα βιβλίο. Σέ γενικές γραμμές πάντως, η τεχνική τής
αντανάκλασης είναι: Αές αυτό πού κατάλαβες ότι εννοεί ο άλλος,
αλλά τό λές μέ ύφος αβέβαιο, ώστε νά μή δώσεις τήν εντύπωση ότι
ερμηνεύεις τά λόγια του. Παράλληλα αποφεύγεις νά πείς αυτό πού
λές μέ μορφή ερώτησης, γιά νά μή νιώσει ο συνομιλητής σου ότι
τόν ανακρίνεις.
Ά ν τήν ώρα πού μιλάει έχει κάποιο έντονο συναίσθημα,
προτίμησε νά κάνεις μιά αντανάκλαση στό συναίσθημά του, π α ρ ά
στό περιεχόμενο τών λ ό γ ω ν του. ' Ας δούμε ένα π α ρ ά δ ε ι γ μ α
πού δείχνει τή διαφορά ανάμεσα στήν αντανάκλαση περιεχομένου
καί τήν αντανάκλαση συναισθήματος:
Έ ν α ς φίλος σου σού λέει μ' έναν βαθύ στεναγμό: Ά ν τ ε . Ακόμα
ένα μήνα καί παίρνω τήν άδειά μου.
Αντανάκλαση περιεχομένου: Σ ' έ ν α μήνα θά μπορέσεις νά ξεκουραστείς.
Αντανάκλαση συναισθήματος: Νιώθεις πολύ κουραομένος από τή
δουλειά σου.

Μέχρι τώρα τήν αντανάκλαση τήν περιγράφω σάν μιά τεχνική.

62
75

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Ό μ ω ς , ουσιαστικά δέν είναι μιά σκέτη τεχνική. Γιά νά μπορέσεις
νά κάνεις πετυχημένες αντανακλάσεις, χρειάζεται γιά λίγο νά μπείς
στή θέση τού άλλου καί νά προσπαθήσεις νά νιώσεις αυτά πού
νιώθει. Χωρίς συναισθηματική συμμετοχή, η αντανάκλαση είναι
ένα κούφιο μηχανιστικό πράγμα χωρίς ιδιαίτερη αποτελεσματικό
τητα. Γιά νά μπορέσεις όμως νά μπείς στή θέση τού άλλου
χρειάζεται νά τόν ακούσεις προσεκτικά — καί αυτό είναι τό πιό
δύσκολο, γιατί οι περισσότεροι α π ό μάς δέν είμαστε συνηθισμένοι
νά κάνουμε κάτι τέτοιο.
Τέλος, η αντανάκλαση είναι χρήσιμη μόνο όταν θέλεις νά
βεβαιωθείς ότι κατάλαβες τόν συνομιλητή σου καί ιδιαίτερα όταν
θέλεις νά τόν ενθαρρύνεις νά σού μιλήσει. Γ ι ' α υ τ ό τό λ ό γ ο είναι
καλύτερα ν ' αποφεύγεις τήν αντανάκλαση τίς φορές πού έχεις
αρνητικά συναισθήματα π ρ ό ς τόν σύντροφο σου. Στίς περιπτώσεις
αυτές, είναι φυσικό νά μήν έχεις διάθεση ν ' α κ ο ύ σ ε ι ς τόν άλλον,
αλλά νά θέλεις κυρίως νά τού μιλήσεις εσύ. Γιά κάποιον λόγο, πού
ακόμα δέν έχω καταλάβει ποιός είναι, οι περισσότεροι α π ό μάς
μιλάμε τίς στιγμές πού θάπρεπε ν ' ακούσουμε καί ακούμε τίς
στιγμές πού θάπρεπε νά μιλήσουμε.
Ερχόμαστε τώρα σέ μιά δεύτερη τεχνική επικοινωνίας πού
βοηθά ν ' α π ο φ ε ύ γ ο υ μ ε παρεξηγήσεις. Τήν τεχνική αυτή θά μπορούσε κάποιος νά τήν χρησιμοποιήσει όταν υποψιάζεται ότι ο σύντροφος του κατάλαβε άλλα α π ό αυτά πού εκείνος τού είπε. Έτσι, μιά
ονομασία γιά τήν τεχνική αυτή θά μπορούσε νάναι « Έ λ ε γ χ ο ς » (14)
Ά ς δούμε πρώτα ένα παράδειγμα καί μετά προχωράμε στήν
αναλυτική εξήγηση τού Ελέγχου.
Στό παρακάτω π α ρ ά δ ε ι γ μ α η Κούλα χρησιμοποιεί τόν
έλεγχο καί αποφεύγει μιά παρεξήγηση μέ τόν Θωμά.
ΘΩΜΑΣ: Τό βράδυ, μετά τό γραφείο, θά περάσω από τήν αδελφή
μου. Θέλεις νάρθεις από κεί καί νά πάμε κάπου όλοι μαζί;
ΚΟΥΛΑ: Θά προτιμούσα νά τό απέφευγα.
ΘΩΜΑΣ: (Κατσουφιασμένος). Καλά. Τότε θά περάσω νά τους δώ
γιά λίγο καί μετά θάρθω από δώ.
ΚΟΥΛΑ: Θωμά, μού λες σέ παρακαλώ τί κατάλαβες νά λέω;
ΘΩΜΑΣ: Ναί. Δέν θέλεις νάρθεις στήν αδελφή μου.
ΚΟΥΛΑ: Ναί,Θωμά μου. Αυτό είπα. Ό μ ω ς τί κατάλαβες νά εννοώ
μ'αυτό πού είπα.

62

Αναζητηση της Χρυσής Τομής
ΘΩΜΑΣ: Δέν θέλεις νάρθεις γιατί σ' ενοχλούν τά καλαμπούρια πού
σού κάνει ο γαμπρός μου.
ΚΟΥΛΑ: Ό χ ι , Θ ω μ ά . Δέν είναι αυτό. Απλώς φοβάμαι νά κυκλοφορώ μόνη μου τό βράδυ στή γειτονιά τής αδελφής σου.
ΘΩΜΑΣ: Δέν τόξερα αυτό. Από πότε σ'έπιασαν τέτοιοι φόβοι; Εσύ
δέν φοβόσουνα.
ΚΟΥΛΑ: Έχεις δίκιο, αλλά μ ' ό λ α αυτά πού διαβάζουμε καθημερινά στίς εφημερίδες, κάτι έχω πάθει.
ΘΩΜΑΣ: Καλά. Ά ν ερχόμασταν τότε όλοι μαζί από δώ καί σέ περνάμε θάταν εντάξει;
ΚΟΥΛΑ: Βέβαια. Θέλω κι εγώ νά δώ τήν αδελφή σου. Τήν έχω πεθυμήσει.

Ά ν η Κούλα δέν έμπαινε στόν κόπο νά ελέγξει τί κατάλαβε ο
Θωμάς, πιθανότατα εκείνος θά είχε βγάλει τό λαθεμένο συμπέρασμά του καί θάχε ψυχρανθεί άδικα μαζί της. Κάνοντας όμως τόν
έλεγχο τής δόθηκε η ευκαιρία νά προλάβει τήν παρεξήγηση. Ο
έλεγχος, στήν προκειμένη περίπτωση, ήταν η φράση «τί κατάλαβες νά εννοώ μ' αυτό πού είπα»;
Ο έλεγχος μπορεί νά φανεί χρήσιμος στίς περιπτώσεις πού λές
κάτι αρκετά σημαντικό στόν σύντροφο σου καί δέν θέλεις νά
διακινδυνέψεις άν θά τό καταλάβει ή όχι. Από τεχνικής πλευράς ο
έλεγχος είναι απλός: Η φράση «Μού λές τί κατάλαβες νά λέω»;
είναι αρκετή. Παρακάτω θά δούμε μερικά παραδείγματα. Σέ κάθε
παράδειγμα χρησιμοποιώ καί άλλη φράση γιά τόν έλεγχο ώστε
νάχουμε ποικιλία.
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α
1
ΓΙΑΝΝΗΣ: Πότε θά είναι έτοιμο τό φΰ), Ελένη;
ΕΛΕΝΗ: (θυμωμένα): Δέν ξέρω.
ΓΙΑΝΝΗΣ: Ελένη, τί κατάλαβες νά λέω;
ΕΛΕΝΗ: (θυμωμένα): Ρωτάς πότε θά είναι έτοιμο το φαΐ γιατί βιάζεσαι νά πάς στό γήπεδο. Κάθε Κυριακή τό ίδιο γίνεται.
ΓΙΑΝΝΗΣ: Όχι,Ελέν. ι μου. Ρώτησα γιατί πεινάω πολύ. Τό στομάχι
μου γουργουρίζει. Εξάλλου δέν θά πάω στό γήπεδο. Η ομάδα
μου παίζει εκτός έδρας σήμερα.
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α
2
ΑΝΤΙΓΟΝΗ: Λάκη, αύριο είναι τά γενέθλια τής μητέρας μου.
ΛΑΚΗΣ: (ενοχλημένος).
Κι εμείς αύριο έχουμε στό μαγαζί απογραφή.

77

Συντροφικότητα και Αυτονομία
ΑΝΤΙΓΟΝΗ: Τί νομίΓεις ότι εννοούσα όταν σού είπα γιά τή μητέρα
μου:
ΛΑΚΗΣ: Ό τ ι πρέπει νά περάσουμε νά τής πούμε χρόνια πολλά.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ: Ό χ ι βρέ Λάκη. Απλώς θά μού άρεσε νά τήν έπαιρνευ
ένα τηλέφωνο γιά τά χρόνια πολλά. Αυτό είναι όλο.
Π α ρ ά δ ε ι γ μ α
3
Στό παράδειγμα αυτό βλέπουμε πόσο χρήσιμος μπορεί νά είναι ο έλεγχος
όταν δίνουμε οδηγίες:
ΣΩΤΗΡΗΣ: Λοιπόν, στό φανάρι πού είναι απέναντι από τ'αστέρια,
θά κάνεις αριστερά. Μετά θά στρίψεις στό δεύτερο φανάρι
δεξιά. Κατάλαβες;
ΧΡΥΣΟΥΛΑ: Κατάλαβα, βλάκας είμαι;
ΣΩΤΗΡΗΣ: Μού τά ξαναλές γιά νά βεβαιωθούμε;
ΧΡΥΣΟΥΛΑ: Στό φανάρι τών αστεριών θά κάνω αριστερά καί στό
επόμενο δεξιά.
Σ Ω Τ Η Ρ Η Σ : Ό χ ι στό επόμενο. Στό δεύτερο. Δ η λ α δ ή θά βρεις τό
φανάρι τών αστεριών, θά κάνεις αριστερά καί μετά θά συναντήσεις ά λ λ α δύο φανάρια. Στό δεύτερο θά στρίψεις δεξιά.

(ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ)
Επειδή η παρένθεση πού ανοίξαμε στό θέμα τής επικοινωνίας ήταν
ακρετά μεγάλη, άς δούμε πού βρισκόμαστε στό κυρίως θέμα μας:
Μέχρις στιγμής είδαμε ότι μιά μεγάλη δυσκολία γιά ένα ζευγάρι
είναι νά καταφέρουν νά δημιουργήσουν μιά σχέση πού νά εξισορροπεί τίς ανάγκες αυτονομίας καί συντροφικότητας τών δύο
ατόμων. Είδαμε τίς απόψεις τού Οτεεη\να1ά πάνω στό τί είναι
Δημιουργική Συντροφικότητα καί μετά εξετάσαμε τόν ρόλο πού
παίζει η επικοινωνία στή διαμόρφωση μιάς τέτοιας σχέσης. Επί
πλέον αναφέραμε καί δύο τεχνικές επικοινωνίας, τήν αντανάκλαση
καί τόν έλεγχο.

6δ. Τό Συμβόλαιο μιάς Σχέσης
Σύμφωνα μέ τόν ψυχίατρο ΟίίϊοΓά $3§ετ η σχέση ενός ζευγαριού
βασίζεται πάνω σ ' έ ν α άγραφο συμβόλαιο πού έχει διαμορφωθεί
62

Αναζητηση της Χρυσής Τ ο μ ή ς

ανάμεσα στά δύο άτομα στά πρώτα στάδια τής σχέσης τους. Τό
συμβόλαιο αυτό αφορά όλες τίς πτυχές τής σχέσης: από τό πώς
παίρνονται οι αποφάσεις, μέχρι τό τί είναι αποδεκτό καί τί δέν είναι
ανάμεσά τους στό σέξ. Συχνά, λέει ο δ3§ετ, τά ζευγάρια υποφέ
ρουν, γιατί ο καθένας από τούς δυό έχει ένα διαφορετικό άγραφά
συμβόλαιο στό νού του από εκείνο πού έχει ο άλλος. Μάλιστα, η
κοινωνιολόγος
Βεπΐ3κ1, στό βιβλίο της «Τό μέλλον τού
γάμου», μιλάει γιά τόν «γάμο του» καί τόν «γάμο της».
Στό άγραφο αυτό συμβόλαιο, υπάρχουν κομμάτια πού τό άτομο
τά εκφράζει, καί κομμάτια πού δέν τά εκφράζει καθαρά στόν
σύντροφο του. Μπορεί λοιπόν ένα ζευγάρι νά εκφράζει φανερά τόν
άγραφο κανόνα «τόν οικονομικό προγραμματισμό τού σπιτιού μας
τόν κάνει ο άντρας», αλλά νά μήν εκφράζει ποτέ τόν κανόνα «τή
σεξουαλική πρωτοβουλία θά τήν έχει μόνο ο άντρας».
Μιά πηγή λοιπόν γιά τά προβλήματα ενός ζευγαριού μπορεί νά
είναι μιά διαφωνία όσον αφορά μερικούς κανόνες τού άγραφου
συμβολαίου, τήν οποία τά δύο άτομα αγνοούν, μιά καί είναι πιθανό
η διαφωνία αυτή νά βρίσκεται γύρω από κανόνες πού δέν
συζητιούνται ανάμεσα στούς δύο.
Ό π ω ς καί νάχει τό πράγμα, ένα συμβόλαιο ανάμεσα σέ δύο
ανθρώπους, είτε γραφτό, είτε άγραφο, καλύπτει σέ γενικές γραμμές τίς ανάγκες τών δύο ατόμων πού τό εδημιούργησαν σέ μιά
δεδομένη χρονική στιγμή. Ό π ω ς περνάνε όμως τά χρόνια
αλλάζουν καί οι συνθήκες τής ζωής αλλά καί τά ίδια τά άτομα.
Μερικοί κανόνες μπορεί νά εξακολουθούν νά είναι αποτελεσματικοί καί νά βοηθάνε τή σχέση, μερικοί άλλοι όμως μπορεί νά μήν
ανταποκρίνονται στήν τωρινή πραγματικότητα πιά.
Γίνεται λοιπόν αναγκαίο τά δύο άτομα νά ανανεώσουν τό
μεταξύ τους συμβόλαιο. Ό μ ω ς συχνά η συζήτηση αυτή δέν γίνεται
γιατί υπάρχει ένας άλλος άγραφος κανόνας, σύμφωνα μέ τόν
οποίο «δέν συζητάμε τούς άγραφους κανόνες τής σχέσης μας».
Σύμφωνα μέ τόν Κ.Ο. Γ3ΐη§ τό πράμα περιπλέκεται ακόμα
περισσότερο γιατί υπάρχει καί ένας ακόμα άγραφος κανόνας: «Δέν
συζητάμε ούτε τό ότι δέν συζητάμε τούς άγραφους κανόνες τής
σχέσης μας». Νά λοιπόν γιατί τό άγραφο συμβόλαιο τής σχέσης δέν
ανανεώνεται: Έ ν α μέρος τών κανόνων του είναι ότι δέν συζητιού-

79

Συντροφικότητα και Αυτονομία

ί,'ται οι κανόνες. Τί νά σού κάνει λοιπόν ένα παλιό συμβόλαιο,
στηριγμένο σέ παλιές ανάγκες, όταν οι ανάγκες αυτές άλλαξαν, τά
χρόνια περάσανε καί οι συνθήκες ζωής δέν είναι πιά οι παλιές;
Μέ τούς άγραφους κανόνες έχει ασχοληθεί καί ένα από τά «ιερά
τέρατα» στόν τομέα τών οικογενειακών σχέσεων, η νίημπία δβιίτ.
Παρόλο πού πιάνει τό θέμα τών κανόνων μέσα στά πλαίσια τής
οικογένειας, πιστεύω ότι οι ιδέες της μπορεί νάναι χρήσιμες καί στή
δυαδική σχέση. Στό βιβλίο της Ροορίε ΜαΙ<ίη§ (Δημιουργώντας
Ανθρώπους) προτείνει μερικές χρήσιμες ιδέες γιά τό πώς μπορεί
μιά οικογένεια νά ξεκαθαρίσει ποιοί είναι οι άγραφοι κανόνες της.
Διαλέγω μερικά αποσπάσματα:
Γιά νά βρείτε ποιοι είναι οι κανόνες στήν οικογένειά σας
καθήστε όλα τά μέλη τής οικογένειας μαζί καί απαντήστε στίς
παρακάτω
ερωτήσεις:
Ποιοί είναι οι τρέχοντες κανόνες σας; Διαλέξετε κάποιον πού
θά είναι ο γραμματέας καί θά καταγράψει τούς κανόνες α' ένα
κομμάτι χαρτί ώστε νά μπορέσετε νά κρατήσετε
λογαριασμό.
Στό σημείο αυτό μήν αρχίσετε τίς συζητήσεις γιά τό άν είναι ή
δέν είναι σωστοί οι κανόνες, ούτε ν' ασχοληθείτε μέ τό άν
ακολουθούνται οι κανόνες ή όχι. Διαλέξετε κάποια φορά πού
έχετε όλοι ένα δίωρο ατή διάθεση σας περίπου... Κάντε τήν
άσκηση αυτή μέ τό πνεύμα τής αναζήτησης, σά νά ψάχνατε
στήν παλιά σοφίτα γιά νά βρείτε τί υπάρχει εκεί μέσα.
Αφού βρείτε καί καταγράψετε τούς κανόνες πού η οικογένειά
σας πιστεύει ότι έχετε... πηγαίνετε στήν επόμενη φάση.
Προσπαθήστε
ν' ανακαλύψετε ποιοί από τούς κανόνες σας
είναι σύγχρονοι καί ποιοί απηρχαιωμένοι. Μέ τήν ταχύτητα
πού αλλάζει ο κόσμος, είναι εύκολο νά υπάρχουν
απηρχαιωμένοι κανόνες.
Τώρα αναρωτηθείτε άν οι κανόνες σας παίζουν
βοηθητικό
ρόλο ή άν σάς αποπροσανατολίζουν.
Τί θέλετε νά πετύχετε μέ
τούς κανόνες αυτούς;
Τί προβλέψεις έχετε κάνει γιά αλλαγές στούς κανόνες σας; Σέ
ποιόν επιτρέπεται νά ζητάει αλλαγές; Κάθε νομικό σύστημα
προβλέπει καί τήν αναθεώρησή τ ου. Τό δικό σας σύστημα
κανόνων προβλέπει κάτι τέτοιο;

Αναζητηση της Χρυσής Τομής

Πώς δημιουργούνται οι κανόνες στήν οικογένειά σας; Μήπως
τούς φτιάχνει μόνον ένας; Είναι ο ισχυρότερος, ο γηραιότερος, ο γλυκύτερος,
ο ποιο αδύνατος πού φτιάχνει τούς
κανόνες; Μήπως τούς αποκτάτε από βιβλία; Από τούς
γείτονες; Από τίς οικογένειες όπου μεγάλωσαν οι γονείς τής
οικογένειας; Από πού προέρχονται οι κανόνες σας;
Μετά η δ^ΐίτ μπαίνει στό καυτό θέμα πού αφορά τό άν καί κατά
πόσο συζητιούνται ή δέν συζητιούνται οι οικογενειακοί μας
κανόνες:
Τί επιτρέπεται νά λέτε από όσα ακούτε καί βλέπετε μέσα στήν
οικογένειά σας;
Σέ ποιόν επιτρέπεται νά τά λέτε;
Τί κάνετε όταν διαφωνείτε ή αποδοκιμάζετε κάποιον ή κάτι;
Επιτρέπεται νά ρωτάτε όταν δέν καταλαβαίνετε; Πώς ρωτάτε;
Πέρα λοιπόν από μιά αποτελεσματική επικοινωνία, φαίνεται
πώς ένα ξεκαθάρισμα τών κανόνων τού άγραφου συμβολαίου μιάς
σχέσης, είναι ένα ακόμα βήμα γιά νά πετύχουμε τή χρυσή τομή.

6ε. Η Υποστήριξη Δικαιωμάτων
Ά λ λ ο ένα από τά βασικά λιθαράκια στό νά χτίσουμε μιά σχέση,
όπου υπάρχει μιά ισορροπία ανάμεσα στήν αυτονομία καί τή
συντροφικότητα, είναι καί η προθυμία τού καθένα από τούς δύο νά
εκφράσει τίς ανάγκες του, τίς δυσαρέσκειές του καί νά υποστηρίζει
τά δικαιιόματά του. Ο άνθρωπος πού στό όνομα τής «αγάπης»
αποφεύγει νά εκφράσει τίς δυσαρέσκειές του στόν σύντροφο του
γιά νά μήν τόν δυσαρεστήσει, καί ταυτόχρονα δέν εκφράζει ούτε
τίς επιθυμίες του γιά νά μήν πιέσει τόν σύντροφο του, άθελά του
γίνεται μιά «ωρολογιακή βόμβα» πού κάποτε θά εκραγεί.
Χρειάζεται όμως οι δυσαρέσκειές μας νά εκφράζονται έγκαιρα
καί μ' έναν τρόπο πούνά μήν τόν εισπράττει ο σύντροφος μας σάν
κατηγορία. Παράλληλα υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στό νά
εκφράζουμε τίς ανάγκες καί τίς επιθυμίες μας καί στό νά μετατρέ-

62

81

6 Ιι ντροφικοτηιο κιη Αιιιινομκι

Συντροφικότητα και Αυτονομία

πούμε τις προτ.μήοεις μας σέ απαίτησες πού ο σύντροφος μας τίς
εκλαμβανει σάν τελεσίγραφα. Τό νά μάθουμε νά εκφραζόμαστε καί
να υποστηρίζουμε τά δ.καιώματά μας δέν είναι εύκολο Επειδή
ομως με το θέμα αυτό ασχολήθηκα εκτεταμένα στό πρόσφατο
βιβλίο μου «Εσυ, τά Δικα,ώματά σου καί οι Άλλοι» (Θυμάρι 1983)
εδω δεν θά επεκταθώ άλλο γιά ν ' α π ο φ ύ γ ω τήν επανάληψη

η
αυλή
των θαυμάτων

Μ

αζί μέ όσα είδαμε ως εδώ, θέλω νά προσθέσω κι ένα
κεφάλαιο πάνω στά πιό συχνά προβλήματα πού εμφανίζονται σέ μιά συντροφική σχέση. Μέχρι νά βρώ τίτλο γιά τό
κεφάλαιο αυτό δυσκολεύτηκα πολύ. Ακόμα καί τά πιό «συνηθισμένα» προβλήματα σέ μιά σχέση, είναι τόσο πολύμορφα πού η λέξη
«προβλήματα» είναι πολύ φτωχή γιά νά τά περιγράψει. Υπάρχουν
άλλες λέξεις πού θά μπορούσαν νάναι τό ίδιο καί περισσότερο
περιγραφικές, όπως «παγίδες», «φαύλοι κύκλοι», «αδιέξοδα» καί
πάει λέγοντας. Στό κεφάλαιο αυτό θά μιλήσουμε γιά μερικές
γενικές κατηγορίες προβλημάτων αποφεύγοντας τίς ειδικές υποπεριπτώσεις, επειδή, όπως έχουμε πεί, κάθε περίπτωση είναι μοναδική
καί ανεπανάληπτη. Ό σ ο ν αφορά τήν ποικιλία τών προβλημάτων,
μπορούμε νά πούμε ότι μιά σχέση είναι «η αυλή τών θαυμάτων».

7α. Τά Διπλοδεσίματα
Πιό πρίν μιλήσαμε γιά τό άγραφο συμβόλαιο μιάς σχέσης. Είδαμε
ότι μερικές προσδοκίες μας από τόν σύντροφο μας μπορεί νά
υπάρχουν μέσα μας χωρίς νά εκφράζονται άμεσα, ενώ ταυτόχρονα
περιμένουμε νά τίς γνωρίζει ο σύντροφος μας. Ο τελευταίος αυτός
άγραφος κανόνας θά μπορούσε νά διατυπωθεί κάπως έτσι:
82

83

Συντροφικότητα και Αοτονομ ι α

«Περιμένω νά γνωρίζεις μερικά από αυτά πού θέλω από σένα χωρίς
νά πρέπει νά σού τά εκφράσω».
Παρακάτω είναι ένας μικρός κατάλογος από τίς πέντε συχνότερες προσδοκίες πού συναντά κανείς μεταξύ συντρόφων. Ά λ λ ο ι
τίς εκφράζουν άμεσα καί άλλοι έμμεσα. Διάβασέ τες προσεκτικά
καί σημείωσε εκείνες πού πιστεύεις ότι είναι καί δικές του
προσδοκίες από τόν σύντροφο σου:
1. Θέλω νά κάνεις κάτι γιά μένα, όχι επειδή στό ζήτησα εγώ
αλλά επειδή πραγματικά τό θέλεις κι εσύ.
2. Θέλω εσύ νά διευθύνεις στή σχέση μας καί νά παίρνεις τίς
πρωτοβουλίες.
3. Μπορείς νά κάνεις ό,τι θέλεις, αρκεί νά είναι τό σωστό.
4. Θέλω νά καταλαβαίνεις τίς επιθυμίες μου χωρίς νά χρει
αστεί νά σού τίς εκφράσω.
5. Θέλω νά είσαι παντα ειλικρινής μαζί μου, ακόμα κι άν
βλέπεις πώς η ειλικρίνεια σου μέ πληγώνει.
Πολλοί από τούς ανθρώπους πού έχουν πάει σέ βουδδιστικά
μοναστήρια γιά ένα διάστημα, περιγράφουν τήν παρακάτω ιστορία: Σέ πλησιάζει ένας καλόγερος πού κρατάει μιά μαγγούρα από
μπαμπού καί σού λέει: «Θά σέ ρωτήσω τί είναι αυτό πού κρατάω.
Ά ν πείς ότι είναι μαγγούρα, θά σέ χτυπήσω δυνατά. Ά ν πείς ότι
είναι κάτι άλλο εκτός από μαγγούρα, θά σέ χτυπήσω δυνατά». Ώ ς
εδώ τά πράγματα είναι εύκολα. Λές από μέσα σου: «κοροίδο είμαι
νά μιλήσω; Δέν λέω τίποτα κι έχω τό κεφαλάκι μου ήσυχο καί
σώο». Πονηρός ο βλάχος, πού λέμε. Ό μ ω ς ο καλόγερος συνεχίζει:
« Ά ν δέν μιλήσεις καθόλου, θά σέ χτυπήσω δυνατά». Τώρα μ'αυτό
πού ακούς σούρχεται ταμπλάς. ' Εχεις τόν καλόγερο απέναντι μέ τή
μαγγούρα στό χέρι καί ξέρεις πώς πρέπει ν ' αντιδράσεις γρήγορα.
Μέχρι νά τό καλοσκεφτείς αρπάζεις τήν πρώτη μαγγουριά.
Σύμφωνα μέ τίς αναφορές ο πόνος είναι αφόρητος αλλά τό
χτύπημα δέν σού κάνει ζημιά. Μέσα στή ζαλάδα σου ακούς τή
φωνή τού καλόγερου πού σού λέει, «πήγαινε νά σκεφτείς», καί πρίν
καλά-καλά συνέλθεις τόν βλέπεις πού απομακρύνεται ήρεμα
γυρνώντας σου τήν πλάτη.
Θάχεις ασφαλώς ακούσει τήν έκφραση «μπρός γκρεμός καί

84

Αυλη των θ α υ μ α τ ω ν

πίσω ρέμα». ' Αμα τό καλοσκεφτείς, παρόλο πού η κατάσταση είναι
δυσάρεστη, δέν είναι καί τόσο τραγική. Στό «μπρός γκρεμός καί
πίσω ρέμα» υπάρχει μιά λύση. Δέν πάς ούτε μπρός, ούτε πίσω.
Μένεις ακινητοποιημένος μέν, αλλά τουλάχιστον έχεις μιά διέξοδο,
δηλαδή τό νά μήν κάνεις τίποτα.
Στήν περίπτωση τού καλόγερου όμως τά πράγματα δέν είναι
τόσο απλά. Η κατάσταση πού σού διαμορφώνει είναι «μπρός
γκρεμός, πίσω ρέμα, κι εσύ στ' αναμένα κάρβουνα». Τό «μπρός
γκρεμός καί πίσω ρέμα» είναι μιά κατάσταση στήν οποία ό,τι καί νά
κάνεις χάνεις. Ο καλόγερος όμως, σέ βάζει σέ μιά κατάσταση στήν
οποία ό,τι καί νά κάνεις χάνεις, αλλά ταυτόχρονα δέν μπορείς νά
μήν κάνεις τίποτα. Αυτή η κατάσταση είναι αυτό, πού προ'κος ο
ανθρωπολόγος Ο. ΒαΙεχοη ονόμασε «Διπλοδέσιμο».
Πιό πρίν διάβασες πέντε φράσεις καί σού ζητήθηκε νά
σημειώσεις εκείνες πού εκφράζουν προσδοκίες σου από τόν
σύντροφο σου. Λοιπόν: Ά ν σημείωσες έστω καί μιά από τίς
φράσεις αυτές, υπάρχουν μεγάλες πιθανότητές ο σύντροφος σου κι
εσύ νά είσαστε παγιδευμένοι σέ μιά πολύ οδυνηρή κατάσταση η
οποία ταλαιπωρεί τό ίδιο καί τού δυό σας. ' Ολες αυτές οι φράσεις
είναι Διπλοδεσίματα. Ά ς δούμε όμως γιατί καί παράλληλα άς
προσπαθήσουμε νά καταλάβουμε τί κατάσταση διαμορφώνει η
καθεμία χωριστά.
Διπλοδέσιμο I: Θέλω νά κάνεις κάτι γιά μένα, όχι επειδή στό
ζήτησα εγώ αλλά επειδή πραγματικά τό θέλεις κι
εσύ.
Τό διπλοδέσιμο αυτό είναι τής μορφής «Θέλω νά θέλεις». Σέ μιά
τέτοια περίπτωση, άν ο σύντροφος σου δέν κάνει αυτό πού
ζήτησες, δυσαρεστείσαι. Ά ν πάλι κάνει αυτό πού ζήτησες,
δυσαρεστείσαι γιατί δέν τό έκανε από μόνος του αλλά επειδή τό
ζήτησες. Έτσι ό,τι καί νά κάνει είναι λάθος. Ό μ ω ς μέσα στήν
παγίδα έχεις πέσεις κι εσύ. Εκείνος είναι καταδικασμένος ό,τι καί
νά κάνει, αλλά καί εσύ είσαι καταδικασμένος ό,τι καί νά κάνει, μιά
καί πάντα καταλήγεις δυσαρεστημένος. Αυτό είναι ένα από τά
βασικά χαρακτηριστικά στό διπλοδέσιμο: Ό , τ ι καί νά γίνει χάνουν
καί οι δύο.
Η Λιάνα είναι μιά πολύ όμορφη γυναίκα γύρω στά 23.
85

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Μ ' επισκέπτεται στό γραφείο μου καί γίνεται περίπου η παρακάτω
συζήτηση:
ΛΙΑΝΑ: Τό βασικό μου πρόβλημα είναι ότι νιώθω σεξουαλικά ακάλυπτη από τόν αρραβωνιαστικό μου.
ΓΙΩΡΓΟΣ: Μ' άλλα λόγια, δέν ικανοποιείσαι ερωτικά μαΓί του (Αντανάκλαση).
ΛΙΑΝΑ: Ό χ ι , δέν εννοώ αυτό. Ικανοποιούμαι, αλλά κάνουμε έρωτα
δυό φορές τό μήνα περίπου. Δέν μού αρκεί.
ΓΙΩΡΓΟΣ: Τού τόχεις πεί;
ΛΙΑΝΑ: Φυσικά όχι!
ΓΙΩΡΓΟΣ: Τί σ' εμποδίζει;
ΛΙΑΝΑ: Νά... άμα τού τό πώ ίσαχ; κάνουμε συχνότερα,αλλά τότε
δέν θά γίνεται επειδή τό θέλει εκείνος, αλλά επειδή τού τόπα
εγώ.

Τό διπλοδέσιμο γίνεται αμέσως φανερό. Στη Λιάνα δέν αρκεί νά
εκφράσει μιά επιθυμία της στόν αρραβωνιαστικό της καί νά τής τήν
ικανοποιήσει. Θέλει από μόνος του νά θελήσει αυτό πού η Λιάνα
επιθυμεί χωρίς ταυτόχρονα εκείνη νά τού πεί τί θέλει. Ό σ ο
συνεχίζεται η κατάσταση μέ τίς δυό φορές τό μήνα, εκείνη νιώθει
ακάλυπτη σεξουαλικά καί εκείνος είναι ανεπαρκής. Δ η λ α δ ή καί οι
δυό χάνουν. ' Α ν πάλι κάνουν έρωτα μετά από μιά επιθυμία πού
εξέφρασε η Λιάνα, τότε δέν θά είναι ευχαριστημένη μιά καί τού τό
ζήτησε. Η δική του ερωτική συμπεριφορά δέν θάναι (κατά τή
γνώμη της) μιά αυθόρμητη έκφραση, οπότε πάλι δέν θάχει αξία.
Έ τ σ ι πάλι κι οι δυό χάνουν.
Τό διπλοδέσιμο αυτό ανήκει σέ μιά γενική κατηγορία πού
μπορεί νά εκφραστεί μέ τή φράση «Θέλω νά είσαι αυθόρμητος».
Αυτό είναι αδύνατο: Πώς είναι δυνατόν νά είναι κάποιος αυθόρμητος κατόπιν παραγγελίας; Αυθόρμητη είναι η συμπεριφορά πού
πηγάζει α π ό μέσα μας. Πώς μπορείς νά ζητάς νά πηγάζει μέσα α π ό
τόν άλλον μιά συμπεριφορά πού τού τήν ζητάνε απέξω;
Οι άνθρωποι πού παγιδεύονται μαζί μέ τους συντρόφους τους
στά διπλοδεσίματα τής μορφής «Θέλω νά θέλεις» καί «Νά είσαι
αυθόρμητος», υποθέτουν ότι είναι σέ θέση νά γνωρίζουν τί γίνεται
μέσα στόν σύντροφο τους.
' Ο τ α ν η Λιάνα λέει: «Τότε δέν θά γίνεται επειδή τό θέλει εκείνος
αλλά επειδή τού τόπα εγώ»,κάνει μιά λαθεμένη υπόθεση: Υποθέτει
102

Αυλή των Θαυματων

ότι είναι σέ θέση νά γνωρίζει τί γίνεται μέσα στό σύντροφο της.
Μάλιστα υποθέτει ότι μπορεί εκείνη νά γνωρίζει τί θέλει μέσα του
εκείνος. Αυτό είναι αδύνατο. Δ έ ν υπάρχει κανένας ά ν θ ρ ω π ο ς
π ά ν ω στή γή πού νά μπορεί μέ σιγουριά νά γνωρίζει τί θέλω καί τί
δέν θέλω. Τό μόνο πού μπορούν οι άλλοι νά ξέρουν είναι τό π ώ ς
συμπεριφέρομαι. Ό χ ι όμως τό άν θέλω ή δέν θέλω νά συμπεριφέρομαι έτσι.
Λέω λοιπόν στή Λιάνα:
— Αυτή τή στιγμή κάθομαι καί μιλάω μαζί σου. Τό κάνω επειδή τό
θέλω;
— Ναί.
Πώς τό ξέρεις;
— Σέ βλέπω. Μού μιλάς μ' ενδιαφέρουν, ρωτάς... νά, αυτά.
Κι άν εγώ μέσα μου λέω «Αμάν, πότε θάρθει η ώρα νά σηκωθεί
νά φύγει»;
— θ ά τό καταλάβαινα.
Πώς θά τό καταλάβαινες;
— Σού είπα. Θά τόβλεπα στή συμπεριφορά σου.
— Θά μπορούσα κάλλιστα νά είμαι καλός υποκριτής καί δέν θά
καταλάβαινες τίποτα από τή συμπεριφορά μου. Εσύ τό μόνο πού
μπορείς νά ξέρεις είναι τό άν κάθομαι νά μιλήσουμε ή δέν
κάθομαι. Τό άν θέλω ή όχι δέν μπορείς νά τό ξέρεις. Θά υπήρχε
μόνον ένας τρόπος νά τό ξέρεις: ' Αν μπορούσες νά διαβάσεις τή
σκέψη μου. Αυτό όμως είναι αδύνατο. Δέν μπορείς νά διαβάσεις
κανενός τή σκέψη. Κανένας δέν μπορεί.
Δηλαδή πιστεύεις πώς άν ο αρραβωνιαστικός μου κάνει έρωτα
μαζί μου μόνο καί μόνο επειδή τού τό ζήτησα, εγώ δέν θά
καταλάβω ότι κάνει κάτι χωρίς νά τό θέλει;
— Εσύ τό μόνο πού μπορείς νά κάνεις είναι νά πείς στόν
αρραβωνιαστικό σου πώς μέ δύο φορές τό μήνα μένεις σεξουαλικά ακάλυπτη. Από κεί καί πέρα, τό μόνο πού μπορείς νά ξέρεις
είναι άν θά συμμορφωθεί μέ αυτό πού τού ζήτησες ή όχι. Ά ν
θέλει ή δέν θέλει δέν θά τό ξέρεις. Ά σ ε πού ειδικά στό θέμα τού
σεξ τό πράγμα είναι απλό.
— Δηλαδή, τί εννοείς;
— Εννοώ ότι άν ένας άντρας δέν θέλει νά κάνει έρωτα τό
πράγμα φαίνεται αμέσως γιατί δημιουργείται ένα ...τεχνικό
πρόβλημα πού γίνεται εύκολα αντιληπτό από τή γυναίκα.

87

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Αυλή των Θαυματων

Διπλοδέσιμο 2: Θέλω εσύ νά διευθύνεις στή σχέση μας καί νά
' παίρνεις τίς
πρωτοβουλίες.

μού είπε πώς τό μεγάλο του πρόβλημα είναι μέ τόν 18χρονο γιό
του:

Μιά άλλη μορφή, μέ τήν οποία εμφανίζεται τό διπλοδέσιμο
αυτό. είναι: «Θέλω νά μού επιβάλλεσαι». Η επιθυμία αυτή εκφράζεται από μερικούς άμεσα στόν σύντροφο τους. Ά λ λ ο ι πάλι, δέν
λένε ποτέ στά ίσα κάτι τέτοιο αλλά έχουν καταφέρει νά τό κάνουν
άγραφο κανόνα τής σχέσης.
Ά ν μιά από τίς προσδοκίες πού έχεις από τόν σύντροφο σου
είναι νά διευθύνει ή νά σού επιβάλλεται, υπάρχουν πιθανότητες νά
έχει διαμορφωθεί ανάμεσά σας μιά πολύ παράδοξη κατάσταση.
Ά ν κάνει αυτό πού τού ζήτησες, στήν ουσία διευθύνει κατόπιν
δικιάς σου διαταγής, οπότε τελικά εσύ διευθύνεις. Εσύ όμως
ζήτησες νά διευθύνει εκείνος. Οπότε δέν θά είσαι ευχαριστημένος.
Ά ν πάλι αρνηθεί ο σύντροφος σου νά διευθύνει τότε θά δυσαρεστηθείς επειδή δέν γίνεται αυτό πού ζήτησες.
Μέ τό διπλοδέσιμο τής μορφής «θέλω νά μού επιβάλλεσαι», ό,τι
καί νά κάνει ο σύντροφος σου χάνει. Ταυτόχρονα χάνεις κι εσύ,
μιά καί έχει διαμορφωθεί μιά κατάσταση στήν οποία πάντα θά είσαι
δυσαρεστημένος.
Μπαίνει στό γραφείο μου ένας δυναμικός σαρανταπεντάρης
κύριος καί η συζήτηση ξεκινά από τήν πρώτη στιγμή μ ' έ ν α
διπλοδέσιμο:
— Πρίν πούμε ο,τιδήποτε, θάθελα νά διευθύνετε εσείς τή συζήτηση,
μού λέει.
— Δηλαδή θέλετε νά κάνω αυτό πού εσείς μού ζητάτε.
— Ναί. επειδή δέν ξέρω από ψυχολόγους, θάθελα νά διευθύνετε
εσείς.
— Ωραία. Έ σ τ ω ότι τό κάνω. Θά είναι αποτέλεσμα δικής σας
προσταγής;
— Ό χ ι προσταγής. Παράκλησης.
— Ζητάτε νά διευθύνω. Ά ν διευθύνω κάνω αυτό πού εσείς
ζητήσατε, οπότε στήν ουσία ποιός διευθύνει;

Τού πήρε μερικά λεπτά τής ώρας μέχρι νά ξεζαλιστεί από αυτή
μου τήν ερώτηση. Ό π ω ς θά δούμε αργότερα, άν δείξεις σέ
κάποιον κατάμουτρα τό διπλοδέσιμο στό οποίο σέ βάζει, καμιά
φορά αντιδρά σά νάναι ζαλισμένος. Στή συνέχεια τού διαλόγου μας
102

Τού λέω συνέχεια νά γίνει ανεξάρτητος καί δέν γίνεται

Εδο; έχουμε ακριβώς τό ίδιο διπλοδέσιμο. Πώς μπορεί νά γίνει
ένας έφηβος ανεξάρτητος μετά από προσταγή τού πατέρα του;
Είναι σχήμα οξύμωρο. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο άνθρωπος αυτός
κατάφερε μέσα σέ λίγα δευτερόλεπτα νά διαμορφώσει ανάμεσα σέ
μένα καί σέ κείνον τήν ίδια κατάσταση πού εδώ καί χρόνια έχει
διαμορφώσει μέ τόν γιό του. Υπάρχουν μεγάλες πιθανότητες νά
βρούμε τό διπλοδέσιμο αυτό νά τόν κατατρέχει στίς περισσότερες
σημαντικές σχέσεις του.
Διπλοδέσιμο 3: Μπορείς
σωστό.

νά κάνεις ότι θέλεις, αρκεί νά είναι τό

Τό διπλοδέσιμο αυτό αποκαλύπτεται αρκετά εύκολα άν κάνουμε τήν ερώτηση: «Σωστό, σύμφωνα μέ ποιόν»; Τό πραγματικό
μήνυμα πού κρύβεται εδώ είναι: «Διατηρώ εγώ τό δικαίωμα νά
κρίνω τί είναι σωστό καί τί λάθος. Σού δίνω όμως τό δικαίωμα νά
κάνεις ό,τι θέλεις». Αυτό βέβαια είναι δώρο άδωρο. Μού λές ότι
μπορώ νά κάνω ό,τι θέλω, αλλά διατηρείς εσύ τό δικαίωμα, μιά καί
εσύ κρίνεις τί είναι «σωστό». ' Αν κάνω αυτό πού πραγματικά θέλω,
αλλά δέν τό θεωρείς εσύ «σωστό», αυτόματα μού αφαιρείς τό
δικαίωμα νά τό κάνω. Έτσι, ουσιαστικά, γίνεται ό,τι θέλεις εσύ,
ενώ εγώ, ταυτόχρονα, έχω τήν ψευδαίσθηση ότι κάνω ό,τι θέλω.
Διπλοδέσιμο 4: Θέλω νά καταλαβαίνεις
νά αού τίς εκφράσω.

τίς επιθυμίες

μου χωρίς

Τό διπλοδέσιμο αυτό μοιάζει μέ τό πρώτο διπλοδέσιμο πού
είδαμε. Καί ατά δύο κάποιος διαβάζει τή σκέψη κάποιου. Στό «θέλω
νά θέλεις» πιστεύω ότι διαβάζω τή σκέψη σου. Στό «Θέλω νά
καταλαβαίνεις... χωρίς νά σού πώ» πιστεύω ότι εσύ μπορείς νά
διαβάσεις τή σκέψη μου.
Τηλεφωνά η Ντόρα στόν άντρα ης στό γραφείο καί ανάμεσα
σέ άλλα τού λέει πώς ένα παράπονο της είναι ότι εδώ καί πολύ
καιρό δέν τής έχει αγοράσει ούτε ένα λουλούδι. Γυρίζει τό μεσημέρι
ο άντρας της στό σπίτι κρατώντας μιά αγκαλιά τριαντάφυλλα.

89

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Εκείνη τού λέει ένα ψυχρό «ευχαριστώ» καί πάει νά τά βάλει σ ' έ ν α
βάζο. Ο άντρας της απορεί:
— Τί έχεις; Δέν σούφερα λουλούδια;
— Ναί όμως τώρα δέν έχει αξία. Έπρεπε νά τάφερνες χωρίς νά στό
πώ.
Μ' άλλα λόγια άν δέν τής φέρει λουλούδια στενοχωριέται. Ά ν
τής φέρει πάλι στενοχωριέται. Ό , τ ι καί νά κάνει ο σύζυγος η
συμπεριφορά του είναι λάθος, αλλά ταυτόχρονα καί η Ντόρα είναι
δυσαρεστημένη.
Διπλοδέσιμο 5: Θέλω νά είσαι πάντα ειλικρινής μαζί μου, ακόμα
κι άν βλέπεις ότι η ειλικρίνεια σου μέ πληγώνει.
Έ ν α τέτοιο διπλοδέσιμο θά βρούμε στίς περισσότερες σχέσεις
όπου οι γονείς παραπονιούνται πώς τά παιδιά τους λένε ψέμματα.
Στίς περιπτώσεις αυτές ρωτάω συνήθως τόν γονιό:
— Παραπονιέσαι ότι τό παιδί σου λέει ψέμματα. Αντέχεις τήν
αλήθεια; Ά ν κάθε φορά πού κάποιος μάς λέει τήν αλήθεια εμείς
τόν τιμωρούμε, ή πληγωνόμαστε, πώς είναι δυνατόν νά συνεχίσει
νά λέει αλήθεια;
Ο Αργύρης καί η Ρίτσα είναι ένα «μοντέρνο» ζευγάρι. Σέ κάποια
φάση τής σχέσης τους, ο Αργύρης είχε πεί στή Ρίτσα: « Ά ν ποτέ
πάς μ' άλλον άντρα, θέλω νά μού τό πείς. Δέν μέ πειράζει τόσο νά
πάς μ' άλλον, όσο νά τό κρύψεις».
Πέντε χρόνια αργότερα η Ρίτσα πήγε διακοπές μέ μιά φίλη της
καί στό διάστημα εκείνο είχε μιά ερωτική περιπέτεια μ' έναν
τουρίστα. Ό τ α ν γύρισε, τό είπε στόν Αργύρη. Εκείνος κατέρρευσε. Δέν μπορούσε νά κοιμηθεί τίς νύχτες, έκλαιγε συνέχεια,
άρχισε νά πίνει καί έφτασε σέ τέτοιο βαθμό κατάθλιψης πού
αναγκάστηκε νά πάει σέ ψυχίατρο καί νά πάρει ηρεμιστικά γιά νά
μπορέσει νά πάει στή δουλειά του.
Η Ρίτσα είχε δώσει τή διεύθυνσή της στόν τουρίστα ο οποίος τά
Χριστούγεννα τής έστειλε μιά κάρτα. Μιά καί ο Αργύρης είχε
αρχίσει νά συνέρχεται, η Ρίτσα αποφάσισε νά κρύψει τήν κάρτα.
Δυστυχώς όμως γιά κείνην, κάποια ψορά ο Αργύρης τήν βρήκε. Η
συνέχεια είναι γνωστή: Αϋπνίες, κλάμματα, αλκοόλ, ψυχίατρος,
ηρεμιστικό καί γενικά η ίδια αντίδραση όπως καί πρίν. Αυτή τή

102

Αυλή των Θαυματων

φορά όχι επειδή τόν απάτησε η Ρίτσα, αλλά επειδή δέν ήταν
ειλικρινής μαζί του.
' Αν ζητάς ειλικρίνεια από τόν σύντροφο σου καί ταυτόχρονα δέν
αντέχεις τήν ειλικρίνεια αυτή, έχεις παγιδέψει τή σχέση σας σ ' έ ν α
από τά πιό οδυνηρά διπλοδεσίματα πού έχω συναντήσει. Πρέπει
πραγματικά ο σύντροφος σου νά μή νοιάζεται γιά σένα γιά νά
μπορεί νά σού πεί τήν αλήθεια, όταν γνωρίζει πώς η αλήθεια αυτή
θά σέ πονέσει τόσο πολύ.

7β. Τί Γίνεται μέ τά Διπλοδεσίματα
Πιστεύω πώς μέ όσα γράφτηκαν ως εδώ, έχεις πάρει μιά ιδέα γιά τό
τί είναι διπλοδέσιμο. Τό ερώτημα τώρα είναι πώς βγαίνει κανείς
από μιά τέτοια κατάσταση. Οι θεωρητικοί τού θέματος δέν είναι καί
πολύ αισιόδοξοι. Δένε πώς ο μόνος τρόπος νά σπάσεις ένα
διπλοδέσιμο, είναι νά σπάσεις τή σχέση μέ τό άτομο τό οποίο σέ
βάζει σέ διπλοδέσιμο. Παρόλο πού η λύση αυτή είναι αρκετά
αποτελεσματική, δέν είναι καί πολύ πρακτική... Θά γέμιζε ο τόπος
διαζύγια καί διαλυμένες οικογένειες.
' Ισως, ο μόνος εφικτός τρόπος νά σπάσει κανείς ένα διπλοδέσιμο, είναι μέ τό νά δείξει στόν σύντροφο του τό διπλοδέσιμο στό
οποίο έχουν παγιδευτεί καί οι δύο μ' έναν τρόπο παρόμοιο
μ' εκείνον πού ακολούθησα εγώ μέ τόν σαρανταπεντάρη κύριο.
Ό μ ω ς , γιά νά δείξεις στόν άλλον τό διπλοδέσιμο, χρειάζεται
πρώτα νά τό πάρεις είδηση ο ίδιος. Αυτό είναι αρκετά δύσκολο.
Παρόλο πού έχω ασχοληθεί αρκετά χρόνια μέ τίς ανθρώπινες
σχέσεις, δέν είναι λίγες οι φορές πού ένα διπλοδέσιμο είναι κάτω
ατιό τή μύτη μου καί δέν καταφέρνω νά τό δώ. Ά σ ε πού καμιά
φορά βάζω κι εγώ τούς άλλους άθελά μου σέ διπλοδέσιμο.
' Ομως άς γυρίσουμε στήν ιστορία μέ τόν καλόγερο. Τί περιμένει
από σένα; Ποιος είναι ο σκοπός του όταν σού λέει πώς άν τού πείς
πώς είναι μαγγούρα θά σέ χτυπήσει, άν τού πείς δέν είναι θά σέ
χτυπήσει καί άν δέν μιλήσεις πάλι θά σέ χτυπήσει; Τί προσπαθεί νά
πετύχει; Ασφαλώς δέν προσπαθεί ούτε νά σέ τρελάνει, ούτε νά σού
κάνει κακό.
Αναρωτιέμαι τί θάκανα εγώ άν είχα τόν καλόγερο μέ τή

91

Συντροφικότητα και Αυτονομία

μαγγούρα απέναντι. Η πρώτη μου σκέψη μετά τίς πράιτες μαγγουριές πού θάχα αρπάξει, θάταν νά φύγω από τό μοναστήρι. Ό μ ω ς
έτσι κάνω καί στά αδιέξοδα πού δημιουργούν οι συντροφικές μου
σχέσεις. Φεύγοντας από τό μοναστήρι, θά ξέφευγα από τό
αδιέξοδο, αλλά δέν θά έλυνα τό αδιέξοδο. Μούρχονται πάλι τά
λόγια τιόν ειδικών πάνω στή θεωρία τού διπλοδέσιμου: «Ο μόνος
τρόπος νά σπάσεις τό διπλοδέσιμο είναι νά σπάσεις τή σχέση».
Γιατί όμως λένε νά «σπάσεις τή σχέση» καί όχι «νά φύγεις» από τή
σχέση; Μήπως μέ τό νά «σπάσεις» εννοούνε κάτι άλλο καί όχι τή
φυγή;
Ά ν πάλι ακολουθούσα τή δική μου συμβουλή, πού είναι νά
δείξω στόν καλόγερο τό διπλοδέσιμο, τί θά γινότανε; Ά ν τούλεγα
δηλαδή: «Μέ βάζεις σέ μιά κατάσταση πού ό,τι καί νά κάνω χάνω,
χωρίς ταυτόχρονα νά μπορώ νά μήν κάνω τίποτα», τότε τί θά
έκανε; Η διαίσθησή μου είναι ότι θά μούριχνε μιά μαγγουριά. Αυτός
σίγουρα δέν περιμένει νά πώ κάτι, αλλά νά κάνω κάτι. Στά λόγια
καί στή θεωρία καλά τά πάμε οι περισσότεροι. Στίς πράξεις είναι
πού τά κάνουμε μούσκεμα. Ξεκινάμε μέ τήν πρόθεση νά κάνουμε τή
γή παράδεισο καί στήν πράξη τήν καταντάμε κόλαση.
Ο καλόγερος περιμένει μιά πράξη. Γιά νά μή σέ βασανίζω άλλο
νά τί περίπου περιμένει νά κάνεις ο καλόγερος: Νά τού αρπάξεις τό
μπαστούνι από τά χέρια καί νά τό πετάξεις μακρυά. Μέ τήν πράξη
σου αυτή τού λές πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Νά τί περίπου τού
λές:
— Δέ σού αναγνωρίζω τό δικαίωμα νά μού επιβάλεις μιά σχέση
στήν οποία εσύ θά κρατάς μαγγούρα.
Δέν σού αναγνωρίζω τό δικαίωμα νά μού κάνεις τέτοιου είδους
ερωτήσεις.
Στό σημείο αυτό, κάποιος έλεγε ότι οι έξυπνοι άνθρωποι δέν
είναι εκείνοι πού δίνουν τίς σωστές απαντήσεις αλλά εκείνοι πού
αναγνωρίζουν τίς λάθος ερωτήσεις.
Έ ν α ς ψυχολόγος, οδΗεΙάοη Κορρ, έγραψε ένα βιβλίο πού θ'άξι
ζε πραγματικά νά μεταφραστεί καί στά ελληνικά. Ο τίτλος του είναι
«' Αν συναντήσεις στό δρόμο σου τό Βούδδα, σκότωσέ τον» καί τό
κύριο μήνυμα τού βιβλίου είναι ότι «ένας ενήλικας δέν είναι
κανενός μαθητής». Τήν ημέρα πού θ' αρπάξεις τή μαγγούρα α π ' τ ά
χέρια τού καλόγερου καί θά τήν πετάξεις μακριά, θά σέ κοιτάξει

102 92

Αυλή των Θαυματων

καλοσυνάτα καί χαμογελαστά καί θά σού πεί ικανοποιημένος:
«Τώρα είσαι έτοιμος νά φύγεις από τό μοναστήρι».

7γ. Φαύλοι Κύκλοι
Έ ν α από κείνα τά σοφά ανατολικά ρητά λέει: «Χρειάζονται δυό
χέρια γιά νά παίξουν παλαμάκια». Έ ν α σωρό ζευγάρια ξοδεύουν
πολύ ενέργεια καί φαιά ουσία προσπαθώντας νά βρούνε — μάταια
— ποιός από τούς δύο φταίει γιά τά προβλήματά τους. Έ χ ω
γνωρίσει πολλά ζευγάρια καί μπορώ μέ κάποια σιγουριά νά πώ ότι,
ακόμα δέν γνώρισα ζευγάρι πού νά μπορέσω νά πώ ότι ένας από
τούς δυό έφταιγε. Ακόμα καί στίς περιπτώσεις πού ο ένας από τούς
δύο πραγματικά εμφανίζεται σάν ο «κακός» τής σχέσης, άν δεις τά
πράγματα από κοντά, θ ' ανακαλύψεις ότι ο άλλος παίζει έναν
συμπληρωματικό ρόλο, τέτοιον πού διευκολύνει τόν «κακό» στό
ρόλο του.
Στίς πιό πολλές από τίς περιπτώσεις πού ένα ζευγάρι έχει
σοβαρά προβλήματα, δέν υπάρχει φταίχτης. Οι δυό μαζί διαμορφώνουν ένα σύστημα τέτοιο πού στό τέλος καταντάνε καί οι δυό
θύματα τού συστήματος πού διαμόρφωσαν. Από μιά σκοπιά
λοιπόν, όλα τά προβλήματα τών ζευγαριών αποτελούν φαύλους
ι κύκλους. Πράγματι, άν προσέξεις τά διπλοδεσίματα πού είδαμε πιό
πρίν μπορείς ν ' αναγνωρίσεις φαύλους κύκλους. Τό ότι διάλεξα νά
γράψω γιά τούς φαύλους κύκλους χωριστά είναι καθαρά γιά
λόγους μεθοδολογίας. Θέλω λοιπόν σ ' α υ τ ό τό μέρος τού βιβλίου
ν'ασχοληθούμε μέ μερικούς από τούς πιό συνηθισμένους φαύλους
κύκλους καί ιδίως μ' εκείνους όπου τό κάθε μέλος τού ζευγαριού
είναι απαραίτητο γιά τήν διατήρηση τού κύκλου.
Έ ν α παρήγορο στοιχείο στά όσα θά πούμε είναι ότι ένας
φαύλος κύκλος σπάει πολύ πιό εύκολα α π ' ότι αλλάζει ένας
άνθρωπος. Παρόλο πού μπορεί νά πιστεύεις εκατό στά εκατό ότι
γιά ένα πρόβλημά σας φταίει αποκλειστικά ο σύντροφος σου, τό
πρόβλημα θά λυθεί πολύ πιό εύκολα άν είσαι πρόθυμος νά
δεχτείς ότι συνεισφέρεις κι εσύ στή διατήρησή του, παρά άν
ομολογήσει το αποκλειστικό του φταίξιμο ο σύντροφος σου.
Τό βασικό χαρακτηριστικό ενός φαύλου κύκλου είναι ότι η

Αυλή των Θαυματων

Συντροφικότητα και Αυτονομία
συμπεριφορά τού ενός είνσι αποτέλεσμα τής συμπεριφοράς τού
άλλου καί ταυτόχρονα αιτία τής συμπεριφοράς τού άλλου. Κλασσικό παράδειγμα ο φαύλος κύκλος τού αλκοολικού μέ τή γυναίκα
του:
— Γιά όλα μας τά προβλήματα φταίει τό ότι πίνεις.
Πίνω επειδή συνέχεια μού γκρινιάζεις.
Ό χ ι κύριε. Μήν προσπαθείς νά βγείς λάδι. Σού γκρινιάζω επειδή
πίνεις.
Κι εγώ σού λέω ότι πίνω γιά νά ξεχνάω τή γκρίνια σου.
— Ναί, αλλά γιατί γκρινιάζω;
Ά ν τ ε τώρα νά αναλάβεις εσύ νά πείς ποιός έχει δίκιο. Ό μ ω ς
πιστεύω π ώ ς δέν είναι απαραίτητο νά βρεί κανείς τόν φταίχτη γιά
νά βγάλει άκρη. Ο φαύλος κύκλος μιλάει από μόνος του. Ό π ω ς
είπαμε: Χρειάζονται δυό χέρια γιά νά παίξουν παλαμάκια. Μού λέει
η Πόπη γιά τόν άντρα της:
Δέ μπορείς νά τού μιλήσεις. Κάθε φορά πού πάω νά τού μιλήσω
τσακώνεται.
Ομως. Πόπη μου, στήν ελληνική γλώσσα τό ρήμα «τσακώνομαι»
σημαίνει πώς τσακώνομαι μέ κάποιον. Μέ ποιόν λοιπόν τσακώνεται κάθε φορά πού πάς νά τού μιλήσεις;
— Ε... μέ μένα, φυσικά.
Πράγμα πού θά πεί ότι κι εσύ τσακώνεσαι μαζί του. Μ' άλλα
λόγια τό πρόβλημα δέν είναι ότι κάθε φορά πού τού μιλάς
τσακιόνεται, αλλά ότι κάθε φορά πού μιλάτε τσακώνεστε.
Τ ώ ρ α πού μπήκαμε στό πνεύμα τού φαύλου κύκλου, άς δούμε
μερικούς συνηθισμένους.
Φαύλος κύκλος I: Φόβος Ισοπέδωσης

καί Φόβος

Εγκατάλειψης.

Στά αρχικά κεφάλαια τού βιβλίου μιλήσαμε γιά δυό συνηθισμένους
φόβους πού έχουμε οι άνθρωποι στίς συντροφικές μας σχέσεις.
Ο ένας φόβος είναι μήπως μάς εγκαταλείψει ο σύντροφος μας.
Ο άλλος μήπως μάς επιβληθεί καί ισοπεδώσει τήν προσωπικότητά
μας.
Υποθέτω π ώ ς στήν περίπτωση πού ο φόβος τής εγκατάλειψης
είναι ο πρωταρχικός καί στούς δύο, τό πιό συνηθισμένο αποτέλεσμα θά ήταν νά διαμορφωθεί ανάμεσά τους μιά σχέση εξάρτη102 94

σης. ' Αν πάλι ο κυρίαρχος φόβος καί τών δύο είναι ο φόβος τής
ισοπέδωσης, οι πιθανότητες είναι τά δυό άτομα νά οδηγηθούν σέ
μιά σχέση μέ πολλά στοιχεία αποξένωσης. Τί γίνεται όμως στήν
περίπτωση πού ο ένας υποφέρει από φόβο εγκατάλειψης καί ο
άλλος από φόβο ισοπέδωσης; Στίς περιπτώσεις αυτές διαμορφώ
νεται καμιά φορά ένας πολύ ενδιαφέρον φαύλος κύκλος πού αξίζει
τόν κόπο νά τόν παρακολουθήσουμε μέσα α π ό μιά αληθινή
ιστορία:
Ο Σωτήρης καί η Ασπασία συνδέονται τρία χρόνια καί σχεδόν
συζούν. Λέω σχεδόν, γιατί διατηρεί ο καθένας τους ένα διαμέρισμα
στήν ίδια πολυκατοικία. Είναι καί οι δυό χωρισμένοι. Τόν Σωτήρη
τόν άφησε η γυναίκα του στά καλά καθούμενα αφού τάφτιαξε
πρώτα μέ τόν διευθυντή της. Η Ασπασία ήταν παντρεμένη χρόνια
μ' έναν άντρα κατά πολύ μεγαλύτερο της, ο οποίος τήν είχε
τρομερά περιορισμένη. Παρά τό γεγονός ότι είχαν καί δύο παιδιά,
η Ασπασία κάποια μέρα βρήκε τό κουράγιο καί τόν άφησε.
' Ο τ α ν άρχισε η σχέση τού Σωτήρη μέ τή Ασπασία είχαν περάσει
έξη μήνες από τόν χωρισμό του. Η Ασπασία βρισκότανε στόν τρίτο
χρόνο από τότε πού χώρισε τόν άντρα της καί ζούσε μέ τά δύο της
παιδιά πού ήταν στήν αρχή τής εφηβείας τους. Ταυτόχρονα η
Ασπασία είχε καταφέρει νά βρεί μιά αρκετά ικανοποιητική δουλειά.
Στόν δεύτερο χ ρ ό ν ο τής σχέσης τους άδειασε ένα διαμέρισμα
στήν πολυκατοικία τής Ασπασίας καί έτσι ο Σωτήρης μετακόμισε
εκεί. Παρόλο πού καθένας είχε τόν δικό του χώρο, τίς ελεύθερες
ώρες τους τίς περνούσανε πάντα μαζί. Συχνά μάλιστα η Ασπασία
κοιμότανε ατό διαμέρισμα τού Σωτήρη. ' Ο λ α πήγαιναν καλά μέχρι
πού ένα ωραίο πρωινό ξύπνησε η Ασπασία καί συνειδητοποίησε ότι
ανάμεσα σ'εκείνην καί τό Σωτήρη είχε αρχίσει νά διαμορφώνεται
μιά κατάσταση πού τής θύμιζε λίγο τή σχέση της μέ τόν «τέως».
Η σκέψη αυτή επυροδότησε τόν φόβο τής ισοπέδωσης πού είχε
μέσα της. Είπε λοιπόν; ένα βραδάκι στόν Σωτήρη ότι η σχέση τους
έχει αρχίσει νά τήν πνίγει καί ότι θά ήθελε νά αραιώσουνε λιγάκι.
Μ' αυτό εννοούσε νά μήν βρίσκονται κάθε βράδυ μαζί, νά μπορεί
καθένας από τούς δυό νά βγεί καί λίγο μέ τούς φίλους του καί νά
αναπτύξουν καί ένα-δυό ξεχωριστά ενδιαφέροντα. ' Ελα όμως πού
η συζήτηση αυτή επυροδότησε τόν φόβο τής εγκατάλειψης τού
Σωτήρη... Αμέσως απειλήθηκε. Ή ρ θ α ν μπροστά του οι παλιές

Συντροφικότητα και Αυτονομία

οδυνηρές εικόνες τού χωρισμού του μέ τή γυναίκα του. «Νά δείς
πού έχει βρεί κάποιον άλλον καί μού τό φέρνει σιγά-σιγά».
σκέφτηκε. Ά ρ χ ι σ ε λοιπόν νά τήν παρακολουθεί, νά τήν πιέζει νά
βρεθούνε, νά τήν ανακρίνει πού πήγε καί ποιόν είδε καί γενικά νά
τήν καταπιέζει αφάνταστα.
Τώρα. μέ βάση τή συμπεριφορά τού Σωτήρη, οι φόβοι τής
Ασπασίαο αποδείχτηκαν αληθινοί. «Καλά τάλεγα εγώ. Κι αυτός
σάν τόν άντρα μου. Καλά θά κάνω νά τό βάλω στά πόδια όσο είναι
καιρός». Ό π ω ς είναι λοιπόν φυσικό, τού είπε νά χωρίσουνε.
Ό μ ω ς αυτή η κουβέντα αυτόματα απέδειξε στόν Σωτήρη ότι οι
φόβοι του γιά μιά επικείμενη εγκατάλειψη ήταν βάσιμοι. «Καλά
τάλεγα. Νά δείς μάλιστα πού έχει βρεί άλλον». Οπότε η παρακολούθηση αυξήθηκε ακόμα περισσότερο μέ αποτέλεσμα η Ασπασία
νά φτάσει σέ σημείο νά μήν τόν αντέχει καθόλου, πράγμα πού
δημιούργησε στόν Σωτήρη πανικό.
Νομίζω πώς είναι περιττό νά περιγράψω τή συνέχεια τής
ιστορίας. Αυτό πού μάς ενδιαφέρει νά καταλάβουμε εδώ. είναι τό
πώς διαμορφώνεται ο φαύλος κύκλος. Δέν έχει σημασία άν αντί γιά
τό φόβο τής ισοπέδωσης τής Ασπασίας είχε πυροδοτηθεί πρώτα ο
φόβος εγκατάλειψης τού Σωτήρη. Σημασία έχει ότι σ ' α υ τ ό ν τόν
φαύλο κύκλο ο φόβος τού ενός πυροδοτεί τόν φόβο τού άλλου καί
ταυτόχρονα πυροδοτείται από τόν φόβο τού άλλου. Είναι πολύ
δύσκολο αυτά τά δύο άτομα νά βρούνε μεταξύ τους τήν άκρη. άν
ασχοληθούν μέ τό «ποιός φταίει» ή τό «ποιός τό άρχισε». Αυτές
είναι ερωτήσεις γιά παιδάκια.

Φαύλος Κύκλος 2: Ο Ζηλιάρης

καί η

Τσαχπίνα

Στήν αρχαία ψυχολογία είχαμε ταμπέλες καί τίς κολλούσαμε στούς
ανθρώπους. Λέγαμε «σχιζοφρενής», «νευρωτικός» καί διάφορα
άλλα τέτοια. (Δυστυχώς, στόν εικοστό αιώνα, πού μερικές φοβίες
θεραπεύονται μέσα σέ είκοσι λεπτά, υπάρχουν ακόμα συνάδελφοι
πού εξακολουθούν νά κολλάνε ταμπέλες στόν κοσμάκη καί νά τού
μιλάνε γιά ψυχικές αρρώστιες). Ανάμεσα στίς τόσες ταμπέλες πού
είχε εφεύρει η αρχαία ψυχολογία υπήρχαν καί μερικές κάτω από
τόν γενικό τίτλο «Διαταραχές τής προσωπικότητας». Δύο λοιπόν

Αυλη των Θαυματων

από τίς συνηθισμένες «Διαταραχές τής προσωπικότητος» ήταν η
«Υστερική Προσωπικότης» καί η «Παρανοϊκή Προσωπικότης».
Ά ς αφήσουμε όμως τίς ταμπέλες κι άς δούμε τί συνδυασμός
μπορεί νά δημιουργηθεί ανάμεσα σέ δυό τέτοιες προσωπικότητες.
Εδώ έχουμε νά κάνουμε μέ μιά γυναίκα πού τής αρέσει νά είναι τό
κέντρο τής προσοχής τών γύρω της καί πού διαρκώς προσπαθεί νά
τό πετύχει αυτό μ' όποιον τρόπο μπορεί. Μερικές φορές ντύνεται
έξαλλα καί προκλητικά, συμπεριφέρεται σά νάναι πάνω στό παλκοσένικο, είναι υπερβολική στήν έκφραση τών συναισθημάτων της
καί πολλές φορές φλερτάρει χωρίς κάν νά τό παίρνει καί η ίδια
είδηση. Σού λέει «Τί γνώμη έχετε γιά τόν Ελύτη;» μέ ύφος πού
υπόσχεται πολλά. Ό π ω ς λέει καί ο Βετηε, συνεχώς εκπέμπει τό
μήνυμα «είμαι διαθέσιμη», χωρίς νάχει καμιά πρόθεση νάναι
διαθέσιμη. Σαγηνεύει τούς άντρες γιά νά τονώσει τή φιλαρέσκειά
της καί μόλις τό πετύχει αυτό τούς απορρίπτει. Αυτή είναι σέ
γενικές γραμμές η «υστερική προσωπικότητα». Ο λόγος πού δέν
δέχομαι τήν συγκεκριμένη ταμπέλα είναι γιατί πιστεύω πώς κάθε
άνθρωπος είναι μοναδικός καί ανεπανάληπτος. Πέρα από δυό τρία
κοινά σημεία, κάθε γυναίκα πού έχει αυτά τά χαρακτηριστικά
διαφέρει ριζικά από κάθε άλλη. ' Ετσι προτιμώ μιά τέτοια γυναίκα
νά τήν ονομάσω «παιχνιδιάρα», «ναζιάρα» ή «τσαχπίνα» — λέξεις
δηλαδή πού δέν στιγματίζουν τόν άνθρωπο — παρά «υστερνκιά»
πού αυτόματα τή βάζει στό χώρο τής αρρώστιας.
Η Μιμίκα είναι λοιπόν μιά παιγνιδιάρα γυναίκα. Είναι πολύ
χαριτωμένη, η «ψυχή τής παρέας», πολύ αγαπητή καί όλα θά ήταν
θαυμάσια αλλά, έλα πού είναι παντρεμένη μέ τόν Ντίνο πού είναι
πολύ ζηλιάρης. Ο Ντίνος δέν είναι μόνο ζηλιάρης αλλά τρομερά
καχύποπτος. Μάλιστα, πολλές φορές, τήν καχυποψία του τήν
θεωρεί εξυπνάδα οπότε δέν τήν αντιλαμβάνεται σάν ελάττωμα,
αλλά μάλλον σάν προτέρημα. Σάν κάθε άλλο ζηλιάρη άνθρωπο
έχει τήν ψευδαίσθηση ότι μπορεί ν'αποτρέψει τόν σύντροφο του
από μιά εξωγαμιαία σχέση άν τόν παρακολουθεί στενά καί τόν
αστυνομεύει.
Ανάμεσα στούς δυό τους λοιπόν αναπτύσσεται ένας τρομερός
φαύλος κύκλος πού πολλές φορές παίρνει διαστάσεις πολύ
οδυνηρές καί γιά τούς δύο: Η καχυποψία τού Ντίνου οδηγεί τήν
Μιμίκα νά είναι συγκρατημένη όταν βρίσκονται μέ κόσμο. Εκείνος

96

97
7 Συντροφικότητα καί Αυτονομία

Συντροφικότητα και Αυτονομία
ό μ ω ς γνωρίζει τ ό ν « π ρ α γ μ α τ ι κ ό της χ α ρ α κ τ ή ρ α « , ο π ό τ ε συμπεραίνει ότι η Μιμίκα κρύβεται. Τ ό σ υ μ π έ ρ α σ μ α αυτό εντείνει α κ ό μ α
π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο τήν κ α χ υ π ο ψ ί α του, π ρ ά γ μ α π ο ύ οδηγεί τή Μιμίκα νά
είναι ό λ ο καί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο π ρ ο σ π ο ι η τ ή . Β λ έ π ο υ μ ε πάλι ε δ ώ ότι
σ τ ό ν φ α ύ λ ο κ ύ κ λ ο η σ υ μ π ε ρ ι φ ο ρ ά τού ε ν ό ς είναι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α αιτία
καί α π ο τ έ λ ε σ μ α τής σ υ μ π ε ρ ι φ ο ρ ά ς τού ά λ λ ο υ .
Η κ α χ υ π ο ψ ί α τού Ντίνου είναι εν μέρει δ ι κ α ι ο λ ο γ η μ έ ν η : Τ ή ς
Μιμίκας τά ματάκια λ ί γ ο - π ο λ ύ παίζουνε, ό σ ο σ υ γ κ ρ α τ η μ έ ν η καί
νάναι. Ό μ ω ς καί η π ρ ο σ π ο ι η τ ή σ υ μ π ε ρ ι φ ο ρ ά τ ή ς Μιμίκας είναι σέ
κ ά π ο ι ο β α θ μ ό δ ι κ α ι ο λ ο γ η μ έ ν η . Π ώ ς νάναι α υ θ ό ρ μ η τ η ό τ α ν έχει
δ ί π λ α της έ ν α ν ά ν τ ρ α π ο ύ τ ή ν π α ρ α τ η ρ ε ί σ υ ν ε χ ώ ς μέ τ ό μικροσκόπιο; Ό τ α ν λ ο ι π ό ν τ ή ν πλησιάζει σέ κ ά π ο ι α σ υ ν τ ρ ο φ ι ά έ ν α ς
ά ν τ ρ α ς , εκείνη α π ό τή μιά κολακεύεται, α λ λ ά α π ό τήν ά λ λ η
σφίγγεται ο λ ό κ λ η ρ η γιατί τρέμει μ ή π ω ς καί δώσει λ α β ή σ τ ό ν
Ντίνο. Μόλις τή δεί έτσι ο Ν τ ί ν ο ς αποφασίζει ότι η Μιμίκα έχει
«ένοχο ύφος» καί η συνέχεια είναι γ ν ω σ τ ή .

Φ α ύ λ ο ς Κ ύ κ λ ο ς 3: Γροθιές

καί

Λουλούδια.

Η σ κ η ν ή στό γ ρ α φ ε ί ο μου. Τ ό ζευγάρι τό β λ έ π ω γιά π ρ ώ τ η φ ο ρ ά .
Εκείνος γ ύ ρ ω στά τ ρ ι α ν τ α π έ ν τ ε , ε ρ γ ο λ ά β ο ς τό ε π ά γ γ ε λ μ α καί
ακούει στό ό ν ο μ α Μ ή τ σ ο ς . Εκείνη γ ύ ρ ω στά εικοσιδύο, π ο λ ύ
κ α λ ο ν τ υ μ έ ν η , μέ μ α υ ρ ι σ μ έ ν ο τό ένα μάτι καί τ ό ό ν ο μ α α υ τ ή ς
Σ ο ύ λ α . Γ ά μ ο ς 4 ετών. Παιδί 2 ετών.
ΜΗΤΣΟΣ: Ξέρετε, εμείς δέν έχουμε ξαναπάει σέ ψυχολόγο καί δέν
ξέρουμε απ'αυτά, όμως σάς παρακαλούμε, θέλουμε νά μάς
βοηθήσετε.
ΣΟΥΛΑ: (Βαθύς
αναστεναγμός).
ΜΗΤΣΟΣ: (τής ρίχνει μιά ματιά, γεμίζει τό πρόσωπο του ενοχές καί
συνεχίζει): Τό πρόβλημα είναι ότι τσακωνόμαστε συχνά.
ΕΓΩ: Έχει αυτό καμιά σχέση μέ τό μαυρισμένο μάτι τής Σούλας;
ΜΗΤΣΟΣ: (Σκύβει τό κεφάλι). Δυστυχώς ναί.
ΣΟΥΛΑ: (Αρχίζει νά κλαίει).
ΕΓΩ: Γίνεται συχνά αυτό;
ΣΟΥΛΑ: Ουουουου...
ΜΗΤΣΟΣ: Ό χ ι καί τόσο συχνά... τρείς τέσσερεις φορές τό χρόνο.
ΣΟΥΛΑ: (Τό κλάμμα σταματάει). Έξη-εφτά φορές... καί παραπάνω.

Αυλή των Θαυματων
ΜΗΤΣΟΣ: Έ λ α τώρα, μήν υπερβάλλεις... εν πάσει περιπτώσει
αυτό είναι τό πρόβλημά μας.
ΕΓΩ: Πώς έγινε τήν τελευταία φορά;
ΜΗΤΣΟΣ: Νά... πρίν τρείς μέρες είχε τό βράδυ ματς στήν
τηλεόραση καί είχα κάτσει νά τό δώ. Τής έχω πεί εκατό φορές
νά μή βάζει πλυντήριο όταν βλέπω μάτς. αλλά πού εκείνη... Λές
καί τό κάνει επίτηδες.
ΣΟΥΛΑ: (Χαμογελάει)
ΜΗΤΣΟΣ: Τέλος πάντων... δέν είναι εκεί τό πρόβλημα. Τό
πρόβλημα είναι πώς όποτε τής πώ κάτι ανοίγει ένα στόμα ο
Θεός νά σέ φυλάει.
ΣΟΥΛΑ: (Γελάει)
ΜΗΤΣΟΣ: Καί δέν είναι μόνο πού φωνάζει, αλλά βρίζει κι όλας.
Δέν βρίζει απλά. ...βρίζει πολύ άσχημα. Δηλαδή... όσο καί νά
προσπαθήσεις νά συγκρατηθείς, είναι αδύνατο. Μού ανεβαίνει
λοιπόν τό αίμα στό κεφάλι καί... τό αποτέλεσμα είναι γνωστό.
ΣΟΥΛΑ: ( Έχει ένα σχεδόν θριαμβευτικό χαμόγελο στά χείλη. Τά
μάτια της λάμπουν από ικανοποίηση).
Κ α θ ώ ς γίνεται αυτή η συζήτηση, κάτι δέ μού πάει κ α λ ά . Τ ό θύμα
γελάει ε ν ώ ο θ ύ τ η ς φαίνεται νά υποφέρει π ο λ ύ α π ό τίς τύψεις καί τίς
ε ν ο χ έ ς του. Α π ο φ α σ ί ζ ω λ ο ι π ό ν ν ' α σ χ ο λ η θ ώ μέ α υ τ ό τό φ α ι ν ό μ ε ν ο
π α ρ ά μέ τ ή ν ιστορία τού Μήτσου.
ΕΓΩ: Σούλα. βλέπω νά φοράς μιά πολύ όμορφη καρφίτσα στή
μπλούζα σου. Χρυσή είναι;
ΣΟΥΛΑ: (Περήφανα). Ναί. Μού τήν αγόρασε χτές ο Μήτσος.
ΕΓΩ: Είχατε κάποια επέτειο;
ΜΗΤΣΟΣ: Όχι,αλλά... νά ...έτσι γιά τή συμφιλίωση.
ΕΓΩ: Μάλιστα. Δηλαδή. Σούλα. πολύ ανοιχτοχέρης ο Μήτσος σου.
ε;
ΣΟΥΛΑ: Σωπάτε καλέ. Κάθε άλλο μάλιστα. Ποτέ δέν μού παίρνει
τίποτα όταν τό ζητάω.
ΜΗΤΣΟΣ: (Προσβεβλημένος).
Ενώ ρέ Σούλα; Είσαι αχάριστη.
Προχτές δέν ξόδεψα εβδομήντα χιλιάδες γιά τήν πάρτη σου;
ΣΟΥΛΑ: (τά μασάει) έ... καλά... αυτά...
ΜΗΤΣΟΣ: (Αγανακτισμένος,). Τί καλά, αυτά, καί πράσινα άλογα;
Τήν άλλη φορά δέ σού αγόρασα εκείνο τό δερμάτινο πού
έκανε σαράντα χιλιάρικα;
ΕΓΩ: Ποιά ήταν η άλλη φορά;

102
99

Αυλη των θ α υ μ α τ ω ν
Συντροφικότητα και Αυτονομία.

ΣΟΥΛΑ: Εννοεί τότε πού μέ πήγανε στό νοσοκομείο μέ διάσειση
από τό ξύλο πού μούριξε.
ΕΓΩ: Δηλαδή, Σούλα,θέλεις νά πείς ότι ο Μήτσος σού παίρνει αυτά
πού θέλεις μόνο μετά από ξύλο;
ΣΟΥΔΑ: (Αποφασιστικά). Ναί.
ΜΗΤΣΟΣ: (Διαμαρτύρεται). Υπερβάλλεις.
ΣΟΥΛΑ: (Μέ φόρα). Γιατί, ψέμματα είναι; Πότε μού πήρες κάτι
επειδή στό ζήτησα; ' Οχι πες μου. Πες μου ένα πράγμα πού μού
πήρες τά τελευταία δύο χρόνια επειδή στό ζήτησα. (Έχει
αρχίσει νά κλαίει). Μόνο όταν μέ δέρνεις μού παίρνεις μετά
πράγματα γιά νά εξιλεώνεσαι.
ΜΗΤΣΟΣ: (Σκυμένο κεφάλι. Έχει καταπιεί τή γλώσσα του).
Μετά από τή συζήτηση αυτή, νομίζω π ώ ς ο φαύλος κύκλος έχει
αρχίσει νά γίνεται φανερός. Μιά αφελής άποψη γιά τό πρόβλημα
αυτού τού ζευγαριού θά ήταν νά θεωρήσουμε τόν Μήτσο σάν τόν
αποκλειστικό φταίχτη. Σύμφωνα μέ τήν άποψη αυτή, ο «κακός»
Μήτσος, ό,τι ώρα τού καπνίσει δέρνει την «καϋμένη» τήν Σούλα.
Ά ν όμως δούμε τό πρόβλημα σάν φαύλο κύκλο, φαίνεται π ώ ς
όποτε θέλει η Σούλα παρασύρει τόν Μήτσο νά τήν δείρει καί
εκμεταλλεύεται μετά τίς ενοχές του. Μάλιστα τά κέρδη πού έχει
α π ό τό ξύλο δέν είναι καί π ο λ ύ ευκαταφρόνητα.
Μέ όσα γράφω εδώ δέν υπαινίσσομαι ότι κάθε γυναίκα π ο ύ
τρώει ξύλο από τόν άντρα της έχει κάποιο κέρδος. Ούτε φυσικά
π ρ ο σ π α θ ώ νά δικαιολογήσω καί νά δικαιώσω τή χρήση σωματικής
βίας από τόν άντρα π ά ν ω στή γυναίκα του. Θ έ λ ω όμως νά δείξω
πόσο διαφορετικά γίνονται τά προβλήματα ενός ζευγαριού άν τά
δούμε σάν φαύλους κύκλους π α ρ ά ά ν ψάχνουμε γιά τό ποιός
φταίει.
Μιά καί αναφέραμε όμως τή σωματική βία, άς πούμε καί μερικές
κουβέντες γιά τό θέμα αυτό. Πρώτα α π ' όλα τό φαινόμενο είναι
πολύ συχνότερο α π ' ό τ ι φανταζόμαστε. Δ έ ν έχω στή διάθεσή μου
στατιστικά στοιχεία πού νά δείχνουν σέ τί ποσοστό δέρνει ο
έλληνας τή γυναίκα του. Δ έ ν θά μού ήταν έκπληξη ά ν τό ποσοστό
αυτό περνούσε τό πενήντα τοις εκατό. Μάλιστα ένα μέρος αυτών
τών α ν τ ρ ώ ν θεωρεί τή χρήση σωματικής βίας π ά ν ω στή γυναίκα
τους σάν εντελώς φυσιολογικό γεγονός. Τό ίδιο ισχύει καί γιά τή
χρήση σωματικής βίας καί στό σέξ.·

100

Τό ερώτημα είναι: Τ! κάνει ένας ψυχίατρος, ένας γιατρός, ένας
ψυχολόγος ή ένας κοινωνικός λειτουργός άν τού παρουσιαστεί μιά
γυναίκα πού κ α τ ' ε π α ν ά λ η ψ η τρώει ξύλο από τόν άντρα της καί
ζητήσει βοήθεια; Υποθέτω π ώ ς κάθε ά ν θ ρ ω π ο ς πού εξασκεί ένα
τέτοιο επάγγελμα θά ζητούσε νά δεί καί τόν σύζυγο ώστε νά
προσπαθήσει κάπως νά εξομαλύνει τά πράγματα. Δυστυχώς όμως
τίς περισσότερες φορές ο σύζυγος είναι απρόθυμος νά έρθει. Τί
γίνεται τότε;
Τό θέμα αυτό είναι τεράστιο καί έχει π ο λ λ έ ς πτυχές. Έ χ ε ι
διαστάσεις οικονομικές, ψυχολογικές, κοινωνικές, ακόμα καί πολιτικές. Δ έ ν ξέρω τί κάνουν στίς περιπτώσεις αυτές οι άλλοι
συνάδελφοι, π ά ν τ ω ς εγώ τό πρώτο πού θέλω νά ξέρω είναι ά ν η
γυναίκα αυτή έχει τούς οικονομικούς π ό ρ ο υ ς νά ζήσει χωρίς τόν
άντρα της. ' Αν έχει κάποια στοιχειώδη δυνατότητα τότε η γραμμή
πού ακολουθώ συνήθως είναι: «Γιά τήν πρώτη φορά πού έφαγες
ξύλο, δέν φταίς εσύ. Ή τ α ν κάτι πού δέν τό περίμενες καί σέ βρήκε
απροετοίμαστη. Ό μ ω ς αμέσως μετά πρέπει νά τά μαζέψεις καί νά
φύγεις. Πήγαινε στό πατρικό σου σπίτι, στ' αδέλφια σου, σέ κάποια
φίλη, στήν ανάγκη ακόμα καί σέ κάποιο γείτονα. Μέ τόν τρόπο
αυτό κάνεις σαφές καί ξεκάθαρο στόν άντρα σου ότι δέν είσαι
καθόλου πρόθυμη νά συμβιβαστείς μέ τή σωματική του βία. Μείνε
ένα διάστημα μακριά α π ό τό σπίτι μέχρις ότου βεβαιωθείς ότι ο
σύζυγος σου κατάλαβε ότι τό θέμα είναι πολύ σοβαρό. Πρίν
επιστρέψεις, εξήγησέ του, όσο πιό ξεκάθαρα μπορείς, ότι τήν
επόμενη φορά πού θ ' απλώσει χέρι π ά ν ω σου, θά είναι τό οριστικό
τέλος τής σχέσης σας. Μέ αυτά τά δεδομένα ξαναγύρνα στό σπίτι.
Ά ν συμβεί καί σέ ξαναχτυπήσει, φύγε πιά οριστικά. Ά ν σέ
ξαναχτυπήσει καί είτε μείνεις εκεί, είτε φύγεις καί ξαναεπιστρέψεις,
είσαι πιά άξια τής τύχης σου. Από κεί καί πέρα νάσαι προετοιμασμένη γιά επανάληψη τού γεγονότος».
Αυτά λέω στήν περίπτωση πού η γυναίκα διαθέτει ένα σύστημα
οικονομικής καί ψυχολογικής υποστήριξης π ά ν ω στό οποίο νά
μπορεί ν'ακουμπήσει μιά δύσκολη στιγμή. Τί γίνεται όμως μέ κείνη
τή γυναίκα πού δέν έχει ούτε οικονομικούς πόρους, ούτε συγγενείς
καί στηρίζεται ολοκληρωτικά γιά επιβίωση π ά ν ω στόν άντρα της;
Αυτό είναι νομίζω ένα α π ό τά μεγάλα κοινωνικά προβλήματα
πού περιμένει τή λύση του. Στίς ΗΠΑ υπάρχει μιά οργανωμένη
101

Συντροφικότητα και Αυτονομία

κατάσταση πού λέγεται ΒεΙΙετ Ηοπιεδ (Καλύτερα Σπίτια). Ξεκίνησε
α π ό γυναικείες οργανώσεις, αργότερα όμως αναπτύχθηκε καί μέ τή
βοήθεια τού δημόσιου φορέα. Ό τ α ν μιά γυναίκα υποφέρει α π ό
συζυγική βία οποιασδήποτε μορφής, μπορεί νά προσφύγει σ ' έ ν α
από αυτά τά σπίτια. Εκεί βρίσκει αμέσως δωρεάν ιατρική καί
ψυχολογική περίθαλψη, τόπο διαμονής καί νομική προστασία.
Παράλληλα βοηθιέται νά βρεί έναν οικονομικό πόρο καί γενικά
έχει τήν υποστήριξη πού χρειάζεται προκειμένου νά ξαναφτιάξει τή
ζωής της. Στήν αρχή τά «Καλύτερα Σπίτια» εκάλυπταν τίς
οργανικές τους θέσεις μέ εθελοντική εργασία. Αργότερα, καθώς
άρχισαν ν ' αποκτούν μιά μεγαλύτερη οικονομική επιφάνεια, άρχισαν νά προσλαμβάνουν καί μόνιμους υπαλλήλους.
Αυτά γιά τά «Καλύτερα Σπίτια». Νομίζω π ώ ς είναι ένα θέμα μέ
τό οποίο θά μπορούσαν ν ' α σ χ ο λ η θ ο ύ ν σοβαρά οι γυναικείες
οργανώσεις τής χ ώ ρ α ς μας, γιά νά μήν π ώ τό Υπουργείο
Κοινωνικών Υπηρεσιών. Η ανάγκη είναι τεράστια μιά καί δυστυχ ώ ς ένα μεγάλο ποσοστό τών ελλήνων α ν δ ρ ώ ν θεωρούν φυσιολογική τήν εξάσκηση κάθε τρόπου βίας π ά ν ω στή γυναίκα τους.Λυπάμαι πού τό γ ρ ά φ ω αυτό αλλά συχνά συναντώ άντρες πού
είναι καί περήφανοι πού δέρνουν τή γυναίκα τους.
Τί μπορεί όμως νά κάνει σήμερα μιά ελληνίδα πού αντιμετωπίζει
πρόβλημα βίας από τόν σύζυγο είτε σέ βάρος της είτε σέ βάρος τών
παιδιών της;' Αν τό πρόβλημα αφορά τό παιδί μπορεί νά προσφύγει
στήν ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ. Ά ν πάλι είναι σέ
βάρος της η βία, μπορεί νά ζητήσει βοήθεια από τό ΚΕΝΤΡΟ
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ τής γειτονιάς της. Μπορεί οι λύσεις
αυτές νά μήν είναι οι ιδανικές, π ά ν τ ω ς είναι εναλλακτικές λύσεις
πού υπάρχουν καί υπάρχουν γιά νά χρησιμοποιούνται. Οποιαδήποτε ενέργεια είναι καλύτερη από τήν παθητικότητα καί τήν
απελπισία.

Φαύλος Κύκλος 4: Ο Εργασιυμανής

καί η

Μάννα

Καθένας από μάς κατέχει στή ζωή του ορισμένους ρόλους. Οι
συνηθισμένοι ρόλοι γιά μιά γυναίκα είναι Κόρη, Σύζυγος, Μητέρα,
Αδελφή, Εργαζόμενη καί Φίλη. Παράλληλα, γιά έναν άντρα οι

102

Αυλή των Θαυματων

αντίστοιχοι ρόλοι είναι: Γιός, Σύζυγος, Πατέρας, Αδελφός, Εργαζόμενος καί φίλος.
Καθένας από μάς βάζει τούς ρόλους του αυτούς σέ μιά σειρά
προτεραιότητας α ν ά λ ο γ α μέ τίς ανάγκες του, τόν τρόπο πού
μεγάλωσε καί τίς συνθήκες πού τόν περιβάλλουν. Έ τ σ ι ένας
ά ν θ ρ ω π ο ς μπορεί νά βάζει τούς ρόλους του στή σειρά:
Γιός
Εργαζόμενος
Πατέρας
Σύζυγος
Αδελφός
Φίλος
Κάποιος άλλος πάλι μπορεί νά έχει μιά άλλη σειρά προτεραιότητας, όπως:
Σύζυγος
Μητέρα
Εργαζόμενη
Κόρη
Φίλη
Αδελφή
Σίγουρα δέν υπάρχει ένας σωστός τρόπος νά αξιολογήσουμε
τούς ρόλους μας. Η σειρά προτεραιότητας δέν βγαίνει α π ό τά όσα
ισχυριζόμαστε αλλά από τό π ώ ς κατανέμουμε τόν χ ρ ό ν ο μας καί
τήν ενεργητικότητά μας στήν πράξη. Υπάρχουν άντρες πού
ισχυρίζονται ότι π ά ν ω α π ' ό λ α βάζουν τά παιδιά τους καί στήν
πραγματικότητα είναι ζήτημα άν ξοδεύουν μία ώρα τή βδομάδα
μαζί τους. Ά ν τούς δείξεις τήν αντίφαση σού λένε τό κλασσικό
«εγώ γιά ποιόν εργάζομαι»; Τό μυστικό εδώ δέν είναι τό «γιατί»
κάνεις αυτό πού κάνεις, αλλά «τί» κάνεις. Ανεξάρτητα από τό γιατί
κάνεις κάθε τί πού κάνεις μπορούμε νά καταλάβουμε καλύτερα
ποιός είσαι από τό τί κάνεις. Ο Ρετίδ λέει «είσαι αυτό πού κάνεις
τήν κάθε στιγμή».
Ά ς έρθουμε όμως πάλι στό θέμα τού φαύλου κύκλου. Ά ς
πάρουμε μιά τυπική ελληνική ιστορία. Μετά α π ό ένα δεσμό δύο
103

Συντροφικότητα και Αυτονομία

χρόνων ο Μιχάλης καί η Φωφώ παντρεύτηκαν. Ο Μιχάλης είναι
γιατρός καί όταν παντρεύτηκαν βρισκόταν στά πρώτα βήματα μιάς
καριέρας πού αργότερα εξελίχθηκε σέ πολύ λαμπρή. Η Φωφώ ήταν
γραμματέας σέ κάποιο νοσοκομείο. Ά ς φωτογραφήσουμε τό γάμο
τους όταν πρωτοξεκίνησαν μέ μιά ειδική φωτογραφία πού δείχνει
τή σειρά προτεραιότητας τών ρόλων τού καθένα τους.
Φωόώ
Μιχάλης

Αυλή των Θαυματων

μία ήταν ότι παραιτήθηκε από τή δουλειά της. Ο Μιχάλης είχε
αρχίσει νά βγάζει αρκετά λεφτά ώστε νά μή χρειάζεται πιά ο μισθός
τής Φωφώς. Παράλληλα, επειδή δέν ένιωθε καλά, η μητέρα της
ήταν καθημερινά από τό πρωί μέχρι τό βράδυ στό σπίτι της. ' Ας
«φωτογραφήσουμε» όμως γιά άλλη μιά φορά τή σχέση γιά νά δούμε
πού βρισκόμαστε.
Μιχάλης
Φωφώ

1ος όροφος

1ος όροφος

2ος όροφος

2ος όροφος

3ος όροφος

4ος όροφος
Τό πρώτο διάστημα ξόδευαν αρκετό χρόνο μαζί. Βγαίναν έξω,
είχαν παρέες, πηγαίναν εκδρομές τά Σαββατοκύριακα καί γενικά
καθένας από τούς δύο έβαζε τόν συζυγικό του ρόλο στόν πρώτο
όροφο. Ό μ ω ς ο Μιχάλης είχε μεγάλο μεράκι τήν ιατρική καί ήθελε
νά γίνει ένα από τά μεγάλα ονόματα στήν ειδικότητά του. Έτσι
άρχισε νά ξοδεύει όλο καί περισσότερο χρόνο στή δουλειά του,
χρόνο πού τόν έκοβε απ' όλους τούς υπόλοιπους ρόλους του. Η
Φωφώ άρχισε νά παραπονιέται αλλά συγκρατημένα γιατί καταλάβαινε πόσο σημαντικό ήταν γιά τόν Μιχάλη νά πετύχει. Έτσι
αποφάσισαν από κοινού ότι τώρα ήταν η ιδανική εποχή νά κάνουν
ένα παιδί, ώστε νάχει η Φωφώ μια ασχολία καί νά μήν τής είναι
αισθητή η απουσία τού Μιχάλη.
Η εγκυμοσύνη τής Φωφώς ήταν αρκετά δύσκολη καί αυτό είχε
σάν αποτέλεσμα νά γίνουν δύο σημαντικές αλλαγές στή ζωή της. Η
102

3ος όροφος

4ος όροφος
Ή δ η βλέπουμε τίς πρώτες αλλαγές στίς προτεραιότητες τών
ρόλων τού καθένα από τούς δύο. Ο Μιχάλης έχει τώρα ανεβάσει τή
σχέση του μέ τήν ιατρική στόν πρώτο όροφο καί κατέβασε τόν
ρόλο τού συζύγου. Η Φωφώ τήν πρωταρχική της σχέση τήν έχει
τώρα — εκ τών πραγμάτων — μέ τή μάνα της. Παράλληλα δέν
έχει πιά τόν ρόλο τής εργαζόμενης καί αυτό τής αφήνει χρόνο γιά
νά βλέπει περισσότερο τίς φίλες της πού περνάνε συχνά νά τήν
δούν καί νά πούνε «τά δικά τους». Τό σημαντικό γεγονός γιά τή
σχέση τού Μιχάλη μέ τήν Φωφώ είναι ότι ενώ στήν αρχή η συζυγική
τους σχέση βρισκότανε στόν Ιο όροφο, τώρα έχει πέσει στόν 2ο.
Σέ λίγο καιρό γεννιέται ένα χαριτωμένο κοριτσάκι. Στό σημείο
αυτό ενεργοποιείται ένας άγραφος κανόνας πού κουβαλάει η
Φωφώ από τήν πατρική της οικογένεια. Τόν κανόνα αυτόν τόν
συναντάμε σέ πολλές ελληνικές οικογένειες καί τόν ονομάζω «ο
105

Συντροφικότητα και Αυτονομία

κανόνας τού αίματος». Σύμφωνα μέ τόν κανόνα αυτόν «η πρωταρ
χική σου σχέση πρέπει νά είναι πάντα μέ τό αίμα σου». Αυτός ο
κανόνας περνιέται από γενιά σέ γενιά καί είναι ιδιαίτερα έντονος
στίς στενά συνδεμένες (δηλαδή σαλατοποιημένες) οικογένειες.
Πιστή λοιπόν στόν κανόνα τού αίματος η Φωφώ καί ταυτόχρονα
μ ' έ ν ά ν Μιχάλη πού έχει αρχίσει ν'ανεβαίνει ραγδαία στόν επαγ
γελματικό τομέα, η συζυγική σχέση έχει ατονήσει ακόμα περισσό
τερο. Πέντε χρόνια από τήν ημέρα πού τό ζευγάρι αυτό παντρεύ
τήκε, η κατάσταση ανάμεσα τους έχει διαμορφωθεί κάπως έτσι:
Μιχάλης

Φωφιό
1ος όροφος

Σύζυγος)

2ος όροφος

3ος όροφος

4ος όροφος

5ος όροφος
Από δώ καί~Τίερα ο φαύλος κύκλος έχει μπεί μπροστά. Η
ουσιαστική σχέση πού υπάρχει στό ζευγάρι αυτό είναι ανάμεσα
σ ' έ ν α ν εργαζόμενο καί μιά μητέρα. Τί σχέση μπορούν νάχουν
αυτοί οι δύο ρόλοι μεταξύ τους; Ο πρωταρχικός ρόλος τού καθένα
από τόύς δύο είναι εξωγαμιαίος: Η βασική σχέση τού Μιχάλη είναι
μέ τή δουλειά του καί τής Φωφώς μέ τά παιδιά της.
Τό αποτέλεσμα είναι ότι στόν χώρο τής συναισθηματικής
επαφής καί οι δυό νιώθουν ένα κενό. Ο Μιχάλης προσπαθεί νά τό

102

Αυλή των Θαυματων

γεμίσει μέ τή δουλειά του καί η Φωφώ προσπαθεί ν'αντλήσει τήν
συναισθηματική επαφή από τά παιδιά της. Ό π ω ς είναι φυσικό, σάν
μητέρα θά είναι υπερπροστατευτική (είναι κι ο νόμος τού αίματος
στή μέση) καί παράλληλα θά έχει παράλογες προσδοκίες από τά
παιδιά. Πο^ς νά πάρεις όμως από τά παιδιά αυτά πού θάπρεπε νά
ζητάς από τόν σύντροφο σου;
Ο φαύλος κύκλος στή σχέση αυτή δημιουργείται από τήν
προσπάθεια πού κάνουν καί οι δυό ν'αντλήσουν συντροφικότητα
μέσα από ρόλους πού δέν τούς τήν προσφέρουν. Ό σ ο αφιερώνεται ο Μιχάλης στήν ιατρική, τόσο ωθεί τή Φωφώ όλο καί πιό πολύ
πρός τά παιδιά. Οσο όμως αφοσιώνεται η Φωφώ στά παιδιά τόσο
ο Μιχάλης προσπαθεί νά γεμίσει τό συναισθηματικό του κενό στή
δουλειά του.
Εξωτερικά, όσον αφορά τή βιτρίνα τής σχέσης ο Μιχάλης καί η
Φωφώ θεωρούνται μιά «καλή οικογένεια». Ο Μιχάλης είναι «καλό
παιδί, δουλευταράς, καλός πατέρας» καί πάει λέγοντας. Η Φωφώ
«καλή κοπέλα, προσέχει τό νοικοκυριό της, τά παιδιά της» καί όλα
τά γνωστά. Ό μ ω ς πίσω από αυτή τή βιτρίνα υπάρχει πολύ
μοναξιά.
Περνάω κανένα βραδάκι νά δώ τό Μιχάλη στό ιατρείο του όταν
έχει τελειώσει από τή δουλειά. Έ χ ο υ ν περάσει 10 χρόνια από τότε
πού φεύγαμε τά Σαββατοκύριακα καί κοιμόμαστε στίς παραλίες τίς
Εύβοιας. Κάθεται εξουθενωμένος στό γραφείο του καί κοιτάζει
αποχαυνωμένος ένα ποτήρι ουίσκι πού στριφογυρίζει στό χέρι του.
«Η γκόμενά μου», μού λέει δείχνοντας τό ποτήρι. Τό χαμόγελο πού
έχει στά χείλη του είναι γεμάτο από οίκτο γιά τόν εαυτό του.
Κύριε Μιχάλη, μπορώ νά φύγω;
Είναι η καινούργια του γραμματεύς. Μιά κοπελίτσα γύρω στά
23. Μού θυμίζει πολύ τή Φωφώ δέκα χρόνια πρίν.
Πόσον καιρό εργάζεται εδώ; Δέν τήν έχω ξαναδεί, τόν
ρωτάω.
Σχεδόν ένα μήνα.
«Η συνέχεια είναι γνωστή», σκέφτομαι μέσα μου, αλλά δέν λέω
τίποτα.

107

Συντροφικότητα και Αυτονομία

7δ. Τί Γίνεται μέ τούς Φαύλους Κύκλους
Τ ό ε ρ ώ τ η μ α είναι ε ύ λ ο γ ο : Σ π ά ε ι έ ν α ς φ α ύ λ ο ς κ ύ κ λ ο ς ; Η α π ά ν τ η σ η
ξεκάθαρη: Σπάει. Τ ό επόμενο ερώτημα, ακόμα πιό εύλογο: Π ώ ς
σπάει; Γιά ν ά σπάσει έ ν α ς φ α ύ λ ο ς κ ύ κ λ ο ς χρειάζεται π ρ ώ τ α ν ά
ε γ κ α τ α λ ε ί ψ ε ι ς ο ρ ι σ τ ι κ ά τ ή ν ν ο ο τ ρ ο π ί α τ ο ύ « π ο ι ό ς φταίει» καί ν ά
είσαι π ρ ό θ υ μ ο ς ν ά δ ε ί ς τ ό π ρ ό β λ η μ α σ ά ν π ρ ό β λ η μ α σ χ έ σ η ς καί όχι
π ρ ό β λ η μ α ατόμου.
Τί είναι α υ τ ό π ο ύ διατηρεί τ ό ν φ α ύ λ ο κ ύ κ λ ο ; Α υ τ ό ά ν
σ τ α μ α τ ή σ ε ι , σ τ α μ α τ ά ε ι κι ο φ α ύ λ ο ς κ ύ κ λ ο ς . Τ ί ς π ι ό π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς
α υ τ ό π ο ύ διατηρεί τ ή ν δ υ σ ά ρ ε σ τ η α υ τ ή κ α τ ά σ τ α σ η είναι ότι
κ α θ έ ν α ς α π ό τ ο ύ ς δ ύ ο σ υ ν τ ρ ό φ ο υ ς θ ε ω ρ ε ί τ ό ν ά λ λ ο ν υ π ε ύ θ υ ν ο γιά
τ ό π ρ ό β λ η μ α . Μ ' ά λ λ α λ ό γ ι α ο φ α ύ λ ο ς κ ύ κ λ ο ς αρχίζει ν ά σ π ά ε ι
α π ό τή στιγμή π ο ύ κ α θ έ ν α ς α π ό τούς δ ύ ο (έστω μ ό ν ο ν ο ένας)
αρχίσει ν ά θ ε ω ρ ε ί τ ό ν ε α υ τ ό τ ο υ υ π ε ύ θ υ ν ο .
— Πίνω επειδή μού γκρινιάζεις, λέει ο αλκοολικός ςπή γυναίκα του.
— Έχεις δίκιο. Έ χ ω γίνει πολύ γκρινιάρα τώρα τελευταία. Καταλαβαίνω ότι αυτό σού σπάει τά νεύρα, αλλά δέν ξέρω πώς νά τό
σταματήσω.
— Εδώ πού τά λέμε δέν έχεις κι άδικο. Δέν είναι καί τόσο εύκολο νά
ζείς μέ κάποιον πού όλο πίνει.

Αυλη των Θαυματων
— Πώς τολμάς καί παραδέχεσαι κάτι τέτοιο;
— Καί τί νά κάνω; Νά προσπαθήσω νά σέ βγάλω τρελό, λέγοντάς
σου ότι δέν έγινε;
— Μά ...δέν έγινε μόνο χτές. Κάθε φορά αυτό γίνεται.
— Είναι αλήθεια ότι συχνά φλερτάρω όταν είμαστε σέ συντροφιές.
— Κα... καλά... ε...ε... ΜΑ ΕΙΣΑΙ ΜΕ ΤΑ ΚΑΛΑ ΣΟΥ; ΤΙ ΕΙΝΑΙ
ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΛΕΣ;
— Ξέρεις καλά, Ντίνο μου, ότι αυτή είναι η αλήθεια. Μή μού ζητάς
νά υποτιμάω τή νοημοσύνη σου.
— Μά... δέν είναι δυνατόν... Δέν πιστεύω στ'αυτιά μου.
— Γιατί χρειάζεται νά πιστέψεις στ'αυτιά σου; Δέ σού αρκεί πού
πιστεύεις στά μάτια σου;
— Ώ ς π ε λοιπόν έχω δίκιο!
— Είπα εγώ ότι δέν έχεις;
— Μά... τότε καί οι υπόλοιπες υποψίες μου πρέπει νάναι σωστές.
— Δέν ήξερα ότι ήταν απλώς υποψίες. Νόμιζα ότι ήσουνα βέβαιος.
— Ό χ ι βέβαια. Πώς νάμαι βέβαιος; Αφού δέ σ ' έ χ ω πιάσει ποτέ νά
μ' απατάς.

Ξέρω. Λίγο υπεραισιόδοξος ο π α ρ α π ά ν ω διάλογος, α λ λ ά
δείχνει ξ ε κ ά θ α ρ α π ό σ ο δ ύ σ κ ο λ ο είναι ν ά συνεχίσει ν ά σ έ θ ε ω ρ ε ί
υπεύθυνο ο σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς σου ά ν σταματήσεις νά παίζεις τό πιγκ-πόγκ
τ ή ς ε υ θ ύ ν η ς μαζί του.
— Σάν κάτι νά έψηνες μέ τόν ψηλό στό χθεσινό πάρτυ, λέει ο
καχύποπτος Ντίνος στήν παιγνιδιάρα γυναίκα του Μιμίκα. Ό σ ο
η Μιμίκα θ ' αρχίσει νά δικαιολογείται, τόσο οι καχυποψίες τού
Ντίνου θά εντείνονται. Ά ν όμως η Μιμίκα αναλάβει τίς ευθύνες
της τότε:
—' Εχεις δίκιο. Μού ήταν δύσκολο νά συγκρατηθώ. Πράγματι τόν
φλερτάρησα.
— Ά , ώστε τό παραδέχεσαι, έ;
— Γιατί νά μήν τό παραδεχτώ, Ντίνο μου; Κουτόχορτο τρως;
Σάματις δέν τό πήρες είδηση;

108
109

Συγκρουσεις

8
ο ι

συγκρούσεις

Σ

έ μιά καθημερινή σχέση συμβίωσης είναι αναπόφευκτο
κάποια στιγμή νά υπάρξουν καί συγκρούσεις. Πολλοί
πιστεύουν ότι οι συγκρούσεις είναι ένδειξη μιάς αποτυχημένης
σχέσης. Δέν συμφωνώ. Νομίζω πώς η ύπαρξη συγκρούσεων είναι
ένα μέρος τής ίδιας τής ζωής. Γιά μένα αυτό πού παίζει καθοριστικό
ρόλο σέ μιά συντροφική σχέση είναι ο τρόπος μέ τόν οποίο
αντιμετωπίζονται οι συγκρούσεις.
Ο Τ. ΟΟΓ(1ΟΠ χωρίζει τίς συγκρούσεις σέ δύο κατηγορίες:
Συγκρούσεις αναγκών καί συγκρούσεις απόψεων. Στίς συγκρούσεις αναγκών, μιά ανάγκη μου συγκρούεται μέ κάποιο φανερό καί
συγκεκριμένο τρόπο μέ κάποια ανάγκη τού συντρόφου μου. Γιά
π α ρ ά δ ε ι γ μ α ^ ν είμαι από εκείνους πού δέν μπορούν νά κοιμηθούν
χωρίς φώς καί ο σύντροφος μου δέν αντέχει τό φώς, έχουμε μιά
σύγκρουση αναγκών. Οι συγκρούσεις απόψεων αφορούν κυρίως
τά «πιστεύω» μας. Έ ν α χαρακτηριστικό παράδειγμα, εδώ είναι οι
διαφορές πολιτικών πεποιθήσεων. Μιά καί τά δύο αυτά είδη
συγκρούσεων διαφέρουν θά τά δούμε χωριστά.

8α. Οι Συγκρούσεις Αναγκών
Οι συγκρούσεις αναγκών θά μπορούσαμε νά πούμε ότι είναι «η
στιγμή τής αλήθειας» γιά μιά σχέση. Δείξε μου ένα ζευγάρι τήν ώρα
110

πού χειρίζεται μιά σύγκρουση αναγκών του καί θά ξέρω πολύ
περισσότερα απ' ότι θά ήξερα άν ξόδευα πολλές ώρες μαζί του
χωρίς νά υπάρξει σύγκρουση. Ποιό είναι όμως τό βασικό στοιχείο
πού παρατηρώ όταν δύο σύντροφοι συγκρούονται;
Κυρίως δύο στοιχεία μ' ενδιαφέρουν: Τό πρώτο είναι κατά πόσο
καθένας από τούς δύο προσπαθεί νά λύσει τή σύγκρουση παίρνοντας υπόψη του καί τίς ανάγκες τού άλλου. Τό δεύτερο καί
σημαντικότερο στοιχείο είναι μέ ποιόν τρόπο προσπαθεί ο καθένας
από τούς δύο νά κάνει χώρο γιά τίς ανάγκες του. Ποιά μέθοδο
χρησιμοποιεί; Σ ' έ ν α μεγάλο ποσοστό, στό σημείο αυτό οι περισσότεροι από μάς προσπαθούμε νά επιβάλουμε τή θέλησή μας στόν
σύντροφο μας χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε διαφορά δυναμικού
διαθέτουμε.
Η διαφορά δυναμικού μπορεί νάχει πολλές μορφές. Μπορεί
νάναι μυϊκή, οικονομική, συναισθηματική, ακόμα καί μορφωτική.
Τό σημαντικό στοιχείο εδώ είναι τό πώς χρησιμοποιεί καθένας μας
τή δύναμη του, όταν έχει τό πάνω χέρι. Ά ν καί έχει κάποια
διαφορά τό νά προσπαθείς νά εκμεταλλευτείς μιά συναισθηματική
διαφορά δυναμικού πού έχεις από τόν σύντροφο σου, από τό νά
χρησιμοποιείς μιά μυϊκή διαφορά, στό βάθος τών πραγμάτων, αυτό
πού παραμένει κοινό στοιχείο είναι ότι, προκειμένου νά ικανοποιήσεις κάποια ανάγκη σου χρησιμοποιείς μιά μορφή βίας.
Τά όσα γράφω εδώ δέν θά πρέπει νά παρεξηγηθούν καί νά
δημιουργηθεί η εντύπωση ότι καταδικάζω τήν έκφραση θυμού σέ
μιά σχέση. Κάθε άλλο μάλιστα. Ά λ λ ο όμως θυμός καί άλλο βία. Η
στιγμή μιάς σύγκρουσης αναγκών είναι συνήθως συναισθηματικά
έντονη καί γιά τούς δύο. Συχνά μάλιστα ένα από τά συναισθήματα
πού υπάρχουν μέσα μας εκείνη τή στιγμή είναι καί ο θυμός. Μπορεί
ένα ζευγάρι νά τσακωθεί πολύ έντονα, χωρίς όμως μέσα σ ' α υ τ ό ν
τόν καυγά νά μπορούμε νά διακρίνουμε κανένα στοιχείο βίας. Από
τήν άλλη είναι δυνατόν ένα ζευγάρι νά κουβεντιάζει πολύ ήρεμα
καί «πολιτισμένα» καί η συζήτηση νά είναι γεμάτη βία.
Ο Βύρωνας καί η Αναστασία έχουν μιά σύγκρουση αναγκών.
Θέλουν καί οι δύο ν ' α ν α λ ά β ο υ ν τήν ευθύνη τής εβδομαδιαίας
προμήθειας από τό Σούπερ Μάρκετ. Καθένας έχει συγκεκριμένες
ανάγκες πού τόν κάνουν νά θέλει ν ' αναλάβει εκείνος τίς αγορές.
Συμβαίνει νά είναι αδύνατο νά πάνε καί οι δυό μαζί στό Σούπερ-

111

Συγκρουσεις

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Μάρκετ γιατί έχουν ένα νεογέννητο βρέφος καί δέν έχουν σέ ποιόν
νά τό αφήσουν. 'Ας δούμε λοιπόν πώς είναι δυνατόν η συζήτηση
νά είναι φορτισμένη μέ θυμό, χωρίς όμως κάποιος από τούς δύο
ν'ανατρέξει στή διαφορά δυναμικού πού έχει από τόν άλλον,
προκειμένου νά επιβάλει τή θέλησή του.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Ούτε νά τό συζητάς! Δ έ ν σέ ξαναφήνω νά πάς στό
Σούπερ-Μάρκετ μόνη σου!
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Μάλιστα μπαμπά!
ΒΥΡΩΝΑΣ: Κόψε τήν πλάκα γιατί είμαι εκνευρισμένος.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Κι εγώ τί νά πώ; ' Εχεις πάρει είδηση ότι μού μιλάς σά
νάσαι ο μπαμπάς μου; 'Ακου εκεί «δέν σέ ξαναφήνω» ...καί
ποιός είσαι;
ΒΥΡΩΝΑΣ: Είμαι αυτός πού εργάζεται γιά νά πληρώσουμε τούς
λογαριασμούς καί μού τή δίνει όταν προϋπολογίζουμε 6.000 γιά
τό Σούπερ-Μάρκετ κι εσύ πάς καί ξοδεύεις 9.000.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Αφού πάς καί κάνεις τούς προϋπολογισμούς σου
χωρίς νάχεις ιδέα από τίς ανάγκες τού σπιτιού, τί θέλεις νά σού
κάνω; Φταίω εγώ άν τήν τελευταία φορά ξέχασες νά υπολογίσεις
τό κρέας καί τίς τροφές τού μωρού; Τί ήθελες νά κάνω; Νά μήν
τ' αγοράσω αυτά επειδή δέν ήταν στή λίστα σου;
ΒΥΡΩΝΑΣ: Τρίχες κατσαρές! Πέφτεις έξω κάθε φορά στόν λογαριασμό, γιατί ό,τι βλέπεις τό θέλεις. Από τά δέκα πράγματα πού
αγοράζεις τά οχτώ είναι βλακείες.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Βλακείες γιά σένα κύριε. Γιά μένα είναι ανάγκες.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Ανάγκες είναι τά έξη μπουκάλια μ' αυτές τίς χαζοσάλτσες πού αγοράζεις; Ξέρεις ότι κάνουν ένα διακοσάρι η μία;
Παίρνεις έξη σάλτσες καί δυό τρείς άλλες αηδίες καί πάει τό
διχίλιαρο.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Η κουζίνα είναι δική μου ευθύνη. Δέν είναι δυνατόν
τίς αγορές αυτές νά τίς αφήσω σέ σένα. Ασε δέ πού είναι καί η
μόνη ευκαιρία νά βγώ λίγο έξω μόνη μου από τότε πού
γεννήθηκε τό παιδί.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Είναι κι' αυτός ένας λόγος πού δέν θέλω νά πηγαίνεις
στό Σούπερ-Μάρκετ. Ά ν μού πάθει τίποτα τό παιδί τί θά κάνω;
Είμαι τελείως άσχετος.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Έ λ α τώρα. Ά σ ε τά κόλπα.

Καί η συζήτηση συνεχίζεται σέ έντονο τόνο γιά πολύ ώρα χωρίς
απαραίτητα νά βρεθεί λύση. Ό μ ω ς , παρόλο τόν καυγά, κανείς

από τούς δύο δέν ξεπέρασε ορισμένα όρια, ούτε προσπάθησε νά
εκβιάσει τόν άλλον. Ο καυγάς αυτός δίνει καί στούς δυό τήν
ευκαιρία γιά μιά εκτόνωση. Σέ μιά καθημερινή συμβίωση συσσωρεύονται πολλές μικροδυσαρέσκειες καί ένα καυγαδάκι κάπουκάπου δίνει μιά διέξοδο στόν θυμό τού καθένα, πράγμα πού είναι
απαραίτητο γιά νά μήν δημιουργηθεί ψυχρότητα.
Ο ΒΗΟΗ παρομοιάζει τόν υγιή καυγά τόύ ζευγαριού σάν έναν
αγώνα μπόξ. Αυτό δέν σημαίνει ότι προτρέπει τό ζευγάρι νά παίζει
μπουνιές. Απλώς λέει πώς ένας καυγάς χρειάζεται νά γίνεται μέσα
σέ ορισμένα πλαίσια. Γιά παράδειγμα, μή δίνεις στόν σύντροφο
σου χτυπήματα κάτω από τή μέση. Παράλληλα σεβάσου τήν
ανάγκη του γιά ένα διάλειμμα. Μήν δίνεις χτυπήματα πού
δημιουργούν μόνιμες ζημιές στόν άλλον καί στή σχέση. Ο Β Η Ο Η έχει
γράψει ολόκληρο βιβλίο πάνω στό θέμα. Εδώ απλώς θέλω νά δείξω
τό γενικό πνεύμα μέσα στό οποίο μιά σύγκρουση μπορεί νάναι
υγιήςΆ ς δούμε τώρα πώς θά μπορούσε τό ίδιο θέμα νά συζητηθεί
ήρεμα μέν, αλλά ταυτόχρονα μέ πολλή βία. Ό τ α ν λέω «βία»
υπενθυμίζω ότι εννοώ τήν προσπάθεια πού κάνει ο ένας νά
επιβάλει τή θέλησή του στόν άλλον χρησιμοποιώντας όποια
διαφορά δυναμικού διαθέτει. Μάλιστα, γιά νά διευκολύνω τήν
αναγνώριση τής βίας, κάθε φορά πού ένας από τούς δύο θά
επιχειρεί κάτι τέτοιο θά τό σημειώνω μέσα σέ παρένθεση.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Λοιπόν Αναστασία τήν τελευταία φορά ο λογαριασμός
τού Σούπερ-Μάρκετ ήταν κατά 3.000 μεγαλύτερος από τόν
εβδομαδιαίο προϋπολογισμό μας. ΓΓαυτό τό λόγο τά ψώνια λέω
νά τ ' αναλάβω εγώ.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Αυτό δέν είναι δυνατόν γιατί τίς ανάγκες τού σπιτιού
τίς γνωρίζω καλύτερα από σένα.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Μπορεί νά γνωρίζεις τίς ανάγκες τού σπιτιού, αλλά
εγώ γνωρίζω πώς νά χειρίζομαι έναν προϋπολογισμό πολύ καλύτερα σου. Μήν ξεχνάς πώς αυτή είναι η δουλειά μου άλλωστε μιά
καί είμαι οικονομολόγος. (Μορφωτική διαφορά δυναμικού).
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Μπορεί νά είσαι οικονομολόγος αλλά τό νοικοκυριό
καί τό μαγείρεμα είναι δικιά μου ευθύνη. Ά ν δέν έχω καί τήν
οικονομική ελευθερία πάνω στό θέμα αυτό καλύτερα ν ' αναλάβεις εσύ τά οικοκυρικά καί τό μαγείρεμα. (Εκβιασμός).

113
8 Σ υ ν τ ρ ο φ ι κ ό τ η τ α καί Α υ τ ο ν ο μ ί α

Συντροφικότητα και Αυτονομία
ΒΥΡΩΝΑΣ: Πολύ ωραία,καί ποιός θά εργάΓεται γιά τό εισόδημα
μας;
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Δέν ξέρω. Αυτά εσύ νά τά σκεφτείς πού ο νούς σου
κατεβάζει.
ΒΥΡΩΝΑΣ: Εγώ πάντως δέν ξαναδίνω λεφτά γιά Σούπερ-Μάρκετ
άν δέν πάω εγώ ο ίδιος. (Οικονομική διαφορά δυναμικού).
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Κι εγώ δέν ενδιαφέρομαι γιά έναν γάμο στόν οποίο ο
σύντροφόο μου δέν μ' εμπιστεύεται στά οικονομικά θέματα τού
σπιτιού. ( Έ μ μ ε σ η απειλή χωρισμού. Συναισθηματική διαφορά
δυναμικού).
ΒΥΡΩΝΑΣ: Δηλαδή μέ απειλείς;
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Ό χ ι . . . απλο'χ: σού λέω...
ΒΥΡΩΝΑΣ: Θαυμάσια. Ά ν αυτό πού λές είναι ότι θά τά μαγέψεις
καί θά πάο στή μαμά σου. σού υπενθυμίζω ότι θά χρειαστεί νά βγείς
από τό παράθυρο.
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ: Τί εννοεία
ΒΥΡΩΝΑΣ: Εννοώ ότι θά χρειαστεί νά βγείς από τό παράθυρο γιατί
στήν πόρτα θά στέκομαι εγώ. (Μυϊκή διαφορά δυναμικού).

Η συζήτηση γίνεται πολύ ήρεμα. Ούτε φωνές, ούτε καυγάδες.
«Πολιτισμένα πράγματα». Ό μ ω ς οι μαχαιριές πέφτουνε βροχή.
Αναρωτιέται κανείς γιατί νά μένουνε μαζί αυτοί οι δύο άνθρωποι;
Δέν υπάρχει ίχνος αγάπης στά λόγια τους. Τό μόνο πού φαίνεται
νά τούς ενδιαφέρει είναι ποιός θά περάσει τό δικό του. Η συζήτηση
αυτή δέν είναι γιά τό Σούπερ-Μάρκετ αλλά γιά ένα άλλο θέμα πού
παραμένει άλυτο ανάμεσά τους. Τό θέμα αυτό είναι τό «ποιός
διευθύνει» στή σχέση αυτή; Ποιός έχει τή δύναμη; Αυτό είναι τό
μόνο πού φαίνεται νά τούς ενδιαφέρει. Λές καί μιά συντροφική
σχέση χρειάζεται διευθυντή.
Γιά νά λυθεί μιά σύγκρουση αναγκών τό βασικό πού χρειάζεται
είναι ένα συγκεκριμένο πνεύμα μέ τό οποίο τά άτομα αντιμετωπί
ζουν τή σύγκρουση. Οι συγκρούσεις αναγκών γίνονται οδυνηρά
αδιέξοδα όταν αντιμετωπιστούν μέ τή νοοτροπία ότι κάποιος από
τρύς δύο θά κερδίσει καί ώς εκ τούτου ο άλλος θά χάσει.
Στό συγκεκριμένο παράδειγμα πού παρακολουθήσαμε μέ τόν
Βύρωνα καί τήν Αναστασία, άν τελικά επιβάλει τή θέλησή του ο
ένας, κάποια ανάγκη τού άλλου θά μείνει ακάλυπτη. ΓΓαυτό τό
λόγο ο Οοτάοπ μιλάει γιά τή μέθοδο «κανείς δέ χάνει», σάν έναν
114

Συγκρουσεις

αποτελεσματικό τρόπο ν' αντιμετωπίσουμε τίς συγκρούσεις αναγκών. Μ ' ά λ λ α λόγια, οι δυό σύντροφοι προσπαθούν νά βρούν μιά
μέση λύση η οποία, όσο τό δυνατόν, νά καλύπτει τίς ανάγκες καί
τών δύο.
Στήν περίπτωση τού Βύρωνα καί τής Αναστασίας μιά τέτοια
λύση θά μπορούσε νά ήταν μια συμφωνία νά πηγαίνουν εναλλάξ
στό Σούπερ-Μάρκετ: Μιά εβδομάδα ο ένας καί μιά η άλλη. Ί σ ω ς
πάλι νά αναλάμβανε μιά βρεφοκόμος τό παιδί γιά ένα πρωινό καί
νά πηγαίνανε μαζί γιά ψώνια. Δέν έχει σημασία ποιά θά ήταν η
λύση. Λύσεις βρίσκονται. Τό βασικό στοιχείο πού χρειάζεται όμως
γιά νά βρεθούν τέτοιες λύσεις είναι νά ξεφύγει τό ζευγάρι από τήν
ν
παγίδα τού «κερδίζω-χάνεις» ή τού «ποιός έχει τό πάνω χέρι».
Ο ,ΙίΐςΚχοη από τήν άλλη, προτείνει ότι οι συγκρούσεις αναγκώ\Χ
ανάμεσα στό ζευγάρι μπορούν ν'αντιμετωπιστούν μέ μιά μέθοδο
πού τήν ονομάζει Ουίά ρτο ςιιο, πού θά πεί «ένα σου κι ένα μου».
Σύμφωνα μέ τή μέθοδο αυτή, άν τό πρόβλημα είναι τέτοιο πού δέν
μπορεί νά βρεθεί μέση λύση, ο ένας από τούς δύο υποχωρεί, αλλά
μέ κάποιο αντάλλαγμα πού τού προσφέρει ο άλλος μέ τή μορφή
κάποιας υποχώρησης σέ κάποια άλλη σύγκρουση αναγκών, ή μέ τή
μορφή μιάς παραχώρησης.
Στό παράδειγμα τού ζευγαριού μέ τό Σούπερ-Μάρκετ θά
μπορούσε τελικά ο Βύρωνας νά αναλάβει τά ψώνια αλλά παράλληλα, θά ήταν καί πρόθυμος νά μένει κάποια συγκεκριμένη μέρα
τής εβδομάδας μέ τό παιδί, ώστε νά δοθεί καί στήν Αναστασία η
ευκαιρία νά βγεί λίγο από τό σπίτι. Θά μπορούσε πάλι η ανταλλαγή
νάναι σέ άσχετα μεταξύ τους θέματα, όπως ν'αναλάβει η Αναστασία τά ψώνια,αλλά τήν Κυριακή νά μπορεί ο Βύρωνας νά πηγαίνει
στό γήπεδο χωρίς ν'αντιμετωπίζει σκηνές από τήν Αναστασία.

8β. Οι Συγκρούσεις Απόψεων
Τίς συγκρούσεις αυτές μπορούμε νά τίς ονομάσουμε καί συγκρούσεις ιδεών ή αξιών. ' Εχουν νά κάνουν μέ αυτά πού καθένας από
μάς πιστεύει γιά σωστά καί πηγάζουν από τίς διαφορές πού έχουμε
οι άνθρωποι μεταξύ μας πάνω στό πώς βλέπουμε τή ζωή καί στό
πώς τή φιλοσοφούμε.
115

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Αυτό δέν σημαίνει όμως ότι τέτοιες συγκρούσεις δέν μπορούν
νά γίνουν πολύ οδυνηρές. Αρκεί νά σκεφτούμε πόσο συχνά
διαβάζουμε στήν εφημερίδα γιά εγκλήματα πού έγιναν γιά λόγους
τιμής. Η Ελληνική κληρονομιά μας μέ τίς πανάρχαιες αξίες της μάς
κάνει ιδιαίτερα ευάλωτους σέ τέτοιου είδους συγκρούσεις.
Γιά νά καταλάβουμε πόσο σημαντικές μπορεί νάναι οι συγκρούσεις αυτού τού είδους άς δούμε μιά-δυό από αυτές. ' Ας πάρουμε
γιά παράδειγμα τό μεγάλωμα τών παιδιών: Τί γίνεται στήν
περίπτωση πού οι δύο γονείς διαφωνούν πάνω στό τί είναι σωστό
καί τί λάθος στό μεγάλωμα τού παιδιού τους; Τί γίνεται όταν
διαφωνούν στίς μεθόδους πειθαρχίας πού θέλουν νά εφαρμόσουν
στά παιδιά τους; Οι συγκρούσεις αυτές δέν είναι σχετικές μέ
ανάγκες τών δύο συντρόφων αλλά μέ διαφορετικές ιδέες πού
έχουν.
' Ενα ακόμα πιό καυτό θέμα πού πέφτει στήν περιοχή τών αξιών
καί τοΟν απόψεων είναι καί τό θέμα τής συζυγικής απιστίας: Τί
γίνεται άν ο ένας από τούς δύο βλέπει τό σέξ σάν καθαρά
βιολογική ανάγκη καί ώς εκ τούτου δέν δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα σέ
μιά εξωγαμιαία σχέση, ενώ ο άλλος θεωρεί τό σέξ σάν τόν
συμβολισμό μιάς βαθύτερης δέσμευσης στήν οποία θέλει νάχει τήν
αποκλειστικότητα; Ό λ ε ς αυτές οι καταστάσεις δημιουργούνται
από ηθικές καί φιλοσοφικές διαφορές, δηλαδή διαφορές απόψεων.
Πάλι τό θέμα κι εδώ — όπως καί στίς συγκρούσεις αναγκών —
μεταφέρεται στό πώς αντιμετωπίζει τό ζευγάρι τή σύγκρουση
παρά στό ποιά είναι η σύγκρουση. Έ ν α βασικό ερώτημα πού
χρειάζεται καθένας από μάς νά θέσει στόν εαυτό του είναι: «Αντέχω
νά έχει ο άλλος διαφορετικές ιδέες από μένα; Τί κάνω στήν πράξη
κάθε φορά πού συμβαίνει κάτι τέτοιο; Η συμπεριφορά μου στίς
περιπτώσεις αυτές τί μού δείχνει»;
Συχνά δύο άνθρωποι αποξενώνονται μεταξύ τους από τίς
προσπάθειες πού κάνει ο ένας νά αλλάξει τίς απόψεις τού άλλου.
Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στό νά σού εκφράσω τίς
απόψεις μου καί στό νά προσπαθώ συνεχώς νά σού τίς επιβάλλω.
Πολλές φορές μερικά από τά μεγαλύτερα μας λάθη τά κάνουμε
στήν προσπάθεια νά διδάξουμε ή νά επιβάλουμε τίς «σωστές» μας
ιδέες στούς άλλους.
Ά ν περίμενες νά διαβάσεις κάποια μέθοδο μέ τήν οποία θά

114

Συγκρουσεις

μπορούσες ν'αντιμετωπίσεις μέ επιτυχία τίς συγκρούσεις αξιών μέ
τόν σύντροφο σου στό βιβλίο αυτό. πολύ φοβάμαι ότι θά σέ
απογοητεύσω. Θά χρειαστεί νά καταλάβεις ότι ο σύντροφος σου
είναι ένα άτομο ξέχωρο καί διαφορετικό από σένα. Μεγάλωσε
αλλιώς, έμαθε αλλιώς καί ζεί τή ζωή αυτή μέσα από τό δικό του
πρίσμα αντίληψης τών πραγμάτων. Τό δέχεσαι αυτό; Μπορείς νά
τό δεχτείς αυτό; Μπορείς νά δεχτείς τόν σύντροφο σου σάν αυτός
πού είναι;
Πρίν απαντήσεις σ'αυτές τίς ερωτήσεις χρειάζεται νά απαντήσεις σέ κάποια άλλη: Εσύ δέχεσαι τόν εαυτό σου έτσι όπως είναι;

117

Αυτονομία και Συντροφικότητα

9
αυτονομία
και
συντροφικότητα
έ λίγες σελίδες φτάνουμε στό τέλος αυτού τού βιβλίου, όχι
όμως καί στό τέλος αυτού τού τεράστιου θέματος. Υποθέτω
πώς η μοίρα τού ανθρώπου πού διαλέγει νά γράψει ένα βιβλίο
πάνω στό θέμα αυτό, είναι, φτάνοντας στό τέλος, νά νιώθει
ανεπαρκής. Κοιτάζοντας τώρα πίσω στίς σελίδες πού έγραψα,
ανακαλύπτω ότι δέν κατάφερα νά καλύψω ούτε τά μισά από τά
ερωτηματικά πού ο ίδιος έχω. Πόσο μάλλον νά έχω απαντήσει στά
δικά σου ερωτηματικά. Ό π ω ς έγραψα καί στόν πρόλογο, υπάρχουν πιθανότητες σέ μερικούς νά δημιουργήσει καί νέα ερωτήματα.
Πιστεύω πώς μιά από τίς μεγαλύτερες ουτοπίες πού μαστίζουν
τόν σύγχρονο άνθρωπο είναι τό κυνήγημα τής σιγουριάς. Χρειάζεται νά καταλάβουμε όλοι μας ότι δέν υπάρχει σιγουριά. Ά ν δέν τό
καταλάβεις αυτό, μιά ζωή θά υποφέρεις από ανασφάλεια, γιατί δέν
θά έχεις καταλάβει ότι η ζωή από τήν ίδια της τή φύση είναι
ανασφάλεια. Χρειάζεται να καταλάβουμε ότι σέ πέντε λεπτά από
τώρα, δέν είναι σίγουρο άν θά ζείς εσύ ή εγώ. Κανένας τέλειος
σύντροφος δέν μπορεί νά σού εγγυηθεί ότι δέν θά πάει από
αυτοκινητιστικό δυστύχημα, από ηλεκτροπληξία ή ότι δέν θά
εμφανίσει αύριο καρκίνο.
Τό νά ζούμε θά πεί νά είμαστε ανασφαλείς. Τό μόνο πού μιάς
μένει είναι νά μάθουμε νά ζούμε σάν ανασφαλή όντα πού είμαστε.
Κυνηγώντας μιά ζωή τή "σιγουριά τού αύριο χάνουμε τίς χαρές τού

118

σήμερα. Κάνουμε μιά ζωή πρόβες γιά τό μέλλον. Καί όταν τό
μέλλον γίνεται παρόν, πάλι δέν απολαμβάνουμε εκείνα γιά τά
οποία τόσο προετοιμαστήκαμε, γιατί κάνουμε πάλι πρόβες γιά τά
επόμενα.
Ά ν περιμένεις νά σού λυθούν όλα τά ερωτήματα πάνω στό θέμα
τής συντροφικότητας, προκειμένου νά κάνεις μιά σχέση, θά πρέπει
νά είσαι πολύ δυστυχής. Δέν υπάρχει σιγουριά — καί βάλε το καλό
στό νού σου — όπως δέν υπάρχει καί «τέλεια σχέση». Πολλά από
τά προβλήματα στίς σχέσεις μας ξεκινάνε ακριβώς από τήν
ουτοπία τής τέλειας σχέσης.
Κυκλοφορούν γύρω μας διάφοροι γκουρού* πού μάς λένε ότι η
ζωή πρέπει νά είναι μιά διαρκής κατάσταση έκστασης καί ότι
κανείς δέν θάπρεπε νά συμβιβαστεί μέ τίποτα λιγότερο. Τό
αποτέλεσμα είναι ένα σωρό άνθρωποι νά καταλήγουν νά νιώθουν
δυστυχείς αφού δέν βρίσκονται σέ μιά διαρκή κατάσταση έκστασης. Ό μ ω ς πώς θά ξέραμε τί είναι έκσταση άν δέν ξέραμε τί είναι
πόνος; Πώς θά ξέραμε τί είναι συντροφικότητα άν δέν είχαμε γευτή
τή μοναξιά;
Σ ' ένα μπλέ σύμπαν, τό μπλέ χρώμα θά έχανε τό νόημά του. Τό
μπλέ αποκτά νόημα μόνο καί μόνο επειδή μπορούμε νά τό
διαφοροποιήσουμε από τό κόκκινο, τό πράσινο καί τά υπόλοιπα
χρώματα. Αυτός πού δέν έχει νιώσει τό πνίξιμο τής υπερβολικής
εξάρτησης δέν είναι σέ θέση νά εκτιμήσει τήν αυτονομία. Πώς νά
εκτιμήσει τήν αυτονομία ένας Ροβινσώνας τής σύγχρονης ζωής;
Νά τήν συγκρίνει μέ τί; Νά τήν διαφοροποιήσει από τί;
Πώς νά εκτιμήσει τήν συντροφικότητα ο εξαρτημένος άνθρωπος; Πώς νά νιώσεις τήν ομορφιά πού έχει τό «κοντά», όταν δέν
υπάρχει καθόλου τό «μακριά»;
Ό χ ι μόνο είναι απαραίτητη η αυτονομία γιά νά δοθεί νόημά
στήν συντροφικότητα, αλλά δέν μπορεί νά υπάρξει αυτονομία
χωρίς συντροφικότητα. Μιά διαρκής αυτονομία είναι συναισθηματική ερημιά. Ούτε μπορεί νά πάρει νόημα η συντροφικότητα
χωρίς τήν αυτονομία. Τό παράδοξο τής ζωής είναι ότι μόνο ο
αυτόνομος άνθρωπος είναι ικανός γιά μιά πραγματικά συντροφική
σχέση.
* Γκουρού: δάσκαλος

119

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Ξεκινήσαμε τό βιβλίο αυτό βλέποντας τήν αυτονομία καί τή
συντροφικότητα σάν έννοιες ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Καταλήγουμε τώρα νά τίς βλέπουμε σάν συμπληρωματικές. Η ύπαρξη τής
μιάς δίνει νόημα στήν άλλη. Η ύπαρξη τής αβεβαιότητας δίνει
ομορφιά καί στίς δυό. Η πραγματική απόλαυση τής ζωής ξεκινά
από τή στιγμή πού συνειδητοποιούμε ότι σήμερα είναι η πρώτη
μέρα τής υπόλοιπης ζωής μας. Μιά σχέση πού αναπτύσσεται μέσα
σέ τέτοια πλαίσια μπορεί νά γίνει μιά σχέση σάν κι αυτή πού
αριστουργηματικά περιγράφει ο .Ιβπιείί Κ&ν&η3ΐι§Ιι στό παρακάτω
ποίημα πού προσπάθησα νά αποδώσω σέ ελεύθερη μετάφραση:

Θά Είμαστε Φίλοι;
Ποιός είμαι; Δέν τό ξέρω.
Κάποτε ήμουνα ο τάφος γιά ένα κουνελάκι, ένα καλάθι τού
μπάσκετ στό γκαράζ, ένα λαχανί μπάλωμα, θάμνοι καί δέντρα
πασχαλιάς πού τά σκαρφάλωναν
μυρμήγκια.
Ήμουνα βραχόσκαλες
καί μιά μυστήρια
στέρνα,
φωτιές από
ξερόχορτα,
ήμουνα νεροπόλεμος
καί πινγκ-πόνγκ στό υπόγειο.
Ήμουν ένας μικρούλης άσπρος φράχτης, ένα κρεββάτι καί μιά
σιφονιέρα σφένδαμνο πού μοιραζόμουνα μ'αδέλφια, μιά σκυλίτσα
πού τή λέγαν Σάντυ καί χόρευε. Φίλους ήτανε εύκολο νά βρείς.
Σκαρφαλώναμε δέντρα, χτίζαμε χορτοκάλυβα, κυνηγούσαμε φίδια καί ονειρευόμαστε
πολύ.
Θά είμαστε φίλοι; Πέρα από χρόνια παιδικά.
Ποιός είμαι; Δέν τό ξέρω.
Κάποτε ήμουν εύκολος νά μέ προβλέψεις. Ήμουνά
μορφωμέ
νος, εκπαιδευμένος,
μ' αγαπούσαν - όχι όπως ήμουνα, μά όπως
έδειχνα νά είμαι. Ο ρόλος μου ήταν ο ασφαλής μου τρόπος γιά νά
κρύβομαι. Δέν είχα λόγο
ν'αλλάξω.
Μέ παραδεχόντουσαν.
Τούς
ευχαριστούσα.
Τότε, άξαφνα σχεδόν,
άλλαξα.
Τώρα είμαι λιγότερο σίγουρος, πιότερο ο εαυτός μου.
Ο ρόλος μου σχεδόν
εξαφανίστηκε.
Οι ρίζες μου δέν είν 'στήν εκκλησιά μου, τή δουλειά μου, τήν πόλη
μου·

120

Αυτονομία και Συντροφικότητα

ούτε κάν στόν κόσμο μου.
Είναι μέσα μου.
Φίλους δέν είναι εύκολο νά βρείς - καί ονειρεύομαι
Θά είμαστε φίλοι; Πέρα από ρόλους.

πολύ.

Ποιός είμαι; Δέν τό ξέρω.
Είμαι πιό μόνος από πρίν. Κομμάτι ζώο, μά όχι
προστατευμένο
από ένστικτα ούτε περιορισμένο από τήν όρασή του μόνο.
Είμαι καί κομμάτι πνεύμα, όμως σπάνια
ελεύθερο,
περιορισμένο από τή γεύση, τήν αφή, τό χρόνο μέ μιά λαχτάρα γιά τή ζωή ολάκαιρη.
Δέν υπάρχει ασφάλεια. Η ασφάλεια είναι επανάληψη καί φόβος,
η αναβολή τής ζωής. Η ασφάλεια είναι προσδοκίες καί δεσμεύσεις
καί πρώιμος θάνατος.
Μέ τήν αβεβαιότητά μου ζώ. Υπάρχουνε
μπροστά
βουνά νά σκαρφαλώσω, σύγνεφα νά καβαλήσω,
αστέρια νά εξερευνήσω,
καί φίλοι γιά νά βρώ.
Υπάρχω μόνο εγώ - καί ονειρεύομαι
πολύ.
Θά είμαστε φίλοι; Πέρα από ασφάλεια.
Ποιός είμαι; Δέν τό ξέρω.
Δέν ψάχνω μέσα στήν ανάγκη, στό κενό,
μά σ'έναν πόθο πού όλο μεγαλώνει.
Τό κενό ψάχνει γιά οποιαδήποτε
φωνή γιά νά γεμίσει, γιά
οποιαδήποτε μορφή νά διώξει τό σκοτάδι. Τό κενό μάς φέρνει
πλήθη καί σκιές πού αναπληρώνονται εύκολα. Η ολοκλήρωση μάς
φέρνει έναν φίλο, μοναδικό, α-ναν-τι-κα-τά-στα-το. Δέν είμαι τόσο
άδειος όσο πρίν.
Έχω τή θάλασσα, τόν άνεμο, τή μουσική καί τά βιβλία,
τή δύναμη καί τίς χαρές τού μέσα,
καί τή νύχτα.
Δέν είναι ανάγκη η φιλία πιά, αλλά πανηγύρι.
Δέν είναι ιεροτελεστία, αλλά
πραγματικότητα.
Δέν είναι απαίτηση, αλλά προτίμηση.
Η φιλία είναι εσύ κι εγώ - καί ονειρεύομαι
πολύ.
Θά είμαστε φίλοι; Πέρα από ανάγκη.

121

Συντροφικότητα και Αυτονομία

Ποιός είμαι; Δέν τό ξέρω.
Ποιός είσαι; Θέλω νά μάθω.
Δέν είπαμε τά κάλαντα μαζί, δέν πήγαμε στό ίδιο τό σχολείο.
Δεν είμαστε από τήν ίδια πόλη, τόν ίδιο Θεό, ούτε κάν τόν ίδιο
κόσμο.
Δέν υπάρχει ρόλος γιά νά παίξουμε,
ασφάλεια νά
προσφέρουμε,
δέσμευση νά κάνουμε.
Δέν περιμένω απάντηση καμιά
έξω απ 'τήν παρουσία σου,
τά μάτια σου,
εσένα.
Η φιλία είναι λέφτερη,
κυλάει,
είναι σπάνια.
Δέν θέλει
ερεθισμούς,
είναι ερεθισμός η ίδια.
Εμπιστεύεται,
καταλαβαίνει,
αναπτύσσεται,
εξερευνά,
χαμογελάει καί κλαίει.
Δέν κρεμιέται ούτε
εξουθενώνει,
δέν περιμένει ούτε απαιτεί.
Είναι - καί αυτό είναι αρκετό καί ονειρεύεται
πολύ.
Θά είμαστε φίλοι;

ΠΡΟΣΘΗΚΗ
Ο συγγραφέας τού βιβλίου οργανώνει σεμινάρια Προληπτικής Ψυχολογίας μέ θέματα όπως:
— Σχέσεις γονιών — παιδιών
— Υποστήριξη Δικαιωμάτων
— Οικογενειακές Σχέσεις
— Αντιμετώπιση Χωρισμού
— Προσωπικότητα και Σωματική Υγεία
— Σεξουαλικότητα
— Νευρογλωσσολογία
— Συντροφικότητα
— Ψυχολογικές Σχολές Προσωπικότητας
Γιά περισσότερες πληροφορίες μπορείτε νά τηλεφωνήσετε στό 89.31.011
από τίς 10 - 1:00 καί από 5-7 καθημερινά εκτός από Σαββατοκύριακα.

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ
Παρακαλώ άν υπάρχει ο,τιδήποτε πού θά θέλατε νά μού υποδείξετε,
σχετικά μέ αυτό ή τά προηγούμενα βιβλία μου, μπορείτε νά μού γράψετε
στήν παρακάτω διεύθυνση:
Γιώργος Πιντέρης
Αγ. Νικολάου 59
Γλυφάδα. Αθήνα 16674

122

123

Γ
^1- Λ
ο
Ο
ο
ε
η
ι(ΟΙΛ
ο
Ο
£
03
-- Γ—
< ε
Μ
Ό
£ Ο
•Ό Ο
Ε Ξ:
Ε

-/
Μ«
Ο
2 ='
ω
£
α.
>
ο- ~ο ·5ί — α
03
οι
3
Ο
χ
νυο
3
< ε
Η
Ο
ε
ω

§ 4 . 8.
η
Ε
£ •ΕV α δ
Ε
>ο
Η νο 2 ε
Ο
-2

Ο
£
3
—' ^Ε ίΛο
Μ
£
ω
Ο
ω
. υ &
Ο ω
Ζ
Ο ο
Ζ
- <•>>
2 ^ ε«
ο
ϋ ο
κ
• ί01
α.
ϊ
Ζ = — .«
η.
< νΟ Ο*
Χ ω• Β
ε
Ν
ε §
ο
α.
Λ
°
73 Ε Ί
> 'Ζ
1)
Ε - α.
·α
π
α
ε ιο• Ε
« . οί
,3 _ο ε
ω ·Ξ
« ε§ Κ ίο 13 " Κ
Γ
3
0. ε
σ^ — Γ-- οι
ο- ε
- —= ^ ί - ' Ε 8 I
55 «

- I
« Γ Ο ε υ · >»• ϋ
|<3
ω
ι- (/] Β. ε
ω
κο>
Λ
'
>
ι
_
Γ
^
Ε
ΤΙ
= ύ
^ ο ε ε « ε ν
Ε ^
£ = ε «
Ο 3
Λ ~ -5 =
Ζ 2 2 00 00 υ ζ/5 υ κ
£ Ι
Γ<Λ>
89

α
ο
•θα
>

<

ο
ο
ω

ε

ε
Λ

ε
«
03
>ο
ω
Ζ

Ο
£ω
Ζ
"3

^

ϋ, ί

11
ο
Ζ
Μ
Τ.
Ε

ο
ι ε
.. η
>. ΰ
η
ω .
ϋ ΐ
03 Ο

<

Ζ
<

Ε
οι
ιη
Μ

Ε
>
υ
.4*
Οι
Ο ""
Μ Γ"41 Λ.V α
Ον .Ε
ο
. · 0)
«ί >
ε
.2
ν
Ο

ώ ε ι- ο ~

-

^

_

ω >' 2 Γ
§ £ -ί 2
λ
>; μ
ε
ε κ ο
οι 5εε ί
ο
ο. Β =

Γοί Τ3
> £>
ϋ υ —Ε
Ο π: ρ
οο £ ο Α Ϊ Μ . Ε 0 Ώ £
ο

Ο
•ϊ
ω
Ζ

Τ3
ε
Λ
ε
ο
ε

60

ε
Ό
Λ
ω
Οί

>
Λ


03

ο
>01
00
Γ2
Π
XI
ε
03
υ

01
ζ
οΓ
οχ
Ε
η

>-> 00
.ϋ ε
2Ε 'ϋ
αϊ
Ο ίΖ
!Λ ~
01 _
α. ο3

-ο
•χ
κ
3*>

ζ

03
Ο
ε
λ
2
= ^


ο
ω
«ί — "Ι
Τ3
Ο
οι
ο.
1
3

Λ
§ Τ3
®
"β.
λ.
Έ
3 2δ
>
ΟΙ
•ρΗ» οο
- υο ^£ >-ο
ω
ω
ο. ο*
Μ
Μ
•2 - Ζ
· - 2 δ -5 ^
^
§
I ®οο η
α.
χ:
<2 3 ω
οΜ _ο ο _
ι2
-3
ο^
Ε
> — 3 ε^ ^ ^ Ζ
Η
Ο 'Ε
αα
^
Λ
β. ε - .
Ά
νΖ
Ε
ί [Ιί)
|
^ β - α 3« υ «
^ .2
Ε
5 ε
ά
Ε
5
Μ
Ο
Λ —
Η 1/5
ε ^
ί< Ε§ υΟ >η
Ε
• 03 ί:
I* . η-Γ
•Ό υ
<5
^
^ ε^ >> -σ δε- ®
β
Ο
Λ

"
ε
λ
ο
^
Λ
01
, εα
ε
.
Ϊ
Λ
Ε
ο,
ω
ω
=
- Ο α3 ^ ω
ω <ν
ί _;
« I- ο! ο.
™ νΟ (β
ΙΛ ΡΗ
I I ζ;«ι 2ε •αε<" ίδ<ΜΛ —
01 1 ε «β 2
οι
•Ό
33
ε σ•χ- ε
— Λ
Ε
ί/3
Λ ο <»
Ε
<
Ν
ο
υΛ Ε
?3
5
«ι
Μ
οο
I ,ο
I &
01
= έ Μ ίΝΤΛ
ι φ 1 ώ ζ 03 Λ
Ό
β. — £ £ , Γ- '-ΐ —_
λ*
® Ξ.
σν
Ο
. Ο Iί Λ
ίΛ
υ
Οι
Γ
- ^ , υη -ο
Μ . ^ Ο ε ~ α.
ΰ -! > « Ξ
ο
Ο
" ΐί
Π
^
'
,ο ^α υ
ε
0 '
α «
• ϋ Ο <•>
ε
μ ε
-Ο '
ευ5 «3
ζ ζ 5 ίε
«
£
Έ
Ή

Ο
<
(
Λ
Γ
Τ
1
.
ϊ
α
_
υ
Λ
«
>>

ί υ εω
3
>
ω
ε 3 δε .1
^ ΤΤ οι
ίχΐ
·
Ό •Β ο .ε & 03
ο»
03 χ. ε -σ
>
υ
Ρ5 & =
< ΕΜΛ £03 2 ι ^ ^ β = ^ . 6Ο 2 >·
υ- ιλ
Ο —ω
α
ν~ι
>>

Η
ω
α,
Ο
θ

ω
00


Ο
-1

ο« ο^

οι
Ε
οι

ο

μ
ζ

§

Ό

ε
03
υΟι
ε
Η

«Λ

ΕΊ

ω

ο

•<ί·

ΙΝ