n1

:o
=
-

co
CD
lO

ANDBOEKJES
LCK

T BESTE

ï
I

f
f

r
k'>

I

f
f

GEGEVEN DOOR DE
ATSCHAPPIJ VOOR
EDE ENGOEDKOOPE
LECTUUR AMSTERDAM

7430
Ü63

I

1

^^m !^

^\

^^F

"
%T
Ts? '^ •t^ ^r>* ^t
Jlfcfc^ai fcaiüUfc

I
k

i

I
ki

,*«

BOEKtxFOTOHANüFL

"PATRIA"
AMERSFOORT

l .

DRIE VOORDRACHTEN OVER DE NIEUWE BEELDENDE KUNST .

0] ^ NI LECTUUR AMSTERDAM **«KUNST$^§ WETENSCHAP i 1 .)Kn^ HANDBOEKJES BESTE EECK 'T VAN LSIMONS ONDER LEIDING i UrrCEGEVEN DOOR DE 05 MAATSCHAPPIJ VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE .

CSeftLACE . VAN AANTEEKENINGEN VOORZIEN DOOR THEO VAN DOESBURG A. AESTHETISCH.18 5 VOORDRACHTEN OVER DE NIEUWE DRIE BEELDENDE KUNST HAAR ONTWIKKELING. BEGINSEL EN TOEKOMSTIGEN STIJL MET 39 AFBEELDINGEN.

^/ % 15 1 ..

maar dan komt het. Omdat de kunst het eeuwigbewegende leven tot onderwerp heeft. waarin de verschillende volkeren tot het leven stonden al wat de volkeren in het leven vonden. omdat wij niet met de kunst medebewogen. abstracter het is.I. Het is mijn bedoeling u door deze voordracht nader te brengen tot de kunst van dezen tijd. de schilderkunst. Zoo heeft de kunst door alle eeuwen heen in verschillende vormen de verhouding gerealiseerd. dan komt dat niet doordat de kunst stilstond. Hoe meer deze waarneming zich tot de kunst innerlijke uiterlijke bepaalt. Wij stonden stil en de kunst ging aan ons voorbij: ziedaar wat zoovelen van ons in dezen tijd overkomt. De kunst is voortdurend in beweging. hoe oppervlakkiger hoe meer deze waarneming zich naar het richt. DE ONTWIKKELING DER MODERNE SCHILDERKUNST Het leven is in voortdurende beweging. maar uit. de kunst zijn zal. bo\-enal de innerlijke. hebben zij in hun kunst uitgedrukt. Deze voortdurende verandering is de beweging of evolutie der kunst. hoe dieper. De kunst drukt onze waarneming van het leven niet slechts de uiterlijke waarneming. Wij nemen het leven uiterlijk waar en innerlijk. Vandaar dat de kunst zich met de hoogste waarheid der volkeren in betrekking tot het leven heeft bezig gehouden. omdat het leven haar dit zco beveelt en wanneer het ons overkomt. d i. . is zij genoodzaakt voortdurend van uitdrukkingswijze te veranderen. zooals thans. om u te doen zien op welke wijze . geestelijker. dat wij de kunst van dezen tijd niet begrijpen.

Zij was ondergeschikt aan en in dienst van de religie. die de schilderij om haar zelfs wille innam Met Massaccio raakte de Byzantijnsche overlevering meer op den achtergrond en treedt het bewustzijn 1) Wanneer dit. hoe gering de plaats was. Ook de oer-elementen der schilderkunst kleur en vorm. doch ben verplicht deze even aan te halen. dan beteekent de leiding heeft in de aesthetische evolutie van dit . Zij illustreert de religieuze gevoelens van haar tijd. die ik de eerste groote periode wil noemen het tijdperk van de afhankelijke schilderkunst ten opzichte van de : religie. De schilderij had. ik zeg dat schilderkunst de tijd der schilderkunst is. Dit is trouwens het kenmerk van deze geheele periode. Hieraan werd alles ondergeschikt gemaakt. Het .DE ONTWIKKELING DER deze Kunst voor het Gezicht. Hierbij wil ik niet lang stilstaan. in de 13e en 14e eeuw.wat" kwam in de allereerste plaats. werden ondergeschikt : gemaakt aan dit illustratieve doel. Ik zal daarom beginnen bij een periode waarin de schilderkunst al 'n verleden had. welke wij algemeen kennen onder den naam „Primitieve". wij zouden daarvoor tot het steentijdperk moeten teruggaan. uitgezonderd een enkel portret. Het onderwerp nam de grootste plaats in. dat do heden. In deze periode. om U in tegenstelling met de moderne schilderkunst te doen zien. in Italië.. Deze dient zij en alles wordt aan dezen dienst ondergeschikt gemaakt. haar zelfstandig bestaan veroverd heeft ^) Haar oorsprong na te gaan zou ons te ver voeren. bij Cimabuë en Giotto. nog geen zelfstandig bestaan. het „hoe" in de tweede. draagt de schilderkunst een illustratief karakter. iets dat ons welhcht buiten het kader van mijn onderwerp zou brengen.

Fra Angelio (afb. De natuur betrappen en vastleggen werd 'n opgave. verdrong de oude fresco. 6. doch dit waren slechts sc/i i)'wonderwerpen. anecdotisch. doch verwisselt slechts van onderwerp. 5) en die van Rafaël en Michel Angelo (afb. begint de tweede groote periode der schilderkunst. het wezenlijk onderwerp was de natuur. uiterlijk religieu- . : In de tweede periode wordt de schilderij meer zelfstandig ze komt al vrijer van den . De houterige vormen en schim: achtige lichamen. en naar men beweert ook uitgevonden. Zij bleef literair. de devotie. de religieuze mythologische \-oorstelling wordt vervangen door de voorstelling van de natuur. Doel was de natuur benaderen. Wel worden de religieuze en mythologische onderwerpen nog toegepast. voor het Realisme. verdrongen en maakte plaats figuren voor de schoonheid van het natuurbesef. door de gebroeders van Eyck toegepast. die zich dank zij groote inspanning en zorg voor muurbeschildering leenden. Met dit realiteitsbewustzijn. de gevoelens van hun tijd te verbeelden. welke de primitieven met zooveel liefde in hunne uitdrukten. werden vervangen door zware massieve gestalten. die de primitieven toepasten om hun religieuze gevoelens. 7). Wij denken slechts aan het verschil dat bestaat tusschen de figuren van Giotto. Het middel droeg er ook toe bij de olieverf. Ook ten onzent ving de nauwgezette studie naar de natuur aan en wel voornamelijk met Hubert en Jan van Eyck. Het model werd alles.MODERNE SCHILDERKUNST 7 van de natuurlijke werkelijkheid meer op den voorgrond. die vele eeuwen van schildercultuur zou gaan beheerschen. dat tot diep in de 19e eeuw doorloopt. Geleidelijk werd het religieus besef. wasverf en andere manieren. De anatomie en het perspectief werden alles. welke nog tot de primitieven gerekend worden.

moest zij eerst losser komen van het onderwerp. De invloed der Renaissance werd door Rubens (afb. 8) naar het noorden gebracht. Ook het portretschilderen treedt op den voorgrond. niet doen. de futurist der 17e eeuw. een even groote revolutie op artistiek gebied als thans het futurisme of cubisme. De kern der Renaissance was het realiteitsbewustDit bewustzijn bracht nieuwe symbolen mede. En alle te zamen vormen zij één keten die alle eeuwen en volkeren omspant. voor dat zij zelfstandig worden zou. Da Vinci.. Tijdens de Renaissance was het zich zoo getrouw houden aan de natuur. Rafaël en Michel Angelo. maar nooit een „zijn". Titiaan. uit het dagelijksch leven genomen onderwerpen) en losser van den wand. Voor dat de schilderkunst dit element kwijt zou raken. het verdringen van de bovenzinnelijke symbolen. zijn. Hij bracht van zijn Italiaan- — — . Wat zij er van behielden was het literaire element. waartoe ook het naar de natuur schilderen had bijgedragen. De schilderkunst is de voortdurend veranderende veraanschouwelijking van deze verbeelding. Geen enkele nieuwe kunstuiting ontstaat plotseling. het kiezen van onderwerpen uit het dagelijksch leven.Avorden" en „verworden". De kunst is een voortdurend . Rembrandt. Dit komt omhet Leven een voortdat de kunst toont het ons durend wisselende verbeelding is. Doch het zou nog erger worden. Door de verbetering van het middel komt de kleine schilderij meer en meer in zwang. Correggio en Giorgione kwamen de traditie te boven. zou de geheele primitieve schilderkunst en de angstvallige natuur-nabootsing te . die echter gebaseerd waren op natuur en wetenschap. de eene kunst groeit uit de andere.DE ONTWIKKELING DER zen dienst (wat ook komt door de.

Zoo had het natuurgevoel gezegevierd over de traditie. Dat is het subjectieve element. bracht de liefde voor dezen stijl over in zijn land en schiep zelf met een enthousiasme. werd slechts middel.MODERNE SCHILDERKUNST — sche reis cartons mede naar Michel Angelo's arbeid dat een mengsel van Beeldende kunst met literatuur was Rubens bewonderde niet dit laatste in Michel Angelo maar het eerste. Vooral de werken uit zijn laatsten tijd voorspellen reeds een zelfstandigheid der Beeldende Kunst. Wel was het religieus besef uit deze tafereelen verdw'enen. zijn sensaties op het linnen brengen. dronkaards. Wij allen kennen zijn drinkers. Frans Hals. In de 17e eeuw voert ^'elasquez in Spanje de realistische schilderkunst tot een groote hoogte op. zooals vóór hem wellicht niemand gedaan had. niet alleen het realisme van licht en duister. zooals we voorheen nog niet kenden. Ook deze schilder bij uitnemendheid. narren en idioten. waar hij zijn onderwerpen op straat en in herbergen vond. doch bleef tevens getrouw aan de religieuze en mythologische voorstellingen. trok zich geheel van de religieuze traditie terug. een portretschilder zonder weerga. haatte het illustratieve en bewoog zich in het volle leven. Maar het wezen der kunst was op de natuur gericht. doch dit maakte plaats voor een hartstochtelijk natuurgevoel. noem ik het — . onderwerp. Als het schoonste werk waarin de vier hoofdelementen van Rembrandt's kunst samengaan en mooi harmonieeren. In alle schilderscholen zien we in dien tijd een steeds nader komen tot de natuurlijke werkelijkheid. hij wil ook zichzelf. vorm en kleur waren hem genoeg. Maar Rembrandt gaat toch nog iets verder. dat de schilderkunst onafhankelijk moet maken. Al wat er van hangen bleef. Rubens bewonderde de enorme anatomische structuur en het monumentale van Michel Angelo's figuren. voerde het portret tot eene groote hoogte op. . de innerlijke werkelijkheid.

die niets inhoudt dan een leeg onderwerp. de voorstelling. die alleen de zinnelijke werkelijkheid uitbeeldden. de Staalmeesters. om een uit de velen te noemen.DE ONTWIKKELING DER Joodsche Bruidje. opgevoed in getrouwe natuurnabootsing. maar het componeeren van licht en don: : . hoe meer de natuurlijke zinnelijke werkelijkheid wijken moet. niet voldeden aan den smaak van het publiek. En hoe meer de geestelijke werkelijkheid aan kracht wint en naar voren komt. was het ten doode gedoemd en daarmede tegelijk de schilderij. maar in de geheele kunst. Wellicht voldoet het nog aan gastronomische naturen. De sprong. het licht de kleur. . dat slechts als eischen duidelijke wedergave van het onderwerp. de geestelijke werkelijkheid. vanaf haar oorsprong. De Schuttersmaaltijd kan dan ook als voorbeeld dienen van zulk een gekleurde photografie. Tusschen de natuurcopiisten. waarin hij zoo veel van zichzelf gaf De Nachtwacht. het Joodsche Bruidje. dat Rembrandt's scheppingen. Het zal ons dus niet verwonderen. Van der Helst. de geestelijke werkelijkheid. de „Homerus" enz. Het doel der schilderkunst was voor hem al niet meer de voorstelling. De viereenheid van Rembrandt's kunst bestaat uit de natuurlijke werkelijkheid.. De natuur-copie had eveneens een hoogtepunt bereikt in. kwam Rembrandt steeds losser van de natuurlijke werkelijkheid. Door het innerlijk element. tot stelde het photografische toe. die de geestelijke werkelijkheid dient. om een tafel vereenigd zien zitten als kunst. die gaarne menschen. staat Rembrandt vrijwel afzonderlijk in zijn tijd. was dus enorm groot. niet alleen bij Rembrandt. welke zich aan het aardsche hebben te goed gedaan. De kunstenaarsgeest speelde er hoegenaamd geen rol in. dien Rembrandt deed in voorwaartsche richting.

Wij moeten wachten tot de 19e eeuw voor de schilderkunst weer eenige vorderingen maakt als zelfstandig beeldende kunst. Integendeel. Was Rembrandt het onderwerp te boven gekomen.' Het klassicisme krijgt de overhand. die de derde en grootste periode voorbereidt. Hij de grootste en sterkste persoonlijkheid uit het begin van de 19e eeuw. Door dezen Spanjaard was het tekort der i8e eeuw aangevuld. Wat echter de schilderkunst een belangrijken ruk vooruit moet geven. In zijn laatste werken zijn zelfs bestanddeelen aanwezig. die wij in de werken der impressionisten en expressionisten. De schilderkunst had door deze algemeene décadence aan aesthetische waarde ingeboet. terugvinden. De Fransche Revolutie heeft meer dan eenige is . voornamelijk in Frankrijk. De eenige in wiens werk nog een beeldend bewustzijn overblijft. is Francisco Goya. Dit alles was echter niet overwegend voor den vooruitgang der schilderkunst als zelfstandige kunst. doch geordend. is wellicht Antoine Watteau. Verder in de i8e eeuw neemt het klassicisme zeer bepaalde vormen aan in David en Ingres. In Engeland begint de liefde voor het realisme te ontwaken. bij de neo-klassicisten werd hei onderwerp de inhoud van hel kunstwerk.:M0DERNL SCHlLDEKKU>. Zij keert terug tot het illustratieve en anecdotische. Gains- borough. De man. In de eerste helft der i8e eeuw wordt niets gemaakt wat bevorderlijk is voor de zelfstandigheid der middel zijn. Reynolds toonden hun liefde voor Ruysdael en Rembrandt. Zij had weder haar practisch-illustratief karakter aangenomen. is de Fransche revolutie. Hij schilderkunst. de schilderkunst krijgt een geweldigen stoot in achterwaartsche richting. De natuur met haarganschen inhoud was hem om uiting te geven aan zijn beeldend bewustvond in de objecten een steunpunt voor de compositie van licht en duister. g). een andere waarde hadden zij niet.br ker (afb.

bestreden de nieuw^e idealen opkomende Romantiek. Met Courbet ontstond in Frankrijk het naturalisme en al spoedig ontstaat er een groep artisten. zeker een der grootste vertegenwoordigers van den nieuwen geest. ii) en Ingres. kunst. Er werd niet meer geschilderd volgens 'n legde : : : : . Maar de 12) van literaire intensies. bekend onder den naam Barbizon -school. Daumier. zouden we er nog bij kunnen voegen. was hem in deze richting voorgegaan. de abstracte kunst. a. Maar eerst moest de vorm van het kunstwerk nog een groote verandering ondergaan. De Fransche revolutie maakte. hoewel doortrokken der een groote gevoeligheid voor compositorische vlakverdeeling aan den dag. plein-airbij u allen welbekend onder den naam De Barbizon-schilders bereidden den weg. Diaz. Eigenaardig is het. Eugène Delacroix was de voornaamste aanhanger der Romantiek. dat de schilderkunst zich op nieuwe grondslagen ging ontwikkelen. Daubigny e. naar het algemeene. Met het toenemen van de liefde voor de natuur werd het onderwerp der schilderkunst van steeds minder belang.DE ONTWIKKELING DER gebeurtenis de schilderkunst beïnvloed. Corot. Het nieuwe ideaal zocht naar nieuwe symbolen en vond die in de Romantiek. gaan zou. De klassieken. dat trouwens alle groote bewegingen op artistiek gebied samengingen met groote historische historische gebeurtenissen. Jacques. die zich in het volle leven storten de Barbizon-groep. Dupré. Millet. was gevormd door Courbet. de scholen van David (afb. Rousseau. zochten de Barbizon-schilders toch naar het natuurlijke en echt menschelijke. eerste. Géricault (afb. Hoewel allen nog min of meer besmet door de Romantiek. Deze groep vormt de overgang van de Romantiek naar het Impressionisme de school van licht en lucht. Deze groep. waarlangs de kunst der toekomst.

maar ieder schiep naar zijn persoonlijke psychische waarneming. in frak. De Romantische pose verdween langzamerhand. . abstracte schilderij. die vorm en geest van zijn tijd in de schilderkunst belichaamde. het Rembrandt-principe tot de uiterste mogelijkheid doorvoert. De verschijning van deze schilders en hunne werken. kan ik ongeveer vergelijken. de klassieke neuzen van David door stompe boeren-neuzen. (Vergelijk afb. Van allen. Hierdoor kwam het subjectieve dus zeer op den voorgrond. met de verschijning van een gezonden boer op klompen. Voor ik overga tot de nieuwe fase der schilderkunst. maar ook van allen is hij de schilder.MODERNE SCHILDERKUNST 13 voorschrift of school. De sentimentaliteit door echt menschelijk die . De onmiddellijke voorganger van Kandinsky. 14) is wel de voornaamste. ruikend naar . De theatrale houding der klassieke figuren werd vervangen door de natuurlijke houding van den boer op het land. 13 met 11). David i8e tegenover dat der 19e eeuw uitgedrukt. De barbizon-schilders streefden ernaar het leven van hun tijd te belichamen. Millet op klompen. . Daarmee is vrij duidelijk het artistiek gevoel der gevoel. voor hem is het object de vorm van den geest. Was voor Rembrandt het object de vorm van het licht. HonoréDaumier (afb. De tijd was nog niet daar om ze geheel overboord te gooien. Op de „Salon". waar in Parijs evenals elders het klassicisme den boventoon voerde. Honoré Daumier is daardoor de grootste wegbereider voor de zelfstandige. moet ik even stilstaan bij een verschijnsel. dat zich ook heden voordoet. moesten natuurlijk de van levensadem doortrokken werken der Barbizon-schilders wel groote hilariteit verwekken. Daumier kende de natuurvormen en wist ze daarom te behandelen en te negeeren.

En menige stoere werker als Millet. maar het beteekent de Jiefde tot licht en lucht. werden van het palet verwijderd.DE ONTWIKKELING DER 14 hooi. waar de werken der geweigerden werden tentoongesteld. 'n Groene appel op 'n rood kleed. begon op den achtergrond te geraken. het onderwerp. de gansche natuur 'n reeks van tonen. had voor den zuiveren impressionist geen andere beteekenis. Het tweede groote moment dan waartoe wij nu overgaan en dat zooveel invloed zou hebben op de verdere schilderscultuur is de verschijning van het Impressionisme Impressionisme reikt veel verder dan het woord aangeeft. Het object an sich. Na het verstijfde klassicisme werkten deze exposities als 'n heerlijk bad in de vrije natuur. Het is te danken aan Arie Scheffer. het realiseeren der gevoelens door lijn en toonverhouding en de reiniging van het middel. (refusc) op het deksel. De kunstwerken van de Barbizon schilders. werd verwijderd. werden dan ook als 'n besmettelijke ziektestof uit de „Salon" verdreven. alle bruinen en zwarten. 'n Hollandschen schilder. Het schilderen werd als schil- — — • . kunstig gecoiffeerd. Alles wat maar even naar mufheid zweemde. Het Beeldende element verdrong zoodoende het literaire der traditie. Het object werd 'n toon. hoewel zelf tot de Romantische school behoorend. riekend naar parfum en poudre de riz. dat de „Salon des Refusés" werd opgericht. mest en zonlicht. Het is niet slechts het weergeven van indrukken. De toeloop tot deze exposities was enorm. Courbet of Rousseau zag zijn werk weer spoedig in het atelier terug met de voor 'n artist zoo gruwzame R. Alle troebele en verdachte kleuren. tusschen een uitgelezen gezelschap gerokte heeren en gedecolleteerde dames. dan een groenen naast 'n rooden toon. die hun inspiraties zochten in het volle leven en in de werken der Hollanders uit den bloeitijd der 17e eeuw.

Of liever: het „hoe" werd het „wat". Het zijn de gebroeders ^Nlaris. zoowel in Holland als in Duitschland. werd alles. vlijtig beoefend. Het werk „Le Déjeuner sur l'herbe" (afb. Hieraan de schilderij gelijk te maken werd zijn doel.MODERNE SCHILDERKUNST 15 deren tot Kunst en de geheele natuur werd voor den impressionist 'n opgave van toonverhoudingen. Zeer veel later vindt deze schilderwijze ook navolging in Holland. Rembrandt. Het .. Deze impressionistische school zegevierde glansrijk en wordt op 't oogenblik door de bestrijders van eertijds de academisten. Courbet enz. ontstond natuurlijk evenmin plotseling. Het „hoe". „Peindred'après nature n'est pas pour un impressioniste. mais réaliser des sensations". al \vat van het klassicisme in Delacroix was blijven hangen. werd door deze toonverhoudings-schilderkunst uitgedrukt.. enz. 15) wekte hilariteit. Het bleef echter niet bij het impressionisme. Het zou uit den bloeitijd der HoUandsche schilderkunst uit Hals. Mauve e. De directe kiem tot zijn schilderkunst zat reeds in de sterke kleur-contrasten der schilderijen van Eugène Delacroix. bijzaak. Constable) Frankrijk te bereiken (Delacroix. peindre l'objectif. Vermeer. Israëls. Dit impressionisme. De schildeiij werd de som van visueele toonwaarden en de geest. Hiermede was het Impressionisme geboren. dat zoo'n groote rol speelt in de geheele ontwikkeling van de schilderij. zegt Cézanne.) en eindelijk tot wasdom te komen in den Franschen schilder Edouard Manet: den voornaamsten en sterksten vertegenwoordiger van het Impressionisme. IMaar alles wat troebel was en pose. werd verwijderd door Edouard Manet. het subjectieve. Rubens. doch was in wezen een zuiver specimen van : Impressionistische schilderkunst. die het in Holland overbrengen. Het impressionisme was maar het vóórgevecht der eigen: .wat".a. Pieter de Hoogh en Ruysdael te herleiden zijn om daarna over Engeland (Bonnington.

ontspringt in Frankrijk en vindt daar zijne krachtigste vertegenwoordigers in Seurat (afb. 19). dit luminisme werd geboren op de heuvelen van Provence in het aangezicht van de zon. Dit luminisme bereikt in twee voorname kunstenaars. moest nog lijke schilderkunst. Het neo-impressionisme is tegelijk de physiologischchemische reiniging van het middel. worden de kleuren onvermengd naast elkaar geplaatst. Alleen de kleuren van het spectrum komen op het : palet voor. Signac en Claude Monet. een Hollander en een Franschman. Het neo-impressionisme was nog altijd gebonden aan de natuur en wel voornamelijk aan het licht. Schilderen was voor hem 'n gevoelsopgave noteeren met kleur en vorm. ze moesten wel in het abstracte aanlanden. Als overgangsfiguren van het Impressionisme naar het neo-impressionisme noem ik Pissaro en Sisley.. De schilders klommen steeds hooger . Van hen stamt de spectraal-analyse. waarmee getracht wordt de schilderij in overeenstemming te brengen. De voorstelling wordt van nog ondergeschikter waarde dan bij de Impressionisten. 18. 16). Het licht was de opgave en het palet werd aan het licht gelijk gemaakt. Hiervan is de stippeltjes-methode afkomstig het pointillé. Deze stormaanval begon met het neo-impressionisnn dat wij in één adem kunnen noemen met 't Luminisme.. Om de schilderij de krachtige expressie van de natuur te geven. Hierin zat de toekomst : : . zijn hoogtepunt in Vincent van Gogh en Paul Cézanne (afb.DE ONTWIKKELING DER i6 De groote stormaanval om de schilderkunst geheel uit handen der natuur te halen en als zelfstandig beeldende kunst te grondvesten. Het dateert uit het laatste kwartaal der 19e eeuw. Dit neo-impressionisme. komen. De eerste stelde het neo-impressionisme in dienst van het gevoel. Het werken met complementen wordt algemeen. De natuur als onderwerp wordt een kracht.

waarvan Odilon Redon in Frankrijk. Anderen beweerden dat kunst en wetenschap één moesten worden. Het zijn de cu- voortgekomen uit Cézanne. Zonder deze hindernis had Van Gogh de expressie die hij zocht. doodden ze hem. die Natuurlijk ging deze ontwikkeling niet zoo geleidelijk ik haar hier schets. terug tot het gevoel enz. Zij hielden tezamen de elementen in. bisten. Weer anderen vroegen waar het gevoel of de emotie bleef. iets dat niet in de schilderij thuis hoorde. die wij op heden beleven.MODERNE SCHILDERKUNST 17 voor de expressionistische schilderkunst. die het impressionisme trachtten te verstoren. We kunnen het duidelijk aan zijn schilderijen zien. dat hij stierf aan „schilderkunst". Doch inplaats dat hij de vormen vernietigde. Daarop kom ik aanstonds terug. maar door eeuwenlange traditie er in gebleven was. Van deze tegenbewegingen. Sommigen vroegen zich af of de kunst niet te dicht de wetenschap naderde. bereikt. En de verovering van het vlak was toch een der eerste eischen voor de zuivere schilderkunst. Toorop en Thorn Prikker (afb. 17) in Holland. noem ik het symbolisme. Van Gogh had nog te veel „literatuur" in zich om de schilderkundige waarde van het r/rt^ te beseffen. Het beeldend bewustzijn heeft in Cézanne een hoogtepunt bereikt zooals wij in de historie niet terug vinden. Het object was voor hem 'n sta in den weg. Er traden ook reacties op. die voor zelfstandige kunstuiting onontbeerlijk zijn Gevoel en Techniek. Van Van Gogh kunnen wij zeggen. de vertegenwoordigers zijn. In Van Gogh zat de kiem tot een tegenbeweging op als : : : . Van Gogh en Cézanne waren voor de verdere ontwikkeling van de schilderij van de grootste beteekenis. Op het slagveld der Kunst klonken verschillende kreten dooreen als teyiig tot het beeld. terug tot de natuur. het vlak veroverd hebben.

„Uitdrukking" (l'expression) werd de grondtoon van zijn werk. tot vernietiging van de perspectievische schilderij. is het Expressionisme. In Cézanne zat de kiem tot 'n geheele omverwerping van de verdeeling van het vlak. is zij niet zelfstandig en daar kunst zelfstandig is. niet allegorie een door de literatuur.DE ONTWIKKELING DER het impressionisme. die eeuwenlang de perspectievische schilderij bijeen hadden gehouden. Daardoor bleef zij altijd als 'n parasiet leven. die zich later in het Expressionisme zou vastzetten. Nog één stap verder beteekende vernietiging van alle elementen. De Muziek. die met Van Gogh in oorzakelijk verband staat. In tijden van sociale kentering belichaamde zij de nieuwe idealen. Dus groot genomen: de vernieuwing van de schilderij. cene innerlijke realiteit. niet b. eene ontroering in een uiterlijk ivaarneembarc realiteit om te zetten. Tezamen vormen Van Gogh en Cézanne de overgang van de natuurlijke naar de abstracte schilderij en wel hierom omdat zij de uiterste mogelijkheid van het spiritueele door 't visueele uit te drukken. kortom schilderkunst. want zoolang hare uitdrukkingsmiddelen niet het ver- maar door het kunst in mogen bezit. haar Doel gezocht. bereikt hadden.v. Tegenbeweging op het impressionisme. : : : De schilderkunst heeft op vele terreinen naar. die als hoogste uiting van gevoel be- . tot een reine behandeling van het middel en ten slotte tot een mathematische verstrakking der vormen. Met Cézanne was het mathematische temperament in de schilderkunst ingeleid. In tijden van sterk godsdienstig bewustzijn veraanschouwelijkte zij dit bewustzijn. Kunst. De expressie werd hem alles. de natuur of de beeldend middel. De schilderkunst der nieuwe tijden is echter op zichzelf aangewezen. zij moet zich een eigen bestaan verzekeren.

Ik zal het u uitleggen als ik 'n hart teeken. ten slotte aan stijl uitkomt. was in uitdrukkingswijze de schilderkunst verre vooruit. niet rein-geestelijk. het als 'n hart begrijpen. dat deze symmetrische vorm 'n hart is. Het is 'n feit. Welnu. De Muziek streeft er niet naar natuurtafereelen na te bootsen of geluiden of wat ook. Waar zij dit doet. -ik weet dat er zulke muziek bestaat is zij altijd onzuiver d.MODERNE SCHILDERKUNST • 19 schouwe! wordt. ik heb het door jaren lang werken zelf ondervonden. Het gaat er in de Muziek om. dat wie lang en aandachtig de natuur bestudeert en haar in al hare veranderlijkheid betrapt. zelfs 'n kind. is het dan wonder. direct in klanken om te zetten. dat de schilderkunst ook eindelijk dit juk: de natuur. dat dit 'n hart ^•oorstelt. of op z'n minst de afbeelding er van.i. volgens de natuur is het geen hart. De natuur zelf heeft de Kunst het middel aan de hand gedaan. er moet iets voor de natuur in de plaats komen en we zullen aanstonds zien wat dat is. Voorloopig zullen wij nagaan hoe zij dit gedaan heeft. De natuur wordt ten laatste begrip en begrip is stijl. Het is niet een hart volgens de natuur. opgewekt door het leven. een gevoel. van zich wil werpen of zooals ik indertijd schreef: „dat zij haar krukken eindelijk wil weg werpen en alleen wil gaan ?" Dit alleen gaan is gevaarlijk. zeker ik weet het. Het is het begrip van een hart. niemand zal willen erkennen. — : dan weet iedereen. het is 'n hart volgens het begrip. Toch zal iedereen. .

waar men hun 'n vorm opdringt die niets te maken heeft met den instinctieven abstracten vorm. de pyramide. tot de kubus. het parallelopipedum. rein en eenvoudig is. volgens mijn belofte. kwam hij tot de ontdekking. welken zij waarnemen. Om den kogel. u dit te bewijzen zal ik even. De conservatieven gaven ook spottenderwijs den naam Impressionisten. zou ik kunnen zeggen. op schuttingen en muren. terugkomen op den Franschen schilder Paul Cézanne. Trouwens zijn bijna alle namen der groote schil dersbewegingen op deze wijze ontstaan. Eigenaardig is op te stinctief het juiste begrip der : Uit dit herleiden tot mathematische vormen. hoe kinderen soms invormen weergeven. nog niet besmet door scholen en academies. Het komt er minder op aan wie de eerste historische . den kegel.DE ONTWIKKELING DER Het is de stijl van een hart. Zulke vormen zijn er meer. den abstracten vorm van wat zij hebben waargenomen. Dit komt omdat hun voi"mgevoel nog onbedorven. Voor de moderne kunstenaars geldt wat Christus zeide wordt gelijk de kinderkens. De naam kubisme werd voor het eerst in 1908 spottenderwijs gebruikt door de tegenstanders van het kubisme. dat alle natuurvorm. zoo gij in het koninkrijk der hemelen wilt komen.en tot 5 mathematische grondvormen te herleiden zijn. werd bet Kubisme geboren. De kunst van het natuurlijke hart. Ten slotte in zijn ouderdom. merken. Deze schilder bestudeerde nauwgezet de natuur. De geheele natuur is zoo. neo-impressionisten. pointillisten aan de modernen.

De perspec„truc misérable du tromp-l'-ceil" zooals de tief. Van dezen wordt verteld. dicht ze om. had hij reeds lang vernietigd.. het houdt 1. Het natuurlijke of physische kubisme werd vertegenwoordigd door Dérain. (In Japan werd in de 14e eeuw door Koréhisa uit de nationale Tosa school de perspectief al vermeden). Dit geldt voornamelijk voor het physische kubisme. Te\-ens wil het kubisme het Begrip der dingen voor de natuur in de plaats stellen de vernietiging der voorwerpen voor zoo\er ze optisch naturalistisch waar. 't orphische kubisme. dat hij onder invloed van Polynesische plastieken zijn modellen ging steriometriseeren. neembaar zijn. Volgens Guillaume Apollinaire is het de Fransche schilder Dérain. deze moderne franschen 't noemen. Het orphische kubisme aanvaardt de objecten slechts door het gevoel en construeert de objectieve vormen volgens bovennatuurlijke inbeeldingskracht.z. d. visueele waarnemingselementen in.en drie ver- : het physische of natuurlijke kubisme. vergeestelijkt ze. 3. 2. Het intuïtieve kubisme geeft de objecten slechts weer als abstracte verhoudingen.w. kubist De kubistische schillende soorten literatuur onderscheidt van kubism. Braque. is gebonden aan het object. gewicht en inhoud der objecten uitdrukken. volgens anderen is het de Spaansche schilder Picasso (af b.MODERNE SCHILDERKU-XST was. Delaunay e. het intuïtieve kubisme. Het kubisme beteekent: in de schilderkunst de mathematische orde en verhoudingen van maat.a. 21 ). ^len kan deze kunst rhytmische schilder- kunst noemen. . Op deze wijze scheidde hij den kunstigen vorm van den natuurlijken en werd de natuur-illusie aan het beeld ontnomen. dit had trouwens de Fransche schilder Henri Matisse al vóór hem gedaan.

i). kubisme. Het futurisme was van alles wat: luminisme. Uit het kubisme komt 'n andere beweging voort. Dit wil voornamelijk 't orphische kubisme. het patriotisme. de eenigste hygiëne der wereld. Door het kubisme wordt de schilderij een gelijkenisbeeld van verhoudingen. expressionisme. de vernie- lende beweging der anarchisten. synchronisme enz. 9) en eindelijk: Kunst kan slechts geweld en gruwelijkheid zijn (art. 22). deschoone gedachten die dooden en de verachting der vrouw (art. te reageeren. Deze groep Italiaansche schilders tracht. De enthousiastische manifesten der futuristen zijn ons bekend. Hun werken openden weinig nieuwe gezichtspunten. het militairisme. (art. maar ook en voornamelijk uit de sensationeele waarneming. Russolo. Zij wilden dit niet alleen uit de visueele. Het was bij het kubisme ook meer te doen om 'n nieuwe aanschouwing der vormen of juister om een radikale vernietiging der natuurillusie. Zij komen in het kort hierop neer: dat de snelheid en elke vorm van geweld en voornamelijk de oorlog de hoogste schoonheid openbaren en dat de kunst slechts de actie van het geweld en de wreedheid moet belichamen. . Met deze bewegingen kris en kras dooreen opent de 20^ eeuw. hoewel zelf aan het kubisme vastzittend. Wij willen den oorlog prijzen. het Futurisme. 17). Ook het voorwei-p in beweging. Wij willen de liefde tot het gevaar zingen en de roekeloosheid enz. De voornaamste vertegenwoordigers van deze school waren Gino Severini (afb. Zij trachten eveneens de veelvuldigheid en veelzijdigheid van het object in ruimte en tijd uit te beelden. Carra en Boccioni. Het coloriet raakt op den achtergrond.DE ONTWIKKELING DER Het wil den verborgen Khythmus uit de dingen te voorschijn halen.

poëzie. uitgezonderd de kleur.1. . . van het gansche verleden op grond der moderne technische vooruitgang de kino. Musea uw glorieuze beelden waar de geest zich op een grafurn verstompt. „Waar zijn de mannen met hunne naar carbol riekende vinsteekt de musea in brand. Zoo schreeuwen zij. Wanneer toch de kunst ten doel of juister als opgave had. . literatuur. was de als Rus Wasiü Kandinsky. . de schilderkunst. Het was een vuistslag in het gezicht van alle klassieke en quasi-moderne kunstbewegingen. De kino geeft ons immers alles wat de antieke schilders zochten plastiek. .MODERNE SCHILDERKUXbT 23 een beweging. dat kunst en natuur twee verschillende begrippen zijn. de volmaking van alles. perspectief. Laat ze drijven geren kerkhoven zijn ze. . de natuur zoo duidelijk mogelijk te copieeren. . dan was de film. de automobiel enz. Het verschijnen van het kinobeeld is natuurlijk van invloed geweest op de artistieke energie en heeft de schilders doen beseffen. . van ciceronen en profesliumanistische bestrevingen soren enz. : : : der nattiur-tiitbeelding lag. enz. de aeroplaan. natuurlijke beweging enz.". dat zich in de kunst dringt n. . We willen de wereld zuiveren van alle nutsbeoogende. dan waren bioscoopbeelden.en bouwkunst. Een der belangrijkste baanbrekers illusie door die de natuurschilderkundig element vernietigde en hierde schilderij van de traditie vrijmaakte. dat hun terrein ver van dat t is Kiinst . Het futurisme behelst het streven de toekomst op andere grondstellingen te bouwen dan die waarop het verleden gegrond was. die zich echter tpt alle vormen van uitstrekt: de muziek. beeldhouw. Hun trots is gerechtvaardigd door het nieuwe besef. . Zij eischen den ondergang van de oude intelligentie. En toch heeft deze technische uitvinding hoegenaamd niets te maken met kunst. In enkele opzichten hebben zij gelijk.

en in zichzelf levende. Een kunstenaarsleven te voeren leek hem onbegrensd geluk. ethnografie. De wetenschap bezag hij Kenmerkend slechts uit een kunstenaarsoogpunt.DE ONTWIKKELING DER 24 Vanaf de kleur^enindrukken uit zijn eerste levensaan de beroemde „Komposition 6" (afb. : : trotsche ster gloeide en bloeide. De tafel. de banken. voel ik mij van . In een hoek. Zeer mooi ver- jaren. Als ik eindelijk in de kamer treed. de in de Russische boerenwoning zoo gewichtige groote oven. hield zich met verscheidene vakken bezig. 'n slag of een geschilderd volkslied. het Romeinsche recht. die als een bescheiden sprekende vóór. ruwe volksvoorornamenten beschilderd. met heihgenbeelden gevuld. de wanden en elk voorwerp was met bonte. Zijn opdrachten waren boerenbevolking de grondprincipes van het primitieve recht terug te vinden en bij de visscher. valt buiten het kader van mijn geheele leven nauwkeurig na te gaan. hing een rood -brandende hanglamp. Voor alles beminde hij het rein-abstracte denken. als economie. hoe ik voor de eerste maal hun hut binnentrad en voor de onverwachte beelden op den drempel staan bleef. telt hij Het dit In 't kort dit bedoeling : Kandinsky werd uit een adelijk Russisch geslacht geboren.en jagerstammen de langzaam verdwijnende restanten hunner heidensche religie te verzamelen. een symbolische held. Natuurwetenschappelijk Gezelschap voor Anthropologie en Ethnografie naar het gouvernement Wologda gestuurd wordt en hoe hij daar in vervoering raakt voor het schilderachtige der bij de Russische boeren. enz. tot is daarover in zijn auto-biografie. wanneer hij is het voor vertelt. „Ik weet nog. Op de muren stellingen. hoe hij eens als ethnograaf en jurist door het Kon. zijn kunstenaarsnatuur. 23) zijn leven aan de schilderij gewijd. was bestemd voor de wetenschap.

. : ging boven Moskou. kon hij toch bij eenige nadere beschouwing de natuur.Het was". dan ze mij voorkwam. alle Van de deze eenvoudige gebeurtenis stamt toeschouwer moet zich niet vóór de ik zijn principe: schilderij be- vinden maar er in. Wilde dolle lijnen teekenden zich vóór mij". dat de schilderkunst eveneens zulke krachten als de muziek bezit. Twee dingen hebben hem het meest getroffen een schilderij van den luminist Monet en 'n Lohengrin-uitvoering van R. „Ik zag al mijn kleuren in den geest. dat hem trof. Het krachtig klinkende geluid de viool. Elk zijner werken . zegt hij zelf. het onderwerp niet uit het beeld halen.. Ofschoon hij op 't eerste gezicht geheel betooverd was door den hoogenkleurenklank. zij stonden voor mijn oogen. „de eerste keer dat ik 'n schilderij zag". dat de kunst in 't algemeen veel machtiger is. doch toen hij door den catalogus te weten kwam welk object hem zoo in verrukking had gebracht was de bekoring voor de schilderij veel minder. Hij begreep dus dat de5c/«7rferiy.aijsich"hembekoordhad. ontwikkelen kan". Kandinsky heeft volgens vele methoden geschilderd en diep was zijn teleurstelling toen hij eens bemerkte. „Toen werd het mij klaar.Wagner. de diepe bastonen en vooral de blaasinstrumenten belichaamden voor hem het gansche krachtige coleriet.. Bij de eerste was het de schilderij van een hooimijt welke hem diep trof. Dit irriteerde hem. dat hij volgens het Rembrandt-principe werkte. Zijn geheele oeuvre is de langzame ontwikkeling van deze abstracte schilderkunst. Bij de Lohengrin-opvoering was het het schilderkundige element. zooals hij dat kende wanneer de zon onder: . waarin was ingegaan".MODERNE SCHILDERKUNST 25 kanten omgeven door de schilderkunst. De schilderkunst aan de muziek gelijk in kracht'' te maken werd zijn opgaaf.

het impressionisme. Hoe hij. Wellicht is het u ook wel eens zoo gegaan als Kadinsky. Hoewel vroeger tijd het object nog als stut van 't kunstwerk erkende. Weldra volgt de ontnuchtering het was een schilderij die op z'n kant tegen den muur stond Hij tracht. en met alle kracht rukte hij de natuur uit de schilderij. door een toeval tot dit doel geraakte zal ik door middel van een kleine anecdote vertellen. het neo-impressionisme en hun licht. zien wij hem langzamerhand van het object loskomen. het ornamentale. hoewel de luministen vooral Monet. Ge wandelt en plotseling wordt uw schoonheidsgevoel gewekt door een kleur of 'n vorm waarvan ge niet met : ! . De bekoring was buitengewoon. den volgenden morgen. Toen wist hij plotseling wat een zuiveren kunstindruk schade: de natuur.DE ONTWIKKELING DER 26 'n stadium van deze ontwikkeling aan. Hij komt van een studie en plein-air. hij wordt steeds afgeleid door de voorstelling. Hij ziet in z'n atelier een van innerlijken gloed doortrokken schilderij staan en vraagt zich verbaasd af of hij dat geschilderd heeft. Ook Cézanne geeft hij in Om en Vincent van Gogh hebben hem den weg gewezen naar wat hij zelf noemt het „Doel der Schilderkunst". Hij gaat naar het raadselachtig wonder toe. Elke verstrakking van vorm. door „de Natuur in het beeld". Maar niet zooals de cubisien. zonder dat er te zien was wat het eigenlijk voorstelde. nog verdiept in het probleem van kleur en kracht. Rembrandt heeft 'n diepen indruk op hem gemaakt. hem zeer interesseerde. de krachtigste vertegenwoordiger. Tegen den schemer komt hij in zijn atelier. nog verdroomd in hetgeen hij gezien heeft. Plotseling wordt hij door 'n onbeschrijfelijke schoonheid getroffen. de systematische vlakbehandeling was hem vijandig. doch tevergeefs. met zijn schilderkist aan de hand.en luchtprobleem bekommerde hij zich weinig. weer den betooverenden indruk te krijgen. waarop hij niets dan vormen en kleuren zag.

of practische elementen verwijderd zijn de reine schilderkunst waarin de schilderij een eigen wezen heeft.MODERNE SCHILDERKUNST 27 zekerheid zeggen kunt wat het is.. Zoo werd de schilderkunst wat de muziek al eeuwen is het zuivere subjectieve orgaan van dep menschelijken geest. „Het geestelijke in de Kunst" enz. de verdwijning van het object uit de schilderij. volgens Kandinsky. . de kunst. portret. Het geleidelijk afwijken van het practische element. ie Periode: Oorsprong. — 2e Periode: Ontwikkeling. Voorheen was de natuur het hulpmiddel om de Idee uit te duiden de afgebeelde natuur werd de vorm van de Idee. waarin alle illustratieve • : Zoo heeft zich. In het kort vat hij zijn denkbeelden aldus samen. Ge is verbroken zoodra ge en. Hij heeft zijn gedachten tot uitdrukking gebracht in verscheidene werken als . als iedere andere menschelijke handeling uit het practische. „de bekoring komt ziet wat naderbij het was dat u zoo boeide". de Kunst met practische oogmerken religieuze het en historische voorstellingen. het op den voorgrond komen van het aesthetische. de zuivere reine schilderkunst het uitdrukken van onze geestelijke : ontroeringen door de kompositie van lijn en kleur. : . Kandinsky verdeelt de schilderkunst in drie perioden. dat in zuiver geestelijke spraak zich uit. — De practische periode. Behalve schilder is Kandinsky een uitmuntend literator en kritikus. Bij Kandinsky vloeien Vorm en Idee samen en kunnen we zeggen dat de Idee de

orm is. 3e Periode: Doel.De blauweRuiter". Hij verklaart ons dit aldus : . Met Kandinsky opent de derde groote periode der schilderkunst: het abstraheeren der kunst van de natuur. naar het geestelijke ontwikkeld. — Het bereiken van een'hoogere'stof.

hetzij van reproducties. Om u de grondstellingen van de kunst van onzen tijd bekend te maken. Agni. Kinnari. Ik geloof niet. de kunst van dezen tijd eenvoudig aanduiden met den naam: „Beeldende schilderkunst". ben ik verplicht iets te zeggen over de kunst eener beschaving. Uit deze kunstmatige geluiden.28 DE ONTWIKKELING DER „Wanneer een jager uit de oudheid. dan de tot verwarring aanleiding gevende „ismen" in de Kunst. Indra enz. de Boedhistische. maar het aesthetisch genot". dan beweegt hem daartoe het genoegen. dat niemand zich beleedigd voelt door de veelarmigheid van Yidan of beschermgod. dan bewoog hem daartoe de honger. Zijn handeling was dus zuiver practisch. is na duizenden jaren de hedendaagsche muziek ontstaan . Zooals de honger een lichamelijke waarde is. Ciwa. zoo is het genoegen 'n aesthetische waarde. Wanneer de hedendaagsche mensch naar een concert gaat. Gij allen kent. de schilderkunst als zelfstandig beeldende kunst in tegenstelling met de afbeeldende kunst van het verleden. Daarom wil ik. nu ik aan mijn eigen tijd gekomen ben. dat er nog lieden gevonden worden. Bouddha.of beeldhouwkunst en het eigenaardige is. die eeuwenlang de Westersche vooruit is geweest. die dus practische hulpmiddelen waren. een wilde. feen Severini zegt. zoo zoekt hij in de muziek geen practisch hulpmiddel. door den zilverwitten maan- . kunstmatige geluiden gebruikt. dagenlang stuk wild vervolgde. die afkeerig zijn van deze Oostersche producten der schilder. dan beweegt hem daartoe de sexueele drift. de voorstellingen van Amitabha. Ook is niemand 's oog beleedigd door het aanschouwen van Surya. hetzij van origineelen. d.. Maar wanneer heden een vorstelijk jager een wild navolgt. Wanneer een wilde tot zijn dans. dat er geen grooter gevaar is.. i. door de veel te lange armen of veel te gerekt bovenlijf van 'n Kwanyin-figuur. Bodhisatwa. den witten zonnegod..

maar een toestand. dat zich in een uiterlijken beeldenden vorm of kleur uit. Een figuur dus geheel in rood. zijn er zoo (in de natuur). dien de kunstenaar wilde belichamen. maar de vraag moet zijn drukt deze kleur de geestelijke atmosfeer uit. door den rooden Doodsgod Vama. door den groenen Watergod Waruna of den goudkleurigen koning der goden Indra. maar om ze toe te passen bij de uitdrukking eener geestelijke gestemdheid. Wanneer een Hindoesch kunstenaar de god Indra geheel . dan de uiterlijk waarneembare natuurkleur. omdat zal hij dit hij doen uit innerlijke anders nooit geraakt tot de expressie van zijn goddelijke vereering. Dit vrij toepassen van vormen en kleuren om een innerlijken toestand uit te drukken is expressionisme. expressie of aanduiding van het innerlijk wezen. den Geest van de stof. Wanneer b. Inderdaad is dit alles niets anders dan expressionisme .v. dan noodwendigheid. Alles wat de moderne kunst van heden inhoudt. dan geeft hij niet in de eerste plaats een figuur. Hij kan. De natuurvormen en kleuren moeten gehoorzamen aan het gevoel van den kunstenaar en niet andersom.MODERNE SCHILDERKUNSI' 2q god Candra. vormen uit de natuur nemen en deze gebruiken zóóals hij dat noodig acht daarvoor is hij kunstenaar. was . den toestand van meditatie. : : van goud voorstelt. Bij het aanschouwen eener artistieke schepping hebben wij dus in de eerste plaats met een geesteshouding en niet met een natuurmoment te doen. om dezen toestand uit te drukken. groen of blauw geschilderd kan veel dieper den gemoedstoestand. een Koreaansche beeldhouwer een Kwanyin in medidatieve houding wil geven. dat de vormen en de kleuren voor den kunstenaar niet in de natuur zijn om ze na te bootsen. Aan al deze voorbeelden zien wij. De vraag is bij het aanschouwen van een dergelijke figuur niet. die de artist met zijn werk wilde teweegbrengen ? Scheppen is abstraheeren het begrip van de natuur. door den vierhoofdigen Brahma. uitdrukken.

hoe verder het kunstwerk van de schijnvormen der natuur zal afwijken. Hoe hooger het levensgebied. bereiken wij een hooger waarnemingsgebied. In de toekomst ligt de zuivere. in geel of in blauw. binnen de perken van de uiterlijke ver1) Men schijning der dingen. die zich niet meer bedient van natuurgevalletjes. Thans dringt het kunstelement der vergeestelijking ook tot het Westen door en het begrip dat kleur en vorm gevoelselementen zijn. waarin de ideëele proporties en kleuren voor hun figuren voorkomen. die uit innerlijke noodwendigheid. De Oostersche kunstenaars zijn hiervan ten volle doordrongen. Daarom heeft de nieuwe westersche kuust. Bij het expressionisme. Wanneer er nog „natuur" in de schilderij herkenbaar is. abstracte beelding. Bij ons was het impressionisme er reeds een begin van. dan moeten wij ons in de eerste plaats wenden tot de geesteshouding van den artist. geel en rood te schilderen. De voorstelling van een kunstwerk is in de allereerste plaats een geestestoestand. Zij hebben zelfs 'n voorschrift de „Silpa Sastras". maar langzaam gegroeid. dan duidt dit op den graad van geestesgesteldheid bij den kunstenaar. die den aanschouwer moet opvoeren naar een hooger levensgebied dan het hem omringende. Dit begrip is niet plotseling ontstaan. Zijn geheele werk is de sterke uitdrukking van zekere geesteshoudingen en wanneer hij het dienstig acht een landschap geheel in rood. de schilderij. die in de kunst geheel gescheiden zijn van de natuur. de oostersche in geestelijke beteekenis overtroffen. De consequentie: belangelooze schoonheid door vernietiging dier uiterlijke verschijning (zonder de religieuze. waaruit het kunstwerk groeit.DE ONTWIKKELING DER reeds eeuwen lang in de oostersche kunst voorhanden M. om de gevoelens uit te drukken die hij bij het beleven van zulk een geval had. . maar die door kleur en vormcomversta hier: als beginsel. waartoe ik ook Kandinsky's kunst reken. symbolische associaties) hebben zij nooit aanvaard. De natuur is voor den kunstenaar niet meer dan aanleiding. vrij omgaat met de middelen. die hem als uitbeelder eener innerlijke schoonheid ten dienste staan en niet tot de natuur. is.

dan moeten wij ons richten tot de geesteshouding. Wanneer wij bij een brand of ander ongeval een massa menschen bijeenzien. is niets anders dan het juiste evenwicht vinden tusschen deze drie grondelementen. De organische eenheid berust op drie grondelementen I. Dit zwart is een voorbeeld van taalexpressionisme dat. : nisme ook overdrijving kunnen noemen terecht zegt Auguste Rodin. berustte hierop dat wij de natuur tot maatstaf voor onze kunstwerken hebben genomen. dat in deze organische eenheid de natuur absoluut kan worden uitgeschakeld en dat een zuiver beeldend kunstwerk vrij is van alle natuurelementen en ook vrij van sentiment.MODERNE SCHILDERKUNST 31 posities de innerlijke aanschouwing van den kunstenaar op het vlak brengt. III. vorm. de geestestoestand of de ontroering : : . kleur en vorm symbool van het innerlijk. De fout. . Maar eens zal er een tijd komen. kleur. hoewel gradueel verschillend. de groene watergod of de zilverwitte maangod der Hindoesche kunstenaars. evenals bij de modernen van heden. In ons dagelijksch leven zijn er evengoed oogenblikken. waarop de innerlijke noodwendigheid ons expressionist maakt. . waarin men de overdrijving . In dit zwart lost zich de geheele realiteit op. hij is reeds begonnen. II. Zoo overdreef Michel Angelo den vorm. Rembrandt het licht Van Gogh de kleur. dan komen wij thuis en zeggen het stond er zwart van de menschen. Wij zouden dit expressioSchilderen. die wij steeds begingen bij het aanschouwen van subjectieve moderne kunstwerken. dat de kunst begint bij de overdrijving. Deze fout moeten wij nu te boven komen door de kunstwerken te meten naar hunne organische eenheid. opgevat als beeldende kunst. Bij hen was. hetzelfde is als de gouden Indra. die door kleur en vorm tot een organisme wordt. Wanneer wij ons dus voor een beeldend kunstwerk plaatsen. We zien dus.

een beeld te hebben gegeven van de schilderkunst en hare ontwikkeling. de begeerte. geen groote vorderingen maakte. . v. waar wij in onzen tijd in overgaan. III. d. een positieve stelling veroverd en het is te voorzien. •Utrecht. II. heeft in Piet Mondriaan Huzsar. dat eenmaal als de groote reformatie zal worden aangeduid. dat zoodra de nijverheidskunst' en de architectuur zich op de nieuw-Europeesche schilderkunst richten. hoewel zeer beknopt. de begeerte het geestelijke direct te beelden door verhovidingen van vorm en kleur. waarin men het begrippelijke zal verkiezen boven het natuurlijke in de kunst. deze door de samenwerking met de andere kunsten. waar de schilderlcunst behalve door Grünewald en Dürer. uniserveel-religieuzen onmerkbaar stijl. I. de begeerte het geestelijke vast te leggen door middel van het visueel waarneembare. dan kunnen wij drie zeer groote bewegingen constateeren. dat zich in elke periode van zich herstellend kunstbewustzijn volledig uitte. m. dat zal de tijd van den grooten Europeeschen stijl zijn. zich een blijvenden stijl veroveren zal (afb.MODERNE SCHILDERKUNST 32 het beginsel van alle stijlen zal begrijpen eens zal kgmen. om u zoodoende iets nader te brengen in de waardeering voor een tijdvak in de geschiedenis der kunst. het visueel waarneembare vast te leggen. den monumentaals . Holland. Leek e. schillende In Duitschland. er een tijd len. Ik heb gezegd. 30 October 191 5. heeft zich een nieuw kunstbewustzijn geuit in de werken van Franz Mare. Wanneer wij den periodieken samenhang der verontwikkelingsfasen der schilderkunst begrijpen. 24-39) En hiermede hoop ik u.

HET AESTHETISCH BEGINSEL DER MODERNE BEELDENDE KUNST Er wordt in dezen tijd veel gesproken en geschreven Beeldende Kunst. dat de bedoeling moet hebben ons omtrent Beeldende Kunst in te lichten.. maar niet den geest. menschen. koeien enz.en maandbladen in een speciale rubriek voor Beeldende Kunst afgedrukt. reden waarom de bouwkunst in vakbladen door vaklui behandeld wordt. pannen. bloemen. zoolang men nog maar kan zien wat de schilderij voorstelt. komen we tot de overtuiging. Onder Beeldende Kunst wordt dan verstaan de schilderkunst en als aanhangsel daarvan de beeldhouwkunst. Ontstellend is althans de groote verwarring die er betreffende het begrip der Beeldende Kunst in over de : : : .en beeldhouwkunst eischen minder vakkennis. pannen. doorlezen. . weck. (als potten. schrijven. dat de critici en kunstgeleerden van onzen tijd wèl het z^'OortZ Beeldende Kunst" kennen. wordt bevoegd geacht over schilder. Of dit oordeel eenig verband houdt met de beginselen van Beeldende Kunst doet er heelemaal niet toe. Deze verslagen worden in de dag-. dat beteekent zoolang men op de schilderij zekere bekende voorwerpen herkent. koeien enz. maar niet het begrip. omdat de bouwkunst meerdere vakkennis vereischt. Dagelijks verschijnen geschriften o\-er dit onderwerp en de kunst-geleerden en critici beijveren zich van elke tentoonstelling een uitvoerig verslag te geven. ieder die wel eens op tentoonstellingen of in musea langs schilderijen geloopen heeft.en beeldhouwkunst een positief oordeel te hebben. Hoe komt het dat de bouwkunst in deze rubriek niet behandel wordt ? Het komt. . stoelen. Schilder.Wanneer we zoo'n verslag. bloemen. menschen.II.) kan men ook zonder vakkennis over deze potten. wèl de letter. stoelen.

in hoeverre de schilder erin geslaagd is zijn onderwerp beeldend om te zetten. krijgen we een philosofische verhandeUng over de Vrouw. door de aanwending zijner verfstoffen de illusie eener bekende realiteit op te wekken. Daarom raadde men hem terug te keeren tot zijn pannen. Aan het slot van zijn verhandeling is de kunstrecencent geheel vergeten dat hij het over Beeldende Kunst moest hebben en tracht zijn fout te herstellen door van den schilder in quaestie te zeggen. hij mocht ook iets van zichzelf in de verfstoffen mengen. dan is de schilder een uitmuntend of slecht koeienschilder. iets van zijn hart of iets van Dit noemde men dan „temperament". hij is een slecht schilder wanneer hij niet bij machte is of schijnt te zijn. is met betrekking tot Beeldende Kunst n even duister raadsel. Inplaats van na te gaan. Verder gaan was bepaald onfatsoendelijk. Op die manier zou een kunstenaar een standpunt innemen. „ziel" enz. Een kunstrecensent Om een voorbeeld te noemen : waarbij de schilder uitging van een vrouwefiguur. Een schilder moest zich bij zijn leest houden. wanneer hij in staat is door de aanwending van verven de illusie eener natuurlijke werkelijkheid op te wekken. bloemen en menschen. Te pogen in plaats van een naturalistische een geestelijke illusie op te wekken.n. . Hij is een uitmuntend schilder. . is het toppunt van onbeschaamdheid. Tijdens het z. stoelen. aesthetisch te interpreteeren. De kunstrecensent deelt de geheele vrouwen wereld in verschillende categorieën. maar wat zijn „leest" is. Is het uitgangspunt van den schilder een koe. spreekt ons over haar deugden en ondeugden.g. waarop critici en kunstgeleerden hem niet kunnen volgen. Wat het beteekent een schilder van menschen of bloemen te zijn. daar werd niet naar gevraagd. dat hij een uitmuntend of slecht vrouwenschilder is. over haar hartstochten en perversies. 'n even geheimzinnig verschijnsel zijn geest. „visie". impressionisme werd den schilder een beschrijft een schilderij kleine vrijheid gelaten.HET AESTHETISCH BEGINSEL DER 34 't algemeen heerscht.

van de vrouw. is óf de schildei is niet een schilder van schilderijen. ja ten slotte geheel verdrongen werd door het beeldend-aesthetische. de voorstelling.MODJiKNL BLELDESDL KLMsJ 35 van koeien.. Deze houding van menschen. dat thans het keerpunt gekomen is.de natuur". ja het zich tot plicht rekenen over hun eigen vak te spreken en te schrijven. Gelukkig. Het spreekt dus vanzelf. een zoo groote begripsverwarring betreffende de Beeldende Kunst mogelijk. die het zich tot plicht rekenen over Beeldende Kunst te schrijven. heeft er niet weinig toe bijgedragen het publiek. maar niet het begrip en bevond zich bij het beschouwen van het werk aan den tegenovergestelden kant van het kunstwerk als zoodanig. maar niet de . is. dat. is het bewijs voor mijn bewering. dat hierdoor de voor het publiek zoo noodlottige begripsverwarring ontstaat. wel het woord. dat het beoordeelen en bespreken van schilderkunst meestal aan leeken wordt overgelaten. van de zee. wantrouwend te maken tegenover de nieuwe kunstrichtingen. : Het spreekt vanzelf. aan het moderne kunstwerk onttrokken werd en zij ten slotte wel moesten eindigen het nieuwe kunstwerk naar den duivel te wenschen. iets wat op geen enkel ander gebied geduld zou worden. óf de criticus kenl wel het woord „schilderkunst". omdat de aandacht van den beschouwer geconcentreerd wordt op het practisch-natiiralistische en niet op het beeldend-aesthetische van het werk. dat zij. als 'n schilder of het landschap te zijn. die in het openbaar over kunst spreken. waar het practisch naturalistische. omdat hun maatstaf . Dat ondanks de documenten die vroegere generaties ons hebben nagelaten. de kunstgeleerden en critici steeds minder over het kunstwerk wisten te zeggen. vooral het Nederlandsche. de leekencritici en schijngeleerden. De reden van deze begripsverwarring is. Het eenige wat wij er met besliste zekerheid uit kunnen opmaken. waarop de kunstenaars het niet beneden zich achten. Noodlottig. steeds meer en meer op den achtergrond raakte.

Kandinsky. Deze schijnwaarden (religie. a. zij verdringen zelfs voor een groot deel de wezenlijke of de aesthetische waarden. wanneer wij de doelmatigheid van het kunstwerk voor oogen houden. om zoodoende het schilderij als aesthetisch product zelfstandig te maken. anatomie. die niet tot de Beeldende Kunst behooren. beeldende waarden. wat Michel Angelo. Wanneer in deze verhandeling het woord aesthetisch : — — : : . waarvoor zij nu hun gezicht tot een grijns vertrekken. Wanneer dus de vraag gesteld wordt „wat is een kunstwerk in den besten zin". Rafaël.HET AESTHETISCII BEGINSEL DER 36 beteekenis ervan kennen. bedoelden. het wezen uitmaakt van dezelfde kunstwerken. Da Vinci e. De kunst der' traditie was rijk aan schijnwaarden. Nu werd het de opgave van onzen tijd alle schijnwaarden uit het kunstwerk te verwijderen en te vervangen door wezenlijke. indien zij de kunstwerken van vroegeren tijd vanuit de beginselen en eischen der Beeldende Kunst beschouwden. Het verschil tusschen de schilderkunst der Renaissance en de moderne schilderkunst van onzen tijd bestaat slechts hierin dat uit deze laatste alle bestanddeelen. Mondriaan. allegorie. Archipenko. dat zijn alle elementen die den zuiver aesthetischen indruk schaden te verwijderen. dat datgene. verwijderd zijn. De moderne kunst staat daarmede in oorzakelijk verband. dan zouden zij niet zulke grove vergissingen begaan ten opzichte der werken van Beeldende Kunst van hun eigen tijd. literatuur. Door in een werk van beeldende kunst alle bijkomstige elementen. De kunst van onzen tijd staat volstrekt niet zóó ver af van de kunst der Gothiek of der Renaissance. Want. e. dan moet daarop geantwoord worden „een kunstwerk in den besten zin is een product van den geest dat voorziet in de aesthetische behoefte". De questie is inderdaad zeer eenvoudig. perspectief) nemen in de kunst der traditie een belangrijke plaats in. Zij zouden bespeuren. a. zal het kunstwerk meer dan ooit voorzien in de geestelijke behoefte. ik bedoel de werken van Picasso.

maar deze laatste in sommige voorwerpen overwint of geheel verdringt.NST 37 gebruikt wordt. Om tot het wezen van een beeldend kunstwerk. maar als die geestelijke functie. de stoffelijke doel- . uit welk tijdperk of van welken aard doet er niet toe. maar ook hun constructie en vorm. van gebruiksvoorwerpen. dat zich niet alleen naast de stoffelijke handhaaft. dan verzoek ik u vriendelijk deze uitdrukking niet op te vatten in den dogmatischen zin. dus practisch verzadigd is. ]\Iet deze stoffelijke doelmatigheid of de practijk staan alle dingen in oorzakelijk verband. door te dringen. De geestelijke doelmatigheid is het aesthetisch element. welke wij schoonheidsontroering noemen. Deze functie bepaalt de constructie en den vorin van den stoel. de zitting. en welke door het product zelf en niet door de voorstelling veroorzaakt wordt. aan de geestelijke. de primitieve versiering.MODERNE BEEEDEXJJE KL. Het wezen van den stoel wordt niet gevormd door de pooten. Constructie en vorm van den stoel worden dus in de eerste plaats bepaald door de stoffelijke doelmatigheid. De versiering beantwoordde aan een anders geaarde doelmatigheid dan de stoffelijke n. de leuning. v. met betrekking tot de kunst. Zoodra een voorwerp aan zijn stoffelijke doelmatigheid beantwoordt. dienen wij te beginnen ons rekenschap te geven van het wezen der eenvoudigste voorwerpen uit onze omgeving. waarin de kunstgeleerden dit woord gebruikt en misbruikt hebben. maar pooten. waarin de geestelijke doelmatigheid of het aesthetische. Aan deze functie ontleenen de dingen niet alleen hun naam. leuning en zitting ontstaan uit de functie. die het zitten is. Het wezen der eenvoudigste dingen b. fijner element op.1. wordt bepaald door de functie die aan die voorwerpen ten grondslag ligt. treedt een ander. ^let de bevrediging der stoffelijke behoefte ontstaat geleidelijk de geestelijke behoefte. De eerste openbaring van deze geestelijke behoefte was. Zulke voorwerpen nu.

beeldhouw.HET AESTHETISCH BEGINSEL DER 38 matigheid of het praciische verdrongen heeft. Werken. die zoowel aan de stoffelijke als aan de geestelijke doelmatigheid beantwoorden. wanneer het zoowel stoffelijk als geestelijk doelmatig. Dat Michel Angelo ondanks deze voorstelling : .en beeldhouwkunst eenige overeenkomst vertoont. Dit nu is de opgave van van belang op te merken. als is gebouw stijgen. De geestelijke doelmatigheid bestond voor Julius II niet in de Beeldende Kunst. maar in de Religie en daar hij de macht van deze laatste door de eerste bevestigd wilde zien. De schilder van voorheen was eveneens aan het practische gebonden.en schilderwerken. Door den aard der functie die aan hen ten grondslag ligt. noemen wij kunstwerken in den hoogsten zin. als werken van muziek verzen. was de Beeldende Kunst slechts middel en niet doel. Aan deze ligt zoowel de practische de geestelijke functie ten grondslag. zijn werken der bouwkunst. verschillen zij essentieel van de gebruiksvoorwerpen. drama's. dus practisch-aesthetisch is. Een bouwwerk goed. Aan deze ligt de aesthetische functie ten grondslag. Julius II zal niet tegen Michel Angelo gezegd hebben „ik wil beeldende kunst in de Sixtijnsche kapel hebben". In de bouwkunst is een volledig aesthetische omzetting in dezen zin niet mogelijk omdat de bouwkunstenaar altijd rekening moet houden met de stoffelijke doelmatigheid. die slechts goed zijn wanneer ze voorzien in een stoffelijke : behoefte. die zoo wel aan de stoffelijke als aan de geestelijke doelmatigheid beantwoorden. Ook de moderne schilder tracht alle stoffel k-doel- zal het onzen tijd als en het kunst is ij matige of practische elementen in geestelijk-doelmatige of aesthetische om te zetten. maar ik denk dat Julius II Michel Angelo opdroeg een zeer nadrukkelijke voorstelling te geven van de Genesis. Naarmate de bouwmeester de practische elementen aestetisch verwerkt. dat de bouwkunst daarin met de moderne schilder. Tusschen deze beide in staan de werken.

verdrongen door het aesthetische element. Van den Franschen schilder Ingres is een werk in het Louvre te Parijs. wier leven alleen gebaseerd is op de praktijk. kan het zijn eigen beeldende functie verrichten.. la Source. waarin een vrouwefiguur de plaats eener in het werk domineerende lijn inneemt. de moraal enz. zullen wij bemerken. voorstellingen ontleend aan de geschiedenis. Daar de schilderkunst dus gebonden bleef aan de de allegorie enz. : .MODERNE BEELDENDE KUNST 39 toegaf aan zijn beeldend bewustzijn. zij wier leven practisch verzadigd is. kunnen aesthetische producten ontberen. hoe meer hij het practische of de voorstelling ondergeschikt maakte aan het aesthetische. werd de voorstelling ondergeschikt aan den beeldenden inhoud en wanneer wij de geschiedenis van de ontwikkeling der schilderkunst raadplegen. bleef in haar een practisch element aanwezig. Rodin neemt religie. waartoe ook gerekend moet worden het portret. De sporen van deze ontwikkeling vinden wij ook in onze maatschappij terug. put dan ook de moderne kunst haar bestaansrecht uit de traditie. Bij Rafaël is dit zeer sterk (afb. kunst min of meer practisch-doelmatig bleef. Verscheiden kunstwerken der traditie toonen ons het verlangen naar deze zelfstandigheid. M.i. globaal genomen „de voorstelling". Langs dezen weg heeft zich door de eeuwen heen de schilderkunst van practische afhankelijkheid naar aesthetische zelfstandigheid ontwikkeld. Eerst wanneer het kunstwerk aesthetisch zelfstandig is. dat die ontwikkeling er een is van stoffelijke naar geestelijke doelmatigheid. Geleidelijk werd dit practisch element. kortom. zullen naar kunstvoorwerpen dat zijn Geleidelijk uitzien. 6). neemt niet weg.. waarin een figuur of een groep van figuren ondergeschikt is gemaakt aan het beeldend beginsel der compositie. Hoe sterker het beeldend bewustzijn van den kunstenaar was. Wij treffen in de schilderkunst van het verleden werken aan. Menschen.

beeldende verhouding in de plaats. omdat de voorstelling van het religieus gevoel innerlijk met den beeldenden vorm verbonden was. De gebonden vorm wordt vertegenwoordigd door Picasso en zijn school. Eerst na Cézanne wordt door de kubisten den zelfstandigen vorm voor het kunstwerk gevonden en het schijnonderwerp daaruit verwijderd. i8). doet slechts dienst als Leit-motiv. de plastische en vlakke kubisten. het onderwerp bijzaak is. boom. De ongebonden vorm door Kandinsky en de expressionisten. De vorm van het kunstwerk ontstaat uit het beeldend principe en de schilderij wordt een organisch zelfstandig-aesthetisch product. waar het beeldend beginsel hoofdzaak.HET AESTHETISCH BEGINSEL DER 40 deze lijn of beeldende beweging weer over en past haar toe in zijn L'Age d'Airain. Het onderwerp. van een schijn-onderwerp spreken. wat het ook zijn mag. Tijdens de Gothiek maakte het onderwerp een wezenlijk bestanddeel van het kunstwerk uit. om 't even waaruit dit bestaat. waarin uiterlijkheid (natuur) en innerlijkheid (geest) in evenwicht zijn. figuur. Het spreekt vanzelf. dat het onderwerp of de natuur slechts dient als vulsel voor den beeldenden vorm. Nu treedt voor het schijnonderwerp. het Leit-motiv. in „gebonden" en in „ongebonden" vorm. het kunstwerk voldeed dus volledig aan de geestelijke behoefte van dien tijd. Dit is het nieuwe kunstwerk Het nieuwe kunstwerk wordt ons in twee vormen aangeboden. . Daarom kunnen wij bij zulke werken. Bij gebrek aan een zuiveraesthetischen vorm voor de Idee. huis. In de kunst van Paul Cézanne is 't onderwerp. dat over het heele vlak de beeldende compositie \er- gezelt (afb. bleef dit schijn-onderwerp nog lang gehandhaafd. doch is niet meer innerlijk met het beeldend bewustzijn van den kunstenaar verbonden. Van de Italiaansche Renaissance tot de kunst van Paul Cézanne blijft het onderwerp gehandhaaft. reden waarom het een schijnonderwerp is.

dan komen wij tot de conclusie. Op dezelfde wijze als tijdens de (iothiek uit den gebogen tak de boogvorm in de bouwkunst ontstond. die zich dit bewust werd. Het onderwerp wordt uitgangspunt. uitgaande van den uiterlijken vorm en de kleur der dingen. : : : . Toen het Avezen der natuur.MODERNE BEELDENDE KUNST 41 In beide is het schijnonderwerp vervangen door de beeldende verhouding. dat beteekent. Dit kan zijn een aan de natuur ontleende vorm of handeling. Deze vorm of handeling wordt het beeldend probleem. gevonden werd (door het geometrische temperament Cézanne en door hen die na hem kwamen de kubisten). kubus en pyramide. De eerste. De kunst van Europa is dus karakterloos. dat er bewust naar gestreefd wordt de kunst eenig karakter te geven en het spreekt vanzelf. dat dit voor de beeldende kunst een beeldend karakter zijn moet. vandaar dat de kunst der Javanen. paralellopipidum. het is eerst in deze eeuw. dat de schilders. Chineezen en Japanners meer karakter vertoont dan de Europeesche.r binnen. steeds meer naar het karakter zochten. In de Oostersche kunstwereld is deze vorm reeds sedert eeuwen erkend en dient als hoogste stof der uitbeelding. bezonken aanschouwing van den natuurvorm de edele of beeldende vorm. Vergelijken wij de kunst dezer volken met de Europeesche. dat deze laatste nog nooit een bepaald karakter gehad heeft. op dezelfde wijze ontstaat uit de redelijke. is de opgave van den modernen beeldenden kunstenaar. kegel. Tot Cézanne was de schilderkunst een werken van buiten naa. werd de schilderkunst een werken van binnen naar buiten. dat met betrekking tot de schilderkunst als beeldende kunst niet anders zijn kan dan het zuiver aesthetische of beeldende. Dit probleem door kleur-. vorm-. Dit beteekent de wedergeboorte der schilderkunst. Hij begon de natuur beeldend te zien en herleidde haar vormen tot de mathematische als kogel. en ruimteverhouding op te lossen. was de Fransche schilder Cézanne.

tot 'n eenheid verbonden. de menigvuldigheid deï verhoudingen. De werkzaamheid van den beeldenden kunstenaar bestaat hierin de menigvuldigheid zijner beeldende indrukken. houdt hij den zuiver beeldenden of kunstvorm over. Beeldende kunst is ruimtekunst. Door den natuurvorm te abstraheeren en den mathematischen naar voren te brengen. In het moderne schilderij of beeld gaat het Begrip de Natuur vervangen. Slechts een werk. een boom heeft voor den beeldenden kunstenaar geen andere beteekenis dan die van een verticale ruimterichting.HET AESTHETISCH BEGINSEL DER 42 Dit is de moderne kunst. De kubist werkt de natuurvormen. die zich van de ware beteekenis der beeldende kunst in verband met schilder. het functie — — . De geestelijke is de innerlijke. zoo vormen tijd.en ruimte schema van het voorwerp. bewust werden. In de beeldende kunst ligt de opgave in het beeldend verwerken van een of ander gegeven. 21). Aan elk voorwerp gaat de ruimte vooraf. want kubist Voor den kubist of beeldenden schilder is is eigenlijk een spotnaam voor wie niet imiteert het voorwerp het argument der Ruimte. kan een beeldend kunstwerk genoemd worden en zijn aesthetische : onbelemmerd verrichten. tot een ordelijk en rustig aesthetisch geheel te brengen. In de muziek ligt de opgave in het muzikaal verwerken van een of ander gegeven. ruimte en kleur zich onderling tot elkaar verhouden. Het voorwerp is voor den beeldenden kunstenaar het zinnebeeld der universecle ruimte en zooals het tijdschema der opeenvolgende tonen. De innerlijke is de aesthetische. Het is voor den beeldenden kunstenaar slechts van belang hoe vorm. die hem tot uitgangspunt dienen. de melodie vormt. tot 'n eenheid verbonden. waren de kubisten (afb. De eersten. beeldend om. dat op deze wijze organisch ontstaat.en beeldhouwkunst. enz. Dit is de geestelijke. haar wezen en de kern harer aesthetische zelfstandigheid.

MODERNE BEELDENDE KUNST

43

beeldende vormschema. Vormt het schema der opeenvolgende tonen, in tijd, de melodie (het voortgaande
element) in de muziek, het schema der ruimteverhoudingen vormt de harmonie (het staande element) in de
schilderkunst.

b.v. te weten dat het
Met het stoffelijk doelmatige
heeft de beeldende
voorwerp van steen of van hout is
kunstenaar niets te maken. Voor hem is slechts het geestelijk

doelmatige, het abstracte, van belang.

De beeldende onderdeden van

een schilderij moeten
zoodanig gerangschikt zijn, dat zij door gemeenschappelijke samenwerking een aesthetische functie kunnen
verrichten. Zoolang de natuurvormen, die als aanleiding
tot de schilderij dienen, niet aesthetisch zijn verwerkt,
dus embryologisch blijven, is er van een zuiver beeldend
kunstwerk geen sprake.
Vanuit dit besef, dat in een zuiver beeldend kunstewerk alles een aesthetische houding moet aannemen, is elk
kunstwerk waarin wij andere dan beeldende elementen
aantreffen, als
naturalistische, religieuze, ethische enz.
onzuiver, d.i. karakterloos.
;

Zoolang wij meenen, dat het beeldend kunstgewrocht
een anderen inhoud moet hebben dan een aesthetischen,
een andere doelmatigheid dan een geestelijke, zoolang
wij vasthouden aan het begrip, dat schilder- en beeldhouwkunst begrensd zijn tot het meer of minder aesthetisch afbeelden van zekere objecten en niet in staat zouden zijn een gegeven geheel beeldend zuiver, d.i. tot
niets dan verhouding, te verwerken, hebben wij geen juist
begrip van zelfstandig beeldende kunst en zullen wij den
stijl van onzen tijd, den Stijl van Verhouding, niet verstaan.
De stijl van onzen tijd kenmerkt zich door de begeerte
naar meerdere abstractie.
Deze abstractie naar den vorm of naar de kleur was in
de beeldende kunst aller tijden en volken min of meer
voorhanden. Na elk tijdperk van naturalisme volgt een
tijdperk van meer bezonken aanschouwing. Deze aan-

HET AESTHETISCH BEGINSEL DER

44

meer intellectueel dan sensitief. Uit deze
aanschouwing komt vanzelf de behoefte
naar ontleding voort. Het Eegrip vervangt de Natuur,
de vorm waarin de ontroering of de aanschouwing gevat
wordt, wordt geestelijker en er ontstaat stijl.
de
Stijl kan slechts dóór de natuur heen ontstaan
natuur moet eerst volledig gekend zijn, wil uit den natuurlijken vorm een stijlvorm ontstaan. Om ons tot den
vorm te bepalen, zouden wij van een beneden-natuurlijken
van een natuurlijken en van een overnatuurlij ken vorm
kunnen spreken.
schouwing

is

intellectueelc

;

Een beneden-natuurlijke vorm

is

een vorm, die niet

machte is de illusie van de natuur bij den beschouwer
op te wekken. Een natuurlijke vorm is een vorm, die de
bij

en de ontroering der natuur suggereert. De overvorm is de uit bezonken aanschouwing verkregen vorm, de universeele of stijlvorm, de aesthetische, welken ik in deze verhandeling ook wel den beeldenden genoemd heb. Slechts deze vorm is in staat die
geestelijke sfeer te scheppen, waarin de schoonheid aanschouwd wordt. Het spreekt vanzelf, dat uit deze de
practische zin verdwenen is. Daarvoor is in de plaats
gekomen de geestelijke zin.
Het komt mij nu voor, dat de moderne, beeldende
kunstenaar zich van zulke vormen en kleuren bedient.
Wanneer wij nu even terugkeeren tot het voorbeeld
in het begin

Related Interests

an mijn \oordracht gebezigd, betreffende
het wezen van den stoel, waaraan het zitten als functie
ten grondslag ligt en wij passen dit eens op het „kunstwerk"
toe en wij vragen welke functie ligt aan het kunstwerk
in den besten zin, ten grondslag, dan krijgen wij ten antwoord
de aesthetische functie. Het kunstwerk moet
voorzien in een geestelijke behoefte wil het goed zijn
en het zal goed zijn,, naarmate de aesthetische functie
onbelemmerd
dat beteekcnt, zonder dat die functie
verstoord wordt door naturalistische of andere elementen
in de schilderij
kan plaats hebben.
illusie

natuurlijke

:

:

MODERNE BEELDENDE KUNST

45

Het spreekt dus vanzelf dat het kunstwerk het meest
zijn doel zal beantwoorden, wanneer het samengesteld is uit aesthetisch ver- en doorgewerkte vormen en
aan

kleuren (verstrakten vorm, verdiepte kleur).

Vraagt men mij nu hoe komt de kunstenaar aan die
vormen en kleuren, maakt hij die uillekeiirig, dan antwoord ik hij maakt ze niet willekeurig, maar ze ontstaan
:

:

beeldende aanschouwing der natuur.
Vraagt men mij nu wat is dat, een beeldende aanschouwing van de natuur, dan antwoord ik het is
in tegenstelling met de realisten, die de dingen stoffelijkdcelmatig zagen en toonden, in tegenstelling met de
naturalistische-impressionisten, die de dingen naturalistisch zagen en toonden
de voorwerpen in hun universeel-beeldend-aesthetisch wezen aanschouwen en toonen.
Zooals de musicus de natuur muzikaal ondergaat, zoo
ondergaat de beeldende kunstenaar haar beeldend. Noch
voor den eerste, noch voor den tweede bestaat de natuur
oyiïvillekeiirig uit zijn

:

:

in

de

eerste

plaats

in

naturalistisch-practischen

zin.

Voor den musicus heeft de natuur slechts een muzikale,
voor den beeldenden kunstenaar slechts een beeldende
beteekenis. Xiet de stof-eigenschap van een voorwerp,
maar het beeldend lokaal-teeken is voor hem van belang.
Zoo is hem een flesch niet (in de eerste plaats) een voorwerp van glas, maar de flesch is voor hem de zichtbare
bepaling van een ruimterichting.

Aan het beeldend bewustzijn gaat de ruimte vooraf.
De beeldende kunstenaar rangschikt, vermenigvuldigt,
meet en bepaalt de overeenkomsten en verhoudingen van
tot de ruimte. Elk voorwerp heeft
voor hem een zeker verband met de ruimte, is er het
beeld van. Een zeker aantal voorwerpen levert hem zijn
vorm- en kleurschema. Bij een voortdurend veranderend
ruimteschem?., dus bij een voorwerp in beweging, ontstaat een tijdruimte-schema. Het vermogen om daaruit
een harmonisch-melodiach geheel te vormen is de werkzaamheid van den beeldenden kunstenaar.

vormen en kleuren

wanneer de constructie harmonisch is. De verhoudingen. Aan het gebouw ligt de Ruimte ten grondslag. met dat de bouwkunst niet alleen aan de geestelijke. kunnen wij het beeldende vormschema noemen. waarin de vormen staan tot de Ruimte bepalen het rhythme en de aesthetische waarde van het gebouw. Hoe meer die punten op de universeele ruimte zijn afgezet. — — — — aesthetisch Het staan. hoe monumentaler het gebouw zal zijn. Eerst dan. dat het moderne de stoffelijke . beeldhouwer en bouwkunstenaar elkaar in dit beeldend bewustzijn ontmoeten . zonder dat de eerstgenoemde hieronder lijdt. waaraan het gebouw moet beantwoorden. begint de aesthetische. De opgave van den bouwmeester bestaat dus hierin doelmatigheid zoo volledig mogelijk aesthetisch te verwerken.functie. dat ten opzichte der bouwkunst hetzelfde geldt en dat de moderne schilder. exterieur zal dus als vanzelf uit het interieur ont- Beide zullen één organisch geheel \-ormen : het Gebouw. De punten welke het gebouw zoowel interieur als exterieur met de ruimte verbinden. De moderne bouwkunstenaar schept van de practische functie uit. : . Deze functie behoort tot het centrum van het bouwplan van dit centrum uit gaat hij excentrisch beeldend te werk. zal het geheel van binnen naar buiten van de functie. dus expressionistisch alleen dit verschil. Als zoodanig is het gebouw een gematerialiseerd schema van de ruimte. worden opgelost. Zoo groeit het werk vanzelf uit de stoffelijke doelmatigheid naar de geestelijke.HEÏ AKSTHETISCH BEGINSEL DER 46 Ik geloof. Wanneer wij nu in aanmerking nemen. maar ook aan de stoffelijke behoefte moet beantwoorden. Het constructie-plan ontstaat vanzelf uit de practische functie. Het beeldend bewustzijn van den bouwmeester moet zich dus op het begrip van de Ruimte grondvesten. Naar den aard der stoffelijke doelmatigheid.

Daarin bestaat het gemeenschappelijk ideaal der kunsten. Zooals tijdens zekere stijlperioden de verschillende vormen der beeldende kunst gemeenschappelijk één levenshetzij die voortkwam uit de houding belichaamden Religie (de Gothiek) of uit de Hoovaardij (de Renaissance) zoo werpt de moderne kunst het verlangen en de mogelijkheid voor zich uit eener monumentale. Deze verwerking kan slechts dan volledig bereikt worden. is de begeerte naar een volledige uitdrukking der Beeldende Idee. door verhouding. samenwerkende kunst. wanneer de edelste der beeldende werklieden van onzen tijd. Het gevoel. : : . dat de moderne kunstenaars moet verbinden.MODERNE BEELDENDE KUNST schilder. dat het beeldend bewustzijn van den modernen schilder met de als 't ware vanzelf in die richting wordt geleid vernietiging der perspectief door de kubisten en expressionisten. De herovering van het vlak heeft de behoefte doen ontstaan naar het monumentale vlak op vlak te schilderen de fresco-schildering in haar diepste beteekenis. Nu is het wel eigenaardig in dit verband op te merken. dan zal het ons worden in welke richting de beeldende kunsten gemeenschappelijk bewegen en waarin zij elkaar wederkeerig kunnen aanvullen in de aesthetische overzetting van de materie. dat embryonaal in de traditie voorhanden was en in dezen tijd zijn volledige ontwikkeling \indt in de moderne glas-en-lichtkunst. van een algemeen stijlbewustzijn doordrongen zijn. Zoo vindt ten slotte de absolute schilderkunst haar volmaakte uitdrukking in de kleurige en vormelijke verwerking in het interieur.en beeldhouwkunstwerk van onzen 47 tijd op de- zelfde wijze ontstaat en dat voor het abstracte kunstwerk dezelfde beeldende principes gelden. de volstrekt-moderne. Verder ontstond de oplossing van het glas-in-lood probleem. veroverde de schilder zich weder zijn rechtmatig eigendom het Vlak. Het dilettantisme der duidelijk zich : — — .

doodt dan zich- zelve. . Hierdoor zal de Beeldende Kunst een tijdperk beleven van een monumentaal-organischen stijl.i. Haarlem 191 6. waarin het beeldend vermogen der kunsten. De monumentaal-beeldende kunst ligt voor ons.en schilderd. beeldhouw.MODERNE BEELDENDE KUNST 48 half -modernen. elk afzonderlijk winnende kunst) harmonisch door medewerking eener andere tot verwezenlijking — — van Eenheid komen. de schoonste harmonie tusschen stoffelijke en geestelijke doelmatigheid zal voortbrengen. dat nu zoo welig tiert. Daarin zullen alle uitingsvormen (bouw-. door de verhouding waarin de kunstenaars tot de nieuwe kunstmiddelen staan.

Zoowel in de architectuur. DE STIJL DER TOEKOMST Het zal u niet zijn ontgaan. zult ge daarin verschillende artikelen over Beeldende Kunst aantreffen en bij een nadere kennismaking zult ge gaan openbare meening een ware strijd is uitgebroken betreffende het probleem der Beeldende Kunsten. zult ge het oude archaïstische beursgebouw op den Dam. terwijl de nieuwe beweging van beden oorspronkelijk (in 1) Holland voor het eerst !) is.als in de schilderkunst heeft zich dit nieuwe streven uitgedrukt. vervangen zien door een ander op het Damrak. zooveel minder belangstelling aan te treffen dan op de dagelijksche tentoonstellingen van moderne kunst. dat zich sinds een tiental jaren een ander streven in de beeldende kunsten openbaart. voor zoover dat in een kort overzicht mogelijk is. met de beteekenis en het doel van het nieuwe streven in de beeldende kunsten op de hoogte te stellen. Niet slechts in uw eigen land maar bijna over geheel Europa en zelfs in Amerika neemt dit probleem naast het probleem van den volkerenstrijd. omstreeks 1880. heel anders van bouw dan het vroegere. beseffen. dat in de Ongeveer een 35 jaar geleden^).111. die met het artistiek en intellectueel leven van zijn tijd op de hoogte is. waarop ik mij tot taak heb gesteld u. in de beeldhouw. En dat ook gij er u voor interesseert. dan moet het u opvallen in de zalen van oude kunst. dat deze beweging onoorspronkelijk en willekeurig was. Bezoekt ge de musea. althans belangrijk genoeg om ieder. een belangrijke plaats in. bewijst uw tegenwoordigheid hedenavond. had Ik dien er even op te wijzen. Wanneer ge de dagbladen en periodieken doorziet. Wanneer ge de stad Amsterdam bezoekt. . te interesseeren.

een doel op zichzelf.w. zij gaat van onzen geest uit. het wezen der kunstvorming van onzen tijd. Deyssel enz. is het of een onzuiver of in 't geheel geen kunstwerk. v. De hier uitgedrukte gedachten nu vormen.z. De plaats welke de kunst in onze samenleving moet innemen is te voorzien in de aesthetische behoefte. Voor het eerst'beseften van omstreeks 1880. Zij betrof voornamelijk de schilderkunst en de poëzie.) hebben reeds lang een voorname plaats in de openbare waardeering veroverd. tijd overeenkomst met die van thans. I.DE 50 STIJL DER TOEKOMST er eveneens een dergelijke reactie in de beeldende kunst Deze reactie onderscheidt zich van die van onzen voornamelijk hierin.z. Zulk een werk gedraagt zich als een kunstwerk maar is het niet. Wanneer dus het kunstwerk met zichzelf in tegenspraak is en een andere beteekenis gaat hebben dan een aesthetische. dat zij meer plaatselijk was en zich niet over alle takken der kunst uitstrekte. de Marissen. zeer in 't kort. welke dit nieuwe streven belichaamden (Vincent van Gogh. Een der voornaamste kenmerken dezer kunsthervorming . De reactie van 1880 vertoont echter in wezen een plaats. Deze overeenkomst bestaat hierin : De beeldende kunsten van traditioneele invloeden te zuiveren. zij bevredigt onzen geest. Kunst is dit de impressionisten : : II. is zij geestelijk-doelmatig d.w. zelfstandig te maken en zoodoende in nieuwe banen te leiden. Deze aesthetische behoefte is van geestelijken aard d. Waar de kunst in deze behoefte voorziet. vandaar dat hun devies luidde l'art pour l'art. Kloos. Holland nam ook deel aan deze reactie en de kunstenaars. De mensch immers toont naast een stoffelijke ook een aesthetische behoefte en de kunst is de aangewezen stof om in deze behoefte te voorzien.

zullen zijn ervaringen daaraan gelijk. volgens zijn aard is dat het voortbrengsel zijn aesthetische ervaringen van de realiteit uitdrukt. is.DE STIJL DER TOEKOMST 5ï het bewustzijn. dat wij met een kunstwerk te doen hebben.w. Of een schilderij of beeld ons al een emotie geeft. omdat zijn aard aesthetisch is. De kunstenaar brengt uit zijn aard een kunstwerk voort.. een waarborg is. zonder meer. een waarborg. welke bedoeling de kunstenaar dan heeft en ik antwoord u heelemaal geen bedoeling. Evenmin als de emotie. laat ook onzuivere kunstuitingen toe. III. dat het kunstwerk om zijn zelfs wille. Bij het zien van een boom zal de tuinman een andere ervaring hebben dan de botanicus. dus aesthetisch zijn. De definitie als zou kunst datgene zijn. deze weer een andere dan de houtkooper. dat wij met een kunstwerk te doen hebben. Ik acht dit des te meer noodig. evenmin is de bedoeling van den kunstenaar bij ons deze emotie op te wekken. Het hangt immers van den aard dier emotie af. al dan niet een zuiver kunstwerk is. Er is zelfs geen plaats voor een bedoeling. waar ik heb ervaren. wat gemaakt is met de bedoeling een emotie te geven.z. de houtkooper weer een andere dan de landschapschilder . is — — : . ons moet dus niet ter wille van het onderwerp voldoen. of een schilderij of beeld enz. dat de maker ook inderdaad een kunstwerk voortbrengt. bewijst nog volstrekt niet. Met eenige vergelijkingen zal ik dit aantoonen en zult ge mij. Wat de kunstenaar verlangt d. dat hetgeen hij maakt. Een kunstenaar ervaart hetgeen hem omringt anders dan een niet-kunstenaar. Want aangenomen dat zijn aard aesthetisch is. wgar ik in de verdere ontwikkeling van mijn onderwerp het woord „aesthetisch" bezig. Gij zult mij nu kunnen vragen. dat aan het woord „aesthetisch" verschillende begrippen worden verbonden. nog beter verstaan.

hem den boom niet volgens de plantkunde. Of hij gezond of ziek is. weten tot welke familie hij behoort. Hij ziet . d. De houtkooper ziet in den boom een zeker aantal planken van die of die houtsoort en hetgeen den tuinman of den botanicus aan den boom interesseert zal hem geheel of gedeeltelijk onverschillig laten. De botanicus bepaalt zich niet tot deze ervaringen.z. Dat dit zoo is. maar voor de kunst waardeloos zou zijn. lichaam. waar tuinman. of lijn-. zijn ervaringvan den boom is een aesthetische en naar zijn vermogen zet hij den natuurlijken boom in stijl om. maar gaat nog verder. Den musicus juist speciaal interesseert. Hij zal het blad tot een zekere groep kunnen rangschikken en nog veel meer. in welke landen hij groeit. enz. maar hij ziet den boom volgens de kunst. maar wèl zijn aesthetische ervaringen van den boom. welke voor de studie der botanie wellicht van onschatbare waarde. dan zou hij alles teekenen wat hij van den boom weet. Hij zal bij het zien van den boom. Het kan dus nooit in de bedoeling van den kunstenaar liggen. Gesteld de botanicus zou eveneens een teekening geven van den boom. Heel anders dan de schilder. of volgens de praktijk. Er zou een wetenschappelijke teekening van den boom ontstaan. bewijst het volgende.52 DE STIJL DER TOEKOMST en deze weer een andere dan de musicus. botanicus en houtkooper den neus voor ophaalden. De tuinman zal bij het zien van een boom terstond herkennen wat voor soort boom het is.w. Voor hem is de boom een probleem van licht-en schaduwverhoudingen. In 't kort. Hoe oud de boom is.en ruimteverhoudingen. Den landschapschilder laten al deze soort dingen onverschillig. zal zich de musicus tot den boom uit ons voorbeeld verhouden. den boom als boom volgens de plantkunde weer te geven. dat de meest onoogelijke boom. Volgens deze ervaringen verklaart de schilder den boom door een kunstwerk. Het kan zelfs gebeuren. vlak-. de boom wordt door hem opnieuw voortgebracht en dit voortbrengsel heeft niet een natuurlijke maar een geestelijke beteekenis.

Volgens deze ervaring zal hij den boom langs muzikalen weg verklaren. Ik zou nog kunnen aantoonen. de ervaringen van den mechanicus volgens de mechanica zijn enz. dat de ervaring van den kunstenaar een anders geaarde is dan die van den niet-kunstenaar.v.en gezichtsindrukken van de omgeving ervaren. Hij zal b. waaruit wij de stelling kunnen lichten. Bij een gebrekkig overzicht der verschillende kunstcultuurs zal hetgeen in onzen tijd zich tot stijl ontwikkelt ons min of meer bevreemden. waarin de stijl volgens de natuur tot uitdrukking komt. d. volgens de verklaren. Ik zou mijn vergelijkingen nog met vele kunnen vermeerderen. Komende uit een tijdperk. IV. dat de opgave van den kunstenaar hierin bestaat : Het wereldbeeld langs aesthetischen weg. dat de ervaringen van den wijsgeer volgens de wijsbegeerte. aegyptische en . zullen wij de meer abstracte verschijning van den stijl van onzen tijd niet aanstonds begrijpen.w. Het is echter voldoende wanneer wij door de^e voorbeelden zien. die sinds menschenheugenis kunst gekend hebben.DE STIJL DER TOEKOMST 53 zal het hoorbare aan den boom interesseeren. In enkele opzichten zal ons een overeenkomst op\allen tusschen de uitdrukkingswijze der cubisten en expressionisten en die der assyrische.i.z. zal het moderne kunstwerk ons voorkomen als de vorm van den modernen tijdgeest. Wanneer we dit eenmaal hebben aangenomen. kunst te d. zal het ons gemakkelijk vallen de ontwikkeling van een zuiveren kunststijl te volgen en de beteekenis te begrijpen van den strijd. de boom wordt door hem in een anderen vorm opnieuw voortgebracht en dit voortbrengsel heeft weder een geestelijke beteekenis. Doch bij een meer uitgebreid overzicht der vroegere cultuurs. het ruischcn van den boom in verband met andere geluids. die thans in de beeldende kunst in Europa gevoerd wordt.

tijdens de neo-lithische cultuur. waarom dit zoo is. dan antwoord ik zonder twijfel uit de ideo-plastische. zullen wnj daarin twee richtingen waarnemen. De teekenaar drukt in zijn teekening een idee of gevoelen uit. datgene : wat hij daarbij gevoelt en denkt. doch feitelijk zou ik moeten zeggen sedert de Helleensche kunstopvatting. waarin alleen gestreefd wordt een duidelijke afbeelding te geven van een uitsluitend zintuigelijk waargenomen object. uit welke richting zich de toekomstige stijl zal ontwikkelen.54 DE STIJL DER TOEKOMST oude Indische kunstenaars. sinds de renaissance. zullen wij ook aanstonds begrijpen. Wanneer wij met onze beschouwing van stijl voortgaan. geestelijke beteekenis. 2). zijn wij reeds bezig ons los te maken van het kunstbewustzijn. Wanneer wij uit prae-historische tijden teekeningen raadplegen. waarin de kunstenaar volgens de natuur te werk gaat. wild paard. meer innerlijke. Daarom noemen we deze richting. meestal rendier. Wanneer men mij nu vraagt. maar voornamelijk. kon de teekenaar zich slechts tot het physische natuurlijke van het dier bepalen. de physisch-uitdrukkende of physio-plasHsche. Bij gemis aan een diepere ervaring dan een zintuigelijke. op de jacht betrekking hebbende dingen. soms uitsluitend. loopen door het geheel der kunst en worden ook in de kunst van onzen tijd teruggevonden. Bij de tweede richting. De eerste. tijdensdePalaeölithischecultuur(afb.i). Deze twee richtingen nu. Indien wij op deze wijze stijl gaan zien.d. Deze overeenkomst is het algemeene dat eiken stijl kenmerkt. het verschil is slechts van individueelen aard. dat sedert de renaissance Europa vergiftigd heeft. Aan het ideo-plastische kunstwerk gaat een idee : . De teekenaar geeft niet slechts datgene wat hij bij het beschouwen van een object ziet. Ik zeg. Hierdoor krijgt zijn teekening een andere. mammouth e. Daarom noemen we deze richting de idee-uitdrukkende of ideo-plastische. nemen wij een geheel andere teekening waar (afb.

algemeene vormen en verhoudingen als rechthoek. De kunstenaar past deze bewust toe als uitdrukkingsmiddel der aesthetiscbe idee. De pyramiden geven door hun elementairen vorm een zuiver aesthetischen indruk. vierkant.DE STIJL DER TOEKOMST 55 aan het physioplastische slechts de visueele waarneming. cirkel enz. zoo zal het kunstwerk in een vooraf. zal het ons gemakkelijk vallen.en beeldhouwkunst een intuïtieve zijn. Elke stijl in de kunst kenmerkt zich door de toepassing van abstracte. zijn zuivere kunstelementen en wij kunnen niet langer de bewering volhouden. De soberheid. dat dit alles maar blind toeval is. ons begrip betreffende de beeldende kunst van onzen tijd en van haar ontwikkeling in de toekomst te concentreeren. d.i. maar overal het algemeene. Het is alles bewust en juist dit bewustzijn is een der voornaamste kenmerken der Assyrische en Aegyptische kunstuitdrukking. grootheid en strakheid der vormen. De rust die van deze vlakken in hun onderlinge verhouding uitgaat. de zeer bepaalde verhoudingen. of het kunstwerk zich als stijl zal openbaren. Zoo zullen wij bij de Assyrische en Aegyptische kunst in de strakke en monumentale vormen. het geestelijke op den voorgrond. Is de idee een aesthetiscbe. het meest in een algemeene verschijning kwam dit tot stand in de pyramiden. Het hangt nu maai van den aard dier idee af. het bizondere. de ideëele bedoeling terugvinden. Zooals elke stijl is ook de Aegyptische uit de diepste verinnerlijking . is het kenmerk van de aesthetiscbe idee dier tijden. Het zuiverst. Nergens dringt het lichamelijke. als zou de Aegyptische bouw. moet de gedachte. Wanneer we van de twee genoemde richtingen aesthetischen in de beeldende kunst een duidelijke voorstelling hebben. Wanneer we de mathematische constructie van de pyramiden bestudeeren. Wij zullen gaan begrijpen dat de moderne kunst de consequentie is van de ideo-plastische richting in de kunst. vorm als stijl verschijnen. ons al zeer belaèhelijk voorkomen.

. Vergelijken we deze kunstuitdrukking met die der Renaissance. athleten. lust- : . maar de harmonie van het rhythme van het lichaam. Een geheel anderen indruk maakt de Grieksche tempel en de Grieksche sculptuur.Het aesthetisch moment is het oogenblik waarop wij door kunst in volkomen evenwicht zijn met onszelven en de wereld het moment waarop de tegengestelde . Gaan wij verder door. dan zien we dat zich uit de Christelijk-religieuze levensopvatting in de gothische kunst weer een ideo-plastische kunstuiting openbaart. het is meer de vorm van een idee. Deze onderwerpen brengen het individueele sterk naar voren en vormen bij uitstek de stof voor een physioplastische kunstuitdrukking. als discuswerpers. welke deze verhoudingen van het natuurlijke in de grootst mogelijke variatie uitdrukken. maar drukt een i(fce uit en gedraagt zich als zoodanig d. het natuurlijke of bizondere. Geen rhythmische vormmassa's. waren voornamelijk die. Wat de Grieken voor de ideo-plastische kunst der Aegyptenaren in de plaats gaven. en onlustgevoelens zijn opgeheven. dan natuurlijk lichaam (afb. welke de Grieken gebruikten. Vandaar dat alle oppervlakkige detailleering aan dezen stijl vreemd bleef.DE 56 STIJL DER TOEKOMST van het leven voortgekomen. 7). De motieven. en wanneer we nu weten dat de Grieken van de Aegyptenaren leerden. Wat direct opvalt is. Dit moment is in den Aegyptischen stijl volkomen bereikt. dan zien wij het HcUeensche schoonheidsprincipe in Florence herleven.z.w. 5). Het figuur heeft hierin niet een physische beteekenis. en menschen in hevige gemoedsbeweging. was een physio-plastische kunst. dan zullen we moeten toegeven dat de eersten de elementaire ruimteplastiek der Aegyptenaren nooit begrepen hebben. dat hier de nadruk gelegd is op het lichamelijke. goden. om met Michel Angelo tot zijn sterkste uitdrukking te komen (afb. Zoo werden de algemeene (stijl) verhoudingen der Aegyptenaren vervangen door de verhoudingen van het bizondere.

volgens de natuur.DE STIJL DER TOIvKOMSÏ Het bizondere van de natuur. de proportie. tot. door alle eeuwen heen de leiding heeft. komt de Renaissance tot een zeer positieve uitdrukking en verdringt de ideo-plastiek van de ^iiddeleeuwen. Van toen afaan bleef de beeldende kunst zich in physio-plastische richting bewegen. is daarom in de Renaissance niet voorhanden. Integendeel treedt de liefde voor de physische verhoudingen daarvoor in de plaats.. zij werden niet tot stijl. de begeerte naar een ideo-plastische kunst tot uiting. naar verstrakking der vormen. naar elementaire verhoudingen. Het kunstbegrip van de natuur was het noodzakelijk gevolg der Helleensche en Renaissancistische physio-plastiek. Rot wordt zij in de i8e eeuw. het perspectief enz. het 37 individueele. Daarom kan een klassieke stijl niet in onze moderne cultuur verplaatst worden. Wij zien dus. Zij werden niet de algemeene beeldingswijze van een volk.een bewuste navolging der Grieksche physio-plastiek optreden. zien we in het begin der ige eeuv. Het streven naar verinnerlijking. In de i6e eeuw met Peter Breughel. Toch komt in elke periode van physio-plastiek. In de 17e eeuw wordt deze uitdrukkingswijze volgens de natuur rijp. zich openbarend in de studie van de anotomie. doch missen het wezen en zijn daarom de schijn. Deze pseudo klassieke werken gedragen zich wel als Grieksche. dat de Helleensche kunstopvatting. Datgene wat een stijl eigen is. gaan de renaissancisten nog verder naar de willekeurige overdrijving der physische vormen om zoodoende de meerdere expressie te geven aan de karakteristiek van het individueele. Wanneer \e nog verder gaan.diep in de 19e eeuw toe. in de 17e eeuw met El Greco en Rembrandt en in de i8e eeuw met Francesco Goya. Deze bleef het voorin . Al deze uitingen bleven individueel. is het onmiddellijke uitvloeisel van den tijdgeest. zij hadden geen invloed op de andere kunsten. Niet tevreden met de physio-plastiek der Grieken.

is daarvan slechts het ziekelijk-individueele. dien we tot in het begin der 20e eeuw beleefden. Z. niet stijl.. omdat hun decoratieve tendenzen geen nieuwen inhoud hadden en de kunstenaars slechts teerden op een uitgemergelde traditie. De beeldhouwkunst miste elk elementair begrip van beelden. De pogingen in de ige eeuw in Frankrijk. Semper en Berlage toe bleef aan de bouwkunst elk elementair begrip van bouwen vreemd. Ro- maansche en Middeleeuwsche stijlen. moesten mislukken. Het spreekt vanzelf. dat een dergelijke „kunstvorm" ongeschikt is om den nieuwen tijdsinhoud.g. Het dilettantisme tierde welig en een enkel werkelijk kustenaar als Vincent van Gogh of Paul Cézanne moest of in de diepste armoede omkomen of krankzinnig worden van eenzaamheid. In de bouwkunst deed zich in de 19e eeuw precies hetzelfde voor. het bizondere. Aangezien er geen stijlbewustzijn was. Engeland. Tot aan Violet-leDuc.n. Slechts uit een gezonde reactie op al deze individueele. telegramvorm „Tien met de boompies links. tien met de boompies rechts". Wat zich ten onzent in kunstnijverheid op die basis thans tracht te handhaven als werkbond enz. handige zakenmenschen. maar de gedetailleerde afbeelding van het natuurlijke. in : Deze toestand. . Zij verviel in individueele nabootsing van de schilder- De schilderkunst ontaardde in een hopeDe architecten en schilders werden van kunstenaars. was het uitvloeisel van het individualisme der Renaissance.DE 58 STIJL DER TOEKOMST beeld en de menschen zochten in een kunstwerk niet het geestelijke. Holland en Duitschland gedaan tot herleving der monumentale kunst. ontaarde uitdrukkingswijzen kan een algemeene vorm. loos produceeren voor de markt. het algemeene. doch wel een navoelen van vroegere stijlen. verweekelijkte restant. het spannende leven van onze moderne cultuur te bevatten. schilders van naam ontvingen hun bestellingen achtige effecten. bepaalde de bouwkunst zich tot nabootsen van Grieksche.

evenwichtige verhouding en wisselwerking der geheelde vormen (afb.g. gekomen. De z. Beiden hadden in hun kunst de kiemen voor een algemeenen kunstvorm. Niet plotseling . Dezen verkenden den weg. maar uit de vlakken en kleuren scheppen zij een nieuw plastisch-zelfstandig leven. onverschillig welke. 18-19).. . Met deze schilders begon een nieuwe wijze van zien. zich voegende naar den lokaaltoon. doch zij is. Vincent van Gogh komt in sommige zijner werken als . tot 'n lokaaltoon. dien wij thans gaan. eeuw: Cézanne en Vincent van Gogh (afb. kubisten gaan in tegenovergestelde richting van de traditie op den eenmaal ingeslagen weg verder. voorbereid door de twee grootste kunstenaars aan 't einde der L-en stijl tiental jaren. Deze reactie beleven wij sedert een is deze reactie onder verschillende namen als futurisme. Over Renaissance en Hellas heen. lag de tegenpool van de Grieksche physio-plastiek. In andere werken komt hij tot ideoplastische uitdrukking. de vormen hebben een persoonlijk sentiment tot inhoud. reiken deze modernen den Aegyptenaren de hand. cubisme en expressionisme. in de schilderkunst. Zijn eigen persoonlijkheid heeft geen deel aan de uitgebeelde voorwerpen. 19e. Met inspanning en ware verachting voor het oordeel der massa speuren zij in de dingen naar de elementaire uitdrukkingsmiddelen der beeldende kunst. Alle voorwerpen. gedragen zich in zijn schilderijen als toon. En juist omdat deze overeenkomst het wezen raakt. In deze nieuwe wijze van de natuur te zien.Mijn Slaapkamer" tot zakelijke kleuren zonder toon en tot een nieuw begrip van compositie. 21). Cézanne laat geheel de individueele karakteristiek der dingen los en komt tot groote algemeenheid en zuiverheid van toon. Zij beschouwen de natuur volgens de kunst en geven de rhythmische opeenvolging der vlakken. Wij voelen dat er in wezen een overeenkomst tusschen hen bestaat. Deze worden door hem volgens de schilderkunst en niet volgens de natuur verklaard. Niet het leven der natuurlijke vormen geven zij weer.DE STIJL DER TOEKOMST 59 ontstaan.

is een algemeenen uitdrukkingsvorm voor dezen inhoud te vinden. op physio-plastische wijze en niet volgens de kunst. alleen met dit verschil. Zij toch zullen in de historie de eersten worden genoemd. Hier zijn de ervaringen rijker en verrassender dan op het platteland. De algemeene uitdrukkingsvorm van den tijdsinhoiid is : Stijl. een andere kunst voortbrengen dan b. d. ontleenen zij aan het dynamische leven der groote steden (afb. Zoo zullen b. De inhoud van onze moderne cultuur is een andere dan die van vroegere cultuurs en waar de kunstenaars thans voor werken. Hoe rijker de ervaringen van een kunstenaar worden. de meest moderne machines op elk gebied. waardeering te uiten voor onze tijdgenooten moet ik waarheidshalve de eer geven aan de futuristen. dat in formalisme en dilettantisme ontaardde. dat de stabiliteit der Aegyptische kunst bij de cubisten door een geheel andere levensverhouding. Hoewel het zeer gevaarlijk is.i. dat zij in deze eeuw reageerden op de verstarring van het klassicisme. welke zij tot onderwerp van hun kunst nemen. Berlijn.i.v. 22). als plane. automobiel. op ideo-plastische wijze. indien de kunst „achterlijk" Bij eiken stijl ligt het accent wij in : . hoe ingewikkelder de problemen en hoe sterker zijn kunstuitdrukking moet zijn. die beweging uitdrukten volgens de 'kunst. De beweging. Toen de Grieken ageerden tegen de rustige monumentaliteit der Aegyptische bouwkunst en sculptuur. trachtten zij de Beweging volgens de natuur uit te drukken. waar de schilders van het verleden heentrokken.v.DE STIJL DER TOEKOMST 6o drukt zij zich ook in den vorm af. Parijs. groote steden als Londen. Vandaar hun voorliefde voor lichamen in beweging. op het volmaakte en waar de voortschrijdende cultuur op ander gebied reeds zooveel volmaakte uitdrukkingsvormen vinden van den draadlooze telegrafie. d. aerotijdgeest. zou het wel opmerkelijk zijn. New.York. Krommenie of Purmerend. ontbreekt. (zooals de Laokoöngroep).

Zien wij de physio-plastische uitdrukkingswijze als het stadium der afbeelding. zich elk op haar eigen gebied een algemeenen uitdrukkingsvorm veroveren. de literatuur en poëzie. kleuren en verhoudingen om door verwerking en ombeelding van het natuurlijke voorwerp tot een nieuw beeld te komen. is niet tevreden met een afbeelding. In onze meest volmaakte machines. herleidt haar tot haar elementaire vormen. Hij bedient zich van de natuur.. zoodat zij een geheel nieuwe gestalte a'annemen. Op dezelfde wijze zien we. Zooals aan onze moderne wapens. de kunsten. zijn de ruwe natuurstoffen en krachten overwonnen. geschiedt ook op aesthetisch gebied. noch met een uitbeelding. . beeldhouwkunst. In deze richting ontwikkelen zich op dit oogenblik schilderkunst. de ornamentiek. een geestelijke associatie. Deze geestelijke assosiatie bepaalt den algemeenen vorm waarin de doelmatige zijde van het tijdsbewustzijn tot uitdrukking komt. integendeel. onverschillig tot welken tijd hij behoort. niet meer de rauwe natuurstof merkbaar is. Hij bootst haar echter niet na. In al deze producten van het menschelijk vernuft zien wij een onmisbare overeenkomst. Wat wij hier op practisch gebied zien gebeuren. hij beeldt haar niet af. De moderne kunstenaar ontkent de natuur niet.DE STIJL DER TOEKOMST 6i of gedegenereerd ware. verwerkt en dan omgevormd. In dit stadium is de kunst door voortschrijdende cultuur door de eeuwen heen. dat de aesthetische zijde van den tijdgeest. materialen enz. Dit nieuwe beeld is dan het kunstwerk. Wat zien wij gebeuren ? De inhoud van den tijd verlangt een anderen vorm en de kunstenaars zoeken naar een vorm die zoo zuiver en zoo algemeen mogelijk is. thans gekomen. in tegenstelling met den steenen pijl uit prae-historische tijden. de muziek. de ideo-plastische als dat der uitbeelding. zoo is in het kunstwerk van onzen tijd evenmin de natuur merkbaar. De kunstenaar. maar hij beeldt haar om. maar hij zoekt een ombeelding van de realiteit.

37. speren enz. zijn zij geschikt om met de moderne bouwkunst een eenheid te vormen (vergelijk: afb. Zooals de schilder. maar eenvoudig bij wijze van symbolisch schrift of ornamentale versiering van wapens. 35. 38. Verschijnen zal zij zoodra het oogenblik gekomen is. maar gezamenlijk zullen zij de algemeene. omdat ik met meerdere voorbeelden zou kunnen aantoon en. op elkaar inwerkt en met elkaar mede: . Het spreekt vanzelf dat deze stijl moet groeien.en beeldhouwkunst zich thans voordoen. in verband met hun ornamentale kunst. 29. door invloed van de eene uitbeeldingswijze op de andere kunnen wij toch met zekerheid constateeren. Het ombeeldingsproces heeft zijn oorsprong in den bewusten wil. Alle drie bedienen zij zich van algemeene en niet van individucele vormen. 31. Ik zeg bewuste ombeelding. monumentale vorm zijn van den tijdsinhoud de algemeene Stijl. 32. dat het stadium der bewuste ombeelding thans gekomen is. evenals de kunst van dezen de natuurlijke ontwikkeling is van Rembrandt's kunst en die der Fransche impressio^ ' •• nisten. dat bij verschillende primitieve volkeren. Hierdoor zal bij een evenwichtige aanwending de eene kunst de andere niet schaden of beïnvloeden. 33. De moderne kunst is door ontwikkeling van de afbeeldende en uitbeeldende schilderkunst tot haar nieuwe uitdrukkingswijze gekomen. 25. Hiermede staat de moderne kunst in geen enkel verband. van een onbewuste ombeelding gesproken kan worden. 34. 36. schilden.DE STIJL DER TOEKOMST 62 zoo moeten wij de moderne kunst als het stadium der ombeelding erkennen. 27. 39). geschiedde echter niet met een aesthetische bedoeling. Deze gecultiveerde ombeelding is het natuurlijk vervolg op de kunst van Cézanne en Van Gogh. Hoewel deze stadia in de kunstontwikkeling niet sterk te scheiden zijn. Deze ombeelding van koppen. figuren van menschen en dieren. waarop alles samentreft. lansen.

omdat het door zijn clair-obscur en zijn perspectievische elementen met de archtectonische idee in tegenspraak was. moeten zien. om DER TOEKOMST 63 zoo volmaakt mogelijk tot één monumentalen komen van het tijdsbewustzijn. dat men een geheelen wand met een perspectievische schildering vult. Het kon in de architectuur niet medewerken en bleef daarom kamerschilderkunst. dat is ter bestemder plaatse. Het perspectievisch landschap breekt wel het bouwkundig vlak. breekt dit vlak rhythmisch volgens de architectuur in hoogte en breedte. De nieuwe middelen maken de meest gevorm te waagde constructies mogelijk.1. Hieruit volgt. Ingenieuze geesten houden zich onvermoeid bezig. schildering gevuld is en dat deze schildering zoo gemaakt is. In tegenstelling met het impressionistische schilderij. dezen reden kon uit het impressionisme geen monumentale schilderkunst voortkomen. het „tableau de chevalet" was daarvoor ongeschikt. In de bouwkunst zien we nieuwe middelen in toepassing komen. wordt door het moderne vlakke schilderij het eentonige constructieve vlak uit zijn \-erstarring gewekt en verlevendigd. dat. wij deze in onmiddellijk verband met de moderne architectuur. dat door zijn abstracte verschijning geschikt is met de bouwkunst een rhythmisch geheel te vormen. dat zij het Om : . Het schilderij. dat het bouwkundig vlak vernietigt. Een moderne vlakke schildering aangebracht in een bouwkunstig vlak. Stel u voor. dat dezelfde wand met een vlakke. deze nieuwe middelen tot de uiterste perfectie op te voeren. doch op verkeerde wijze n. In de schilderkunst komt uit het streven naar vereenvoudiging en algemeenheid het architectonische schilderij voort. Het bouwkundig vlak is vernietigd! Stel u daarentegen voor. willen wij de beteekenis van de moderne vlakke schilderij beseften. laan of landschap in de plaats gekomen. in de diepte. Het afzonderlijke schilderij. Waar blijft dan de wand ? ###BOT_TEXT###quot;oor den wand is diepte in den vorm van een bosch.DE STIJL werkt. voorstellinglooze.

In de beeldhouwkunst zien wij ook hetzelfde gebeuren. Het begrip „beeld" heeft een wijziging ondergaan ten gunste van de architectuur. Het moderne beeld is. Het pittoresque maakt plaats voor het monumentale. zal er voor de kunstenaars der desbetreffende vakken. 191 7. niet een afbeelding van den natuurlijken vorm of van een psychisch moment. gelegenlieid zijn een nieuwe verhroederingsgedachte op monumentale wijze tot uitdrukking te brengen. Leiden. zoo consequent mogelijk. Deze vorm.en inassaverdeeling.64 DE STIJL DER TOEKOMST geslotene van het constructieve vlak losmaakt of breekt wand architectonisch behouden. een algemeenen. maar de ombeelding daarvan volgens de kunst (afb. Zoo is door vergevorderde geestelijke en materieele cultuur het stadium ingetreden van de geschiktheid der verschillende kunsten om zich te vereenigen en ieder binnen de grenzen van zijn eigen gebied. . Nov. 29. in hoogte en breedte. meer dan ooit te voren. Door den modernen beeldhouwer wordt het accent gelegd op evenwichtige ruimte. Zoodra na dit tijdperk van vernietiging het tijdperk van opbouwen zal intreden. ook de Aegyptenaren hebben uit aixhitectonische overwegingen de voorwerpen in een vlak afgebeeld maar nieuw is de wijze waarop dit thans weder in toepassing komt. wordt in onzen tijd over geheel Europa en in Amerika voorbereid. De schilderij werkt met de architectuur rhythmisch mede en er ontstaat een evenwichtige verhouding tusschen schilderij en bouwkunst. 31. Daarom verdient het de volle aandacht dat de kunstenaars van heden weder tot een zuiver architectonisch besef zijn gekomen. 32). zoo blijft de — — Ik heb gezegd. evenals de schildering. die in de naastbijzijnde toekomst als een nieuwe stijl zal verschijnen. Dit is niet nieuw. synthetischen vorm voor den tijdsinhoud voort te brengen.

schaduw en overgangen). 2. Hoe primitief deze waarneming is getuigt het gemis aan „valeurs" (toonwaarden. De waarneming bepaalt den indruk van den hoofdvorm. In dit stadium komt ook dikwijls de zich tot lijnen is silhouet- teekening voor.AANTEEKENINGEN BIJ DE AFBEELDINGEN — I De teekenaar geeft alleen het resultaat van zijn uitsluitend optische waarneming van een dier. — De teekenaar geeft op primitieve wijze vorm aan zijn . die in onzekere samengevat.

belichaamtde Aegyptenaar zijn begrip van het universeele. l-llke opzettelijke lichadetailleering. bleef achuit Het chaam wordt geheele liin een kubisch gesloten vorm geterwege. . psychische geeft zijn objecten niet waarneming. Hierdoor worden de objecten middel inplaats van doel. teekening (Neolithische cultuur) 2. maar zoo- primi- tieve manier. wel geen aesthetische. weer zooals ze als hij ze optische waarneming zich denkt en zoo- als hij ze voelt. Hij drukt op kin- derlij k- meer Hij volgens zijn..AANTEEKENINGEN 66 BIJ verdiepte. 3. — Door niet van de guur. 3. — in één monumentalen kubischen vorm (gecultiveerde ideo-plastiek). ideoplastische Primitieve. Aegyptisohe Plastiek. — direct geassocieerd met zijn religieuze gevoelens. melijke zooals duidelijk blijkt de behandeling van \octen enz. maar toch een idee uit. fi- maar van de ruimte uittegaan.

maar harmonische lichaamspias tiek. Hierdoor ont- stond geen monumentale ruimteplastiek. hetgeen blijkt uit de zorgvuldige lichaams- ook de behandeling der details). vat. bleef de achterzijde plastisch uitdrukkingloos. domineert hierin het lichamelijke. de vleugels. maar het Üniverseele. hetgeen hij cultiveert (gecultiveerde physioplastiek). Onderdrukking van het grillignatuurlijke. bizondere. meer gedepittoresque tailleerd. Over het geheel meer de gestalte van een idee tiek. Drie voorname beeldingstempo's laten 1° voetstuk. 5. plastiek (zie beeldhouwwerk. verband (Zie in dit aanteekening — 4. .schijn"lichaam. door rhythmische groepeering der volumen.DE AFBEELDINGEN 67 Hierdoor overheerscht niet het individueele.. bizondere. waarbij het accent ligt op het lichamelijk rhythme op de lichamelijke schoonheid. Inplaats van monumentaal. 2° midden of hoofdmassa. De beeldhouwer bepaa't zijn aandacht voorn. : 29).). zich onderscheiden 3° kop. In tegenstel met de Aegypti- ling sche plastiek. Zucht tot verstrakking en hoekigheid van den vorm en verdieping van de kleur (voor het eerste zie men de plooien. — Zeer mooi voorbeeld van laat-middeneeuwsche ideoplas- Opzettehjke onderdrukking van het lichamehjke. de wolken enz. Daar bij deze plastiek geen uitsluitend aesthetische bedoeling voorzat en de aandacht zich op het front moest : concentreeren. hetgeen vooral uitkomt in het benedengedeelte van het . meiijk tot de schoonheid van het uiterlijke.

Meer bewust. (Volgens maat en orde). heersching van de lichamelijke plastiek. optreden van het physische element.) willekeurige overdrijving der lichamelijke constructie met behulp van de wetenschap (perspectief. ana- . Indiërs. (Physisch rhythme en physische harmonie). intellectueel-compositorisch. Angelico. middeneeuwers enz. Afsterven van de religieuze idee. Vernietiging der religieuze idee volgens de Christelijke mystiek. Deze idee is echter geen aesthetische. Inplaats van onderdrukking (als bij de Aegyptenaren. Wedergeboorte van het Grieksche schoonheidsideaal. — In tegen- stelling met Fra 6. Ineensmelting van deze met de pan-psychistische levensopvatting der Hellenen. geen zuiver beelden- de zonder meer. — Via Grieksch-Romcinsche Schoonheidscultuur over7. Overheersching van het natuurlijke. niet slechts de behandeling der lichaamsdein tails. waardoor de voorstelling niet met de beelding is samengegroeid zooals bij Angelico. 5.AANTEEKENINGEN 68 of BIJ „gestemdheid" dan een natuurlijke figuur. maar een religieuze. Cherubijn van Fra Angelico (Frescoschikiering) hetgeen vooral uitkomt in klassieke de drie- hoek-conceptie der compositie. met een beeldende verbonden. het maar ook in natuurlijk- symmetrische.

Uit het conflict tusschen den geest die naar vrijheid streeft en de aardsche gebondenheid dezer kunst. Heilige familie . volgroeiil-natuurlijke nog meer domineert en in de geheele conceptie het karakter der aardsche gebonden plastiek (op de wijze der beeldhouwkunst) verhoogd wordt. Rafaêl. Intrede van het barok.).DK AI' BK E LD ING K.N 69 enz. ontstaat als persoonlijkheidsmoment verhoogde tragiek. tomie 6. waardoor het grillig.

Zeer bezield doch in conceptie minder gesloten dan M. Kunstuiting waarin de plastiek van het uiterlijke via Michel Agniolo culmineert. A. doch uiterst willekeurig. Geheel een schilderkunst op de wijze der grillige natuurlijkheid. Bestendiging en overdracht van het Barok naar het Noor- .AAXTEEKENIXGEN 70 BIJ — s..

Related Interests

lot. meer los.

DE AIBi:i:i. als het innerlijke : . welke de geheele conceptie. DINGEN den. — Verdieping van het uiterlijke door de dualiteitsverhouding licht en donker. de objecten. zoowel het uiterlijke daarvan. 71 in het 9. Het persoonlij kheidsmoment veruiterlijkt zich zinvel ijk-lyrisch accent van dezen schildertrant.

...) ondergeschikt geals . Rerabraiidt. het emotioneele belieerscht. enz. lulp" met latere Homerus". Joodsche Bruidje".Anatomische les van Dr. De zakelijkheid der voorwerpen wordt. De rust BIJ op don vlucht naar Egypte daarvan. in climax (men vergelijke de eerste werken als de .AANïEEKExMNGEN 72 9.

waaraan de natuurvooral in de rijpste.Homerus" is in de behandeling reeds onmiskenbaar. latere werken. .DE AFBEELDINGEN 73 maakt aan een zeer duidelijk uitgesproken schilderkunstige en niet ten onrechte Hoewel door velen tot het Barok gerekend. De schilderij . — — bebeerscht door compositorisch overleg. werd opgeofferd. .impressionistisch" waardoor debeteekenis lijke werkelijkheid. wordt de kunst van Rembrandt plastiek.

waarin de voorstelling geheel volgens de cultuur van het meest uiterlijke. — 10. Komposi- torische overweging volgens de klassieke overlevering: op de wijze der symmetrie.AANTEEKEXINGEX 74 II. Domineerend illuslvatief. Gemis van levensverdieping en beeldende idee. . Theatrale idealiteit met een grieksch-m^-thologischen inhoud. welke vervangen is door de afbeelding van het geprononceerd-emotioneele het sentimenen hunne teele. nauwkeurige weergave der voorwerpen stoffelijke geaardheid bij het fotografische af. Geen beelding van de realiteit uit. Neo-KIassick. Geen wonder dus dat deze schilderkunst en die van Vermeer van Delft en Frans Hals een rijke bron werden voor de moderne schilders van omstreeks 1870. — Teruggrijpen naarGriekschephysioplastiek. haar hoogtepunt bereikt. : II. Voorbeeld van i8e eeuwsche schilderkunst. Mars ontwapend door Venus en de Gratiën van van het schilderij a/s ^oorfa«?g' aanmerkelijk naar voren wordt gebracht. School BIJ — David (1748 1825).

Door Eugène Delacroix werd de romantische uitdrukkingswijze sterk naar voren gebracht. Door de zucht naar verinnerlijking meer verwant aan de kunst van Rembrandt dan aan die welke aan de Romantiek direct voorafging: het neo-klassicisme ook wel pseudo-klassicisme genoemd.. Tegenover het idealisme van zijn voorgangers meer realistisch in weergave der figuren. Door het willekeurige en grillige verwant aan het Barok. Hoewel in het begin onder invloed der Romantiek. — Intrede der Romantiek als reactie opj^het neo-klas- sicisme. A. T. teruggrijpen naar het verleden. de geheele conceptie beheerscht. blijft hij wat zijn meeste onderwerpen betreffen. L. Hoewel Delacroix een nieuw accent aan de kleiir gaf. Bevrijding van de klassieke symmetrie in de groepeering. Géricault (1791 — 1824) Het vlot van de .DE AFBEELDINGEN 12. — 12. 13. volgens den reageerenden tijdgeest. Voorbeeld van schilderkunst waarbij de voorstelling geheel door het emotioneele. J.Medusa" .

In de manier van schil- . op de wijze der menschelijkheid. — Evenals Millet e. wordt de zucht naar het algemeene kenbaar (vergelijk b. gericht op het meer algemeene 14. niettegenstaande door den eenvoud en de oprechtheid dezer kunstuiting liet teruggrijpen der schilders naar het verleden (naar klassicismc en Renaissance) halt geboden wordt. Greuze). Milli't (1814 — 1875) Man met het buis duidelijk uitgesproken volumen.AANTEEKENINGEN 76 BIJ reageerde Millet al spoedig op deze kunstuiting.a. Zoowel naar den vorm (als voorstelling) als naar den beeldenden inhoud: monumentale uitdrukking der rust door verstrakking en hoekigheid van de contour en meer 15.v. Door het sociaal-verhalend accent wordt het doel der schilderkunst als zuiver aesthetisch-beeldende uiting echter overschreden. door zich naar het meer algemeene op de wijze der menschelijkheid te richten.

DE AFBEELDINGEN 77 .

der schilderkunst als kunst van schilderen zonder meer. iets dat bij Thijs Maris door de zelfde zucht naar abstractie zeer ver is doorgevoerd. In de geheele conceptie een zucht naar abstractie. d.Dejeuner sur J'herbe" deren: doorgevoerd rembrandtieke opvatting volgens clairobscur.z. zij is niet meer innerlijk . de figuren in de sfeer van het geheel schijnen over te gaan. — In Manet culmi neer en alle reeds veroverde waarden 15. op de wijze der schilderkunst: volgens verhouding van licht-. hetgeen zich openbaart in de opzettelijke onderdrukking van elk détail. Realistisch-romantisch. zij maakt geen wezenlijk bestanddeel meer van het schilderij uit. De voorstelling krijgt een andere beteekenis. kleur. Meer objectieve studie naar de natuur.w.en toonwaarde (valeurs) tot compositorisch evenwicht. Met Manet treedt de schilderkunst een nieuwe fase in. met een sterk lyrisch accent. hetgeen hier door het voortgaande element in de voorstelling in de hand wordt gewerkt. waardoor de objecten een silhouet-achtige verschijning krijgen.AAXTEEKENIXGEX 78 Edouard Manet (1833 BIJ .

vandaar dat deze school den naam kreeg van schilderij in tegenstelling tot de . G. Het laat zich begrijpen. plein-air-kunst' ' — De neo-impressionisten en luministen gaan consequent 16. rechts. Bij hen wordt de materieele waarde der voorwerpen en over 't algemeen.1. Kleur gelijkwaardig aan licht. door in de richting door Alanet aangegeven.. het naakt figuur Zij krijgt : aangebracht bij wijze van „blanke noot" „zwarte noot".Le Dejeuner sur l'herbe") aan Rafaêl of Giorgione te ontJeenen. Manet schildert met meer voormaar reeds kompositie. 16. Seurat fiSsg — 97) . de voorstelling van nog geringere beteekenis. Ook is het atelier-licht (vergelijk ii tot en met 14) verdwenen. dat Manet (evenals later Van Gogh) er geen i) bezwaar in vond zijn composities (. . Zoo is b. den man in 't fluweel. op deze idee verbonden.DE AFBEELDINGEN met de beeldende bonden. De voorstelling wordt ont- een schilderkunstige beteekenis de beteevan kompositie. kenis n. stelling ^).v. Vorm (ding) wordt gelijkwaardig aan kleur.

8o A ANTEEKEN INGEN BIJ .

18). 17. blijft de kleur haar optisch-naturalistische heteekenis behouden. door kleur (primaire kleur.\gen Si Hoewel naar meerdere })e[)aaldhei(i en zuiverheid der kleur wordt gestreefd. Signac e. Met Cézanne die in het begin nog de invloeden van kJassicisme en Romantiek ondergaat begint zich het mathematisch temperament voor te bereiden (zie blz. waarvan Thorn Prikker een voor- naam vertegenwoordiger is. — 18. complemcntwerking) wcrdt yiatuurlijk licht (meest zonlicht) gesuggereerd. Aangezien de schilderkunst in 't bizonder en de beeldende kunst in 't algemeen ten doel heeft te beelden en wel van de diepste expressie ontvangen. dat uit de impressionistische ziening (Manet) voortkwam. zochten naar een s\steem om de kleuren onvermengd. Hierdoor reeds moest de beschouwer meer handelend. — actief. z.en niet beeldingsmiddel.DE afbi:eldi. het uitdrukken van een idee bezijden de esthetische door voorstelling. — scheppend optreden. spreekt het vanzelf. i. in stippels. Het evolutieproces. was een tegenbeweging op het impressionisme De symbolisten leggen het accent op de van de sensatie welke zij \an een geval of toestand . dat het „verzinnebeelden". Seurat. De schilderkunst cultiveert tot een nieuwe fase: het begrip dat het esthetische schoone een kwestie van evenwichtige verhouding is. d. realiteit uit en dat op de wijze der kunst. Door getrouwe studie naar de natuur begint uit en tegenover het impressionisme de bezinning en het daarmede gepaard gaande stijlgevoel zich in de schilderkunst te ontwikkelen. De kleur wordt — . zet zich voort in Paul Cézanne — en raakt met dezen aan zijn hoogtepunt.\ls zoodanig zouden wij het symbolisme een verfijnde decoratieve ideoplastiek kunnen noemen. door de schilderkunst als zelfstandigen uitdrukkingsvorm der „kunstidce" onvruchtbaar en van geen diepgaanden invloed wezen zou. (pointillé) bij wijze van mozaïek op het doek te brengen en de harmonische samendoor het schilderij van smelting door de optische werking aan den beschouwer over te een zekeren afstand te bezien laten. w. In het symbolisme beleefde dan ook de valsche idealiteit der romantiek haar hoogtepunt en einde. De kleur is nog af-beeldings. (Hetzelfde geldt voor de pre-raphaë)ietiescbe broederschap). — Het symbolisme. a. d.

) en de daarmede gepaard gaande atelier-toon.. Gauguin enz. G. — De Kunst van Van Gogh is de strijd tusschen impressie 19. Het persoonlijkheidsmoment. maar zet zich in de kleur om („Sensations colorées"). komt v. wordt niet voorgesteld door het onderwerp. Daumier. tot een meer beeldende schilderwijze. De geaardheid der voorwerpen (dat zij van steen.A A XTE I:KKN IN GEN BIJ 82 i8. Ofschoon nog niet toe aan het verbreken van den natuurlijk-gebonden vorm. Hoewel eerst nog onder invloed der realistische romantici (Millet. Landschap het grondmiddel der schilderkunst par excellence. Paul Cézanne. tusschen invoeling en abstractie. a. de ontroering. hout of glas zijn) gaat geheel te niet. L'Hermitte e. zijn contour strakker. Zijn kleur verdiept zich en wordt vlakker.en geometrische verhouding. De lijn dient tot begrenzing (tot bepaaldheid-stelling) der toonwaarden. . in zijn franschen tijd. daar alle objecten gelijkwaardig worden door kleur. onder den invloed van Cézanne. (indruk) en expressie (uitdrukking).

zonder de hinderlijke „gaten" in de compositie. (Vergelijk aanteekening Michel Agniolo). —

Related Interests

an grooten invloed op de voortgaande ontwikf»>^- ^. tegenover het melodische. reeds intuïtief en in strijd met het perspectief./^£J a t var] '. (Onder harmonisch versta ik het „naast-elkaar" of staande element. Dit om te voldoen aan den schilderkunstigen eisch om het staande. stoel en vloervlakken. pure kleur ingeleid. te laten domineeren en hierdoor een harmonische. het „na-elkaar" of voortgaande element). G.'-•h. vandaar dat hij meestal geprononceerde tragiek beeldt en hieraan te gronde gaat. wordt de vlakke. In sommige werken als „Mijn slaapkamer" enz. komt van Gogh de individueele impressie niet te boven. Hf- . tot — — 20. het overeind zetten van tafel-. te verkrijgen. meer subjectief-emotioneel dan Cézanne.DR AFBEELJJINGE-X S3 komt V. Minder objectief. harmonische element. meer evenwichtige verdeeling en werking der vlakken. van zooveel gewicht in de beeldende kunst.

Apolliiiaire en de ^[llZ(' BIJ .AAXTEEKENJXGEN 84 dichter f'i.

d.DE AFBEELDINGEN 85 keling der schilderkunst is de kunst van den. Hoewel de consequentie van het principe der monumentaliteit bij B. wichtige verhouding (zieaant. welke wijst op een meer nog verdiepte beeldende aanschouwing. Van Gogh en Rousseau) beginnen zich nu „op de wijze der kunst" in de rhythmische groepeering der vlakken te openbaren. met als domineerende eigenschap het harmonische. 21. Spottenderwijze werd dit stadium der schilderkunst : 21. Dit was noodig alvorens de schilder kunst in haar noodzakelijk evolutieproces (waarin zich 't evolutieproces van den menschelijken geest afspiegelt) een zelfstandige beeldende uiting zou worden. De waarde van het object wordt deze aanleiding tot reconstructie volgens de beeldende ervaring. enz. Ie douanier. %'. Cézanne) en het besef van het staande element (zieaant. De contour verstrakte zich meer en meer en op deze contour-spanning moest van zelf de verbreking van den gesloten vorm volHet begrip van even gen. met die van Henri Rousseau zeer interessant. Pablo picasso. In fleze kunst kondigt zich een intense verstrakking van den vorm aan. Deze herschept het (natuur)gegeven tot beeldende kompositie. geweest. „De Storm". ten onzent vrijwel geheel onbekenden. Leek de geheele beeldingsconceptie aantast is een vergelijk van overgangswerken als „De Zieke'. — Met Picasso begint de verbreking van den gebon den natuurvorm. staande element. Bij Rousseau ligt het accent op het monumentale in de behandeling. De Harlekijn . schilder Henri Rousseau.

esthetische ervaring. — . die naar hetzelfde doel moesten voeren waren en .volgens-de-natnur. „kubisme" genoemd. Eenige richtingen. — 22. dat vele schilders dit doel reeds bereikt achtten.AANTEEKEMNGEN S6 BIJ (evenals indertijd het impressionistische) die tegen het zienvan-h et-kunstwerk. werd door hen het doel der — schilderkunst.1. door op dezelfde wijze als hun voorgangers te blijven werken.. evenals het vanzelf spreekt. gevoelige lijn enz. Het Futurisme" verbrak . een volgens abstractingeleid. Het verbreekt moderne wetenschap op 't gebied der mechanica en mathe. inging. Futurisme" op andere gronden en op andere wijze de gebondenheid van gesteund door de den natuurlijken vorm. te komen — waaraan zoovele generaties gearbeid hebben tot een absoluten beeldenden kunstvorm voor de zeer dicht benaderd. beeldende waarden.) behielden. Expressionisme". Hoewel de kubisten nog veel oude waarden (als toon. de traditioneele opvatting.. n.. Door het kubisme werd een nieuwe ziening van de natuur. Het spreekt vanzelf dat ook langs andere wegen naar hetzelfde dool gestreefd werd.1. n.

wegens den oorlog Europa. met als gevolg. het relativiteitsprincipe enz. verspringende" perspectieven om zoodoende de kontinuïteit der bewegingsmomenten in tijd en ruimte uit de dtukken.gebroken voorstelling" en de uitdrukking van de beinvloeding en veramlering van het eene voorwerp door het andere. niet vanuit een stabiel oogpunt. Hierdoor is dit werk een residu van de willekeurige werkwijze der barokkunst (b. zich sterker doen gelden met 24. hoewel de gebroken lijn de grilligheid van de natuurlijke contour behoudt. 23..v. verticale of juister. Zijn kleur krijgt meerdere bepaaldheid. organische geslotenheid en hierdoor tot een kompositie \-olgens lijn. Een zuiver realistische ten- denz dus en het noodzakelijk gevolg van het observeeren der bewegingsmomenten. door de verbreking van het contact met de buitenlandsche kunstenergie. steeds . — 87 het „vaste oogpunt" en daarmede de o%-erleve- ring van 't (italiaanscbe) perspectief. Door een zich steeds verplaatsen. wisselende" en . organische opbouw van beeldende verhoudingen. was aanleiding tot de . impressionisme. — Door het impressionisme heen kwam Kandinsky tot het verbreken van de natuurlijke.. maar vanuit de sensatie der gelijktijdige bewegingen. romantiek ja zelfs bij pseudo-klassicisme had in enkele anderen zich de invloed der algemeene hervorming der beeldende kunst. weer teruggingen naar of stil bleven staan bij een der nieuwe of verouderde uitingsmogelijkheden als kubisme. In tegenstelling met Picasso. in — — . gaat Kandinsky meer intuïtief te geeft zijn schoonheidsontroering door de sensatie die lijn en kleur als beeldingsmiddel opwekken. Deze ziening. zal men de^belangrijkheid van de futuristische ziening gaan beseffen. voegt het futurisme bij het horizontale perspectief.en kleursensatie.. Rubens) en mist de essentieele voorwaarden voor een nieuwen stijl. mathematica. meerdere populariteit^ zullen verkregen hebben. expressionisme. waartoe het moderne stadsbeeld aanleiding gaf. Zoodra de nieuwe begrippen op het gebied der mechanica. door een motorisch oogpunt aan te nemen.. werk en — Waar vele schilders in Holland.DE AFBEELDINGEN matiek. veroorzaakt door een nieuwe ziening van innerlijkhied uit. symbolisme. die het accent legt op bezonnenheid.

88 A ANTEEKEN INGEN BIJ het gevolg dat het proces der ontwikkeling naar de absolute. de beeldende idee en de daar- scliilderkiindigc gestalte voor .

hetzij over Picasso. perspectief of enz. natuurlijke vorm. atmosfeer.DE AFBEELDlNGliX 89 noodwendig gepaard gaande ontbinfiing van den kunstvorm. over Cézanne of de kunst van Van Gogh tot de vernietiging van den natuurvorm en hierdoor tot een andere rein-in-vlakhcid-beeldende mede ouden van het schilderij kwamen. Het wezen van dezen nieuwen beeldingsvorm der schoonheid is te definieeren juister becldingsuitkomst — r — .1. die immer bestond in het verkrijgen eener esthe- harmonie door evenwichtige verhouding. die. Anderzijds de radicale opheffing der traditioneele waarden als tische natuurlijke kleur. Deze nieuwe beeld ingswij ze is het tegenovergestelde uiterste van het schilderij geheel op de wijze der natuur: geheel op de wijze der kunst n. zich op neutralen bodem in uiterste consequentie voltrok. Zoo vormde zich in Holland een kleine groep schilders. al was deze dan ook gebonden aan den uiterlijken natuurvorm. Eenerzijds de consequentie der kunst- oplossing bedoeling.

inplaats van met het natuurraiddel) gestalte geven aan de schoonheidsontroering. opgewekt door de realiteit. uit het schilderen naar de natuur. (d. ontwikkelend.A \X TEEKEXINGEN BIJ 90 door verhouding. van der Leek.i. 1 m . Vilmos Huszar. met het beeldingsmiddel zelve. Hiermede vangt de cultuur van het schilderij als schilderij als: het rechtstreeks aan. 1 &M. Hoewel zich min of meer gelijktijdig bij enkelen. kreeg deze nieuwe beeldingswijze den eersten krachtigen stoot door Piet 'ondriaan (1913). Ook in B.

langer hno sterker naar \oren komt. dat het verlangen naar een monumentale met de architectuur als 't ware samengegroeide schilderkunst. Het accent in de laatste werken van Van der Leek ligt voornamelijk op zuiver schilderkunstige ruimtewerking door niets dan Verhouding. Belangrijk is op te merken. af.DE AFBEELDINGEN 91 of het losse schilderij het „tableau de chevalet" nog in de naaste toekomst te verdedigen zal zijn. Iv. .

waarbij valt op te merken. die ondanks de dwingend-rhythmische beweging. dat zich geleidelijk uit het donker van den achtergrond ontwikkelt. dat de plastiek nog min of meer op de wijze der natuur verschijnt. doet ook door de atmosferische gesluierdheid. Het licht. vroegere schilderkunst naar de nieuwe (vlakke) beeldingswijze. Vilmos Huszar. de beelding nog eenigzins in vaagheid verschij- 27. is het deze twee werken met elkaar en de Compositie III (stad) met Severini's Boulevard te vergelijken. heerscht in de geheele conceptie' nog natuurlijk-organische gebondenheid. meer op de wijze der . Kompositie III (Stad) nen. In 26 treft ons een samensmelting van kubisme en luminisme.AANTEEKEXINGEN 92 BIJ — Belangrijk voor de ontwikkeling uit de 26 en 27. In 27 daarentegen heeft de vaagheid plaats gemaakt voor meerdere bepaaldheid der rechthoekige vlakken. Hoewel de vormen in 11)17 hun onderlinge samenhang en wisselwerking en de rotatorische beweging om de perpendiculaire as constant in evenwicht blijven.

I geeft een studie te zien naar het plaatselijk gei'a/.) en het zake- taal lij k-materiëele der voor- . ^ j)ectie\en op abstracte wijze tot beeldende uitdrukking (men vergelijke van . — Afb. ï 't ï 5 '"_ ï g ö Ij :| 1 "^ 5 3 'S % a = > r= ^ " in I. . losse" en „vlakke".Hoewel in de eerste schets (impressie) het accent gelegd is op beeldende verhoudingen (horizontegenover verticaal.. Hoewel tusschen I en 5 en tusschen 5 en 9 nog drie stadia liggen kan het tot het zien der nieuwe beeldingswijze nuttig zijn deze drie beel- dingsmomenten met elkaar te vergelijken. organische geslotenheid heeft plaats gemaakt voor het „opene". 2S geeft 5 en 9 drie beel- dingsmomenten van een moderne schilderij te zien.dattotdekomposite(9)aanleidinggaf..De Boulevard" Severini) komt.DE AFBEELDIxNGEN 93 kunst (d. ex- pressie en beelding. i. verticaal tegenover schuin. schuin tegenover rond enz. o 28. door onderlinge verhouding) in evenwicht zijn. Deze verhouden zich tot elkaar als impressie. hetgeen zuiver modern is en waardoor het karakter van het doorelkaar van het woelige stadsbeeld met zijn wisselende pers- De 5.

i. Hierin is gestreefd van de in de impressie waargenomen verhoudingen uit. 5 geeft een verder beeldingsmoment van i te zien.. door enkel verhouding. tloor overbrengen der proporties. volgens de kunst". op te lossen.en . zoo zou in beide gevallen een onevenwichtigheid in de compositie ontstaan. Wat . breedte. tot (hoogte. 29. wichtige verhouding der elkaar beïnvloedende en doordringende vlakken te komen. soms twee der dimensies tot beeldende uitdrukking kwamen..door". blijft deze schildering toch nog gebonden aan waargenomen voorwerpen een kompositie dus nog volgens de natuur". hoewel in het vrij staande figuur altijd éen. tot bepaaldheid gesteld en is gestreefd de beeldende idee door evenwichtige verhouding onverhuld door het grillige der natuur.AAXTEEKENIXGEN 94 BIJ werpen op den achtergrond is gedrongen. lijke objecten (zie i) tot uitdrukking te brengen. Zou men in deze conceptie b. 9 geeft de eindbeelding als resultaat van . In het rechthoekige beeldingsvlak is zoowel kleur als lijn door uiterste verstrakking tot het rechte.) een beelding in 3 dimensies te verkrijgen. Ook werd er naar gestreefd door vermenigvuldiging (Trajanuszuil enz.om"-beelding te zien. door verhouding der volumen tot elkaélr. Ook krijgt de ruimte.. Dit brengt een beelding in drie dimensies mede. In de klassieke en neo- — — : — — beeldhouwkunst werd naar dit ideaal gestreefd. meestal bleef de frontaUteit overheerschen. diepte) gelijkwaardig te maken. door verstrakking van de contour tot het rechte en door verdieping van de kleur tot het vlakke. 31 en 32. Volume". Op de wijze der natuur leidde ilit tot de meest absurde oplossingen (zie den dans van Carklassieke .. De moeilijkheid van het de drie dimensies probleem bestaat voornamelijk hierin d. tot een meer even. Archipenko den Rus wel een der sterkste uitingen. Vlak" is in de schilderkunst is in de beeldhouwkunst . beeld te stellen.v. een lijn of vlak uitnemen of toevoegen. waarbij Als reactie op de impressionistische beeldhouwkunst de plastiek op de wijze der natuurlijke grilligheid tot uitdrukking kwam is de kunst van Alex. — Beeldhouwkunst (XXe eeuw).. Op naturalistische wijze was het niet mogelijk het probleem der beelding in drie dimensies zuiver. 30.. inplaats van een perspectievisch-natuurlijke een meer beeldende werking over het geheele vlak.

ArchipeiiKo. Alex. Ut Kus .DE AFBEELDINGEN 2').

96 AANTEEKENINGEN BIJ .

DE AFBEELDINGEN 07 .

Tot een aesthetische oplossing. dat de volumen zich om het zwaartepunt-centrum. Boccioni. tot harmonie te brengen. waarbij de volumen werkelijk als zoodanig en (niet als lichaam s[spier]volumen) tot een kunstconceptie leiden.). Technisch gesproken zouden wij kunnen zeggen. in alle .a. Zijn werkzaamheid is het deze beide in aesthetisch rapport.v. die beeldend ziet. is het Beeld in de eerste plaats ruimte-argunient.98 A\NTEEKENINGE\ BIJ peaux b. Hij erkent slechts volumen ten opzichte van de leegte. Brancusi e. Voor den Beeldhouwer. in evenwicht. kwam het eerst in de 20*te eeuw met Archipenlvo.

Frank Lloyd Wright. }i5 ^ri 36. 33.. kleur en toon te doen is. welke door hun conceptie in de richting van het vlak. 33i 34. waarin het om picturale effecten van licht en donker.DE AFBEELDINGEN 99 dimensies gelijkwaardig. het wezen der schilderkunst naderen.hout". uitbalanceeren. dat bij alle beeldhouwers. Dit is beeldhouwkunst.g. bas-relief s".n. brengt vanzelf de absurditeit aan het licht van de z. Dit oerbegrip der beeldhouwkunst. — Architectuur (NX^" eeuw). Eveneens alle beeldhouwkunst (anti-monumentale). . min of meer voorzat. Kantoorgebouw Larkin Fabrieken ..en .

AANTEEKENINGEN

35. J. J.

P.

Oud. Hall

in

Related Interests

acantiehuis te Noordwijkerhout

BIJ

DE AFBEELDINGEN
in de moderne bouwkunst ook langzamerhand
van Verhouding gaat openbaren, bewijst ons de
ontwikkeling, die de architectuur, als reactie op de decoratieve bouwkunst en het archaïsme als uitvloeisel van BarokRoccoco doom\aakte. Deze ontwikkeling was meer een
afwikkeling, een loskomen uit de klassieke en pseudo-klassieke vormen door vereenvoudiging.

Dat

de

zich

Stijl

_

j

I

'tel

te

Woerden

De nieuwe beginselen van constructie uit, welke door
Semper, Violet-Le-Duc, Dr. Cuypers, Sullivan en Dr. Berlage
werden vastgelegd, werden consequent doorgezet in de
werken van Wagner, Peter Behrens, e. a. In Amerika bereikte
Frank Lloyd Wright, gesteund door de nieuwe
middelen, een belangrijke uitdrukkingshoogte, een nieuwe,
anti-klassieke,
doch nog niet eenalgemeen-monumentale,
verhoudingsbeelding van het Huis.
Waar zich ten onzent, eenerzijds, de laatste stuiptrekkingen van het gebiedermayer en de willekeurige (decoratieve) anti-constructieve, picturale architectuur laten waar-

AANTEEKENINGEN

BIJ

nemen, staan, anderzijds,

eeni-

t02

ge

jonge

om

van

architecten

gereed

constructief-aestheti-

sche verhouding uit, eennieuwe
architectuur, wars van alle willekeurige en decoratieve tendenzen, in te leiden. Eenige
proeven hiervan geven de illustraties 34, 35, 36 en 38 te zien.
37,

38 en 39.

Kunstnij-

verheid.

Het nieuwe beeld ingsbewustbrengt het streven mede,
de bouwkunst door samenwerking aller plastische kunsten
op den grondslag van evenwichtige verhouding, tot een
zijn

monumentalen stijl te maken.
Of daardoor het „vrije"
zal
schilderij geheel te niet
gaan, zal de tijd en daarmede
de cultuur van het Huis zelf
moeten leeren. Voorloopig is
het een uitgemaakte zaak, dat
geen stijl kan ontstaan, wanneer er geen evenredige werk-

verdeeling,
de verschillende
kunsten betreffend, bestaat.
D.w.z. wanneer de theorieën
door de architecten van bcteekcnis zelf verkondigd, niet
in praktijk worden gebracht
en de architect wat kleur en
vorm (ik meen hier beeld-

houwplastiek)

betreft,

alles

doet, kan geen stijl ontstaan. Elke kunst eischt den
gebeelen mensch, zoowel architectuur,schilder- als beeldhouwkunst. De' ouden hebben dit
zelf

decoratieve . kan van praktijk en constructieve verhouding uit. vervalt dan vanzelf.. P. schilders. v. ceeren. Doesburg) wat het is en daar het innerde zijde der praktijk de „functie". Bovenhall in Vacantiehuis te Xoordwijkerhout. Het vere beteekenis van het woord begrip van kunstnijverheid als iets tusschen kunst en praktijk in. Eerst wanneer dit werkverdee- meer wordt be- — in de zuizal er van monumentale stijl-architectuur sprake kunnen zijn.DE AFBEELDINGEN goed 103 begrepen. Door de kunstnijverheid op te vatten als kunst in verhouding tot architectuur. J. — J. wordt het ondergeschikte. harmonie) is. enz. aan de zijde der kunst verhouding" (evenwichtige verhouding. Oud. beeldhouwers. (Kleur.en vJoercompositie Th. alles wat in en aan het huis behoort tot de schoonste aesthe tische resultaten leiden. vandaar dat door evenredige ling stijl mogelijk werd. onverschillig lijke^-van het huis^aan . de hun gestelde beeldingsgrenzen niet fornerlijkheid uit. Kunst ontstaat door beelding van inseft. mits architecten.

Theo van Doesbuig. 3^ — 39. . glas in lood en 35 doen in de neutrale. Eenige proeven van dit streven geven de illustraties 37 39 te zien. welke een (zelfstan dig) fragment van dezen vloer te zien geeft. 37.I04 AANTEEKENINGEN BIJ DE AFBEELDINGE karakter (het bedekken van constructie met een uiterlijke versiering) aan de kunstnijverheid ontnomen. Afb. Kompositie V. monumentaal-plastische conceptie de ruimtewerking der destructieve tegelvloer-compositie wellicht nog beter uitkomen dan ath.

.

.

Theo van Drie voordrachten over de nieuwe beeldende kunst PLEASE CARDS OR DO NOT REMOVE SLIPS UNIVERSITY FROM THIS OF TORONTO POCKET LIBRARY .N 7430 D63 Doesburg.

Related Interests