તીથયા


ર્

-1-

તીથયા

ર્

(ઉ ર ભારતના

ુ તીથર્ થાનોનો પિરચય)
મખ

- યોગે ર

www.swargarohan.org

ી યોગે ર

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

-2-

NOTICE
સવર્ હ


ે વાધીન
લખકન

All rights reserved by Author

The content of this e-book may be used as an information resource. Downloading or otherwise
transmitting electronic copies of this book or portions thereof, and/or printing or duplicating hard
copies of it or portions thereof is authorized for individual non-profit use ONLY. Any other use
including the reproduction, modification, distribution, transmission, republication, display or
performance of the content of this book for commercial purposes is strictly prohibited.
Failure to include this notice on any digital or printed copy of this book or portion thereof;
unauthorized registration of a claim of copyright on this book; adding or omitting from the content of
it without clearly indicating that such has been done; or profiting from transmission or duplication of it,
is a clear violation of the permission given in this notice and is strictly prohibited. Violators will be
prosecuted.
Permission for use beyond that specifically allowed by this notice may be requested in writing
from Swargarohan, Danta Road, Ambaji (North Gujarat) INDIA.
*

E-Book
Title
Language
Version
Pages
Created

:
:
:
:
:

Tirth Yatra
Gujarati
2.0
153
April 12, 2008.

*

NOTE
This e-book is a manifestation of our humble effort to present Shri Yogeshwarji’s literary work
in digital format. Due care has been taken in preparing the material of this e-book from its original
print version. However, if you find any error or omissions, please let us know. We welcome your
comments.

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

-3-

ી યોગે રજી
(૧૫ ઓગ ટ, ૧૯૨૧ - ૧૮ માચ,ર્ ૧૯૮૪)

"મન ુ ય જીવનનુ ં એકમા

ે પરમાત્માની
ધ્યય

ી યોગે રજીના હ તાક્ષર

www.swargarohan.org

ાિપ્તનુ ં છે ."

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

-4-

તાવના
ૂ , એક રીતે કહીએ તો, તીથ ની ભિમ
ૂ છે . એ ભિમમા

ં ઉ ર, દિક્ષણ, પવ
ૂ ર્ તથા પિ મમા ં
ભારતની ભિમ
ે તીથ આવલા
ે ં છે . એ તીથ ની યા ા ખરખર

નાનામોટા ં અનક

ેરણાત્મક ને આનદદાયક

હોય છે .

પ ુ તકમા ં ઉ ર ભારતના ં તીથ ની યા ાન ુ ં વણન
ર્ કરવામા ં આ ય ુ ં છે . એ યા ા


તત

યારે પણ કરવામા ં આવી


ે . એનુ ં આ અક્ષરદહ
ે ે આલખન

ત્યારે અમારે માટે અિતશય આનદદાયક
થઇ પડલી
એના

ે સહજ રીતે જ કરવામા ં આવલ
ે ું છે . એ બીજાને પણ આનદ
ં આપશે તથા
રાઇન

ેરણા


ત્યના


મથી

દાન કરશે એવી

આશા અ થાને નથી.
ુ પ ુ તક છે લા કટલાય

તત
સમયથી અ ાપ્ય

વ ુ ં હત ુ ં. એને માટે િજ ાસ ુ વાચકો તરફથી




ે લક્ષમા ં લઇને એની પનરાવિ
અવારનવાર માગણી થયા કરતી. એ માગણીન

ે કોઇકન ુ ં મન તીથયા
લાભ મળશે. યા ાન ુ ં વણન
ા કરવા
ર્ વાચીન
ર્


ે તો પણ ઘ .ુ ં
રાશ

- યોગે ર

www.swargarohan.org

થઇ રહી છે . વાચકોને એથી

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

-5-

અન ુ મિણકા
૧. હિર ાર


30. કાગડા

ર. કનખલ


3૧. અચલે ર, તરણ-તારણ, ચબા

3.


ષીકશ

3ર. િરબાલસર

૪. બદરીનાથ

33. કુ લ ુ


પ. કદારનાથ

3૪. અમરનાથ


૬. ગગો


3પ. વૈ ણવ દવી


૭. ગોમખ

ૃ ું
3૬. નમડ

८. જમનો ી

3૭. અયોધ્યા

ે ું
૯. હમકડ

3८.


૧0. ચ ં વદનીદવી

3૯. રામવન

ે ૂ
૧૧. દહરાદન

૪0. િવંધ્યાચલ


૧ર. મસરી

૪૧. કાશી

૧3. િદ હી

૪ર. સારનાથ

ુ ુ ુ ં ગફા

૧૪. મચકદ


૪3. િચ કટ

૧પ. આ ા


૪૪. મહોબા-ખજરાહો


૧૬. શકતાલ

ુ -િબઠર

૪પ. કાન્યકબ્જ

ુ ે ર
૧૭. ગઢમક્ત

૪૬. સોરો (વારાહક્ષે )


ંૃ
૧८. વદાવન-ગોકળ

૪૭. ગોલા ગોકણનાથ
ર્

૧૯.


જમડળનો
પિરચય

યાગરાજ


૪८. ગોરખપર


ર0. મથરા

૪૯. ગયા


ર૧. હિ તનાપર

પ0. નૈિમષારણ્ય



રર. શાકભરી
દવી

પ૧. કૈ લાસ માનસરોવર


ર3. અનપશહર
ૃ ૂ
ર૪. પથદક
રપ. કૈ થલ
ુ ુ ે
ર૬. કરક્ષ

ર૭. અમતસર

ર८. બરસાહબ
-હટસાહબ
ર૯.


વાલામખી

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

-6-

૧. હિર ાર


અજાણ્યા યા ીઓ પહલીવાર
હિર ાર આવે છે ત્યારે તમની


િતિ યા કવી
હોય છે ? હિર ારની


ં , આ િુ નક સસારથી



ધરતી પર પગ મકતાવત
અિલપ્ત એવી કોઈ વગ ય ભિમમા

ે કયાનો
વશ
એમને
ર્





ં આવી
સખાનભવ
થાય છે . હિર ારન ુ ં દશન
ને વધારે સારી દિનયામા
ર્ કરીને એમને લાગે છે કે જાણે જદી
પહ ચ્યા. િશયાળાનો સવારનો સમય હોય તો િહમાલયના પવતીય
ર્


ં પિતતપાવની ગગાના

દશમાથી
પશર્

ૂ કરીને તાજગી ભરે છે ; ને
ં પવન એમનો સત્કાર કરે છે ; ઉનાળો હોય તો તાપને દર
સાથે આવતો ઠડો

ચોમાસ ુ હોય તો તન-મનને પલિકત
કરે છે . હિર ાર એટલે િહમાલયન ુ ં

ે ાર. ત્યા ં આવનાર અપિરિચત
વશ

ુ ં તથા ગગાન
ુ ં દશન
ું


વાસીને િહમાલયના બરફવાળા ઊંચાઊંચા પવતોન
ર્
ર્ કરવાની તત્પરતા હોય છે . ગગાન
ુ ં દશન

ં ુ િહમાલયના બરફવાળા ઊંચા પવતોન
દશન
છે , પરત
ર્ કરવાની એની ઈચ્છા તો સતોષાય
ર્
ર્ એને નથી

થતુ.ં એવા પવતો
ર્ તો િહમાલયના પાવન, તપઃપત
પહ ચ્યા પછી જ જોવા મળે છે . હિર ારમા ં

ૂ અને એ પણ ઊંચાઈવાળી જગ્યાઓએ

ં ઘણે દર
દશમા

ન ુ ં દશન
ર્ થાય છે તે તો ત ન સાધારણ, નાની સરખી,

ું

ઝાડપાનથી છવાયલી
ડગરમાળા
છે . છતાં પણ એને જોઈને


ત્યક

વાસીન ુ ં

તર એક જાતના ઊંડા,


ે , અવણનીય


ં આવવાની ને પિતતપાવની ગગામા


અનરા
આનદનો
અનભવ
કરે છે . િહમાલયની દૈ વી ભિમમા
ર્
નાન કરવાની ઈચ્છા લગભગ

ે ધમર્ ેમી ભારતવાસીના િદલમા ં પદા
ે થતી હોય છે . અહ આવવાથી
ત્યક

ૂ થાય છે .
તે પરી


ભવન, રમા ભવન
હિર ારમા ં ઊતરવા માટની
ધમશાળાઓ
ઘણી છે . ગજરાતી
ર્
ં , મારવાડી ધમશાળા
ધમશાળાઓ
પણ છે . તે ઉપરાત
, ભાિટયા ભવન, ગીતા ભવન,
ર્
ર્


વી ગજરાતી
વી બીજી

ધમશાળાઓ
પણ છે .
ર્
ં નાન કરવા માટે ત્યા ં જ જતા હોય
હિર ારન ુ ં મ ુ ય થાન ‘હરકી પૈડી’ છે . યા ીઓ મોટે ભાગે ગગા
ું
ુ ં દૃ ય ત્યા ં એટલ ું બ ુ ં આકષક
ું
ં પર સદર
ં ે

છે . ત્યા ં ગગા
પાકા ઘાટ બાધલા
છે . ગગાન
છે કે વાત
ર્ અને સદર
ુ પરથી પસાર થઈને સામે
ં ે
વાહ ત્યા ં ઘણો ધીમો છતા ં િવશાળ છે . એના પર બાધલા
પલ

ૂ . ગગાનો

ન પછો


ં ઊભલા

િકનારે જઈએ છીએ તો ગગાના
તટ પર હારબધ
મોટા ં મકાનો જોઈને આપ ુ ં

તર નાચી ઊઠે છે .

ં આનદદાયક



ં આવે છે .
છે . હરકી પૈડીને ‘ગગા
ાર’ પણ કહવામા
એ દૃ ય એકદમ અસાધારણ અને અત્યત
ું ે દૃ ય અ ભત
ુ હોય છે . કોઈ ગગામા


ં નાન કરે છે . હિરકી પૈડી પરન ુ ં આ ય


ત્યા ં એકઠા થયલા
ગગામા
નાન કરે છે , સકં પ કરે છે ,
ૂ ,
પાઠપજા



જિલ યા અ યર્ ધરે છે , મ ં ોચ્ચાર કરે છે , તો કોઈ િકનારા પર બસીન



કે બીજી કોઈ ધાિમક િ યાઓ કરતા નજરે પડે છે . ત્યા ં ભારતના જદાજદા


આ ય નીચે એકઠા મળે છે .
ભાષા તથા વશવાળા
લોકો એક જ ધમભાવનાના
ર્


ાતના
, િભ


ં સા ં કિતક
તરગ
એકતાન ુ ં

ત્યા ં દશન
ર્ થાય છે .
ભાિવક

ુ ુ

ં નાન કરીને પાવન થવાના ઉ ે શથી હિરકી પૈડી આગળ
ીપરષો
વહલી
સવારથી જ ગગા

ં ુ ં સાં
એકઠા થાય છે ; પરત

ુ અને આનદદાયક



તો એનો દખાવ
ઘણો અ ભત
બની જાય છે . ગગાતટ
પરના




ે આપતા બસી

િવશાળ ઘાટ પર જદા
જદા
કથાકારો અથવા ઉપદશકો
કથા કરતા કે ઉપદશ
જાય છે , ને

www.swargarohan.org

આરતી પછી ગગાના ં તટ પર શાત ુ અથવા સ ં કત ૃ િવ ાલયના બાળકો સમ ુ ર ુ વરે મ ં ોચ્ચાર તથા તિત ુ કરે છે . એ સપ્તિષઓએ દવિષ નારદજીને તથા મૈ ય ં . ાચીન નામ ‘માયાપરી ું ુ ુ ં એની ગણના કરવામા ં આવી છે . તપ વી પરષો ં ુ પહલા હશે. મનસાદવી ુ ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર -7- ે ે પોતપોતાના દરકન માણમા ં ં ે ં એકઠા ોતાઓ મળી રહ ે છે . િદ હીથી મોટર તથા હિર ારને હર ાર.ે પરત વખતના વીતવાની સાથે આ ું ુ ુ ે થય ુ ં છે . એ કડમા ધારા એક બાજથી આવીને બીજી બાજથી નીકળી જાય ુ ં ુ ં પાણી સાફ રહ ે છે તથા કડમા ું ુ ુ ુ ુ ં પાણી જોવા મળે છે . ે આનદ ં લટતા ંૂ ં હજારો લોકો એનો અનરો ચારે તરફ ઊભા રહ ે છે . અને કભમળા ે સાત મોક્ષદાિયની પરીઓમા માટે પણ એની પરાણકાળથી ૂ પિવ ં પસદગી થઈ છે . પરમાત્માપરાયણ. ભગીરથે ગગાન કડ આણી તે પછી ે રાજાએ એ જ થળ પર રહીને ત ાની આરાધના કરી. એમના ઈિતહાસ કોણે લ યો છે ? કહ ે છે કે યોગી ભતહિરએ અહ જ તપ યા કરીને શાિત મળવલી ર્ ુ ‘વૈરાગ્યશતક’ પરથી એમના કાશીવાસની તથા િહમાલયવાસની પ ુ ટ મળે છે . આિત્મક ક યાણની કામનાથી ેરાઈને ત્યા ં જ િનવાસ કરલો ે ં ને તપ ારા પરમશાિતની ે . ે ન બન ં ે ીમ ભાગવતના રિસકોને ખબર હશે કે અજાિમલે પાછલી અવ થામા ં સવત્યાગ ર્ કરી. સાક્ષી ર તથા ગગાધર ં ે ં મિદરો ં ચરણપાદકા મહાદવના અને રાજા માનિસંહની છ ી છે . એ વખતે હિરકી પૈડી પર થતી ગગાજીની ં રતમડા સાથે ગગામા આરતી જીવનમા ં ુ એકવાર પણ જોઈ લે છે તે એથી મગ્ધ થઈને એને અવારનવાર યાદ કયાર્ જ કરે છે .ં મોરથી સશોિભત “ગગાના તરગોના િબંદુ ઓ પડવાથી શીતળ થયલા સદર પ થરના આસનવાળા ં ૂ ર્ બીજાના અ ને આરોગવામા ં આનદ ં ે છે ?” િહમાલયના થાનોનો શ ુ ં નાશ થયો છે કે માણસો અપમાનપવક હિરકી પૈડીના ં ું ‘ ે ે પગિથયા ં છે તે પગિથયા ં તથા તની પાસનો કડ ુ ં ’ ભતહિરના કડ ભાઈ રાજા ર્ ુ ું ુ ુ ે કહવાય ે ં ગગાની ં િવ માિદત્યે બનાવલો છે . ાિપ્ત કરલી ુ ે ે ે િવદરજીન ે ભાગવતની કથા એ જ થાનમા ં સભળાવલી ં ે .org િસ ાએ સ થઈને રાજાને થાય. અને એકાત િનવાસ કરતા હશ. એ દૃ ય ે ને ઋિષકળ બસી ું ં ે ું ટાવર સદરતામા ં વધારો કરે છે . શા ોમા ં એનો ઉ લખ ે એ જ નામથી કરાયલો ે જોવા મળે છે . કાયમને માટે યાદગાર બની જાય છે . ુ ં ે ં આવે છે .ે એમનો યવિ થત ં ે ે . ગગા ાર તથા કશાવત ર્ પણ કહવામા ારા ત્યા ં જઈ શકાય છે . એમણે લ ય ુ ં છે : गंगातरगंकणशीकरशीतलािन व ाधरा यु षतचा शीलातलािन । ःथानािन कं हमवतः ूलयं गतािन य सावमानपर प डरता मनुंयाः ॥ ુ ું ં ં ે . વરસો દશમા ુ ુ ે ં ત્યા ં ઘોર જગલ ં ં મી ે . અને હજુ બીજા નવાન ુ ં િનમાણ ર્ થત ુ ં જાય છે . ત્યા ં ત્યા ં આ િનક સખસામ ીથી સ જ એક વચ્છ સદર શહર અસ ં ય મઠો અને આ મો છે . જાણે કે મોટો માનવમળો ઉપિ થત થાય છે . અધ્યાત્મમાગના ે આરાધકોએ અહ રહીને શાિત ં ને િસ ઉપરાત અનક ર્ ે મળવી હશ. અહ ભગવાન િવ ુ તથા . એની આજબાજ ે ં કમર સધીન છે . સધ્યા પણ પોતાના ગલાબી ૂ ં રગો ં ં ં નાન કરવા માટે ઊતરી પડે છે . સધ્યા સમયે ઘાટ પર દશનાથ ઓના ટોળટોળા ર્ ુ ે ભરાયો હોય એવો દખાવ ે ં થાય છે . હિરકી પૈડી પર િબરલાએ બધાવલ હિર ારન ુ ં ુ ’ છે . વરદાન માગવા ક ું તો રાજાએ માગ્ય ુ ં : “આ થળ તમારા નામથી www.swargarohan. ુ ં િવશે એક બીજી વાત પણ પડાઓ ૃ ુ ં ં ે મત્યલોકમા ં તરફથી જાણવા મળે છે . તથી કડન િવ ુ . િહમાલયના તપઃપત ે ં આવવા માટે હિર ાર આવવ ુ ં જ પડે છે .

ટણ ુ ં બની જવાથી તન ું ું ંૂ ે ે ે ભીમગોડા કહવામા ે ં આવે છે . ભીમગોડા. ત્યા ં વ લભ સ ં દાય અથવા પ ુ ટમાગના ર્ ં ઘણા ં ભાિવક ુ ુ દશન ીપરષો ર્ કરવા આવે છે . િબ કવે ર મહાદવ રામઘાટ: અહ ુ ે ી મહા ભજીની બઠક છે . . ત્યા ં ભીમસન ે ભીમસનના િસ પામ્યુ.org ે જ શાત ં . કડ વા ં હિર ારના બીજાં જોવા ુ ં ે .ું વાહને સાત િવભાગોમા ં વહચી દઈને સાતય ત્યારથી એ થળ સપ્તસરોવરના નામથી ભીમગોડા: હિરકી પૈડીથી ે ે તપ યાર્ કરલી ે . નીલધારા." કોઈવાર મિનન ુ ં એ નાન. ે : હિર ાર ટશનથી ે િબ વકે ર મહાદવ હિરકી પૈડી જતા ં ર તામા ં નદી પર ૂ આવે છે પાકો પલ ં ં ફટાતા ે આવે છે . ુ ં દશન ે ં ે ના મિદરન ં હિર ારમા ં એક બાજુ દખાતા નીલપવત ર્ પર યા ીને ચડીદવી ર્ થાય છે . લોકો ત્યા ં દશન ર્ . ગોડા એટલે ંૂ . એથી એને વશ ે ે માઠુ ં લાગશે. હ ે નારદ. ચડીદવી થળોમા ં ગૌઘાટ.ં ુ ં કહવ ે જતા ં ર તા પર આવલ ે ું છે . બન ં ે મિદરોની ં થળમા ં પહલા ડાબી બાજએ ગફામા મિત ે રખડં’ અધ્યાય ૧0૭મા ં એ થળનો ઉ લખ ે કરતા ં કહવામા ે ં વચ્ચે િશવધારા નામની નાનકડી નદી છે . એને ‘સપ્તધારા’ પણ કહવામા ે ં આવે સપ્તસરોવર: ભીમગોડાથી લગભગ એકાદ માઈલ દર છે .તીથયા ા ર્ ં િનવાસ કરે .swargarohan. મિદરની ં પર મહાદવન આવલ ે ૂ દર અને બહાર મહાદવની બે મિતઓ જોવા મળે છે . ‘કદા આ ય ુ ં છે : "એ પવત ર્ પરની ક યાણકારી િશવધારામા ં ૃ નાન કરનાર િશવસદશ બની જાય છે .” શકર ું ‘ કડ ી યોગે ર -8- ં ૂ રાખી. ત્યા ં એક નાનસર ટણના ટકાથી એ કડ ૂ ે ં કોઈક િવરલ ં ને નાન માટે મોટી સ ં યામા ં એકઠા થાય છે . એકાત ર્ ુ ૂ છે . ત્યારથી એ ાએ રાજાની માગણી મજર ુ ં ’ના નામથી ઓળખાયો. એ ુ ૃ હત. પજન થળોમા ં જોવા મળત ુ ં ં ાન ુ ં મિદર પણ ત્યા ં જોઈ શકાય છે . પાતાળગામી િબ વવ ૃક્ષની મદદથી એ પાતાળમા ં આવજા કરે છે . દશના મિદર પણ છે . અને એના પિરણામે એણે ર્ ુ પાસથી પોતાના ે ઋિષઓના આ મ પાસથી ે એકીસાથે વહવા ે માડ ં . કશાવતઘાટ ર્ ે તથા રામઘાટ મ ુ ય છે . ટલા ચઢાણની.ુ ં મહાદવની ુ ે ં એક મો ુ ં િબ વવક્ષ ે ં દવીની ે ૂ છે . તમ ે જ અહ બધા તીથ નો વાસ થાય.ુ ં શાત ં ેમીઓની ે ં અને એકાત ં ે િબ વકે ર મહાદવન થળ ખરખર દશનીયય છે . ત્યા ં ૃ િબ લવક્ષની નીચે િશવિલંગ છે . રે વના ે પાટાની પલ ે ે પાર િબ વ નામે પવત ત્યાથી ર તે આગળ જતા ં િવ વકે ર મહાદવ ર્ ુ ં એ મિદર ે ં ે ું છે . એની દિક્ષણે અ તર નામનો મહાનાગ રહ ે છે . એના િવશે એવી વાત ચિલત છે કે ે ં ે ં આવીને એ શાત ં વહતાવહતા થળમા ં ં યારે ગગાએ િહમાલયના ઉપરના પવતીય ર્ ે ં દશમાથી ે કય ત્યારે સાત મહાન ઋિષઓ તપ કરતા હતા. થય ુ ં કે કોઈ એક ઋિષના આ મ આગળથી વહીશ તો બીજા ઋિષઓને અન્યાય થશે ને તમન ે ે એટલે એણે બધા ઋિષઓની પણકિટ એકીસાથે વહવાનો િવચાર કય . એન ુ ં મ તક મિણવા ં છે . સાધના માટે એ અનકળ ૂ છે . પડાઓન ં ે ુ ં છે કે એ થાનમા ં ષીકશ ુ ં છે તે પણ ભીમસન ે ે તૈયાર કરલો ે ે કડ એમ કહવાય છે . તમ . એ ં મિદરના દશન ર્ માટે કોઈકોઈ ભાિવક યા ીઓ એના લગભગ બે માઈલ www. અને કોઈવાર હરણ તો ુ ુ ં પ લઈને તીથ મા ં નાન કરે છે . સપ્તસરોવર.

હાથી ને બીજાં જગલી ં દિક્ષણા પરી બીજી તરફ કળન ર્ ુ ં નીચે ઊતરી ં ે ં ં રાતે કોઈ રહત ે ુ ં નથી. દડ ુ તપ કરલ ે . ત્યારે દ ા ેયે ક ું : સ તા માટે તિત ે ુ ે અહ ચ ર ચ ર ફરવી ે વી વ તઓન હોવાથી હવથી ુ ૃ ુ ુ ન્મ ે ે. આ થળમા ં િપતઓન ે િપંડદાન દવાથી ે આ થળ ‘કશાવત એમની મિક્ત થશે ને એમનો પન ર્’ કહવાશ ુ ે નિહ થાય. નહરની ે ે ં નીલપવત પલી પારની. એ સજીવ એવા કોઈ સમથર્ સત લાગત ુ ં હશે. એમની સમાિધદશા ધારામા ં વહવાન ૂ થતા ં એમણે એ જોય ુ ં તો પરી એ વખતે ં ે શાપ આપવા માટે કે ભ મ કરવા માટે તૈયાર થયા.swargarohan.ુ ં નીલધારા ગગાની મળ ં ૂ ગગામાથી ં ં નહર ે બનાવીને આણલી ે ે ગગાની ધારા તો મળ ધારા છે . ે .ું તથી એ પવત કરવા માટે ઘોર તપ કરલ ર્ ે ે ઈ. છતા ં િનભય જોખમભરલ ર્ મનના. કહ ે છે કે પહલા ર્ ં ુ ુ . ર્ હિર ારમા ં વામી ં ે ાનદ ુ ુ ુ તથા રામકૃ ણ િમશન સવા ે ં ે થાપલી સ ં થા કાગડી ગરકળ મ પણ ે જોવાલાયક છે . ં . મહાત્મા કે તપ વી એ થાનમા ં રહતા ે હશે ત્યારે એની શોભા અનરી ે હશે. ચડીદવીના મિદરમા તથા પડાઓ સાજ ે ે ે ું જાય છે .org . પહલા ં ે ં ે જઈને ત્યાથી ં ે ં મિદરો ં માગ ચડીદવીના મિદર બીજા માગ નીચે ઊતરવાથી કટલાક જોવા મળે છે ને પવતની ર્ ુ ં વન છે . તમા ૂ થાય છે . એનાથી કડની પાસે છે . એના િવશે તથા કશાવતઘાટના ર્ ર્ ં ં ે ે દશ નામકરણ િવશે પડાઓ એક પરપરાગત કથા કહી બતાવે છે . તથા એણે થાપલ ે ું િશવિલંગ નીલપવત ધારા નીલધારા કહવા ર્ તરીકે ઓળખાયો અને એની નીચની નીલે રના નામથી ં ૂ ધારા છે . ગગાએ મારી કશ ુ કરી. નીલધારામા ં કટલાય યા ીઓ નાન ુ ં દશન ે નીલે ર મહાદવન ે કરે છે તથા પવત ર્ પર આવલા ર્ કરે છે . ગૌઘાટ: હિરકી પૈડા અથવા ું ૂ થાય છે ." ત્યારથી એ ઘાટ કશાવતઘાટ કહવાયો . પજારી ૂ ં ં સધીમા ાણીઓ છે . એમની આજબાજ ં ં ફરવા લાગી.ું એકવાર એ તપમા ં સલગ્ન ં ૂ ે ં એમના ં વ . એના કારણમા ં એમ કહવાય છે કે ત્યા ં દવીના દશન ર્ માટે રોજ રાતે િસંહ આવતો હોવાથી ત્યા ં રહવ ુ ુ ં ેમી સાધનાપરાયણ પરષોન ે માટે એ થાન આશીવાદ ે ું છે . હિર ારના ટશનથી બહાર નીકળીને ર તા પર આગળ ચાલતા ં ં ભગવાન શકરની િતમા ું ે ં આકષક છે . ગગાની ધારાને નીલધારા કહ ે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર -9- ે ં ત્યા ં અત્યત ં ઉચ્ચ કોિટના સમથર્ ં જગલમાગની ં એકાત પરવા કયાર્ િવના નીકળી પડે છે . કશ ં હજાર વરસ સધી હતા ત્યારે ઘાટ પર મકલા ં ે ગગા ં ે તથા કમડલન તાણી ગઈ. એકાત ર્ પ છે . એમા ં કાલીના મિદર પાસનો માગર્ જરા વધારે સહલો છે . ત્યા ં િપંડદાનનો ખાસ મિહમા મનાય છે . એમના િવશે ભાતભાતની ને જાતજાતની વાતો સાભળવા ં ે ં ં ે ં ે મળે છે . ભગવાન ર્ નીચે આવલી ં ં ે શકરના નીલ નામના ગણે એ પવત ર્ પાસે શકરન સ ે ે . હિર ારમા ં ઘાટ પર જોવા મળતી યાિત પામ્ય. સદર www. ોધે ભરાઈને એ ગગાન ે ા તથા બીજા દવતાઓએ આવીને એમની ુ ં "તમે આ થળમા ં િનવાસ કરો. પવતની ે ે ં િસંહ. એમના મ તક પરથી પડત ુ ં ને કાયમને માટે યાદ રહી જાય તવી આવે છે તે અત્યત ર્ . ચડીદવીના મિદરનો એક માગર્ ગૌરીશકર મહાદવના મિદર પાસથી અને બીજો માગર્ કામરાજની ે ં ે ં ે ે કાલીના મિદર પાસથી પસાર થાય છે . ત્યા ં નાન કરવાથી ગૌહત્યા દર ુ ુ ૂ કશાવતઘાટ ે દર થોડક છે . કહ ે છે કે એ ઘાટ પાસે ભગવાન દ ા ય ુ . દવીભક્તો ે ં સતપરષો કે યોગીઓ િનવાસ કરતા. દ ા યના તપનો ુ ં ભાવ એવો ભારે હતો કે એ બધી વ તઓ ગગાની ુ ુ ગોળગોળ ફરતા ં ગગાજળમા ે ે બદલે.

તીથયા ા ર્ ુ ં પિવ ં ગગાન ી યોગે ર .10 - ં ે કરે છે કે જીવનને શાિતમય ં પાણી આપણને મકૂ રીતે સકત ને ક યાણકારી બનાવવા માટે આપણા મનને એવી જ રીતે ં ઈ રના મગલમય . ☼ ☼ ☼ www.swargarohan.org ☼ . અને તો જ જીવન અને જગત વ થ અને શાત ે ાર વશ ☼ વ ુ ં બની શકશે. પાવન ં રાખતા ં શીખવ ુ ં જોઈશે.

કે બીજી કટલીય સ જન થયો.11 - ર. આ બ ુ ં માયાને લીધે થય ુ ં હોવાથી આ કે બકરાના િશરને દક્ષના ધડ સાથે જોડી દવા ક્ષે ુ ે ે. ભગવાન શકર ય નો નાશ કય . પાછળથી દવતાઓએ ે ં ભગવાને પર લઈને શકર તિત સ થઈને ક ું ે થી દક્ષ જીવત ં બનશે. પાનથી કે િવશ ુ ે વાતાવરણથી સ જન બની ગયો.ુ ં પાવતીના જાપિતન ુ ં મ તક કાપીને અિગ્નકડમા શરીરને પીઠ ર્ ુ કરવાથી શકર ં બધે ફરવા માડ ં ા. છવટ વાતાવરણથી તે ખલ મટીને ુ ં ે ે વાત સાચી હોય. તીથ ની યા ા ત્યારે જ સફળ બને. પિવ . બહારથી આવનાર ખલપરષ ં હોય. સવામય . એના દશનથી ં ‘માયાક્ષે ’ કહવાશ માણસ બધનમક્ત બનશે.ું પિડતની ં ં ં બને છે તમ ે .ં તમ ઈચ્છાની અવગણના કરીને. કનખલ ું ું ગામ છે . ગમે તમ જ કતાથ ના રહીએ. વળી. એ ય ની વાત ધમર્ મી ે ં ે આમ ં ણ આપવામા ં નહોત ુ ં જાપિતએ કરલા ય મા ં શકર કે પાવતીન ર્ ે છતા ં શકરની ં આ યુ. એટલે એમણે દક્ષ ખબર આપી. એથી એમન ુ ં મન ઘ ુ ં દઃખી થઈ ગયુ. તો પછી એ થળમા ં સદા માટે રહનાર ુ ુ ીપરષો તો ૂ ૂ કરીને ે ખરખર ઉ મ જીવન જીવનારા. અથવા જીવનમા ં ુ ભપરાયણ જીવન જીવવા તૈયાર થઈએ ં કરીએ એ આવ યક છે . ર્ www. મઠો અથવા આ મો એ માગર્ પર તથા કનખલમા ં ઘણા ુ ુ ે ં સા ઓન ે તથા ભક્તો કે િજ ાસજનોન ે માટે રહવાની ે છે . કનખલ તીથનો વાતોના સબધમા મિહમા બતાવવા કે વધારવા માટે જોડી કાઢવામા ં આવી ર્ ુ ુ ત્યાના ે ં જીવનોપયોગી સદશ ં ે તો સમાયલો ે છે જ. એ આપોઆપ ફિલત થાય છે . એમણે તો પોતાના ં દષણ દર ુ ૂ ૂ સ ગણના ભષણથી ભિષત થવ ુ ં જ જોઈએ. ુ ં ે નહરની બાજના માગર્ પરથી પસાર કનખલ જતી વખતે હિર ારથી આગળ પસાર થતી ગગાની થવ ુ ં પડે છે . તથી આ અ ભત થાનન ુ ં નામ કનખલ પડ . આપણે તીથ ના દશનથી ે શકાય તવી છે . એક રીતે જોતા ં એ હિર ારનો જ િવ તાર કનખલ હિર ારની ત ન નજીકન ુ ં એક નાનસર ગણાય છે . કનખલમા ં ે કયાર્ પછી એના નામ િવશે મ ત્યાના ં એક વશ ં ે યાત પિડતન કય .org . તો પણ તમા નાનથી. તમા યવ થા છે . તો એમણે ુ ુ ે મોટા ં મનાતા ં કટલાય ે ં વખતમા ં કોઈક ખલપરષ ે ે ું ઉ ર આપ્યો : પહલાના તીથ ની યા ા કરી તો પણ તન ે ે તે અહ આ યો ત્યારે અહ ના નાનથી ને પિવ ખલપ ુ ં ના ગય ુ ં. એ વખતે દૃ ય ઘ ુ ં રમણીય લાગે છે . બહારથી આવતા બીજા ે ઈથી સમજી યા ીઓએ પણ જીવનને ઉ રો ર ઉ જવળ બનાવવા તૈયાર થવ ુ ં જોઈએ. પરત ર્ ર્ બનીને બસી ે દોષવાળા જીવનનો ત્યાગ કરીને વધારે સારું.swargarohan. પરત ભાગ ન હતો. કનખલમા ં ખાસ આકષણ ર્ દક્ષ ુ ુ ે ે જાણે છે : દક્ષ ીપરષો સારી પઠ ે જાપિતએ કરલા ય ના ે થાનન ુ ં છે . એ વાત પણ સહલા ૃ ુ ં ુ પરાણા ે ે પણ. પાવતી ર્ પોતાના િપતા દક્ષ ે લવા માટે િવદાય થયા.ં ખલ નિહ પણ સ જન હોવા ં જોઈએ. એનો લાભ લઈને ાિત ુ આપણે જીવનમા ં જ રી સધારો કરવો જોઈએ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . દક્ષ ં સગની જાપિતના ું ં નાખી દવામા ે ં આ ય.ં પિરણામે એમણે ુ ં કય.ુ ભગવાન શકરના ં યોગાિગ્ન ારા પોતાના શરીરને શાત ગણોએ કૈ લાસ જઈને એમને એ કરણ ં ે પોતાના ગણોને તથા વીરભ ને આદશ ે આપ્યો.ં પાવતીએ ય ર્ જાપિતના ય મા ં ભાગ ે થાનમા ં આવીને જોય ુ ં તો ત્યા ં બીજા બધા જ દવતાઓનો ુ ં ુ શકરનો ં ન્યાયોિચત ભાગ હતો.

એમા ં મારે કશ ુ ં નવ ુ ં નથી કહવાન . અહકા ર્ ં ુ ં માનનાર છવટ ે ે હારે છે . ં .’ એટલામા ં કોઈ નવાગતક ુ ક ું : ‘હજી તો ે બીજો શો આપ ુ ં ?’ સા એ ‘ઉપદશ કરવા ફરું ે લવા ે ે અમલ અને ઉપદશ ુ ં પોતે જ ઉપદશ ુ છે . એન ુ ં દશન ર્ ખાસ કરવા ૂ . એ જ િવશાળ ે દર વ ુ ં છે . એમા ં જા ત રહશો ં ે માયાપરી ે . ુ ં પણ છે . તે ઉપરાત માણમા ં સારી શાિં ત ુ ુ ુ તથા મમ ુ ુ ઓ ુ પણ ત્યા ં વાસ કરે છે . પણ એ માયાપરીના મોહથી ભરલા િવષયો તથા ૂ લોભનોમા ં ફસાઈને ભાન ભલશો તો ે ં ને સવર્ શા ોએ એ ઉપદશ ે આપલો ે જ છે .org . એ ઉદાહરણ યાદ રાખીને પોતાના જીવનને સખી ે નીિત. એને દઃખના ં . ે હોવાથી. રાવણ ને દક્ષ આનદ ભાગી બનવ ુ ં પડે છે . કસ જાપિત ુ કરવા માટે માણસે ન્યાય.ં પણ હવે તો એની મિતમા િવશાળ મિદરની રચના થઈ છે . કટલાક સારા સાધનાપરાયણ સા પરષો દક્ષ જાપિતના ય ું ં ે હતા. ર્ ૃ તમજ ે ાચીન કથાની મિત એની સાથે ં ેલા ં આવા ં થળોન ુ ં દશન ે ુ માટે જ હોઈ શકે. એનાથી થોડક ુ ં ં હનમાનજીની ાગણમા ભ ય િતમા છે તે પણ જોવા વી છે . પાવતીએ ે કનખલમા ં સતીકડ લગભગ અડધો માઈલ દર ર્ ે પોતાના શરીરનો ત્યાગ ત્યા ં કરલો તથા દક્ષ ે ું એમ કહવાય ે જાપિતએ તપ પણ ત્યા ં જ કરલ છે . ’ ‘તમને ઈ રન ુ ં દશન ર્ થય ુ ં છે ?’ ‘ના.swargarohan.’ ડૂબી જશો. ઈ રદશન ર્ કરવાનો મારો યાસ છે ખરો. સકળાય ર્ એવા જીવનોપયોગી હત કનખલમા ં દક્ષ ે છે .’ ં ુ ે આવીને ક ું :‘કોઈ ઉપદશ ે આપો. ન તા ને િનમળતાના માગ ચાલવાની દીક્ષા લવાની છે . ત્યાના ં વાતાવરણમા ં કનખલમા ં હવાપાણી ઘણા ં સારા ં ગણાય છે . ત્યારે જ સફળ બને.” ં રનો આ ય લનાર ે .12 - ાચીન થાનના દશનથી યા ી આ ર્ પણ ેરણા મળવ ે ે છે .ં એટલ ું યાદ રાખજો કે આ સસાર એક માયાપિતએ બનાવલી ુ ે તો તરી શકશો. એના તરમા ં એ બધી કથાની ૃ કરીને પલી ે કિવતાપિક્ત ં ં ૂ ઊઠે છે કે મિત ગજી “ગવર્ િકયો કોઈ નર હાય િસયારામજીસે. િહરણ્યકિશપુ. એના આદશર્ ઉદાહરણ પ છે . ’ એમણે શાિતથી ં ભના ક ું : યાસ છે . તે દક્ષે ર મહાદવથી ૂ છે . તથા અનીિત અને અધમમા સાચ ુ ં છે કે ઈ ર સાથે િવરોધ કરનાર. થાન પરના સદર મિદર પાસે એવા જ એક સાદા વૈરાગી સા ુ બઠા ૃ ુ ૂ ું : ‘તમે વૈરાગી સા ુ એમની મખાકિત પરની સાિત્વકતા જોઈને એમની પાસે જઈ થોડીવાર પછી પછ છો ?’ ુ ં ં મક્ત ‘એ બધા અહકાર અને ભાવમાથી થઈને ૃ ‘ઈ રના આિશક કે કપાપા બનવાનો જ મારો ુ પ્યારા થવાન ુ ં છે . ય ન ુ ં થાન પહલા ે ં ઘ ું જાપિતની યાદ કરાવત ુ ં થાન દક્ષે ર મહાદવ ૃ ું ં એક સદર ં સાધારણ હતુ.ુ ં મોટામોટા સતો ુ ં દશન ં ‘ભગવાન શકરન ર્ થઈ શકે ખરંુ ?’ ‘શા માટે ના થાય ?’ www. ગવર્ િકયો સોઈ નર હાય .તીથયા ા ર્ એ ી યોગે ર .

ભખક ં સમય વધારે ન હતો એટલે એટલાથી સતોષ માની ઊભા થયા.’ ે ં ૂ ે ુ કછ કર સાહબકી બદગી .’ ર્ ં ‘સસારી માણસોથી શ ુ ં સાધન થઈ શકે ?’ ં કબીરે સારી રીતે આપ્યો છે : ‘એનો ઉ ર સત કબીર કહ ે કમાલકુ .org ☼ ેમ હોય તો િશવ કે શિક્ત . ☼ ☼ ☼ ☼ www. પિવ ર્ ને ેમથી બ ુ ં જ થઈ શકે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .13 - ‘શ ુ ં કરવાથી થઈ શકે ?’ ‘પાવતી બનવાથી. દો બાત સીખ લે : ુ દે .swargarohan. એવો ખર ે દશનનો ગમે તના લાભ મળી શકે.

એ બધા ં નયનાિભરામ દૃ યોની વચ્ચથી ે આનદદાયક . ે ે ષીકશના નામકરણ પાછળ એવી કથા છે કે રાક્ષસો ત્યા ં રહતા ઋિષઓને ભગવાને એમની એન ુ ં નામ ાસ આપતા હોવાથી ૂ ઋિષઓને અપણ ે લક્ષમા ં લઈને રાક્ષસોનો નાશ કય અને એ ભિમ ાથનાન ર્ કરી. ે ષીકશ ે નમા ં અથવા મોટરમા ં બન ં ે રીતે જઈ શકાય છે . જના જમાનાના તપ વી ઋિષમિનઓ તો એટલા બધા મોટા માણમા ં આ ૃ કરાવનારા આઠસો થી નવસો ે . એથી ર્ ુ ૂ ુ ે પડ . માયાકડ વગાર્ મમા ં છે . હિર ારથી ે ષીકશ ુ ં કે એની મલાકાત ુ ે છે પણ એટલ ું બ ુ ં શાત ં અને સદર ં ષીકશ સૌને આનદ ે ં અને હિર ારમા ં થોડો ન ધપા ષીકશમા આપે છે . ભારતના િવિભ ુ ં કે માન્યતાઓના સા ઓ સ ં દાયો. એનો િવ તાર અને િવકાસ ે વરસે વધતો જાય છે . હવે તો દશન ે ે ષીકશના ર તાઓ મોટરો તમ ં ં નથી લાગતા અને કોઈવાર એમનો કોલાહલ કટાળો ં જ ટાગાઓના અવાજને લીધે એટલા બધા શાત આપે ં એ છે . પિવ તરને પશ જાય છે . પથ અહ જોવા મળે છે . ને ાણમા ં ે ણા પરૂ ે ર છે . એ દશન ં ં ૂ . એમની કિટરો અને એમના આ મો ગગાતટ પર કોયલઘાટી. કલકલ રવે વહી જતા ં ઝરણા ં તથા વનરાજીથી ું ૃ ુ ં દશન ે ે ં વ ટળાયલી સદર પવતમાળા ને વક્ષોથી ભરલા ઘોર જગલન ર્ એટલ ું બ ુ ં ર્ ર્ થાય છે . હિર ાર એક આ િનક ે છે .ં અને જગલી જનાવરો તથા ે ં ધોળે િદવસે બધે ફરતા.ં પરત ં ુ મે મે વનને ઠકાણ ે ે વસિત થવા માડી ં . ત્યાં ઘોર વન હતુ.તીથયા ા ર્ 3. હિર ાર જનારા યા ીઓ ુ ે ષીકશની મલાકાત જ ર લે છે . ત્યક હિર ારથી ે આવતા ં ર તામા ં ગગાજી ં ષીકશ .swargarohan. આ તો એ એક મો ુ ં નગર બની ગય ુ ં છે .ું એન ુ ં પૌરાિણક નામ કબ્જા ષીકશ ક પણ છે . આકષક હોય છે કે વાત ન પછો ર્ અને મગલમય ૃ ુ ુ ૂ ે જાણે કોઈ પસાર થતી વખતે એમ લાગે છે કે આપણે આ મત્યલોકના અત્યાર સધીના િવ તારને મકીન ુ જદા જ વગ ય ે ં દશમા વાસ અથવા ે વામન અને સાધારણ દખાતા તે ે કરી ર ા છીએ. છે લા ં થોડાક ે થઈ ર ા છે . કદરતી મ મ આગળ વધીએ છીએ તમતમ સૌન્દયમા ર્ ં પણ વધારો થતો જાય છે . દશના ે હાથીઓના ં ટોળટોળા ભાગલા પછી એ વસિતમા ં ઘણો વધારો થયો. એમની િભક્ષાની સગવડ માટે સદા તો અથવા અ ક્ષે ોની યવ થા છે . ને ે ૂ ં ષીકશની ભિમમા ુ જોયલા ે એમ જ થાય છે કે અત્યાર સધી બીજા બધા જ ુ જ ું ે તમજ સદરતાવાળા કોઈ જદા પવતો મા ર્ ે ે કરીએ છીએ ત્યારે તો આપણને ખરખર વશ ે ં દશો કરતા ં કોઈક અવનવી ને ઊંડી શાિતવાળા ે ે આપણે જોઈ ર ા છીએ. ભદ ઢબન ુ ં સદર શહર ે ે ં સારા એવા ફરફારો ષીકશમા ં વરસોથી વ ુ ં વધારે છે . ત્યારે ી યોગે ર . નિહ તો એનો દખાવ ત ન ગામડા ં ં વો હતો. www. ં પરમા ુ ત્યાના વાતાવરણમા ં તરને અવનવો આહલાદ ધરે છે . છતાય ાચીનકાળના ે દશની ધરતી અને એની હવામા ં અસાધારણતા છે એ આપણા ે ાતઃ મરણીય ઋિષઓએ ત્યા ં કરલી તપ યાના ર્ ફરી ર ા છે એ આપણને એકધારી અસર કરે છે . હિર ારમા ં વશ ું ડગર વા ુ ે ે મોટા બનતા જાય છે .14 - ુ ં વાતાવરણ ગામડા ં ે ષીકશન ુ ું ે છે . પરત ં ુ એમની મિત અહ નથી રહતા ુ ુ ં તથા ુ ં ં સતસા ઓ અહ વાસ કરે છે .org ં ં રહીને શષ ે જીવન મણે એકાતમા .

યા ીઓ ત્યા ં નાન કરે છે . એમને પરી પીવડાવનારા અથવા રોકડ આપનારા પણ મળી રહ ે છે . શાત ં ે અ ભત ં વાતાવરણમા ં મટી જાય છે . િદ હીવાળાની તથા મારવાડી ધમશાળા તથા દવકીબા ઈની ર્ ુ ે ગજરાતી ધમશાળા ખાસ ઉ લખનીય છે .org . યા ીઓની સ ં યા ઘણી મોટી હોય છે . ુ ં દૃ ય અત્યત ે ં ં નયનાિભરામ લાગે છે .15 - ુ ૂ વાતાવરણનો અહ પાર નથી. ર્ ે િ વણીઘાટ : ે આવનારા યા ીઓ િ વણીઘાટમા ે ં નાન કરવા કે છવટ ે ે આચમન લવા ે તો ષીકશ ે ં ે ઘાટ નથી. તો કોઈ જપધ્યાનના અન ુ ઠાન ારા વિૃ ને ઈ રમા ં એકા કરે છે . એક બાજુ લીલાછમ ઊંચા પવતો ર્ . ભાિવક યા ીઓની આજબાજ ુ ુ ીપરષો પોતપોતાની ા ુ -શાક ને મીઠાઈ ખવડાવનારા તથા ગરમાગરમ ચા ં માણે એમને સતોષ આપે છે . કોઈ િકનારા પરની રતી કે પ થરની પિક્ત પર બસીન ૂ પજાપાઠ કરે છે . તપ તમજ શાિતમા ુ ે ં કે એનો સદપયોગ લાભ લતા કરતા ં આવડવ ુ ં જોઈએ. એ દૃ ય દશના ર્ થ ને અ ભત ે સામના પવતની પાછળથી ર્ ૂ ૂ ર્ ચ ં યારે પિણમાનો પણ ે બની જાય છે . બજાર મો ુ ં ને િવ તરલ કિટરો છે . ત્યારે તો એ જોઈને આપ ુ ં વાહ પરી ં પિવ બહાર નીકળે છે ને એના ં રિ મથી ગગાનો ુ ં તર આનદાનભવ કરતા ં ઊછળી પડે છે . એમની આગળથી વહી જતી ગગા ૂ બ ે ં ે ે જ રમણીય લાગે છે . તથા બજાર છે . છતા ં પણ ધમશાળાઓ અનક ર્ ુ ે કોઈ જાતની મ ુ કલી ે ં મસાફરોન નથી પડતી. પજાબ -િસંધ ક્ષે ર્ ં . િચ ની ુ . બાબા કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા . ‘િશવ િશવ િશવ’ એવા નીરવ રાિ સમયે સખપવક . ચચળતા એ વખતના અનરા તર એક કારના અલૌિકક ં ં ‘વૈરાગ્યશતક’ના ં પલા ે ં વચનોન ુ ં મરણ થાય છે : ભાવતરગથી ભરાઈ જાય છે .swargarohan. િ વણીઘાટ પર કોઈ પાકો બાધલો ૂ જ વેગથી વહ ે છે ને બ ં અને સામે ઝાડી િવશાળ લાગે છે . ુ ે કરીએ તો સૌથી પહલા ે ં કોયલઘાટી આવે છે . બદરી. ત્યાથી ર્ ુ ં કાયાલય ર્ ે ં ષીકશમા ે ં ં થતો હોવાથી. કોઈકોઈ સા ઓ મ અહ પણ હારબધ અને યાચકો અને બીજા યાચકો તો બીજાં તીથ ની ુ ુ ટોળે વળે છે અને એમની પાછળ પણ પડે છે . એનો ે ં ં ગાળવ ુ ં હોય તમન ે ે માટે અનકળ ાનોપા ન.ે સસારના િવષયભોગોમાથી www. એ થાનનો સધ્યાસમય ં િ વણીઘાટ પરની ગગાન ખાસ જોવા ું ં ં ે ં ગગા ં તટ પર વો હોય છે . અને ગગાજીની આરતી થાય છે . ગગો ી ને જમનો ીની યા ાનો આરભ ે હોવાથી આવતા-જતા ખાસ કરીને ઉનાળામા ં ભીડનો પાર નથી હોતો. સધ્યાના સદર રગો નદીમા ં નહાવા માટે ઊતરી પડે છે . ં . અપગ ુ ં બઠા ે હોય છે . પરત ં ુ ત્યા ં વહતી ે ગગા ં જવાના જ. કદાર . અનાથ ધ. ત્યારે લોકોના ં ટોળટોળા ુ આનદ ં ં આપે છે . ભરત મિદર ર્ ુ ે રજાવા ળાની. ધમશાળા . એમા ં પણ ઊતરી પડે છે . અને યોગી ભતહિરના ર્ ુ शर च ि यो सनाधविलततले सुखासीनाः भवाभोगो कदा शा त विनषु नाः वप रजनीषु पुिलने ुस रतः । िशविशविशवे या वचसा ःयामान दो तबहलबांपु लुत शाः ु ॥ ે થયલા ુ ં ં ે નદીના "શરદઋતના ચ ં ની ચાદનીથી સફદ િકનારાવાળા કોઈક ગગા ં શાત ે ં દશમા ુ ૂ ર્ બસીન ે ં ં મનને ઉપરામ કરી. ત્યા ં સા ઓની વશ ે ં ષીકશમા હિર ાર તરફથી ુ ં આગળ જતા ં િસટીબોડન ે ું છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .

ું એ સાધ્વી ને વરસો સધી ુ રાતના એક સન્યાસી ુ ુ ે ં ં પરષ સાથે આવલા ગજ સત ીની ં ં ી આત્માનદજી તથા એ સાધ્વીના ં એક પજાબી િશ યા ે ં ભતકાળના ૂ ં સ ં મરણો તઓ ે પણ ત્યા ં વાસ કરે છે . ગજરાતના સ ુ િસ ં સત ં ુ ુ તાપી સતપરષો ે ે ં ી સાગર મહારાજના ં િશ યા ઓમકારે રી દવી પણ ત્યા ં આવલા ુ ઈ રપરાયણ જીવન જી યા પછી પોતાન ુ ં શરીર પણ એમણે ત્યા ં જ છોડલ ે . એની બાજન ં આપે છે . ું ુ ં ે માયાકડથી આગળ જતા ં વસધારા આવે છે . ં કરે છે . વરસો પહલા ુ ે ં એ િવ તારમા ં ઘણા ં સા ઓની કિટરો છે તે બધો િવ તાર માયાકડ ુ િનવાસ કરતા.16 - આ ર્ પોકારો પાડતા. વક્ષોથી વ ટળાયલા એ ગગાતટવત ે ં થોડીક દશમા ુ ુ વાસ કરે છે . નાવમા ં બસીન ે ે સામે િકનારે જતા ં ગીતાભવન. અત્યારે એના અધ્યક્ષ વામી િચદાનદ ે આ મ પોતાની આગવી રીતે લોકસવાની ઊંચાઊંચા પવતો ર્ પણ ખ અને વિૃ ુ ુ ં ગગાન ુ ં દૃ ય ઘ ુ ં મનોહર લાગે છે . અ ક્ષે ુ ં આવલ ે ું પજાબ ં બાજમા -િસંધ ક્ષે ુ ુ ં નપાલી ે બાજન ક્ષે વો છે . ગોપાલ મિદર ં . ત્યા ં ગગાઘાટ પર ઊભા રહીને બોલવાથી સામના ું ુ ં ે ં પવત તથા વસધારા તરફનો ગગા વાહ િ વણીઘાટ પરના ં ગગા વાહ ર્ પર પડઘો પડે છે . ુ ં પરન ુ ં ં ં ભરત મિદર ં . ચ ં ભાગા પરના પલની ૂ ે પણ સા સવામા પલી ુ ુ ે સાજની ં ૂ પાડે છે . ‘મિનકી રતી આ મ છે . વાચનાલય. સતસા ં ે માટે બીજાં પણ સા ઓન િભક્ષા પરી ઓન અ ક્ષે ો પણ ચાલે છે . એના તરફથી ઔષધાલય.org . મહશ www. ભિક્તબા આ ુ ં ે ગજરાતના સાભળીન આધ્યાિત્મક ગૌરવને વધારે ગૌરવાિન્વત કરનાર એ સાધ્વીને માટે આપણને માન થાય છે . સકા ાચીન. અને એમા ં સા ઓ ે ં દશનીય ષીકશમા ર્ કમલીવાલા ં ે ી િવશ ુ ાનદ ે થાનોમા ં કાલી કમલીવાલા ક્ષે નો ઉ લખ ખાસ કરવા ુ . અનાથ-અપગ ુ ે ં દીનદઃખી ં . િવધવાઓની થાપલી એ સ ં થા સા ઓ ઉપરાત ે સિ ય સવા કરી રહી છે . વસધારાથી ં અથવા શાત ગગાતટ પર આગળ જતા ં ચ ં ે ર ભગવાનન ુ ં કરતા ં ઘણો ગભીર ું ં ં નાન ુ ં છતા ં સદર મિદર આવે છે .swargarohan. વગાર્ મ : ે ષીકશની યા ાએ આવનાર ુ વગાર્ મ અને લ મણ લાની મલાકાત જ ર લે છે . કાચી ને પાકી ુ ુ ં છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ં ે ં પરની ષીકશથી મોટર કે ટાગા મારફત વગાર્ મ જઈ શકાય છે . રાધાકૃ ણન ુ ં મિદર ં મિદરોમા તથા માયાકડ મનોકામનાિસ ુ ુ ં મિદર ં હનમાનજીન મ ુ ય છે . એ ઉપરાત ં . ત્યા ં જતા ં ર તામા ં આવતી ગગાતટ ુ ે ’ નામની જગ્યા પાસે વામી િશવાનદનો ં ં છે . આગળ જઈને એ નદી ગગાજીમા ુ ૃ ે ે ં વસધારાથી આગળ વધીએ એટલે સામે જ ઝાડી દખાય છે . એ થળો ખાસ ે પરમાથર્ િનકતન . કાલી અને ગૌશાળા ચાલે છે .ં અમારી જીવનમા ં ં ં ં અસ ં ય ખમાથી આનદના સ ુ વહી જતા ં હોય એવો વખત અમારા ારે આવશે ?" ુ ં : િ વણીઘાટથી ે ં માયાકડ આગળ ચાલીએ એટલે ગગાતટ પર યા ં નાનીમોટી. ટીછવાયી કિટરો છે . ઓમકારે રી દવીના કહી બતાવે છે . તમા ે ં પરૂ આવતા ં તન ે ે પાર કરવાન ુ ં પણ કિઠન થઈ પડે છે . પ ુ કર મિદર ં . મિદરની બાજુમા ં ચ ં ભાગા નદીનો ુ ઈ જાય છે . તરને આનદ ે યોગીનો આ મ તથા કાલી કમલીવાલાની સ ં થાની શાખા આવે છે . માયાકડનો ુ ં ં છે . એની ુ ે ં મહત્વનો ફાળો આપે છે . ે ં ઉનાળામા ં પાણી ત ન વાહ છે . યારે ચોમાસાના િદવસોમા ં તમા ં ં મળી જાય છે .

પવતની ગરીબ જનતાને માટે એ ર્ ં બીજાં કન્ે ો શ થાય. વગાર્ મ એના નામ ં માણે જ વગસખ ર્ ુ તથા વગ ય શાિતનો ુ ે છે . ે નથી. ભય નથી. ત્યા ં કાલી વગાર્ મથી આગળ વધે છે . પવતમા ર્ કમલીવાલા ક્ષે ુ ુ છે . . ત્યારથી છક ે આજ લગી ગગાનો ં સચનાનો અમલ કય . અને કવળ અનભ ર્ ુ વાદ. એટલે યા ીઓને ગગા ં પાર તો ચાલવ ુ ં જ પડે છે . લ મણ લા : લ મણ લા વગાર્ મની પાછળના ભાગની પગદડી ં આ મથી આગળ ટાગા ં ં ં જનારાએ પણ થોડુ ં અને િશવાનદ ારા કે ચાલીને પણ પહ ચી શકાય છે . બાબા કાલી કમલીવાલાની આ ાથી વગર્ થ શઠ ન નવાલાએ ુ ૂ પાકો પલ ૂ બનાવી દીધો. ચૈ ી પિણમાથી વા ં છે . િનરાનદ ં નથી. ં : નીલકઠ ુ ં એક બીજુ ં સદર ું ે ં વગાર્ મની બાજમા ં .તીથયા ા ર્ જોવા ી યોગે ર .swargarohan. કહ ે છે કે ં ગગાતટ ં ં ે પર તપ કરતા. પરત ં ુ ઋિષવચનની મયાદાન ર્ એટલી જગ્યાને પસાર કરીને આગળ વધતા ં એ ફરી પાછો વેગવાન બની જાય છે અને ભારે અવાજ કરે છે . ત્યા ં કોઈ જાતનો કોલાહલ ે અ ભત લાગે છે .org વ ુ ં છે . છે ફક્ત અસીમ આનદ ં . ઉ રાખડની જાના જીવનને ઉપર ઉઠાવવાના યાસો કરવામા ં આવે એ આવકારદાયક છે . પહલા ે ં તે પલ ૂ દોરડાનો ં હતો. ુ ં મહત્વ અત્યાર સધી ુ ે ે ૂ ુ ં જ મનાત. ગીતાભવન અને પરમાથિનક ર્ ુ ુ ૂ ુ ગરપિણમા સધીના ુ ં ખાસ આયોજન થત ુ ં હોવાથી. એથી ઋિષન ુ ં કામ સહલ એ વાહ ે માન આપતો હોય અને એનો મિહમા કહી બતાવતો હોય તમ ે શાત ં રહ ે છે . લ મણ લાથી વગાર્ મ જતા ર તા પર એક ં બાજુ આવત ુ ં િટહરીની રાણીન ુ ં મિદર પણ ખાસ જોવા િહમાલયના આ પિરિ થિત પલટાઈ છે . ુ ુ ં ે ે ં વગાર્ મમા ં કાલી કમલીવાલાની સ ં થા તરફથી બાધલી સા ઓ માટની કિટરો પણ ગગાતટ પર તથા દરના ભાગમા ં જોઈ શકાય છે . આ ય ં બાજુ પવતની કમરે પ ો પહરા ર્ ુ અથવા અવણનીય ુ વનો િવષય બની રહ ે છે . વ ુ ં છે .ુ ં પરત ં ુ હવે દશન કવળ ધાિમક દૃ ટ પરત ે ષીકશથી હિર ાર જતા ર તા પર દવાઓ બનાવવાન ુ ં એક મો ુ ં કારખાન ુ ં થય ુ ં છે . યા ીઓએ અથવા કદરતી સૌન્દયના એ થળ અવ ય જોવા ર્ અનરાગીઓએ ☼ ☼ ☼ ☼ ☼ www. ત્યા ં જવાનો ર તો થળ છે નીલકઠ ષીકશમા ં પાચક ં ે માઈલ ચાલીએ એટલે ત્યા ં પહ ચી જવાય છે .17 - ં ં ે માટે રહવાની ે ૂ ેતનમા ં સત્સગીઓન યવ થા છે . પલ ૂ નીચની ે ં આજનો મજ ત ગગા ઊંડા ૂ હોય તવી ે દખાય ે િવચારમા ં પડી હોય કે ધ્યાનમા ં ડબી છે . ત્યારથી મસાફરોન ે રાહત મળી છે . લોકો મોટી સ ં યામા ં ં ણ મિહના દરિમયાન સત્સગન લાભ લે છે . અનભવ કરાવનારો આ મ દશ ં પરથી પણ જઈ શકાય છે . ટાગા ુ ે સરજમલ ૂ કરવાની ભારે મસીબત પડતી. ગગાનો તોફાની વગવાન ાચીનકાળમા ં એક ઋિષ ત્યાના વાહ ે પ લાગતો. સનાતન શાિત ં અને સપણ ં ૂ ર્ સખા નથી. ુ ૂ પર ઊભા રહીને જઓ ે તો એક બાજુ પવત છે અને બીજી પલ ર્ પર બદરીનાથનો પગર તો દખાય ું ે દૃ ય અત્યત ે યો હોય તવો ે બદરીનાથનો મોટરમાગર્ જોવા મળે છે . ભદ ુ ે દશનાનભવથી એ અનરા મન એકદમ એકા ર્ બની જાય છે . ને ત્યાની વિૃ ે ં ૂ ં ઔ ોિગક અને ખરખર આશીવાદ ભિમમા ર્ પ છે . એમણે ગગ ં ાને શાત ં થઈ જવાની સચના ૂ ં એમને ધ્યાનાિદ માટે િવક્ષપ કરી અને ગગાએ એ ૂ ે ું બન્ય ુ ં. ટાગામા ં પરનો પાકો પલ ૂ છે .

ત્યારે તો આપણે તની ૂ ં શ ુ ં બદિરકા મની આજની ભિમમા ાચીનકાળમા ં બોર મળતા ં હતા ં ? અને બોરના િવશાળ વનની વચ્ચે ે વસાવલા ભગવાનને એટલા માટે જ ‘બદરીનાથ’ કહીને બોલાવવામા ં આ યા ? આ વ ુ ં પણ. એ માન્યતાની પ ુ ટમા ં તવા ે બૌ ોએ રચલ લોકો એક વાત તરફ ખાસ ં ં બદરીનાથના મિદરમા ૂ છે તે બૌ મિત ુ િનદશ કરે છે કે ગિલ ં ૂ ે મળતી છે . આ સા ઓએ આ મિતન ુ થાપના કરી. લોકો એને અત્યત ં આદર અને ીઋિષ રહતી ૂ ં એનો ાથી જોતા હોય. . ર્ થયા કરે છે .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એટલા માટે કશ ુ ં અસભવ એક બીજી વાત પણ રે છે . બદરીનાથ ુ મ તકમાથી ુ ં ર નામ ં એ સદ બદરીનાથન ુ ં નામકરણ કોણે કય ુ હશે ? કોના ક પના ધાન ફળ પ ૂ ં બન્ય ુ ં હશે ? વરસો પહલાની ે ં એ વાતન ુ ં રહ ય આ ગટ થઈને મિતમત પછી આ કોણ સમજી શકે એમ છે ? વરસો ૃ ે ક પના જ કરવાની રહ ે છે . આ ક પના વધારે વજનદાર છે એમ મારું માનવ ુ ં છે . દશમા ૃ ં મે મે કિતમા ં પિરવતન નથી. પોતાની સાથે આવલા ં ે ે એમાથી ં ે ે ે ે શકરાચાય તન કાઢી તની પનઃ કરલ દશના કોઈ નામ્ ુ ી ે ે મિદરની ં ૂ કરવા રા યો.org ા ણના ઉ રાિધકારીના જ હાથમા ં છે . કહ ે છે કે આ થાનમા ં વરસો સધી ે . એ મિત ૂ કાળા પ થરની ને મિદરોની મિતન ુ ભગવાનની ં ુ એમન ુ ં ધ્યાન એક મહત્વની વાત તરફ નથી જત ુ ં કે મિદરમા ં ં ગરડ પ ાસન થ છે . ૂ પર ભક્તોને ભગવાનની એવી મિત ૂ વધારે બદરીનાથની ભિમ કહ ે છે કે બૌ ેરણાત્મક લાગી હશે. પરત િતમા પણ છે . સમજી શકાય તમ ુ બદરીનાથના નામકરણની આ ક પના આપણા કોઈ િવ ાનને હજુ સધી રી નથી એ એક હકીકત હોવા છતાં. અને તે ભિમમા ૂ ે બદિરકા મ કહવામા ે ં આવી હોય. સ ં કતમા ં ‘બદરી’ શબ્દનો અથર્ બોર થાય છે . ુ ૂ ે બદરીનાથમા ં આવલા ે તપ્તકુંડમા ં નાખી દીધી હતી. બદિરકા મની ઉપર લગભગ બે માઈલ જતા ં મહિષ યાસનો આ મ ુ વાસ કરીને મહિષ યાસે કટલાક ે ં આવે છે . તે યોગની મ ુ ામા ં છે એટલ ું જ. ત્યારથી પજા ૂ એ ા ણને તમણ પજા www. કોઈ છોડ કે ઝાડ પવતીય ર્ તો ત્યા ં બોર વ ુ ં કશ ુ ં ે ટની ઊંચાઈ પર આવલા એ િહમાચ્છાિદત ે ં થત ુ ં નથી. તે ભિમમા ૂ ં િનિમત આ મ હોય માટે એ ભિમન ે મિદરન ં ે બદરીનાથના મિદર ં થયલા તરીકે ઓળખવામા ં આ ય ુ ં હોય એ સહ ે ે છે . ૂ અથવા ઈ વીસન પહલાની ં ે ં છે . છતા ં એટલા પરથી જ એવી કોઈ ુ ુ કહી શકાય. લગભગ અિગયાર હજાર જ નથી. છતા ં વરસો પહલા ે ં ત્યા ં બોરન ુ ં વન હોય એ બનવાજોગ છે . પ ાસન થ મિત તો ભગવાન નારાયણની છે . બૌ ં ં મિદરો માટે ત ન નવી વ ત ુ છે . બદિરકા નામની કોઈ આપણા ં શા ોમા ં નથી આવતો એ સાચ ુ ં છે . એવી જ રીતે એ વખતે બદિરકા મની આજની ભિમમા ૂ ં બદિરકા નામની કોઈ શા ોની રચના કરલી તપિ વની કે ે હોય. એટલે બદરીનાથન ુ ં મિદર બૌ ં મિદર છે એ વાત ૂ સાચી નથી ઠરતી. જળ ત્યા ં થળ અને થળ ત્યા ં જળ બને છે .18 - ૪. કટલાક ે ં બદરીનાથના મિદરની રચના બ ુ જની માને છે કે એ મિદર ે ું છે . એ પણ બનવાજોગ છે . કારણ કે ભારતના બધા જ પરષઋિષઓ કે ે ીઋિષનો ઉ લખ ીઋિષ નિહ હોય એવ ુ ં નિહ ીઋિષઓને શા ોમા ં તો ુ ુ કોઈ મની આજબાજ ં ે ં ે જ ાિતકારી લોકકથાઓ હતી તથા ઈિતહાસ અથવા શા રચનાનો યશ રહલો હતો એવા ં થોડાન િસ આપવાની પિરપાટી હતી. ત્યા ં સર વતી નદી પણ છે .

ે ે તમા ે ં કાઈ ં જ િવશષતા ે તમન નિહ લાગે. કદરતી સૌન્દયનો બદરીનાથમા ં પાર નથી. જો તમને જીવનની શ ુ ને એને લગતી ધ્યાનાિદની સાધનામા ં રસ હોય. ભારત ને િતબટની વાસી થઈને એમા ં સમાઈ ગયા હતા. એ રીતે િવચારવાથી માઈલની પગદડી ં બદરીનાથની સરક્ષણાત્મક અગત્ય સમજાશે. ીજી દૃ ટ સાિહત્યની છે .ું કાિલદાસની ક પનાની નદીના નામ પરથી એન ુ ં નામ અલકાપરી ં થોના રચિયતા યાસ અહ ે ં જ હતી.org ુ ો જદા . હોય તો બદરીનાથ આપણને આનદ ઘણી દૃ ટ છે . નર ને નારાયણ બન ર્ ર્ ં અને નીલકઠ ે િશખરો કોઈને પણ કામણ કરવાની શિક્ત ધરાવે છે . તે દરમ્યાન અઢાર માઈલ નીચે આવલા ે તથા િહમવષાન લગભગ છ મિહના ત ન બધ ર્ ે લીધે મિદર ે પદરમીની ં ં યોિતમઠ આસપાસ બદરીનાથન ુ ં મિદર ઉઘડે છે . એ દૃ ટ આપણે કળવી ુ ૂ ે દધ ું ે પહલી દૃ ટ સદરતાની છે . અિતશય ઠડી ં ં રહ ે છે .000 યા ીઓ એના દશન પછી બરફ પડવાથી બધ ર્ ે આવે છે . એમા ં નાન કરવાથી પિર મ દર બરફ ગળી કળી પડે એવી ઠંડી ગળી અડાડીએ તો ુ ં ે જોઈને ં . યક્ષનગરીમા ં એ યક્ષની િવરહી િ યતમા રહતી ચોથી દૃ ટ સાધનાની છે . હવે તો એ રા યન ુ ં િવલીનીકરણ ે ે એક બદરીનાથ મિદર ં ં થય ુ ં છે . કિવની ક પનાના યોમમા ં િવહાર કરતો કરતો અહ ુ ે . દર વરસે ૭0.swargarohan. બદરીનાથની પાછળ ે ં આપશે. આ દૈ વી ભિમ ર્ પ થશ. પાચમી દૃ ટ દશની જનતા સાથે સપક માઈલનો આ પવતીય ર્ ુ ે ષીકશથી બદરીનાથ સધીનો લગભગ રપ0 ે નાનામોટા ં ં અનક ે શહરો ે ને ગામડાથી ં ે દશ છવાયલો છે . એક યિધ ં પાસે છે . ર્ ં ૂ પાડવો એ ભિમના ુ ે ઠર બચ્યા હતા. ને બીજી બાજુ વરાળ નીકળતા કડન વી અલકનદા ુ બની જાય છે . એમની ભાષા જદી ર્ www. બદરીનાથ આવતાં ર તામા ં આવતા પાડક ં ુ ે રથી અઢી હદ. અહ સધી આવી પહ ચલો ુ ે આવલી અલકાપરીની ે હતી. તે થાનથી પણ િતબટ ે હદ પાસે છે . ને ો મ ચતા જ અહ િ થરતા થશે. બદરીનાથને એ દૃ ટએ જોવાન ુ ં પણ નથી. આ માગ માણા નામે ગામ છે ત્યાથી ં પરથી હમકડ ે ુ ં જવાય છે . મિદરની ં વા ં એમના સફદ નીચે ુ ં કદરતની ુ ં ં કડ અલકનદાના તટ પર ઊકળતા ગરમ પાણીના પાચ અલૌિકકતાનો યાલ આપતા ઊભા ર ા ૂ થાય છે .ે અહ અવકાશમા ં આજબાજ ે અલૌિકક અનક ં પરમા ુ ફયાર્ કરે છે તે તમને મદદ પ થશે. બદરીનાથની આગળ પદર માઈલ દર છે .000 થી ૮0. વરસોન ુ ં કામ અહ થોડા િદવસો રહવાથી પરૂ ંુ થશ. મની ં થાય છે . તે એનો વહીવટ કરે છે . કળવણી ને રોજીના ં સાધનો ત્યા ં પયાપ્ત મા ામા ં નથી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એકબાજુ છે . એટલે ઉ ર દશ કિમટી નીમી છે . બદરીનાથન ુ ં મિદર અત્યત ુ ને મીનાક્ષીના ં મિદર ં મણે રામે ર.19 - ે ં િટહરી-ગઢવાલ રા યના રાજા તરફથી એ મિદરનો ં પહલા વહીવટ થતો. અલકનદા ં દશમા ખ આ ે ં ફરી વળલી ે દશમા ે ૂ ’નો સદશ ં ે વાહક મઘ ે રામિગિર આ મમા ં રહતા ે ે અને એના ‘મઘદત યક્ષની પાસથી િવદાય લઈને. ભાગવત ને ગીતા વા અમર ુ નગરી પણ આ ે ે ૂ ’ની અલકાપરી ર ા હતા એમ કહવાય છે . એ હજુ પછાત અથવા ુ ને ે અણિવકિસત છે .ે ં ે ં ર્ સાધવાની છે . ને િદવાળી ર્ કે જોશીમઠમા ં પ ૂજા થાય છે . જગ ાથપરી જોયા ં હશે. શાિત મળશે અને ુ ે અવનવા અનભવ થશે. િહમાચ્છાિદત સફદ ર્ ં ે પવતો વા ં પવતિશખરો પોતાના ં મ તક િવશાળ યોમને અડાડીને ઊભા ં ર ા ં છે . ુ ુ ૂ તમારે માટે આશીવાદ તો આવો. ં ં નાન ુ ં છે . દય મગ્ધ ૂ સત્યપથ ં ં અથવા વગારોહણ બીજી દૃ ટ ઈિતહાસની છે . કાિલદાસના ‘મઘદત ુ પડલ ે . સ ૂ .

ત્યા ં દકાનો હોય છે . દયમા ં ં ે માતકી જય !" ત્યારે સૌ ઉ લાસ છવાય છે .ણ માઈલે નાની-મોટી સામ ી ને રસોઈ બનાવવાના ં મફત વાસણો ૂ મળે છે . ં આનદ ં આવશે. મોટરની મસાફરીમા ં પગે ચાલવા ે બદરીનાથ સધી હવે તો છક ં કરે છે . થોડક ર્ ં ં ં ે નદીઓ પર પર શોભા વધી જાય છે . ત્યા ં અલકનદા ં તથા ભાગીરથીનો સૌન્દયથી ભરલ ાકિતક ર્ ે ે દવ યાગ : દવ યાગન ુ ં થળ ં ે ઉપર ગામ વસલ ે ું છે . પછી ફક્ત અઢાર માઈલ પગે ચાલવાન ુ ં રહતુ ે .ં પરત ં ુ મે મે આગળ વધે છે . ુ કદરતી સૌન્દયન ર્ ુ ં પાન કરતો યા ી એક માઈલ ૂ રહી જાય છે ત્યારે . કોઈ કોઈ બોલી ઊઠે છે . ને યા ા ફળી શકશે. ુ ુ ખેતરમા ં હળ પરવીન ે ે બસી ે રહ ે છે .org . હવે તો મોટા ભાગના યા ીઓ મોટરમા ં જ આગળ ં ે ે એક માગર્ બદરીનાથની પદયા ા કરનારા વધે છે . આવી બધી દૃ ટ લઈને બદરીનાથની યા ા કરો તો અત્યત િદ હીથી હિર ાર. આખે ર તે બે-બે આવે. તે પછી િનંદવા. પવતની ખીણમા. ૂ ે ને જોશીમઠ બન ં ે ઠકાણ ે ે મજરોની ષીકશ યવ થા છે . એ જા ગરીબ છતા ં ભારે મહનત ીઓ હજુ અિશિક્ષત ે દશની ે ે ભારે વી છે . ે ચઢાણઉતરાણવાળો હોવા છતા ં ઘણો રમ્ય લાગે છે . ઊંચી-નીચી હજારો પવતમાળા ર્ ુ મોટર હતી. સગમન ં ે લીધે એની સગમ થાય છે . એમના પિવ મક્ત હૈયે ઊછળવા માડ ે ે મળવા બનીને પોતાની બહનન ં ં યા ીઓ નાન કરે છે . પવતની ટલે દર ટોચ પરના ર્ ૂ . નીચે િવ તરલી ે માગર્ પરથી એને એક માઈલ દર બદરીનાથની નાનકડી નગરીન ુ ં દશન ર્ થાય છે . એમના િદલમા ં ડોિકય ુ ં કરીએ. ને હિર ારથી રે વે કે મોટર માગ ે આ યા પછી. તો એમને માટે ે ે માટે અહ સારંુ ક્ષે કંઈક કરી પણ શકીએ. સગમના ં ે એટલો સગમમા પાણીનો વગ www. દશના એક દરના છડ એ ભારે અછતમા ં જીવી રહી છે . તમાથી ર્ ં ના વો આનદ ણ. મોટરમાગર્ તથા પદયા ાનો માગર્ લ મણ લાની પાછળથી. બદરીનાથનો યા ામાગર્ ષીકશ ે કોરીને.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ે ે માટે ઘોડા. સવકોન છે . ૂ દર ૂ જગલમા ં ં ઘાસ કાપવા ને લાકડા ં લવા ે પણ જતી ીઓ તો દર હોય છે . અને મોટરનો બીજો માગર્ િશવાનદ ં આ મની વચ્ચે થઈને. બદરીનાથના પડાઓ મોટે ભાગે ત્યા ં રહ ે છે . સામાિજક રીતે પણ એ પછાત છે . એમને સમજીએ. કાપવા કે લણવાના બધા ં કામ પરષ ુ ુ તો કો ે પરષ ુ પીને ફયાર્ કરે છે .20 - ૂ ે ે ે વસલી ે છે .ં નદીના િકનારા પર. એ ે .swargarohan. ગગાના ં ે ચાલ ુ થાય છે . યા ી એમા ં સરૂ પરાવ ે ષીકશથી બદરીનાથ ૧૬૮ માઈલના તરે છે . ત્યાથી નામથી ઓળખાય છે . સામાન માટે મજરો મળે છે . તો બીજી બીજુ ર્ ં પરથી પસાર થતી મોટરો ને પગે ચાલતી યા ામડળીઓ મોટરનો ર તો છે . જોશીમઠ સધી ુ ુ મોટરમાગર્ બની ગયો છે . તમણ મ કરવો પડે છે . ગગાના તટ દશ ુ ં તીથર્ થાન આવે છે . વીર ને િન કપટ છે . પરત ં ુ ભાગીરથી મ વી થોડીક ગભીર અને શાત ુ ં ે છે . કટલીક ી જ કરે છે . સગમના થળ પાસે બન ં આગળ જતા ં તે ગગાના ં ં િ થત આિલંગન આપતી એક થાય છે . પવતોન એક િકનારે બદરીનાથ જવાનો પગર તો કરલો છે . "બદરી િવશાલ લાલકી જય ! ગગ ુ ે છે . ર તામા ં દવ યાગન ુ ં સદર ૃ ે ું છે . દડી ં ને કડીની ં ચાલી ના શકે તમન યવ થા થાય છે .ુ ભલા િદલની. લ મણ લાથી ગગાના િકનારિકનાર પવતીય ર્ વાસીઓને માટે ે ં આગળ વધે છે . અલકનદા યોિગની ં ં બની જાય છે . છતા ં મોટા ભાગના માણસો મોટર જ પસદ ુ ે ં જ રી ખા ધમશાળાઓ આવે છે . દશમા ં ે પરથી પસાર થાય છે .

જોશીમઠ અને િવ યાગ. િવશાળ ધમશાલા ુ ું ં . નિસં મિત એક હાથ ભિવ યમા ં ુ છે . ભારતની ચાર િવિભ ં શકરાચાય િદશાઓમા ં ુ ુ ે ે ં ચાર જદાજદા મઠની થાપના કરલી તમાનો એક મઠ જોશીમઠમા ં છે . તે ૃ ં ૂ ર્ બનતા ં ભિવ યમા ં ત્યા ં યા ા શ આકિત સપણ થશ. બદરીનાથમાં અિતશય ઠડી પજા ૂ અહ જ કરવામા ં આવે છે . એટલે તન ે ે બદલે લોકો થઈ જશે ને બદરીનાથનો ર તો બધ ભિવ યબદરીના દશન ર્ ે જશે. સત્યયગમા ે . ૂ ે ે પકડીને ડબકી ં યા ીઓ તન મારે છે . કણર્ યાગ. એ ુ ુ ં કોલાસરના માનવામા ં આવે છે .ું તથી ે થઈને એને વરદાન આપલ એ રાજા એ અસરનો નાશ કરવા સમથર્ ૂ ે . ઉપરાત ર્ ાચીન ગઢવાલની રાજધાનીન ુ ં નગર હત ુ ં. નદ ુ યાગ ુ યાગમા ં બે નદીઓનો સગમ ં થતો હોવાથી દૃ ય ઘ ુ ં ં યાગ. સગમ પર િપંડદાન કરવાની પણ થા છે . સગમથી ં ં ાચીન મિદર છે . કણર્ યાગ ને િવ યાગ. એ થળને ‘ ીક્ષે ’ કહેવામા ં આવે છે . ુ ુ ગ ુ ાચલ. જોશીમઠથી નીિતઘાટ થઈને કૈ લાસ જતા ર તા પર જોશીમઠથી છ માઈલ પર ં તપોવન છે . www. પછી બદરીનાથ નિહ જઈ શકાય. ભગવતીએ કરલી સ ુ ં ે આ થળમા ં ભગવતીની આરાધના ાસથી દઃખી રાજા સત્યસઘ ુ ે . સદર ું ે ું સદર જોશીમઠ: જોશીમઠ ઊંચાઈ પર વસલ થાન છે . એનો ના છે . સત્યનારાયણ ભગવાન ને હનમાનજીન છે . પડાઓ કહ ે છે કે યારે એ હાથ ટો પડી જશે ત્યારે િવ ુ યાગથી આગળના નર અને નારાયણ પવતો એક ર્ ં થશે.ે પંડાઓ તરફથી એવ ુ ં પ ટીકરણ કરવામા ં આવત ુ ં હોવા છતા ં અત્યારે તો બદરીનાથની જાહોજલાલી વધતી જાય છે . ત્યાથી ણ માઈલ પર િવ ુ મિદર ં ે ં આવે છે . ભગવાન રામે એ થળમા ં ેમભિક્તની પરીક્ષા કરવા શકર ં ે એક કમળ ે શકર ં ભગવાન ખ અપણ ર્ કરી. રુ ં યાગ. પજા ં ૂ જ નાજક ૂ કરતી વખતે. મિદરની પાછળની નાની ુ ં કોઈવાર કોઈ એકાત ં ેમી સતપરષો ં ુ ુ આવીને િનવાસ કરે છે . તે ી આ યોિતમઠ ર્ પણ ુ બધ ે ં તથા બરફને લીધે મિદરની ં ૂ છ મિહના સધી ં રહ ે છે ત્યારે કહવાય છે . ત્યા ં સૈિનકોની છાવણી પણ છે . ીનગરથી આગળ જતા ં રુ આવે છે . ચમોલી. એવ ુ ં પણ ં મિદર છે .ુ ં તે વખતે રામે એ કમળને બદલે પોતાની યાત ચિલત છે કે. ે ીનગર સપાટ મદાની ે ં િવ તરલ ે ું દશમા ુ ં . ગફામા ે ીનગર : દવ યાગથી આગળ જતા ં ીનગર આવે છે . છે તે જ ભિવ યબદરી છે એવ ુ ં કહવામા ૃ ં મિદરની પાસે ઝાડની નીચેની િશલામા ં બારીકાઈથી જોવાથી ભગવાનની અડધી આકિત દે ખાય છે .org . અહ થી એકાદ માઈલ દર બનલો ુ ં મિદર ે ં ે ં ં ં પ ુ પદતના ં કમલે ર મહાદવન છે તના સબધમા ે ‘િશવમિહમ્ન તો ’ના પલા લોકમા ં વણવલી કથા ર્ ે વી જ કથા ં ૂ કરી ત્યારે એમની હજાર કમળથી શકર ભગવાનની પજા પાવી દી . તે મિતથી ૂ બ અલગ થઈ જશે એવ ુ ં લાગે છે .21 - બળ છે કે યા ીઓ ૂ જ સભાળીન ં ે િકનારે જ નાન કરે છે . ીનગરન ુ ં બજાર સારું છે . ત્યા ં જવા માટે પગિથયા ં ચઢવા ં પડે છે .swargarohan. તથી સ થયા. િકનારા પર સાકળની ં બ યવ થા છે .તીથયા ા ર્ બધો ી યોગે ર . ત્યા ં કાલી કમલીવાલાની સદર છે . નદ ુ ં લાગે છે . ત્યા ં પજા િવ ે તથા ભગવાન યોતી ર મહાદવ ુ ં મિદર ૃ હ ભગવાનના મિદરમા ૃ હની સદર ું ં ં ં શાિલ ામ-િશલામા ં ભગવાન નિસં ૂ છે . નરિસંહાચલ અને દશરથાચલ નામના ે દવ યાગની આજબાજ ૂ ર નાથજીન ુ ું ે દર થોડક ં ણ પવતો ર્ છે .

ું ં ે ું છે . અહ કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા છે . એટલે કટલાક ે અથવા મધ્યમે ર આવે છે . થઈને મહાકાલીએ એમને અહ દશન ર્ આપલ ું ું તગનાથ : તગનાથ લગભગ ૭. ને મહારાજા પાડએ થાપલી છે . ઉછાળા મારતી અલકનદા ર્ ં કોરી કાઢલો ે માગર્ એ બન ં ે અત્યત ં આકષક ં પવતમા લાગે છે . એ ચઢાણ યા ીની કપરી કસોટી કરનારું ં ં યા ી એ ચઢાણ િહંમતથી ને શાિતપવક ં ૂ ર્ પરૂ ંુ કરે છે . આ ૂ માનીને પજવાન ૂ ૂ ે એમણે ાબ ય થયુ. પવ ં ે ં િશખરો. www. તન ે ે દવોએ કરલી ાથનાથી ર્ સ ે ે ું એમ પણ કહવાય છે . ત્યાથી આગળ વધતા ં ર તામા ં અઢાર માઈલ જતા ં કાલીમઠ અને મદમહ ે ર ં પા ં ઊખીમઠ આવવ ુ ં પડે છે . તે બન ં ે ે િસ પીઠ માનવામા ં આવે છે . ત્યા ં એક કડ કાલીમઠ: કાલીમઠન ુ ં થાન જગલ તથા િહમાચ્છાિદત પવતમાળાની વચ્ચે આવલ ર્ ં ે નવરા ી દરિમયાન ખોલવામા ં આવે છે .swargarohan. દવતાઓએ એ મિતન ું ં ં બહાર કાઢીને થાિપત કરલી ે .000 ું ટ ઊંચુ. ત્યા ં છે . ર્ ર્ અને આનદદાયક ુ ર્ ુ છે . રક્તબીજના નાશ માટે મહાકાલી. યા ં ે ષીકશથી ં મોટર મારફત કે પગર તે આગળ વધી શકાય છે . એ પછી એ મિદર પર બૌ ોન ુ ં નારદકડમાથી ુ ની મિત ુ ં ચાલ ુ રા ય ુ ં.ં મિતન ં ે ં જતા ર ા. કહવાય છે કે એ પછી કટલાય વખતે મિદરના પજારીએ દશનાથ ઓની કમી તથા ભોજનન ુ ં ર્ ું ુ સ ં દાયના કોઈક આચાય ફરી ૂ ે તપ્તકડમા ં નાખી દીધી. ત્યાથી ું ે ૂ ં ુ ે ર : એ પવતમા ં વસલ ે . એ શકરાચાયના વખતમા ં એ લોકો િતબટમા ર્ ૂ ે એમણે અલકનદામા ં ં નાખી દીધી. બદરીનાથ જતા યા ીઓ એ થાનમા ં રોકાઈને જ આગળ વધવાન ુ ં પસદ ં કરે છે . તે િસવાય તન ે ે પ થરથી ઢાકી ં દવામા ે ં આવે છે . ું ુ યા ી તગનાથ પર ચઢવા ના ઈચ્છે તે ચોપતાથી સીધા ભલકનાચ ી(દોઢ માઈલ) તથા ભીમડ ાર(એક ં માઈલ) થઈને જગલપ ી પહ ચીને આગળ વધી શકે છે .22 - ં ે બદરીનાથ તરફ આવતા યા ીઓના માગમા કદારનાથ દશનનો લાભ લઈને ત્યાથી ર્ ં નાલાચ ી ર્ ં પછી ઊખીમઠ આવે છે . મિદર છે અને પાતાળગગા છતા ં ઉત્સાહી ુ ુ ું ું ં ં ૂ ર્ પહ ચી જાય છે . ત્યાથી ચોતરફ ઊંચીઊંચી સદર ીપરષો ત્યા ં આનદપવક પવતમાળાન ર્ ૂ ર્ તરફ નદાદવી ં ે દશન ને ર્ થાય છે . શકરાચાય ં ં ં બહાર કાઢીને િવિધપવક ૂ ર્ વખતે મિતન એને અલકનદામાથી ે ે ં ૂ િત ઠા કરાવી. સીધી બદરીનાથ જતી સડક મળી જાય છે . થઈ પડે છે . એ પછી એને રામાનજ ક ટ હોવાથી. અને નાન ુ ં ર્ ુ ં બજાર છે . રાજા પાડએ ં ે ે પાડવોનો જન્મ પણ અહ જ થયલો એમ કહવાય છે . અને દિક્ષણ તરફ ચ ં વદની તમ ર્ થાય છે . બદરીનાથ મિદરની મિતનો ઈિતહાસ આવો અનોખો છે . ત્યા ં પહ ચવા માટે ઘ ુ ં ચઢાણ ચડવ ુ ં પડે છે . છતા ં બદરીનાથન ુ ં દશન ર્ કરવાના ઉમગમા ં અને બીજી બાજુ ે યા ા દરિમયાન એક બાજુ પવતની વચ્ચથી વહી જતી. ત્યા ં પવત ર્ પર મો ુ ં ં ં નામની એકદમ ઠડી ં જલધારા છે . મહાલ મી ને મહાસર વતીના ં મિદર છે .org . છતા ં સદર ૂ આવલ ુ ુ ં માઈલ દર ે ું હનમાનચ ં ુ ે રથી પાચથી ં ીન ુ ં થળ જરા ઊંચાઈ સાડા-પાચ હનમાનચ ી : પાડક ુ ુ ં મિદર ં બદરીનાથ ે ું છે . ત્યા ં પાડક છે .ં સદર અને શીતળ થાન છે . આગળ જતા ં ચમોલી આવે છે . ત્યાથી ર્ લગભગ સાડા-ચાર માઈલ છે . એ મિતન ં ૂ થાપી. તની ર્ ુ ં ને મા ી સાથે આ થળમા ં તપ યાર્ કરલી ં ુ રાણી કતી ં ુ ે કહવાય ે ે .ું નાન ુ ં છતા ં સદર ં ુ ે રન ુ ં મિદર ં મિત પાડક ગામ છે . ત્યા ં પણ ધમશાળા ં પર ને પ ુ કળ ઝાડપાનથી વ ટળાયલ ને હનમાનજીન છે . કદાર ને ોણાચલ પવતના ર્ ુ ં દવીના ે જ સરખડા ે ં િશખરોન ુ ં દશન બદરીનાથના ં િશખરો.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યાથી યા ીઓ ત્યા ં જતા નથી. ઉ ર તરફ ગગો ી. પરપરાગત ૂ ધ્યાન થ અને ચતભજ ં બદરીનાથની મિત કથા ે ૂ ે માણે. જમનો ી. ર તામા ં મોટે ભાગે ચઢાણ આવે છે .

તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યા ં કડ થા છે . એથી થોડક ર્ શીતળ સરોવર છે . માકડયિશલા . પાણી લાવવામા ં આવે છે . ત્યા ં લીલછ ું ં નળ લો છે અને સદર ઝરણા ં છે . નાન ુ ં છતા ં સદર ં . નરિસંહિશલા અને વારાહીિશલા. એટલે ઈ રે ભક્તોને તપ્તકડ ું ુ ં છે . આગળનો ર તો ઘણો િવકટ છે . ુ ુ ું વસધારા : માણા ગામથી આગળ વધીએ એટલે વસધારા નામે સદર થાન આવે છે . એ થળમા ં ભાદરવા સદ ુ નામે સદર ુ : મિદરના ું ં ચરણપાદકા પાછળના ભાગમા ં પવત ર્ પર જરા ઉપર ચઢીએ તો ચરણપાદકા ું મ ઘાસ છે . ઘણા ર્ પરથી પાણીની ધારા પડે છે . શોભામા ં વધારો કરે છે . મહિષ છે . એના પરથી પાણીની અનક ે ઉપર પિવ ચાર માઈલ આગળ જતા ં વગારોહણ કે સત્પથ આવે છે . અને નર-નારાયણ પવતોના મિદર ર્ ર્ અલકનદા ુ ુ ં ે ે એના સામે િકનારે સા સતોના રહવા માટની કાલીકમલીવાલાની સ ં થાની કિટરો . ત્યાં ભોજપ ના ં વક્ષોન ૃ ુ ં વન છે . નારદિશલા. ે ે જ કડની ં માટે પહલથી યવ થા કરી રાખી છે . િનમળ ં . એ સગમ થાનને કશવ યાગ કહવામા ુ ે યાસનો આ મ એ જ થાનમા ં હતો એમ કહવાય છે . ું ે આગળ ચાલીને અલકનદા ં નદી તરફ જઈએ કપાલ: તપ્તકડના ઉપરના ર તા પર થોડક એટલે ૂ ભિમ કપાલ તીથર્ આવે છે . નારાયણ પવત ર્ સધી ે વો દખાય ં ે ધારાઓ ઢ યા કરે છે . તથા પજાબ -િસંધ ક્ષે માથી ુ ં : અહ વહતી ુ ં પાણી એટલ ું બ ુ ં ઠડ ે અલકનદાન ં ં ુ છે કે વાત ન પછો ૂ . ુ પણ જોવા મળે છે . ત્યા ં સર વતીના િકનારા પર શમ્યા ાસ તીથર્ છે . ભગવાન યાસગફાના પવતિશખર પર મચકદ ર્ ુ ુ ુ ુ ં ે ત્યા ં તપ કરલ ે અનસાર ે . રગબરગી ં ે ં થાન આવે છે .swargarohan. www. ત્યા ં રહીને એમણે અઢાર પરાણોના રચના કરે લી. બજારમા ં ભાતભાતની વ તઓ ં મિદરની તથા કાલી કમલીવાલા ક્ષે ં ં િભક્ષા મળે છે . એ ર તે આગળ જતા ં ચ તીથર્ આવે છે . સધી ૂ લ મીવન છે .org ણ- ું ે ું સદર પાણીથી ભરલ . ત્યા ં નાની ધમશાળા ર્ ૃ ેમીઓ ત્યા ં કિત ુ આવે છે . એના નીચે બ ુ ં છે . ત્યાથી છે . ત્યાથી ં ં ારા મિદરમા ુ ુ ં છે . માતામિત છે . ૂ : માતામિત ૂ તીથર્ બદરીનાથથી લગભગ માતામિત ૂ છે . ત્યા ં િપંડદાન કરવાની ૂ રમણીય લાગે છે . લ મીધારા ૂ ે માઈલ દર સત્પથ : માતામિતથી ચારક ુ એ દીવાલ નામે ઝર ુ ં પણ ત્યા ં વહ ે છે . માણા ગામ આ બાજની માગર્ થિલં ભારતીય સીમાન ુ ં છે લ ું ગામ છે . અલકનદાના િકનારા પર જ ઊકળતા ગરમ પાણીના કડ ે શે નાન કરે છે . એ તીથથી ર્ દૃ ટપાત કરતા ં બદરીનાથની ે ું એમ કહવાય ે ાએ તપ કરલ છે . ત્યા ં પો ટઑિફસ ને દવાખાન ુ ં પણ છે . એ સવર્ બદરીનાથની ુ મળે છે .ું એ તરફથી સર વતીના તટ દશ ે પરથી જતો ીકૃ ણના આદશ રાજા મચકદ ુ ુ ગ મઠ થઈને કૈ લાસ માનસરોવર જાય છે . ચરણપાદકાથી ઉપરના ભાગે ઉવશીકડ ર્ ે ં ં સર વતીની ધારા મળે કશવ યાગ : બદરીનાથથી આગળ જતા ં માણા ગામની પાસે અલકનદામા ં ે ે ં આવે છે . માણા ગામમા ં યાસગફા ુ ુ ુ ુ ં ગફા ુ છે .23 - ું ં બરફથી ચમકતા ં િશખરો. ત્યા ં િહમાચ્છાિદત પવત પણ છે . યા ીઓ એમા ં હ શહ ુ ું ં િશલાઓ છે : ગરડિશલા ે તપ્તકડની નીચે પાચ . ત્યા ં નર-નારાયણની ણ માઈલ દર ુ ં નાનસર ું ું મિદર ુ બારસને િદવસે મળો ૂ દવીન ે ં ે ભરાય છે .

પવતની ધાર પરથી ઉપર ચઢવ ુ ં પડે છે . ં ધકારમાથી ાિપ્ત માટે છે . એમા ં પણ હરીફાઈ કરતા ઊભલા પવતોન ર્ ૃ ં ં . ુ ં ુ ં વક્ષ ૃ થઈ ગય ુ ં છે . અલકનદા સગમ ુ ે નાનીસરખી કિટરમા ં બાબા રહતા ે હતા. સાત િદવસ માટની ે ખાવાની યારે વરસાદમા ં પ થર પડવાથી માગર્ જોખમકારક બને છે . અ પતામાથી પણતા અને મત્યમાથી અમતત્વમા ે જવ ુ ં જોઈએ. પવત ે ચાદની રાતમા ં ગગા પર ચ ં માના ં ચારુ િકરણો ફરી વ યા હોય ત્યારે તો અમતની વૃ ટ ર્ ને મદાન ે ઈથી શાત ં ને િ થર થાય છે . અમને એમને માટે માન પદા ું ુ ે . કરીને ે ાથનાની પલા ર્ દય ં ં પોકારી ઊઠે છે : યાત પિક્તમા "અસત્યો ં ે માહથી ભ. ુ ભની ેમગગામા ં ં નાન . ે ં થાય છે . તે ર્ ર્ અહ થઈને વગમા ર્ ં ગયા હતા. સદર ે માડ ં ે છે .ુ પાથર ુ ં ને સારા ભોિમયાની પણ એ યા ામા ં જ ર પડે છે . ઉપરાત ં સામ ી.swargarohan. બરફથી છવાયેલા સદર ે જોયા જ કરીએ એવ ુ ં થયા કરે છે . તન ે એમ કહવાય છે . પછી તો એ બદરીનાથમા ં કાયમને માટે રહી ગયા. જીવન પરમાત્માની ં આપણે અસત્યમાથી સત્ય. એમણે બચ્ચીદાસજીને કોઈ ે ે સાધનાની િવિધ બતાવી. ં . આગળ જતા ં ર્ ુ ં દખાય ે ં મોટે ભાગે પાણી નથી હોત. તં . મિદરની સામે. અલકનદાની પલી ર્ ાસન વાળીને એ બસી એકવાર એ અચાનક અદૃ ય થઈ ગયા. મહાત્મા બચ્ચીદાસજી : બદરીનાથમા ં અમે થમવારની યા ા દરિમયાન ે િદવસ રોકાયા. એકવાર દવ યાગમા ં એક બગાલી મહાત્માની પધરામણી થઈ. ઉનાળામા ં પવત સત્પથની યા ા મોટે ભાગે ઑગ ટ-સપ્ટમ્બરમા ર્ પરથી બરફના ુ કડાઓ પડે છે . આકાશને અડવાની ું ે . ે થળે એ બસતા ત્યા ં એક નાનશ ુ ુ ં ં બચ્ચીદાસજી અને વસધારાની ં રહનારા ે ં મ ુ ય હતા. બદરીનાથના ઠડા ં અવ થા પર પહ ચી ગયલા ુ સાધના કરવામા ં ે ં રહીને વરસો સધી દશમા ૂ જ સયમ ં બ ે થય.org ત ુ ં લઈ જા.ુ ં ત્યા ં ચ ં માએ તપ કરલ ે ું ે ે ે સોમતીથર્ કહ ે છે . વરસો સધી ં બાબા સદરનાથજી રહતા એ બદરીનાથમા ં ત ન નગ્નાવ થામા ં ર ા. ુ ં ે પાર. ૃ ુ ં ૃ ં ૂ ર્ ં પહ ચી ાન. એ ણક ુ ે બાબા બચ્ચીદાસની મલાકાતનો ં અને ઋિષગગાના ં ં વખતે અમને ત્યા ં રહતા લાભ મ યો. એક િવશાળ િશલા પર હમશ ં ે બધી ઋતઓમા ં અધપ ે રહતા ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . કહ ે છે કે પાડવો સત્પથ અથવા ુ ં મે મે શાત ં થઈ ગયા હતા. ફક્ત યિધ વગારોહણના આ િહમાચ્છાિદત પવતમા ઠર બાકી ર ા હતા. એ િદ ય વાતાવરણમા ં ગત જીવન ૂ ે યાદ આવે છે અને નતન જીવનની પરખા તૈયાર કરવાન ુ ં મન થાય છે .ુ પરમ સત્યે www.24 - સત્પથની આગળનો ર તો ભારે િવકટ છે . થતી હોય એવો ભાસ થાય છે .ુ ં બચ્ચીદાસજીની પહલા ે ં બદરીનાથમા ં િસ ને સહનશિક્તની જ ર રહ ે છે . શા ોએ ને મહાપરષોએ ને એકાત એવા શાત પરમાત્મા તરફ વહવા સાધના કરવાની ં ૂ ે મમર્ એ વખતે સહલા ે ઈથી સમજાઈ જાય છે . તમા નીચે ગોળ કડ છે . િવષયરસને છોડીને ઈ ર ેમનો રસા વાદ લવો જોઈએ. એકાદ માસ કવળ ચા ઉપર રા યા. કહ ે છે કે સાધના કરતા ં કરતા ં એ ઘણી ઊંચી ે . એવા અલૌિકક વાતાવણમા ં મન સહલા ું ુ ુ ં વાતાવરણમા ં રહીને ં . ગફામા એ સત બદરીનાથવાસી સતોમા ં બદરીનાથના મિદરના િવશ ુ વાતાવરણનો ભાવ મન પર ઘણો સારો પડે છે . સૌથી પહલા ે ં એ દવ ે ે અને સતપરષોની ં ુ ુ ે પાસની યાગમા ં રહતા સવા ે ં કરતા. અને તપ માટે બદરીનાથ જઈને રહવાની આ ા કરી. સસારની ન રતા ને સચના કરી છે તનો ુ ં િચ પિરવતનશીલતાન ર્ ખ આગળ આવીને હાજર થાય છે કે.

નારાયણે ુ એમને આ ાસન આપી ક .ે પણ શ ુ ં થાય ? પોતે ૂ ે . ત્યારે એક િદવસ નારાયણે ખ ઉઘાડીને અપ્સરાઓને જોઈ.ં બરફ અથવા બોરન ુ ં વન જોઈને ત્યા ં જ રહવા ં ે ભાઈઓએ એ હતો. મનોવાિછત વ ત ુ અપણ ર્ કરીશ.ું ‘તમારી બનની ેમ હતો. અપ્સરાઓ ડરી ગઈ.’ અપણ ર્ કરતા ં ક ું : ‘ઈન્ ને મારા તરફથી આ ભટ ુ ે લઈને ઈન્ ની પાસે આવી ત્યારે એને જોઈને ઈન્ મગ્ધ અપ્સરાઓ ઉવશીન થઈ ગયો.’ ટા પડવ ુ ં પડશ.ુ ં એના બે પ ુ ો : એક નર ીમિત ં ે ભાઈઓમા ં પર પર પ ુ કળ અને બીજો નારાયણ. એ અપ્સરાઓએ ઘણોય પિર મ કય .org .ં કદમળ ં ૂ ને ફળ લ હતા.ં માગવ ુ ં હોય તે માગો. લઈ જા. * ં ં ં પૌરાિણક કથા બદરીનાથના સબધમા કથા આ ુ ં બીજાં તીથ ની પરાણોમા ે પણ કરલો ે ે ે મ બદરીનાથનો ઉ લખ છે . એમને ચિલત કરવાનો િવચાર કરવા બદલ એને અફસોસ થયો. સ થઈને ં . ઝરણા ં હતા. એટલે કોઈ ઉપાય નહોતો. ત્યા ં ગગા ં હતી. બન દે શમા ં તી ં . નારાયણે ઉવશીન ે આપજો. એ કહવા કરવાની છે .25 - ઊંડા ૃ ુ ં મહામત્યમાથી ં તુ-હીણો ભ. દઈ જા.ું ‘તમે અહ રહી શકો છો એથી તમને કોઈ નકશાન નિહ થાય.swargarohan. એમા ં કહવાયલી બદરીનાથની ાના પ ુ ં તરન ે ુ ં લગ્ન ધમરાજ દક્ષની સોળ પ ુ ીઓ હતી.ું એ છોકરીઓમાથી ં એકન ુ ં નામ સાથે કરવામા ં આવલ ૂ કે માતામિત ૂ હત. એણે વરદાન આપી દી . એવી રીતે વરસો આદશ વીતી ગયાં. એને થય ુ ં કે ર્ ુ રત્નને પદા ે કરનાર અને એનાથી આવા અ ભત ભાિવત ના થનાર નારાયણ ઋિષ કોઈ સામાન્ય માનવ ં ુ ઈ રના અવતાર છે .ુ ે ધારથી ું ૃ અમત ં તો સમીપે ુ તજ ત ું તે પરમ નાથ. નથી. બનન ૂ જ બ ં ે સવાથી ે એક િદવસ માતાએ ક . એ બન ં ે ે માતા પર હતા ને નારાયણ મોટા.’ ે અપ્સરાઓનો આિવભાવ ે ે વગની અપ્સરાઓ લજાઈ એ પછી એમણે અનક ર્ કય . તઓ ે માતાની સ ૂ સવા ે બ કરતા. નર નાના સાથે જ રહતા ેમ હતો. યા ી વ મા ત્યા ં ઠડી ણ િદવસ રહ ે છે . એ હમશા ં ે ે . પરત ુ ં મ ુ કલ ુ ં વ ુ ં તથા ખાનપાનની અગવડને લીધે લાબો ં વખત રહવાન ે ે છે .ુ ં વચન આપી ચકલી ં ે ભાઈઓ િહમાલયમા ં ગયા. ર્ ે ે કે શ ુ ં ? એણે બનના ં ે ં પાડવા મનકા ે એને થય ુ ં કે મારું ઈન્ ાસન જત ુ ં રહશ તપમા ં ભગ વી અપ્સરાઓને ે આપ્યો. એ જ વરદાન આપો કે અમે વનમા ં જઈને તપ યાર્ વૃ ં ે પ ુ ોથી માતાને થય ુ ં કે તપ કરવાન ુ ં વરદાન આપવાથી બન થઈએ. એમને દખીન ર્ ુ ં વગની ે કરલી ે ગઈ.ું એ તપથી વગના તપ કરવા માડ વામી ઈન્ ને ભય લાગ્યો. પરત www. એ સોળ પ ુ ીઓમાથી ર્ માણે છે : ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . દરશના ં દાન લઈ જા. નારાયણ ઋિષએ પદા અપ્સરાઓમા ં ઉવશી ર્ ર્ અપ્સરાઓને ર્ પણ હતી." ુ ુ ં ે પરષોન ે એવી રીતે બદરીનાથના શાિતમય વાતાવરણમા ં િવવકી ં ુ ેરણાનો લાભ મળી રહ ે છે . એ પિવ માતાનો આશીવાદ ર્ લઈને બન ે ં એક થળે બદરી દશમા ે લાગ્યા. પરત ં ુ તપમા ં ભગ ં ના પાડી શકી.’ ે માડ ં ા : ‘અમારી ઈચ્છા વનમા ં જઈને તપ યાર્ નર ને નારાયણના િવચારો ઉ મ હતા.

અહ સફરજન વા ં ફળો ને લો સારા માણમા ં થાય છે . દવિષ નારદે એની પજા ૂ કરી. ઊંચાઈ પર હોવાને લીધે એ ઘ ુ ં જ રમણીય લાગે છે . એને ે ે વખત વાસ કરલો એમ કહવાય છે . બદરીનાથના ચોપડાઓમા ં www. ુ ે ે બદરીનાથ સધી ષીકશથી ઠઠ મોટરમા ં જઈ શકાય છે . કિલયગનો બન એ જ ભિમમા સમય પાસે આવતા ં ુ ર્ નારાયણ તથા નર. અહ એક મિદર બનાવીને એમા ં એની થાપના કરો. કિલકાળના ં કિ મષ દર ઉ ાર કરી. ભારતના ચારે ૂ ં ફરીને ણામા ી આ ં શકરાચાય ચાર મઠની થાપના કરી.’ ું ુ ં મિતન ૂ ે કડમાથી ં ે બહાર કાઢી.ુ ં ં િશ પકાર િવ કમાર્ પાસે મિદર બધાવી . ે ં ઉ રના મઠ માટે જોશીમઠની પસદગી ં ે .સ. એમાથી ું પવતમાળા ં મજલ ં ુ . * ૂ ં શકરમઠ ં બદરીનાથની ભિમમા ુ ૂ ે ં ે બદરીનાથની પણ્યભિમના દશન યા ીને જોશીમઠમા ં શકરાચાય થાપલા મઠના દશનનો ર્ ે નીકળલા ર્ લહાવો સહ ે મળી રહ ે છે .org . ઋિષઓએ ાથર્ના કરી : ‘તમે બદરીવનમા ં વાસ ુ આવી ર ો છે . એમા ં એની ુ ાવતાર વખતે બૌ ોએ એ ુ ની િતમાને માણે.26 - ુ સધી ુ ુ ં ે ઋિષઓ કિલયગ ૂ ં તપ કરતા ર ા. બદરીનાથમા ં આ ુ ં તથા માતામિતની ૂ ે છે . િત ઠા કરી. ચારે બાજુ યગયગથી સમાિધ ધારીને ઊભલી ું ૃ . ઉવશીકડ જગાઓ પણ આવલી ર્ હવે તો. ુ ં મઠની બાજમા ૃ છે તની ે ં ં ાચીન વક્ષ નીચે શકરાચાયન દશનનો લાભ ર્ ે જગદબાના ર્ ં અત્યત ુ ં જગદબાન ુ ં મિદર ે . એની બાજમા ં ં મળલો આ ું ૂ જોશીમઠની ભિમન ૃ કરાવે છે . છે લા સમાચાર માણે. પરં ત ુ િતમા માનીને એની પજા ચિલત ં શકરાચાય બૌ ોને પરાિજત કરી નસાડી મ ૂ ા ત્યારે ું ૂ ે નારદકડમા ં નાખી ગયા. ં ં ં સ ુ િસ જોશીમઠના સબધમા સાક્ષર ં ૃ ે ી રા લ ને લ ય ુ ં છે : "જોશીમઠનો ઉ લખ ુ સાકત્યાય ૂ િશલાલખોમા ે ં ‘જોિશકા’ નામથી કરાયલો ે નવમી-દશમી શતાબ્દીના ક યરી છે .swargarohan. જોશીમઠમા ં થપાયેલા એ મઠમા ં શકરાચાય ં તમા કરલી થોડોક ૂ છે .’ ભગવાને ક ું : ‘હવે કિલયગ ર્ ું ૂ કરવા નારદકડમાથી ં ં મારી મિતનો ૂ ં થવ ુ ં અસભવ છે .ના આઠમા સૈકામા ં આ લોકકથા ે ૂ કરવા માડી ં . પણ એ વાતની મિત ૃ ુ ુ ુ ે ાકિતક સૌન્દયર્ અનપમ છે . ુ ં દશન ં ં નરનારાયણ ભગવાનની મિતન ૂ બદરીનાથના મિદરમા ર્ થઈ શકે છે . એમા ં મારું સાક્ષાત ્ દશન કરો અને એક જ પે અવતાર લો. જોશીમઠથી એ થાન અડધો માઈલ દર યોતે ર અથવા િસ નાથના નામથી પણ ઓળખવામા ં આવે છે . અને કલકલ રવે વહી જતા ં ઝરણાઓ યા ીને મગ્ધ કરે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એટલે શકરાચાય ં ં એને બહાર કાઢીને મિદરમા ં ં નાસતી વખતે બૌ ો મિતન ત્યાથી થાિપત કરી. કૃ ણ અને અજનના પે કટ થયા. દવોના મુ ય ાપરયગમા ઋિષમુિનઓએ આ ાન ુ ં પાલન કય. ે ે માટે તો પદયા ાનો ર તો પણ આ યા ીઓ પગપાળા જવા માગતા હોય તમન ે ં પઠ ે ે જ પહલાની ુ લો છે . ત્યા ં ં શકરાચાયની ર્ ગાદી છે . ઈ. પવતો વક્ષો લીલીછમ ઉ ગ ર્ ર્ પર છવાયેલા ં ભાતભાતના ં ને જાતજાતના ં સદર ુ ં આપતા ં પખીઓ ં ં વરે બોલીને આનદ .

ત્યાના ી યોગે ર .તીથયા ા ર્ ં એન ુ ં નામ ‘જોશી’ છે ." સીમલા સધી એ જોિશકા. ક યરી -ગઢવાલ સધી જ નહ .org ☼ . કહવામા ુ ુ ૂ ૂ રા ય એક વખત આખા કમાઊં ં ુ ક યરીઅનોની રાજધાની હતી. પરત ર્ ૃ ે ે છે . સા ં કિતક ફલાયલો દૃ ટએ પણ એન ુ ં થાન અજોડ છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www. પરત ે ુ ફલાયલ ે ું હત ુ ં. જોશીમઠ કે ં ુ ધાિમક રીતે આખા ભારતમા ં યોિતમઠનો મિહમા રાજકીય રીતે નિહ.swargarohan.27 - ે ે ં આવે છે કે જોિશકા ાચીન િનવાસીઓ જોિશયાલ કહવાય છે .

યા ાના છ માસ ે ે તઓ નપાલથી ગઢવાલ ૂ કરવા માટે ટલા સમય દરિમયાન મજરી ૂ ે ં આવતા હોય છે . પગે ચાલવાન ુ ં તર ઓ ં રહ ે છે . ખચાયા કરે છે . ઊંચકનારા મજરો ૂ મોટે ભાગે નપાલી ે મજરો હોય છે .swargarohan. ત્યા ં સામાન ુ ે કડ માગમા આગળ વધતી મોટર કડ ર્ ં અગ ત્યમિનથી ૂ મળે છે . ં ં સાધન મળી રહ ે છે . એ બન હોઈ. ત્યા ં ખતીન ર્ છે કે ત્યા ં ુ ે ે . જીવનમા ં વધારે નિહ તો એકવાર તો એ પિવ ર્ ુ ે મલાકાત લવાની ભાવના ે ભારતવાસીના િદલમા ં હોય છે જ. કદારનાથ ે ત્યક ાદશ તીથર્ થાનની ં ુ ં એક યોિતિલગોમાન ગણાય છે . દડી ૂ ુ ૂ છે . ઘોડા પવતીય ઘોડાવાળા તથા મજરો માગર્ પર એમના માિલકની ર્ www. યા ી એમના દશનની ઈચ્છા અવ ય રાખે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . જદીજદી ભોજન પણ મળી શકે છે . કદારનાથ ે ં િહમાલયના ઉ રાખડના . અલકનદા ર્ ે ૂ પાર કરીને મદા ં િકનીને િકનારે િકનારે જતા માગ કદારનાથના યા ીઓ આગળ વધે છે . કડી ં ને ઘોડાની યવ થા પણ થઈ શકે છે . એમની અને એમણે કરલી ાચીનકાળમા ં અગ ત્ય મિનએ િનવાસ કરીને કઠોર તપ યાર્ કરલી ૃ પે એ થાનન ુ ં નામ અગ ત્યમિન ુ પડ ું છે . દવાખાન ુ ં તથા ર્ ુ દકાનોએ ુ ુ પોલીસચોકી પણ છે . સ ં કત ે ં ં છે .ં ધમશાળા .org . એમાય તો બ ુ જ ર્ િસ ને મહત્વના ં મનાય છે . ે ત્યાંથી કદારનાથના ગૌરીકડ રુ યાગ : રુ ં અને મદાિકનીનો ં ં ે પવતની ે ું યાગમા ં અલકનદા સગમ થાય છે . ત્યા ં એમન ુ ં મિદર ં ં તપ યાની મિત છે અને એ મિદરની સામે ર્ ુ ં પો ટઑિફસ. ત્યા ં ભગવાન શકરનો િનત્ય વાસ મનાતો હોઈને ાપરયગમા પણ ત્યા ં રહીને તપ યાર્ કરલી ભક્તો એવી ભાવનાથી એન ુ ં દશન ર્ કરે છે . એ દૃ ટએ પણ એનો મિહમા વધારે હોવાથી ભાિવક ધમર્ ેમી જનતાન ુ ં મન એના તરફ ખાસ ુ ુ ં કદારનાથમા ે ં ઉપમન્યએ ં ે . ને યાગ સધી ુ ં સધી ુ મોટરો જાય છે . તેમના મજરીના ં ે દશમા દર મોટે ભાગે બાધલા હોય છે .28 - ે પ. કહ ે ુ : અગ ત્યમિન ુ સદર ું ે ે અનકળ અગ ત્યમિન પવતીય થાન છે . અગ ત્યમિનમા . ત્યા ં પો ટઑિફસ. ગગો ી અને ં બદરીનાથ અને કદારનાથના ે ં બે તીથધામ જમનો ી. તથી પડે છે . પરનો પલ ુ ૂ સારી જમીન પણ છે . ૂ મોટે ભાગે એક માઈલનો િપયો લે છે . ે ે કદારનાથનો માગર્ બદરીનાથના ર તા પર આવલા રુ ં યાગથી ફટાય છે . હાઈ કલ ડાકબગલો છે . ઉ રાખડના ં ં ચારે ધામની યા ા માટે મે-જનનો તથા કડીના સમય વધારે અનકળ ે મોટરો વચ્ચવચ્ચ ે ે થોડા િદવસો માટે અટકી પણ કારણ કે પાછળથી વરસાદ શ થતા ં તકલીફ પડે છે . ે ં ે યા ા કરવા માગતા યા ીઓ પહલા ે ં કદારનાથ ે બદરીનાથ તથા કદારનાથ બનની જાય છે . તોપણ પગે ચાલીને ે ે બસવા ે ં વાસ ના કરી શકે તમન માટે ઘોડા. દવાખાનુ. ને બીજો કદારનાથની િદશામા ં આગળ વધે છે . દડી ં . ઈન્ટરિમિડયટ ે કૉલજ ે . શહર ખીણમા ં વસલ ર્ ૃ કન્યાપાઠશાળા તમજ ૂ . કદારનાથ ં ં મ ુ ય ચાર ધામ મનાય છે : બદરીનાથ. યાગથી એક માગર્ ે ષીકશથી રુ ુ . રુ ે સીધો બદરીનાથ જાય છે . ુ ં : કદારનાથના ુ ં જઈને અટકે છે . ડાકબગલો ં ધમશાળા પણ છે . કહ ે છે કે સત્યયગમા ભગવાન શકરની આરાધના કરલી ુ ં ં પાડવોએ ં ે . ને પછી ં ે યા ામા ં હવે તો લાબ ં ે લગી મોટરની યવ થા થયલી ે બદરીનાથની યા ા શ કરે છે .

હાઈ કલ ર્ ૃ ૂ ર્ ં ઋિષઓએ ભગવાન શકરની ં ે ું એમ પાઠશાળા પણ છે . ે ે માટે તો બદરી-કદાર ે ચાલી શકે તમન ે લવા ે ે ઈથી મળે છે . સવારે શિક્ત આવતી બીજી ચ ી પર ચા કે દધ માણે ે ું વધારે ચાલીને ટલ ું બને તટલ ુ ુ ં દકાનમાથી ં સી -ુ ં સામાન લઈને ર તામા ં આવતી ચ ીમા ં મકામ કરવો જોઈએ. િવ ામઘર ને કટલીય ધમશાળાઓ છે . બાણાસરની એની સખી અિનરુ ને ાિરકાથી ત્યા ં લાવલી રાજધાની ગયા પટણાના મધ્યમા ં િબહાર ં મા ં ાત ુ ં મિદર ુ ે ં ં થાય છે ત્યારે કદારનાથની ે ૂ ગપ્તકાશીમા ં બરાબર પવત બધ પજા ર્ પર હતી. www. તમ ે છતા ં એમના પર બસનાર ે ે ખાસ ધ્યાન રાખવ ુ ં પડે છે . ર તામા ં ર્ ૂ પી શકાય છે . કડી માગમા એન ુ ં ભાડુ ં પણ વધારે બસ ર્ ર્ ં ં જાય છે . ને િશલાઓ પર ઊછળતી ં ે ં ે મદાિકની કદારનાથના દશનના આનદન ર્ ુ ૂ ભિમ કટ કરતી હોય એવી ઉ લાસમયી લાગે છે . પો ટઑિફસ.તીથયા ા ર્ દોરવણી ી યોગે ર . એ થાન મદાિકનીના તટ પર વસલ ુ ે ંુ છે . અને એને બે આગળથી ને બે પાછળથી એમ ચાર માણસો ઊંચકે છે . દડી ં માણે સભાળીન ુ આરામ રશી ે વી બઠકવાળી હોય છે . આગળ વધતી. કટલાય ે છે . ુ ં નથી. તે હાફી રબઝબ છે . ચ ીમા ં ુ ે ં દકાનથી સી -ુ ં સામાન ખરીદવામા ં આવે છે ત્યાથી રસોઈ બનાવવાના ં વાસણો મફત મળે છે . ચ ીમા ં નાનાિદ કરી. જમીને થોડો આરામ કરવો. ગગો ી તથા જમનો ીની યા ા કરનારે આ વાત ખાસ લક્ષમા ં રાખવી જોઈએ. પવતીય એન ુ ં કદરતી સૌન્દયર્ અનર ર્ ે ં દશમાથી આવતી.swargarohan. મદાિકનીની સામી પાર ઊખીમઠ નામે થાનમા ં બાણાસરની પ ુ ી ઉષા રહતી ુ ે . ત્યા ં એક કડ ર્ ુ ં ે પિવ ં -જમના નામની બે ધારા પડે છે . કટલાય ે ં ૂ ર્ પદયા ા કરે છે . બદરી. ગપ્તકાશીની ું ૃ ં ે લીલીછમ અને સદર છે . ુ ુ ં ે ું છે . વો છે . ગપ્તકાશી : કુંડથી આગળ ચાલતા ં ગપ્તકાશી આવે છે . પવતો પિક્તથી ભરલા છે .org માનીને એમા ં નાન કરે . રાજા બિલના પ ુ ુ ુ આ બાણાસરની રાજધાની શોિણતપર થળની પાસે હતી એવી એક ુ ં ં ે . પરપરાગત માન્યતા છે . ં ઉપાડનાર માણસને ખાસ કરીને ચઢાણ-ઉતરાણવાળા પવતીય ે ે છે . એટલે ઈચ્છાનસાર સારો ઉતારો મળતો નથી. એ જોઈને આપ ુ ં િદલ હાલી ઊઠે ઘણો પિર મ પડે છે . કટલાક યા ીઓ ુ ધારું થતા ં સધી ુ ં મકામ ચા યા જ કરે છે . ત્યા ં યા ીને કદારનાથના પડાઓનો મળાપ થાય છે . ત્યાની ે ભોજન બનાવી. કદાર . આયવિદક ઔષધાલય. ગામમા ં મો ુ ં બજાર.29 - ં ે ચાલે છે . િશયાળામા ં કદારનાથન ુ ે ં ે કરવામા ં આવતી હોવાથી ગપ્તકાશીની મહ ા વધારે છે . પવકાળમા કપા ાિપ્ત માટે આ થળમા ં તપ કરલ કહેવાય છે . તારર્ પણ વક્ષોની ૃ ૂ ુ ે ે તથા સ ં કત ટિલફોનઘર . એમા ં ગગા યા ીઓ એ કડન છે . બપોર પછી હમશા ં ે ં થોડુ ં ચાલવાન ુ ં અને સાજ ં પડતા ં પહલા ે ં ચ ીમા ં ે ઉતારા માટે પણ કશ ુ ં લવાત ે જગ્યા લઈને યવિ થત રીતે ગોઠવાઈ જવાન ુ ં ધ્યાન રાખવ ુ ં જોઈએ. તથી વા યલાભ પણ સહલા યા ીઓ આનદપવક ં અને લાભ ખાસ વી યા ા પગે ચાલીને કરવાનો આનદ ે પગે ચાલનારા યા ીઓએ ધમશાળા કે ચ ી પરથી વહલી સવારે નીકળી જવ ુ ં જોઈએ. રોજ તાજી બનાવલી રસોઈ જમવાથી શરીર સારું રહ ે છે . પિરણામે ચ ી કે ધમશાળામા કરવા જાય છે ત્યારે ચ ી યા ાઓથી ભરાઈ ગઈ ર્ ુ ે ં હોય છે . ુ ં પણ ુ ુ ં અને અધનારી ું ં ચ ં શખર ે ે ં મિદરો ગપ્તકાશીમા મહાદવન રન ુ ં એમ બે સદર છે . પરસવાથી ે ે ે થઈ જાય છે .

િવ કડમા ુ ં છે . પરત ર્ ુ ં પણ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યા ં મદાિકની ને સોમ ુ ં થઈને કદારનાથ ુ ં દૃ ય ઘ ુ ં સદર ું ં ૂ પાર કરીને ગૌરીકડ ે ં ં પલ નદીનો સગમ થાય છે . ર તામા ં પવતો તરને આનદ પરથી ર્ ુ ે ં મોટામોટા ધોધ પડતા દખાય છે . અવણનીય આનદનો અનભવ કરે છે . ુ ં : ગૌરીકડમા ું ં કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા ં ં ુ એના નામ ગૌરીકડ ને ગૌરીન ુ ં મિદર તો છે જ. ીપરષ ુ ં પોકારો પાડતા ં આગળ વધે છે . ે કદારનાથથી પાછા આવીને બદરીનાથ જનારા યા ીઓ એ માગ ઊખીમઠ થઈને આગળ વધે છે . એ શોભાન ુ ં સાગોપાગ ં ં અ ભત ં ં અથવા ચાદની ફરી વળે છે ત્યારે તો એમની શોભા અત્યત ં ં રમા ં ં ે એ પવતિશખરો ે બની જાય છે . બાકી એ િસવાયના બીજા યા ીઓ www. ર્ તર ે દશના લીલાછમ ખ અને ં આપે છે . િશવપાવતીન કહવાય છે . યા ીઓ એમા ં લાકડા ં નાખે છે . ાભિક્તપવક ુ ે ે ૂ ં કદારનાથ : ગૌરીકુંડથી રામવાડા થઈને કદારનાથની પણ્યમયી ભિમમા એક ુ ં કારના ઉત્કટ. ર તામા ં ે માઈલન ુ ં ચઢાણ આવે છે . એમાય ૂ ર્ યારે એ િહમાચ્છાિદત િશખરો પર સયિકરણો ુ બની જાય છે . ુ : ગપ્તકાશીથી ુ ે ં રામપર કદારનાથ જતા મૈખડા ુ ં મિદર ે ં થાનમા ં મિહષમિદની દવીન છે . કદારનાથના ે લદ ઘાસવાળા પવતો ઘણા રમણીય લાગે છે . બીજાં પણ અનક ૂ ુ ં દશન ે ં ેલા પવતોન ે દરથી બરફથી ઢકાય થાય છે ત્યારે લોન ુ ં દશન ર્ થાય છે . એમને સારી દિક્ષણાની આશા મળતા ં પોતાના દરના ભાગમા ં દશન ર્ માટે લઈ જાય છે . ુ ુ િ યગીનારાયણ : િ યગીનારાયણચ ી ાચીન ુ ં લગ્ન થયલ ે ું એમ થાન છે . સગમન છે . રુ કડમા ં નાન. ુ ં વચર્ વ અહ ં પડાઓન ં યજમાનોને એ મિદરના સારા માણમા ં છે .30 - ૂ નાલાચ ી છે . આ થળથી શ થત ુ ં ચઢાણ કાચાપોચા યા ીની કસોટી કરનારું છે . ર તામા ં ણક ુ ં મિદર ં ે ે ં ં પજારી ૂ ે દવીન ે ે માટે કપડાની ં ભટ ે માગે શાકભરી દવી અથવા મનસાદવીન છે . ત્યાના યા ી પાસથી છે . અને ભગવાન શકરના દશન ર્ માટે ૂ ર્ આગળ વધે છે . આગળ ુ આવે છે . ગલાબના ફોરમવતા ે રગબરગી ં ે ં લો જોવા મળે છે . ત્યા ં િશવપાવતીન ર્ ૃ ું ે ં અખડં અિગ્ન વાળા સળગે છે . ત્યા ં કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા ં કદારનાથ ે સીધા જવાને બદલે મોટા વધતા ં રામપર છે . કહ ે છે કે પરથી સિચત થાય છે તેમ. ત્યાથી ુ ે માઈલ દર ં નાલાચ ી : ગપ્તકાશીથી દોઢક ઊખીમઠ જઈ શકાય છે . સધ્યા પછી મિદ વણન સોનરી ર્ ર્ વાણી નથી કરી શકતી.ું ગૌરીકડમા ં નાન કરીને યા ી પોતાની રહીસહી અશ ુ ને દર થમ નાન કરલ ં કરે છે . સધ્યાસમય આરતી થાય છે . હવનકડની ે . મિદરમા ને લ મીદવી સાથે િવરા ું ું ં આચમન. ે પણ છે . ત્યાથી પહ ચવા આગળ વધાય છે . ત્યા ં ગગાની એક ધારા સર વતી ું ુ ું ં મા ન અને સર વતીકડમા ં કડમા તપણ ર્ કરવામા ં આવે છે .org . એની મિતમા ર્ ું ૃ કરાવતી. ભાિવક ર્ ં ‘શકર ભગવાન કી જય’ના ે કરતી વખતે વશ ુ ુ ‘કદારનાથ ે ભગવાન કી જય’. ત્યાથી ર્ ુ ભાગના યા ીઓ િ યગીનારાયણના દશન ર્ માટે જાય છે . કદારનાથના ર્ ર્ માગમા ર્ ં થોડક ે ં વાસનો બધો પિર મ સફળ થયલો લાગે છે . કડ ું ં સૌથી પાવતીએ એ કડમા ર્ ું ૂ ે .swargarohan. તના ચાર કડ ં છે . એક કડ ુ ં ગરમ પાણીનો ને બીજો ઠડા ૂ ં પાણીનો છે . ુ સોમ ારા : સોમ ારા અથવા સોમ યાગ િ યગીનારાયણથી ં ણ માઈલ છે .ું એની મિત ૂ જોવા લગ્ન ભગવાન નારાયણની સાક્ષીમા ં થયલ સામે ભગવાનની મિત ં ં ભગવાન નારાયણ ભદવી ૂ ે ે મળે છે .

ૂ ર્ ચ ં ને અિગ્નની એમ િવ પાક્ષ અને સય ુ છે તે સદા આનદ ુ કરું ં મખ ં વ પ િવ નાથની ુ ં તિત મના ં પાચ िशवाका त वमेक श भो जग ापको शशाडं काधमौले व प महे शान ूसीद ે કામદવના શ ુ । ॥ િવ ના વામી ને િવભ ુ છે . એ વખતે શકરાચાય કરલી િશવ તિતના થોડાક લોકો મખમાથી पशूनां पितं पापनाशं जटाजूटम ये " परे शं ःफुर गजे िःय गांगवा रं महादे वमेकं ં સરી પડ ા : તરમાથી वसानं ःमरािम वरे यम ् ःमरा रम ् । ॥ ુ ં ૂ ર્ જીવ પ અ ાની પશઓના સપણ પિત કે પાલક છે . ુ ં ુ ં મરણ કરું ં છે તે એક અને અ તીય ભગવાન શકરન महे शं सुरेशं व पा िम " कृ ितं ાથના ર્ सुरारा नाशं कव ऽनेऽं ં . અને ણ (િવષમ) ં . એની જ પવતખડ ર્ ૂ કરવામા ં આવે છે ." वभुं व नाथं सदान दमीडे वभू यंगभूषम ् ूभुं प जव ऽम ् ુ ૂ કરનાર છે . સ થાઓ. કરી. અિનરુ ." ૂ ર્ પરમાત્મા ! તમે જ એક જગ પ. શલન "હ ે પાવતીપિત . મિદરમા સાદ આપે છે . બે હાથ જોડીને અમે ભગવાન શકરની ં ે કદારનાથના દશન ર્ થી અમને ઘણો આનદ ુ ુ ં ે ં જ નિહ. પજારી પજા ં ં કમળો લાવે છે .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એનો જીણ ધ્ધાર શકરાચાય કરાવલો એમ કહવાય છે . ત્યા ં કાલી કમલીવાલાની તાપવા બસ ં ઊતરવાની યવ થા છે . ે ં દશમા ૂ પવતો ૂ માટે એ કમળપ ુ પોને પદા ે કરે છે . પોતાના શરીરનો અહ ે . પહલથી સચના આપીને. ે ે છે . મિદરમા ં છે . દિક્ષણા ને પજા ુ ં કટલાક ુ ં પણ છે . મોટા ભાગના યા ીઓ નદીના તટ પર લાકડા ં સળગાવીને. શકરાચાય જીવનના છે લા િદવસોમા ં અહ વાસ ે ે ૂ કરીને. ે ે ં દઃખન ે દર મહાન ઈ ર છે . ૂ ં ગગાજળ ં મના જટાજટમા શોભી ર ું છે . િ કોણ બહાર ઊભા રહીને જ ભગવાનની ઝાખી કરી લે છે . હ ે િવ થાઓ. મજરો ં ભરીભરીને પજા ર્ પરથી કડી ૂ ૂ કરનારને એનો એ ચઢાવવામા ં આવે છે . ે જીવનકાયર્ પરૂ ું કરીને કદારના થની પણ્યભિમમા ે ં ઠડીનો ં ં ે બરફના પવતોમાથી ં ં ં ં નાન કદારનાથમા પાર નથી." शूिलन ् जटाजूटधा रन ् । ूसीद ूभो पूण प ॥ ૂ ે ે ૂ ે તથા જટાજટન ં . મિદરની પાડવ તથા િશવપાવતીની મિતઓ ર્ ૂ બ ીકૃ ણ. મિદર ં ે ં કડ ં ં ૂ બાજમા છે .31 - ં ં ં કોઈ િવશષ ે મિત ૂ નથી. પરત ં ુ મોટો. હ ે પણ * www. હ ે શભ ર્ ર્ ં ધારણ કરનારા. સવર્ ે ઠ છે . હ ે ભ ુ ! તમે મારા પર સ . હ ે મહશાન ધારણ કરનારા.ુ હ ે મ તકમા ં અધચ . મિદરમા ં ં બીજી બાજુ ઉષા. દવોના મના શરીર પર ભ મ છે .org યાપી છો. નાન કરીને. દવોના વામી છે . પાપોના નાશ કરનારા પરમાત્મા છે . ં થયો. ઠડીન ં ે લીધે જ લોકો ત્યા ં બે િદવસથી વધારે નથી રહતા ે . ાચીન ને નાન ુ ં ં ે ે ં છે . હાથીના ચમન ર્ ે ધારણ કરનારા છે . ભગવાન શકર ં જ ત્યાગ કરલો પોતે જ ુ ે ૂ ં ં ે માટે શકરાચાય ં કદારનાથની પણ્યભિમમાથી માનવજાિતના મગલન ર્ પે જાણે કે કટ થયા ને પોતાન ુ ં ુ ૂ ં પાછા આવીને પોતાના મળ ૂ વ પમા ં મળી ગયા. ખવાળા છે . એમાય આવતી ત્યાની મદાિકનીમા ર્ કરવ ુ ં યા ીઓને કપરું લાગે છે . ધમશાળામા ર્ ુ ુ ે કદારનાથની આજબાજના પવતીય ર્ ૃ કિત જાણે ભગવાનની કમળ પ ુ કળ થાય છે .

કડી ં પૈદલ.પ ર 3 ૪.પ " " " " " " " " " ર ૧.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .રપ ૧ ૧ ૧ ુ ુ ં ી કદારનાથ ે ે [રામપરચ ીથી િ યગીનારાયણચ ી જવાના અને ત્યાથ જવા માટના માગર્ પર પાછા આવવાના ૬ માઈલ બાદ કરવાથી ૪૮ માઈલની યા ા થાય છે .] ☼ ☼ ☼ ☼ www. રપ0 ુ રામપરચ ી ુ િ યગીનારાયણચ ી સોમ ારા ું ગૌરીકડ ૬. ઘોડા.swargarohan.32 - રુ ે યાગથી કદારનાથનો માગર્ ૪૮ માઈલનો યા ામાગર્ સમ ુ સપાટીથી ઊંચાઈ થાન ( ટ) 3.000 તર (માઈલ) સાધન યાગ નાલાચ ી " " બ્ય ગ ભ લા " " ફાટાચ ી " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " 3 " " " " ૪ નારાયણકોટી પ. દડી " " " " ર રુ ર.000 3.૭પ 3.000 ૪.org ☼ .પ ું કડચ ી મોટર ૧0 ુ ગપ્તકાશી ં .૭પ3 " " " " ુ ગરડચ ી " ૧.૯પ0 (આગળના થાનથી) મોટર - ુ અગ તમિન મોટર ૧૧.પ00 રામવાડા " ં જગલચ ી " ે કદારનાથ ૧૧.

એ મૌન રાખે છે . પરત ીથી થોડક ીમા ં તો ગગાના ુ વારના િવશાળ. . તઓ ે ઉ રકાશીથી તઓ ત્યા ં રહવા ઉચ્ચકોિટના વામી ાનાથ પણ વાસ કરતા. એ વાહ થમ ુ છે . પરત નાનકડુ ં મિદર છે . સા સતોન યવ થા તથા ધમશાળા પણ છે . પિનત વાહન ુ ં દશન ર્ થાય છે . એ એકાત ર્ ુ થાનમા ં રહીને એમણે વરસો સધી તપ કય ુ છે . www.ુ ં ગગો ં ં ગગો ીન ુ ં મરણ કરતાવત ગગાન ી ગગાન ુ ં દર ૂ છે . એને પિરણામે એમનો ઉ ાર તો થયો જ. પવતો ર્ પર બરફ છવાયલો ુ ું ં ં પણ યા ીઓ ગગામા ં ં નાન કરે છે . ગગાના સામના તટ દશ કિટરો છે . મિદરની ં ૂ ે મખબા બ મિતઓન ગામથી એકાદ માઈલ દર ૂ ૂ ત્યા ં જ કરવામા ં આવે છે . પરત ું ં ગગો ીન ુ ં થાન ઘ ુ ં સદર છે . ર્ એ ું સદર ૃ વધારે છે . ગગો ં ે પર રાજા ભગીરથે તપ કય ુ જોવા મળે છે .ુ ં એટલે ં ઠડા ં વાતાવરણમા ં મોટે ભાગે તાપ નીક યા પછી જ નાન કરવ ુ ં પડે છે . પરત સૌભાગ્ય ગગા ીને નથી મ ય. િશયાળામા ં ૂ માકડય ુ ે ૂ બરફ પડતો હોવાથી. ગગો ં ુ ખરંુ જોતા ં એ ઉ ભવ થાન તો ગગો ં ં ં મનાય છે .33 - ં ૬. જમનો ીમા ં ું ં ે ગગો ં ં મ જમાનજીન ુ ં મિદર છે તમ ીમા ં ગગાન ં ુ ઠડી ં પણ સારા ં ે હોવાથી થાન રમણીય તો લાગે જ છે . એ ે ં ચીલ તથા દવદારના ે વક્ષો દશમા થળની ઊંચાઈ સમુ ની સપાટીથી દશ હજાર ટ ં ં ં ં ટલી છે . હવે તો ઉ રકાશીથી આગળનો મોટર-ર તો આથી યા ીઓને વધારે સગવડ મળશે. એવી ઠડીમા ુ ે ં ુ આવ ુ ં કદરતી ં કયાર્ છે . ાની પરષ ુ જતા ં લગભગ દોઢક ુ ં ે માઈલ પર ભાગીરથીના તટ પરની એક ગફામા ં એક ગગો ીથી ગૌમખ વયોવ ૃ ે ે મહાત્મા રહતા હતા. તના ે હત ુ ં એમ કહવાય છે . શાત ં કૃ ણા ય મ ુ ય છે . એ વખતે ત્યા ં ે ે આવલા ે . ગગાજીની મિત ીમા ં ભગીરથ િશલા છે . ં ુ પ ૃ વીના અસ ં ય જીવોને કપા પર આણી. ગગો ી ુ ં મરણ થયા િવના નથી રહત ુ ં ઉ ભવ થાન ં ં ં ે . એથી એની રમણીયતામા ં વધારો થાય છે .org તૈયાર થઈ ગયો છે . ે ષીકશથી નરન્ે નગર ને િટહરી થઈને ારા ઉ રકાશી જઈ શકાય છે . ગગો ં ત્યાના ીમા ં મકાનો સારા ુ ુ ં ુ ં ં ે ે પર સા સતોન ે રહવાની ે ે માટે અ ક્ષે ની માણમા ં છે . ુ ુ હતા. ં માગર્ : ગગો ીનો જવાનો માગર્ મોટર ે ષીકશથી આગળ વધે છે . તમા ે ં મહાત્મા ં ં ે ગગો ીમા ં ગગાના સામે િકનારે કટલાય દશનીય તપ વી મહાત્માપરષો ર્ ં .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તથા રાજા ભગીરથ. િશયાળામા ં મિતઓની પજા ુ ુ વાસ કરે છે . અમે એમના દશનના લાભ લીધો. ત્યાના ગગાજીના મ ુ ય મિદરમા ુ . ુ ં પડતા સધીમા ં પોતાની પાસે આવતા ં દશનાથ ં આ હ કરીને ફળાહાર આપતા. યમના ૂ પણ શકરાચાય થાપલી ગગાની મિત ર્ મિતઓ ં ૂ સોનાની છે . કહ ે છે કે ૂ જ આકષક બ ર્ અને અ ભત ૂ ર્ અથવા રાજા સાગરના સાઠ હજાર પ ુ ોનો ઉ ાર કરવા ગગાન ં ે વગમાથી ભગીરથે પોતાના પવજો ર્ ં પ ૃ વી ૃ મળી. સર વતી ને શકરા ં ચાયની ં ે ં ૂ છે . તઓ હાથમા ં માળા લઈને આખો વખત ‘જગદીશ જગદીશ’ના જપ કરતા. ક્ષે મા ં લાવવામા ં આવે છે . તથા નગ્ન રહ ે છે . ને છવટ ે ે સાજ ઓને અત્યત ર્ પોતે જમતા. જમનો ીમા ં કદરત ે ગરમ પાણીના કડ માણમા ં પડે છે .swargarohan. તથી યા ીઓને ઘણી રાહત રહ ે છે .

ત્યા ં સગમ ં મશઃ જાંગલા ૪ માઇલ ને જાડગગાસ ગ પર જ ન ૂ ું ે ં ભૈરવઘાટી . મ લાચ ી ૭ માઈલ. મનરી ં માઈલ. ભટવાડી ર મશ: અિસસગમ 3 માઈલ. એની પાસે ં ત્યા ં એકાદશ રુ મિદર ં ં ં ર છે . કોટે ર તથા કૈ લાસ આ મ ે ં વા ં રહવાના થાનો છે . વાતાવરણ અનકળ ં ઉ રકાશીથી ગગો ીનો આગળનો માગર્ આ ઉ રકાશીથી માણે છે : ં ે ૭ માઈલ. હરિસલ ર માઈલ. એ ગામમા ં ગગો ીના પડાઓ િશયાળામા ં રહતા ીકઠ ર્ છે . ધરાલીમા ં ૂ ુ ં મિદર ં ં ં ં છે . ને બીજો િટહરીથી આગળ જતા ં ધરાસ ૂ આવે છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www. એ ર તો અઘરો છે . સત . ત્યાથી ર તો મોટર માગ ઉ રકાશી જાય છે . ે .પ0 માઈલ છે . િટહરી પવતની વચ્ચે મદાનમા ર્ ં ં ં ં બે માઈલ છે . અિણયા પલ ે ં ધરાલીથી એક ર તો મલઘાટી થઈને કૈ લાસ માનસરોવર જાય છે . છે . ભૈરવ ને લક્ષે રના મિદર ં ં મહાત્માઓને માટે દડીવાડા ં કોટે ર. કડ થળમા ં જોવા મળે છે . ત્યાથી ી ૬. દ ા ય પણ છે . પહલાના િટહરીગઢવાલ ૂ છે . એની સામે રાજા ભગીરથના તપનો ભાગીરથી તથા દધગગાનો સગમ થાય છે . ી યોગે ર . ર્ ે ં એક બાજુ ભાગીરથી અને વરણા. એમને માટે અ ક્ષે ું ં સદર ત્યાના ે ં વસલ ે ું છે .34 - ે ષીકશથી એન ુ ં ે ે ં વસિત દખાય છે તે નરન્ે નગરની છે . સાધના અથવા એકાતવાસમા ં ં પસાર કરવ ુ ં હોય તમન ે ે માટે ત્યાન ં ું મને પોતાન ુ ં જીવન શાિત ુ ૂ છે .૭પ માઈલ છે .ું શાત ં એક ર તો પદયા ાનો જમનો ી જાય છે . ુ અડધો માઈલ. ં .ં એમન ુ ં શરીર પણ ત્યાથી વામી રામતીથર્ જીવનના છે લા િદવસોમા ં રહલા જ ગગામા વાિહત થઈને ં થઈ ગયલ ે . ત્યાંમથી એક માઈલ દર થાન છે . તે પવતોની ર્ ુ ં સા સતોની વસિત ત્યા ં વધારે છે . છે .તીથયા ા ર્ ે ે ષીકશના સામના પવત ર્ પર ે ટટની રાજધાની અહ હતી. ગગાની ૂ માકડય ે ં ૂ ૂ કરવામા ં આવે છે . ત્યા ં ગગા ને ભીલગનાનો સગમ થાય છે . ં ઉ રકાશી: ઉ રકાશી ગગો ીમાગન વચ્ચે સપાટ ર્ ુ ં મ ુ ય તીથર્ છે . એ ઉપરાત િવ નાથજીન ુ ં મિદર ઉ રકાશીન ુ ં મ ુ ય મિદ તથા ગોપે ર. દશમા છે . યોગી જડભરતની સમાિધ પણ આ ુ ં છે . ઝાલા 3 માઈલ. ધરાલી ર માઈલ. ત્યાથી ૂ સીમલાસ ુ નામે થાન છે .swargarohan. સ ુ ખી પ માઈલ.૭પ માઈલ છે . લોહારીનાગ ૪ માઈલ. ત્યા ં ટલે દર ં ં ં ે . ઊતરવા માટે િબરલાની ધમશાળા સરસ છે . અને ત્યાથી ં ગગો ં ઋિષનો આ મ હતો એવ ુ ં કહવાય છે . ત્યાથી ે ં મોટર-ર તે આગળ જતા ં િટહરી આવે ષીકશથી તે દસ માઈલ દર ે ં િવ તરલ ે ું મો ુ ં શહર ે તર લગભગ એકાવન માઈલ છે . ગગનાની ૯ માઈલ. પજાબ -િસંધ ક્ષે તથા કાલી કમલીવાલા ક્ષે એમને માટે િભક્ષાનો ં બધ કરે છે . ત્યા ં શકરન ે દશ ુ મખબા ુ ં ં ં ે હોય ં પવત સામી બાજએ મઠ છે . િશયાળામા ં ત્યા ં ગગાજીની મિતની પજા ધરાલી થી ં ં મ ૧. તો બીજી બાજુ ભાગીરથી અને અિસ નદીનો સગમ ં દશમા ૃ કથા કહવામા ે ં આવે છે તે મની િવ તત થાય છે . ભાગવતમા ં ાની.org ☼ .

પવતો પણ કટલય ર્ ે દશના અસાધારણ સૌન્દયથ ર્ ી ુ ે ં જાઈને કટલાય સાહસવીરો. કે નથી કોઈ ગામ પણ મળતુ. માગની મ ુ કલીઓન ર્ ર્ ે દશનો ુ આનદ ં આપે છે . સગ ☼ ☼ ☼ ☼ www. વાસીઓ તે પહલા ે િદવસનો ણક વાસ જીવનભર યાદગાર બની જાય છે . પવતની ર્ ે ં ં થઈને પસાર થતો એ વચ્ચથી ઘોર જગલમા ે ે ે ઠકાણ ે ે ઝરણા ં િવકટ છે . વાસ એમને અ ભત ં ે ગગો ીથી આગળ કોઈ ધમશાળા નથી આવતી. એ ં ઊઠે છે .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . અને સવારે વહલા ુ ુ ં દશન ુ છે . િહમાચ્છાિદત વધે છે . ગોમખ ં ગગો ીથી લગભગ ૧૯ થી ર0 માઈલનો આગળનો ુ આવે છે . સૌન્દયરિસકો ને સા ઓ ગગો ીથી આગળ ર્ ુ ે ે એ નજીવી ગણે છે . ે ં સાડા-ચાર માઈલ દર દવગાડ નામની નદી ભાગીરથીમા ં મળે છે . ગૌમખ ણે પણ એ ુ ં ઊગમ થાન ં વાસ કરીએ એટલે ગગાન ુ ે ે એની કિઠનતાનો કપરો અનભવ વાસ કય છે તન થાય છે . તે ધારા તર આનદી ે . ુ જતા ને તમની ે ે સાથે ઉ રકાશીથી કટલાક બીજા લોકો પણ વામી તપોવનજી દર વરસે ગૌમખ નીકળતાં. એમનામાંના કોઈનો ં મળી જાય તો યા ા સફળ થાય અને ઉત્સવમય બની જાય. ત્યાથી ુ પહ ચે છે . નાન કયાર્ િવના નથી રહતા ૂ દય પછી બરફથી ભરલા ે લોકો નાન કરે છે . ર્ ર્ ુ જતા ં ર તામા ં દસક ં ં ે માઈલ જઈએ એટલે એક નાનો સરખો સગમ આવે છે .પાણી ે કદારની ૂ જ ઠડ ં ુ હોય છે .org ☼ . ર તામા ં કટલય વાસપથ ખરખર ં ે ે ઠકાણ ે ે કાચા છે . અને ગૌમખના દશનથી ધન્ય બને છે .35 - ુ ૭. બરફ પર ચાલવાના જોડા અને મકામ માટે ત ં ની યવ થા કરી લવી લાકડી પણ સાથે રાખવા ં પડે છે . ત્યા ં ભાિવકો બ મ ત્યા ં પણ લાકડા ં સળગાવીને ા પરથી બરફના ુ કડા પડવા શ થતા ં હોવાથી.ં એટલે વચ્ચના ર્ ુ ુ ે પડે છે . સય પવતો ર્ ે ં જ પાછા વળી જાય છે . સારા માગદશકની પણ જ ર પડે છે . ખાવાપીવાની જ રી સામ ી. છતા ં એ પાર કરવા પડે છે . ત્યાં ગગો ીથી ગૌમખ ૂ ચીડના વક્ષોન ૃ ુ ં વન ચીડોવાસ છે . જગલી જનાવર પણ જોવા મળે છે . ે ઊઠીને ત્યાથી ં ચાલીને ગૌમખ વાસીઓ ત્યા ં રાતે આરામ કરે છે . ત્યા ં વહતી ે ગગાની ં ં અ ભત ધારા જોઈને ગૌમખન ર્ અત્યત ે ે ગ્લિશયરની નીચથી નીકળે છે . યા ામા ં આ ં ે ં ુ ુ પણ ઉ રકાશી કે ગગો ીથી કટલાક સતપરષો જોડાય છે .

એના આકષણથી ર્ ે ઈને રા ે ધામોમા ં જમનો ીનો સમાવશ િસ ે વરસે કટલાય ે ત્યક યા ીઓ દશનાથ આવે છે . બરમખાલા પ માઈલ. નરન્ે નગર. ં ં પહલીવાર ે ગગાણીમા જમનો ીના ે ં આવતી જમનાની ઝાખી ં દશમાથી થાય છે . ત્યાથી મશઃ ુ ુ ં ે ઠકાણ ે ે પણ કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા કન્સાલાચ ી ૪ માઈલ અને હનમાનચ ી પ માઈલ છે . પણ છે . ત્યા ં યમનાિકનારે એક કડ ં ે ં સોડમાથી વહતા આસમાની રગના યમુનાના ં ે ગગાનયન કહવાય છે . ધરાસથી એ િવગત આ ૂ ધરાસથી માણે છે : મશ: ક યાણચ ી ૪ માઈલ. યા ી પરી ૂ ં ં ુ ગગાણીથી ં ગગાણીથી ઉ રકાશી અઢાર માઈલ છે . એને ભલચક લી જાય છે . ત્યાથી મોટર માગમા ર્ ં ઉ રકાશી તરફ જઈ શકાય છે . એથી પણ યા ીઓને ઘણી મ ુ કલી ે ં ુ હવે ર તામા ં ભોજન માટની પડતી. ધમશાળા ં ે ર તામા ં ચઢાણ-ઉતરાણ વધારે આવતા. ત્યાથી મશઃ રાડી પ માઈલ અને ગગાણી ર માઈલ છે . વધારે પસદ ુ મોટર નિહ હોવાથી છવટના ુ માઈલ ે ે પણ ઠઠ ે સધી ે ઓ મોટરમા ં જાય છે તમન અમક તો પગે ચાલવાન ુ ં રહ ે જ છે . ું ં ગગાણી ઘ ુ ં સદર થળ છે . લોકિ ય થયલા ે િહમાલયમા ં ઉ રાખડમા ચાર પણ કરવામા ં આ યો છે .ં એ ઉપરાત કે ચ ીઓ પણ લાબ ર્ તરે આવતી. એ કરડે તો લોહી નીકળી પગ ે માખીથી પણ સભાળવ ં ઝરી ૂ ે ુ ે અડવાથી હાથમા ં વ છી કરડવા મળે છે . િસલ ારા પ માઈલ છે .ટન્ડથી થોડે દર ૂ જમનો ીનો પગર તો શ થાય છે . પરત નવ માઈલ દરના િસંગોઠ ગામમા ં ધરાસ ૂં ઉ રકાશીનો મોટરમાગર્ મળી જતો હોવાથી. ર્ ે ે ં તો એ યા ા પગે ચાલીને કરવી પડતી. ત્યાથી ં રહ ે છે .ં કટલાક ે સધી ે રાહત રહ ે છે . પવર્તની વાહન ુ ં દશન ર્ ત્યા ં ઘણી સારી રીતે થાય છે . ત્યા ં કાલી ં કમલીવાલાની ધમશાળા છે . જોકે ુ મોટર નથી જતી. ે સામ ી બરાબર મળતી નિહ. એ બન ર્ ં ખરસાલી ૪ માઈલ છે . ત્યાથી ં ઉ રકાશી જતી મોટરમા ં બસીન ે ે મોટર. ત્યા ં પણ કાલી કમલીવાલાની ધમર્શાળા છે . િટહરી થઈને આગળ વધી ધરાસ ૂ ઊતરવ ુ ં પડે છે .ં થોડક ે સધી જમનો ીના માગમા ર્ ં ઠઠ ુ ચાલ ુ હોવા છતા. જમનો ીની ૂ કરીને આ થળમા ં પાછા આવીને ગગો ં ી જવા માટે ઉ રકાશી તરફ આગળ વધવ ુ ં પડે છે .org ુ ી’ પણ . એ ર તે ‘િબચ્ ે વી ભારે વદના થાય છે . ત્યાથી ં ભારે ઠડી ં શ થાય છે . મોટરનો યવહાર થોડક લોકો પગે ચાલીને યા ા કરવાન ુ ં ં કરે છે . ર તામા ં યા ં જમનો ીના પડા ુ ં પડે છે . ં માગર્ : જમનો ી તથા ગગો ીનો યા ામાગર્ ે ષીકશથી જ આગળ વધે છે . પહલા ં . ે ં બદરીનાથના ષીકશમા ૂ િટહરી તરફની મોટરોન ુ ં એક બીજુ ટન્ડ ે ે છે .swargarohan. ર્ ુ ં ં ગગાણીથી યમનાચ ી ૭ માઈલ છે . તમ ુ પણ મોટરનો લાભ મળવાથી એટલી ે સધી ે છતા.36 - ૮. પરત વખતના વીતવા સાથે મોટર યવહાર ચાલ ુ થવાથી એ યા ા માણમા ં ઓછી ક ટસાધ્ય બની છે . જમનો ી ં ં વખણાતા. કટલાક ે પસદ લોકો પવતના માગમા ર્ ર્ ં ઊલટી થતી હોવાથી કે ચ ર આવતા ં હોવાથી પગે ચાલવાન ુ ં ં કરે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ચારધામની યા ામા ં જમનો ીની યા ા સૌથી િવકટ છે . www. ત્યા ં કાલી કમલીવાલાની ધમશાળા છે . ર્ ુ ં છે .

બિહમખ તટલા દર ર્ ુ બનવાને બદલે ટલા પણ ૂ ર્ સાધના કરી શકાય. ૂ ં ં જમનો ીમા ં સપાટભિમનો અભાવ છે . િહમાલયમા ં દડ ં ને જમનાની ધારાઓ એક થતી અટકી ગઈ છે . સામે જ િહમાચ્છાિદત પવતમાથી ં જમનાનો થાક ઊતરી જાય છે . લીધે ગગા ુ ુ જ ં ં આવા અસાધારણ ઠડા થાનમા ં લાબા વખત લગી તો કોઈક િવરક્ત કે તપ વી યોગી પરષ ું ુ ં નાનકડી ગફામા ં એક મૌન તધારી વૈરાગી વાસ કરી શકે. ત્યાની જામી જાય છે . ં ભીષણ ઠડીન ં ે લીધે ઝરણાઓમા ં અવારનવાર બરફ ે ં તથી જમનાને કાિલંદનિદની કે કાિલંદી કહ ે છે .swargarohan. તમન ે ે વી હત ુ ં. ત્યા ં એક બાજુ જમનાજીન ુ ં મિદર છે . ત્યા ં ગગો ં ે ે ગામ ાક ીની પઠ ૂ ે માટે ધમશાળા નથી.37 - ખરસાલીથી જમનો ી ૪ માઈલ છે . તો . અમે એ સદર થાનની યા ા કરી ત્યારે ત્યાની ુ ં મખ ુ તજ ુ ં રહતા ે હતા. એ દશ હજાર ં પણ એટલી જ છે .ં ઘડપણને લીધે ાચીનકાળમા ં અિસતમિુ નનો આ મ હતો. એ જ ગટ થઈને વહવા માડ વાહ મ મ ે તમ ે અવનવો આકાર ધારણ કરીને િવશાળ બનતો જાય છે .org ☼ તમખ ર્ ુ થઈ શકાય એટલ ું સારું . યા ીઓની ઉપરાછાપરી અવરજવરને લીધે ં ં ભગ ં પડતો. બાજની જમનાન ુ ં પાણી કાિલન્દિગિર પરનો બરફ ઓગળવાથી ધારા પે પડ ા કરે છે . ઉત્કટ વૈરાગ્યવાળા અિધકારી સાધકે લોકસપકથી ં ર્ એ સારું પણ હતુ. જમનો ીન ુ ં થાન ઘ ુ ં જ રમણીય છે . તે સાધકાવ થામા ં ે હતા છતા ં તમની વૈરાગ્યવિૃ અને સહનશિક્ત સારી હતી. તથી ે તે બફાઈ જાય છે . તમ ં ુ છે પરત ં ુ પવતીય જમનાન ુ ં જળ અહ ઘ ુ ં ઠડ ર્ ુ ે ! જમનાની દશની લીલા કે રહ યમયતા તો જઓ ત ન પાસે જ ઊકળતા ગરમ પાણીના કુ ંડ છે . ે કે. યા ીઓ કડમા લોકો ૃ ંએ યા ીની મિતમા ુ ં ુ ં પાણી એટલ ું બ ુ ં ગરમ છે કે એમા ં હાથ રાખે તો ે પણ લઈ જાય છે .ુ ં ત્યારે ગગાજીએ એમના વાહ આ ં દશન ે ે પણ છે .ં કમ ને લોકાના લોકાહલથી બને ૂ રહતા ે ે શીખવ ુ ં જોઈએ. આગળ જાય છે . બરફના ચકચકતા ધોળા દધ ર્ ે િનહાળીને વા પવતોન ર્ વાસનો બધો ુ છે . પડાઓ કહ ે છે કે એ થળમા ં ે ં નાન કરવા જતા. કડન સાદ ઘર ુ ફો લા ં પડી જાય છે . તઓ રોજ ગગા ૂ જવાન ુ ં અશ ે ે માટે પવતનો તમન કિઠન માગર્ પાર કરીને એટલે દર ર્ આ મ પાસે પોતાનો નાનોશો વાહ ગટ કરી દીધો. એ દૃ ય ઘ ુ ં અસાધારણ અને અ ભત ર્ નાનકડો પાતળો જળ વાહ આપણી ખ આગળથી ે ં ે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પણ રહવા છે . જ િનિ તતાપવક ☼ ☼ ☼ ☼ www. એટલે એ કોઈ બી એમની સાધનામા ં તથા એમના એકાતમા થળે જવાન ુ ં િવચારી ર ા હતા. રસોઈ બનાવવા માટે ત્યા ં લાકડા ં સળગાવવાની જ ર નથી ું ં ચોખા અને બટાટા બાધલ ં ે ું કપડુ ં રાખી મકૂ ે છે . કટલાય ે પડતી. શરીરે ભ મ ને માથા પર જટાનો મગટ સત હતો. એ ં બની ગય. ર તામા ં હોવાથી ઠડી ં ાક ટ ઊંચ ુ ં ં બરફ પરથી ચાલવ ુ ં પડે છે .

એમાના ર્ ુ ુ ે થાનનો પિરચય કરાવી આપણી સ ુ પ્ત રસવિૃ ને જા ત કરવા ને એની મલાકા ત લવા ે આપણે ખાસ કરીને પરદશી ુ વાસીઓને ધન્યવાદ આપવા ઘટે છે . પરત ર્ થાનો જોવા મળે છે .38 - ે ું ૯.swargarohan. તોપણ. એ કાશ પાડ ો છે . એ વિૃ વાસ સરવાળે લાભકારક છે . ં ુ પરદશી ે પરત ે વાસીઓએ એને િવશષ યાિતમા ં આણ્ય. www. દરના ે ં પણ એવા થોડાક દશમા ં એમની સાથે સકળાયલા િચર મરણીય ઈિતહાસથી. તે ફૉમર્ એ ઑિફસરની સામે ભરીને એમની રજા માગવી ં માટન પડે છે . પરત ર્ ઉપયોગી થઈ ુ પડશે એવી આશા છે . બદરીનાથના ર્ ર્ ે ં પાડક ં ુ ે રથી પાછા આવતા હમકડ ે ુ ં અિગયાર માઈલ છે .ુ ં પરદશી ે લોથી મગ્ુ ધ થઈને એને ‘વલી ઑફ ફલાવસર્’ અથાત ર્ ્ વાસીઓ ત્યા ં લોની ઘાટી કે ખીણ ુ ૃ વણનોએ ે કહવા લાગ્યા. ે ુ ં .ં એ વશ ે સૈિનકિનરીક્ષણ નીચે હોવાથી. ુ ં જવા માટે બદરીનાથના હેમકડ િસ ે તીથધામના માગનો આધાર લવો પડે છે .’ હમકડમા ૃ ું ે ં તમન ે ં ે . લોકપાલ કે હમકડ લોની ઘાટીમા ં ે કરતા ં પહલા ે . એમની સૌન્દયરિસક ગણ ાહી દૃ ટએ ર્ ે ં અ ાત અથવા અ પ ાત થળો પર કટલાક થળ છે તો ે ુ ં ુ ં થળ પણ એમાન ં ુ ં એક છે . કારણ કે ‘િવિચ નાટક’ નામના પોતાના પ ુ તકમા ં એ ુ ુ ગોિવંદિસંહ ે લ ય ુ ં છે કે.org ે દશના ે વશ . દશ ે ં સરકારી રજા લવી પડે છે . માગર્ અઘરો છે . હમકડમા ર્ ં માનતી જા એ થાનને મહત્વન ુ ં માને છે ને યા ાધામ ગણે છે . અને ધમર્ ેમી તથા સૌન્દયર ર્ િસક જનતા પણ અવારનવાર અહ આવતી રહી છે . એમના અસાધારણ સૌન્દયથી ર્ ુ ે ં ં કોઈકોઈ િવશષ તથા એમની અવણનીય ઊંડી શાિતથી આપણને મગ્ધ કરે છે . પાડક ં ુ ે રથી ચાર માઈલ આગળ માગમા ર્ ં આવલા ં ચાલી. કદરતની કળા પર એ વારી ગયા. ત્યા ં તમની ાચીનકાળમા ં લ મણજીએ પણ એ એકાત થળમા ં તપ યાર્ કરલી મિતમા ુ ં નાન ુ ં મિદર ે ં તથા દવીન છે . ગમે તે રીતે પણ. એટલ ું તો કહવ ે ુ ં જ જોઈએ કે એ હમકડ ે ુ ં અથવા પ ુ પોની ખીણના વાસની ં ુ નામથી પણ હજુ અનક ે લોકો અ ાત છે . ુ ં ુ યા ાના સમાિહતગાર ે દર માગથી થોડક ાપ્ત થત ુ ં હોય છે . હમકડ ુ ું ં ૂ ં કવા ે ં કવા ે ં સદર િહમાલયમા ં ઉ રાખડની પણ્યભિમમા થાનો છે ! યા ાના િચરપિરિચત. હમકડન ાચીન. આપણે ત્યા ં ધાિમક દૃ ટએ કે કદરતી સૌન્દયની દૃ ટએ. શીખ ધમમા ે ું ં નાન ુ ં ગર માટે લોકો મોટી સ ં યામા ં એ માગ આગળ વધે છે . છતા ં પ ુ પોના દશન ર્ ુ ુ ારા છે . એમના િવ તત બીજાને ઉત્સાહ આપ્યો અને ર્ ેરણા પરી ૂ પાડી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એમને માટે આ વણન થાનથી જ નિહ. ર્ કરવાની વિૃ ં આનદદાયક ં વધતી જાય છે એ અત્યત અને આવકારદાયક વ ત ુ છે . જોશીમઠમા ં સબિડિવઝનલ ઑિફસરની ઑિફસ છે . સવસલભ ર્ ુ પથ પરથી પસાર થતા ુ ં જદા ુ ં તીથ ને સદર ું ુ ં સૌભાગ્ય વાભાિવક રીતે જ વાસીને જદા થાનોના દશનન ર્ ૂ .ુ ં એમણે એના પર સિચ ૃ ેમી િશિક્ષતવગન ે કિત તરફ વધારે ર્ ુ ં ધ્યાન તના આપણા ે િરત કરવા માટે ે ં ઊગતા ં અસ ં ય અનકરગી ે લખો લ યા ત્યારથી ે માણમા ં ખચાય. ગગાના સામે િકનારે જઈને સાત માઈલ વધારે ચાલવ ુ ં પડે છે . ને ઉ લાસ ધરે છે . ‘પવજન્મમા ૂ ર્ ં મ સપ્તશગ ંૃ પવત થાનનો િનદશ કરતા ં મહાન શીખગર ર્ પર ે ું ં તપ યાર્ કરીને કાિલકા તથા મહાકાલની આરાધના કરલી ે . ત્યાથી એ ે ુ ં ફૉમર્ મળે છે .

પરત પવતીય ર્ ૃ ે ં અનક ે જાતના ં રગબરગી ં ે ં ે ે બદલે સમ ત દશમા લો દખાય છે . ઉપરાત ર્ ં ુ તના ે ભાવ ઘણા વધારે હોવાથી જ રી સામ ી જોશીમઠથી બનાવવાની જ રી સામ ી મળી રહ ે છે . ુ ું ં . ત્યા ં ુ ુ ારા તથા ધમશાળા ં ે ં સૈિનક ચોકીમા ં યા ીઓએ અલકનદાના જમણા તટ પર શીખોન ુ ં ગર છે . ુ ુ ગોિવંદિસંહન ુ ં ગર ુ ુ ારાના પમા ં કરાયલ ે ું નાન ુ ં સર ું મારક છે . પરપર ં થી ં ાવણ-ભાદરવામા ં જનારને ઠડીનો ે ું વાસીઓને બધી રીતે આરામ મળે તન ં ે ે ચાર કામળા. એ ર તે લગભગ સાત માઈલ જતાં ઘગિરયા નામે ગામ આવે છે .org . અખરોટ અને ભોજપ ના અસ ં ય વક્ષો ગામની ઊંચાઈ સમ ુ સપાટીથી લગભગ દશ હજાર ુ અનભવ સારા ટ હોવાથી ત્યા ં ુ ુ ારામા ં રહનાર ં ગર ે માણમા ં થાય છે . ત્યા ં ું ે િવ તાર સદર સરોવર છે તનો ણ ં ે માઈલનો મનાય છે . એને પાર કરીએ એટલે બે પાકા ગર ં ઉ ર તરફ જતો એક માગર્ લોની ઘાટી તરફ જાય છે . ુ ુ ારાથી આગળ ચાલીએ એટલે નાની પહાડી નદી આવે છે . ભાદરવો મિહનો ચાલતો હોવાથી ુ અમને બરફન ુ ં આવ ુ ં દશન થઈ શ ર્ સલભ . ત્યાના ૂ ે ૂ ું ધ્યાન રાખે છે . બન ં ે વખત વાસીઓને જ ર હોય તો ઠડીથી રક્ષણ કરવા માટે દરકન ે જ ભોજન માટે રોટલી. ગોિવંદઘાટથી આગળ જતા ં અલકનદાના પલની પલી તરફ પાકો ુ ુ ારા અને ર તો છે . દાળ ને બટાટાન ુ ં શાક આપે છે . અથવા એણે ૃ જાણે લોથી સ જ કિત ે લોની િવશાળ ચાદર ઓઢી હોય એવો દખાવ આપણી સામે ઉપિ થત થાય છે . સદર કદરત આખી એ શાત અને અસાધારણ દૃ ય જોવામા ં જાણે કે લીન બની ગઈ છે . ઘગિરયા ે ં દોઢક ે માઈલના માગમા પહલા ર્ ં બદામ. પવતીય ગરમ ચા.swargarohan. એ સરોવરની સામે બરફથી ઢકાયલા િહમાલયના પવત ર્ િશખરોન ુ ં દશન ર્ થાય છે . એની સગધ ૂ જ તી બ હોય છે .ું ઉનાળાના િદવસોની યા ા દરિમયાન એવ ુ ં બરફન ુ ં અસાધારણ નથી બનત.ુ ં દશન ર્ શ ે ુ ં સમ ુ સપાટીથી આશરે બાર હજાર હમકડ ટ ઊંચે છે . આવા ે ં આટલે દર દશમા ે વાસીઓને માટે ખરખર આશીવાદ ર્ પ થઈ પડે છે . ઘગિરયા ગામ પહ ચતા ૃ જોવામા ં આવે છે . એ માગર્ ગર ં માઈલ જઈને હમકડ ં છે . તમ ર્ ં અને નાના સરખા થળમા ં મળતી આવી સગવડ ઠડા ૂ . અને બીજો માગર્ દિક્ષણ તરફ માગર્ મળે છે . નાની બે દકાનોમાથી ં રસોઈ ધમશાળા છે . ઘોડાવાળા ઘોડા માટના ે ે લવાન દાણા જોશીમઠથી જ લઈ લે છે . પરત ુ ં વધારે સારું છે . વક્ષોન બની હોય. મન ત્યા ં સહલા ે ઈથી શાત ં થઈ શકે છે .39 - બદરીનાથના માગમા ર્ ં જોશીમઠથી સાત માઈલ આગળ ગોિવંદઘાટ નામે જગ્યા છે . ઘગિરયા લોની ઘાટી જોવાન ુ ં પસદ ુ ુ ારાની આગળની નાની પહાડી નદીને પાર કરીને ઉ ર તરફના માગ આગળ વધવાથી લોની ગામની ગર www. ત્યા ં પણ શીખોન ુ ં ગર ુ ં ં .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ટલો લાબો ે અડધો ર તો પસાર કયાર્ પછી બરફથી જામલી નદી પાર કરવી પડે છે . ત્યા ં આજબાજના કરી જ રહી છે . યા ીના રહવા ે માટે ધમશાળા પવિદવસ છે . ત્યા ં પૉ ટઑિફસ તથા ડાકબગ્લાની યવ થા પણ છે . એની પહલાની ર્ ૂ ે ં પોતાના રજાપ ો રજૂ કરવા પડે છે . ે હજાર ટની ઊંચાઈ પર આગળ તર ુ ં ે કમળ દખાય છે . ત્યા ં ે ુ ંડ અથવા લોકપાલમા ં ગર હમક ે પીળો ઝડો ં ફરકાવવામા ં આવે છે . એમાનો ુ ુ ારથી લગભગ ચાર-પાચ ે ુ ં અથવા લોકપાલ પહ ચાડે છે . પોતાની સમ ત ં ે ે કારની ચચળતાનો ત્યાગ કરીને બઠલી કોઈક સમાિધિસ યોિગની વી એ પોતે તો ુ ં શાિતનો અનભવ ુ ુ ં ુ સાથે સાથે એ આપણને પણ પરમ આહલાદકતા આપી રહી છે . વાધ્યાય તથા સાધના માટે ર્ ર્ ુ ૂ છે . એ થાન ઘ ુ ં અનકળ ે ુ ં જોયા પછી કટલાય ે લોની ઘાટી : હમકડ યા ીઓ ં કરે છે .

ધોધ.ં એ ર્ ે ે લજ ે નામની એક ગ્લન્ડથી લડી ં ટલો લાબો સમય રહીને ચારસો લ ને બીજ ૃ ું ેમી સ ારીએ ત્યાના ં સદર ં વાતાવરણથી કિત શાત ે જીવન ત્યા ં જ ગાળવાનો સકં પ કય . ત્યા ં જવાનો માગર્ પાકો તથા ઘોડા સહલાઈથી ચઢી શકે તવો ું ે ં એ સદર ંૂ ં આવલી ે થાનનો પિરચય િહમાલયના યડારઘાટીમા છે . ‘એન ુ ં સૌન્દયર્ સસારભરમા ર્ ું ે તથા શાિત ં મળવવા ે આકષાર્ઈને એ ઈ. મે થી ઑગ ટ સધીના ચાર મિહનામા ં નવા નવા ખીલતા રહ ે છે . થીજી ગયલા . અને રગબરગી લોન ુ ં દશન ર્ થાય છે . ૧૯3૧મા ં આપલો ુ ં ં સવર્ ે ઠ છે .40 - ં ઘાટી પાસે પહ ચી શકાય છે . ત્યાના ં રસમય દૃ યો ને ી ેન્ક એસ. જગલો .org લ ૃ કિત પોતે જ એમને માટે . સૌન્દયન થઈ પડશે. પરત ં ુ દિનયાના દશમા કોઈ ે ં આવ ુ ં સૌન્દયર્ નથી દખાત ે દશમા . અથવા બીજી રીતે કહવ ૃ ે કિત મી ાણને ૃ કિતએ સ થઈને પોતાની ં ે દર સમાવી દીધો. ત કરણ ાસ લીધો. એ ત્યા ં રહી પણ ખરી. મદાનો ે ં છવાયેલા ઊંચા પવતિશખરો . િ મથે ઈ.ુ ં અહ એક જ થળમા ં બરફથી ે ં બરફની નદીઓ.સ. ૧૯3૭મા ં એ સદર થાનમા ં ચાર મિહના રહવા આ યો. સતપ્ત ં આપનારું આથી ઉ મ દયને શીતળતા અને શાિત ુ ં જોય ુ ં નથી. એમા ં એણે લ ય ુ ં છે : "િહમાલય ુ ે ં જ નિહ.’ એથી લોને િનહાળીને આ યચિકત ને મગ્ધ થતા ં એણે ક ું કે. www. વાસીના સત્કાર ૃ એ જાણે પ ુ પોના પાથરણા ના પાથયાર્ હોય ! એ કિત થળમા ં ુ ુ પર મારું વગથી ે વરસતી વખતે વાદળ પણ િવચાર કરે છે કે કોમળ કસમો વરસવાન ુ ં કઠોર આઘાત સમ ુ ં ં મદ ં ગિતએ વરસે છે . બરફના ર્ ં ે ં ં િવ તારો. એક િદવસ ભાિવત ૃ સાથે એણે પોતાના કિત ં લની ઘાટીના એના એ અત્યત લ તોડતી વખતે એનો પગ પવત ર્ પરથી એવો તો ું ે ં લોની સવાળી લોના મદાનમા શ યા પર સદાને માટે એ પોઢી ગઈ. ે લપ યો કે નીચે આવલા ૃ કિતએ ે ુ ં હોય તો એમ કહી શકાય કે.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એમને ખીલવા માટે કોઈ બા ખાતરની જ ર નથી પડતી. હજાર ટ છે . એની ઊંચાઈ સમ ુ તટથી બાર ે માઈલ દર ણક લોની ઘાટી ે ે છે . લોની ઘાટીના િનરીક્ષણ માટે ઑગ ટ મિહનો સૌથી ઉ મ મનાય છે . એ વખતે બરફ તથા ે . એટલે વરસાદના િદવસોમા ં પણ અત્યત ર્ ુ ં િનરીક્ષણ કરત ુ ં અને એથી મ ુ બનત ુ ં એ ધીમે વરે વરસત ુ ં રહ ે છે . ત્યાથી ૂ છે . પરત િ ય થાનમા ં જ એણે છે લો કારના ં ુ રીતે આ યો.swargarohan. અને ઘાટી િવિવધરગી ં વરસાદની એટલી તકલીફ નથી રહતી અને વાસી ે ત્યના ેમદશન ર્ માટે લોથી છવાયેલી હોય છે ." બીજુ ં કોઈ થાન મ અત્યાર સધીમા ે એ પરદશી વાસી ને ું ી આવી. ઝરણાં.ં એમણે જ પાછળથી સવદના ુ ૂ ં ે લોકોએ એ કરણ અનભ અને સહાનભિતથી ૂ એક પ થર પાસે એ સૌન્દયર્ ેમી સ ારીની સમાિધ તૈયાર કરી. બકરાઘટા ચરાવનારા પહાડી ુ ઘટના જોઈને દઃખ ુ ુ યુ.સ. એણે એ સદર ં લડનના ૃ ેમીની િવદાય પછી બે વરસ બાદ કિત થળમા ં બે વરસ ૂ ગાડનમા ં મોકલી આપ્યા. એણે એ ે સમય દરિમયાન બસો પચાસ જાતના ં લ તમજ ે લના ં બીજ એકઠા ં કરીને પોતાના દશના બગીચા માટે મોકલી આપ્યાં. એના જાણે કે એવી રીતે એની સામે બળવો પોકાય . ‘ લોની ઘાટી’ નામની એક પિુ તકા પણ તૈયાર કરી. ૂ પર થોડક ે દર ભિમ અવલોકન કરવા જનારા વાસીઓ એ સમાિધ આ ે ઈને એ રા લની ઘાટીન ુ ં ુ પણ જએ છે અને એ સ ારીને પોતાની ં ાજિલ અપણ ર્ કરે છે . થઈને પોતાન ુ ં શષ ં ુ એના જીવનનો આત્માને એક કરી દીધો. સૌથી પહલા લોની એ ઘાટી કામત િશખરને સર કરનાર સાહસવીર ે .

org ☼ . ઑગ ટ કે ે ં જ રી તૈયારી કરીને ત ં ુ નાખીને જલા દશમા ુ ં હોય તો ઘણો મોટો લાભ થાય એમા ં શકા ે ે ં નથી. સદ ભડારથી ભરલા એ પરમ શાત ં થાય છે . ઘાટીની આજબાજ તર આનદથી ઉભરાઈને ઊછળવા માડ ુ ં પવતો ં કોઈક િહમાચ્છાિદત. અને શાત ં ાથનામા ર્ ૃ કિતના ુ ઈ. તે પણ લોની ઘાટીના માગમા ર્ ં પવતોન ર્ વાસી સાથે જાણે લોન ુ ં ં . એમાના એ પવતની બધી ખીણો અને િવશાળ સપાટ જમીનમા ં ર્ ે દખાતી . કટલાય ે ે દશન ધોધ દખાય છે .41 - ુ જ રી ખાતરની તૈયારી કરે છે . કોઈક નીલ રગના ં ં ે . લ ધરતીમા ં ભળી જઈને ખાતરનો હત ુ ુ કળા અથવા ઈ રની અજબ લીલાનો જોઈને કદરતની અ ભત યાલ આવે છે ને લોની ઘાટી દય ભાવિવભોર તથા ગ ગ બની જાય છે .swargarohan. જમીન પર ચાલતી વખતે પણ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ે જોતાવત ં દશનન જ ર્ લોની ઘાટીમા ં ે ં ને વશતા લોના એ પાર િવનાના ુ ુ ઊંચાઊંચા ં ં ે છે . ગગનચબી ર્ છે . એમાના ં એકાદ પ થર પર ઈ ર મરણ. ધ્યાન કે પિરવારન ુ ં અવલોકન કરતા આનદ ે ે ઈથી એકા બસવાથી પણ મન બહારના િવષયોન ુ ં િવ મરણ કરીને સહલા ું ર ં ે ં . તો કોઈક કાળા રગના દખાય છે . એમની ઉપર બસીન લા એ પવતીય ાક ર્ ં થાય છે .ુ ં ચારકોર ં પણ નથી ાય લોન ુ ં જ સા ા ય ે ે ે ચારે તરફ ફલાય ે ં પ થરો પડ ા ં છે . જના ે ુ સારતા રહ ે છે . િશલાઓ પર પાણીના ઉછાળા મારતા ં અને ર્ કરવા આવે છે . તે ઉપરાત ં ં િચ ાકષક આગળ વધતા ં તરગો અત્યત ર્ લાગે છે . સપ્ટમ્બર મિહનામા ં આત્મિવકાસની સાધના માટે રહવાન ☼ ☼ ☼ ☼ www. ે અડીને ધૌલી ગગા ં વહ ે છે . એમની વચ્ચે ં ાક લો િસવાયની ખાલી જગ્યા ે લો િવના બીજુ ં કશ ુ ં જ નથી આવત.

આકાશને અડવા માગતી ઊંચી ઊંચી લીલીછમ પવતમાળા ર્ ં ં ં જગલી ં જગલમા જનાવરો વાસ કરે છે . િનદ ષ ાણીઓની કતલની એવી કથા દે શમા ં ં યા ં પણ ચાલતી હોય ત્યાથી એનો ે ે થા કોઈને માટે પણ ક યાણકારક નથી થઈ શકવાની. દવી કે દવતાની થવાની. અમે એકવાર આખો માગશર મિહનો એ થળમા ં ર ા હતા ત્યારે અવારનવાર બરફ પડ ા કરતો. આસપાસના ભયકર ે જનાવર દવીના દશન ર્ માટે પણ આવી પહ ચે છે . કરણ ે ં ુ ં અને પાડાઓન ુ ં બિલદાન દવામા ે ં આવે છે . ે ં ે નવરા ી દરિમયાન મળો ે ભરાય છે . ચ ં વદની દવી ું ં ૂ ં કટલાક ે ં એવા ં સદર િહમાલયની ઉ રાખડની ભિમમા તીથર્ થાનો છે . ઘોર જગલન ર્ લાગે છે . કમનસીબ દૃ ય જોવા મળે છે . પિવ ાપ્ત થશે કવળ મનની િનમળતાથી ર્ સત્કમપરાયણ જીવનથી. બહારના યા ીઓને એમની ખાસ માિહતી નથી હોતી. એ બાજના અસ ં ય લોકો એન ુ ં દશન ર્ કરવા અવારનવાર આવે છે . નહી હોવાથી જ રી પાણી એ ગામના ઝરણથી ે ં . તે તો ે . ર તામા ં દવ યાગથી ઘોડાની યવ થા અથવા કડી છે લ ું ગામ ચ ં વદનીથી અડધા માઈલ ે પવતીય ણક ગામ આવે છે . નત્ય ુ . ચ ં વદની દવીના થાનમા ં પાણીની કોઈ યવ થા ે જ લઈ જવ ુ ં પડે છે . પવતીય ર્ ં ે ે ત્યા ં આવી પહ ચે છે . એવી ે સ તા તો તથી ાપ્ત નથી જ ેમથી ને એકિન ઠ ભિક્ત સાથના ે ે સમજી લવાય ે ે ટલી પણ વહલી તટલી લાભદાયક છે . ુ ે ુ ં જગલ ં પિરણામે નીચન એમના હાડકા ં તથા િશંગડાથી ભરાઈ ગય ુ ં છે . દવ યાગથી લગભગ દસક ર્ ે ં ની સગવડ થઈ શકે છે .org . છતા ં ૂ જ સારી રીતે જાણે છે અને એમના બ ું ે ત્યે આદર ધરાવે છે .42 - ે ૧0. ર્ ે ટલ ું નીચે છે . એકાત ં . માટનો માગર્ પવતમા છે . ને ભયકંર દગધ મારે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પરત ં ુ યં પજારી માટે રહવાન જોવા મળે છે . ું ે ે ં . ત્યાથી આશરે સાત હજાર ટ ઊંચે હોવાથી ઠડ ં ે બીજી બાજુ આકષક . એ ઉ ે શથી ત્યા ં કટલાય બકરાન સ કરવાના થા વરસોથી ચાલી આવે છે . એ ગામથી દવીના થળ પર જવાન ુ ં ચઢાણ પરૂ ંુ કરીને ઉપર પહ ચો એટલે દે વીન ુ ં નાન ુ ં મિદર ુ ં મકાન અને ધમશાળા ૂ ે ં ં મિત ૂ નથી. કોઈક વાર કોઈ ધરતીન ુ ં દશન ર્ થાય છે . દવીન ે ે એ થાનમા ં એ વખતે એક બીજુ ં ર. એ થાનમા ં િશયાળામા ં જવાથી બરફન ુ ં દશન ર્ કરવાની તક સહ ે મળી રહ ે છે . ુ એક બાજએ હોવાથી બ ુ ુ ુ આજબાજની જનતા એમને િસ યા ામાગથી ર્ અલગ અથવા નથી. ગઢવાલમા ં અને ખાસ કરીને દવ યાગ તમજ િટહરીની આજબાજની થાન એવા ં તીથર્ થાનોમાન જનતામા ં એની ૂ જ બ િસ ુ છે . એ વખતે ત્યા ં ઘણા ં લોકો દવીના એ થળમા ં વરસની બન ે ભગા થાય છે . એ જા પોતાનો પચરગી પોશાક પહરીન જાના ગીતો ને ૃ એકદમ અનોખા હોય છે . આહલાદક અને સદર દવ યાગ જનારા યા ીઓએ ચ ં વદની દવીના એ શાત થાનની ુ ે મલાકાત જ ર લવા વી છે . એ થાન ુ ુ ુ ં દૃ ય ઘ ુ ં અ ભત ુ અને ં દૃ ટપાત કરતા આજબાજન ં ુ રહ ે છે . ુ ં આગળ ચા યા પછી ચ ં વદની જવા ે જવાનો ર તો : દવ યાગથી કીિતનગરના મોટરમાગ થોડક ં ે ં ફટાય ે ે માઈલનો માગર્ પગપાળા જ કાપવો પડે છે .swargarohan. એ હકીકત ર્ ત આવવો જોઈએ. મિદરમા ર્ છે . www. ચ ં વદની દવીન ુ ુ ે ે ં ુ ં એક છે .

ત્યા ં શકરન છે . નદીના િકનારા પર ં ાચીન તથા એકાતવાસ અને સાધના માટે અનકળ ુ ં નાનીનાની ગફાઓ ે ં કોઈ કોઈવાર કોઈ તપ વીઓ રહ ે છે પણ ખરા. એવા ં દશનીય ે કરીએ તો એ અ થાને શહરોમા થળોનો ઊડતો ઉ લખ ર્ ે નિહ લખાય .ં આ સદર થળથી ભાિવત થઈને થોડોક વખત ત્યા ં ર ા હોય એ બનવા જોગ છે . જો કે હવે પવતમા છે . તન ું ે સાથે જો શહરની ે ં ે એની લીલીછમ પવતમાળા ે ે વધારે સદર બાધણીની ઊભી હોય તવી તન બનાવે છે . આવા સરસ એમા ં શકા થળોની સાથે ું ૂ જ સદર બ છે . તોપણ. એવી રીતે મહામિન દશોમા ુ ં . પણ ભારતના ે ં તન ે ે આગળ પડતો દર જો ધરે છે . એનો િતધ્વિન આવી રીતે ુ ુ ં થાન અહ છે ખરું . એટલ ું જ નિહ.swargarohan. ટપકે ર નદીના તટ પર આવલ ું ુ ં મિદર ં ં ં એક સદર થળ છે . ું ં આકષક ં . તમા ર્ ુ ુ ં ં રહનારા ે તપ વીઓની સ ં યા ઓછી થતી જાય છે અને એકાતમા યોગીપરષો પણ ઘટતા જાય છે . અને એના શાત ં .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એટલા માટે ભગવાનન ુ ં િલંગ છે અને એના પર ગફાની જ એ થળ ટપકે ર તરીકે િવ યાત થય ુ ં હશે. એકબાજુ શકર ં ાકિતક ગફામા ુ ુ ં કદરતી ઉપરના ભાગમાથી રીતે જ પાણી ટપકે છે . સદર ે એ દૃ ટએ નિહ કે તની ે બાધણી ં ં ુ શહર શહર કે ગટરની યોજના સદર છે . દહરાદનના થળો ર્ ે ં મોટા ં પકાયલા ં ં કટલાક િવધાન ુ ુ ું ે ૂ ે ભારતન ુ ં સૌથી સદર ે કહી બતા ય ુ ં છે . એકાત ં બાધીન છતા. શાત ં ે રહવા ે ં . એના ન ધવા ે ાર આગળ વા મીિકનો આ મ છે એ વાત પણ ખાસ વશ વી છે . મિદર ધારી િવશાળ ૃ ુ ં આવલ ે ું છે . પરત ુ ૂ છે .org . પરત ુ ુ ુ ં આકષક ં કદરતી સૌન્દયથી સપ એ દૃ ટએ કે તે અત્યત ર્ અને આહલાદક. એમના ીપરષોએ દહરાદનન શહર ું ું ે ે સૌથી સદર ે કહવ ે ુ ં ઉિચત છે કે કમ ે એ વાત કોરે રાખીએ. અને એ ે . એ શાત ં ુ થળ ઘ ુ ં જ કોણ જાણે. પણ વા મીિક મિનન અહ પણ પડી ર ો હોય. સદર ે ટપકે રન ુ ં થળ અત્યત થળની રચનાને કટલા વરસો થયા હશે એ તો ર્ છે . તની ર્ ું ું ે બની શકત એમા ં સદહ ં ે નથી.43 - ે ૂ ં દશનીય ૧૧. સદર કોઈક વાર કોઈ િવરલ સત વાતાવરણથી ભાિવત ૂ ં વસે છે . તોપણ ું ં કે સાધક ત્યા ં પહ ચી જાય છે . થઈ એ આહલાદક ભિમમા ટપકે રની બહાર. ે ને વૈરાગ્યથી િવભ ૂિષત સાધક થળમા ં થોડો વખત રહીને કોઈ િવવક www. તમ ે ને બીજી સદરતા ભળી હોત તો તે એક આદશર્ અથવા સદરતમ શહર ે છતા ં કટલીક જોવા વી જગ્યાઓ એવી છે ે તની શોભામા ં વધારો કરે છે . ુ ે ં તો આપણે ટપકે રની મલાકાત ે ું ટપકે ર : સૌથી પહલા લઈએ. તે એક સદર માણે તન શહર ું ું ે છે એ તો સાચ ુ ં જ છે . ગમે તમ ં નથી. ુ અહ રહતા ુ ે હશે ? ઋિષમિનઓ ે ે ત્યારે શ ુ ં વા મીિક મિન પોતાના જીવનકાળ દરિમયાન એક ઠકાણ ે ે બદલે અથવા થાયી રહવાન ે ં . આજબાજના ર્ ે ે અડીને છે . અથવા એમ પણ હોય કે જનતાને આકષવા માટે તીથર્ થળો કે પિવ ર્ ં ે મહાપુરુ ષોના નામ અને કામને સાકળી લવાની થા આપણે ત્યા ં ચિલત છે . લોકિહતાથ કે સાધનાત્મક થાયી રહવા ઉપરાત વિૃ માટે િવિવધ ુ વા મીિક પણ કોઈ એક થળે આ મ ે ં િવચરણ કરતા અને િનવાસ કરતા. ત ન પાસે.

આ મની ં ં ે રહવા ે માટનો ે ખડં છે દયગમ છે .org . માટે તો એ ત્યા ં ગદકી કરે છે . થળ અિધક આકષક ર્ અથવા આહલાદક થઈ પડત એમા ં શકા યત્નશીલ થઈ એ થળને સવ ગચ્ુ પાની : સહ ધારા મ બનાવે એ ઈચ્છવા યોગ્ય છે . એમા ં પણ આ મમા ં માતા આનદમયીન ૂ એક બીજી ટકરી ું ે દર ે ં તે પણ ઘણો સદર છે . તો સહલા લે એ સાચ ુ ં છે . લાકડાના સશોધનની ર્ િવશાળ સ ં થા બારીકાઈથી િનરીક્ષણ કરવા ુ મ્યિઝયમ ખાસ જોવા ે વી છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યા ં બાજમા િકશનપર આ મ છે . રાજપરમા આ મ અને રામતીથર્ આ મ-છે . દહરાદનના ુ : રાયપરમા ુ ં માતા આનદમયીનો ં રાયપર નાનોસરખો આ મ છે .44 - ે ઈથી શાિત ં મળવી ે તપ યાર્ કરે . પાણીની જોશબધ ં વહનારી ે પવતમાળાની વચ્ચે જ આવલ ર્ ે છે તે ઊંડા પવતીય નહર ર્ ુ ં ે ં વહનારી ે ં રાતના રમણીય દશમા ગગા તથા યમનાની યાદ આપે છે . www. તોપણ. જાણે કે કોઈ ુ બનાવી દે છે . ૃ કરાવનારું એકાત ં માણે તપોવનની જ મિત થાન છે . એ આ મો પણ પોતાની રીતે સેવાની વિૃ કરી ર ા છે . સહ ધારાન ુ ં ુ ં થળ પણ એમા ં અપવાદ પ નથી. ભારતને માટે એ સ ં થા ગૌરવ લવા ં ું વી છે . તે ઉપરાત ુ ં બીજા બે આ મો-શહનશાહ ે િમશનની શાખા છે . ૂ જનારા મસાફરો ુ ે ે ? સહ ધારા : દહરાદન સહ ધારાન ુ ં દશન ર્ ના કરે તે બને જ કમ અનિભ ુ ં ુ હોય તે એની મલાકાત ના લે એ સમજી શકાય એવ ુ ં છે . ગચ્ુ પાની પણ ે ું છે . ત્યા ં એક નાનકડી નદી છે . તથા ત્યા ં કટલી બધી અનરી ુ ં છવાતી હશે તની ે ક પના એની મલાકાત ે શાિત લનારો તપોવન : તપોવનન ુ ં થાન એના નામ વાસી સહ ે કરી શકશે.swargarohan. ં ધારાવાળો વારો ટી નીક યો હોય એવ ુ ં એ દૃ ય દશનાથ અનત ને મગ્ધ ર્ ુ ુ ં ુ માણસો કાઈ ં કદરતી પરત સૌન્દયથી મગ્ધ બનીને એની ર્ ે શિ ત કરતા બસી થોડા જ રહ ે છે ! ુ ુ ું કદરતી સૌન્દયથી સશોિભત આવા ં થળોને સદર અને વચ્છ રાખવાની કોિશશ કરવાને બદલે એ એને ર્ ે બગાડે છે પણ ખરા. એ જાતની તાલીમ જ એમને નથી મળી. ુ ં રામકૃ ણ ુ : િકશનપરમા ુ ં પણ માતા આનદમયીનો ં ં . એ પણ જોવા ં પાછળનો ખીણનો ભાગ અત્યત વો છે . તે ઉપરાત ં . ૂ ં ુ એટલ ું બ ુ ં આકષક ે ે થઈ જાય છે . વુ ં જ એક બીજુ ં રમણીય થળ ગચ્ુ પાનીન ુ ં છે . પરત દશનીય થાનોમા ં એનો સમાવશ ર્ ર્ નથી. ચાદની ે ે ે અસીમ વાતાવરણમા ં એ થાનની શોભા કટલી બધી અલૌિકક બની જતી હશે. થાન એટલ ું બ ુ ં ખ અને ં ં દયગમ છે કે જોતાવત જ ં આપે છે . પવતની ર્ ૃ ાકિતક ુ ે ે કદરતી ઉપરથી એક ઠકાણ રીતે જ પાણીની નાની નાની સકડો ધારાઓ પડ ા કરે છે . નાનકડી છતા ં આહલાદક છે . ત્યાન વ ુ ં છે . તરને તે આનદ ં એ ફોરે ટ ઈિન્ ટટ ૂટ : બીજુ ં દશનીય થાન ફોરે ટ િરસચર્ ઈિન્ ટટ ૂટ છે . પરત એનાથી ુ ં ર થાનની માિહતી હશે ને એ સદ ુ ું ે ે જ અને એનાથી તે સત ં ુ ટ પણ થશે. થોડક પર માતા આનદમયીના પિતની સમાિધ છે . પવતની ે થળને તે તો એની મલાકાત લશ વચ્ચે વસલા એ સદર ર્ ે ં આવે છે ? ત્યા ં જોતાવત ં સહ ધારા શા માટે કહવામા જ એ િજ ાસાનો જવાબ સહ ે મળી રહ ે છે . કદરતી સૌન્દયની સાધે એવી રીતે માનવે ત્યા ં વચ્છતાની ર્ સાથે સવાદ સ ૃ ટન ુ ં સ ન કય ુ હોત તો એ લાગતાવળગતા સૌ કોઈ ં નથી. આવા જાહર વાસ થળોને ું વચ્છ તથા સદર રાખવાના મહાત્મ્યને જાણે કે એ ં સમજતા ં જ નથી.

org ☼ . ગોળની ભલી ે લઈને લ મણિસ ન ુ ં થાન તપ યાન ર્ ે માટે અનકળ એ થાનમા ં જવાથી ને ૃ ૂ થાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એવા િવ ાસથી ાથના મનોકામના પરી ર્ કરાવાથી લ મણિસ ની કપાથી ુ કાત લે છે .45 - લ મણિસ ૂ ુ ુ ે ે ે ે તો એને અવ ય : દહરાદનની મલાકાત લનાર માણસ લ મણિસ ની મલાકાત લશ ં થશે. લ મણિસ આનદ ૃ એક મહાસમથર્ ઈ રી કપાપા ુ ુ ં થળન ુ ં જ દશન ં ુ એ િસ પરષ શાત ર્ થાય છે . પરત ુ ુ હતા આ િસ પરષ તો એમની સમાિધના ં થાનમા ં િનવાસ કરતા હશે ત્યારે એ થાન યારે એકાત ે ું બ ુ ં સજીવ લાગત ુ ં હશે અને એ થાનની શોભા પણ કટલી ે કટલ બધી િવલક્ષણ લાગતી હશે ? ુ ુ ઘોર જગલ ં ે ૂ આજબાજ િવના બીજુ ં કશ ુ ં જ નથી એવા દહરાદનથી ે આવલા એ થાનમા ં ે ષીકશના માગર્ પરથી ની દરના ભાગમા ં યારે લ મણિસ નો વાસ હશે ત્યારે કોઈક ભાગ્યશાળી આત્માઓ એમના દશન ર્ ે પણ ુ ુ રીતે લાભ ઉઠાવતા ં હશે. આવતા હશે અને એમની ારા જદીજદી આપણા ં તરની ં ખ આગળ ઊભા રહ ે છે .swargarohan. ે ઈને ઘણા લોકો ગોળની ભલી ે સાથે એ થાનની મલા રા ☼ ☼ ☼ ☼ www. ુ ૂ છે . ક ર સાધનાપરાયણ. લોકોમા ં એવી માન્યતા છે કે. ઈ રિન ઠ. એકાતિ ય યિક્ત િવના બીજુ ં કોઈ તો એવા થાનમા ં રહી જ ના શકે. એ વખતના દૃ યો એ થાનને જોતાવત ં .

અને આધ્યાિત્મક ુ ં ે પિતતપાવની ગગાન ં ે ઉ િત તથા આિત્મક શાિતના અનભવ માટે ઉપયોગી મનાય છે .46 - ૂ ૧ર. ૂ સમ ુ સપાટીથી લગભગ ૬. એ ભિમમા લખનની નવી નવી ે રણા માટે આવે છે . મસરીની ૃ ુ ૂ ે ઓળગીન ં ે વગલોક મયાદાન મકતાવત જ લાગે છે કે આ તે વગર્ છે કે શ ુ ં ! મત્યલોકની ર્ ર્ ુ ં અને સખદ િવશેષ શાત લોકમા ં વા કોઈક ે ૂ ૂ ખરખર ે ં વશવાનો આ વાદ આપનારી મસરીની ભિમ આનદદાયક છે . જો તમે પવતીય જીવન કે વાતાવરણથી એકદમ અજાણ હો ર્ ર્ ૂ આવો તો અને ચોમાસામા ં મસરી ુ ે મ્મસના ગોટગોટા જોઈને ગભરાઈ જાઓ ને પાછા જવા તૈયાર પણ ં ુ એકાદ-બે િદવસ અહ ના વાતાવરણનો આનદ ં લો.swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ઉપરાત તી ુ ે ં ં ત્યા ં દખાય આવે છે . પરત જવાન ુ ં મન જ ના થાય. મકાનમા ં બઠા ે ે હોઈએ ત્યારે પણ ગોટગોટા આપણી આજબાજ ુ ં મ્મસ બારીબારણામાથી દર ે જ ઉપર રહીને આપણી સાથે વાતો આવીને આપણને વ ટળાઈ વળે છે . આત્મસાક્ષાત્કારની કે મિક્તની આકાક્ષાથી તપનો ુ ેરાઈને પરાતનકાળથી તે આજ લગી અસ ં ય આરાધકોએ અહ પલાઠી મારીને આરાધના કરી છે . એની ગોદમા ં વહતી ં .000 મસરી ું વચ્છ અને સદર થળ છે .ુ બહારની િ થિતમા ં ભારતીયથી ત્યા ં ભાગ્યે જ રહી શકાત. સ દયધામ મસરી ર્ ં ે લીધે ર તા તથા મકાનો પર બરફના ઢગલા જામી જાય છે . િચ કાર ુ ુ ં એકાત ં ં મારે છે . ઊંચા પવતીય ં ને સદરતા પણ અનરી થાનોની શાિત તો ર્ અસાધારણ જ હોય છે . અને કોઈ અસાધારણ સ ં કારસપ ં શાિતનો ે આધ્યાિત્મક િવકાસમા ં રસ લનાર આત્મા ં તરગ ુ ુ ે ં ડૂબકી મારીને.પ00 થી ૭. ચોમાસાના િદવસોમા ં ર તા પરથી ચાલતી વખતે આકાશનો વૈભવ સપણપણ ુ ુ ફરી વળે છે . વાસીઓએ એને ‘પવતોની રાણી’ કહી છે . એ આરાધનાના પિવ ં એના વાતાવરણમા ં કાયમ છે . પછી તો એવા ં ટવા ે ઈ જાઓ કે અહ થી થાઓ. આિત્મક શાિતની . વરસાદી વાદળ આપણી થોડક ૂ ં કિવ અને લખક ે ે કરતા હોય એવ ુ ં લાગે છે .ુ ં પરત www. િચંતક વધારે અવનવા કદરતી સૌન્દય ને સાકાર કરતા િચ ો દોરવા સદર થાનમા ં પલાઠી ં િચંતનશીલ બને છે . ે ું એવ ુ ં જ એક શાત ં . રમણીય છે . આમ તો િહમાલયનો આખોય ે પિવ દશ છે . અને સતપ્ત ુ ે લીધે િહમાલયની ભિમ ૂ આ પરમા ન તરને આ ભાવ પણ પરમા ુ ં પણ શાિત આપે છે . ઉનાળામા ં ગરમીન ુ ં નામિનશાન નથી હોત. નયનાિભરામ છે . એક ર્ મિલંગારે મિલંગાર હોટલ બધાવી વખત એવો પણ હતો કે ેજોની અવરજવર ત્યા ં વધારે હતી. આ ય લઈને તપ વીઓએ કરલા ે લીધે એની મહ ા વધારે ગણાય છે .ુ ં ને િદવસે ને રાતે ુ મ્મસના ં ૂ ર્ ે ખીલી ઊઠે છે . ઠડીન ં ે લીધે િશયાળામા ં અિતશય ઠડીન ૂ ં ચાર મિહનાન ુ ં વકશન ે ે કલોમા પડે છે . એ ેજોને માટે રહવા ે કે હવાખાવાની જ ે જગ્યા ગણાતી. વાદ લવા માટે. અલૌિકક આધ્યાિત્મક ું ે લાગે છે . રાજામહારાજા.ું એનો ઈિતહાસ બ ુ જનો નથી. આજથી લગભગ ે ં કનલ ં દોઢસો વરસ પહલા ત્યારથી એનો િવ તાર વધતો ગયો છે . ગવનર આવતા. ટની ઊંચાઈ પર વસલ ુ ેજોએ એને િવકસાવલ ે . સાધારણ ર્ અને મોટામોટા ગોરા અમલદારો જ ત્યા ં રહવા ં ુ કાળચ ના ફરવાની સાથે બ ુ ં ફય. આત્માનભવની અભીપ્સાથી પોતાના િદલની દિનયામા પરમાત્માની પરમ મૌિક્તકની ુ ુ ું ૂ ં અને સદર ૂ પર પગ ાિપ્ત માટે પરષાથ શાત ભિમ ર્ કરે છે .org .

તો બીજી બાજુ ગરીબોના પડા ં જોવા મળશે. દર વરસે ૮0. તો સૌ કોઈને એની સૌન્દયર્ ી મક્ત બન્ય ુ ં. એકબાજુ સમ ૃ અને લ મીનો. લોકો એ બધાનો લાભ પણ લતા ૂ ે ે ે અને લાય ેરી બજાર. કાળજાને કપાવનારી ં ૂ પણ એમા ં અપવાદ પે તો નથી જ.ું દશમા ં ે ં પવ ૂ . હિર ાર ે ૂ ૂ ં મસરીનો મોટરમાગર્ છોડ ા પછી ેન ગીચ જગલ અને પવતીય માગમા ર્ ર્ ં થઈને આગળ વધે છે . મસરીમા ે ૂ ે ૂ મકાનની સગવડ છે . ફાટ ાતટ ુ ૂ કદરતી મજીવીઓ પણ અહ વસે છે . તથા હિર ાર. આ ે ં તો દશમા ુ ં કે કોઈ થળ એકલા ગરીબોન ુ ં નથી ર . જીવનની જ િરયાતોનો અને ૂ ં એમની પિતના સાધનોનો પાર નથી. તો એ જ ઈમારતોની પાછળ ે ૂ પટનો ખાડો પરનાર ુ ૂ ુ ં વાળીને પડી રહનારા ંિટય ે ં ૂ ા ં વ ો પહરીન ે ે દઃખી પણ છે . વસાવવામા ં આ યા છે . ત્યારે કદરતી સૌન્દયર્ અને એકાત લીલીછમ પવતમાળા જોઈને ર્ હોટલો તથા વત ં ુ ં ઊઠે છે .000 લોકો આ સદર પવતીય થાનની મલાકાત ર્ ુ ં ે દકાનો મોટે ભાગે પજાબી અને ઉ ર દશના લોકોના હાથમા ં છે .org . રડકી ર્ www. ં થાય છે અને ગાધીિનવાસ ં આયસમાજ તરફથી દૈ િનક સત્સગ સોસાયટીમા ં પણ િનયિમત ર્ વચનો ચાલતા ે હોય છે . અને ગઢવાલી લોકો બીજા નાનામોટા ૂ પણ ૂ મા ં હાથરીક્ષાન ુ ં ચલણ છે . અને મોટાભાગના લોકો પજાબી . ઉ ર કે દિક્ષણ ીમતોન ુ ુ ં ે યા ં જઈએ ત્યા ં અમીરી અને ગરીબીન ુ ં સિમ ણ દખાશ .ે એકબાજુ ઉ મ આ િનક સખસગવડવાળા ભવનો. િદ હીથી દહરાદન ેનમાગ દહરાદન ે ૂ છે લ ું ટશન ે છે . મસરી ે મોટે ભાગે નપાળી ને ગઢવાલી છે . બન ં ે મસરીના મોટર.47 - ે ે આઝાદી મળી. અને પછી તો સામાન્યમા ં સામાન્ય માણસને માટે પણ મસરીની ૂ પિરવતન ર્ થય. ં . હોય છે . બનમાથી અગર મોટર ારા જઈ શકાય છે . દહરાદન ટશનની બહારથી બન માટની અલગ અલગ ે ે માઈલન ુ ં ટન્ડની વચ્ચે દોઢક ં ે ં કોઈ પણ ટન્ડ ે પરથી મોટરો મળે છે . ૂ ં મસરીમા ં ૂ ર્ કોઈ થળ સપણ ં જ રહતા ે હશે એવો ીમતો ુ ં હોય તો એ ે યાલ જો કોઈ સવત મ છે .000થી ૯0. રાજપરથી ૂ ં રહવા ે માટે તર આનદી ચઢાણ શ થાય છે . ર તામા ં હિર ાર આવે છે . પરત ર્ ુ તો ુ અનભવ એટલો સહજ નથી બનતો. આ ૂ મસરીની લગભગ પચીસ હજાર ટલી વસિત ણ િવભાગમા ં વહચાયેલી છે . દહરાદનથી ુ ું . તો બીજી બાજુ એમનો એકદમ અભાવ છે . રાિ ન ુ ં દૃ ય એકદમ અસાધારણ અને અનો ું હોય છે . મસરી છે . ઉ ગ ર તામા ં આવતા િકશનપરુ અને રાજપરુ થઈને આગળ વધે છે .ર્ પિ મ. એમા ં થોડાક ેજ ં ે છે . દીનદઃખીન ે માટે વગના ં ની પાસે લ મી છે તન એ આનદનો ર્ ં ુ એ વગસખ લાગે છે . ને ગગાજમના ે નદીઓના સરસ વી નાનીમોટી સાતક વાહોન ુ ં દશન ર્ થાય છે . ે ે ૂ ેન વાસી ધારલા થાને જઈ શકે છે . મસરી સૌન્દયની ર્ દૃ ટએ તો આમ વગર્ સમ ુ ં ુ ે ે માટે છે . તો થોડાક િતબ્બતવાસીઓને પણ ત્યા ં ું ુ ે આવે છે . પવત મસરીના માગર્ પરથી નીચે ખીણમા ં દહરાદન ર્ પર આવલા ે ં દખાય છે . ગઢવાલી અને ઉ ર દશના છે .swargarohan.ુ ં દશન ુ ું શ ે મલાકાત લવાન ુ મને આમ ં ી રહી છે . મજરો કામો કરતા હોય છે . વરસાદ વરસતો ના હોય અને આકાશ વાદળ ને ુ મ્મસથી ુ ૂ પવતની ે ૂ ે અને છવાયલ ું ના હોય તો દર ખીણમા ં દહરાદનની બ ીઓ દખાય છે . અહ પણ આિલશાન ઈમારતોમા ં વસતા ધિનકો કગાિલયત છે . ગઢવાલી લોકો જ એ ચલાવતા હોય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િથયોસોફીકલ સોસાયટી તરફથી અઠવાિડયે એકવાર વચનો ચાલે છે .ટન્ડ બે છે : મસાિનક લૉજ અથવા િપકચર પલસ ે ૂ ે ં ે ટન્ડ ે ે તર છે .

કપની ં વા મહત્વના થળોમા ં ગન હીલ. ભ ા ે ફૉલ. સનાતન ધમના ુ ુ ારા છે . એ દૃ ય ઘ ુ ં અ ભત ુ ં . ે સૌન્દયર્ ેમીને મગ્ધ ત્યક ૂ ે ં સઘળે વીજળી. તના પરથી બોધપાઠ લવાનો સમય પાકી ગયો છે . એ સગવડોનો લાભ એમણે પરતા તો પિરિ થિત પલટાઈ છે .48 - ુ ં ં સહરાનપરની ઝાખી થાય છે . અહ સવર્ બ . અને બીજી બાજથી સીમલા. યોજના કરવાની શિક્ત છે . કમ્પ્ટી ફૉલ. ે દશન ે મને લખનમા . પવતોની ખાવા. એ ર તા પરથી પસાર થતા ં કટલાક ે ં બક ં ટાછવાયા મકાનો પણ જોવા મળે છે . આવડત છે . ભ ા ફૉલ અને કમ્પ્ટી ફૉલ જદી ે ે આગળ ર કની નીચે છે . દશમા ૂ . સાધનાની દૃ ટએ પણ આ ુ ં મ ૂ ય ઘ ુ ં છે . કમલ ે ે રોડ મસરીનો ૂ ં . એ હવા નવી તાજગી ને નવ ુ ં જીવન બ ૂ કરે છે . બ આનદ ુ ં કન્ે . બીજી ભાષામા ં કહીએ તો.swargarohan. સદર બધ બક એકાત ૃ ે વા વક્ષોથી વ ટળાયલો ં ર તો છે . કલ ૂ ે ં મસરીની મોટી કમનસીબી છે . શહર ે એટલ ું બ ુ ં મસરીના ર તા પાકા છે .ં િચંતનમનનમાં. ારા િદ હી સાથે સકળાયલ ં ં ધરાવે છે . પરત ૂ એમને માટે સગવડો પણ વધારે હતી.’ એ ઉ રમા ં ઘ ુ ં ત ય રહલ હવા પિવ ર્ ૃ છે તની ે હવા આરોગ્યની દૃ ટએ અસ ં ય વક્ષો બને. સહકાર અને છે . મસરી ુ ં ે ું છે . પહલાના ૂ ેજોની અથવા પાદરીની કલોન ે માટે આ ં ુ હવે માણમા ં લઈ લીધો છે .org ૂ બ વી ૂ મદદ પ થઈ પડશે. કપની બાગ ુ જદી ુ િદશાઓમા ં આવલા ુ ે ે બે ધોધ છે . તે દવાન ુ ં કામ કરે છે . કટલાય દદ ને દર હોય તો પણ. એ ર તાની ઉપરના પવત ે લાબો ર્ પર ઊંટની પીઠના આકારનો પ થર હોવાથી એન ુ ં નામ કમલ ે રોડ પડ ું છે . ં ે મસરીમા ૂ ં દવદાર ે હોય છે . ગન હીલ ર્ અને મિદરો ુ લાગે છે . શહરમા ૂ દહરાદન ે ૂ વચ્છ છે કે વાત નિહ. ત્યા ં મ્યિનિસ ુ ે ું તળાવ છે . કમલ બક બાગ. આપણી જનતાની સવા દશની ે ં જો સપ ં . ધ્યાન ુ ૂ ં ં રસ હોય તમન ે ે પણ આ થળ સાધનામા ં કે શાિતની અનભિતમા www. ુ કરે છે . િપકચર મ્યિનિસપાિલટીનો બગીચો છે . સવકા ર્ ઈ છે . પવતીય ર્ ે ં અવકાશ વધારે હતો. ૃ સ ં કિત ે ત્યનો ુ ે ે કરવા આગળ આવવ ુ ં જોઈએ. ૂ ં જોવા મસરીમા ે ે રોડ. તમા ેમ ભળે તો એવા લોકિહતના કામ સહલા ે ઈથી શ ં આવતા ં લોકોને આપણે પછીએ ૂ કે ‘ પવતમાથી ર્ ે ા ં જઈ આ યાં ?’ તો તમનો ઉ ર મળે છે કે ‘હવા ે ું છે . પાદરીઓની કલો ે ે અનક ને કલો ં ે ભણવાની બન કારની સગવડોવાળી ુ ે ગલામ વખતમા ં દશ હતો ત્યારે ૂ એકપણ નથી. ઉપરથી એને ે પાિલટીએ તૈયાર કરલ દૃ ય દખાય છે . િ ૂ ં આયસમાજન ં અને શીખોન ુ ં ગર મસરીમા ર્ ર્ ં બે મિદરો ં તી મિદરો તો ૂ તથા હોિ પટલો પણ છે . એમાય ને ચીડના ૂ જ ઉપયોગી છે . એ આપણી દર દાખલ થાય છે અને આશીવાર્દ પ ઠરે છે . િપકચર ુ ં ફરત ુ ં ૂ ઊંચાઈ પર છે . ઉપરના તારામડળની હરીફાઈ કરતા હજારો દીવા એકસાથે એ દૃ ય કાશી ઊઠે છે . કલા ત્યે ને ેમ હોય એને એ િચ ો ૂ જ ગમી જશે અને તઓ ે ં પામશે. એવી હવા ના ખાવી ે આપે છે . દે વદાર અને ચીડ ં કરવામા ં આ ય ુ ં છે . દવાખાના તથા બીજી જાતની ે ં કલો દશમા વિૃ ારા પાદરીઓ ે ે વરસોથી કામ કરી ર ા છે . જમનો ી-ગગો ં ે કા મીર અને િટહરી ગઢવાલ સાથે પણ સબધ ીની યા ા કરનારા લોકો પહલાના વખતમા ં અહ થઈને આગળ વધતાં. પરં ત ુ બાળકોને માટે રહવાની ે છે . દશી ૂ છે ખરી. આપણા કાયકરોએ તથા ર્ ં લોકોએ એમને પગલે ચાલીને એવા ીમત પાસે ધન છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . લાલ ટીમ્બા. ત્યાથી ં ૂ બ મસરીન ં દશન છે . તમા ે ં હાથે દોરલા ે ં દશનતાઓ ે ે ે ં દશન હોટલથી થોડક અને દવતાઓના ર્ હકમન િચ ાકષર્ક િચ ો છે . નળ અને ગટરની યવ થા છે .

લખક પડી છે .49 - ે ં ં સાધકન ુ ં મન સસારના ં ં ઉપરામ બનીને ઓછા સરલી ઊંડી શાિતમા િવષયોમાથી ૂ ે ઈથી ડબી યાસે સહલા ુ ૂ વાતાવરણ અહ તૈયાર છે . સફર. વા યલાભ ને સાધના ☼ ે ૂ રક સામ ી અહ પરતા ૂ લાભકારક છે . કિવ.swargarohan. ભક્ત કે યોગી સૌને માટની િચ કાર. કથાકાર. લીન થાય છે .org ☼ ે માણમા ં પથરાયલી . ે ુ ં અનકળ જાય છે . અને િવકારરિહત બને છે . સાધના માટન ે ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ણે દૃ ટએ મસરી ☼ ☼ ☼ www.

િવ ં ં ે ં આવે છે . પરત ં વ છે . ને એની મલાકાત તરરા ીય યા ા થાન બની ગય ુ ં છે .ું એ મહાપરષ ે અને દશની બહારના અસ ં ય ુ ુ ુ ે માટે આ િનક ીપરષોન યા ા થાન બની ગય ુ ં છે .swargarohan. જમના નદીના તટ પર વસલ ે ું શહર ે કદરતી હાઉસ. આજબાજ િવ તાર છે . ત્યા ં રહવાની તથા જમવાની યવ થા છે . રાજઘાટની એ જગ્યાએ િદ હીન ુ ં જ પસદ તરરા ીય મહત્વ ને ગૌરવ વધાય ુ છે . નતાઓ અને રાજપરષો ે ે દશપરદશના પાર િવનાના એકઠા થાય છે આવીને એ રાજકીય ે ે તો ત ન સાદુ ં . એ થળ છે ‘રાજઘાટ’-મહાત્મા ુ ુ ે દશન ુ ં સકાન ુ ે ં ે તાપી મહાપરષ સભાળી દશની આઝાદી માટે ભરચક કોિશશ ુ ુ ની સમાિધન ુ ં થાન દે શના ે કરીને સફળતા મળવી તથા અસાધારણ રીતે પોતાન ુ ં શરીર છોડ . થાન ઘ ુ ં િવશાળ.ુ ં ભારતની બહારના બીજા ધમસ ર્ ં દાય કે વાદમા ં માનનારા માનવો પણ એને એટલી જ ુ ે છે . ં ં ં મિદરો ં ે ં છે . થાન હજુ િવકસી ર ું છે . પ ુ પો કે પ ુ પમાળાઓ ચઢાવે છે . બીજાં થળો : િદ હીની જોવા વી બીજી જગ્યાઓમા ં લાલ િક લો. એમા ં શકર ે ભગવાનની તથા દવીની તરફ ુ ુ ુ ે ે ે શા ોના ં તથા મહાપરષોના ં ઉપદશવચનો ે ે ં છે . ઠકઠકાણ લખલા ં ભગવાનન ુ ં મિદર છે . શાત ં અને એકાત ં છે . પાલામન્ટ ર્ ે ુ ુ ુ ું ં . એક િતમાઓ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િબરલા મિદર વગર સદરતાની દૃ ટએ રમણીય લાગવા છતાં. ને શિક્ત મળવ ે મહત્વના રાજકીય મથક ઉપરાત ં એક અગત્યન ુ ં યા ા થળ બની વિૃ થી ધમધમત ુ ં િદ હી શહર ગય ુ ં છે . એ થળને લીધે કવળ ે જિલ આપે છે . િદ હી ં ુ એને તીથર્ થાન પણ ગણી શકાય ખરું ? એવો િદ હી ભારતન ુ ં પાટનગર તો ગણાય છે જ. ર્ www. પરત ં ુ િબરલા મિદર ં િબરલા મિદર : બીજાં નાનામોટા િદ હીમા ં કટલાય ખાસ જોવા વ ું ં ભગવાનની. મિદર છે . કતબિમનાર ે ે છે .org ુ . ં ં ં ગાધીજીની સમાિધ : મહાત્મા ગાધીજીના જીવન અને િસ ાત માણે થાન ઘ ુ ં સાદુ ં છે . એ જોડીએ ભારતની ું ે ે સમાિધમા ં પણ એમણે સાથે રહવાન મ જીવતા ં સાથે રહીને કામ કયર્ ુ તમ ં કય ુ છે એવી છાપ પડે છે . ત્યા ં ે ે છે . વચ્છ અને શાંિતમય છે . દરવાજામા ં ે કરતા ં જ વશ ુ ધમશાળા ે ે જમણી બાજએ છે . પરત ં ુ ભારે મહત્વન ુ ં ને દખાવ ેરણાદાયક છે . કોઈને થવાનો સભ ુ ં કે િદ હી ભારતની રાજધાનીન ુ ં શહર ે ે છે . ખાસ ન ધવા ુ િવશષ ે ે વી હકીકત તો એ છે કે એ કવળ ભારતવાસીઓન ુ ં કે ભારતના અમક ે ધમસ કે ર્ ં દાયમા ં માનનારા ને રસ લનારા ા રાખનારા લોકોન ુ ં જ તીથર્ નથી બન્ય. ત્યાથી થોડક ુ ુ ં ં એ મહાપરષના શાિતવનમા માનસપ ુ ુ ૃ સખસમ અને વત ં તા માટે ે ુ વા જવાહરલાલ નહરની સમાિધ છે . એ ં ગાધીજીન ુ ુ ાથી જએ છે .50 - ૧3. ઉ રમા ં કહવાન ુ ુ ત્યા ં આવે છે અને એક એવા થળ આગળ ે વાસીઓ. ૂ ે ં ં દરથી એના કટલાય િવ તારો અને ખાસ કરીને જના િવ તારો સાકડા અને ગદા છે . ત્યા ં ુ ુ ે સમાિધ થાન પર એ મહાપરષના છે લા શબ્દો ‘હ ે રામ’ લખવામા ં આ યા છે . એ એક ે ં ગૌરવ અનભવ લવામા ુ ં સમાિધ થાન. તના પર પ ુ પો ચઢાવવામા ં ુ ુ લીલીછમ િવશાળ ભિમનો ૂ ૂ ં ે દર આવે છે . એને લ મીનારાયણ મિદર પણ કહવામા ઘ ુ ં જ મો ુ ં છે . રા પિત ભવન. સાથસાથ ે ે તીથર્ થાન પણ બની ગય ુ ં છે . કટલાય લોકો એનો લાભ લે છે .

રોજના િનિ ત દરે રહવા ુ ં ે ગોળી વાગ્યાની જગ્યા : િદ હીની મલાકાત ે ગાધીજીન લવા આવનારા ં ઐિતહાિસક અગત્ય ધરાવત ુ ં થળ પણ જોવા ુ ં નથી લાગત.org . તે પણ જોવા ું ં છે . સા ં આવતી વખતે ં જગ્યાએ ગાધીજી પર ગોળી છોડવામા ં આવી અને ં ાથનામા ર્ ં જગ્યાએ ગાધીજી ‘હ ે રામ’ કહીને ે ઢળી પડ ા તે જગ્યાએ નાન ુ ં સર ું ત ન સાદુ ં મારક કરવામા ં આ ય ુ ં છે . એ જોઈને એ જિલ પે થોડાક ેમના બે-ચાર પ ુ પો ચઢાવવાન ુ ં મન થાય છે . એના ફરતી વાડની પાછળના મકાનમા ં ગાધીજી િનવાસ ે ં રોજ કરતા ને મદાનમા ં મદાનમા ે ં આવવાનો ાથના ર્ કરવા જતા. કોઈ કહ ે છે ે . તમા ે મળે છે . ત્યા ં ત્યા ં ઊતરવા માટે હોટલો તથા ધમર્શાળાઓ છે . જગ્યાએ ગોળી મારવામા ં આવલી ુ આટલા બધા અગત્યના થળની માિહતી પણ ઘણા ઓછા માણસોને હોવાથી એની મલાકાત પણ ુ ં ે ં ઝબ ે રોડની બાજમા બ ુ ઓછા માણસો લતા હોય છે . એ વખતે મકાનમાથી ુ લો ર તો હતો. ત્યા ં ગાધીજી ં િબરલા હાઉસની પાછળના ભાગમા ં એ થળ આવલ યા ં ુ ીસ જાન્યઆરી રોડ પરના ે તે થળ ાથના કરવા બસતા ર્ ું મ ઘાસન ુ ં મદાન ે ં જોવા મળે છે . એ ભિમ ભિમ શાસન પછી ં ે ઈ જવ ુ ં પડ . તો કોઈ કહ ે છે કે એ પોતાની પ ુ ી રોજ જમનાદશન ર્ કરી શકે તે માટે બનાવલો ુ ુ ુ ીને બનાવલો ુ ં િવશાળ મિદરના ે . પાડવોની રાજધાની ઈન્ ૂ પર હતી એવ ુ ં કહવાય ે થ એ જ ભિમ છે . આપણા મનની ુ ુ આગળ એ મહાપરષની જીવનલીલાનો એ છે લો ખ ં ઊભો થાય છે અને આપ ુ ં હૈય ુ ં રડી ઊઠે છે . એ મહાત્મા ગાધીજીન ે એ થળ છે . મિદર નાન ુ ં છતા ં સદર અને ઐિતહાિસક મહત્વ ધરાવનારું છે . મિદરમા ં આરાધના થાન હશે એવ ુ ં લાગે છે . કોઈવાર એ શિક્તઉપાસકોન ુ ં એકાત ૂ ૂ ુ ં નાનકડુ ં ભૈરવ મિદર ુ ં િદ હીના જના િક લાની યમનાતટની દીવાલ પાસે ઝાડીમા ં ઘ ુ ં જન છે .51 - ુ ુ ુ ુ ુ ં થળ પણ જોવા કતબિમનાર : કતબિમનારન કે એ મહારાજ પ ૃ વીરા વ ુ ં છે .swargarohan. કહ ે ુ ે ં એની મિતન ૂ ે ભીમસન ે ે કાશીથી આણલી ે અને યિધ ે . પ ૃ વીરાજ મહામાયાને પોતાની ઉપા યદવી ે ૂ ં ં મિતન ૂ ે બદલે જીણ ાર કરાવલો માનતો ને પજતો . યોિનપીઠ છે . ે આજની વાડ તો એ થળને અલગ પાડી દવા માટે પાછળથી તૈયાર કરવામા ં આવી છે .ું ‘નામ તનો ે િ િટશ સા ા યે પણ ત્યાથી સમટા નાશ’નો ે ાચીન શહર િતધ્વિન પાડત ુ ં એ ે ે ે ુ ં થય ુ ં છે ! કાળની કટકટલી કરાળ થપ્પડો ખાઈને ફરીફરી બઠ ુ ે ં ગજરાતી ે સમાજ ખાસ ઉ લખનીય છે . છે કે મહાભારતના ય ુ પહલા ઠરે એની થાપના કરલી ે સા ા યોનો ઉદય અને અ ત થયો છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યા ં કટલીયવાર ે િદ હીની ધરતી પર અનક આ મણ થયા ં ે ૂ િચરશાિતની ં ૂ નથી લાગતી.ુ ં તમ ે છતા ં એક ે દખાવડ ુ ુ ીપરષોએ એક બીજુ ં વ ુ ં છે . છે લે છે લે વરસોના એકછ છે ને ય ુ ો ખલાયા છે . એ થળ ઉપરઉપરથી જોતા ં એટલ ું આકષક ર્ અથવા ં ે કારન ુ ં ખાસ સૌન્દયર્ અને આકષણ ર્ ધરાવે છે . નવી િદ હીના ઔરગ ે ું છે . સામે લીલછ છે . ત્યા ં એક બાજુ ઊભા કરાયલા ં ે ં છતા ં ભારવાહી શબ્દોમા ં લખવામા ં આ ય ુ ં છે : પ થર પર સક્ષપમા "हे राम!" ५-१७ शाम. ३० जनवर १९४८ ે પ થર પર નીચના ભાગમા ં ૃ ુ ુ ં આપણને પણ મિતમા મહાપરષની ં પ ુ પો ચઢાવવામા ં આવે છે . સગ www. કહ ે છે કે મહારાજા પ ૃ વીરા વ ું એનો ે . પાડવોના ં ે પણ ત્યા ં જ છે એવ ુ ં કત અવશષ િક લાના અવશષ ં માનવામા ં આવે છે . બાજમા ં ે છે . એના બનાવનાર િવષે બે મત છે .

કારણ કે સૌનો નાશ કરવાની શિક્ત ધરાવતો એમ કહેવામા ં આવે છે તે સાચ ુ ં છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www.52 - જિલ આપતા ં તરન ુ ં એકાદ સ ુ પણ ટપકી પડે છે . કાળ સવભક્ષી હોઈને સૌનો નાશ કરે છે ર્ ં ુ સપણ ં ૂ ર્ સાચ ુ ં નથી.swargarohan.org ☼ .તીથયા ા ર્ ં ખમાથી ી યોગે ર . પરત ુ ુ હોવા છતા ં મહાપરષોએ પોતાના તાપી જીવન ે ુ ે ારા ફલાવલી સત્કમ ની સવાસનો નાશ એ નથી કરી ુ ં શકતો. ગાધીજીની સવાસ પણ એવી જ સનાતન છે .

53 - ુ ુ ું ૧૪. એ પિવ ુ ુ જદાજદા ુ ં ુ ં દવમિદરો ે ં થાન પર એક સરોવર જોવા મળે છે . એની આજબાજ છે . માનીને લાત મારી. ત્યા ં ગધમાદન ે માઈલ દર ં ણક ુ ુ ું ુ ુ ં દશન દર મચકદગફાન ર્ થાય છે . પછી રાજા મચકદન ં ં તપ કરવા કાલયવન ભ મીભત ર્ આપીને ભગવાને ઉ રાખડમા ુ ૂ ં બહાર નીકળીને ય જવાની સચના કરી. મચકદતીથ ર્ ભગવાન ીકૃ ણનો જન્મ ે જન્મીને એમણે કરલી ે મ અસાધારણ હતો તમ લીલા પણ એટલી જ ુ અને અસાધારણ હતી. ધૌલપરુ ટશનથી પવતની ર્ ૂ જઈએ એટલે પાકા ર તા પર મચકદ ુ ુ ુ ં તીથર્ આવે છે . આ ાથી ધૌલપર ે છે . કાલયવન ુ ુ ુ ં જાગી ગયા.org ☼ ખ . અ ભત ં અનરી વણવલો એમના જીવનનો એક ર્ ે ુ પર કાલયવન રાક્ષસે વો છે . મથરા ઈચ્છાથી યારે આ મણ કય ુ ત્યારે ુ ેરાઈને એક યિક્ત કરી.swargarohan. ભગવાને એક ગફામા એના શરીર પર પોતાન ુ ં ઉ રીય ઓઢાડી દી ુ ં.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ધમર્ થોએ ે . એ ગફામા ં મચકદ ે ૂ રહલા ે . એ કોઈ પણ જાતના શ ં ખાસ યાદ કરવા સગ ીકૃ ણ ભગવાને એનો નાશ કરવાની ં ા અને નાસતા નાસતા વગર નાસવા માડ ુ ુ ુ ુ ુ ં રાજા દવતાઓન ુ ં વરદાન પામીને સઈ ં આવી પહ ચ્યા. અને એને જોઈને ં ીકૃ ણના જીવન સગનો એ ઈિતહાસ આગળ તાજો થાય છે . ુ ે ન ારા જઈ શકાય ુ ુ ું મચકદતીથની ર્ એ જગ્યાએ જવા માટે ધૌલપરુ જવ ુ ં પડે છે . આથી મચકદ ુ ુ ુ ં ને યારે ત્યા ં આ યો ત્યારે મચકદ ે તે એમને મળલા વરદાન ીકૃ ણ માણે એમની દૃ ટ પડતા ં જ ુ ુ ુ ં ે દશન ૂ થઈ ગયો. રાજાએ ગફામાથી ય કય અને ઉ રાખડં નો માગર્ લીધો. ત્યા ં નાના ં છોકરાના વાળ ઉતરાવવાની થા પણ છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www.

તો કોઈએ એને ‘મ રતાન ું ે ‘ મન તીક’ માન્ય ુ ં છે . છતા ં આખી દિનયામા ે ં વાહને લીધે પાવન દખાત ુ દિનયાના િભ િભ િસ છે . એને કોઈએ ‘કરણાની કિવતા’ કહી છે . આ િનક સાધનસ જ. ભારતમા ં યોગીઓની વા યી વસિત કરવાના િનણયના અમલમા ં એમણે અત્યત ર્ ે શોધમા ં આવલા પોલ ુ ં ં ં પોતાના ન્ટને એમની મલાકાત લઈને એમના તથા દયાલબાગના સબધમા િસ પ ુ તક ‘સચર્ ઈન િસ ેટ ઈ ન્ડયા’મા ં ઘણો સારો અિભ ાય આપ્યો છે . એટલા માટે પનમની ૂ ે થાય છે . એવી સાધના કરવાથી દરથી મે મે અ યાસ ુ ં ં થાય છે . નાદ-અનસધાનની વધવાથી મન િ થર ને શાત એ સાધના ભારે ઉપયોગી. ં શાત ં રાધા વામી સ ં દાય મ ુ યત્વે એકાત ં સભળાતા શબ્દના ે ં કરી. ં અગત્યનો ફાળો આપલો ે . વાસીઓ એને જોઈને ુ ુ ં ે ં અજોડ મનાય છે . ને સમ અનરી રાતે ઘણા મસાફરો ત્યા ં ભગા ૂ ુ ે ું બ ુ ં ધન વપરાય ુ ં હશે. થાનમા ં બસીન . યારે બીજો વગર્ ે વિૃ ઓમા ં રસ લવાની સાથે સાથે આિત્મક િવકાસને પણ આવકારે છે .org . એમનામાનો ં ે મળે છે . www. એ ુ ુ સાહબજી ે ે સ ં દાયમા ં થઈ ગયલા સ ગર મહારા ે કવળ આિત્મક સાધનાન ુ ં કન્ે ુ ે . એ સૌના ં ે ભાગોમાથી સૌન્દયર્ મી ં ે આકષણ પલી ર્ અને આગમનન ુ ં ખાસ કેન્ . એમને અહ થી પથ દશન ર્ ને ે રણા ં પડ ા છે . દયાલબાગ : આ ાની પાસે જ દયાલબાગ થાન છે . વખતના વીતવા સાથે એ મતમા ં માનનારાઓમા ં ફાટા એક વગર્ કવળ આિત્મક ઉ િતને જ મહત્વની માને છે અને બા બા વિૃ ઓ તરફ રસવિૃ નથી રાખતો. ુ ં વહતી ું ે જમના એને જોવામા ં લીન બની લાગે છે .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તે રાધા વામી સ ં દાયન ુ ં કન્ે ગણાય છે . ભક્તો અથવા અનયાયીઓ પોતપોતાની પસદગી ને રિચ માણે એમનો લાભ લે છે . કટલા ે તાજમહાલને તૈયાર કરવા પાછળ કટલ બધા મજરોએ વરસો સધી ે ં ુ એકસાથે કામ કય ુ હશ.ે કાનના ં િછ ોને બધ વણ પર વધારે ધ્યાન આપવામા ં માને છે . ુ રાધા વામી મતના અનયાયીઓ આ થળમા ં વધારે આવે છે . ત્યાની િસ ઈમારત તાજમહાલ છે . તાજમહાલ આમ તો સદર ં ુ બાજમા છે જ. જમના નદીના માણે આ ા જવાન ુ ં તો પસદ ુ ુ ં આ ા એટલ ું બ ુ ં રમણીય તો નથી જ. ુ ુ ીપરષો અહ ઊતરી પડે છે એન ુ ં મ ુ ય કારણ. આ ા-દયાલબાગ ુ ૂ િદ હી આવનારા યા ીઓ અનકળતા ં કરવાના જ. એમાય ું ૂ ૂ ર્ ચ ં ખી યો હોય ત્યારે તો એની સદરતા યારે પનમનો પણ ુ રતા ુ ુ ે હાય છે . દશકો મ ં મગ્ધ બને છે . એ થાનને કરલા એ થાનમા ં સારા એવા સધારાવધારા ુ ં રાખવાને બદલે ત્યા ં સત્સગીઓની એક િવશાળ.54 - ૧પ.ે ને કટલા બધા િશ પીઓએ સયક્ત રીતે એની યોજના બનાવી હશે એની તો કેવલ ક પના જ કરવાની રહ ે છે . શાહજહાએ પાછળ બધાવલ ુ ુ ુ ં મહામિદર ં ’ કે સૌન્દયર્ મારક બની ર ું છે . પરત ું ં ે ં ે ચાદની રાતે વધારે સદર દખાય છે . સગમરમરની એ િવશાળ ભ ય ઈમારત િશ પકળાની દિનયામા ર્ ુ ં ે એની મક્તકઠ ુ ુ ં સરસ ં ં મમતાજની ં ે ું એ મારક સમ ત સસારન ં શસા કરે છે . એને લીધે દયાલબાગના એક કન્ે ને બદલે આ ુ ુ ે ં ત્યા ં બે કન્ે ો દખાય છે . આશીવાદ ર્ પ અને ાચીન છે .

ુ ં શસકો અને અનયાયીઓ માગદશન ર્ ર્ માટે જતા હોય છે .55 - ૂ િબયાસ નદીને કાઠ ુ ં ં કપરથલાથી ે દર ં ે છે .org ☼ . ☼ ☼ ☼ ☼ www.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .swargarohan. ત્યા ં એ મતમા ં માનનારી એક બીજી સ ં થા પજાબમા થોડક પણ ભક્તો.

ઋિષમિનઓની ૂ ગગાના તપઃપત સભામા. ુ ે .swargarohan. ર્ ૂ પોતાની યથાયોગ્ય પિરચયાર્ તો ના થઈ પરત ુ ં અવ ા થઈ એવી માન્યતાની અ ાનમલક અસર નીચે આવીને તથા કોઈ અણધાયાર્ અદૃ ટ ારબ્ધથી ુ ે ઈને સમાિધપરાયણ મિનના ં ફરતો તરતનો મારલો ે રા કઠ ુ ુ ું ં સાપ વ ટી દીધો અને સાપની હત્યા કરવાનો તથા એકાતવાસી .56 - ુ ૧૬. એ ઘટના ઐિતહાિસક અને અમર બની ગઈ.ું એ ભલનો ઈત્હાસ અજાણ્યો નથી. પરમાત્માપરાયણ મહાપરષન અપમાન કરવાનો ુ ુ ં ગિણત અપરાધ કરીને એ લોકિહતૈષી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . મત્યની ુ ુ ુ ે િનકટતા જાણીને.org ે તરમા ં અનરી . મહાયોગી ભક્તોના િશરમકટ ત્યાગ કરીને એક. એક પિવ . એવ ુ ં વો અલૌિકક એમનો જન્મ સગ ૂ હતા. ુ ે િ થર કરીને એ કાયમને કા ીચરણોમા ં પોતાના મનમ પન ુ ે ક્લશમક્ત બની ગયા. લોકિહતૈષી મહાપરષનો મળાપ થયો. શકતાલ ુ ે ુ ં નામ કોણે નથી સાભ ં ય ુ ં ? ભારતવષર્ના આધ્યાિત્મક ઈિતહાસમા ં એમન ુ ં નામ મહાત્મા શકદવન ે અ ગણ્ય અને અમર છે . પાડવકળના એકમા ં વશજ એવા સ ાટે ુ ુ ુ ે વનની િવદાય લીધી. ુ ુ . લોકો ર. ુ ં વન દશના ે એકાત નૈસિગક સૌન્દયથી આચ્છાિદત શમીક મિનના આ મમા ં આવીને રાજાએ. શકદવ ે આપવાની તૈયારી કરી. એમણે આપલા ં રસના ભડાર ીમ ે ે લીધે. ુ ુ ે ે ભાગવતની ં ૂ તટ દશ ે પર. ે . આજથી સાતમે િદવસે તક્ષક નાગના કરડવાથી મત્ય ૃ પ થઈ જાય છે ’ એ કિવ કાિલદાસની ઉિક્ત ે ‘િવષ પણ કટલીકવાર અમત માણે. રાજા પરીિક્ષત ુ ૃ ુ ં માટે તો એ શાપ સાચોસાચ સધાસભર અથવા આશીવાદ અવ યભાિવતા અને ર્ પ થઈ પડ ો. હિ તનાપરના ુ ી શકદવ રાજપાટનો ુ એ પરમરસન ુ ં પરમતિપ્તપવક ૃ ં ુ સાતસાત િદવસ સધી ૂ ર્ પાન કરનાર ણ નિહ. પરત ં . અને એમના ુ ે સ ભાગ્યે એમને શકદવ ીમ ુ ુ ુ ે ે એમને ે વા લોકવ ં . તે વખતે ભાગવતનો ઉપદશ ોતાઓમા ં મહિષ યાસ અને પરાશર પણ ુ ે હતા. ુ ે ે પરીિક્ષતને શકદવ મ ે આપ્યો છે એ યા ં ભાગવતનો ઉપદશ ાચીન અને ુ યાત થાન શકતાલની ુ યારે મલાકાત લીધી ત્યારે આખીયે ઘટના મારા ં મનઃચ ુ આગળ હાજર થઈ અને www. એ હકીકત પરથી શકદવની અસાધારણ યોગ્યતાની ક પના સહ ે થઈ શકે છે . મત્યભય ભાગી ગયો. જીવનન ુ ં ક યાણ કરી લવાની ઈચ્છાથી.ં અવ તિશરોમિણ શકદવ ુ પણ્યમયી પરમાત્માના ુ ૃ ુ ં ે ાનગગા વહતી કરી. રાજાન ુ ં એ ઉતાવિળય ુ ં અયોગ્ય કામ ખરખર િવઘાતક થઈ પડ . એ અમર તો છે . ભાગવતના અલૌિકક ઉપદશન ં વા એ અસાધારણ આ વાદ આપનારા મહા થના રસે ર છે વનામધન્ય.ું મિનના સપ ંૃ ે એ વાતની જાણ થતા ં એણે સત્વરે શાપ આપ્યો કે શગીન ે ું નરાધમે આવ ુ ં િનંદનીય નીચ કમર્ કય ુ તન ૃ ુ થાઓ. રાજા પરીિક્ષત પણ ભારતીય ઈિતહાસની એક મહાન િવભિત ે ંુ અથવા અસાધારણ એમના જ અનર તકાળન ુ ં કથાનક. એના પાનના પિરણામે પરીિક્ષતને મિક્ત મળી. જા મી ા ુ ને પણ્ય લોક ૂ થઈ ગઈ અને એ ભલના ૂ ૂ સ ાટથી એક અિતશય ભારે ભલ ભોગ એમણે બનવ ુ ં પડ . બે કે ાનિશરોમિણ. અને એ રસના ભોક્તા રાજા પરીિક્ષત. એમણે જીવનમક્ત મહાત્માપરષોની શરણાગિત ુ ે વીકારવાનો સકં પ કરીને ભગવતી ભાગીરથીના િનકટવત તટ દશની મલાકાત લીધી. વીતરાગ.

બીજુ. તોપણ વાહ પલટાયો છે અને થોડોક દર ં ે ંુ અને અવણનીય ઓવારા સમ ુ ં એ થાન એ થાનન ુ ં આકષણ છે . કમ તીથર્ થાનનો આજનો ે ં જા કવળ કારખાના ં કે ભૌિતક સપિ થી જ સમ ૃ ને ૃ તમ ં ુ સ ં કિત ે જ સ ં કારોના આધાર પર ટકે છે ને જીવે છે . એ ધન્ય િદવસે મારી લાગણી પદા ુ ે મારી સામે ખ અતીતમા ં જઈ પહ ચી. એમની સામે પરીિક્ષત બઠા ે છે . શરીર િવશાળ વટવક્ષની નીચે આસન પર બઠા ૂ ૂ િલ સિરત ને ગૌરવણર્ છે .57 - ે થઈ. કોલાહલ-રિહત શાિતના ર્ એટલ ું જ અનર ર્ દશનાથ ને એક ર્ ુ આનદ ુ ફરનગરથી િનયિમત ં અને અ ભત ં પરા ૂ ં પાડે છે . અવનવો આ િનક આકાર આવકારદાયક છે . ં ં વસલા ે ે ત ન જગલમા વરાન વા એ ુ ુ પરષાથ ભારે મહત્વનો ભાગ ભજ યો છે .ં ુ ુ ું ુ ુ ુ બનાવવાન ુ ં સચન ં જમીનનો ઉપયોગ કરી.ં સા ં કિતક ૃ ં ે ુ ં. પોતાની શિક્તશાળી નથી બનતી. અલૌિકક કળામય કાળદવતા સ ન ને િવસ નના િવિવધ પાસા ફકીને ારે શ ુ ં કરવા માગે છે તે ુ ે ં ં ે જ છે ને ! એથી સતિશરોમિણ શકદવજીનો સકત ે િરત થઈને જ એ બધી ુ કોણ કહી શકે ? એની યથાથર્ ક પના પણ કોણ કરી શકે ? છતા ં એ પરાણ િસ ુ ે કે. જાણે કે શકદવ તર ૃ ે છે . આ અમર તીથર્ થાનને શાત www. આ બન ં ે સચનોનો ૂ થાન િવશષ અમલ ું ં અને સદર િશક્ષણકન્ે ના લાભદાયક ઠરશે. ુ ુ ે પોતાના સધાસભર ુ ે મહાપરષ ઉપદશથી ૂ ે સજીવ કરી છે એમન ુ ં એક અલગ. પરત ાચીન- ુ ર્ કરનારી તમજ ૃ ે પોતાના સ ં કારવારસાન ુ ં અવાચીન સ યતાના મહત્વના મ ુ ાઓ કે મિતિચ ો તરફ દલક્ષ ર્ ૃ ૂ ર્ જતન ન કરનારી જાગિતપવક જા ૃ ાણવાન નથી બની શકતી એ દૃ ટએ િવચારતા. આજબાજ મહાત્મા પરષોની પિક્ત છે . ત્યારે બે સચનો ૂ થાન હજી િવકસી ર ું છે .ે પરષન ુ ુ ં એ થાન હજારો વરસોથી ઉપક્ષણીય ૃ ુ ે શકતાલન કે િવ મિતવશ દશામા ં હત ુ ં એને બદલે. શાત ે માઈલના વીસક ે ું છે . કૌપીન છે . તમજ એક સદર દશનીય થાનમા ં પિરવિતત કય ુ છે . એક તો શકદવન બનાવવાન ુ ં સચન છે . એક સદર ૂ આજબાજની અનત આદશર્ ગરકળ છે . વખતના વીતવાની સાથે ગગાનો ૂ ગયો છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ુ ે એ ુ દે દીપ્યમાન અને શાત ં છે . એને આ િનક ે ાણ પય બના ય ુ ં છે . પણ્યસિલલા ભગવતી ુ ે ે ં ં ભાગીરથી શકદવના ઉપદશ વણના આનદની ઈચ્છાથી. મિતિચ ોન ુ ં આવ ુ ં િસંચન અિભનદનીય જ છે એવ ુ ં લાગ્યા િવના નથી રહત ુ ુ િવશાળ ભિમ ૂ છે . િવકાસને માટે આજબાજ કરવાન ુ ં મન સહ ે ુ ે ુ ં મિદર ં ૂ થાય છે . દશનાથ કારની ઊંડી શાિત મજ ર્ દોડતી બસ ારા ત્યા ં પહ ચી શકે છે . કાળા દીઘર્ કશ ે . ં ક યાણદવના ે થાનને િવકસાવવામા ં સત ઉત્સાહ તથા ં ને ભક્તો પાસથી ે ં ીમતો ધન સચય કરીને એ થાનમા ં એમણે ુ ું ૂ છે . ઘડી-બે-ઘડી માટે વાભાિવક ચચળતાનો ત્યાગ ુ ં બની ગઈ છે . ત્યા ં એક તર પર આવલ ુ ફરનગરથી લગભગ ે થાન ઉ ર દશના મજ ૃ છે તથા હનમાનજીન ુ ુ ં અને ાચીન િવશાળ વટવક્ષ ં ં ભગવાનન ુ ં મિદર છે . મખ ુ ુ બીજા કટલાય ુ ુ ુ ં ે ં ભારતસ ાટને સબોધી ર ા છે . પમા ં ફરવી શકાય તમ . ષોડશવષ ય શકદવ ખ અલૌિકક. યગોની ં ં વરસોમા ં અવનવો આકાર લઈ ર ું છે એ પણ ઈ રની ઈચ્છા અથવા ત ં ામાથી જાગીને છે લા ં થોડાક વિૃ ે ઈ થઈ રહી છે એવ ુ ં દખા ે આવે છે .swargarohan. શકતાલન ે નામે ઓળખાત ુ ં એ કરી. એથી એ ે સજીવ અને અમર બની શકશે. કવળ ે ં આ ભિમન એમન ુ ં જ મિદર હોય એ આવ યક છે . એ ત્યાગી ર્ ુ ુ ુ ં નામ એ થાનની સાથે સદાને માટે સકળાયલ ં ે ું રહશ ે .org ટલો જલદી થાય એટલો ે ે છે .

ાચીનકાળમા ં ત્યા ં કોઈ તળાવ કે સરોવર હત ુ ં ? એવો કોઈ ઉ લખ ☼ ☼ ☼ ☼ www.swargarohan. િવશાળ વટવક્ષની ર્ મ એ ુ ે માટે તો એ થાન આશીવાદ જ ર ફાલશે લશે.તીથયા ા ર્ ં સ ભાગ્યે એને સત ી યોગે ર .58 - વા ઉત્સાહી. આધ્યાિત્મક િપપાસઓન ર્ પ છે જ. ુ ે પડ ું હશે ? તાલ એટલે તો તળાવ એવો િવશાળ અથર્ લઈ શકાય.org ☼ . તો શ ુ ં એન ુ ં નામ શકતાલ કમ ે ભાગવતમા ં તો નથી મળતો. અિણશ ુ ે ી ક યાણદવ ૃ કાયકર મ યા છે .

ને મિક્તનો ુ ૂ ો તો મિનએ ં ં ઉપાય પછ ક ું કે કાળાતરમા ુ ૂ િશવવ ભપરુ નામે મણ કરતા ં કરતા ં હિ તનાપરની પવ ુ બની જશો. અને િદ હીથી લખનૌના થાિપત કરવામા ં એણે મહત્વનો ભાગ ભજ યો છે . પજાબ ં ં િદ હી સાથે કરાવવામા ં ગઢમક્ત ં ે લખનૌનો સબધ તથા ઉ ર દશના ે પિ મી િજ લાઓની વચ્ચનો ુ ે ર પાસના ે ં ૂ યાપારિવિનમય ગઢમક્ત ગગા પલની મદદથી બ ુ મોટા ુ ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ુ ે રમા ં ગગાન ુ ં દૃ ય કટલ ં ે ું બ ુ ં િવશાળ લાગે છે ! તીથર્ છે એટલે નાનામોટા ં મિદરો ં ગઢમક્ત તો ત્યા ં ુ ુ ં ુ ગગાની ં હોવાના જ. ગઢમક્ત ુ ર્ ુ દવાસા મિન ં ખર તપમા ં લીન હતા ત્યારે એકવાર ભગવાન શકરના મ ુ ય ચાર ગણોએ એમનો ુ ર્ ુ ઉપહાસ કય . ર્ ળાઓની સ ં યા અહ મોટી છે . મ રુ. પરત આજબાજના િવશાળ ુ ે પર નજર નાખો તો એવ ુ ં જ ર લાગે કે કદરત દશ એક ં ં ે ગઈ છે . મીરતથી મરાદાબાદ ને બરલી ં ં સબધો ુ ં શહરથી ે લદ મીરત. ગગાનો ુ ં અહ અત્યત ં મોકળી બનીને વહવાન ે ં વાહ પર પડે છે . કારતક માસ દરિમયાન આ પિવ શકરની િવિધપવક ં ુ સયક્ત ક્ષે ની પિરકમ્મા પણ કરી. ેરાઈને એ ક્ષે ની આજબાજના મહાભારત કાળમા ં એ થાન એક સરસ વન થલીના પમા ં અિ તત્વ ધરાવત ુ ં હત.ુ ં ુ ં પાડવોન ું ં ની બાજમા ુ ુ નાનકદવ ે ે પણ પોતાની ભારતવષની િવશાળ ઉ ાન ‘પ ુ પાવતી’ હતુ. સતમહાત્માઓ ીજઘાટની પાસે ફળાહારી ં ે ગગામા ં ં રહનારી ે બાબા નામે એક મહાત્મા વરસોથી નાવમા ં રહ ે છે .59 - ુ ે ર ૧૭. ગગાિકનાર નાવને ભક્તોએ ઠીકઠીક www. ગણોએ અપરાધની ક્ષમા માગી. દવાસાએ એમને િપશાચ બનવાનો શાપ આપ્યો. મરાઠાકાળમા ં તો એ ક્ષે ને ભારે ે યા ા દરિમયાન એ ક્ષે મા ં આવીને કટલાક સમય સધી મહત્વન ુ ં માનવામા ં આવત ુ ં હત ુ ં. એ હકીકતની અવ થામા ં આ ૂ સત ં ે એ સફી તીિત કરાવતો.ુ ગગા ં નાન કરી ભગવાન એ ગણોએ િનરાહાર રહી ઘોર તપ કય ુ અને ભારમા ં ૂ ર્ ઉપાસના કરી. એ થાનમા ં પહ ચતાવત સૌથી પહલી ુ ં શ કરે છે . ુ ે રમા ં દર વરસે કારતર મિહનામા ં િનયિમત મળો ે ગઢમક્ત ભરાય છે .ં શીખ ધમના મહાન સ ં થાપક ગર ર્ ર્ ુ વાસ કય હતો. એની શોભા કટલી ે ે છે ! મગલમય . ગગા પિનત અને વા પણ ે ે વ પમા ં વહતો હોય ત્યા ં અને તવા વાહ ખ હોય િવશાળ યા ં પણ ં આપે છે . મોગલકાળમા ં ુ ુ સફી ૂ સતો ં થઈ ગયા તમાથી ે ં ગ બ શ નામે જદાજદા ં ં કરલ ે ું એમ કહવાય ે ે થાનને પોતાના એકાતવાસ માટે પસદ છે .swargarohan. એની અસર એકદમ વ પમા ં આનદ અસાધારણ હોય છે . ઉ ર દશની રાજધાની ુ ે રનો ફાળો ઘણો મોટો છે . થાનન ુ ં મહાત્મ્ય દશાવતો એવો બીજો ઉ લખ ર્ ુ ે લોકક યાણની કામનાથી ભગવાન પરશરામ ુ ુ ં થળોમા ં તપ યાર્ કરી હતી. માણમા ં થઈ શકે છે . એ સૌના ુ ં મિક્ત ે ે એમણે જીવનના પરમ ભાવથી િપશાચયોિનમાથી મળવીન ેયની ાિપ્ત કરી. મનહર મિદર બનીને બસી અનરી ની પાસે ે ં ના પરમપિવ તે એન ુ ં દશન દૃ ટ તો ગગા ર્ કરી શકે છે .org . મરાઠાકાળમા ં બનાવાયેલો િક લો જીણશીણ ર્ ર્ પણ ત્યા ં િ થત છે . ક્ષે મા ં યારે તમે તપ યાર્ કરશો તથા તમારા અપરાધની ક્ષમા માગશો ત્યારે શાપમક્ત ે ં ભારે ક ટ સહન કય. લાખો યા ીઓ એકઠા થાય ં છે . ઐિતહાિસક અગત્ય ુ ું ં એ સદર ં પરાણોમા શાત ે પણ મળી આવે છે . ધમશા પણ ઘણા મળી રહ ે છે .

ં તવી િકરણો સમટા ં આત્મામા ં લીન થવાની તૈયારી કરતી હતી. એ કથાથી પિરિચત. સરળ. ન ુ ુ વખત યતીત કરે છે . િવદરકિટના ૃ થાનની મલાકાતથી ુ ે ં થયો.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િનરતર નામ મરણ અને તપ યામા ર્ ં એ પોતાનો ં ં નાવમા ં જ િનવાસ કરતા. એવા સતોન ુ ે રના દશનનો ં ા ં ત્યારે સયા ૂ ર્ તનો સમય હતો.org ☼ . િવદરકિટના ં િવદરકિટ છે . કમડલ અને એકાદ વધારાના ઉપવ પિર ાજક સત ે િસવાય તમની પાસે ુ ુ બીજુ ં કશ ુ ં જ ન હત. બી વાહ ત્યા ં ઊંડો તમ ૃ એ ઐિતહાિસક. થાનની સદરતા . એ વખતન ુ ં દૃ ય કટલ ૂ ર્ ે ું બ ુ ં રસમય હત ુ ં ! સયનારાયણ હવે દર ે રીતે મનની વિૃ ઓ. ું ુ ે રથી િબજનોર જતા ં ર તામા ં એક બીજુ ં શાત ં . ગઢમક્ત લાભ લઈને અમે પાછા ફરવા માડ ર્ ૂ િક્ષિતજમા ં સરી જવાની તૈયારીમા ં હતા. ☼ ☼ ☼ ☼ www. ‘િવદરનીિત ’ના રચિયતા મહાત્મા િવદરન ે જ િવશાળ છે . શાત ં તથા િવષયોથી ઉપરામ બનીને. સદર અને દશનીય તીથર્ થાન આવે છે .swargarohan. પણ કરે છે . લાઠી. એ મિત અમને સાચસાચ આનદ થાનમા ં ફરતી વખતે ભારતનો ભ ય મહાભારતકાળ યાદ આ યો. અને અમતના વશ ંૂ ટડા પીતા ં ત લીન બનીએ. ે આગળ ચાલીને ઘાટ પર જઈને જોય ુ ં તો ત્યા ં પડલી ે બહાર નીકળીને થોડક ખાટ પર કોઈ ં ં શાિતપવક ં ૂ ર્ બઠા ે હતા.60 - ે ં ગગ ં ા માતાની ગોદમા ં સજાવી છે . િવરક્તો તથા ત્યાગીઓ દશમા ે ં મોટી સ ં યામા ં છે . એન ુ ં ઉ ઘાટન રા પિત િતમા મકવામા ુ કરલ ુ ે . ૃ ે કરીએ. હિ તનાપરના અવશષો છે . પોતે સિશિક્ષત હોઈ એ બધી વિૃ ઓમા ં ઘણો મહત્વનો ફાળો ં ુ ુ . વયોવ ૃ ી યા ં યા ં ફયાર્ કે ર ા હતા તે તે થાનોની ેમપવક ૂ ર્ પરી ૂ કરી છે . શાિત થોડો વખત એ મકામ ં ે લીધે રમણીય તીથર્ થાનો વધારે રમણીય લાગે છે . એમના ગર ે દખાતા બાબા ભારે ે ં ને સાદા દખાય છે . આવા ં થળોને િવકસાવવા આપી ર ા છે . એમ થત ુ ં હત ુ ં કે અસીમ શાિતથી છવાયેલા આ થાનમા ં ઘડીબે-ઘડીને માટે ુ ં દરની દિનયામા ખ મ ચી લઈએ. ુ ૃ ં ત્યા ં એક પ થરની મહાત્મા િવદરની મિતમા ૂ ં આવી છે . મહાત્મા િવદર ાતઃ મરણીય. ને ફળાહારી બાબા તમા િતવાળા.ું સ ભાગ્યે એ થાનમા ં વરસોથી વસતા એક બગાળી ં ં એને પનજ રા ન્ બા એ સત વન આપવા ૂ ે દર ં છે . િનખાલસ. સા ં કિતક ા થળમા ં ુ ુ ીપરષો ત્યા ં દશન ર્ કરવા તથા ં જિલ આપવા એકઠા ં થાય છે . ી હિરહર બાબા પણ કાશીમા ં ગગાજળમા રામચ ં જી પોતાના જીવનકાળ દરિમયાન અયોધ્યાથી નીકળીને યા ા ફળાહારી બાબાએ ાસ લે છે . એ ગઢમક્ત ર્ ુ ુ કહવાય ુ ુ ે ે ત્યાથી ં ે પાસે જ છે . સામે જ. થોડક યત્નો કરી ર ા છે .ુ ં એવા અપિર હી ત્યાગી પરષો પણ તીથ ની યા ા કરતા કરતા કોઈ કોઈવાર અહ ું ુ ુ ં અને કોલાહલરિહતતા જોઈને ઈચ્છાનસાર આવી ચઢે છે . ે ઈને સયમા ૂ ર્ ં મળી જતા ં હતા. ુ ુ ે ા . િબજનોર શહર છક સરસ ગગાતટવત ુ ે તપ કરલ ે ું એવી કથા છે . ગગાનો ુ ુ ુ ે દખાય ે િકનારે . સતપરષો ે ં ં વાળીને બસી ે ે ૂ તથા લોકોપયોગી બનાવવા તમનામાના થોડાક પણ જો પલાઠી જાય તો દશની સરત બદલાઈ જાય ને ઘણો મોટો. મહામ ૂ યવાન લાભ થાય. એમણે ત્યા ં ધમશાળા બાધી ર્ તથા લોકોપયોગી બનાવવા બનતા બધા જ ુ ે ટકરી પર િવ ાલયની પણ થાપના કરી છે .

અને એમાથી ે ં આગળ વધવાન ુ ં છે એ વાત સૌએ સમજી લવી ે જોઈએ. धनुंयबाण लेऊ ું ં નથી. િન કપટ િદલમાં ે અને િવ ાસ પદા ે કરીને મ ઈ રન ુ ં શરણ લે છે ુ ં ે ં ે િબહારીજીની મિતની ૂ તે કોઈ ને કોઈ શાિતદાયક વાનભવ જ ર મળવી લે છે . અને બ ુ ં એન ુ ં મગલ મિદર છે . ‘અપને ભક્ત કે કારણ ીકૃ ણ મોરલી છોડી. થોડોક વખત આરામ ર્ ં કયાર્ પછી ત્યાના છે .’ ભગવાન દશન ર્ વખતે એ આખોય ખર हाथ ॥ ભ ુ ! મારું મ તક તો તમને ત્યારે ાથના કરી અને એમની ર્ ાથર્નાને લક્ષમા ં લઈને તબ્ધ બની ગયા. પશુ. યારે ધન ુ યબાણ ધારણ કરીને તમે ં સતિશરોમિણ ુ ે ી તલસીદાસ ુ ર નાથ . ૂ ગજી ગજાર ુ ંૃ ં અમે રાતે પહ ચીને પજા ં બી રામનગરી ધમશાળામા ં મકામ વદાવનમા કય . કટલો ુ કાર હતો. એ ઉપરાત ં .61 - ુ ંૃ ૧८. કહ ે છે કે.ુ ં ુ ે ૂ આ ને પલિકત થયલી આ ભિમ તર છે અને ીકૃ ણની ચરણરજથી પરમ પિવ ુ ે ે ે થતા ‘રાધે યામ’ના મ ર પણ એટલી જ મિહમામયી લાગે છે . ઠકઠકાણ ું વથી એ ભિમ ું રહી છે . तब नमे. વન પિત. પાણી. સાચ ુ ં કહીએ તો. આ એ જ િસ ુ મા ં આવીને તલસીદાસજીએ એના कहा तुलसी कहंू ે ું : ીિવ હને ઉ ે શીને કહલ छबी मःतक आजक . તોપણ ભિમ ર્ નથી થય. પરત ં ં મિદરના ં ં ુ એ તો થતી પણ નથી. બનની ં ે વચ્ચે કાળન ુ ં મો ુ ં સમજી શકાય તવ ે એ દરિમયાન કાળદવતાના સહજ વભાવ ે ં પિરવતનો માણે જળ અને થળના ં ન જાણે કટલાય ર્ થઈ ગયા ં ૂ તો એક જ છે . છતા ં હ ે "આજની તમારી શોભા ઘણી સદર છે એમા ં શકા જ નમી શકશે. એ વાતને વીત્યે તો વરસો થઈ ગયા ં છે . બાક ઘટના એ હકીકતને જાણે કે પ ુ ટ આપી રહી છે . ુ અમે પણ અનરાગભરી ં ં પાછા ં ફયા.org . ધન ુ ય-બાણ ધારણ કરીને. ભારે ગીચ જગલ ં તલસીન પણ હત. भले बराजो. જિલ આપીને મિદરમાથી ં ં બ ુ ં જ સમ ત સસાર એક િવશાળ મિદર પ છે . પક્ષી. એટલે આરભમા સીિમત સ ં હ થાનમા ં એન ુ ં દશન ર્ કરવ ુ ં પડે છે . એમા ં ે દખાય છે તે ે છે તે બ ુ ં જ દવતા પ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ં ં ે િબહારીજીના દશન મિદર બાક ર્ કરવા માટે ગયા. કટલાકન ે ે છે . બાક ે ે માટે એ મહાન પર ં ે િબહારીજીના મભિક્તન ં તાજો થાય છે . બધે જ શ ુ ં એ પરમ ચૈતન્યનો આભાસ નથી મળતો ? બધે એ જ ુ ૂ ભાગ્યે જ અને બ ુ લાબ ં ં ં ુ એવી અનભિત ં ે વખતે થાય છે . એના નામ ંૃ વદાવન તો ભગવાન ુ ુ ં િવશાળ વન હત ુ ં. પરત ુ ં નથી. વદાવન અને ગોકળ ીકૃ ણન ુ ં લીલા થાન ગણાય છે . એમા ં કોઈ ખાસ પિરવતન છે .swargarohan. પ ૃ વી અને આકાશ. અને એ પછી સગ ં ં હજારો ને લાખો લોકોએ મિદરમા ે કય છે ." ેમભિક્તપવક ૂ ર્ ે ૂ ં ફરફાર ે ે દશનાથ ઈ રે મિતમા કય . બીજા અનકના ે વશ જીવનમા ં પણ એક અથવા બીજી જાતના ુ અવનવા અનભવો અવ ય થયા હશે. એ દખીન ર્ नाथ િસ ે વચ્છાથી યામ ભયે ે ીરામ બન્યા. પવન. ત્યારે જ આગળ દશન ર્ છવટન www. પહલા ંૃ ં અને ીકૃ ણના વખતના વદાવનમા ંૃ ં ઘણો ભદ ે હોય એ સહ ે આજના વદાવનમા ે ુ ં છે .ુ ં ે ં ત્યા ં માણે. પવત ર્ . ુ અસાધારણ ચમત્કાર ! તલસીદાસની ! ુ ં પરાતન મિદર ીરામ બનશો.

ઈ ર મ ક ટમય જીવનનો યાલ નિહ આવી શકે. એમ છતા ં એ મિતથી તો એની મિત ે આકષાર્ઈને કટલાય સાધારણ અને અસાધારણ ભક્તો આ પિવ ુ ુ કોઈ ભક્તપરષો અને ભિક્તમતી ૂ ં આવીને વ યા છે .ુ ં એવી અસાધારણ સ ં કારસપ થાય છે .000 થી પ. સઘ ંય મિદર પ દખાશ ર્ દર અને બહાર. આચાય મળવા આવતા અને માન આપતા તથી કરલા ુ ં અસતોષ ં ે ે . અકબરે પણ ંૃ ં ં વરસો પછી વદાવનના બશીવનમા ી ુ ે . એટલે એના પરથી મીરાબા .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િદવસો સધી ર્ કયાર્ કરો તોપણ ે તો ત ના આવે. બધે જ સલભ ુ આજબાજ બનશ. વદાવનન પણ કોઈ ેમભિક્તન ુ ં ે ં ઈએ પોતાના જીવનનો બ મ રણાધામ મનાય ુ ં છે . િનજવનમા ં તાનસનના વક્ષોના ગર ં ં સગીતિવ ામા ં અત્યત વીણ મનાતા. મિદરના અસ ં ય થભો ર્ ુ ં મિતઓ ૂ સદર છે . ુ ં તથા િનજવનની જગ્યાઓ પણ જોવા ે સવાકજ ું ૃ ે ં વક્ષોની વી છે . ં ં ઈના મનોબળનો.62 - પર સમ ત િવ ં ે ે અને દવ ે ન ુ ં દશન અને પોતાન ુ ં શરીર.ે ભગવાન ંૃ ીકૃ ણ વદાવનની આ પિવ ૂ ં િવચરણ કરતા હશે એ વાતને તો વરસો વહ ગયા ં ભિમમા ુ ુ ં જ હશ. ુ ુ હિરદાસની સમાિધ છે . જો તમે મિદરિ ય હો તો વદાવનમા ુ દશન ં ૪. એ ૃ ે ં થડ. એનો ંૃ યાલ તો એ હકીકતને જાણવાથી આવશે કે વદાવનની ં વરસોમા ં જ થયલી ે ં ઈના વખતમા ં તો. છોડી દી ુ ં છે અને ગૌસવામા ુ નદીમા ં નાન કરવા તો ગયા. ને એકાતવાસનો ં ે તથા મિદર તો વસિતમા ં છે . પોતાની ભિક્તથી એણે મોટામોટા વૈ ણવ આચાય ને સ ે ે . થોડાઘણા ં વતમાન વસિત તો છે લા ં થોડાક છે . ત્યા ં ગદ ંૃ ં ુ ં ને ે ગામ પણ ઘ ુ ં સાકડ કાંઈ જ નથી દખાત . પિરણામે મીરાએ ં એમના અનયાયીઓમા જાગલો અને ખળભળાટ પણ થયલો ે . વદાવન ં ુ ં છે .ં પરત ંૃ ં માગશર મિહનાની અમાસ હોવાથી યમના ં ુ નદીન ુ ં વદાવનમા ં કી િવના વાતાવરણ બ ુ સારું ના લાગ્ય. હવે એમણે મૌન ત ે ં મન પરો ય ુ ં છે . ગદ www.ે આ છે .ું વદાવનમા ંૃ ં મીરાની ં ં નાનસર ં ાિરકામા ં વીતાવલ સ ં મિતમા છે .ુ ં એટલે નાન કરવાનો ઉત્સાહ ઓછો થઈ જાય છે . અને શષ ે જીવન કરવો પડલો ખર ૂ જભિમનો ત્યાગ ૃ ું ું મિદર ે . ુ ુ . ભાિવત થઈને એની મલાકાત લીધલી ુ ભદ ુ ચારીની મલાકાત થઈ.ં ત્યા ં િદવસે પણ ભય લાગે તવ હત. આ ભિમમા ુ ં ધામ હમશન ંૃ ં ે ે માટે ીઓ અહ જોવા મળે છે .ુ ં એવા ં એકાત દવ કરીને એ અસાધારણ સાધ્વી ે ે તો િગિરધર ગોપાલ’નો નાદ ગાજતો કરીને પોતાના મનને તી ીએ ‘મર ં તપમા ં પરોવી દી ુ ં હત. એ વખતે અહ ન ુ ં વાતાવરણ જદ ૃ જ શષ ૃ ે રહી છે . િનજવન અને સવાકજમા ડાળીઓ. િવશષ ું ં ીરગજીન ુ ર્ થભ ં ં ં પર સાડા-બાર મણ સોન ુ ં મિદર મો ુ ં હોવાથી એન ુ ં દશન બહારના સવણ ર્ સૌ કોઈ કરે છે . મીરાબા ુ ૂ ય વખત અહ વીતા યો હતો.ુ ં માણસે નદીના પાણીને અને િકનારાને બગાડી ના યા ં છે .000 મિદર છે . લતા બ ુ ં જ નમલ ે ું છે . એવા આદરભાવથી ં ં ીરગજીના મિદરની ીને માટે આપણા િદલમા ં ઊંડો આદરભાવ ઉત્પ ુ ેરાઈને જ મ એના મિદરની ં મલાકાત લીધી. મિદરની ુ ં ં પર રગબરગી ં ે ં ં િચ ાકષક વપરાય ુ ં હોવાની કથા મિદરના પરોિહતો કહી બતાવે છે .org . ં ંૃ ં નાનામોટા ં ં મળીને યાિત અહ ઘણી છે . છોડ. ને મીરાબા ર્ ે ુ ં ઘોર જગલ ં ં અરણ્યમા ં વાસ ે થાનોને બાદ કરતા.

ુ ુ ે ં ે િવચાય ુ કે ત્યાગી. યોગ્યતા ને શિક્ત કોઈક ં િવશાળ સ ં યા છે ત્યાગી-વૈરાગી સન્યાસીઓની િવરલ આત્માઓમા ં જ જોવા મળે છે .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એ આ મની થાપના છે . અલૌિકક સદર ુ ગામ ઘ ુ ં નાન ુ ં છતા ં એકદર ુ ં ે વચ્છ છે . ત્યા ં દદ ઓની નહપવક થાય ંૃ ં છે . નાનો.63 - ુ રોડનો િવભાગ પણ સારો છે . પરત ં ુ ીકૃ ણન ુ ં જન્મ થાન મથરા ુ . પરત ુ ં જોવા ગોકલમા ુ છે ને ગોકલની ુ ુ ે ંૃ ે વ ુ ં બીજુ ં થળ રમણરતી છે . એમના એ પિવ ે યત્ન કરીએ. આનદમયી માતાનો તથા ં વામી શરણાનદજીનો આ મ અને બીજા આ મો છે . મથરા રમણરતી તરફનો િવ તાર વચ્છ અને શાત ે ં રામકૃ ણ સવા મ. વદાવનમા ે ં ઉપયોગી છે . એ ઉચ્ચ ભાવનાથી થાપના કરી.ં એવા અનક તધારી ે ં થાઓની અિત આવ યકતા છે . ં ુ સમ ૃ છે . એવી લગન. એની યવ થા ગોવાિળયાઓ જ કરે છે . મિદર ં શાત મો ુ ં કે આકષક ર્ નથી. ને સમાજ સખી િકત થશે ત્યારે ુ . સત ં આ મ છે . ને સમાજસવાના ે ે યોિતમય ર્ કરી જ શકાય. ુ ે ું દય લઈને બસનારન ે ે આ ય શાિતનો ં ભિક્તભાવથી ભરલ અનભવ થઈ શકે છે . અને ત્યા ં એમનો ઉછર ુ ં અને યશોદાને ત્યા ં ગોકલ ે થયો. આત્માઓની અને સવાસ ુ ં ે ું મથરારોડ પર આગળ જતા ં િબરલાએ બધાવલ ં પર થભ ં ૂ ર્ લોકો ીમદ્ ભાગવતગીતાના સપણ પણ થય ુ ં કે એવી રીતે યારે માનવના મોટા ભાગની સમ યાઓનો ં ં ં ઊંચા ીકૃ ણ મિદર આવે છે . પડીઓનો બનલો ☼ ☼ ☼ ☼ www. નદજીન નદીના વાહ ૂ જ નયનમનોહર. આદશર્ બનાવવાનો તન ે સવ પયોગી કામમા ં લગાડીએ.ે ભગવાન ત આવશે. િનમળ બ ર્ ને ં તટ દશ ે પર જ બધાયલ ં ે ું છે . તો પછી ભારતમા ં ે ુ ં શ ુ ં ? તમન ે ે જો જ રી તાલીમ આપીએ. . અને એથીય સવા મ છે તે એ દૃ ટએ અત્યત ે િવશાળ છે એમા ં કામ કરનારા સવા તધારી ને માનવતાવાદી માનવોના ે ં થયો. મિદરની સીમામાના ં થયો.org ☼ ીગોપાલદાસજીએ કરી છે . યમનાનો ગોકલ ુ ં મિદર ં ં શાંત લાગે છે . એ રમણરતીમા આ મ ઘાસની ં ે છે . એના તરફથી સવા મ પણ ચાલે છે . એમ િકત કરવામા ં આ યા છે . વદાવનની રમણરતી જદી પણ જદી ે ં એક સાદો. તો તમના પોતાના જીવનને તો સમાજની પણ કાયાપલટ કરી શકાય. એની ભિમ ૂ ઘણી િવશાળ છે . એ બાજુ ે ં છે . મથરામા ુ ુ ે કૃ ણને મથરાથી ુ ુ ે થાન ગોકલ ં કસના ં શૈશવાવ થાન ુ ં ઉછર કારાગારમા ં જન્મ્યા પછી વસદવ યમના ુ લઈ આ યા. એમન ુ ં દશન ર્ કરીને ે સવા ે તતાનો િવચાર કરતા. િવરક્ત કે સન્યાસી ં વામી િવવકાનદ પરષો પોતાનો સમ ત સમય ે ઈ ર મરણમા ં કે આિત્મક િવકાસ માટની સાધનામા ં નથી ગાળતા. ગોકલના પાર કરીને નદ દશનથી એ ર્ ુ ં ઘટનાન ુ ં મરણ થાય છે . ભારતની દીનતા અને ખરખર આનદ યાિધ તરાત્મા. સાથસાથ ે ઈને વામી િવવકાનદ ે ં ે રામકૃ ણ િમશનની રા ં ે સકં પબીજમાથી રામકૃ ણ િમશનની કટલીય શાખાઓ ભારતમા ં અને ે ે ૂ ર્ સવા ે ભારત બહાર કામ કરી રહી છે . એ જોઈને આનદ ં ે તરમા ં અને જીવન યવહારમા ં ગીતાના સદશ ુ થશ.

ર્ તર નવ માઈલ ે ટલ ું છે . મહાવન. કહ ે છે કે. ુ ુ ં ૂ પાસે આવાગઢના મહારાજાની ને વદાવન ંૃ વામીઘાટ પર હરમખરાય દલીચદની . ભ વન. એ વખતે મ વન ે વસા ય. તે સૌથી પિવ ખાિદરવન. પલ દરવાજા પાસે ે ખાસ ઉ લખનીય છે . અસકડા ર્ ર્ ે ઘન યામદાસ પાકની શઠ ર્ ં પિકશોર ભાિટયાની. એ મિદરની ે ં એ સના ે પર તટી ૂ પડ ા.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત્યા ં રહવા ુ ં જ િમરજાપરુ વાળાની ધમશાળા ે ટશનની બાજમા છે . ઊતરવા માટે ધમશાળાઓ ર્ માણમા ં ુ ં ઈવાળાની કારમહલ િવ ામઘાટની ધમશાળા ે ં કરમસીદાસ મબ ે છે . ગોકળદાસ તજપાલની મા ગલીની ર્ ુ ં બજારમા ં દામોદરદાસ તાપીદાસની ધમશાળા . યા ી મથરામા યા ીની પાછળ સારી પઠ ે ના હોય તો હરાનગિતનો ે ૂ પણ પરતા જો સાવચત ભય વધારે રહ ે છે . બ લવન . સત્યયગમા ં મહારાજા કદારની ે ંૃ પ ુ ી વદાએ વૈવતપરાણ ’મા ં કહવામા ર્ ુ ં વખત અ િતમ તપ કય. કમદવન ગણાય છે . તન ુ એના મધ્યભાગમા ં છે . એમણે ૃ ંૃ ં એ વન વદાવન ંૃ દશન તપની મિતમા તરીકે ઓળખાય ુ ં. માહ ે રી ધમશાળા ર્ ુ ંૃ ંૃ વદાવન : વદાવન મથરાથી છ માઈલ છે . ં જમડળ કહ ે ં જમડળની યા ા કરે છે . ુ પૌ ં ુ મનના છે કે વાયભવ તથા રાજા ઉ ાનપાદના પ ુ ે ે જાણે ીમદ્ ભાગવતના રિસકો સારી પઠ ુ ે દવિષ ુ ુ ે ે ં વ નારદના ઉપદશાનસાર મ વનમા ે . સૌથી વધારે છે .64 - ં ં જમડળનો સિક્ષપ્ત પિરચય ૧૯. ુ તથા વદાવનની ંૃ મથરા આસપાસના ે ે ે ે દશોનો િવ તાર ८૪ કોશનો કહવાય છે .ું શ ુ ને એ મ ુ રાક્ષસનો નાશ કરી. તમાથી ે ં ગમે તમા ે ં રહી શકાય. બગાળીઘાટ પર િબહારીલાલની ને રાજા િતલોઈની. કામ્યવન. પરથી મ રા પાછળથી એ ે શરસનવશીય ૂ ે ં દશ ક્ષિ યોના અિધકારમા ં આ યો. રે વે ર તે એન ુ ં ે ધમશાળાઓ માટે અનક છે . કઠોર તપ યાના જઈને ઈ રના દશન પિરણામે ર્ માટે તપ યાર્ કરલી ર્ ુ ે ઈ રદશનનો વન લાભ પણ ત્યા ં ર્ ુ ે . ુ ં ં ીવન. એ કથા ાચીન નાનકડી કથા જાણવા ુ ે ં આવી છે . ભાિવક વૈ ણવો દર વરસે ८૪ કોશના છે . બીજી ધમશાળાઓ ર્ ર્ ં ે છે . ુ : મથરાન ુ ું મથરા ુ અથવા મ વન ુ ાચીન નામ મ રા છે .swargarohan. ત્યાના ં પડાઓ ં ે ે પડે છે . એ ભિમ ૂ પર અિધકાર કરલો ે . તના દશન ર્ ં ૂ ચમત્કાિરક ગણાય છે . ુ ં પડાઓન ં ે ત્યા ં પણ રહી શકાય છે . એ યા ા ં ં બધા ં મળીને બાર વન છે .ુ ં એના જ મળલો ઘોર વન હત. િબ વવન તથા ભિડરવન છે . ર્ આપ્ય. લોહજઘવન . તમા .org . એણે એ વનમા ં લાબો ીકૃ ણને પિત પે ીકૃ ણ સ ાપ્ત થયા. તમા ે ં વદાવનનો ંૃ જમડળના મિહમા ુ ુ ુ .ુ ભગવાન કરવાનો સકં પ કય . મિદરોની પાસે પણ આવલી ંૃ વદાવનના નામકરણ પાછળની એક ‘ વી છે .ુ ં પાછળથી ત્યા ં મ ુ નામના રાક્ષસે એક શહર ુ કે મ પરી ુ ુ નામ પડ . મથરા ં ઘણી યવિ થત અને આનદદાયક હોય છે . ં ે તોડવા આ યો ત્યારે મિદરના ં ં નીકળલા ે ભમરાના ટોળટોળા મિદરન ગભર્ ારમાથી www. બીજાં વન મ વન . ઔરગઝબ ં ે સના ે સાથે એ મિત માટે ઘણા લોકો જતા હોય છે . ગોકલથી સાતક િસ ં ે મિદર છે .ુ ં ત્યારથી વદાના ુ ુ ુ ં ંૃ દાઉજીન ુ ં મિદર : વદાવન તથા મથરાની આજબાજની ૮૪ કોશની ં ૂ ં બીજાં જોવા જમડળની ભિમમા ુ ૂ બલદવ ે માઈલ દર ે ગામમા ં દાઉજીન ુ ં વા ં તીથ ઘણાં છે . છ ા બજારમા ં દામોદરભવન. ીકૃ ણના ાકટ ને લીધે એનો મિહમા ઘણો વધી ગયો. િવકટોિરયા ધમશાળા .

org . િ યાકડ ું ુ ે માઈલ ને મથરાથી ગોવધન થળ છે . હત્સાન સાન ુ કે ું ુ . તમા ે ં હજારો ં જમડળની પિરકમ્મા દર વરસે વષાઋતમા ર્ ુ ુ ીપરષો ુ ુ ં વાતાવરણ જોવા મળે છે . મથરાથી ર્ બરસાના ગામ પણ જોવા ૂ છે . ગામમા ં નાની ધમશાળાઓ ે ં રહવાની ે યવ થા છે . વ લભકળના ં ં આચાય જોડાતા ં હોય છે . એ સના ૂ છે .ુ ં એ ડગરના ં ચાર િશખરો પર અન ુ મે મોરકિટ વષભાનપર છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ઔરગઝબ ે સાથે રવાના થઈ ગયો. ં ુ એમા ં ે ં મિદરો ં આમ તો કટલાય છે . એવી રીતે પિરકમ્મા પરી ં ૂ થાય છે . પગિથયા ં ચઢીને મિદર ં ભાગમાથી તરફ જતા ં ર તામા ં રાધાના િપતાની મિત ુ ુ ં મિદર ં ં કરાવત ુ ં મહીભાનજીન આવે છે .65 - ં ે પણ ગભરાઈ ગયો. એ ટકરીન ે બરસાના : બરસાના રાધાની િપતભિમ ટકરી પર વસલ ર્ ૃ ુ ં કે હત્સાન સાન ુ હોવાથી. બીજામા ં લિલતા. પરત ં ે ુ ં દૃ ય પવતની ે નીચના ી લાિડલીજીન ુ ં મિદર મ ુ ય છે . કોઈ યા ી ગોકલથી ુ આવી જાય ં ં યમના મિદરન સીધા મથરા ર્ કરી. ગોવધન પણ છે અને ર્ નાનોસરખો ડગર ે ં દિક્ષણા કરે છે . બરસાનામા ં તળાવ પણ જોવા મળે છે . છે . ચરણિચ . તો કોઈ રાવલ ગામથી લોહવન ને હસગજ થઈને મથરા www. તન ર્ ૃ ં ઘ ુ ં નયનાિભરામ લાગે છે . ઉપરાત ુ ં ં ં . રગદવી ા તથા સદવીની ૂ મિતઓ છે . ચ ે ર મહાદવ બઠક જોવા લાયક છે . તે ઉપરાત ં . નોમ ને દશમે હોળીનો ઉત્સવ થાય છે . કટલાક ભાિવક લોકો તો દડવત ્ ં માનસીગગા ં સરોવર છે . છે . ત્યાથી ુ આવે છે . ગોવધનમા ું ે ં રાધાકડ ં હરદવજીન ે જોવા મળે છે . તનો ે મિહનામા ં પરી ૂ થાય છે . નીચે એક મિદર રાધાજીન ુ ં તથા બીજુ ં રાધાજીની મ ુ ય આઠ ુ ે . તે મથરાથી આશરે પા ં ીસ માઈલ દર ુ ં મિદર ં ં ટકરી ે ં ં મોટર મળે છે . બરસાનામા ં બે ડગરોની વચ્ચે ુ આઠમથી ચૌદશ ં ે જગ્યા છે . ઉપરાત ુ ં ને ુ ે ું કીિતકડ ં . ગોવધનમા ર્ ણામ કરતા ં કરતા ં દિક્ષણા ું ે ં સરોવરો ને કડ દિક્ષણાના માગમા ર્ ં બીજાં કટલાય ુ ં . તે લગભગ ર८ માઈલ દર નદગામ : બીજુ ં દશનીય તીથર્ થાન નદગામ છે . તે બરસાનાથી જઈએ તો ચૌદક જઈએ ર્ : ગોવધન ર્ એક સદર ૂ છે . િવશાખા. િચ ા. મિદર ર્ પિરકમ્મા : ુ ં કરવામા ં આવે છે . લોકો એની ું ારા ત્યા ં જઈ શકાય છે . આખે ર તે ભજનકીતન ર્ તથા સત્સગન ુ ં ુ ં તીથ ને ગામો આવે છે . તમા ર્ ે .swargarohan. ત્યા ં રાધાના જન્મિદવસ ભાદરવા સદ મ ુ કલીથી પસાર થઈ શકાય એવી સાકડી ુ દર વરસે મળો ુ આઠમ. માનસીદવી ે તથા વ લભાચાયજીની ે ં . ને ત્યાન ં ા રાધાઘાટ તથા લાિડલીજીના લતા ુ ુ ં દશન ુ પાર કરી મથરા ુ આવે છે . તમા પામરીકડ ર્ ૃ ૂ છે . ચપકલતા ું ુ ે ં ં ે . ગામન ુ ં ાચીન નામ પણ કદાચ એના પરથી ૃ ુ ં. માનગઢ. નદગામમા પર નદજીન છે . ત્યાં ભગવાન ું ુ ુ લીલા કરી હોવાન ુ ં કહવાય ે ીકૃ ણે રાધા સાથે જદીજદી છે . કૃ ણકડ ુ ં . િવલાસગઢ તથા દાનગઢ થળો ૃ ુ હત. ગોવધનથી પણ ત્યા ં જવા માટે મોટર મળે છે . ર તામા ં જદાજદા ે લાભ ારા થતી પિરકમ્મા દોઢક ે યા ીઓ રાધાજીના જન્મ થાન રાવલ ગામમા ં આવી પહ ચે છે . તદિવ સખીઓન ુ ં છે . એની બાજમા ુ ં અથવા પીરીપોખર નામે બીજાં બે જળાશયો પણ છે . કરે છે . નીચે ર્ ુ ં છે . અને ફાગણ સદ સધી ર્ પર. એ બન ુ ં ે થળોએ જવા માટે વ ુ ં છે . ત્યા ં ે ું કહવાય ે ભાનોખર તળાવ છે તે રાધાજીન ુ ં બનાવલ ુ ં રાધાજીની માતા કીિતદાના નામ પરથી બનલ ુ ં તળાવ છે . આખરે મિદરન ં ે તોડવાનો િવચાર પડતો મકી ૂ એથી સૈિનકો નાસવા લાગ્યા. મક્તાકડ છે . મથરાથી ુ ે માઈલ દર તો સોળક બસ ગામ પણ છે . ગોિવંદકડ ુ ં અને કસમ ુ ુ સરોવર મ ુ ય છે . એ ગામ પવતની ુ ં નામ ે ે ું છે . પવત ે ભરાય છે . ઈન્દલખા .

swargarohan.org ☼ ેમ ૂ થળ .તીથયા ા ર્ . ચોરાશી કોશની ં એવો સ ૂ મ સદશ ં ે ઝીલતા ં શીખવાન ુ ં છે . પિરકમ્મામાથી ☼ ☼ ☼ ☼ www. પરમાત્માના પરમ અમતમય પરમધામમા-ં પોતાના મળ ુ આવાગમનની એની પીડાજનક પિરકમ્મા પરી ે પણા ૂ ર્ િત ૂ નથી થતી.66 - ી યોગે ર ચોરાશી લાખ યોિનમા ં ફરનારો જીવ પણ પોતે ં આ સસારના ં યાથી ુ ુ અથવા વાસે નીક યો છે તે મ પરી ૃ ૂ સ ચ્ચદાનદ ં વ પમા ં જઈને ફરી િ થત ના થાય. તની ત્યા ં સધી ુ માટે પરમાત્માનો જગાવીને પરમાત્મામય જીવન જીવતા ં પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવો પડે છે .

org માનવીની નિહ .સ.સ. ુ ુ સાિહત્ય. એ પરષાથની ગાથા જાણવા ર્ ૃ સા ં કિતક ે ે થાનને કટકટલીકવાર ુ ૂ ીકૃ ણની જન્મભિમ તરીકે યગોથી એક ીકૃ ણન ુ ં કારના ઊંડા ં ે . અન્યાય.ું કવામાથી ં ે શોડાના વખતમા ં એ મિદર વસએ મળી આવલા પ થરના લખાણ પરથી એ હકીકત ૃ ભાષામા ં સાિબત થઈ છે .ુ ં િવ માિદત્ય કહવાતા ું ં ં ે ું તન ે ે મહમદ ગઝનીએ સદર મિદર બાધલ ુ ં વણન ુ ં ઈ. એમન ુ ં એવા પરષો પ ૃ વી પર કાઈ પદા ે ે માટે અને અનત ં કાળ લગી આશીવાદ જીવન અનકન ર્ પ ઠરે છે .ું એ થાનને અમર કસના કારાગારમા ં થયલ ાકટ સમ ુ ં બનાવવા ુ ુ ુ ે જાએ આજ સધી અનકવાર પરષાથ ર્ કરી ૃ વી છે .ં તો કય ુ છે . ८0 થી પ૭ દરિમયાન કૃ ણના પૌ ં ાવલ ે . ભગવાન રાખવા કે િચર થાયી ેરણાદાયક ૃ મિતિચ ુ ુ જોયો છે .swargarohan. એ તો કોઈ િવરલ ક્ષણે ક્વિચત જ જન્મે છે . એ લખાણ સ ં કત ા ી િલિપમા ં છે . કળા અને ં ં આશરે ઈ. કટલીકવાર પરદશી ે ું મિદર ં પહલ ઈ. ૧0૧૭મા ં તોડી પાડ .67 - ુ ૂ : મથરા ીકૃ ણની જન્મભિમ ર0. બલકે એમના િદલમા ં જીવમા ની ુ ે ં િહતકામના અને િચંતા હતી. મોક્ષ ન તથા माया चैव काशी स ैता का ची अव तका मो दाियकाः । ॥ ુ ઉપરાત ં અયોધ્યા. ં કસના ુ ં ને પરાતત્વિવદોન ુ ુ ં કહવ ે ે ’ કહવામા ે ં આવે છે .સ. એ સદર થળોની સાથે ભારતવષનો સા ં કિતક ર્ ુ ે છે .ુ ં એ વખતે મથરા ુ ે ે બીજા ચ ં ગપ્ત સ ં કૃિતન ુ ં મો ુ ં કન્ે હત. દાન કરનારી સાત નગરીઓમા ં મથરા ે કરવામા ં આ યો છે . માનવ અને કત માનવના આત્માએ એ િચર મરણીય ે ના ધરે ? ભગવાન જિલ ધરી છે ! અને કમ ુ ીકૃ ણ મથરાની એ ે મોક્ષદાિયની નગરીમા ં કવળ પોતાના મોક્ષની િચંતાથી નહોતા આ યા. ુ ુ ં વારવાર ં ે નથી થતા.ું એ મિદરન અલ ર્ ‘તારીખ યામની’ પ ુ તકમા ં મહમદના મીર મનશી ં ે ંઆ ઉતબીએ સક્ષપમા ે ું છે : "મહમદે ઉ મ કોિટના િશ પવા ં મકાન જોય. હિર ાર. ે આપણે ત્યા ં પલા ુ ે ં આ ય ુ ં છે કે યાત લોકમા ં મથરાના માહાત્મ્યન ુ ં િદગ્દશન ર્ કરાવતા ં કહવામા ુ નગરી મોક્ષ આપનારી છે . મોક્ષની ાિરકાનો સમાવશ ાિપ્તની વાતને બાજુ પર ૃ ું ં ે ઈિતહાસ સકળાયલો હોવાથી ભારતની રાખીએ. ં અનભવ જનતા એમના અવલોકન માટે વાભાિવક રીતે ઉત્સકુ રહ ે છે અને એમના દશનથી આનદ ર્ ુ ુ ે ું મથરા ે યમનાતટ પર વસલ શહર ુ ં કન્ે આકષણન ર્ બનત ુ ં આ ય ુ ં છે . મહાક્ષ પ જનાભે બધ ૂ ુ બાધલ ં ં ે . તોપણ. મથરા अयो या पुर એ લોકમા ં ક ા ં . એ થાને જના ુ ં ં અવારનવાર મિદરોની રચના થતી રહી છે એવ ુ ં પરાતત્વ -સશોધકોએ સાિબત કય ુ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . અને જમીનની ુ ે દરના પરાતન અવશષોએ િસ ં જમીનદો ત થયા. ૪00મા ં બધાય ં બીજુ ં મિદર ગપ્તકાળમા .ુ ં માણે કરલ www. અત્યાચાર તમજ બધનથી મક્ત કરવાની તમ ા હતી. પિડતોન ં ે ુ ં છે કે એ લખાનાને ‘કટરા કશવદવ ુ ે ં મથરાના થાન પહલા મધ્યભાગમા ં હત ુ ં અને એની પિ મ તથા ઉ રમા ં ૂ શહરના ે ે ’ ે ે ે છે . ઉ કાશી.ું કહ ે છે કે. ‘કટરા કશવદવ દખાય છે તે જના અવશષો ં ે અને અવશષો ે િવશાળ ખડર ૂ વખતથી ીકૃ ણન ુ ં જન્મ થાન છે . કાચી मथुरा ारामती માણે. વખતના વીતવાની સાથે એ મિદરો ે ે િવધમ આ મકોએ એમનો નાશ કય . સૌને અધમર્.

ગાન સઘન કાર ું . એ મિદર નીચી જગ્યામા ં હોવા છતા ં એના ં િશખર એટલા ં બધા ં ઊંચા અને સદર છે કે દશથી બાર માઈલના ં તરથી પણ જોઈ શકાય છે . ૧પ૧પમા ં એ મિદરની ૃ ’મા ં એ મલાકાતન ુ ુ ં વણન ે .ં ઓરછાના રાજા વીરિસંહદવ ું ુ ં ં ે થાન પર બીજુ ં સદર મિદર તૈયાર કય. જહાગીરના જમાનામા. ે દિખ બોલે ભુ ે દિખયા ે દિખ લોકે ચમત્કાર. ે દિખ કિરલા ણામ. લોકોએ સમહમા ુ ુ ે ૂ ે ં પધરામણી કરી. મિદર ુ ુ બહાર પ થરમા ં કોરલી ે ં જ બાધલ ં ે ું છે . કોલાહલ કે માલા આઈયા રહ ે ુઈલ. પછી ભાવાવશમા ં ા. પિહનાઈલ. બે સીડીથી એની ઉપર જઈ શકાય છે . શહરના મધ્યમા ં મિદરો કરતા ં મો ુ ં અને સદર એક મગલમય ે પરખા કોઈ ચતરુ િચ કારની પ છી ારા કે ુ ે પોતે એના િવશે લ ય ુ ં કે. લોકો એમના ભાવાવશથી ે ૂ ં ‘હિરહિર’ બોલવા માડ ં ." www.ુ ં એની ી યોગે ર . એના કરી શકાય.સ." સેઈ ુ આ યા અને િવ ામઘાટ પર પિવ એનો સાર પ ટ છે : "મહા ભ ુ મથરા ે ીકૃ ણના જન્મ થાનની જગ્યામા ં કશવ ભગવાનને જોઈને ુ ં નાન કયુ. એમણે ગોકલની યા ા કરીને મથરામા જન્મ થાનન ુ ં દશન ર્ ફરી એકવાર કરીને એ જ સોળમી સદીના ુ ે મકામ ા ણને ઘર કય . કોતરકામવાળા પ થરથી તથા વાદરા વા ં બીજાં ે ું એ મિદર ં ે ં ાણીઓના િશ પથી ભરલ ખરખર દશની ર્ ય છે . કશવના પજારીઓએ એમને માળા પહરાવી . યમનામા ે ં આવીને નાચવા ણામ કયાર્ .ું અને ને ગાવા માડ ચિકત થયા. કૃ ણદાસ કિવરાજના ‘ચિર ામત ે ું છે કેલીધલી ર્ કરતા ં લખલ ુ "મથરા આિશયા ે કશવ જન્મ થાન ે ે માવશ કિરલા ગાયે ભુ ેમાવશ ે લોક હિરહિર ે કશવ ે સવક ુ ગોકલ જન્મ થાન િવ ામતીથ નાન. ૧૧પ0મા ં મહારાજ િવજયપાલદવના રા યશાસન દરિમયાન જ જા ુ ુ નામના પરષ ારા ુ ં. બીજુ ં મિદર મથરામા ુ ે ન્દલાએ એ જ વાસીએ લ ય ુ ં છે : સમ ત ભારતમા ં ું ં આગળ પડત ુ ં છે .68 - ું ે ં ં વ ુ ં હત ુ ં. કટરામાથી ુ ં ં ં મળી આવલા ે પ થર પરના લખ ે પરથી તે પરવાર ીજુ ં મિદર બધાય થાય ૃ કિવતાની ર૯ પિક્તઓ ં છે .સ.org ૂ ાણીઓની મિતઓની . અને એ પણ સારામા ં ુ સારા અનભવી કારીગરો રોકવામા ં આવે તો.તીથયા ા ર્ ૃ ં ુ કોઈ માનવો ર શિક્તની કિત પરત ં મિદર હત.swargarohan. બાધવા ં સોનામહોર વગર બાધી માટે ઓછામા ં ઓછા ં બસો વરસો જોઈએ." ં ં િસકદર ં ં ં કરવામા ં ારભમા લોદીના રા યકાળ દરિમયાન એ મિદરનો પણ ધ્વશ ં ે આ યો. એમા ં સ ં કત છે .ુ એ મિદરની મલાકાત લનાર એક ં "જગ ાથ અને બનારસના ં મિદરો પછી સૌથી ન ધપા ચ ુ ં ં છે ." ે એકસો તે ીસ વરસ બાદ ઈ. સલતાન ે તાપી લખકની કલમ ારા પણ રજૂ ના ં ં વ ુ ં મિદર બાધવાની ઈચ્છા હોય તો દશ કરોડ ં ના શકાય. ુ ં મલાકાત ી ચૈતન્ય મહા ભુએ ઈ. એ પછી આશરે સવાસો વરસે. એની આજબાજ ે પ્લટફોમના ર્ ફકત અધભાગમા ર્ ુ ુ મિતઓ ે ૂ િતમાઓવાળી દીવાલ છે અને ત્યા ં દવતાઓની જદીજદી છે . ુ મથરા નગરે . િવ ઘરે .

ું ભારતમા ં દીઘકાળ િપયા તે ીસ લાખના ખચ તૈયાર થયલ ર્ ુ લ ય ુ ં છે કે. ત્યા ં યમનાના ં સાજની આરતી વખતે િવ ામઘાટ ઓર રગ પાણીમા ં ફરનારા ઢગલાબધ કાચબાઓ જોવા ુ ં વા છે . તો યમનાએ કાચબાઓને. ધમપરાયણ માનવે ગણ ાિહતાથી ર્ ેરાઈ. અને પનઃપનઃ એનો આત્મા મય નથી પરત ો. જન્મા ટમીના િદવસે એના પર યોિત થતી તે ે ે ં ે ે એ મિદરનો ં ં એના આ ામા ં રહનારા બાદશાહને પણ દખાતી .org ☼ . એન ુ ં દશન ર્ કરીને અમે મથરાના ુ ે મિદરમા ં ં ગયા. સકિચત િદલના માનવે એને જમીનદો ત કરવામા ં ગોરવ ગણ્ય ુ ં છે ! કાળદવતાન ુ નાટક છે ! ે ુ ં િવરોધાભાસી કરણ આ કવ ં ીકૃ ણના મિદર સાથે એ થાનમા ં કારાગારનો એક ખડં પણ દશનીય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .ં ‘ ીકૃ ણ જન્મ થાન ૃ ું ટ એ સદર સા ં કિતક થાનનો િવકાસ કરવાના યત્નો કરે છે . ં ં ે મારીને પડાઓએ ક ું કે. "કશવદવ ુ ં સવણ ુ ર્ િશખર એટલ ું બ ુ ં ઊંચ ુ ં હત ુ ં કે ે ે મિદરન ં વાસી માનએ ૂ આ ા શહરથી ે છ ીસ માઈલ દર પણ જોઈ શકાય. ધમપરાયણ ર્ ર્ એ સદર ુ કરી શકાય છે . ગગાએ માછલીઓને આ ય આપ્યો છે . ં ાજિલ આપવાની ઈચ્છાથી એને અવારનવાર ું ં ુ ે તૈયાર કય ુ છે . પણ મને તો લાગ્ય ુ ં કે.swargarohan. ૂ ે છે ? એ જ કે. એ સવા પણ જોઈ શકાય છે . એ શ ુ ં સચવ ું ં ે ુ ં દશન ં થાન પર ઈ રના આશીવાદ તથા ધમાધતા . સ ન અને ં પસાર થયા છતા ં એ થાનનો સવનાશ િવસ નના એકસરખી રીતે ચાલતા કાળચ માથી નથી થઈ શ ર્ ુ ુ ં ુ અમર ર ો છે . તો ધમાધ.ુ ં એમણે એના થળની દઃખદ દશાથી દઃખ અનભ ુ ુ ૂ ી જગલિકશોર િબરલાની સચનાનસાર ટ થયુ. રણા પરી ે સધ ં ’ની રચના થઈ.બનન થાનને જોતાવત ર્ છે . ુ ુ ુ ય. કસન ીકૃ ણે ત્યા ં િવ ામ કય . એ કટ થયો છે . એથી એ ઘાટન ુ ં નામ િવ ામઘાટ પડ .ું ં ં અને િવ ાિત ં આપવાની એની શિક્ત એ હકીકત સાચી હશે.69 - ં એ મિદર રપ0 ે રહનાર ઈટાિલયન ં ઊંચ ુ ં હત ુ ં અને ટ ે . એ મિ જદ આ એક ભાગમા ં મિ જદ બાધી ં પિડત મદનમોહન માલવીયાજીએ એ ુ પનિનમાણની ે ૂ પાડી." ઔરગઝબ નાશ કરીને એની જ સામ ીમાથી ં દીધી હતી.ં ત્યાથી ં િવ ામઘાટની મલાકાત લીધી. ી ારકશ િસ ુ ં ં ધારણ કરે છે . એ ખડં નીચે ભોયરામા ં ર્ ુ છે . સતપ્ત માનવને શાિત હોવાથી પણ એન ુ ં િવ ામઘાટ નામ સફળ છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www.

એમા ં કશ ુ ં જ થાયી નથી. ને ધમશાળા છે . પણ હવે તો ત્યાથી ં ં ે હિ તનાપર ગગા કટલાય માઈલ દર ુ ર્ ુ ૂ રહવાન ુ ુ ં જ પસદ ે ું દઃખ ે ં કય ુ છે . જની ે તથા ાચીન શહર ે ં ે એ સ ૂઈ રહી છે . તે રે વે ટશન ં ે ે હિર ારના મોટરમાગમા માઈલ દર છે . કોની પાસે છે ? કાળ અને એના િનયતા ૂ ે આ થળમા ં મોટો મેળો ભરાય છે . આિદ તીથકર ઋષભદવજીન ુ ુ શાિન્તનાથ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એની એ જ છે . ત્યા ં એમના ં ચરણિચ છે . મરઠથી ે મહાભારતકાળમાં. એમા ં કોઈ ફર સા ં કિતક ગૌરવ ે ે ં થળો કાળની અસર નીચે આવીને લુપ્ત ાય કે જીણર્ બની ગયા ં હશ. િદ હી કે મરઠથી ર્ ં પણ વચ્ચે આવે છે . પાડવોની રાજધાની તરીકે વખણાયલ ર૬ ૂ ગગાના ં ે ું માઈલ દર તટ પર વસલ િસ ુ ે ર. ં ે માટે પણ આ ક્ષે ન ધમાવલબીન ર્ ે ં ે અહ શરડીનો ે ે તથી ે એને દાનતીથર્ કહ ે છે . તર પણ કરણામય બનીને બોલી ઊઠે છે કે.ુ ં એની ર્ ુ ું છે . હિ તનાપરુ ં ે ું હિ તનાપરુ ઘ ુ ં િવશાળ હત ુ ં.70 - ર૧. ૂ છે . કન્થનાથ અને અહર્ ાથ એ છે . આ હિ તનાપરની દદશાથી પોતાને થયલ સહન ના થવાથી જાણે એણે દર ં થળમા ં ગગાની ૂ ધારા છે તે ‘ખડ ે ’ અથવા ‘ ઢી ૂ ગગા ં ’ના નામથી ઓળખાય છે . હિ તનાપરના ુ તીથધામ ગઢમક્ત એક િવભાગ પ હત. મરઠથી ુ મરઠથી ું ે ે ે હિ તનાપર લગભગ રર માઈલ દર ઉ ર દશન ે ખતૌલી ર૧ યાત શહર ૂ છે .ું આ ભિમ ે ૂ પર પગ મકતાવત ૂ ં કાળદવતાએ હિ તનાપરન આપ ુ ં કાળજુ કરણા ર્ બને છે ં અને આપણને જાણે કે મોટો બોધપાઠ મળે છે કે સસાર પિરવતનશીલ છે . ભલે જીણર્ સા ા યના ં સોનરી વપ્ના ં સઘરીન ૃ ે નથી પડ ો. એવો િવચાર આવતા ં સસારની મમતા અથવા આસિક્ત મોળી પડે છે . હિ તનાપરન ે યા કરે છે તે ે કાળદવતા ઉત્થાન ને પતનના પાસા ફર ુ ુ ે પણ નથી છોડ . પરત જાહજલાલી પણ એવી જ અનરી ુ ૃ સસમ ુ ે સરત શહરની ાચીન ભ યતાન ુ ં મરણ કરીને ુ ે હિ તનાપરની ે તમ અત્યારની અવદશા દખીન . કારતકી પનમ ે ે રાજા મનાય છે . ભારતના ં ભતકાલીન ૂ દશામા ં હોય તો પણ. ૂ જતી રહી છે .org ☼ િસ . ‘હિ તનાપર નરૂ અથવા એના તાપન ુ ં પરૂ આ નથી ર . ુ પહલા ે ં ગગાિકનાર ં ે હત ુ ં. ર્ ☼ મહત્વન ુ ં ☼ ☼ ☼ www. ત્યાથી ુ જવાય છે .swargarohan.ં આપ ુ ં ુ ું એ ા ં ગય ુ ં તારું નરૂ ?’ ખરે ખર. ભિમ ૂ એની એ જ છે ને જળની ધારા પણ.ે એનો િહસાબ વા ં આવા ં કટકટલા ં ઈ ર િસવાય બીજા કોઈનીય પાસે નથી. મરઠથી ુ ે ં હિ તનાપર નવાત સધી પાકા માગ જઈને ત્યાથી કાચા ર તે પણ હિ તનાપરુ જઈ શકાય છે .ે એની ુ . કિવ નમદ અને તો એની દશા ત ન જદી ર્ ે સદર ં ુ આ ે ે હતી. ે મ ઉ ગાર કાઢલા કે ‘સરત ાચીન સમ ૃ ુ ુ . કાળ ર્ ં સૌનો કોિળયો કરે છે . ત ુ ં સોનાની મરત ુ ’. યાસ રસ આપલો ૂ તરીકે પણ એની ણે તીથકરોના જન્મની તથા તપની ભિમ ં ન મિદર છે .ું કે સમ ુ િતનો િવચાર કરતા.

org . એ દૃ ટએ તીથ ના તથા કદરતી સ દયના ર્ ર્ ઉપાસકે એનો પિરચય કરવા ં પવર્તોની ઊંચી લીલીછમ પિક્ત હોય.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એ તીથર્ થાનો પણ ઘણા િવશાળ ક્ષે મા ં િવશાળ છે તમ ે ે ં છે . દરિમયાન લાખો યા ીઓ અત્યત ે માગર્ ઉ ર દશના ે ત્યા ં જવા માટનો િસ ુ ે સહરાનપરથી ં શહર આગળ વધે છે .ં ઘોર અરણ્યમાં. એ માગર્ ગીચ ઝાડી તથા વક્ષોથી વ ટળાયેલા જગલમાથી ે ં લાગે છે . એ થાન ભારતના ઉ ર દશ ું . અને દશના ે પડે છે . અને તો જ. કટલીકવાર િહંમત પણ હારી જવાય છે . ેમ ને ભિક્તભાવપવક ૂ ર્ એના દશન ર્ ે આવે છે . ર્ ૂ . ને એમા ં પવતન ર્ ું ે ું એક શાત ં .swargarohan. આજબાજ માથી www. હિર ાર તરફથી આવવા માગતા શકે છે . ે ં વશતાવત જ એવ ુ ં લાગે છે કે આપણે એવા તો ઘોર વનમા ં ે કય વશ ૃ હોય તો જ સહલા ુ ુ વરસોથી મકૂ રીતે ઊભી ં ઈ રની કપા ે ઈથી બહાર નીકળી શકાય. ઉ ર ભારતના ં તરને આનદ ે દર વરસ. ભારતના કરનારને એમનો પિરચય થાય છે ત્યારે જ એમના િવશે કાઈ ે ં ં એકાતમા ં તીથર્ ેમીઓએ કટલાક થાનોને તો િનતાત .ે ખાસ કરીને વરસમા ં આવતા બન ં ે નવરા ીના િદવસો તીથર્ થાનોમા ં એન ુ ં મહત્વ સિવશષ ે વધે છે . સાદુ ં ને સદર ં ઊભલ મિદર હોય. િસ અને અ િસ ે ે યા ાધામો કે તીથર્ થાનો કટલા બધા ં છે ! દશ ે . શાકભરી જવા માટે ં ં ે ે માઈલન ુ ં ત્યાથી િદવસમા ં બે વાર મોટર મળે છે . ત્યાથી ં દહરાદન ે ૂ જતા સીધા પાકા ર તા પર આગળ વધ્યા પછી આગળ જતા ં ભટ ૃ ં ં પસાર થાય છે . એની સોડમા ં થઈને નાનીસરખી વો છે . કવા ૂ ર્ ુ ુ ે ં તીથર્ થાનોને વસિતથી કટલય ે ે દર ે ર તામા ં આપણને િવચાર થાય છે કે આપણા પવપરષોએ કટલાક ં વાતાવરણમા ં થાપી દીધા ં છે ! ત્યા ં જવામા ં ઓછોવ ો પિર મ કરવો પડે છે . તથી ં આ થા. ભારે ઉત્સાહપવક ે ાભિક્તથી ભરલો ૃ ાચીન સ ં કિત પર ૃ અવાચીન સ ં કિતનો િવજયધ્વિન કરતી અને એનો ઉન્માદ ઠાલવતી ધીમી ગિતએ આગળ વધતી જાય છે .71 - ં ે રર. વૈરિવહાર કરનારી ુ ુ માઈલો સધી ુ િવ તરલ ે હોય. તથા કાચા માગ વળવ ુ ં પડે છે . શાકભરીદવી ુ ભારતમા ં ગપ્ત અને કટ. બનની વચ્ચે આશરે પચાસક ુ તર છે . એ બસ અ ાત ું ે દશોન ૃ સાથે આત્મીયતા કળવાય ે કિત છે . પરત િભ િભ અવલોકન કરવા માટે એટલ ું તપ આવ યક છે . તોપણ. એકાત ે ં ુ એ તપ છે . આજબાજ ે ું ઘોર જગલ ં ે અડીને રમિતયાળ નદી વહતી હોય. તો એને િનહાળીને ુ ુ ં થાન પોતાના દશનમા ે દવીન થી જ એવા કદરતી સ દયન ર્ ર્ ે લીધે ે ું બ ુ ં આનદી ં ઊઠે ! શાકભરી ં તર કટલ ં આપે છે . ાણીઓ પણ રહતા ૂ ર્ આગળ વધે છે . ે ે શાકભરી ં ે આવી વાસીઓ હિર ારથી ઊપડતી બસમા ં બસીન દવી ે ૂ ૂ વાસીઓને દવીના દશનનો તથા પજનનો પરતો લાભ આપીને થોડા વખત પછી હિર ાર ર્ ે ૂ જવા માટે પાછી ફરે છે . અથવા સિરતાના ું ે ં અને સદર ે ં થાપલા ે ં છે . જગલમા ે ં હોય છે . દહરાદનથી આવનારા ં ે શાકભરી દવીના થાનમા ં છે કે ૂ ે િતકળતાઓ વઠવી વાસીઓ પણ સીધા જ આવી શકે છે . નથી. ર તામા ં નાનાસરખા ં ં પવતોની વચ્ચથી મે મે આગળ વધે છે ને ઉપર ચઢે છે એટલે ભારે ભયકર ર્ ં ં િહંસક ટાછવાયા ં ગામ પણ આવે છે . છતા ં એ સદર િસ ુ રસમય તથા દશનીય છે . દશનો ે ટીછવાયી રીતે ફલાયલા વાસ ં ક ચો સ માિહતી મળી શકે છે . પવત ર્ દે શમાં. એમા ં શાકભરી ં ે શાત તટ દશમા દવીના થાનનો પણ સમાવશ વાભાિવક રીતે જ ે િસવાયના બીજા ભાગોમા ં એટલ ું થઈ જાય છે . વાસી એની પરવા કયાર્ વગર. મોટર પણ. સહરાનપરથી ે નામન ુ ં નગર આવે છે .

કક ૂ વી પજાની સામ ી આવ યક લાગે તો લઈ લઈએ.org .’ ુ ે ફલ નહ ખાના.ુ ં મોટે ભાગે ત્યા ં મિદરના ં ં જ મકાનો છે . દવીન ર્ ર્ ર્ ે ે .72 - ૂ ી હોય એવી ે ે ં ં ડબ રહલી દવીના ધ્યાનમા ં અથવા દશનાનદમા ર્ ં પવતપિક્તઓ ં ે શાત દખાય છે . આવા મહાત્માઓના દશનની ે પસદ ઈચ્છા દશનાથ ઓને થાય એ ત ન વાભાિવક છે .’ ‘તો આિખર દધ ૂ કી ઈચ્છા ભી નહ હ.’ એમણે ઉ ર આપ્યો. કટ ે લાક લોકોએ એમને ે પાટ પર કોઈક મહાત્મા બઠલા કરીને અમે નીચે ઊતયાર્ ત્યારે જલ વાહની પાસની ૂ ું : ‘મહારાજજી.ું ‘મને ખાના ખા િલયા હૈ. મરા ે પટ ે ભરા આ ‘મઝ હૈ.’ ે .ે હાથ-મ ધોઈને થોડાક વ થ ૂ આવી પહ ચ્યા ં છીએ એ શાકભરી ં ં મગલ કાયન ર્ ે માટે આટલે દર ૃ ૃ ે તપ્ત થઈને. ને વચ્ચે ર્ ે ૂ જ નાન. ગામ તો છે ુ ં પસદ ે અલૌિકક થળમા ં રહવાન ે ં કય ુ છે ! એ થળન ુ ં િનરીક્ષણ કરતાવત ં કવા ં પથરાઈ તરમા ં ઊંડી શાિત જાય છે . પવનની લિલત લહરીઓ સાથે મ્મ ીડા ુ ં શબ્દોમા ં લ ય ુ ં છે : કરતી એ ધજા જાણે કે આપ ુ ં વાગત કરે છે . આવો. મદમદ વરે સરી જતી સિરતાન ુ ં આચમન કરીન. ફલ ખાને મ તો કોઈ હ નિહ. િવરક્ત લોકેષણા તથા િવ ૈષણાથી રિહત. ું ં મિદરના નાનાસરખા છતા ં સદર ુ ટ પર ધ્વજા ફરફરે છે . ૂ જ સજીવ અને અ ભત બ ં . ર્ ુ ં ં -છ દકાનો ં મિદરની બહાર પાચ છે . મિત ં ે ઊભી હોય એવ ુ ં લાગે છે . ુ ૂ તથા મીઠાઈની પણ દકાનો બહાર દધ છે . એમ થાય છે કે જાણે એ હમણા ં જ બોલી ઊઠશે.’ મહાત્માએ શાિતથી ં ુ ભક્તો એમ પાછા પડે એવા પરત ા ં હતા ? એ બો યા : ‘ફલ ખા લો.swargarohan. એમના પર ચઢવા માડીએ . ં ં ચાલો ત્યારે . દવીના દશનન મહાકાયર્ સાધી લઈએ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ુ ખાઓગે ?’ ‘તો િફર સાગપરી ં ક . શાત ૃ કિતના મહાત્માઓ આવા ં ું ે થળોમા ં રહવાન ુ ં દશન ં કરે છે .’ ુ ૂ પી લો. ત્યા ં પહ ચવા માટે પગિથયા ં છે . ને પછી ુ ં મગલમય ુ ં નાનસર ું ું મિદર ે ં ે ં જલ વાહની સામી બાજુ . દવીન ર્ ે ઉપર દખાય ે ં પવતની ગોદમા ં થોડક છે .’ ‘દધ ુ ‘તો કછ પયે લે લો. દવીએ બ કમચારીઓના ર્ સરસ સિરતા વાહ. ત્યાથી ં ુ ીફળ. આપણી સામે મીટ માડીન ૂ પજારીઓ ભક્તોની ભાવના ૂ કરે છે તથા મ ં ો અને લોકો બોલે છે ત્યારે વાતાવરણ માણે વારાફરતી પજા ુ લાગે છે . તષાન કરીએ.’ ‘મ પૈસા નહ લતા www. મીઠાઈ ખાઓગે ?’ પછ ‘નિહ. તે પૈકી વચ્ચેની મિત દવીની છે . દરવાજા પર મોટા ને સદર ूसीद दे व जगतोङ खलःय ॥ ં ે અને એની નીચે લ ય ુ ં છે : ‘શાકભરી દવીભવન .’ ં મિદરની ે ં મિતઓ ૂ ૂ શાકભરી ં ે ૂ જાણે દર દવીની પાચ છે .

બહાર ૃ ુ ં ં આવલા ે હનમાનજીન ે તથા ભૈરવને નમન કરીને તઓ ે ાગણમા કતાથ ર્ બને છે . દવીના ર્ કરીને. તઓ મિદરની બહારના વનમા ં એક વક્ષ દધ ર્ કરતા.’ એવ ુ ં િવચારીને એમણે એમની આગળ શાક ધય. ુ એકવાર સહરાનપરથી ેજી રીતભાતવાળા એક દશી ે અમલદાર એ થાનના દશન ર્ ે આ યા. ઊંડુ ં રહ ય રહલ ૂ દર ઘણો ગઢાથ ર્ ુ ં એનો િનદશ વ ુ ં છે . તો પણ િચર મરણીય જ ર બને છે . એ એકાત ૂ પર િનવાહ ૃ નીચે પડી રહતા ે ં ે અને કવળ ે કરતા હતા. એની ાચીન છે .ું એ તપ દરિમયાન એકવાર ત્યક ુ ે ં ઋિષમિનઓ ે ે થય. એમા ં સદહ ૂ ુ ુ વાસ ં તીથર્ થાનમા ં શિક્ત સ ં દાયના એક વૈરાગી િસ પરષ જના વખતમા.org . મહાભારતના વનપવમા ર્ ં ને પ પરાણમા ુ ં ધામ ઘ ુ ં ે ં ે કરલો છે . મહાત્માજીને બીજી મોટરમા ં બસાડ ા.73 - હવે ભક્તોને માટે કોઈ િવક પ બાકી ના ર ો. કદાવર કાયાના એ ં ં ે ના ર ો. તમ થળોમા ં કોઈકવાર એમના વારસ વા તપ વી મહાત્માઓ મળી આવે છે ત્યારે ં ે ં શાકભરી દવીના મિદરની સામે પવત ર્ પર થાનના દશન ર્ ે કોઈકોઈ વાસ સાથક ર્ લાગે છે . ં ે ં એકાત ં અને િવકટ માગન ં શાકભરી દવીની એ યા ા એના િનતાત કરવાન ુ ં મન ના ર્ ે લીધે વારવાર ે લોકો છે . કહવાથી અમલદારે એ મહાત્મા પરષન ુ ે સહરાનપર ુ તો મહાત્માએ ક ું : ‘સબ મહામાયા કી લીલા હૈ.ં કહ ે છે કે. મહાત્માજીને ં ં ે ે મિદરની સામે અસ ં ય લોકોની વચ્ચે િદગબર દશામા ં બઠલા જોઈને એ અમલદારના ોધનો પાર ના ર ો. ુ લઈ જવા માટે મોટરમા ં બસાડ ે ે સહરાનપર ે ં ુ એમના આ યર્ની વચ્ચે વારવારના ં એમણે તમન ા. એ દૃ ટએ જોઈએ તો.ું એ દવીના પિવ ું ે વણન ે ં આવે ને સદર થાનના મિહમાન ુ ં િવશષ ર્ કરતા ં કહવામા ં ે છે કે. કાળી ભમ્મર જટા ને દાઢીવાળા. થાય. એવા પણ અનક ે ઓ એનો લાભ િનયિમત રીતે લતા રહ ે છે . મહાત્મા ત્યાગી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ૂ શકરન ુ ં મિદર ે માઈલ દર ં ં ં ં આવલા ે એ ણક છે . વહ મઝ ા.swargarohan. શાકાહાર પર રહીને ૃ ુ ૂ ર્ દવીની ે ે ે દવીની ે ે ઈથી ધ્યાનપવક આરાધના કરે છે તન કપાથી બાર વરસ સધીના શાકાહારન ુ ં ફળ સહલા www. સયમી ને િવરક્ત હતા. ે ે ે ે . તઓ ે તમની પાસે લગભગ રોજ રાતે એક વાઘ આવીને બસી રહતો એના શરીર પર હાથ ફરવતા .ુ ત્યારથી એમન ુ ં ં ે ે નામ શાકભરી દવી પડ . શાકભરી દવીન ુ વરસો સધી વ ુ ં કશ ુ ં નથી. દવીન ે ે આદરણીય અિતિથઓનો સત્કાર કવી રીતે કરું ? એમનો વ ત ુ વાપરતી નથી તો પછી અચાનક આવલા સત્કાર શાકથી જ કરું એ જ બરાબર છે .’ ે ભક્ત બન્યા. કહ ે છે કે. લોકોના ુ ુ ે ે નીચે ઉતારીને એમની માફી માગી. શાકભરી દવીના એ તીથર્ થાનમા ં ણ િદવસ ચયર્ તન ુ ં પાલન કરી. એ રહ ય જાણવા છે .ુ ં ‘ ુ ં તો શાક િસવાય બીજી કોઈ ખા એમના આ મ પર કટલાક આવી પહ ચ્યા. જગલમા વાસીઓ જતા હોય છે . મોટા ભાગના વાસીઓ તો ‘હાથીના પગલામા ં બીજાં ે ં ે મિદરની પિરકમ્મા પગલા ં સમાઈ ગયાં’ માનીને દવીના દશનનો જ લાભ લઈને પાછા ફરે છે . એ દે વીએ હજાર િદ ય ે મિહનાના છે લા િદવસે શાકન ુ ં ભોજન કરી તપ કરલ ે . અમલદાર તના ે છતા ં આવા ં એકાત ં શાત ં સમયના પિરવતનની સાથે મહાત્માઓમા ં પણ પિરવતન ર્ ર્ થય ુ ં છે . પરત ે યાસો છતા ં મોટર ચાલી જ નિહ. તો તે પણ ના ચાલી. કહી ભ લે જાના નહી ચાહતી. ં ે ે ું િવિચ શાકભરી દવી કટલ ં ુ તમા ે ં િવિચ નામ છે ! પરત ે ું છે . યહા ં હી રખના ચાહતી હૈ.

અને પરમ શાિત અનભ ે સાધનાની િસ મા ં મદદ મળે છે . પવતોન ર્ ુ ં ં મસાફરોન ે રહવા ે ે ે ૂ ં ૂ માટની યવ થા છે . એવા શાત ું ે પર દવીની ે ં સદર મળી રહ ે છે . ને તની કપા થળમા ં શાકાહાર કરીને થોડોક વખત પણ વાસ કરવાથી મન િનમળ ર્ થાય છે . ુ ે ં તે દવીના ચોકીદાર મનાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . આ ય થાન અત્યત ર્ લાગે છે . ે ૂ દવીઓની મિતઓ એમણે થાપી છે એવી વાત ામરી ને શતાક્ષી એ ણ ચિલત છે . જવાનો માગર્ : ઉ ર ે દશના િસ ુ ે સહરાનપરથી ં ે શહર શાકભરી દવી જવા માટે મોટરની ે ે ં એકાદ માઈલ પર ભદરવ ૂ ે (ભૈરવ)ન ુ ં નાન ુ ં મિદર ં થાન પર પહ ચતા ં પહલા આવે છે . છે . સાધકોને આવા થળમા ં રહવાથી ી આ ે ં ં ે ં બધા ં તીથ મા ં ફયાર્ છે ! દશમા શકરાચાય ર્ પણ ભારતના ં કટલા ુ આ િનક સાધનોનો અભાવ હતો ત્યારે . મિદરમા મિતઓ પણ છે . યવ થા છે .swargarohan. સહરાનપરથી શાકભરી લગભગ ર૬ માઈલ દર ☼ ☼ ☼ ☼ www. એક યારે અવરજવરના ં ૂ ે ફરીને એમણે ધમર્ ચારન ુ ં મગલમય ં ણ ૂ ે ણથી બી ં ુ સાથસાથ ે ે મિદરો ં ે થાનોના જીણ ારન ુ ં કાયર્ પણ કય ુ છે . મિદરમા ર્ ુ ે ં ં ગણપિત ને હનમાનજીની ૂ કહવાય છે .org ☼ . વિૃ ુ વ મળે ં તથા પરમાનદનો ં િ થર થાય છે .74 - ૃ થાય છે . દવીની મિત વયભ પવતોની મહ ામા ં વધારો થાય છે . દવીના ૂ છે . ર્ ે લીધે યા ા થાનોની શોભામા ં અને યા ા થાનોને લીધે પવત ર્ એને અજબ ઉઠાવ આપે છે . પરત કે દવ દવીના ું ુ આ સદર થાનની મલાકાત પણ એમણે લીધી લાગે છે . કારણ કે અહ ભીમા. ુ ુ સદર ું ું ં ં આકષક મિદરની આજબાજ લીલીછમ પવતમાળા હોવાથી. શાકભરી ં ે મહાકાયર્ તો કય ુ જ.

ૂ ે છે .ુ ં ભગઋિષન નામે ં ે . એવી દતકથા ં વા રાક્ષસોનો સહાર કરીને એ થળમા ં આરામ કરલો છે . તના ર્ ર્ કણવાસ ર્ ૃ ુ ે ાચીનકાળમા ં ભગક્ષ ું ું ં ે મિદર છે . યાત મહાત્મા હિરબાબાનો બાધ ં કીતનભવન ને સત્સગભવન છે . એના અવલોકન માટે ઘણા લોકો આવે છે .ું આયસમાજના ર્ ે . રાજા પરીિક્ષતન ુ ં અહાર : અનપશહરથી લગભગ સાત માઈલ ઉ રે અહાર નામે એક નાન ુ ં શહર ૃ ુ થયા પછી. પરીિક્ષતના પ ુ તક્ષક નાગના કરડવાથી મત્ય સપય ર્ ે ે જનમજય ુ ે ે ે ે . ું ૂ ં ં ે વસલ ે ું અથવા િવ તરલ ે ું આ શહર ે અનપશહર : ગગાના તટવત સદર થળો પૈકીન ુ ં ગગાિકનાર ુ ં મિદર. ત્યા ં ગગાનો પસદ લાભ તથા શાિતલાભન ે ે. અનપશહર અને બીજાં તીથ ુ ં ુ ં અનક ે દિક્ષણા કે પિર મા કરીએ તો જદાજદા થળો જોવા મળે છે . ત્યાં ભૈરવ. ‘કણવાસ ’ કહવાય . ચામડા ે ં . એન ુ ં વર ે વાળવાના ઉ ે શથી. થાનમા ં ભગવાન ુ ે તપ કરલ ે . ગણશ માતા. ત્યા ં રામભવન.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . કહ ે છે કે કતી સાથે ખરખર સબધ ં ારા ગગાના ાચીન તીથર્ કણના ર્ નામ ે ે એની વાહમા ં વહતી કરાયલી પટી દરના ે ે ે એ થળ બહાર કઢાયેલી. ુ ં દવીન ુ ં મિદર ં . ે તથા હિર ારને ષીકશ ં કરે છે . એ ં ે કણની મિત કણવાસન ર્ ર્ ું ે ં ં ધરાવે છે . સર વતીએ પણ એ થળમા ં રહીને સાધના કરલી www. િશવરા ીએ તથા ગગાદશરાન ભરાય છે . હનમાનજી ને ૂ ં ં ે ે િદવસે ત્યા ં મળો ે ે િબકે રના મિદર છે . ર્ ૂ છે . દવીએ શભિનશભ ુ કણવાસની બાજના ર્ ુ ધૌહી ૃ ુ ુ ં એ િનવાસ થાન હત ુ ં. એમા ં ં ે ગગાના તટ દશની ે ં મોટા ં તો કટલાક ે ં નાના. શહરમા ર્ ે ર મહાદવન ુ ું ં મિદર અને હનમાનજીન ં ં . કટલાક ે ે માણમા ં ઠડી સા ઓ ત્યા ં રહવાન ં કરે છે . ત્યા ં િશવમિદર તથા ધમશાળા પણ છે . અલીગઢ-બરલી ૂ ે માઈલ દર ે કણવાસ : કણવાસ અનપશહરથી દિક્ષણે આઠક લાઈનના રાજઘાટ ર્ ર્ ે ે ઊતરીને જઈ શકાય છે . તથી બાળક કણર્ સાથે આ જ થળથી ે ે પર બસીન ે ે કણર્ દાન આપતો. નરૌરા ટશન ુ ં નામ સાભળીન ૃ થાય એ ત ન વાભાિવક છે .org ં થાપક મહિષ દયાનદ . ર્ ુ ે ે રજા રોડ અને મરઠ વચ્ચના ુ ં ે ૂ લદશહરના રે વે ટશનથી અનપશહર જવા માટે બસ મળે છે . પસદ ુ ૂ ં અનપશહરથી ગગા પાર કરીને સામી બાજએ જઈએ તો ગવા ં નામનો ર તો મળે છે . કણ ત્યા ં વાસ કય તમજ તપ યાર્ કરી. ર્ ૂ ં રહવા ે ે અનપશહરમા માટની ધમશાળાઓ સારી સ ં યામા ં છે . તમ ે અન ૂપશહરન ં ે ે પણ એકાતવાસ ં ં ે માટે સારું માને છે . એ ગામથી ૂ ઉ ર ભારતના આગળ એકાદ માઈલ દર ં આવે છે .ુ ં ત્યા ં એક કણિશલા છે .75 - ૂ ર3. િવહારીજીન ુ ં ે ં નવદ ે ં િગરધારીજીન ુ ં મિદર ઘ ુ ં રમણીય છે . ત્યા ં ક યાણી દવી ે ે કહવાત . એ ઉપરાત પરના િભ િભ ર્ ુ ં સતસા ઓના આ મો પણ જોવા ુ ં ૂ ર્ રહવા ે મ સા ઓ શાિતપવક માટે વા છે . ગગાતટ ં ાચીન મિદર ખાસ દશનીય છે .swargarohan.ં કટ ે લાક ં કટલાક ે ં અ િસ તો કટલાક િસ છે . શહરથી બે માઈલ દર ુ ં મિદર ં ે ં ં અવિતકા દવીન છે . કચન ં કરલો તે આ જ થળમા ં કરલો એમ કહવાય છે . બધા ં થાનોનો િનદશ કરવા કરતા ં એ પૈકીના ં ખાસ મહત્વના ં થાનો પર દૃ ટપાત કરી લઈએ. એમ કહવાય ે છે . હિર ાર ને મળવાની સાથસાથ ે ષીકશના ુ ું વ ુ ં ઓછી હોવાથી.

ુ ં ુ બક્સર : િશવરાજપરથી ૂ છે .swargarohan. ☼ ☼ www. ત્યા ં ગગ ં ે ર. ે ે ં સ ં યામા ં વાસ કરે છે .ું તના ે ે ે ે ૂ એ જ હતી. એ થળમા ં પણ પણ કહવામા ુ ુ ધમશાળાઓ ુ ં ં ગગાતટ પર સતસા ઓના આ મો છે . વૈરાગ્ય તથા સાધના કરવાની ઉત્કટ વિૃ સગવડ મળે . પિરણામે ગોપાલજીની ઈચ્છા આગળ જવાની નથી એવ ુ ં સમજીને લોકોએ એમન ુ ં મિદર બનાવી દી . ત્યા ં બકાસરુ ે થાપલ છે . અને સાધના કરવાની સાચા સતસા ઓન શાત ે . ુ : ઉ ર રે વની ુ ે ે ે માઈલ િશવરાજપર મગલસરાય -િદ હી લાઈન પરના િબંદકી રોડ ટશનથી ચારક ૂ છે . પછી શ ુ ં ? એની સાથે િવવક ં કોઈન ુ ં ક યાણ કરે . ઉપરાત દવીન પણ ુ ે ે ં ં ે ે જાણે છે કે. એમના તપની ભિમ ે એવ ુ ં કટલાક લોકોન ુ ં માનવ ુ ં છે . જમીન પર પથારી હોય. મવાડનો ત્યાગ કરીને મીરાબા હતાં. રાજા ં એક માઈલ દર ણ માઈલ દર યાિત હોવાથી એને નળક્ષે ે ં આવે છે . ગગાનો ં ં તટ મળે . ગગાતટવત ર્ ું ુ ં યાત અને સદર હોવાથી ત્યા ં સતસા ઓ મોટી ુ ં િ ય િનવાસ થાન તથા સાધનાધામ ર ું છે . ચડીપાઠ વાચનારા સારી પઠ રાજાએ અને સમાિધ વૈ યે દવીન તી સ કરવા માટે ૃ ે . ત્યારે આરામ કયાર્ પછી એમણે િગિરધર ગોપાલને ઉપાડવાનો ં ુ એ ઉપાડી શ યાસ કય પરત ાં જ ં નિહ. િસ ે ર. ચિડકા ં ે ં િનવાસ થાન ગણાય છે . સત તરફથી અહ અ ક્ષે ોની યવ થા છે . જદીજદી તથા વાન ર્ ં તથા િવહારીજીન ુ ં મિદર પણ જોવા ું ે થા મો પણ છે . િગિરધર ં ં ં ં કહવાય ે ે ં ઈ અહ થઈને આગળ જતા ં ગોપાલજીના મિદરના સબધમા છે કે. ગાય ીદવીન વા ં છે . અને સ ં હનો ુ તથા િવષયભોગનો ત્યાગ હોય. તો તે સવર્ । वरागः ॥ ૃ નીચે રહવાન ુ ં હોય. ભગવાન ે માઈલ દર ણક ીકૃ ણે ુ ું એ ે નો નાશ કરલો તે બકાસરન ુ ં મિદર ે ું મહ ે રનાથન ુ ં મિદર ં ં . યા ીઓના ઊતરવા માટે ત્યા ં ં ે એ થળ ઘ ુ ં કટલીય ધમશાળાઓ છે . પચવટ ં ે ર તથા િગિરધર ગોપાલજીન ુ ં તથા બીજાં મિદર ં દર છે . તપ કરલ ફળ પે તમના પર દવીની કપા થયલી પણ ખરી. પહલથી જ એ સતમહાત્માઓન ુ ુ ં ેમી ભાિવક પરષો ે ે ે તૈયાર ભોજન મળી રહ ે છે . એકાતવાસ ં ે ં "ગગાતટ પરના વક્ષ હોય. તો એવો વૈરાગ્ય કોને સખદાયક ના થાય ?" િવહારઘાટ : કણવાસથી ર્ નળના દાનના થળ તરીકે એની ૂ રાજઘાટ અને ત્યાથી ૂ િવહારઘાટ છે .org ☼ .તીથયા ા ર્ આ ી યોગે ર . તથી તમન ુ ં ે બીજુ ં શ ુ ં જોઈએ ? એમને િભક્ષા મળે .76 - ં ે નવરા ી દરિમયાન મળો ે થળમા ં વરસમા ં બન ભરાય છે . વાગી ર ભગવાનન ુ ં ☼ ☼ ં ાચીન મિદર પણ અહ છે . સરથ છે . શકરાચાય ક ું જ છે કે- गंगातटत मूलिनवासः श याभूतलम जनं वासः सवप रमहभोग यागः कःय सुखं न करोित ભળે .

77 - ૃ ૂ ર૪. લોકો એને મોટે ભાગે પહવાના ૃ ૂ ે લગભગ ૬-૬. અને અ મઘ ર્ त सव ુ ાચીનકાળની કથાનસાર .ે માિહતી મળવતા ે ં આપણી એ પડતાવત જ લાગે છે કે એ થાનને રાજા પથના લાગણી સાચી ઠરે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પરત તીથર્ વધારે પિવ બીજુ ં કોઈ જ નથી. પથદક ુ ુ બ ુ ઓછા ં છે . પથદક ૂ ે ં બધા ં પાપ ત્યાના ં ારા જાણમા ં અથવા અજાણમા ં કરલા નાનમા થી દર ે ય ના ફળની તથા વગની થાય છે . ःवगमेव । ॥ । ॥ भारत । च ॥ વા લાગે. પાછળથી તે નામ જનતાની જીભે ચઢીને પહવા ે ે કે પહવા ે મળીને પથદક (અથાત ર્ ્ પથન ૃ ુ પોતાના િપતા વનની ે થઈ ગયુ. પથ ૃ ૂ અને ઉદક પથના ૃ ૂ ૃ ુ ુ ં સરોવર) થાય છે . અને એમા ં એક અગત્યના શિક્તશાળી સાધન તરીકે લવામા અિતશયોિક્ત વ ુ ં જરા પણ નથી લાગત ુ ં. પથદક યજના અથવા ગઢાથ ર્ છે તે પહવા નામ છે . ુ ુ ે ં ં કહવામા ે ં આ ય ુ ં છે કે. ે મહારાજા વનના પુ ૃ ુ નામ પરથી જ આ તીથર્ થાનન ુ ં નામ પથદક ૃ ૂ પડ ું છે .swargarohan. પથકદ તો એન ુ ં અસલ ૃ ૂ એ નામ કાને ં ૂ ે ે નામમા ં નથી." े ऽं पृथूदका पु यतमं अ ाना ૃ ૂ કરતા ં િવશષ ે પિવ છે . "કરક્ષ થોમા વા તો ુ કરતા ં વધારે પણ્યશાળી સર વતી છે . છતા ં એ પણ એટલ ું ં ુ જ સાચ ુ ં છે કે.org . અને એ બધા ં તીથ કરતા ં પથદક ુ ુ ીપરષો આ ર ા એ ભાવાથના લોક : ર્ पु यमाहःु कु सरःव या व ै તીથર્ कु तीथािन ानतो ेऽासरःवती तीथ य य क चदशुभं या कम नँये तऽ चा प આ લોક કોઈને કદાચ અિતશયોિક્ત कृ तं नरो म वा पु षेण वा मानुषबु ना ःनानमाऽःय लभते । पृथूदकम ् ना यतीथ वा प अ मेघफलं ાિપ્ત થાય છે . ભાદરવા મિહનાના િવ ાિમ ા પક્ષમા ં એ આ જ થળે રાજિષ િવ ાિમ મટીને િષ િવ ાિમ ુ આ તીથની ર્ મહ ા િવશે મહાભારત તથા પ પરાણ ુ ુ ે ુ ં ુ કરક્ષ પણ્યશાળી છે જ.પ0 ગાઉ દર નામથી ઓળખે છે . એ લોકોના રચનારને મન એ તીથનો થાય છે અને એની સાથે સૌ કોઈ સમત ર્ મિહમા ઘણો મોટો છે .ં કહ ે છે કે. તમ ે છતા ં ભારતમા ં તની ે સારી ીપરષો ૃ ૂ પથદકના નામથી પિરિચત િસ છે અને ૃ ે ે તરફ જતી ગાડીમા ં આવતા થાનસર શહરથી તે થાન તે એક મો ુ ં તીથર્ મનાય છે .ં વખતના વીતવાની સાથે એણે વધારે મિહમા ધારણ કય . મહારાજા પથએ આ ે . સર વતી કરતા ં પણ એના તટ પરના ં ૃ ૂ વ ુ પિવ છે . એ નામમાં ૃ ુ નામ સાથે કશોક સબધ ં ં ં હશ. અને વળી. જોકે લગભગ ે તીથનો ત્યક ર્ મિહમા એવો જ મોટો માનવામા ં આવે છે એ સાચ ુ ં છે . www. થયા હતા. તોપણ એમની ારા એક વાત તો અવ ય ફિલત ં થશે કે. િદ હીથી અમતસર ૂ છે . મહિષ ે થળમા ં મોટો મળો ભરાય છે . એને લીધે ત્યે ટ િ યા આ જ થળમા ં કરલી થળ સાથે એમન ુ ં નામ જોડાઈ ગયુ. તીથયા ા ને તીથવાસનો લાભ જીવનની સશ ર્ ર્ ુ ે અથવા જીવનની ઉ રો ર સધારણા માટના ે ં આવે તો એ મિહમા ત ન સાચો ઠરે છે .

પરશરામ ુ ે ત્યા ં ય રામતીથર્ : રામતીથર્ પરશરામની મિત ે ે કરલા એમ કહવાય છે . દવાિપ . જના ે હતી. એમના િપતા જમદિગ્નની તથા એમના માતા રે કાની પજા િવ ાિમ તીથર્ : આ થળે િવ ાિમ વિશ ઠ ં શકર ભગવાનના ં વચ્ચે ુ મિનનો આ મ હતો. મરાઠાકાળમા ં તન ે ુ ં ફરી િનમાણ શાસનમા ં નાશ કરવામા ં આવલો ર્ થય. નદીના બન છે . ાચીન છે તથા પ ૃ વી ર મહાદવના મિદરની ે ું એ િશવમિદર ં વણનાથના થાનમા ં આવલ િવશાળ તથા ુ ં હનમાનજીની ુ ુ ુ સદર ું ં િશવિલંગ ખાસ જોવા જોવ ુ ં છે . િષ પણ ત્યા ં જ થયલા ે પાસના ે અવકીથતીથ એ થળમા ં ય ોપવીત સ ં કાર કરાવવામા ં આવે છે .ુ ં અને મહારાજા રણજીતિસંહ ે એનો જીણ ાર કરા યો. ત્યા ં ાચી : એ થળમા ં મિન ં ે ણ મિદર પણ વરાન ં વા ં પડી ર ા ં છે . ત્યા ં ુ ુ ૂ થાય છે . ં વામી કાિતક : એ મિદર ઘ ું ુ ર્ ુ મહાદવ ે : બાબા ચતમખ ે ં પાસે છે . યા ીઓ એમન ુ ં પણ દશન ર્ કરે છે . થળે વહતી ☼ ☼ ☼ ☼ www. એ થળ પથદકની સાથે જ જોડાયલ ુ ે ે ે .swargarohan. ુ ફ ગનીતીથ ર્ અથવા સોમતીથર્ : કહ ે છે કે.78 - ૃ ૂ ં દશનીય પથદકના થળો આ ર્ માણે ગણાવી શકાય : ૃ ુ સૌથી પહલા ે : મહારાજા પથએ ે ં એ મિદર ં ં ે . ુ ં નાનસર ું ું મિદર ે ે ું સર વતી દવીન ે ં સર વતી દવી : સર વતી નદીના ઘાટ પર બનલ છે . ઘાટની દશા પણ ખરાબ છે . ૃ ુ ત્યા ં તપ કરલ ૃ ૂ ે .ું બકદા યે ત્યા ં સાધના કરલી ને ય ન ુ ં અન ુ ઠાન કરલ તટ પરના એ થળે રાજા યયાિતએ ય યયાિતતીથર્ : સર વતીના પિવ ે કરલા તથા રાજાની ુ ૂ .ું શકરના ં ં પ ૃ વી ર મહાદવ બધાવલ એ મિદરનો મિુ લમ ે . ઘી તમ ુ ે જ મધ વહાવલ ે . સોમવતી અમાસે અને ુ ં ે ા પક્ષમા ં ત્યા ં મળો ભરાય છે . ત્યાં બે મિદરોની ુ છે તે વિશ ઠગફા ુ કહવાય ે નાની ગફા છે . મળો ુ ૃ કરાવે છે . એની બાજમા ૃ તી નદી આ જ ૂ જમાનામા ં દષ પાણી ર. ાની પજા ાચીનકાળમા ં ઋિષ ે ે . બાજમા એન ુ ં ચાર મખવા અ ટધાતની ાચીન છે . ાએ બનાવલ છે . િસં ુ અને અિગ્નએ મિક્ત મળવલી થળે તપ કરીને મહિષ ે એવી કથા છે .ું એથી એન ુ ં નામ પથદક : એ થળ સર વતી નદીના તટ પર છે . તથી ૂ કરે છે . મિદરના ાર પર િચ કામવાળો દરવાજો છે . ત્યા ં િપંડદાન કરાય છે અને ચૈ વદી ચૌદસે ે ભરાય છે . સ ૂયતીથ ર્ ર્ ને શ ુ તીથર્ છે . પરશરામની .ું એને લીધે ત્યાના ં ઘાટ દગ્ધ ઈચ્છાનસાર સર વતી નદીએ દધ વા ને મ ુ વા ં ે તટ પર ઘાટ બાધલા ં ે નામથી ઓળખાય છે .ુ ં ત્યા ં ફરલ નામે ગામ તથા એક સરોવર છે . ુ વિશ ઠનો આ મ હતો. ાચીનકાળમા ં ત્યા ં ફળન ુ ં િવશાળ વન હત. એ પણ ે ં મરાઠાકાળમા ં બનાવાયેલ ું કહવાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િતમા છે . કહ ે છે કે. એ થળ હાલ ત ન જીણર્ દશામા ં છે . એ ર્ ર્ : પ ૃ વી ર મહાદવ તીથર્ ે ું કહવાય ે ે યા ીઓ ત્યા ં નાન કરી.ું પથદક યોિન : એ ૃ ૂ ે ું છે . રાજા પથએ ૃ ૂ પડ .org ☼ . િવ ાિમ િવ ાિમ .

org ☼ ડબર કહ ે છે . તે વખતે પાડવો માટે ભગવાને ીકૃ ણને દત ં ગામોની િન ફળ માગણી ં ે ે . એ થળમા ં નારદજીને િવ સાથે સકળાયલ ુ ભગવાનના દશનનો લાભ મળવાથી એમન ુ ં જીવન ધન્ય ર્ ે . આ જગ્યા . કૈ થલ ુ ુ ે થી લગભગ ર૬ માઈલ ઉ ર-પિ મમા ં આવલ ુ ુ ે થી નરવાના જતી લાઈનન ુ ં ે ું છે . ત્યા ં ણ માઈલ દર ં ે છે . એ સરોવરને પાકા ઘાટ બાધલા ુ ં અથવા સકરતીથર્ : એ થાનમા ં સરોવર ને મિદર ૂ ં સરજકડ છે . ુ કલો ારણતીથર્ : કૈ થલથી ુ ે ગામ છે તે પણ કલો ારણ કહવાય ૂ ઉ રમા ં છે . એ શહરની ે કદારતીથ ’ તીથર્ પણ કહવામા બાજમા ર્ : એને ‘વ ૃ કદાર ે ું છે . કિપ થલનો સમાવશ ે કરવામા ં આવલો ે . પરાણોમા ુ ધને ુ ૂ ે ં આવે છે . એટલે યા ીઓ ત્યા ં નાન કરી. ત્યા ં સાત િશવાલય છે . ને બની શકે તો. ુ ં : એ થળે સપ્તિષકડ ા તથા સપ્તિષએ ય ે .swargarohan. કૈ થલથી ૂ ે માઈલ દર ણક ે ે કહવાય ે શરગઢ ગામમા ં છે . છે . દય થાન. કરક્ષ કૈ થલ કરક્ષ ે એ ટશન છે . ૂ દધખડી ૂ ે નામે ગામમા ં આવલ ે ું આ તીથર્ થાન નારદજીના જીવન ધનજન્મ : કૈ થલથી બે માઈલ દર ં ે ું છે .ં કહ ે છે કે. ુ ં એક િવશાળ સરોવર ે ે ે ં આવે છે . ત્યા ં ે ાવણ વદી ચૌદસને િદવસે મળો ભરાય છે .79 - રપ. પાચ કરલી તમા ુ ં મિદર ં થાન : અહ ચડીદવીન ં ે ં ચડી છે . ે ઘ ું કૈ થલ શહર કિપ થલ એટલે વાનરોન ુ ં ુ ં એનો ઉ લખ ે કિપ થલ નામથી કરવામા ં આ યો છે . એને મહાવીર હનમાનજીની ભિમ પણ કહવામા ં ે ે ે સમજાવવા. ાચીન છે .ું એને લીધે એ થળ ધનજન્મના નામથી ઓળખાય છે . કૈ થલથી દોઢક ☼ ☼ ☼ ☼ www. જની પિવ ં ે નદીઓમાની એક નદી આપગા ત્યા ં થઈને વહતી હતી. શકરની ને કાિતક વામીની પજા જિલ ધરે છે . આવલ ુ ં : આ કડમા ું ં નાન કરીને નવ હોન ુ ં િવિધપવક ૂ ર્ પજન ૂ નવ હકડ કરી. એ કરનાલ િજ લામા ં ગણાય છે . એથી એને કરલા ૂ આવલા ે માઈલ દર ે િશલખડી ે ગામમા ં છે . એ થાનમા ં કરનાલથી મોટર ારા જઈ શકાય છે . ં કરવાની હોની શાિત થા ચાલી આવે છે . બનલ ુ ુ ે ની સાત ૂ ૂ જમાનામા ં કરક્ષ આપગા : કૈ થલથી બે માઈલ દરના ગાધડી ગામમા ં સરોવર છે . ભગવાન ં ૂ કરી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . સભિવત ં પાડવોનો ન્યાયોિચત રા યાિધકાર પચાવી પાડલો ત્યારે તન ં મહાય ુ ને અટકાવવા પાડવોએ ભગવાન ૂ તરીકે મોકલલા ં ે . કાિતક વામીનો જન્મ ત્યા ં થયલો છે . એ થાન.

રથમા ં બસી ુ ર્ તો હતોત્સાહ બની ગયો. કરક્ષ ં ે ે ઝીલીને જીવનમા ં નવ ુ ં બળ પદા ે માટનો સદશ ે છે . તે વખતે કરક્ષ બ ુ મહત્વન ુ ં છે .ુ ં પરત ર્ મોટા ભાગની જનતા તો એને ‘ગીતાના અલૌિકક ૃ ૂ ’ તરીકે જ ઓળખે છે . તીથભિમ ં સજયન લડવાની ઈચ્છાથી ર્ ૂ કરક્ષ ૃ તરા ે ે શ ુ ં કય ુ ?" એકઠા થયા હતા. એ ગીતાબોધને પિરણામે અજનનો ં ં અને એની ભિમ ૂ પર પગ મકતા ૂ ં એ આખોય ઈિતહાસ આપણી નામ સાભળતા ખ આગળ તાજો ુ ુ ે ે ે થાય છે . પરત ં ુ ે એકદર ટશન આવે છે . અને વીતી ગયલા કાળની નાનીમોટી કટલીય કડીઓ.ે ગાડીવ ે ગયો. મોહ ગૌરવમા ં તથા એની લોકિ યતામા ં વધારો થયો છે . અજન ે પર નજર નાખી. અજનની પઠ ુ ં મિક્ત મોહમાથી આપી. ટશન ુ ુ ે ની ુ ુ ે મા ં લોકોના ં ટોળટોળા ૂ ર્ હણના અવસર પર કરક્ષ ે ં ઊમટી પડે છે . યુ માટે તૈયાર થઈને ુ ર્ ુ ર્ ે બન ુ ર્ અજનનો ે સનાઓની ે ે ં ે ઊભલી વચ્ચે ધનધારી રથ ભગવાને એના પોતાના કહવાથી ઊભો રા યો. દવદશન ે ૂ ર્ હણના ખાસ નાનપાન. સય www. પરત ં ુ ભગવાન અજન ુ ર્ ે કતર્ યાિભમખ ુ કરવા માટે. ધમર્ મી લોકો એ વખતે ત્યા ં હજારોની સ ં યામા ં ઊમટી પડીને ૂ . એ સદશન ે ં ે પરો ૂ પાડે છે . ફરી કતર્ યપરાયણ બનવાની શિક્ત એ ધરાવે છે અને એને કાશ પરો ુ ુ ે ની યા ાની સફળતા.swargarohan. કરક્ષ ં અત્યત ં ુ ભારતવષની ાચીન તીથર્ થાન છે એ સાચ. કરક્ષ નાનનો ને સત્કમનો મિહમા મોટો મનાતો હોવાથી. અને એની મહ ા એને મન એ દૃ ટએ જ વધારે છે . એ લોક વાચતા જ દૃ ટપટ આગળ રથમા ં ે ે બઠલા ભગવાન ુ ર્ ુ ં િચ ીકૃ ણ અને અજનન ં ખડુ ં થાય છે .ુ ં ને મકી નિહ કરવાનો િવચાર રજૂ કરીન. એના એકાએક ઉત્પ અજનન ભગવાને ુ ુ ે કરક્ષ ે ીકૃ ણ એમ હતોત્સાહ બને તવા ા ં હતા ? ે ં ે થયલા મોહને ખખરી નાખવાના ઉ ે શથી. ાનની પિતતપાવની ગગા વહતી કરી. સય ુ ુ ે મા ં સય ે ૂ ર્ હણ વળાના રોનક ફરી જાય છે . પાઠપજા ર્ . તાદૃ ય થાય છે . એણે ય ુ ં ૂ દી . નવો ત માનવોને ૂ પાડી.ુ ં િવના નથી રહત ુ ુ ે ૃ ે ં ર તામા ં કરક્ષ જતી રે વમા િદ હીથી અમતસર ે ં ે નાન ુ ં છે . લાગણીવશ બનીને. ુ ર્ ે ં મોહ મટી ગયો. એના ાચીન તીથધામ તરીકે ઉ લખ ર્ ં ં કે સાભળતાવત ં ઐિતહાિસક મહત્વનો પણ િનદશ કય છે . એન ુ ં મરણ આ તીથધામમા ં કરવામા ં અને પોતાની કાયાપલટ કરવામા ં રહલી ર્ ે કરતી વખતે થયા વશ ે . કરક્ષ ુ ુ ે નો ે ે ગીતાના પહલા અધ્યાયના પહલા જ લોકમા ં કરક્ષ ૂ પિરચય વાચકને ંકો ાપ્ત થાય છે . તમણ આ લોકમા ં धम ेऽे कु ेऽे समवेता मामकाः पा डवा व ै युयु सवः । संजय ॥ कमकुवत ુ ુ ે નો એક પરપરાગત ં મ કરક્ષ ે છે તેમ.org નાન માટે . અક્ષરામતની અવતારભિમ ં ે વરસોથી એવી રીતે સદશાવાહક ભગવાન ુ ુ ે ીકૃ ણની સાથે કરક્ષ ં ે ું હોવાથી એના મિહમા ને નામ સકળાયલ ુ ર્ ુ થયલા ે ે કતર્ યિવમખ ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એ ર્ ે અવસર પર ત્યા ં મોટો મળો ે ે િવશષ ભરાય છે . એક પછી એક. અને એન ુ ં મન ય ુ સના ે ે િવશે ઉપરામ બની ગય.80 - ુ ુ ે ર૬. કૌરવો અને પાડવોની . ુ ુ ે મા ં મારા પ ુ ો તથા પાડવો ં ે પછ ૂ ે છે : "હ ે સજય ં .ુ ં ત્યા ં ભગા થયલા િમ ો. વજનો તથા પ ૂ યજનોને જોઈને. દાન તથા મ ં ાન ુ ઠાન કરે છે .

‘વામનપરાણ ’ના બાવીસમા ં અધ્યાયમા ં એવો ઉ લખ સર વતી ુ ે ે કરવાનો િનણય નદીના તટ પર આવલા એ થાનમા ં અધ્યાત્મિવ ા તથા સદાચારયક્ત ધમની ર્ ખતી ર્ કય .’ ભગવાને એમની માગણી ુ ુ ે ના નામે જાણીત ુ ં થય. એમા ં રહીને અસ ં ય પણ્યસલીલા સર વતી નદીના તટ દશ એકાત www.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ભગવાન અક્ષયવટની આજબાજ ં ીકૃ ણના નાનકડા મિદરની થાપના કરી. આ થળમા ં ર્ ૃ ુ થાય તે પોતાના પણ્ય ુ પાપના મત્ય ે પણ કહવાય છે . બાજમા તટી ે . એવી ૃ થાનને સાચવી રાખવાના ે એ ઐિતહાિસક મિત રીતે. ભગવાન શકર અહ બધા દવતાઓ સાથે વાસ કરે . ુ ુ ુ ુ ે ૂ ર્ મહારાજ કરના કૌરવપાંડવોના પવજ નામ પરથી એ કરક્ષ અધ્યાત્મિવ ાન ુ ં મહાન કન્ે ુ ુ કાળમા ં એ તરીકે ઓળખાય.81 - ુ ુ ૂ ૂ ં ુ દરદરના આજબાજના િવ તારના લોકો તો આવે જ છે . ટાગા ે ’ નામથી પહલા ે ં ાની ઉ રવદી ુ ં એન ુ ં વણન યાત હત. ૧૯ર૪મા ં દરભગાના ં લગભગ ૬0 વરસ પહલા મહારાજાએ તથા બીજુ ં મિદર ુ ુ પાકો ચોતરો બનાવી. અને આ ે ું નાન. કરક્ષ ે ટશનથી ુ ુ ે કરક્ષ ‘ ુ ુ એને ખોળે પાકતા તાપી પરષો ું ં તથા બસની યવ થા છે .ુ ં ભગઋિષએ ૃ ુ કરક્ષ ત્યા ં ય ોની યવ થા કરી હોવાથી ં ૂ રાખી. ત્યારથી એ ક્ષે મજર ૃ ુ ે એને ભગક્ષ ુ ભાવથી મક્ત થઈને વગની ર્ માણસન ુ ં ે ં દશમા અને વિશ ઠે તપ ુ ુ ં જયગાન કય. ભગવાન વહી ર ો છે . ં બસીન ે ે ત્યા ં આવી પહ ચ્યા.સ. લાબ ં ે વખતે ભગવાન િવ એ પોતાના સુવણરથમા ર્ ં વરદાન માગવા ક ું તો એમણે ક ું : ‘ ભુ. બાકી તો.org . એ થળ આજના કરક્ષ વાસીને આનદ ૂ પહવા ે ં માઈલ દર ે ે જતા ટશનથી લગભગ પાચ ૂ ે ું છે . સર વતી નદીના તટ પર આવલ ે ું એ થળ જના પાકા ર તા પર આવલ વખતથી ૂ છે . ય -બ ુ ં જ ધમાચરણ થળમા ં કરલ અક્ષય બની જાય.ું ઈ.swargarohan. મ ધમક્ષ ર્ ે ુ એ સ થઈ એમને ુ ૂ ૂ પણ્યક્ષ ે ટલી ભિમનો િવકાસ કય છે તે બધી ભિમ કે ં ે બનીને મારા નામે િવ યાત થાય. ભારતન ુ ં એ સૌભાગ્ય છે કે ે યાસો ધમિન મી પરષો તરફથી આજ સધી ર્ ઠ તથા સ ં કિત ૃ ં રસ લનારા ે એની સ ં કિતમા અને એના ં મારકો કરવામા ં ગૌરવ ગણનારા ુ ુ ે રહ ે છે . િવધમ ઓના ં અવારનવારના ં આ મણોનો ભોગ બનલા ૃ ુ ુ ુ કરાતા ર ા છે . ે માઈલ દર ણક ં ે ે ઓળખાય છે . યોિતસરના એ સદર થળમા ં જવા માટે રીક્ષા. કરક્ષ ુ ુ ે પર ઋિષમિનઓના ં શાત ં આ મો હતા.ુ ં યજવદમા ર્ જોવા મળે છે . સોમવતી અમાસના નાન માટે પણ લોકો ઘણી મોટી સ ં યામા ં આવતા હોય છે . મહારાજા તરફથી એની પાસે લગભગ દોઢસો વરસ પહલા રચના કરવામા ં આવલી ં ે ં બનાવાયેલ. થાનસર શહરથી એ થળ ુ ે ીકૃ ણના સદપદશનો સનાતન સાક્ષી બનીને સર વતી નદીનો એ ત્યાં. કા મીરના વડ ‘અક્ષય વટવક્ષ છે . તપ ત.ુ તથા ે ાતઃ મરણીય વૈિદક ઋિષવરોએ વદની રચાઓન ારા દૈ વી ં થની રચના પણ મહિષ ાનની ે તરીકે ઓળખાતા ાિપ્ત કરી. ુ ર્ ે ીકૃ ણે અજનન યોિતસર : ભગવાન ે ત્યક થળન ુ ં દશન ર્ કરીને ે આપલો ે યા ં ગીતાનો ઉપદશ એ ુ ુ ે ં થાય છે . ત્યા ં એક યોિતસર નામે ાચીન િનમળ ર્ વાહ ૂ ં વડના ં વક્ષો ૃ છે . મહારાજા કુરુ એ પિવ કહવાય છે . એમાનો ે ં જના ં એક ાચીન સરોવર છે અને પાસે કટલાક ુ ં એક િશવમિદર ૃ ’ કહવાય ે ં ૂ ટી અવ થામા ં જોઈ શકાય છે . ુ ુ ે ના પાવન કરક્ષ મહિષ િવ ાિમ મહાભારતના ં ાિપ્ત કરે .ુ ં મહારાજા કરના ુ ુ હત ુ ં અને એને એવ ુ ં બનાવવામા ં મહારાજા કરનો બ ુ મોટો યોગ હતો એમ ુ ે ે છે કે. ઉપવાસ.ં એક િશવમિદરની ં ે . તે વાભાિવક રીતે જ ઘ ુ ં મગલ મનાય છે . પાંચમા વદ ુ ુ ે મા ં ુ ે મા ં કરી હતી એવ ુ ં કહવાય ે યાસે આજ પણ્યક્ષ છે . પરત ે દશની જા પણ આવી પહ ચે છે .

આપગા. પવ ુ એના પર મૌયર્ રાજાઓન ુ ં આસન ર ું અને પછીથી ગપ્ત રાજાઓનુ. એ ભિમન ૂ વિૃ ઓથી ધમધમતી કરવાની જ ર છે . તર પર છે . સયવન ે ે ે ે થળ ને ખતરો તથા ગામડાઓ થઈ ગયા છે . મ વનના યારે શીતવનના થળમા ં િશવન ગામ છે .ે કરક્ષ ‘વામનપુરાણ’મા ં મળતા વણન ર્ હતો. વૈતરણી. ુ ુ ે કરક્ષ અિદિતવનની જગ્યામા ં અમીન ગામ છે .82 - ૃ ે િવ ાથ ઓ ધમર્.swargarohan. એ ભ યતાને. સાતવનના નામ આ તો ે દખા ે ય છે . એ દૃ ટએ જોતા ં ત્યા ં ુ ુ ે કરક્ષ ુ ુ ે છે . સમ ૃ અને મહાન ે ં હોય.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તો પછી નાનાનાના ં વન તથા નગરોનો શો િહસાબ ? એવો િવચાર કરતા સમજુ માણસને વૈરાગ્ય ૃ જોવા મળતા ં ગામો પરથી એમની મિત ે . ે ે ે ૂ ર્ પહવા ટશનની પાસે છે . સાત નદીઓ સર વતી. ુ ૂ ર્ . એ વનની જગ્યાએ થયલા ે થયા િવના નથી રહતો અને આ તાજી થાય છે . ે માઈલ દર ણક ૂ છે . તે કરક્ષ વા થળોમા ં એક ે ટશનથી એકાદ માઈલના સર છે . તત્વ ાન. પહવા ુ બીજી બધી જ નદીઓ લપ્ત થઈ ગઈ છે . અિદિતવન. આ િશક્ષણ કન્ે ો ખોલવાની ને િનરાિ તોને વસાવવાની ે ે કન્ે મા ં ફરવવાની અને જનસવાની વિૃ ુ છે . એ યિનવિસટી ઘણા ં મોટા િવ તારમા ં પથરાયલી ુ ુ ે મા ં સાત નદીઓ તથા સાત વનોનો સમાવશ ે થતો માણ.સ. મ ુ વા. આ ે ે (થાનસર ે . યિનવિસટી થપાય છે એ આવકારદાયક છે .’ હકીકતનો વીકાર કયાર્ િવના રહવાય તમ ુ ુ ે નો કરક્ષ ે પરપરાગત ં દશ રીતે એવો ઉ મ છે . વા થળોમા)ં વહતી માણે છે : કામ્યકવન. તોપણ. ર્ છે . કૌિશકી. એને લીધે જળને ઠકાણ ં ં કશ ુ ં પણ થાયી ે ે જળ થત ુ ં રહ ે છે .ુ ં આ .ર્ સ ં કિત વસલ ુ ભારતમા ં વાસ કરનાર છે . ફલકીવન. -એન-સગ ાિપ્ત કરી ચ ૂ મ થાનની ું છે . સ ં કિત તથા બીજા િવષયોન ુ ં િશક્ષણ મળવતા . ુ ુ ે ના જોવા દશનીય થળો: કરક્ષ ર્ ુ ુ ે છે . દૃ ુ તી. મહાભારતના ય ુ ના કાળથી ુ ં ે સ ાટ હષના માડીન કાળ સધી એ ર્ સમયમાં પણ એ ે બધી રીતે સમ ુ િતના િશખર પર પહ ચલો ે દશ હતો. સયવનના ુ ં ુ ૂ ર્ ુ ં થળમા ં સજમા ગામ તથા સયકડતીથ થળમા ં મોિહના ગામ છે . કોઈપણ થળની ભતકાળની ુ .org ુ ુ ે સરને જ કરક્ષ ે ં આવે કહવામા સર િવશાળ સરોવર હત. ફલકીવનના યોિતસરથી ૂ છે . ૪८0 સધી ે ં મ હતો. આ સસારમા થળને ઠકાણ ા ં છે ? મોટા-મોટા ં સા ા યો માટીમા ં ભળી ગયા છે . કામ્યક વનની જગ્યામા ં કમોિસ નામે ગામ છે . પહલા ૂ 3ર૬ થી માડી ં ઈ. તો જ તે કાળની કચમા રાખી શકે. એમની જગ્યાએ યાસવન.ં રાજા હષના ર્ રાજદરબારને શોભાવનાર મહાકિવ બાણભ ે પોતાના ે યાત પ ુ તક ‘હષચિરત ’મા ં લ ય ુ ં છે કે. ‘થાનસર સર વતી નદીના તટ પર ર્ ૃ તથા વપારન ુ ં મો ુ ં કન્ે ે ે ું છે . ગામ છે . ૬ર૯ થી ૬૪પ સધી ુ રાજા હષના ે ં વરસો સધી ે અને કટલાક અિતિથ તરીકે રહનાર ચીની યા ી ર્ ં ‘ધાિમક પરપરા તથા ે ગિતને લીધે થાનસર ઉ ર ભારતમા ં સવ ુ ં ે પણ લ ય ુ ં છે કે. ને ધમ. મ વન અને શીતવન. યાસવન પર વારસા ે ં ે માઈલ દર ટશનથી પાચક ુ થાનમા ં ફરલ ગામ તથા ફ વતીથ ર્ છે . તમ ે છતા ં ત્યા ં એની અવ થા જરા જદી ૃ તથા િશક્ષણના સદર ું ૂ ે સ ં કિત ચાલે છે . કાળદવતા પોતાન ુ ં કામ કય જાય છે . એક જમાનામા ં www. ઈ. બૌ ોના ૃ ક દૃ ટએ સવ ે સા ં કિત દશ ુ . એ ે ે નથી.સ. મિહમાને ટકાવી રાખવા એને વતમાનકાળન ર્ ગિતશીલ પગલા ં ૂ ુ ં પોતાન ુ ં થાન ટકાવી કે સરિક્ષત ભરવા જોઈએ. ચોમાસામા ં ફક્ત સર વતી નદી કોઈક ઠકાણ ે ે યોિતસર.’ ઈ. તથા હરણ્યવતી.સ. કવળ ે ગાથા ગમે તટલી ભ ય કે મિહમાવતી એના જ આધાર પર એ સખી ે અન ુ પ ના બની શકે. એ વન પણ હવે તો નથી ર ા.

અત્યારે કટાવલી પાણીની ધારા સીધી એમના મખમા ુ ં સરોવર તથા નાનસર ું ું મિદર ં ત્યા ં એ સદર છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . મહાભારતના ય ુ મા ં િવજયી થવાની કામનાથી ેરાઈને ં ૂ કરીને એમની પાસથી ે આશીવાદ ે ે . એની પાસે ં ૂ ર્ હણના અવસર પર યા ીઓ એ સરોવર આગળ મોટી સ ં યામા ં ાચીન મિદર છે . માકડય ુ ે મારવા માટન ે ું વ દધીિચએ દધીિચતીથમા ર્ ં વ ૃ ાસરન મહાભારતના ય ુ ે ે અપણ ે . તમા અને બીજાં કટલાક ૂ ુ ં પિવ ં ે ાચીન મિદર ખાસ ઉ લખનીય છે .ું મહિષ ં ે મિન તથા દધીિચતીથર્ છે . સય એકઠા થાય છે . પાડવોએ ત્યા ં શકર ભગવાનની પજા ર્ મળવલા ુ ુ ે કરક્ષ સરોવરથી ૂ બાણગગા ે માઈલ દર ં નામે એક બીજુ ં થળ છે . એ વખતે એમને તરસ લાગી એટલે કથા કહ ે છે કે. એ ઉત્પિ તથા િવ ુ નાિભમાથી ં પદા ે થયલા ે ં ની કમળમાથી ે ાની ઉત્પિત થયલી એ કથા તો જાણીતી ે ે ે ે નાિભકમલતીથર્ કહવામા ે ં આવે છે . એ બાજુ ગૌડીય મઠ તથા ુ ુ નાનકદે વ તથા બીજા કટલાક ુ ુ ારા પણ છે . પાડવોએ િવજયી થવા માટે ત્યા ં દવીની આરાધના કરલી ભગવાન િવ છે . દશરાના િદવસો દરિમયાન મળો ે ે ે થાનસર શહરની ત ન પાસે થાનસર નામે તીથર્ છે . ૂ ે ં ે યા ં શ યા પર સતલા તે થાન પણ પડાઓ બતાવે છે . ગર ે ં સરોવરના િકનારા પર એક ગર કરક્ષ મલાકાત લીધલી મિતમા ર્ ૂ ુ ં િબરલા તરફથી એક ગીતામિદરની ં રચના કરવામા ં આવી છે . ત્યા ં શીખોન ુ ં ગર શીખ ગરઓએ ુ ુ ે ની તીથભિમની ુ ુ ુ નાનકદવની ૃ ુ ુ ારાની ે . ભી મ િપતામહ એ જ થળમા ં બાણશ યા પર સતલા ુ ર્ ે બાણ મારીને જમીનમાથી ં અજન ુ ે ં જ મોકલી આપી. એ જગ્યાએ મિન ગયલો એવી કથા મહાભારતમા ં આવે છે . લગભગ દોઢ માઈલ દર ં સરોવરમા ં યા ીઓ નાન કરે છે . તે જોવા ે વ ુ ં છે .83 - ુ ુ ે સર અથવા કરક્ષ સરોવર ઘ ુ ં પિવ ુ ું ન થાનો છે . ત્યા ં પણ સરોવર થાન થાનસર શહરની નજીક છે . ચ ં કપન તીથર્ થાન પણ જોવા ં . એ થળ જોઈને ભી મની યાદ તાજી થાય છે . ભગવાન ના િકનારા પર ં થાણ્વી રન ુ ં મિદર છે . ં ે ે . પડાઓ ં ં ં એવી ણક એના સબધી ૂ ે . મઠ ને ધમશાળાઓ ં તમજ ે ાચીન મિદર છે . ત્યા ં થા પણ ચાલી આવે છે . સરોવરની બાજમા રચના થઈ છે . લ મીનારાયણન ુ ં ઘ ુ ં નાન ુ ં છે . ૂ ભ કાલી માતાન ુ ં ે ે દર થાનસર તીથથી થોડક ર્ ં ાચીન મિદર છે . ત્યાના ુ ં બસીન ે ે ધમકમ બાજમા ર્ ર્ પણ કરતા હોય છે . એ થાન કરનાલથી કૈ થલ જતી સડકથી આશરે છ માઈલ દર www.swargarohan. સરોવર-તટ પર ે ં બે મનાય છે . સર વતી નદીના તટ પર ે તથા દધીિચના આ મો હતા ત્યા ં હાલ મારકંડાતીથર્ યા ં મહિષ માકડય ુ મહાન તપ વી હતા.ું બનાવવા સારુ પોતાન ુ ં શરીર દવોન ર્ કરલ ુ ધન એક સરોવરમા ં સતા ે ં ં ઈ દરિમયાન. ત્યા ં એક મો ુ ં સરોવર આ મ પણ હતો. ત્યા ં જન્મા ટમી. ગર ુ ુ ે ગીતાભવન પણ છે . એની ુ ઘાટ બાધલા ં ે ણ બાજએ છે . ય ુ ના મદાનમાથી ભાગી જઈને દય ુ પરાશરનો ે ં ં બહાર કાઢલો ે .org . તન ુ ભગવાનન ુ ં ને ભી મ િપતામહ ં ાન ુ ં નાનકડુ ં મિદર છે . તમા ે ં મિદરો ં ે ં ીપ છે . ત્યા ં નાન ુ ં સર ું સરોવર છે . કહવાય છે કે. તમણ ે ે એ તીથર્ થાનમા ં રહીને તપ કરલ ે . ભગવાન િવ વ ુ ં છે . ને ને ભી મશ યા કહ ે છે . પાડવોએ એને ત્યાથી ૂ છે . કહ ે છે કે. વામન ાદશી તથા ા ાિદ કરવાની ે ે ભરાય છે . ં સિનિહત નામે બીજુ ં સરોવર છે . કાલી કમલીવાલાની ધમશાળામા ર્ ર્ ુ ં ે ં યા ીઓ તથા સા સતોન ે ઊતરવાની વણનાથની હવલીમા યવ થા છે . એ થાન થાનસરથી ૂ આવલ ે ું છે .

એ થાનથી થોડે દર ે હોવાથી એ વધારે રમણીય લાગે છે . માણસ આકાશમા ં જાય.org ☼ . અને રથમા ં બઠલા ે ે સારી છે . એ ઉપરાત પાચક ૃ ુ ં થયલ ુ ં થાન. માિહતી ચરૂ. અિભમન્યન ે ું તે થાનસરથી ે ં ે માઈલ દર ે ું અમીન ગામ. િબરલા મિદરની ર્ ુ ુ ે નો ટશન ે ે ે રહવાની સગવડ ઘણી સારી હોવાથી ત્યા ં ઊતરવાન ુ ં સારંુ છે . પાવા મથે. કરક્ષ િવ તાર તથા થાનસર ગામ ં ુ ં ે ં નથી.84 - ૂ આવલ ુ અિગયારસે ત્યા ં મળો ે ે ે ું એ છે . જમવા માટે ત્યા ં સારા ભોજનાલયની યવ થા પણ નથી દખાતી . પરત ે શકતો. આપલો ☼ ☼ ☼ ☼ www. તોપણ કાળ તન ં યોગ્ય કે િનિ ત સમયે શોધી કાઢીને તે યા ં પણ હોય ત્યાથી તેનો કોિળયો કરે જ છે . એને ગીતાતીથર્ પણ કહ ે છે . કે પાણીમા ં પણ સદશ ે ે નથી છોડતો. યા ી ત્યા ં ભિક્તભાવવશ થઈને જાય છે ખરો.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ૂ આવલ ુ ુ ં યા ં મત્ય ૃ ુ ં થયલ ં . ૂ ં ં ધરાવત ુ ં એ ક્ષે ભારતના ભ ય ભતકાળની સાથે સબધ ે ખરખર દશનીય છે . ઐિતહાિસક અને આનદદાયક ં રક થઈ પડે છે .swargarohan. થોડાક વખત પહલા વામી ીકૃ ણ અને અજનની મિત ં સર વતીએ એ સત્યાનદ ું ે થાનને નવો આકાર આપવામા ં તમજ સદર બનાવવામા ં ઘણો મોટો ફાળો ૂ નહર ે . પરત ત ન સાધારણ હોવાથી યા ીઓન ુ ં આકષણ કરી શકે તવા ર્ કે મનોરજન યોિતસરની જગ્યા ુ ં મો ુ ં તળાવ કે સરોવર છે . એ થાનને પરાશ અથવા પ ૈ ાયન હદ કહ ે છે . કરક્ષ ે . પાકો ઘાટ છે . ત્યા ં સદર ભગવાન ુ ર્ ે ં િનજ વ પમા ં િવલીન થઈ ચકલા ૂે ૂ છે . એટલે ે ું વ ુ ં ખાવાન ુ ં મળે તવ ં ં ં ધમશાળામા ચલાવી લઈને કે પછી ખાવાન ુ ં હાથે બનાવીને સતોષ માનવો પડે છે . અને એવા ં કટલાક ે ં ઐિતહાિસક થાનો પણ ત્યા ં જોવા અડધો માઈલ દર ુ ુ ે ની યા ા એ રીતે ઘણી વા ં છે . થાનસરથી દિક્ષણમા ં ર0 થી ર૬ માઈલ દર થાન દશનાથ ઓને આ ર્ ં ે આપે છે કે. તથા અમીન ગામથી આશરે ે ઊંચી ટકરી ે ે ખાઈમા ં યા ં કણન ે ું તે કણવધન તની પાસની ર્ ુ ં મત્ય ર્ ૂ જય થના નાશન ુ ં થાન જયધર. પ ૃ વી પર ફરે . એ વાતનો વીકાર કયાર્ િવના ર્ ં ુ સગવડના અભાવે વધારે નથી રહી નથી રહી શકાત ુ ં કે. ફાગણ સદ ભરાય છે .

વય કે િવ ાના ભદ ે ગૌણ બન્યા મહત્વનો છે . કારણ કે ત્યાથી એકદર ૃ ં િવશેષ હોય છે . ‘સવાભા ે ં ે ે ઝીલવાનો એવી રીતે ત્યા ં પણ પણ પરો વ’ના એ લોકપયોગી સદશન ુ એ જોઈને તલસીદાસજીની િસ ં પિક્તઓ સહજપણે યાદ આવી જાય છે : ુ ં "તલસી ઈસ સસાર મ કર લી દો કામ : www. એ ં અમતસર પહ ચ્યા પછી અમે ઠડીનો વધારે અનભવ કય ત્યારે અમે કશ ુ ં આ યર્ ના અનભ માટે અમારી માનિસક તૈયારી હતી જ. અમતસર ં ે ઠડ ં ુ ગણાય ઘ ુ ં મહત્વ છે . ં ુ એ રચનાએ તથા િવશાળતાએ નિહ. ધમર્. ુ ુ દર ‘ગર ે ે લીધે સરસ સરોવર છે તન ં પાઠ થાય છે . ભાિવક લોકો એનો ં થસાહબ ’માથી લાભ લે છે . એની આજબાજ ું એ વધારે સદર લાગે છે . અમતસરની ં ં કાઈ ં જ િવસાતમા ં નથી. શીખ ગરઓએ શરવીરતાની સાથે શ ુ . દઃખી સવણમિદરમા ને ુ ર્ ુ ં મિદર ં ં વ ુ ં છે . એમની ર્ ૂ ં ાભિક્તના નાનામોટા મનનાઓ તો જોવા મળવાના જ. ગરમ અને સતરાઉ કાપડના તથા બીજા નાનામોટા ઉ ોગોના કન્ે િસ છે . એમની આગળ જાિત. એ મિદરની અમે મલાકાત લીધી તના બીજા િદવસે ગર હતી.85 - ૃ ુ ં અવલોકન ર૭. . મિદર ં થાપના કરવામા ં આવલી િવશાળ પણ એટલ ું જ છે . ે ગર ત્યક ે મને તની આવ યકતા હોય ુ ુ ે ે લાભ લતા ે ૂ ં ે ં ે છે તઓ તનો હોય છે . સયમ તથા સવાભાવનો સદશ ૂ પાડ ો છે . ગીત ગવાય છે . પરત એકતાની અિભવ ૃ ાભિક્તનો પિરચય પામી શકાતો હતો. મિદરોની ં કોઈ પણ મિદર કે તીથર્ થાનમા ં જાઓ. ભારતની એ તરફની સરહદ પરન ુ ં એ છે લ ું મો ુ ં શહર ૂ ભારતની હદ પરી ૃ ં પદરક ં ે માઈલ દર ૂ થાય છે . એવી યવ થા શીખોના લગભગ ુ ુ ારામા ં જોવા મળે છે . દશની ે ં ં કરવામા ં તમજ એ એકતાને અિવભા ય બનાવવામા ં પણ મિદરો તથા તીથ એ કાઈ ૃ ે ં રાખવામા ં એમનો ફાળો ઓછો ભાગ નથી ભજ યો.org યત્ન થાય છે . પરત ે દશના માણમા ં એ ઘ ુ ં ુ મહત્વન ુ ં અને મો ુ ં છે .ુ ં કમ ે કે. ુ ધાતજ ર્ નો માટે ખાસ યવ થા છે . ૃ ં જોવા દરબાર સાહબ : અમતસરના વા ં ુ ર્ ં ે ું થળ શીખોન ુ ં સવણમિદર યાત થળોમા ં સૌથી પહલ ુ ુ ુ ગોિવંદિસંહની જન્મજયતી ં ે ં ‘દરબાર સાહબ’ છે . ત્યા ં બીજા મિદરોની સાથે દગાન તથા તળાવ છે . ભારતવષના ર્ ં ે ાભિક્તએ જ મિદરો સજીવ ને સમથર્ બના યા ં છે .swargarohan. િદ હીથી પોષ મિહનામા ં અમતસર છે . મબ ુ ં ુ એ બાજના ટલ ું મો ુ ં તો નિહ. એમણે દશની મોટી સવા ુ ે ખાસ લક્ષમા ં લવા ે ની છે . દશનાથ ઓની ભીડ માતી ન હતી. ં એ મિદરની ૂ િતમિત ૂ બાધ્ય ુ ર્ ં ં ં ું વ ુ ં જ બીજુ ં મિદર કોઈ િહંદુ ધમર્ ેમી ધિનકે સવણમિદરથી થોડે દર ુ ર્ કહ ે છે . એમની આ રચનાત્મક બાજન ુ ુ રામદાસના વખતમા ં રાજા રણજીતિસંહના શાસન દરિમયાન એ સદર ું ં શીખોના ગર મિદરની ુ ુ ે . એટલે અમને કહવામા ઠડીની આગળ િદ હીની ઠડી ૃ ુ ુ ય. અમતસરન ુ ં ઈ અને અમદાવાદ મબ ૃ ુ ં એક મો ુ ં યાપારી કન્ે ં મ અમતસર પણ પજાબન ે વા ં શહરોની ુ ં ઈ અથવા અમદાવાદ અલબ . દશની રા ીય ને સા ં કિતક અિ મતાને અકબધ ે ે કરી છે . તરીકે એની ે ં ે છે . દશના સરક્ષણની દૃ ટએ એન ુ ં ઘણી છે . ત્યા ં મફત ભોજન આપવામા ં આવે છે . છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તન ુ ુ ર્ ં ં દીન. તે પણ જોવા ે ે દગાના છે . ખાસ કરીને િશયાળામા ં ઠડી આવવા નીક યા ં ત્યારે ૃ ે ં આવલ ે ું કે.

તલસીકત ુ ં ં કરાયેલા ઉ લખ ે વા મીિક મિનની વાત આવે છે . તથી ે એ સમજુ માણસનો ધમર્ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .ં કોઈ કદરતી કે બીજા કોઈ કોપનો ભોગ બન્યા છે . સવાપરાયણ બનાવવામા ં એમણે કીમતી ફાળો આપ્યો છે એ હકીકતની ન ધ લીધા િવના ચાલે તમ ુ ર્ ં ં ફરતી વખતે એ આખોય ઈિતહાસ અમારી દૃ ટ સામે તરવરવા લાગ્યો.ુ ં એની િવશાળતાને લીધે કે બીજા ગમે તે કારણે કહો. લન દન ં ુ ુ ે ૂ ર્ ુ ં િનરતર ં દયાધમર્ અને ઈ રન ુ ં ભિક્તપવકન એ મ ુ ય હાદન નામ મરણ : ધમના ર્ ર્ ે એ સતપરષ ુ ુ નાનકદવ ે ુ ં કય ુ છે . ઈ. ૃ ં ં જિલયાવાલા બાગ: અમતસરનો જિલયાવાલા બાગ એક િચર મરણીય ે ે રા ીય થળ છે . ુ ૂ ે હોય છે .સ." ે ે કો ુ કડો ભલો. એ સવણમિદરમા અમે મનોમન ુ ુ ે તાપી ગરઓન ણામ કયાર્. એવી મદદ અિનવાયર્ ને ઉપયોગી છે . છે . અને તમણ ે ે જ ર હોય તમન ે ે ભોજન કળવવી જ જોઈએ. એ ર તાઓ ારા શહરના િવિભ રામતીથની જગ્યા : રામતીથર્ ર્ ભાગોમા ં પહ ચી શકાય છે . કટલીકવાર માણસો વખાના માયાર્. એને જોઈને આ યર્ થયા ે . લવ-કશનો જન્મ પણ ત્યા ં જ થયલો ે રીતે જોડાઈ ગઈ તે તો કથા કહનારા ે કવી જ કહી શકે. ં ે થળ પણ એમાથી બાકાત કવી રીતે રહી શકે ? અહ ના િવશાળ www.ં મહિષએ જ તમન િનવા થાન તરીકે િચ કટન કરલી ૂ ગયલા ે . કોઈ જાતન ુ ં િવશષ ે કદરતી બ ુ ુ ે . ૃ ુ ં ં ે બાગ : અમતસરના કપની બાગની મલાકાત જ ર લવા કપની વી છે . તમ ે છતા ં એ આખોય બાગ તટલ બની જ રહ ે છે . અયોધ્યાથી રામચ ં જી િચ કટ ી ૂ ુ યાગરાજ તથા િચ કટના માગમા આ મ ર્ ં જ વા મીિક મિનનો ુ ુ ે . ં હોવાથી કામ નથી કરી શકતા. એવા માણસો તરફ સહાનભિતથી જોવાની દૃ ટ િન પાયે. તે પછી ગયા ં હતા. અહ ના રામતીથર્ સાથે એમના જન્મની કથા હતો એ સિવિદત છે . લ મણ અને સીતા ણે મહિષ વા મીિકના આ મે ૂ ે પસદ ે ે તમના ે ં કરવાની સચના ૂ ે .org . સતોએ તો રામનામ લવાન પરૂ ું પાડવાને કતર્ ય ગણ્ય ુ ં છે . ં છે . ગર ે ે પણ એ સવ પયોગી સદશ ં ે પરો ૂ એવી રીતે સરળ અને લોકભોગ્ય ભાષામા ં વહત ં ં એવા માણસો પણ કામ કરે તે જ ખાય એ વાત એમને ઝાઝી અસર નથી કરી શકી. એમને મદદ કરવી મળતુ. ૧૯રપમા ં રોલટ ે ત્યારે િ િટશ સરકારે કરવા ધારલા એ કાયદાની િવરુ મા ં ભારતના ૃ અમતસર ું ં વ ુ ં પજાબન ુ મખ ૂ ે ણથી ૂ ે ં ણ િવરોધનો વટોળ ઊઠ ો. જીવનને ટકાવી રાખવાનો આધાર લતા ે ં ે ે પણ કામ જ માન્ય ુ ં છે . ત્યા ં િવશષ ે વસિત કે ગામ નથી. પણ તની ે માવજતન ુ ં ધ્યાન જોઈએ િવના નથી રહત ે ું નથી રખાત ુ ં એ હકીકત છે .86 - ે ે કો હિરનામ. અયોધ્યાકાડમા પરથી જાણવા મળે છે કે. ુ ુ શીખ ગરઓનો ઈિતહાસ ઘણો જ મ ૂ યવાન અને ુ અને જાને શિક્તશાળી. સસારમા પાડ ો છે . ે ે નથી. ં ં અયોધ્યાકાડમાથી વનવાસ માટે નીક યા પછી રામ. ઓ અપગ મને યત્ન કરવા છતા ં કામ નથી ુ ે લાચાર ને િનરાધાર છે . વચ્ચે થાન ત ન એકાત ુ ુ છે િવશાળ તળાવ છે અને એની આજબાજ ુ ૂ જ નાના ં થોડાક ં દવ ે થાનો.swargarohan. બહાદર ેરણા દ છે . તન ે ઍક્ટ પસાર કરવાનો િનણર્ય કરવામા ં આ યો મારક તરીકે ઓળખવામા ં આ ય ુ ં છે .ુ ં આજબાજની બધી જમીન પણ ઉ જડ સૌન્દયર્ પણ અહ નથી દખાત ૃ રામાયણમા ં ુ વી છે . બીજા એવા પણ છે . બાગની ુ ં કન્ે તો વાસીઓ માટે રસ દ ને આકષણન ર્ ે ે ે કટલાય ે ં ં ે દર ઠકઠકાણ ભાગોમા ં પહોળા તથા લાબા પાકા ર તા બાધલા છે એ ે ે એની િવશષતા છે .

☼ ☼ ☼ ☼ www. એ ી. કત્યના િવરોધમા ં આખા દશ ં જિલયાવાલા બાગના બાગમા ં ે કરલો ે .swargarohan. દશની ે ે આવલો એ વખતની એકતા અને આત્મબિલદાનની ભાવના કટલી બધી િતિનિધઓ પર કરવામા ં ે બળ હતી તનો યાલ ુ ે ં ે ે ે તથા દશની આઝાદીની લાબી લડતમા ં કવી રીતે આફતો આવી અને કવી કવી કરબાનીઓ કરવી પડી ે આછોપાતળો િચતાર પણ તના ે તનો પરથી મળી રહ ે છે .87 - ં ે જિલયાવાલા બાગમા ં િવશાળ સભાન ુ ં આયોજન થય. ે કોઈ પણ દશની મ ુ ય શિક્તઓ છે . એ અમાનષી ૃ ે ે એકી વરે અવાજ ઊઠા યો હતો. ને ત્યાગની ભાવના તરગ આપણે ે એ ા ં ઊભા છીએ તનો . એમા ં કટલાય માણસો મત્ય ે કટલાય ઘાયલ થયા. પરત ૃ ર કત્યની કહાણી રજૂ કરવામા ં આવી છે . તો વશ ે ાર પાસે દીવાલ પર ન ધ કરી છે કે.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . બાળકો અને બધી જ જાિતના ે . આ માગ થઈને જનરલ ડાયરે વશ દરના એક લેખમા ં એના ં ુ ગોળીબાર કોઈ એક જાિત પર નિહ.org ☼ ં એકતા. એ ગોળીઓના ં િનશાન આ ુ પણ બાગની દીવાલ પર જોઈ શકાય છે . રા ભિક્ત.ુ ં તે વખતે એકઠી થયલી શ િવહીન જનતા પર િ િટશ ૃ ુ પામ્યા ને ૂ ે અમલદાર જનરલ ડાયરની સચનાથી ગોળીઓની ઝડી વરસી. એ ણે બાબતમા ં આઝાદી પછી આ ુ થળે િવચાર કરતા ં હૈય ુ ં હાલી ઊઠ ું ને કાળજામા ં કરણા ફરી વળી.

કાળે એ ઘટનાને અમર બનાવવા ધાય ુ હોય તમ ે . તારામડળ રિવ.ું એટલે એ િનિમ ે એમને એ શહરમા ે ં બહન ગર ુ ં થયલ ુ ૃ પે એ શહરમા ે ે . બરસાહબના એ સદર છે . એક થળ છે બરસાહ બ અને બીજુ ં ં ે થળોનો પિરચય કરવા થળ છે હટસાહબ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એ બોરડીની પાછળ ઈિતહાસ છે . ત્યા ં એક િવશાળ ગર ર્ કરવામા ં આ ય ુ ં ુ ુ ારાની પાછળના ભાગમા ં નાનકદવ ું ે દાતણ કરવા બસતા ે ે તે થાન પણ છે . ગર ે ભરાય છે . ભિક્ત અને વૈરાગ્યના અલૌિકક ભાવોને વહતા ુ ુ નાનકદવ ુ ુ ે પોતાના જીવનકાળ દરિમયાન સલતાનપરમા ં પણ ર ા હતા.ું એની સખદ ે ં બે ઐિતહાિસક યા ા થળો આ રહવાન મિત ં આસપાસના િવ તારમાથી અસ ં ય પણ જોઈ શકાય છે . આ ૂ બ ૂ અવશષો ૂ ે ઉ જડ બન્યો છે .org . માણે બોરડીની જગ્યા છે . હી ચરાચર કી. રામ સિમર લે. બરસાહબ અને હટસાહબ ુ ુ "સિમરન કર લે. ‘હ ે ે ે ’ એવા ભ.ુ તરા તરા યાલ સાથે માલ આપતા જ ગયા. www. છતા ં એના જના ે પરથી એની તો એનો મોટા ભાગનો િવ તાર તટીન ુ ે ઈથી કરી શકાય છે . શરશાહ ે ે બધાવલી ં ે ધમશાળા ઉપરાત પણ જોવા ર્ વી છે . નાનકદવ િકનારા પરની એ જગ્યાએ બસીન ે . સબ ચમત્કાર મ મ પલ કી. ે ે નહરના ે ે ે દાતણ કરલ ે ું અને દાતણની ચીર જમીનમા ં કહ ે છે કે.88 - ે ર८. ાચીન ભ યતાન ુ ં અનમાન સહલા ુ ુ નાનકદવની ુ ુ થયલ ે ે નાનકીન ુ ં લગ્ન સલતાનપર ે . થળમા ં દર અમાસે મળો ુ ુ ં થોડક ે છટ ે ે હટસાહબની જગ્યા છે . કહ ે છે કે સલતાનપરમા ં નાનકદવ ે સરકારી નોકરી કરવા ત્યાથી ે ે ’ શબ્દ આ યો તે વખતે. કૌન જાને કલ કી. ચાર કે ભારતવષની ર્ પિવ િદન ૂ ં ભિમમા જગ ચ ં મા. ખબર નિહ ઈસ ં . એક વખત એની જાહોજલાલી ુ ં ં કપરથલા ે ે માઈલ દર પજાબમા શહરથી સોળક હતી. ત્યા ં એક બાજએ નાનકદવના વખતમા ં વપરાતા ં તોલમાપના ં સાધનો પણ સાચવી રા યા ં છે ." ુ ુ ે કરનાર મહાપરષ ાન. રોપલી આ ુ ુ ારાન ુ ં િનમાણ એ બોરડી વરસોથી યા ાન ુ ં ધામ બની ગઈ છે . િબજલી આ ચમકી.swargarohan. ં . બીજાં અનક ે થળોની ગર ુ ુ થળને પણ મહાપરષના પદરજથી પિવ મ એ ં ે . હટસાહબ એ ં સગની ૃ મિત ુ ે કરાવનારું થળ છે .ું બનવાન ુ ં સૌભાગ્ય સાપડલ ૂ સલતાનપર ુ ુ છે . એ બન ે ૂ બરસાહબની જગ્યા એના નામ-સચન વો છે . ુ ુ ે ીપરષો અહ યા ાએ આવે છે . સૌ કાંઈ ઈ રન ુ ં જ છે એવા રહલા ત્યારે માલ જોખીને આપતી વખતે ‘તરા ભાવમાં. એ થળ પર પાછળથી એક બોરડી થઈ ગઈ.

દવીન ે ૂ છે . ગવના કઈ ધાતન ર્ ત્યા ં પડી ર ું છે . એ મિદરની િસ ૂ કરવા પણ ઘણી છે . સદર ે કહવામા લીલાછમ ખતરો અને પવતમાળા પરથી પસાર થતી વખતે ર્ ે તર અનરા ુ ૂ ં ં ં પવતીય આનદનો અનભવ કરે છે . નાના છોકરાઓના વાળ ઊતારવાની બાધા પરી ુ ં નામ જ િચ પણ ે ે થાય છે .ં એ અત્યત છ ુ ુ ં છે તની ે સમજ નથી પડતી. ૂ દવીના ે િચ પણ થળથી પવતીય ર્ ુ ં પવતમાળાની ે ં થોડક ે આગળ વધીએ છીએ એટલે સદર દશમા ર્ ં વચ્ચે ઊંચાઈ પર ગામ અને મિદર આવે છે . ુ ુ વાળામખી કપરથલાથી લગભગ ૯0-૯પ માઈલ દર ુ ં . ે સધી કરે છે . દશભરમા ે ં વાલામખી ં તે યાત વાસીઓ પણ એના મિહમાથી આકષાર્ઈને એન ુ ં અવલોકન કરવા માટે અવારનવાર આ યા ુ ુ પહ ચી ગઈ છે . ઉપર ગોરખનાથની ગફા ે ે ણ ઠકાણ ં દરના ભાગમાથી ે વાળાઓ દખાય છે . ે ું એમ કહવાય ે ં ં એક બાજુ જમીનમાથી ં િનરતર ં તૈયાર કરાવલ છે . ુ ં ં જમણા હાથ તરફ એક બીજુ ં થલ છે . ર તામા ં નાનાનાના ગામો પણ આવે છે . ે ં દશમાથી પસાર થાય છે . એને િશવાિલક હી સ ું ે ં આવે છે .ં એને એમ હત ુ ં કે મારા વ ુ ં કીમતી છ ે છે . જમીનની નીકળે છે અને ઉપરની ફરતી દીવાલ પર પણ ુ આકષક ર્ અને િ થર છે . ુ વાલામખી ગામ પણ છે અને ુ ર્ ુ ં સવણિશખર ુ ર્ ં ં ં સવણના ં મિદર પણ છે . ે થળમા ં રહવાનો અવસર આ યો ત્યારે ૂ છે . મિદરમા નીકળતા પાણીનો કડ ં બીજી બાજુ મિદરની દરના ભાગમા ં વાળા-દશન ર્ થાય છે . એવા જ એક ગામમા ં િચ પણ ર્ ુ ં મિદર ે ં ં દવીન છે .org યોત પર પાણી ના ય ુ ં તીક ું ે છ ય વ ું એ છ બીજુ ં કોણ સોનાન ુ ં મટી આ પણ . એટલે બધા ત્યા ં કટલાય લોકો ભગા કારની િચંતા અને ઈચ્છાઓથી ે ઈને િચ ની સતિપ્ત ં ૃ રા માટે લોકો એન ુ ં શરણ લે છે . મિદરન રાજા રણિજતિસંહ ે ુ ં છે . એ એક મો ુ ં તીથર્ થાન ગણાય છે . થળન ુ ં વણન ર્ અહ કરી ર ો ે છે .swargarohan. પરદશી ુ વાલામખી ુ ન ુ ં થાન પજાબમા ં ં જ નિહ. www. નાનાસરખા મિદરમા બે મોટા વાઘ છે . એટલે અત્યત ં યોત ના તો ઓલવાઈ કે ના જરા પણ મદ ઐ યન ર્ ુ ં ે ે સોનાન ુ ં છ દશન ર્ કરવા દવીન ભાિવત થઈને એણે પોતાના ચઢા યુ. યારે વાળાઓ વાળાઓ નાની છતા ં વી જગ્યા છે . વાળામખી ાપ્ત થયો. એ જ થળ ુ વાલામખી છે . એ દૃ ટએ જોતા ં એની સવાસ પરદશ ં ે કારની કથાઓ સાભળલી ત્યારથી િદલ એના તરફ ખચાયલ ું તો ખરું જ.89 - ર૯. ં ં અનક ે વરસોથી મ એના સબધી ુ ે ે એની મલાકાત ે ં છવટ લવાનો યોગ પણ આ વખતની અમારી પજાબની યા ા દરિમયાન ુ ું ં સનાતન ધમસભાના ં અને સદર કપરથલામા શાત ર્ ુ ની યા ાનો માગર્ સરળ થયો. અકબરે મિદરની છતા ં એ ં પડી. એ ચઢાવે તમ કરવાની દવીની ઈચ્છા હોય તમ ર્ ુ ં ખડન ં ભારખમ ે ગયુ. એમા ં પણ એક બાજુ વાળાન ુ ં દશન ર્ થાય છે . જલધરથી ં ં કપરથલાથી જલધર હ િશયારપરુ અને ત્યાથી મોટરમાગ ુ ં હોિશયારપરથી આગળનો માગર્ જગલ તથા પવતીય ર્ ુ વાલામખી થળે જઈ શકાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પરત ં ુ એના ગવન ં ે ે . કહ ે છે કે. ત્યા ં અકબર બાદશાહ ે દવીના ે મિદરમા મિહમાથી મ ં મગ્ધ ે ે અપણ ે ું છ થઈને દવીન ર્ કરલ ુ ં કદરતી રીતે જલતી છે .

પજાબી ભાઈની ધમપરાયણ પત્નીએ પછ ર્ ે હ ?’ ા ભગવતી દશર્ન દતી ે ે હ. બગાલી .લિકન દશન ‘અવ ય દતી ર્ કો ચાહતા હૈ કૌન ? દશન ર્ કે િલયે િદલ મ સે રોના ચાિહયે. ઈ ર મ મન લગાને સે શાિં ત િમલગી ર્ ુ ે . ભીતર કી રા ુ ઈ કો િમટાને સે રા ુ ભી નહ ુ ઈ કો િમટાને કા માગર્ અપને આપ િમલ જાયગા ે ે . ઉસી ૂ નહ રહગી ે .’ મર કોઈએ એક બીજો ુ મ જીવન કે ૂ કાઢ ો : ‘ઈસ યગ પછી ેય કે િલયે કૌન સી સાધના કરની ચાિહયે ?’ ુ બાબા બો યા : ‘સભી યગ મ સાધના તો એક સી હી હૈ. સતાન કે િલયે રોતે હૈ. ે ે કહન ે ે કા તાત્પયર્ ઉતના હી હૈ. ઔર મન િજતના ભી િનમલ કરના ઔર ઈ ર મ મન લગાના. ઉનકા ઈલાજ ા ?’ ુ ‘ઈલાજ ? તમ્હારા કામ અપને બાહર કી ુ ઈયા ં બઢ રા દર કી ુ ઈકો િમટાને કા હૈ. િફર દશન ?’ ર્ કૈ સે હો સકગા મને ં એવ ુ ં જ ં ે ં વચન યાદ આ યા. લોગ ધન કે િલયે કાર રોને લગો તો માતા દર ુ .90 - ું ે ં ુ ુ સદર ધમશાળા છે તની બહાર ર તા પર એક સતપરષનો ર્ ુ મા ં મિદરના ં વાલામખી માગર્ પર ુ ે થઈ ગયો. મૈ ઐસા હી માનતા .ં એમણે પણ પોતાના વાતાલાપમા ી રામકૃ ણ પરમહસદવના ર્ ક ું છે ને ! ુ ે કપરથલાની ૂ ુ ં : ‘સસાર ં અમારી સાથના સનાતન ધમસભાના કાયકર મ ઈતની ર્ ર્ ે પછય રહી હ. ઉસ કે સાથસાથ અપને કતર્ ય બનતા જાયગા અન ુ ઠાન મ ભી માદ નહ કરના ચાિહયે. અપને િર તદાર કી મત્ય ઔર ઘાટા પડને પર ે રોતે હ. મ ઉસ મ અપવાદ પ કૈ સે હો સકતા ં ૂ ?’ ૂ ં ં ‘મ પછના ચાહતા થા િક આપ પજાબી હૈ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તઓ ે ે વી હતા. ઉતના હી ઈ ર મ અિધક સભીત ે સે લગ સકગા ે . દઃખ ુ ં ે રોતે હ. લિક કે નશે મ પડકર ભીતર કી યિક્તગત સવા કો નહ ભલના ચાિહયે. બગાલી યા િબહારી કી અપક્ષા અપને કો ભારતીય માનના ઔર કહના હી અચ્છા હૈ. સે બચ્ચા રોતા હૈ... તમણ ે ે ભટો યવાન ને તજ ે વ ો પહરલા ું ે ે ં એવ ુ ં જ િનમળ ે વા ં સફદ ર્ તમન તર ં ં બી ભાઈએ પછય ૂ ુ ં : ‘બાબા. હતુ.swargarohan.org કે . અમારામાના ં એક પજા કહા ં સે આ રહ ે હૈ ?’ ુ રુ િ મત કરીને ક ું : ‘સારા સસાર ં બાબાએ સમ એક પરમાત્મા કે પાસ સે હી આતા હૈ.’ www. મન કો િજતના. હો સકે ઉતના િનમલ ર્ ે . કવલ દોષદશન રા ર્ કરને સે કછ હોગા.’ બાબાએ ઉ ર આપ્યો : ‘.. મસીબત ૃ ુ પર રોતે હ..ં એવી છાપ એમને જોતાવત જ પડ ા િવના ના રહી.’ ે િનરથર ‘ઉસકા અથર્ ઐસા સમજના ચાિહયે િક બાહર કી સવા ર્ હૈ !’ ‘મને ઐસા નહ કહા.ં ૂ ’ ં ૂ ું : ‘બાબા. અપની અપની ુ ુ ે ઔર શિક્ત કે અનસાર સમાજ કી બાહર કી સવા કરને ે ન બાહરી સવા ે ે ૂ મ દોષ નહ હૈ. યા િબહારી ?’ ુ ે મન મ ઐસે હી સકિચત ં ુ બાબા ખડખડાટ હસી પડ ા ને બો યા : ‘તમ્હાર ુ ઉન સે તમ્હ ે હોતે હ ? પદા ે ં ં ે ા લાભ હો સકગા ? પજાબી .

org ☼ પણ એવ ુ ં જ અસાધારણ છે . સા પરષો જ તીથન ર્ ે તીથર્ પ બનાવે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .91 - ુ ુ ુ ં ુ ુ સતપરષોએ ઠીક ક ું છે કે. સત્સગથી મગલય ુ ુ ન ુ ં બજાર વચ્છ અને મો ુ ં છે . તીથ ની યા ા એમના ં ં ં બની જાય છે . . ચારે બાજની પવતમાળાએ એ વાલામખી ર્ ં આગળ જતા ં મિદરોની આગવી િશ પકળા માટે ં યાત કાગડાનો ે ે પહ ચવાનો ર તો પણ અહ થઈને જ આગળ વધે છે . એવ ુ ં પ ટીકરણ ર્ ં વારવાર કરવામા ં આ ય ુ ં હોવા છતા. ટશન ે ભરલો હોવાથી જ ે શ દશ ે ે ઘરી ે લીધો છે . દશન થાય છે .ં જાને માટે તો એન ુ ં આકષણ ર્ આ ☼ ☼ ☼ ☼ www.swargarohan. ધમશાળાના હીલ ર્ ુ ના મિદરની ં ે ભાગ ગસથી ૅ વાલામખી નીચનો વાળા સળગે છે અને એમા ં ચમત્કાિરક કે આ યજનક કશ ુ ં જ નથી.

ત્યા ં કાગડાથી ં ટલ ું દર મોટર ારા ૂ ભાગસનાથ ુ ં મિદર ૂ ે ં ે ભરાય છે . એન ુ ં બીજુ ં નામ િવ ે રી પણ છે .92 - ં 30. કાગડા ુ થી મોટરમાગ પવતોમા ં ં થઈને કાગડા જવાય છે . એકાદ માઈલ દર મહાદવન છે . મિદર પાસે રહવાની ધમશાળા છે . કાગડા પઠાણકોટથી લગભગ પ૯ માઈલ દર મિદર ટશન છે . એકાવન શિક્તપીઠોમા ં એની ગણના રી કહવામા ં ં દવીની ે છે . ર્ ુ ં મિદર ુ ં બાધણી ં ં ં ે ે જોવા આવે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . કાગડા ુ ં મિદર ં ે ં ં કાગડાન ં ં ે માઈલ દર ટશનથી મિદર જવા ત્યાથી દોઢક ં ે મોટરો મળી શકે છે .swargarohan. ત્યાથી ૂ કાગડા ં ં એક માઈલ દર ં ં ે આવે છે . ઘણા લોકો તન ં ે વ મિદરન ે ં આવે છે . મિદરમા સામે રજતપીઠ પર ય ં ં ે નવરા ીઓ દરિમયાન ઘણા લોકો ભગા ે છે . અમતસરથી પઠાણકોટ થઈને જતા ં પઠાણકોટથી વૈજનાથ-પપરોલા જતી ેનમા ં ુ ં મોટર ે વાલામખી રોડ ટશન આવે છે . થાય છે ને મળો ુ ં હવાખાવાન ુ ં ધમશાળાન ર્ િસ ં થળ કાગડાથી ૧3 માઈલ ૂ છે . ત્યાંના મહામાયાના કાગડાન સદર માટે વખણાય છે . ત્યાથી ારા લગભગ ૧3 માઈલ જતા ં ુ ં વાલામખી મિદર ૂ છે . િશવરા ીને િદવસે ત્યા ં મળો ☼ ☼ ☼ ☼ www. ને પગે ચાલીને જઈ શકાય છે . ત્યા ં વરસમા ં બન ે ભરાય છે . તે ર તો રે વનો છે . ૂ છે .org ☼ . વાલામખી ર્ વાલામુખી જવાનો એક બીજો માગર્ ૃ ે પણ છે .

િવશાળ સરોવર છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એની વચ્ચના ૂ પણ જોવા મળે છે . એમા ં ુ ે ર. ચબા ૃ ે ં ે માઈલ અચલે ર : અમતસરથી પઠાણકોટની લાઈનમા ં બટાલા નામન ુ ં ટશન છે . શીખ ધમના ે ે પણ ત્યા ં કરલો થાપક ગર ર્ ે . ું ે મિદર ં ે ું છે . શહરમા ે ં છે . તરણ-તારણ.ં એ થાનમા ં વસઓ તથા િસ ગણોએ ય ુ ુ નાનકદવ ે . િત ઠા કરલી ે ભરાય છે . અમતસરથી સગમ થળની બાજમા ત્યા ં સધીનો ર તો પાકો છે . ત્યા ં દવીન ુ ં સદર ુ ં મિદર ે માઈલ દર ે ં છ ાઢી: ભરમૌરથી ચંબાની િદશામા ં ચૌદક છે . શીખ ધમના ર્ અનયાયીઓ તે થાનને ઘ ુ ં પિવ માને છે . ી ચ ગપ્ત ં .swargarohan. ત્યાના ં મિદરમા ં ં િશવિલંગ છે તથા કાિતક વામીની મિત ૂ છે . શીખ ધમના ુ ુ અજનદવ ત્યા ં એક િવશાળ સરોવરની વચ્ચે ગર ગર ર્ ે . અચલે ર. મિદરોની ં આ ય લાકડાન ુ ં બનાવલ કળાની દૃ ટએ જોતા ં એ જદ ☼ ☼ ☼ ☼ www. વામી કાિતકન ુ ં આવ ુ ં મિદર ઉ ર ભારતમા ં આના િસવાય બીજુ ં નથી ુ મળતુ. ત્યા ં નવ નાથ તથા ે એમ કહવાય ે ચોરાસી િસ ો આવલા છે . ૂ આ થાન છે . ત્યારે લોકો ત્યા ં મોટી સ ં યામા ં એકઠા થાય છે . એ ુ ુ ં જ તરી આવે છે . મિદરની ં ે મિત બાજમા એક બીજા િશવાલય ુ ે ં પલ ૂ બાધલો ં ે ં સધી જવા તમા છે .93 - ં 3૧. થોડોક કાળ રહીને સાધના કરલી ૂ . ત્યાથી ચારક ુ ં પાવતીની ૂ અચલે ર નામે થાન છે . િબયાસ અને સતલજ નદીઓના ૃ ે માઈલ દર તરણ-તારણ : તરણ-તારણ અમતસરથી બારક ુ ં આવલ ુ ૃ ુ ં ે ું તીથર્ છે . યબક ં ે ર તથા લ મીદામોદરની મિતઓ ૂ ગૌરીશકર છે . ૂ ં ે ં ભરમૌર : ચબાથી 3८ માઈલ દરના આ થાનમા ં કટલાય ં ાચીન મિદરો છે . ુ ર્ ે ે એની ુ ુ ારા છે . એમા ં નારાયણ ભગવાનની આરસપહાણની સદર સફદ ૂ છે . બાજમા દર ર્ ુ ં સદર ુ ં . વૈશાખી અમાવા યાનો મળો ં : ચબા ં જવા માટે પઠાણકોટથી મોટર ારા ડલહૌજી થઈને એ જ મોટરમા ં આગળ વધવ ુ ં પડે ચબા ૂ રાવી નદીના િકનારે એ શહર ે માઈલ દર ે વસલ ે ું છે . રાધાકૃ ણ. ડલહૌજીથી વીસક લ મીનારાયણન ુ ં ં ાચીન મિદર ં મ ુ ય મિદર છે તે ે ું ું ૂ જ સદર બ છે . એ મિદરની ં ં મિત સાથે બીજાં છ કલાત્મક મિદરો જોવા મળે છે .org ☼ .

ુ ુ ગોિવંદિસંહની પણ સાધનભિમ ૂ ઉપરાત ં . તે ુ કડાઓને િકનારે ુ ગર ુ ુ ારા છે .94 - 3ર. એ ગર ૂ મનાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . મડીથી ૂ છે .org ☼ . તમાના ૃ ે ં ં વક્ષો ૂ પર મિતઓ છે . શકે છે . એના નામ પરથી સિચત થાય છે તે ુ ં માનીપાની નામે બૌ મો ુ ં સરોવર છે . એની બાજમા તમ ર્ ં ને મહિષ લોમશન ુ ં મિદર ં છે . એની બાજમા માણે. લ મીનારાયણ.swargarohan. ત્યા ં એક ુ ં એક ધમશાળા ં ે જ મિદર છે . ત્યા ં રહવા ર્ ☼ ☼ ☼ ☼ www. મડી ુ થી પપ માઈલ દર ં ં શહરથી ે વાલામખી તે ૧પ માઈલ દર ત્યા ં જવા માટે સાધનો મળી ે માટે ધમશાળાની યવ થા છે . ત્યા ં ધાિમક લાવીને યા ીઓને દશન ર્ કરાવવામા ં આવે છે . શકર સરોવરમા ં જમીનના સાત તરતા ુ કડા છે . એ થાન મહિષ લોમશની તપોભિમ ૂ છે . સરોવરની એક બાજએ ાનો જાણે ે ં કે િ વણીસગમ થયો છે . િરબાલસર ે ૂ િરબાલસરન ુ ં બીજુ ં નામ રવાસર પણ છે .

ર્ ે સમ ુ સપાટીથી ૪. િવજયાદશમી પવ ત્યા ં દશ િદવસનો મળો ુ ુ ભરાય છે ત્યારે આજબાજના પવતીય ર્ ે દશની ં ે થાય છે . બજાર. િહમાચ્છાિદત પવતો ર્ ુ ુ ે એને આજબાજથી વ ટળાઈને એની શોભામા ં વધારો કરે છે .95 - 33. પઠાણકોટથી તે ૧૭પ માઈલ દર ં મડી ુ ં રામચ ં જીન ુ ં મિદર ં .૭00 કુ લ ુ શહર ટ ઊંચ ુ ં હોવાથી ઘ ુ ં રમણીય લાગે છે . કુ લ ુ ૃ ુ અમતસરથી પઠાણકોટ થઈને યોગીન્ નગર સધી ં છ માઈલનો પાકો ર તો મોટર શકાય છે . િબયાસ નદીના તટ પર વસલ ૂ છે .swargarohan.દશ ે ગણાય છે . આવે છે . ત્યાથી ુ ેનમા ં જઈને. ટશન મનાલી છે . ધમશાલા થઈને કુ લ ુ જાય છે . પઠાણકોટથી ત્યા ં જવા માટે મોટર પણ મળે છે . ત્યાથી દોઢક અને ગરમ પાણીના ુ ં છે . ત્યા ં મહિષ વિશ ઠની મિત ે ં ે માઈલ દર ૂ . પો ટઑિફસ અને પોલીસચોકી છે .org ☼ ં ીરામજી મિદર . ત્યાનો ં ણ કડ ☼ ે મહિષ ધૌમ્યનો તપ યા. કુ લ ુ ખીણન ુ ં છે લ ું બસૂ વિશ ઠા મ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ભમતર ૂ ં સધી મોટર ારા જઈ ે ું કુ લ ુ શહર ે ારા કાપતાં. કુ લમા . જા ઉમગથી ભગી ુ ં કદરતી ઘણા લોકો ત્યાના સૌન્દયથી ર્ આકષાર્ ઈને ત્યા ં હવા ખાવા જાય છે . દશ ☼ ☼ ☼ www.

અમરનાથ ુ ે ૂ ં આવલા ે કદરતી સૌન્દયથી ભરલી કા મીરની ભિમમા સ ુ િસ ર્ ું સદર તીથધામ અમરનાથન ુ ં નામ ર્ ુ ં ય ુ ં ? દર વરસે કદરતી કોણે નથી સાભ સૌન્દયના હજારો રિસયાઓ એના દશન ર્ ર્ ે જાય છે . ે નદ ં ભવન ધમશાળામા પવતમાળા એ સઘ ંય રમણીય છે . એ ર તો જરા િવકટ અને યા ીઓની કસોટી ુ ે ં કરનારો છે . િદ હીથી ીનગર પહ ચતા અમને ૃ ુ ં િવમાન થોડોક વખત માટે રોકાયલુ ે . પરત વાસે આવનાર ે ખરખર અને ૂ જ બ થમવાર િહમાલયના ે એટલ ું બ ુ ં દશ ૃ ાકિતક સૌન્દયથી ર્ ં નથી. લઈ જવા પડે છે . યવ થા કરી લીધલી પણ જ રી વાસ અમે િવમાનમા ં જ કય . ર તામા ં ધમશાળાની યવ થા ના હોવાથી પહલગાવથી માગમા માટે ભાડે મળતા ત ં ુ ર્ ર્ ં મકામ ં . િદ હીથી ીનગર િવમાન મારફત પણ જઈ ુ પનમ ૂ ે અમરનાથના દશનની ાવણ સદ ઈચ્છા હોવાથી િદ હીથી ર્ ે . અનભવ થાય છે . ત્યાની હિરયાળી. જનતા એની યા ા માટે નીકળી પડે છે અને એના દશનથી કતાથતા ર્ ર્ અનભવ ુ ે ધરતી પરના જીવતાજાગતા વગર્ સાથે ૂ કદરતી સૌન્દયના રિસયાઓ કા મીરની િનરાળી ભિમન ર્ સરખાવે છે .96 - 3૪. અને એ મિહમાથી ેરાઈને દશના ે ચારે ૂ ણાની ૃ ુ ે છે . ર તામા ં અમતસર તથા જમ્મમા ુ ુ ં અસ ં ય િચનાર વક્ષોન ૃ ૂ આજબાજના ે લીધે તથા લીલાછમ ં ીનગરની ભિમ ુ લા ં મદાનોન ે ે લીધે ુ ુ ૂ પર પગ મકતાવત ંૂ ં ં આ યા હોઈએ એવો ઘણી રમણીય લાગે છે . અમરનાથ જવા મોટરમાગ પહલગાવ ું ે ં હવા ખાવાન ુ ં સદર પહલગાવ પવતીય ર્ થળ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એ ભિમ જાણે કોઈક જદી જ દિનયામા ુ ે ં જવ ુ ં પડે છે . કા મીરની ભિમ છીએ ત્યારે એ ભિમની ુ ું ં તથા સદરતા કદરતી શાિત આપણા ુ તરને પશ જાય છે . તે ઉપરાત ે ે ં વાસ માટની કટલી ક જ રી સામ ી પણ ત્યાથી મળે રહ ે છે . ને ત્યાથી ં મોટર ીનગરમા ં પહ ચે છે . અને ે િચરપિરિચત લોકમા ં એની ગણના નહ કરાયલી હોવા છતા ં ભાિવક લોકોને મન યોિતિલગના પલા તો એનો મિહમા યોિતિલગ કરતા ં જરા પણ ઓછો નથી. ભાિવત બનશે એમા ં કોઈ શકા ે અમરનાથની યા ાએ નીકળલો ે ારા જમ્મ ુ થઈને કા મીરના મ ુ ય શહર શકાય છે .ં આશરે સાડા-ચાર કલાક લાગ્યા. પદયા ા www. ઝરણા ં તથા ઉ ગ ં અમે રાતવાસો કય .swargarohan. ાવણ સદ થાન કરે છે . ુ કદરતી સૌન્દયથી છવાયેલા બીજા પવતીય ર્ ર્ ે ં ે ે કા મીરનો દશની ઝાખી કરી હશે તન ં ુ કામણ નિહ કરે . ને મનને મગ્ધ કરી દે છે . એની ં ૂ પર પગ મકીએ ૂ ૂ શસા કરતા ં થાકતા નથી. અમરનાથના સદર થાનના દશન ભગવાન શકરની સવાપજા ર્ માટે લોકો મોટે ભાગે ાદશ ાવણ મિહનામા ં જ ુ પનમ ૂ ે ત્યા ં પહ ચી જાય છે . નદી. સમય બ ુ થોડો હોવાથી અને ીનગરનો વાસી કા મીરના એ ણે િહમાલયના વાસી િદ હીથી ે ન મારફત પઠાણકોઠ જાય છે . ીનગરથી તે લગભગ પ૯ માઈલ દર ું ૃ ે ં િચનાર. એ પહેલા ં પાસપોટની ર્ ુ ે જીવનમા ં મારી ને માતાજીની આ સૌથી પહલી િવમાની મસાફરી હતી. ચીડ અને દવદારના ે ં સદર ર તામા ં હજારોની સ ં યામા ં ઊભલા વક્ષો સમ ુ સપાટીથી ૭. ત્યા ં આવલી ર્ ર્ ે ં અમરનાથનો પગર તો પહલગાવથી જ શ થાય છે .ર00 સારા ટ વાસીન ુ ં મન હરી લે છે . ૂ છે . ુ ે ે ં ં ઠડીનો ં ે ટલી ઊંચાઈએ આવલા પહલગાવમા અનભવ પણ સૌથી પહલો અને ું આકાશને અડવાની હરીફાઈ કરતી ં માણમા ં થાય છે .org . ાવણ મિહનો ું ં ે ૂ માટે ખાસ કરીને મહત્વનો મનાતો હોવાથી.

અમરનાથમા ં પચતરણીથી અમરનાથનો પાચ ે ૂ રહવાની યવ થા ન હોવાથી યા ીઓ દશન કરીને પાછા વળી જાય છે . દકાનદારો પાસથી મળવીન ં ં માઈલનો માગર્ ચઢાણવાળો ને જરા વધારે િવકટ છે . ઊંચાઊંચા િહમાચ્છાિદત સફદ ૂ ર્ સોનરી ે િકરણો ફરી વ યા. ત્યાની વધારવામા ં એ ઓછો અગત્યનો ભાગ નથી ભજવતા. પહલગાવથી નીક યા પછી પહલો ચદનવાડીમા શષનાગમા ૂ છે .swargarohan. આ માગમા ર્ ં િહમાચ્છાિદત પવતો ર્ પણ દખાય ર્ ુ ર્ અવસર પણ અનાયાસ પરથી પસાર થવાનો દલભ ાપ્ત થાય છે . તન િહમાચ્છાિદત પવતમાળા અને ર્ ૃ એની વચ્ચે. મોટા ભાગના યા ીઓ તો યા ામા ં સાથે રહતા ે મતમ ુ ુ ે પરીશાક ે ે જ ચલાવી લે છે . મા ં ફરતા દવાખાનાનો પણ ે થાય છે . ને િનત્યકમર્ કરનાર કહલ ે માનવ તવા ે િવધાનનો મ ં ત્યક ં ુ રોજ સવારે બોલી જાય છે પણ ખરો. માગમા સભાળપવક ર્ ં છવાયેલા બરફમા ં થઈને ઘોડા આગળ વધતા હતા. ુ સદર ું ે ુ ં દૃ ય અત્યત ં મનોહર છે . એ િવકટ યા ામા ં ઉઘાડે યાસો કરવા માડ ં ે તમની ે પગે ચાલનારા યા ી પણ ઘણા હતા.org .ં સય ૂ ર્ જગતનો આત્મા છે એવ ુ ં વદમા ે ં પવતો ર્ પર થોડીકવારમા ં તો ઊગતા સયના ે ું છે . તથા બરફ અવણનીય આનદથી ઊભરાઈને નાચી ઊઠે છે . યા ીઓના હરખનો પાર ર ો નિહ. આ માગમા જોવા મળે છે . કટલીકવાર તો બરફન ુ ં પાણી ઘ ુ ં સદર ર્ ં એવા ં સરોવર એકથી વ વાર ે બરફના િવશાળ પટની નીચથી પાણીનો િવશાળ ે ે વાહ વહતો દખાય છે . બ ૂ જ બ ે ં ૂ ર્ . કોઈક ઈ રકપાપા યોગીના ે ું દયની િનમળતા તથા રસમયતાની યાદ આપત. ચારબાજ ે ર તામા ં એક સરોવર આવે છે . િહમાલયના બીજા ર્ તથા પજન www.ુ ં જમા થયલ ર્ ું ુ ે લાગે છે .૬00 ર ો હતો. ૂ કરીને અમે પચતરણી ં ં વાસ પરો પહ ચ્યા.97 - ં કરવાની અશિક્તવાળા માણસો માટે દડી તથા ઘોડાની ં યવ થા પણ ત્યાથી જ થઈ શકે છે . ત્યારે તર એક કારના ે ં છે .ં એ થળે નદીના પાચ ુ ં સામાન મકીન ે તન ે ુ ં પચતરણી ં ૂ ે અમે ભોજનનો ભાગ થાય છે . પરત ં તથા બરફિમિ ત હવાને લીધે યા ીઓ થરથરતા ં એનો સાચો મમર્ અમને અત્યારે સમજાયો. સમાવશ ુ ે ં ં ં ુ પછીથી થોડુ ં ચઢાણ શ પહલગાવથી ચદનવા ડી સધીનો માગર્ જરા સારો છે . શષનાગન ુ ં થાન ચારે બાજુ િહમાચ્છાિદત પવતોથી ે ં ેલ ું ે ે ં ે માઈલ દર ઢકાય શષનાગ પહલગાવથી સોળક ર્ હોવાથી ૂ જ ઠડ ં ુ અને િચ ાકષક ં ં ે બ જમીનમા ં કલકલ કરતા ં ઝરણા ં વ ા કરે છે . પરત થાય છે . ુ ુ ે ં ે મકામ ં ં ને બીજો મકામ ે ં કરવો પડે છે . ભગવાન શકરના દશન ર્ માટની ે ે માઈલનો શષનાગથી આઠક વાસીઓ અને ાભિક્ત ઘણી ભારે હતી.ં ચારે બાજુ બરફ દખા ં ે ુ ી ઠડીથી બશ ે થઈને પવત ર્ પર ઢળી પડી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ત ં મા ં ો. તથી નામ સાથક ર્ ઠરે છે .ુ હવનો માગર્ ૂ જ કપરો હતો. ર તામા ં કા મીર સરકાર તરફથી યા ીઓને માટે ખાસ યવ થા કરવામા ં આવે છે . છતા ં કટલાક ે માડ યા ી લાકડા ં સળગાવીને ં કરવા બધ ાયમસની મદદથી કે ત ન લીલા ં ે કરીને રસોઈ બનાવી લે છે . સયના ર્ પ થઈ પડ ાં. આ યા ામા ં લાકડા ં તો મળતા ં જ નથી. ભીષણ ઠડી ૂ ર્ ં િકરણ એમને માટે આશીવાદ હતાં. કટલાક ુ ષા ુ કરીને તન ે ે ે ે ભાનમા ં લાવવાના સાથીઓ તની સવાશ ં ા. હવે અમે લગભગ ૧3. એટલામા ં તો એક ે ઈ ટની ઊંચાઈ પરથી આગળ વધી ર ા ં હતા.ં ે સવારે ઊઠીને અમે શષનાગથી આગળ ે યાણ કય. ઠડીન ર્ છે .

લોકો ણી ધખાવીને બઠા ૃ ં ે ે તો એકાદ કૌપીન કે કિટવ એમના દશનથી કતાથ કટલાક ર્ ર્ થતા. ુ ે દશની મસાફરી િવકટ હતી. વા િવ યાત બાગોનો સમાવશ ીનગરના એ બાગોમા ં ુ માણમા ં ઉગાડવામા ં આવતા ં હોવાથી બાગોની જમીનનો સદપયોગ થાય છે ુ અને એ આિથક રીતે બોજા પ નથી બનતા. ુ ુ અમરનાથના દશન ૂ ર્ આગળ વધવા માડ ં ા. એ તો અસાધારણ દશનથી િવ મય પામી. શાત ં છતા ં અલૌિકક તરમા ં પણ આનદ ુ ું ે ં એક િવશાળ અને સદર છે . સામના ે ં પવતિશખરો ાકિતક ગફા ર્ ુ ં ેલા ં છે . ગફાવાળા ે બરફથી ઢકાય પવત હોવા છતા ં અમે અમારા આ યર્ વચ્ચે જોય ુ ં ર્ પર પણ બરફ દખાતો ુ ં એક કે. થોડોક વખત એ િદ ય ં વાતાવરણનો લાભ લઈને આખરે અમે પાછા ં વ યા. અમરનાથન ુ ં થળ એકાકી. શકરાચાયની ર્ ે ટકરી તથા િનશાતબાગ ને શાલીમાર લની સાથે ફળ પણ પ ુ કળ થાન કય. એમનામાના અસ ં ે ઠડીનો સામનો કરવા. અમારા ં ફરી વ યો. બાગોની જમીનનો એવો ઉપયોગ બીજાઓ માટે અનકરણીય છે . અલૌિકક દશનથી ુ ં ં બી શકરના એ અિવ મરણીય. ર્ કે મત્યજય ુ ં એક બાજુ બસીન ે ે અમે પણ ભગવાન શકરની ં ગફામા ુ તિત કરી.ું યા ીઓની અવરજવર માટે ગફામા ે એક બાજુ કટલાક સા ુ ે ે યા ં પહરગીરની વયવ થા હતી.98 - ે દશ કરતા યા ાના આ ં સતમહાત્માઓ . માણમા ં હતી. કામળા ઓઢીને ઊભલા લોકો બાર આને અને ે ે .ં બાજમા ટ ઊંચા િલંગન ુ ં પ ટ દશન ર્ થત ુ ં ે ને પાવતીના નામે ઓળખાવાઈ. ત્યા ં અમે શીખોની ગર ર્ ું ુ ં વા ં સદર થળોની મલાકાત લીધી. એ થળોએ ડાલ સરોવર. પોતાને કતાથ ર્ ર્ માની.ુ ે થાય છે . બની ર .ં જદાજ ભગવાનના પજનભજનમા ે ં આવલા ે ં સવર્ દશનાથ દશમાથી ઓ બા ર્ ે ભદભાવ ું ે વાતાવરણ અત્યત ુ ૂ ે ભગવાનના ચરણોમા ં પોતપોતાની રીતે આત્મિનવદન ે ં અ ભત ભલીન કરી ર ા. ત્યા ં વહતી નદીની બાજના પવતમા ર્ ૃ ુ છે .ુ ં પાછા વળતા ં ર તામા ં ભારે ં અ ભત અને પિર મ સફળ થયો લાગ્યો.ું બીજી બાજુ જ પહરલ િપયે કપ મળતી ચા પીતા ુ ુ ં ક તરના ૂ ં દશન ૂ ં હતા.ં ે ં તરફ આવવા માટે એ િદવસે પહલગાવ ીનગરમા ં લ કરી બી ં િદવસે ત્યાના જોવા વિૃ સારા ુ ુ ારા ધમશાળામા ં ઊતયા. હતુ.ં આ ય ુ ં દરવાજા બનાવલા ે હતા. ભ જાતાભ જાતા અમે પચતરણી ં વરસાદ તટી આવી પહ ચ્યા. ીઓ ને પરષો ર્ માટે ઉત્સાહપવક ં આખરે અમે અમરનાથ પહ ચી ગયા. ગફામા ગફાના પોલાણમાથી બહાર ર્ પણ ઉપરના ભાગમા ં થયા કરતા. ૂ ે હતા. એમની પાસે ભાિવકોની ભીડ જામલી ે .ં ક તરો ં પામતા. કા મીરમા ં ફળ ઘણા ં સ તા ં મળે છે . નીકળતા ં તે જોઈને યા ીઓ આનદ ૃ ું ં કટલાક ે યા ીઓમાના એમને િશવપાવતી અમર યોગીન ુ ં વ પ માનતા. ે ીનગરમા ં આવતા કટલાય www. ગફામા ૂ ં બરફ જામી ગયો હતો. ભગવાન ગણશ ર્ ુ .org વાસીઓ લમ નદીમા ં નાવમા ં જ . ુ ુ દા ૂ ં મગ્ન બની ગયા.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .ં એમના સબધી ં ં ં ં જાતજાતની દતકથાઓ સાભળવા મળી. એ દશન ર્ અત્યત ૂ પડ ો. એ યા ાનો છે લો િદવસ હજી બાકી હતો.swargarohan. અમને થય ુ ં કે ગફામા ર્ ં ? અને એ પણ િલંગાકાર જ કમ ે ધારણ કરે છે ? ભાિવક યા ીઓને ાથી ં નિહ ને આ થળમા ં બરફ ાય ૃ બૌ ક ખણખોદમા ં કોઈ જ રસ નહોતો. ‘અમરનાથ કી જય ! ભગવાન શકર કી જય !’ લોકોએ પોકારો પાડ ા. એને લીધે ર તો ચીકણો બની ગયો. અનપમ અમને આનંદ થયો.ં ભગવાન શકરના િદ ય વ પદશનથી યા ાનો થાક ર્ ુ અને અજબ હત. ને ત્યા ં બરફના ચારક ે ણામા ુ ં બીજી પણ બરફની બે રચનાઓ હતી.

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 99 -

ુ ં પસદ


ં કરે છે . એ નાવો સારી પઠ
ે ે શણગારલી

રહવાન
અને આ િનક
સાધનોથી સ જ હોય છે . નાવ

વાસીની પસદગી

માણે ગમે ત્યા ં લઈ જવાય છે .


ીનગરથી મોટરમાગ પઠાણકોટ આ યા.ં એ માગર્ આશરે ર૭0 માઈલ લાબો
છે . પવતીય
ર્

ં પસાર થતો એ માગર્ ભારત સરકારે ભારે ખચર્ ને પિર મ ઊઠાવીને બધા
ં યો છે . તે
દશમાથી
છે . ર તામા ં ૯,000 ટ

ૂ કપરો

ટલી ઊંચાઈએ મોટરે પસાર થવ ુ ં પડે છે .



અમરનાથના યા ી માટે કટલીક
સચનાઓ
યાદ રાખવા

વી છે . અમરનાથની યા ા ધાયાર્ કરતા ં



વધારે િવકટ હોવાથી, પહલગાવથી
ઘોડા પર જવ ુ ં સારું છે .



િહંમત ને પવતીય
ર્

વાસના


ૂ ં નીચે પાથરવા માટે પહલગાવથી


ે .
અનભવવાળાએ
જ પગે ચાલીને જવ ુ ં. માગમા
ચટાઈ લઈ લવી
ર્ ં ત ં મા

ુ ં જ રી સી ુ ં પણ ત્યાથી
ં જ લઈ લવ
ે .ુ ં તૈયાર ના તો કે ફળ પણ લવા
ે .ં ગરમ કામળા,
પાછા ં ફરતા ં સધીન
હાથ-પગના ં મોજાં, કાનટોપી, છ ી, વરસાદી કોટ, ગરમ કપડા ં તથા
અમરનાથની યા ા માટે

ર તો પરા

ુ આઠમ-નોમે
ાવણ સદ

ણ િદવસનો છે .

તો અવ ય-અવ ય કરવા

ુ ં ધ્યાન રાખવ.ુ ં

ાયમસ પણ લવાન



અમરનાથનો
ીનગર પહ ચી જવ ુ ં જોઈએ. પહલગાવથી

ે ધમર્ ેમી, સૌન્દયરિસક
યિક્તએ અમરનાથની યા ા જીવનમા ં એકવાર
ત્યક
ર્

વી છે .




ં છે .
ીનગરમા ં તથા એની આજબાજના
િવ તારમા ં બીજાં દશનીય
થાનો પણ કટલાક
ર્


ં ુ ં િશવિલંગ શકરાચાય


શકરાચાય
પર મિદર
છે . ત્યાન
ર્
ર્ નામે એક પવત
ર્ છે . તના

ીનગરમા ં

ે ું હોવાન ુ ં
ારા થપાયલ


ં ુ ત્યા ં
કહવાય
છે . પવતની
ઉપર પહ ચતી વખતે જરાક વધારે કપરા ચઢાણનો સામનો કરવો પડે છે . પરત
ર્
પહ ચ્યા પછી
જોવા મળતી
ઘ ું






ે અને અવણનીય
ં આજબાજ
આનદનો
અનભવ
થાય છે તે ખરખર
અનરો
હોય છે . ત્યાથી
ર્
ીનગરની શોભા જોઈને

ે ે લાગ્યો જણાય છે .પવત

વાસનો સઘળો પિર મ લખ
ર્ પરન ુ ં મિદર


ાચીન છે . શકરાચાય
નીચે
ર્ પવતની
ર્



ી શકરાચાય
છે .
ર્ ારા થાિપત શકરમઠ



કા મીરમા ં ક્ષીરભવાની, અનતનાગ
અને માતડ મિદર
પણ જોવાલાયક છે .
મોટરમા ં જઈ શકાય છે . ત્યા ં દર વરસે

ુ આઠમે મળો


ઠ સદ
ભરાય છે . અનતનાગ

ીનગરથી ક્ષીરભવાની
ીનગરથી મોટરમાગ


ે ે માતડતીથર્ કહી
જતા ં ર તામા ં આવે છે . ર તામા ં મટન નામે ગામ આવે છે . ત્યા ં સરોવર છે . પડાઓ
તન
બતાવે છે . જોકે માતડતીથની
એક બીજી જગ્યા પણ છે . મટનથી
ર્


ે માઈલ દર
ણક

ીનગર-માગર્ પર


ે જોવા મળે છે .
આવતી એક નાની પવતમાળા
પર માતડ મિદરના
ભગ્નાવશષો
ર્

અમરનાથ યા ાની ઝાખી

થાન

અગાઉના પડાવથી

તર

સમ ુ સપાટીથી ઊંચાઈ( ટ)

ીનગર

-

પ,300


અનતનાગ

3૪ માઈલ

પ,ર૪0

3



પહલગાવ

રપ માઈલ

૭,ર00


ચદનવાડી

८ માઈલ

૯,પ00


શષનાગ

૭ માઈલ

૧૧,૭30


વાયજન

૧ માઈલ

૧3,000

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 100 -


મહાગનસ

3 માઈલ

૧૪,૭00


પચતરણી

પ માઈલ

૧ર,000

અમરનાથ

૪ માઈલ

૧ર,ર૭૯

ીનગરથી અમરનાથનો માગર્ : ८૭ માઈલ


પહલગાવથી
અમરનાથનો માગર્ : ર८ માઈલ
કા મીરના ં અન્ય દશનીય
થળો
ર્


ુ ં ધામ હત.ુ ં હજારો વષર્ પવ
ં િવ ા અને સ ં કિતન
ૂ આય એ કા મીર અને તની

કા મીર પરાણકાળમા

ૂ ૂ

ે પોતાન ુ ં િનવાસ થાન બના યુ.ં તે સમયે દિનયાના
આસપાસની િગિરકદરાઓન
દરદરના

એ પાવન શાત


ં શાિત
ં અને
દશમા

કાશની ઈચ્છાથી આવતા હતા.


ં લોકો
ણામાથી

ે ક ું છે કે,
યાત ડૉ. આથર
ર્ નીવએ




ે પરાતન

ે િસવાય વ ુ યોગ્ય પરાવાઓ
સ ં કિતના
સચક
એવા કા મીરના ભ ય અવશષો
‘ભારત પાસે, તની
અન્ય કોઈ નથી.’


ં મિદરો

અવતીપરના
: જમ્મુ-બનીહાલ માગ


ીનગર તરફ આગળ ધપીએ તો એક ટકરી
ઉપર





ાચીન અવશષોના
િવનાશના ં િચ ો નજરે પડે છે . અવતીપરના
થળ

ૂ ,
ીનગરથી ૧८ માઈલ દર



ાચીન મિદરોના
આ અવશષો
છે . આ

ે ું છે . આ થળન ુ ં મળ
ૂ નામ િવ ઐ
લમ નદીના િકનારે આવલ

-સાર



ે વસા ય ુ ં હત ુ ં અને તણ
ે ે ત્યા ં બે
હતુ.ં ઈ.સ. ८८3-८પપ દરિમયાન થયલા
રાજા અવતીવમાએ
ર્ અહ એક શહર
ું


ે ં ુ ં એક તના
ે રા યારોહણ પહલા
ે ,ં ને બીજુ ં તે પછી બાધ્ય
ં ુ ં હત.ુ ં પહલાન

ભ ય મિદરો
પણ બાધ્યા
હતા.ં તમાન

સમિપત
હત.ુ ં

ં વામી-િવ
નામ અવતી
ં ે મિદરો

આ બન
,


ં ુ ં એક અવતીપરમા

ં અને બીજુ ં જોબરાથી વાય યમા ં આવલ
ે ું હત ુ ં તે આ
માન



ે ભ ુ ા થયલ
ે છે , છતા ં આ બન
ં ે મિદરોના

પણ સૌન ુ ં ધ્યાન દોરે છે . જો કે મિદરો
તો ભાગીન
ભ ય
િવનાશથી ખડકાયેલી ઈમારતો વચ્ચે હજુ પણ ડોિકયા ં કરે છે . કા મીરના ં અન્ય

મિદરો
પણ પોતાની ભ યતાનો


ાચીન મિદરોની

ે ારો,
વશ
મ આ

ે ું એક નાન ુ ં મિદર

યાલ આપે છે . તા તરમા ં ખોદકામ કરતા ં હાથ લાગલ


િશ પકળાના ઉ મ નમનાની
યાદ આપે છે .
ૂ અને
ુ યાત મિદર
ં : માતડન ુ ં સિવ


માતડ મિદર
અનતનાગથી
૪ માઈલ દર

ીનગરથી 3૯ માઈલ

ૂ પહલગાવ

ં જતા માગ આવલ
ે ું છે . આ મિદરના

ં ખિડયરો
ં ે
દર
કા મીરમા ં સૌથી મોટા ં છે . ‘કા મીરની
ુ માતડ મિદરન

ે મળલ
ે ું છે તમા
ે ં કાઈ
ં નવાઈ નથી.
િશ પકળાનો િસંહ’ન ુ ં િબરદ

આ મિદર

ે ન ર દીવાલો અને મજ ત
ૂ બાધણી

ે ભ યતાનો
તની
ાચીન કા મીરન ુ ં મારક છે . તની

ુ ં તે ચો સ રીતે કહી શકાત ુ ં નથી. સય


ૂ ર્ ભગવાનને સમિપત થયલ
યાલ આપે છે . તે કઈ સાલમા ં બધાય
ુ ં કહવાય




આ મિદર
ઈ.સ. પ00 થી 3૭0 ના અરસામા ં બધાયાન
છે . આ મિદર
ખગોળિવ ાને લગતા ં
સાધનોવાળી િવશાળ


યોગશાળા ધરાવત ુ ં હત ુ ં એમ પણ કહવાય
છે .

પ ણ : બારામ ુ લા માગ

ૂ શકરવમા
ુ ં


ીનગરથી ૧૭ માઈલ દર
િ યતમા સગધાએ
ર્ અને તની


ે ં પ થરના ં બે મિદરોના

ં ખિડયરો
ં ે જોવા મળે છે . ‘રાજતરિગણી

(ઈ.સ. પ ૂ. ૯0૧-८८3) બધાવલા
’મા ં જણા યા

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 101 -

ુ , આ મિદરો
ુ ં ે ર નામે

મજબ
ગૌરીશા અને સગધ

િશ પકળા માતડ મિદર

ં ુ તના

વી જ છે , પરત

ુ ં મિદર


પન્દરન્થનન



ે અપણ
ે . તમની
ચિલત હતા ં અને તે મહાદવન
ર્ કરાયલાં
ૃ નહ .
ટલી િવ તત

ૂ આવલ

ું
ે માઈલ દર
ે ું છે . આ થળે મહારાજા અશોકે પરા
ીનગરથી ચારક


ુ ં આ િનક


ં ુ ં હોવાન ુ ં મનાય છે . પન્દરન્થનન

ં કહવાતા

ીનગર બાધ્ય
નામ સ ં કતમા
પરાણાિવ
થાન (એટલે કે


ુ ં પાટનગર) પરથી ઊતરી આવલ
ે છે . પાછળથી એ રાજધાની રાજા પવસન
પરા
હતી.
ર્ ે ે હાલના થળે ફરવી

ં કોતરી કાઢલ
ે ને સભાળપવક

ૂ ર્ રખાયલ
ે આ મિદર

ે ું છે . તની
પ થરમાથી
તળાવની મધ્યમા ં આવલ


આસપાસ થળને અન ુ પ એવ ુ ં કદરતી
લાિલત્ય છવાયેલ ું છે . આ મિદરનો


મ્મટ

ૂ જ આકષક

ર્ છે . આ

ં , ઈ.સ. પ ૂ. ૯ર૧-૯0૬ના ગાળામાં, રાજા પાથના

ે ુ
ે બધાવી

મિદર
સમયમા ં તના
વડા ધાન મરવાહન
,
ર્
ભગવાન

ી િવ

ુ ે, મરવધન
ે ુ

ર્ વામી નામ આપીને અપણ
ર્ કય ુ હત.ુ ં

પરીમહાલ :

ે પરીમહાલ આ
ીનગરમા ં ડાલ સરોવરની દિક્ષણે આવલ

પણ આપણને મોગલ

ે ે આ થળ ખગોળિનરીક્ષણ અને પ ુ તકાલય માટે બધા
ં ય ુ ં હત.ુ ં
શાહજાદા દારા િશકોહની યાદ આપે છે . તણ
ુ , આ પરીઓના મહલની


તના
નામ મજબ
આસપાસ એક પછી એક એમ ચઢ-ઊતર બગીચાઓ છે . એ
ે તિળયે રહલ
ે ું સરોવર
બગીચાઓ અને છક

ખને ટાઢક આપી રહ ે છે .

ુ ં મિદર



ે ું છે . આ મિદર


: ડાલ સરોવરની સામે શકરાચાયન
આવલ
શકરાચાયન
ર્ ુ ં પ થરન ુ ં સદર
ર્ ુ ં મિદર
ુ ં નામ પણ આ મિદરના




સપાટ મદાન
કરતા ં ૧,000 ટ ઊંચાઈવાળી એક ટકરીના
િશખર પર છે . તે ટકરીન


ુ ં છે . ઈ.સ.


નામ ઉપરથી પાડવામા ં આ ય ુ ં છે . તે ટકરી
પરાતનકાળન
ઘણે દરથી
જોવામા ં આવે છે . મિદર
ૂ ચોથા સૈકામા ં રાજા ગોપાિદત્યે એ મિદર

ં ય ુ ં હત ુ ં અને પાછળથી તન
ે ુ ં સમારકામ રાજા લિલતાિદત્યે
પવ
બધા
ે -ઉલ-અ દીન નામના એક મિુ લમ બાદશાહ ે કરા ય ુ ં હત ુ ં. એકે રવાદનો
અને તે પછી ઝન

ે કા મીર સધી

ઈ.સ.ની નવમી સદીમા ં છક
પહ ચલા

ચાર કરવા

ુ ં નામ


ી શકરાચાયની
યાદગીરીમા ં આ મિદરન
ર્


ં ’ રાખવામા ં આ ય ુ ં હોવાન ુ ં મનાય છે . આ
‘શકરાચાય
ર્ મિદર

તમે

ીનગર જાઓ તો સૌથી

થમ તમારંુ




ધ્યાન ટકરીના
ઉચ્ચ િશખર પર ભ યતાથી ઊભલા
આ મિદર
તરફ દોરાયા િવના ન જ રહ.ે ન ર પ થર
ઉપર, અ ટકોણાકારના વીસ

ે થરના થાળા ઉપર આ
ટ ઊંચા એવા, એક ઉપર બીજો એમ પ થરના તર




ં આ ય ુ ં છે . બન
ં ે બાજુ શીળી છાયા આપતા ં વક્ષોવાળો

મિદર
બાધવામા
એક માગર્ યા ીઓને મિદર
ભણી
ે બની જાય છે .
લઈ જાય છે . યા ી એના દશનથી
હરખઘલો
ર્

www.swargarohan.org

રબરના ં તિળયાવાળા ે દશની આગળની યા ા માટે ુ ત્યાથી ે ે આવ યક વ તઓ ં લવામા ે ં આવે છે . ે ં ચાલતા ં હોય છે . ત્યા ં માતાના ચરણના ં િચ ર તામા ં ચરણપાદકા ુ જોવા મળે છે . વૈ ણવી દવી ુ ં નામ સારી પઠ ં ે ે ે જાણીત ુ ં ઉ ર ભારતમા ં અને ખાસ કરીને પજાબ તથા કા મીરમા ં તો વૈ ણવી દવીન ે છે . અને એમની સાથે વાતો કરતા ં કરતા ં આનદપવક ુ નામે થાન આવે છે . હાથીમત્થાના ચઢાણ પછી ે માઈલન ુ ં ઉતરાણ આવે છે . અને એના દશનથી ધન્યતાનો અનભવ કરીને પજા ર્ ુ કટરા ે યા ાનો માગર્ : વૈ ણવી દવી જવા માટે િદ હીથી પઠાણકોટ થઈને જમ્મ ુ જવ ુ ં પડે છે . લગભગ ર્ ને દવીપજનના ુ ં થળ એવ ુ ં જ ે ે છતા ં કટલાક ે ં ે ભગા થાય છે . ગફાન ર્ ુ ઊંધા પડીને સતાસતા ૂ ં ૂ ં જવ ુ ં પડે છે . નવીનવી ઓળખાણો થતી જાય છે . તન છે . મિતઓના ૂ ં િનરતર ં ે ે બાણગગા ં કહવામા ે ં આવે પજા ચરણમાથી પાણી નીકળે છે .swargarohan. ગફા એવ ુ ં કહવામા ર્ કરલી ુ ું ૂ મહાકાલીની મિતઓના દશનનો લાભ મળે છે . ઉતરાણ વખતે પણ ણક ુ ં થાન આવે છે .102 - ે 3પ. તીક કે વ પ સમજીને તમની કામના પરી ☼ ☼ ☼ www. પજારી ત્યા ં ર્ ૂ કરાવવા હાજર રહ ે છે . તર સધી હારથી પ થરની દર દર મહાલ મી. ુ ે ે ે દાન આપે છે . વૈ ણવી દવીન ૂ ૂ ે મહ ાવા ં હોઈ. તમ થત ુ ં કે નથી િહંમત હારત ુ ં.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . નવરા ીના િદવસો ે ત્યેક દવીના ધામમા ં ભાિવક ભક્તો ે ે ૂ ખાસ કરીને દવીદશન ગણાતા હોવાથી. તઓ યા ીઓ પાસથી કોઈ ને કોઈ વ તની કામના કરે છે . ે પડાવ કરવામા ં આવે છે . તે પછી લગભગ ૧પ માઈલ યા ામાગર્ છે . જમ્મથી ુ ુ સધી લગભગ 3૧ માઈલનો મોટર-ર તો છે . ને ે ાભિક્તવાળા યા ીઓ એમને દવીના ☼ ે ૂ કરે છે . ત્યાં ધમશાળા નામે થાન આવે છે . એમની યવ થા કરવાન ુ ં કામ પણ કિઠન બની જાય છે . તે પછી આિદકમારી ુ છે . નવરા ીના િદવસો દરિમયાન ત્યા ં મોટો મળો ભરાય છે ત્યારે ભાિવક લોકો એટલા બધા િવશાળ માણમા ં ઊમટી પડે છે કે. ટૂ વગર ં ે . તમ થળોએ એમનો ધસારો વધારે રહ ે છે . યા ા દરિમયાન ત્યા ં નવીનવી કટલીય દકાનો મડાય છે . ઉતરાણ પરૂ ું થતા ં દવીન પવતીય ર તા પરથી સભાળીન ર્ ુ ં મિદર ુ ુ ં દશન ે ં ં ુ ગફાન ે ૂ દવીન નથી જણાત. એ માગ ‘હાથીમત્થા’ન ુ ં સખત ચઢાણ આવે છે . ત્યાન ુ ે ં છે . તે દરિમયાન ભાિવક ુ ુ ીપરષોની ૂ ને ખરખરી ે ે છતા ં કોઈ િનરાશ નથી ાભિક્તની પરી કસોટી થાય છે . એટલે ર તામા ં સગાથનો સવાલ નથી રહતો યા ામા ં ઉત્સાહી લોકોના ં ટોળટોળા ં ૂ ર્ આગળ વધાય છે . દરદરના િવશષ ૃ ે તરના ભાિવક લોકો એ દવીની કપાની કામના કરે છે . બાધા રાખે છે ુ ૂ કરે છે .ુ ં પરત પોતાના િ શળના ર્ થાય છે . એ થાનામા ં કોઈ ે ં ે ચાલવ ુ ં પડે છે . મહાસર વતી ને ે ાર એટલ ું બ ુ ં સાકડ ં ુ ં છે કે શ આતમા ં થોડાક વશ ે દશનાથ ૂ દર એકસાથે ચારક રહી શકે છે . કટરા મો ુ ં થળ હોવાથી. નાનીનાની બાિલકાઓ ત્યા ં દવીના એ થળમા ં દવીના ભક્તો મોટે ભાગે કમારીઓન ુ ે ે મોટી સ ં યામા ં એકઠી થાય છે . ગફામા ં મે મે જવ ુ ં પડે છે . દવીએ ુ િનમાણ ુ ે ે ં આવે છે . પવતીય ર્ ં લાકડી.org ☼ . કટરામા ં કલી એજન્સી ૂ ં ુ ં બજાર પણ મો ુ ં ારા યા ા માટે મજરની યવ થા થઈ શકે છે . ત્યા ં પહલો અને એક નાનીસરખી ગફા ર્ ુ આિદકમારીથી આગળનો માગર્ ઘણો કિઠન છે .

નમ ૃ ુ ં .swargarohan. બહાર િહિડંબાની િવકરાળ મિત ૂ માકડય ૃ ુ ં થી ચારક ુ ુ ે માઈલ દર ે મિનનો ે ં નમડ આ મ છે . કહ ે છે કે.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પરશરામ થાપના કરલી ે ં લ મીનારાયણ. ચડીદવી ં ે .103 - ૃ ડ ું 3૬. ગફામા ભગવાનના િલંગ પર આપોઆપ જલિબંદુ પડ ા ં કરે છે . િસમલાથી િતબટ ે જતા માગ મોટરમા ં ૯0 માઈલ જતા ં રામપરુ નમડ ુ શહર થાનથી સતલજ ુ ં મિદર ે ં િબકા દવીન તથા ધમશાળા છે . ં એક ગફામા ં પરશરામની ૂ છે . ત્યા ં પાર કરીને સાતક ુ ે તપ કરીને દવીની ે ે . ુ ુ ુ ૂ છે . એ િસ પીઠ મનાય છે . . ☼ ુ દર હનમાનજી તથા પવતની ર્ ☼ ☼ ☼ www. ત્યા ં ર્ ે માઈલ આગળ જતા ં આવે છે .org ☼ િતમા પણ જોઈ શકાય છે . ઈશે વર મહાદવ ે તમ ે જ િવ ે રના ં તથા બીજાં મિદર ં શહરમા છે . ગફાની ં ત્યાની રજતમિત આગળ મિદર છે . શહરથી બે માઈલ પરની પવતીય ગફામાની ર્ ુ ં ં પ થર નાખવાથી ડમરુ વાગત ુ ં હોય એવો અવાજ સભળાય ં ં શકર ં ધારી કદરામા છે .

તે ભિમ ુ ે અવતરણથી િવજયવતી તથા સશોિભત બની ગઈ છે . અયોધ્યાપરી ુ ં ં પરદઃખભજન રાજા વીર િવ માિદત્ય સજોગોવ શાત ્ ફરતા ં ફરતા ં અહ સરય ૂ નદીના તટ પર આવી ુ ે ં ૂ ં રસ પડ ો. ત્યા ં પહ ચ્યા. એથી એણે ઘ ુ ં સોસવ ુ ં પડ ું છે .ં સીતારામનો ન ે ં . એ દૃ ટએ જોતા ં માણે રાજાએ ત્યા ં મિદરની રચના કરીને જળાશયો બધા ુ રાજા િવ માિદત્યે બધાવલી ુ ં ે આજની અયોધ્યાપરી છે .104 - 3૭. કશ ં વખત વીતી ગયો. ને રામચ ં જીની જયજયકાર કરતા ં અયોધ્યાના માગ પર ફરી વળે છે ." એ શબ્દો ં ં ં પણ લાગ ુ પાડી શકાય છે કે. મહાપરષો વધારે મિહમાવતી ે ૂ ે વધારે ગૌરવવતી ં કરે છે . અયોધ્યામા ં તીિત કરાવતા ં ભાિવક ૂ બોલાવતા. એ વખતે ત્યા ં જગલ હત. આ મણકારી અને અધમ માનવોએ આજ સધી ૃ ું ે ે છતા ં મત્યજય અનકવાર એનો નાશ કય છે . એ ાચીનકાળમા ં અયોધ્યાની ભિમ ં ં યા. એમ.swargarohan. ં ે . એ ગૌરવ દશ યા ં જન્મે છે તે ભિમન ં રહ ે છે . પરત તો એની એ જ છે . કહ ે છે કે. www.ુ ં મહારાજને એ ભિમમા ુ ુ ે ે રહતા કટલાક િસ પરષો ુ ુ ૂ િસ પરષોની સચના ૂ ારા એમને જાણવા મ ય ુ ં કે એ ભિમ ૂ હતી. થાન મ યુ. એ વાતની તથા કાળની અસરથી અતીત હોઈ કાયમને માટે જીવત ુ ુ ં ટોળા ં આ ીપરષોના પણ અયોધ્યાના દશન ર્ માટે ઊમટે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ુ ં ’મા ં ર કળના ુ ુ મહાકિવ કાિલદાસે એમના મહાકા ય ‘ર વશ રાજાઓન ુ ં રસમય વણન ર્ કય ુ છે . તો પછી પિરવતન ર્ પર પિરવતન ર્ થયા જ કરે છે . એકવાર પોતાન ુ ં કામ કયાર્ જ કરે છે . ઈ વાકુ. એમની સનાએ ત્યા ં મકામ કય . એની રચના બદલાતી રહી છે . એમના જન્મથી અયોધ્યાની ભિમ ૂ પણ ીરામના સબધમા ુ ુ ં બની છે . અયોધ્યાપરી બની ગઈ. એટલે રામના પ ુ ુ ે એને ફરી વસાવી.ુ તમારા જન્મથી ીકૃ ણને કહ ે છે : ૂ ૂ તમારા અલૌિકક જની ભિમનો જયજયકાર થઈ ગયો છે . અયોધ્યા ં ગોપીઓ ભગવાન ીમદ્ ભાગવતમા ં ગોપીગીતના વણનમા ર્ जयित तेङिधकं ज मना ोजः ौयत इ दरा श दऽ ह ॥ "હ ે ભ. કાળદવતાના ે ે . રામ-સીતાએ લોક દયમા ં વશતાવત થાન જમા ય ુ ં છે એનો પિરચય થાય છે . વા ચ વત રાજાઓએ અયોધ્યાને સપિ મા ં વગર્ સમાન કરી દીધલી ૂ જ મિહમાવતી ં બ બની ગઈ. તાપી રાજાઓની રાજધાનીન ુ ં નગર હત ુ ં.ં ભારતના ં લોકિ ય તીથધામોમા ર્ ભગવાન રામના વધામગમન વખતે અયોધ્યાના નાનામોટા બધા જ જીવો એમની સાથે િદ યધામમા ં ુ વરાન ે જવાથી.ુ ં એમા ં એ વાતને પણ લાબો દરબારમા ં કશ ુ ં એકસર ું નથી રહત ં ં સા ા યોનો ઉદય અને અ ત થયા કરે છે . ને લ મીદવીનો કાયમનો વાસ થયો છે . એની શોભા અને સમ ૃ અયોધ્યા એ દીલીપ અને અજ થવાથી એ અપાર હતી. તમ બનીને એ સૌની સામે િ મત કરતી આ ં ુ એની ભિમ ૂ અને એમા ં પણ ઊભી છે .org વાિહત સરય ૂ . એને ભારતની મોક્ષ આપનારી સાત ીરામનો જન્મ ુ ં ધાન પરીઓમા ં એની આગળ પડતી ખાસ ગણના થવા લાગી. મોટામોટા ુ ં તો પછવ ે ૂ ુ ં જ શ ુ ં ? સ ન-િવસ નની સોગઠાબાજી ં ે સામાન્ય કે અસામાન્ય એવા ં શહરોન રમતો કાળદવતા ુ પણ એનાથી અ પ ૃ ય કવી ે રીતે રહી શકે ? કહ ે છે કે.

ગયા ને ગોરખપરુ સાથે પાકી ુ ં ૂ છે . લખનૌ. ુ ે ને પરાણ "વદ તથા જગતમા ં સૌએ વૈકુ ંઠને વખાણ્ય ુ ં છે ને કોઈકને જ છે કે વૈકુ ંઠ મને અયોધ્યા જગ ુ ે ઠ માન્ય ુ ં છે . તટ પર કટલાક છે . એ શબ્દોના મમન ર્ ે સમજીને અયોધ્યામા ં આવનારે જીવનને ઈ રપરાયણ બનાવવાન ુ ં ત લોવાન ુ ં છે . યાગ. જબ ઉર બસિહં રામ ધનપાની અવધ ભાવ જાનઈ તબ કવિનઉ ુ ર્ રામ "ધનધારી જનમ યારે અવધ બસ જોઈ. તીથ ની યા ાન ુ ં ફળ એ જ છે કે. કોઈ ે પણ જન્મમા ં અયોધ્યામા ં રહનાર યિક્ત રામપરાયણ બની જાય છે .ં રામના ચરણમા ં પરમાત્મામા ં ેમ કરવો એ જ કરવા વ ુ ં કતર્ ય છે .swargarohan. દશનીય થળો : અયોધ્યા ઉ ર દશના ર્ સડકથી સંકળાયેલ ું છે . અમારું કપડુ ં લઈને એક વાદર એક વક્ષ ે . એ હકીકતન ુ ં મરણ કરાવતા ીરામને એમના જીવનકાળ દરિમયાન વાનરોએ ઘણી મદદ કરલી ુ ુ ે અયોધ્યામા ં ઘણા વાનરો છે .org ેતાનાથજીન ુ ં . રામાયણમા ં મખમા ં એમણે થ શબ્દો મ ૂ ા છે તે અયોધ્યા જ િપ ે એમના ત્યના સબ વૈકુ ંઠ ેમ ને ભિક્તભાવનો પડઘો પાડે છે : ે ુ વદપરાનિવિદત બખાના.105 - ે . યા ી ત્યા ં િપંડદાન કરે છે . ુ અવધપરી સમ િ ય નહ સોઊ. ે ં બનારસ.ુ ં ગયલ ે ં મિદરો ં અયોધ્યામા ં સરય ૂ નદીનો પટ ઘણો નયનાિભરામ ને િવશાળ છે .ું એની આગળ ચણા ના યા ત્યારે જ એણે રાજી થઈને કપડુ ં છોડી દી . અહ યાબાઈઘાટથી થોડે દર પડાઓ તરફથી કહવામા www. રામપરાયન સો દયમા ં વાસ કરે છે ત્યારે જ જીવ અયોધ્યાના પિર હોઈ. ીરામની ેમભિક્તમા ં તરબોળ બની એમની સાથે એ ે અને એમના એકાકાર થઈ ગયા હતા. એથી એની શોભામા ં વધારો થાય છે . સરયતટ ૃ પર ચઢી ં ું એવી રીતે જ સરયતટના ૂ તો તે કપડા ં લઈને નાસી જાય. નદીમા ં નાન કરવા જાઓ ને જરાક ગફલતમા ં પડો રાખવામા ં આવે છે . વગર્ ાર. અયોધ્યામા ં રહીને પણ ના ં ૂ ે દયમા ં રામની મગલ મિત નથી વસી તનો અયોધ્યાવાસ િન ફળ છે . અયોધ્યામા ં રહીને રામપરાયણ સત બનવુ. લ મણઘાટના મિદરમા ં નાગે રન ુ ં મિદર છે . સીતા ને હનમાનની મિત ુ ભક્ત તલસીદા સ પણ દૃ ટ સમક્ષ હાજર થાય છે . યહ ં . એવી કથા પણ ની માિહતી મળવીન ૂ ં ે ં આવે છે . વગર્ ારની બાજમા ટ ઊંચી લ મણજીની મિત ે ે રાજા િવ માિદત્યે અયોધ્યાને ફરી વસાવી. નયાઘાટ અને અહ યાબાઈઘાટ ં ં પાચક ં ે વા થોડાક ઘાટ છે ." ુ ે અયોધ્યાનગરીન ુ ં પરમ મહાત્મ્ય આ રીતે ગાય ુ ં છે : ી તલસીદાસ ુ ." ુ ં તલસીદાસ ે એ શબ્દોમા ં જ રી સકત ં ે પણ કરી લીધો છે કે. એના ં જોવા વા ં થળોમા ં લ મણઘાટ. જીવ ીિત કરે . ં સગ જાનઈ કોઉ કોઊ. ાની. ુ ૂ ં અયોધ્યાની પણ્યભિમમા ુ ૃ તાજી થાય છે તમ ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . પોતાના જીવનના ઉ રાધનો ર્ બ મ ુ ૂ ય વખત એમણે અહ િવતાવલો અમર ુ ુ ં રામાયણની રચના પણ આ જ પણ્યભિમમા ૂ ં રહીને એમણે કરલી ે . ભાવને જાણી શકે છે . એમનાથી સરિક્ષત ે હોય તમ રહવા માટે દકાનો તથા મકાનો પર જાળીઓ ૂ ે પણ વાનરો ફયાર્ કરે છે . ઉપરાત જાના. તોપણ એ વાતની ખબર વ ુ ં વહાલ ું નથી. એમના એકિન ઠ મ રામ.

swargarohan. ત્યા ં ુ ૂ પણ ત્યા ં જોવા મળે છે . ધાિમક અસિહ અને તે થળે મિ જદ થાપલી ાચીન મિદરોનો બાબરે િવધ્વસ ં ક રતાની ઝાખી કરાવતી એ આ ુ અને તા ુ ૂ ઈિતહાસમા ં બી પણ ત્યા ં ઊભી છે . એક બીજી છ ટ ે થાન ઊંચે ટકરી પર છે . એ હનમાનગઢી સરયતટથી એકાદ માઈલ દર ુ ુ ં મિદર ં હનમાનજીન છે . રામ વનમા ં ર ા ત્યારે ભરતે એ ુ ં છે .ં એમણે ધમન ે ં ાય ભાગફોડ અજોડ છે . એની ત ન પાસે જ મિ જદ છે . નતપાલ ભગવતા ુ ુ િસં સતા િ ય ં . કરઉ અન ુ હ સોઈ. ૈ ં અયોધ્યાની દિક્ષણે સોળ માઈલ ને ફજાબાદથી લગભગ દસ માઈલ નિદ ામ છે . ે દર છે . તમા ર્ ર્ ુ ે ં યા ીઓ ઘણી મોટી સ ં યામા ં ભગા ે છે .org તરના . ાવણ સદમા ે ે અયોધ્યામા ં રામનવમીને િદવસે મોટો મળો ભરાય છે . થાનની મલાકાત લતા ુ એ ત્યાગભાવની સાથે આ િનક કાળના મન ુ યની ુ ને િખ અવદશાની સરખામણી કરતા ં કાળજુ ં કરણ વાથખોરી . કનકભવન. સ ાટ અશોકના ર00 ટ ઊંચા તપનો અવશષ ં ે ’ ે . ં ં કરાવલો ે ે .ું ત્યા ં ભરતન ુ ં મિદર ં થાનમા ં રહીને તપ વીન ુ ં જીવન િવતાવલ તથા ભરતકડ ુ ે ં ભરતના બ ં ુ ેમની ત્યાગ ને તપની છબી આપણી નજર આગળ હાજર થાય છે . મરમ ન જાનઈ કોઈ. બીજો મળો ુ ં ઈવાળા કરમીદાસની ધમશાળા ે ં વગર્ ારઘાટ પર મબ ે પણ ઊતરવા માટે ત્યા ં કટલીય ધમશાળાઓ છે .ું અયોધ્યાન ુ ં મ ુ ય મિદર છે . બપોરે બાર વાગ્યે આ ય ં ં ઘટાનાદ ં મિદરોમા થાય છે ને નગારા ં વાગે છે . ત્યા ં મિદરની ં ે માટે રહવાની ે ઢકાય આજુ બાજુ સા સતોન જગ્યા છે .ં ઓડછાના રાજાએ બનાવલ અથવા ‘રામન ુ ં તઃપરુ ’ તરીકે પણ ઓળખવામા ં આવે છે . ં ૂ ે પણ ત્યા ં જોવા મળે છે . કનકભવન સૌથી સદર મિદર છે . એના પર મિણપવત ર્ અયોધ્યાના ટશનની ું . ું વાતાવરણ ભિક્તભાવથી ભરપરૂ બની જાય છે . અને થોડક ુ ં . કહ ે છે કે. ભોગલાલસા ને કૌ ુ ંિબક ર્ બને છે . એ ઉપરાત થળોમા ં મિણપવત વગર ર્ ર્ . કનકભવનથી આગળ જતા ં ં ત્યાના ીરામન ુ ં જન્મ થાન આવે છે . નયાઘાટની બાજમા ૂ મહાત્મા મનીરામનો આ મ છે . જન્મ થાન. તે લથી ટલી ઊંચી હનમાનજીની મિત ુ ં ં ેલી રહ ે છે . એ ે . ં .106 - ં મિદર છે . મલસમાન રાજાઓન ુ ં એવ ુ ં ઝનન ં જોવા નથી મ યુ. હનમાનગઢી ૂ આવલી ુ ે ે ે પાસે અને તલસીચૌરાથી એકાદ માઈલ દર ટકરી છે . રામનવમીના મળામા થઈને રામ ને સીતાના ં ગણગાન ગાય છે . જય જય અિવનાશી સબ ઘટ બાસી યાપક પરમાનદા www. પાલન સરુ ધરની અ ભત ૃ જો સહજ કપાલા દીનદયાલા. ત્યારે કોઈ કોઈ ભાિવક ુ અનરાગની ીરામ-જન્મનો સમય થતા ં ુ ુ ીપરષો ભગવાન રામને જિલ આપતા ં ગાઈ ઊઠે છે : ુ ુ "જય જય સરનાયક જનસખદાયક ગો જિહતકારી જય ુ અસરાિર ં . ુ ં ભરાય છે . બીજાં દશનીય ે ે છે . ર્ ે નામે કરલી ૂ શહરમા ુ ૂ ે ં છે . કતા ુ કરની. મા ં ુ ં સત ુ ં દશન ુ ુ ં મિદર ૂ ં તલસીદાસજીન ં ીરામ ને સીતાજીની મિતન ર્ થાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . લોભવિૃ . એને ‘સીતાનો મહલ િવશાળ તથા ભ ય એવુ.

જાિનઅ ભગિત ન પજા જો ં ભવભયભજન ુ ં મિનમનરજન ં ગજન િબપિત થા.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િનિસબાસર ધ્યાવિહ ગનગન ૂ . ુ ં ગનમિદર ુ ું . ં સયાની સરન સકલ સરજથા મનબચન મબાની છાિડ ુ ે ે સારદ િતસષા િરષય અસષા જા ક ુ ં કોઈ નિહ જાના. ુ ે ે પકાર િહ દીન િપઆરે વદ ં . ં સહાય ન દજા િહ સ ૃ ટ ઉપાઈ િ િવધ બનાઈ. સકલ સરુ પરમભયાતરુ નમત નાથ પદકજા ☼ ☼ ☼ ☼ www.org ☼ . ભવબાિરિધમદર ુ મિનિસ ું . સગ ૂ .swargarohan. િહ લાિગ િબરાગી અિત અનરાગી િબગતમોહ મિનવદા ુ ુ ગાવિહ જયિત સ ચ્ચદાનદા ં .107 - અિબગત ગોતીત ં ચિરત ુ ં માયારિહત પનીત ુ ું . સો કરઉ અઘારી િચંત હમારી. સબિબિધસદર વઉ સો ીભગવાના. ુ ૂ . મકદા ુ ુ ંૃ . સખપજા ં .

એ બન ભરવામાં આવે છે . કભમળામા એકઠા થાય છે . ત્યાથી ં ે ં ે ં વાસીઓ અ હાબાદ ટશન િ વણીસગમ આશરે ચાર માઈલ દર ે ે ભાિવકો િ વણી નાન માટે જ નાનન ુ ં માહાત્મ્ય વધારે છે .ં િ વણીસગમમા રહ ે એ માટે ં ે ં ઊતરવાન ુ ં પસદ ં કય. એ તીથ આદરણીય અને વદની ં ં ુ કોઈ જો એવો કટલાય ય છે . ભારતમા ં દર બાર વરસે ું ે થળોમા ં કભમળો ભરાય છે તે થળોમા ં ું ે ં એ પિવ આવતાં. પવ રમા ં ન.108 - 3८. તથી ે ભીડમાથી ં બચાય છે . તો એના ઉ રમા ં આપણે ર્ યાગરાજ ત્યે ાત-અ ાત ૂ ે કે. િ વણીસગમના ે ે ઊતરે છે . ઉ ર.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ફજાબાદ . તોપણ. કમ છે . યાગરાજ ે તીથ છે . ને ધમશાળાની સગવડ પણ સારી મળે છે . યાગની િસ એક બીજા કારણને લીધે પણ છે . ું ુ છે . યાગને ુ ે એની સહચરીઓ ાચીનકાળથી ‘તીથરાજ ’ની પદવી આપવામા ં આવી છે . ર્ www.org . મોટા ભાગના ૂ છે . રીવા તથા જૌનપરુ જવા માટે પાકા ર તા છે . કભ ુ ં ે તીથદશન . એમા ં લોકિ ય થળોની પસદગી પણ બ ુ િવચારપવક ૂ ે બને તટલ ે ું મહત્વ તથા ણાન ે દશના ચારે ુ ં જદા ુ ં ચાર જદા ૂ િતિનિધત્વ આપવામા ં આ ય ુ ં છે . ‘એ બધા ં તીથ મા ં પછ ુ ગિલિનદશ કરવો પડે છે . એન ુ ં આકષણ ર્ પણ અસાધારણ હોવાથી. ૈ યાગથી બનારસ. કભમળાના યાગ. પરાપવથી ૂ ર્ યાગનો પણ સમાવશ ચા યા ં ૂ ર્ કરવામા ં આવી છે . આમ તો ર્ ર્ . લોકોનો ધસારો એટલો બધો હોય છે કે.ં ‘બધા ં પગલા ં ાિપ્ત થાય છે તે ફળ એક તીથરાજના સવનથી સહલા ર્ હાથીના પગલામા ં સમાઈ જાય છે ’ એ ઉિક્ત સાચી ઠરે છે . પવ ૂ ર્ ને પિ મમા ં મિહમા: ભારતમા ં નાના ં મોટા ં અનક ે ં તીથ છે . ને દિક્ષણમા ં નાિસક. મોક્ષ આપનારી સાત પરીઓન ર્ ુ ુ ં વધારે ગવાયો છે . ે મા ં આવે છે . દાનપણ્ય અને સિરતા નાનની ઈચ્છાથી લાખો લોકો ત્યા ં ભગા થાય છે . એ વખતન ુ ં દૃ ય અજબ હોય છે . સતસમાગમ સામાન્ય રીતે યાગમા ં ે વષ મહા મિહનામા ં મળો ે ત્યક ભરાય છે . એ યવ થા બધી રીતે િવચારતા ં બરાબર લાગે છે . એ સબધમા . ર્ ે યા ીઓની સ ં યા એકદમ ઓછી હતી.swargarohan. એ અવસર પર ઊમટી પડતા લાખો લોકો ે કભમળાની તો વાત જ જદી ુ ં તથા સતસા ઓ માટે ખાસ યવ થા કરવી પડે છે . એ બધી પરીઓ માનવામા ં આવી છે . ૃ ૂ ર્ મકર રાિશમા ં આવે છે ત્યારે યારે વષભ રાિશમા ં અને સય ું ે યાગમા ં બારમે વરસે કભમળો ું ુ ં પછીના છ ા વરસે અધર્-કભમળો ે ં ે અવસર પર મહા મિહનામા ં ભરાય છે . પરત તીથરાજ કોણ ?’. ખરી રીતે તો કોઈ પણ તીથર્ થાનમા ં મળા વા ખાસ િદવસે જવાને ે કે. તે ને ક પવાસ કહવા ુ ં ે વખતે પણ ગગાયમનાની વચ્ચે રહવા તથા ધમકાય ર્ ર્ કરવા માટે ઘણા લોકો એકઠા થાય છે . મધ્ય ભારતમા ં ઉ હૃ પિત ે કરવામા ં આ યો છે . ું ુ ે ં ભારતના લગભગ બધી જ જાતના સતસા ં ે ૂ ઓ કટલીકવાર એ યવ થા પરતી નથી થતી. એનો મિહમા એ પરીઓ કરતાય ારા ફળની ં ં ે ે ઈથી મળી રહ ે છે . શાિતથી ં હરીફરી શકાય બદલે સામાન્ય િદવસોમા ં જવ ુ ં એ વધારે સારું છે . છતાં. ઉ રમા ં હિર ાર. અમે પણ ુ ૂ ે ં ં નાન કરવાની અનકળતા યાગમા. કટલાય યાગરાજમા ં આવતા હોય છે .ુ એ વખતે મળાના ે ં િદવસો ન હોવાથી શાિત સગમ પાસની ધમશાળામા હતી. લખનૌ. દિક્ષણ.

ર્ . અહ ની બે નદીઓને ગપ્ત ુ રીતે મળી રહી છે . એ દૃ ય ું ૂ જ અસાધારણ સદરતા ં . ે ં . ે ં ં ના સામા િકનારે જવ ુ ં પડે છે . એ સગમ ે યા ીને ગગા ં ત્યક ુ એ બે નદીના ં જ દશન ે ં ’ના નામે શા માટે ઓળખવામા ં આવે ને યમના ર્ થાય છે . સગમની તો એ બે નદીઓના દશન પાસના િક લાની દિક્ષણે.org .109 - ું ે ં ે ં ં નાન કરીને અમને સતોષ ં ં િ વણીસગમ : િ વણીસગમમા થયો. સતપરષોના ં ુ ુ યાગમા ં લિલતાદવી નામે શિક્તપીઠ પણ છે . ગગા પાણીનો ભદ આગળ સાફ દખા લોકો નાવમા ં બસીન ૃ ૃ ે ં કટલાક પગપાળા ચાલીને સગમ નાન કરતા હોય છે . સોમે ર.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . સગમના સદર ુ ં બાજથી ગગાનો િનમળ ર્ ં ે આવે છે . શષ ે વા ં મ ુ ય થળોમા ં િ વણીસગમ ઉપરાત ે અથવા બલદવજી છે . ‘પ પરાણ ’મા ં િ વણીસગમના નાનનો અને એમા ં પણ માઘ. ૂ છે . ૂ નાગવાસિકન ુ ુ ં મિદર ં ં ે િબંદુ માધવથી એકાદ માઈલ દર છે .નાનનો મિહમા બતાવતા ં ક ું છે : ूयागे न ે "હ ે દવિષ ! तु तःय नरो यःतु माघःनानं फलंसंखाया ःत ौृणु યાગરાજમા ં માઘ નાન કરનારને करोित च दे व षस मः । ॥ ં હોય છે કે તની ે ફલ મળે છે તે એટલ ું બ ુ ં અનત ં કોઈ ગણતરી નથી કરી શકતુ.ુ ં એટલે દશનાથ ર્ ં ં ે જ સતોષ માનવાનો રહ ે છે . િબંદુ માધવ. સગમની પાસે ં એક વૈરાગી સા ુ બધ ે ે . ત્યાથી ં ં ભર ાજ આ મ છે . હા.થળમા ં બ ધારણ કરી રહ ે છે . ુ ં મિદર ં બલદવજી ે ે ં ં ે લગભગ બે માઈલ દર ત્યાથી અથવા શષન ગગાિકનાર ુ ૂ ગગાિકનાર ં ે િશવકિટતીથ ં ે ં ે ં પાછા આવતા ં શહરમા બલદવજી મિદરથી બે માઈલ દર ર્ છે .’ એ ગપ્ત રીતે મળતી હોય ભલે. એક મિદરમા ં ં હજાર ફણવાળા ે ર મહાદવ શષનાગની ૂ છે .પશનથી ર્ ુ ં ે સર વતી નદીન ુ ં થાન કહીને પડાઓ ુ ે ં ૂ યમનાના તટ પર આવલા એક કડન એન ુ ં પજન કરાવે છે ખરા. આત્મિવકાસ ે ે ખરખર ે ે છે . કટલાક ે ે ે. ત્યા ં ભર ા કરનલગજમા ે ે છે . પણ એન ુ ં દશન ઓએ ર્ તો નથી જ થત. જીવનશ ુ માટે ત્યા ં રહનારન લાભ થાય તમ ં માટે ત્યા ં પયાપ્ત તથા શાિત સામ ી પડી છે . એ થળથી િબંદુ માધવ : િબંદુ માધવ જવા માટે િ વણીસગમથી ગગા એકાદ માઈલ આગળ જતા ં ુ કહવામા ે ં આવે છે . એમની ખે બસી રહતા ં અ ુ વાહ વ ા જ કરતો. એને ુ ુ ે પરરવાની રાજધાની હતી એમ કહવાય છે .swargarohan. ર્ ુ ુ ુ ુ ં સત્પરષનો સમાગમ: કોઈ કોઈવાર કોઈ સત્પરષનો સમાગમ પણ ત્યા ં થઈ જાય છે . સામે જ જવાહરલાલ નહરન ે ુ ુ ં મકાન આનદભવન ં મિત છે . મોટા ભાગના લોકો નાન કરવામા ં જ કતકત્યતાનો ુ ુ ે ં અનભવ કરે છે . સીમા ં ુ ભદ ી ાચીનકાળમા ં એ રાજા ચારીજીનો આ મ છે . તે ઉપરાત આ મો છે . ુ ે ે હોય અને કાળ મે લપ્ત વહતી થઈ ગઈ હોય એ બનવાજોગ ાચીનકાળમા ં અહ સર વતી નદી સાચસાચ ુ ં ને યમનાના ે સગમ ં ે ઈ આવે છે . બન થળમા ં એક ુ ુ વાહ આવે છે અને બીજી બીજથી યમનાનો જરાક વધારે પડતો યામ વાહ ે ે ં મળી જતા વાહો ઉમળકા સાથે આિલંગન કરતા હોય એમ ભગા થતા અને એકમકમા ે દખાય છે . છતા ં એને ‘િ વણીસગમ ુ ં છે ?--એવી િજ ાસાના જવાબમા ં પડાઓએ કહી બતા ય ુ ં કે ‘ ીજી સર વતી. િત ઠાનપર સી આવે છે . તો છે ." યાગમા ં જોવા ે ં ં અક્ષયવટ. એકવાર અવસર ખમાથી www. ત્યા ં નાગપચમીએ મોટો મળો ભરાય છે .

યાગરાજમા ં સગમન કપડા ં ુ નાવમા ં રાખીને જળ વાહમા ં નાન કરવા માટે ઊતરવ ુ ં પડે છે .ુ ં ’ મિત ૂ ો.swargarohan.org ☼ વી છે . એ થાનની મલાકાત ☼ મ ☼ ☼ ☼ www.ુ ં તો એમણે જમીન પર લખીને ક ું કે. ૂ હોવાથી નદીના તટ પરથી નાવમા ં બસીન ુ ં થળ દર ં ે ે આગળ વધવ ુ ં પડે છે . પછ ે રીતે થાય ?’ એવો ‘એન ુ ં દશન ર્ કવી ે ે બાળકની પઠ ં દયના ઊંડાણમાથી ેમપવક ૂ ર્ રડવાથી. એ મિત ે તમ ે મિત ૂ જમીનમા ં કય તમ દર ને મ યાસ ુ ે ે એને કાઢવાનો િવચાર પડતો મકાયો દર જતી ગઈ. ત્યારે એમણે ક ું : ‘રડવાથી.’ ુ ુ ુ ં એવા અનભવી સત્પરષો જગમ તીથરાજ ર્ વા હોય છે . સરકારે એ મિતન ૂ ે કાઢવા માટે વ ુ ં છે . .110 - ૂ . તજપાલની ધમશાળા આવલી ર્ ુ ુ ુ ં સદર ું ં : સગમની ં ૂ ં હનમાન મિદર બહાર િક લા પાસે િવશાળ મિતવાળા હનમાનજીન મિદર ખાસ જોવા ૂ ઘણી ચમત્કાિરક મનાય છે . ‘એ પ્યારાની મંગલ મનહર મળતા ં અમે એમને રડવાન ુ ં કારણ પછય ૂ જોઈને મારાથી રડ ા િવના નથી રહી શકાત. છવટ . ે યાગમા ં ગૌઘાટ પર ચમેલીબાઈની તમજ ગોકળદાસ ે ે છે . કોઈક ધન્ય ક્ષે ે એમનો સમાગમ થવાથી યા ા સફળ થઈ લાગે છે . વી વ તઓ ૂ ને િચ કટ યાગ વચ્ચે મોટર ચાલે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એના ુ ે દશન અવ ય લવા ર્ માટે અસ ં ય લોકો એકઠા થાય છે . કહ ે છે કે.

વાસળી ં ગોપાલના વશમા વગાડતા ૂ પણ જોવા મળે છે . છે . આગળ જતા ં હનમાનજી . ુ રામવનમા ં તલસી સ ં હાલય છે . ઉપરાત ર્ ે ં લાકડી લઈને ગાય ચરાવતા. અને ર્ થાય છે . તમ ુ ુ ં . િચ ો. ુ ણ મિન ુ ને િનષાદરાજના મિતઓ ૂ સતી છે .swargarohan. વદ ે અને ઉપિનષદ તથા બીજુ ં ધાિમક સાિહત્ય એકઠુ ં કય ુ છે . કજની બહારના ે કમળ છે . ીકૃ ણની મિત ું ં બીજા અવતારોની મિતઓ ૂ કૃ ણકજમા પણ મે મે થાિપત કરવામા ં આવનાર છે . એમા ં ર૬ હ તિલિખત ં ં એક નૌકાકાર હૉજ છે . િશવઘાટ પરના મિદરમા www. ત્યા ં ીકૃ ણ છે . એ થાનમા ં રામાયણને મિતમત જઈ શકાય છે . વક્તા પે મહિષ યા વલ તથા ુ ૂ છે . મનુ-શત પાની મિત ાગણના પવભાગમા મિત ર્ ુ તથા ભરતની મિત ુ . રસ તથા છદો ં . એમા ં િશવ તથા પાવતીની ૂ . ભર ાજઘાટ પર યા ં તલસી દાસની મિત ં ે ં મિદર છે તમા ુ ુ ં દશન ં ં િશવોતા પે ભર ાજ મિનન ર્ થાય છે . યાગ અથવા અ હાબાદથી ત્યા ં ૂ ં ં ’ નામે રિજ ટડર્ સ ં થાન ુ ં કન્ે થાન છે . તમ ે જ સવર્ મગલોના ં "અક્ષર અથાત રચનાર સર વતી અને ર્ ્ શબ્દોના અથસમહ ર્ ં ગણપિતને ુ ં વદન કરું ારમા ં ં .111 - 3૯. ત્યા ં જમનાજી તમજ ે કરીને ડાબી તરફ વળીએ તો કૃ ણકજ ે વશ ગોવધન ર્ અને ે એમના અિધદવતા ુ મ ુ ા આશીવાદાત્મક ં . હ તલખો . િસ ાઓ અને િટિકટોનો સ ં હ જોવા મળે છે ." ુ ં આવે છે . એમની મખ છે . રામવનના મ ુ ય ારમા ં ે કરતા ં પહલા ે ં ારની આગળ વાણી અને િવનાયક એટલે કે સર વતી વશ ં પર એ બન ં ે મિતઓ ૂ ે અને ગણપિતના ં દશન થાિપત કરલી છે . અયોધ્યાવાસીઓની લોમશ મિન ૂ . િવભીષણ. તીક પ સફદ ં ૂ ર્ ં વાિ મકી આ મ છે . વામી હિરદાસજી સ ં દાય. સનકની.org . એ ઉપરાત ુ ં તલસીઘાટ પર માનસ મિદર છે . િહંદુ ધમની લગભગ બધી શાખાઓ ને બધા સ ં દાયોના ં ર્ તીક એ થાનમા ં રાખવામા ં આ યા ં છે . એમા ં એક અલગ થાનમા ં તલસીદાસજીની ે િતમા થાપલી ં . મધ્વ સ ં દાય તથા ચૈતન્ય ુ ં થોનો સ ં હ છે . વૈ ણવ કક્ષમા ં િવ ે સ ં દાયના કટલાક કીમતી ુ વામી સ ં દાય. એમા ં સાિત્વકતા તથા ાગણમા ાનના ે જ ટીકાઓ તમ ું તો પણ છે . શ ુ ન. દવિષ ે ે જ તીક મિત નારદજીની. ે . એથી આગળ અયોધ્યાન ુ ં રાજભવન છે . ૂ . મિતઓ ૂ મા ં પ ુ તકો. ું ુ કૃ ણકજની જમણી બાજએ ભાગવત ભવન છે . ૂ ન કક્ષમા ં મહાવીર વામી તથા બીજા તીથકરોની મિતઓ છે . એમની પાછળ ગાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . રામવન ‘માનસસઘ કરવાનો યાસ કરવામા ં આ યો છે . સનાતન અને સનત્કમાર ૂ સનદન આિદની મિતઓ છે . રામવન ું ે ં સતના િજ લામા ં રામવન નામન ુ ં સદર ઉ ર દશમા તીથર્ છે . સ ુ ીવ. ગોળાકાર ધરતી પરના થભ ૃ રામાયણના મગલાચરણનો ુ ં એની નીચે તલસીકત वणानामथसंघानां मंगलानां च થમ લોક લ યો છે : रसानां क ारौ व दे छ दसाम प वाणी वनायकौ । ॥ ૂ . રામવનમા ં ભાગવતની િવિભ ુ ં ુ ં સ ં કરણોની ૧૧૪ જદાજદા તો સ ં હવામા ં આવી છે .

િચ કટની ં આ મ. સ ં થાની થોડીક . જમીનમા ં ખતી ☼ ☼ ☼ ☼ www. અિતિથશાળા. પાણી માટે કવાની ે કરવામા ં આવે છે .org ☼ યવ થા છે . તે ઉપરાત ર્ ુ ૂ ં . મારિત મિદર પચવટી .112 - ૂ ં . રામવનમા ં ગોશાળા પણ છે . ગર ં ે િવરાજમાન છે ) આિદ થસાહબ થાનો ખાસ ં ં રહીને સાધના-ભજન કરવાની ઈચ્છાવાળા માનવો જોવાલાયક છે . શરભગ ં આ મ. ુ ુ ારા ( મા ં ગર ુ ુ ે ં .swargarohan.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ગાધીઘર ં દવીમિદર . અિ પાવતીની મિત છે . એકાતમા ુ ૂ માટે રામવનમા ં સાધક કિટરો બનાવવામા ં આવી છે .

સવર્ મગલના મગલ પ. ભક્તો તથા શરણાગતના બધા મનોરથોને પરા એમનામા ં શિક્ત છે . ે વણ કે િનિદધ્યાસન સવર્ કારે ક યાણકારક થઈ રહ ે છે . તન नमःतःयैय ે ે.org . વૈવ ત મનવન્તરના યગ ં થશે. તઓ ં ં ૂ કરનારા. િવંધ્યાચલ શિક્તના ઉપાસકોને િવંધ્યાચલના દશનનો લાભ નિહ મ યો હોય તોપણ એના દશનની ઈચ્છા તો ર્ ર્ ે ં દવીના ે ે ે આપવામા ં આ યો છે . દવીભાગવતમા મિહમાનો પિરચય સારી પઠ આખોયે ુ ુ રીતે દવીના ં જદીજદી ે ં થ મિહમાન ુ ં જયગાન કરે છે .swargarohan. દશન ે યાણ કય. એમા ં વણવલી દવીની વીરતાની વાતો વાભાિવક રીતે જ યાદ આવે ર્ ે છે . મનન.ુ એ િવંધ્યવાિસની દવીન ર્ તથા િત ૂ ે ં ૂ કરવાની પજનસવન પરમ મગલકારક મનાય છે ." ુ ે ે ે ં આ ય ુ ં છે કે. વયભવ ં ુ મનએ એ િવંધ્યવાિસની દવી િવશે દવી ભાગવતમા ં દસમા કંધમા ં કહવામા ે ઈચ્છાથી એકવાર દવીના દશનની ર્ વરસની તી તપ યાન ર્ ે ે તે દવી ેરાઈને ક્ષીરસમ ુ ના ં તટ દશ ે પર કઠોર તપ યાર્ કરી.113 - ૪0.ં તથા ભક્તોની રક્ષા કરનારા ં છે . એમન ુ ં મરણ. એ વખતે નદગોપના ઘરમા ં યશોદાના ગભર્ ારા ગટ થઈને િવંધ્યાચલમા ં જઈને વાસ કરનારી ુ ં એ ુ ં ે અસરોનો બન નાશ કરીશ. અને ત્યારે આપ ુ ં ું ઊઠે છે : તર ગજી या दे वी नमःतःयै या सवभुतेषु नमःतःयै दे वी नमःतःयै " ે દવી નમ ુ ં ે ે. સો શાત ુ ૂ થયા ં અને દશન કરી. એ એમના મનમા ં હશે જ. દવીએ વરદાન આપ્યુ. સવર્ ઈચ્છાની પિત www. તન नमो ે ે તન માતા પે નમ ુ ં नमः सं ःथता શિક્ત પે નમ ુ ં ે ે તન शु भो ूा े न दगोपगृहे ततःतौ जाता नाशियंयािम ॥ વસી રહી. નમ ુ ં નમ. િવંધ્યાચલની યા ા કરતી વખતે. નમ ુ ં નમ.ુ ં વસી રહી. તન नमःतःयै નમ ુ ં નમ ુ ં ે ે. તન જીવોમા ં સવર્ सं ःथता नमो मातृ पेण જીવોમા ં સવર્ पेण नमःतःयैय सवभूतेषु ે દવી નમ ુ ં श ે ે. મનએ ર્ આપીને વરદાન માગવાની સચના સ ે ં ના જપ કરનારને ભોગ તથા મોક્ષ. જન્માતર ં દવીમ ાન તથા વક્ત ૃત્વકળા વી બીજી શિક્તઓની ાિપ્ત ુ ે ં એમને શ રિહત એ વરદાન આપવા ઉપરાત રા ય ભોગવવાન ુ ં પણ થાય એવ ુ ં વરદાન માગ્ય ુ ં.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .ં અને િવંધ્યાચલ ુ ં કથા વણ. ને જગદબાની સવ મ શિક્તને જિલ આપે ે છે .ુ ં " अ ा वंशितमे िनशु भ व ै ा यावु प येते ॥ । नमः ુ ે ં િવંધ્યાચલવાિસની દવીનો ે ે છે : મિહમા: માકડયપરાણમા ઉ લખ वैवःवतेङ तरे । महासुरौ युगे । यशोदागभस भवा व धयाचलिनवािसनी ॥ ુ મા ં શભ ુ ં અને િનશભ ુ ં નામના બે બીજા મહાન અસરો ુ પદા ે ે "હ ે દવતાઓ .

િવંધ્યાચલ ચારક િવંધ્યાચલ મોટરમાગ પણ જઈ શકાય છે . તે વખતે કન્યા આકાશમા ં ચાલી ગઈ.ે િવંધ્યાચલ કાશી ર્ તથા ે ું હોવાથી એ બન ં ે થળથી ે ેન કે મોટર ારા ત્યા ં પહ ચી શકાય છે . એ થાનની મહાકાલીન ુ ં થાન કાલીખોહ એ નામે ઓળખાય છે . ટશનથી ૂ ગગા ું ં છે . ત્યાથી ં ે ુ સૌથી વધારે પગિથયા ં ચઢીએ એટલે ગરઆ તળાવ આવે છે . ‘તારો નાશ કરનાર તો કટ કરીને કસન ારનો જન્મી ચ ૂ ો છે . યાગની વચ્ચે આવલ ☼ ☼ ☼ ☼ www. ત્યા ં મથરામા ુ પ એણે પોતાન ુ ં અ ટભજા ં ે ક ું કે. ત્યા ં ભગવાન કૃ ણન ુ ં મિદર ં ે ુ ં લોકો તે પાણીથી કપડા ં રગ છે . ગગાના ં ે ે માઈલ દર તટ દશથી િવંધ્યવાિસની દવીન ં મિદર નજીકમા ં છે . ખાસ કરીને ર્ ે ર મહાદવ ર્ ે નવરા ીમા ં ત્યા ં મોટી મદની જમા થાય છે . ઉ ર તરફ ધમધ્વજા ે ખપર મહાકાલીની મિત દવી છે .114 - ુ ે ે ે યા ાનો માગર્ : ઉ ર રલવના મગલસરાય ટશનથી ૪0 માઈલ ૂ આવલા ુ ે ટલે દર િમરજાપરથી ૂ છે . તથા નીચે પાણી ગરઆ રગન ુ ં છે .org ☼ . અ ટભજાથી ૂ જગલમા ૃ કરાવતો મચ્છદરકડ ુ ું ં ં ે દર ં ં મગલા ં ે મહાયોગી મચ્છદરનાથની મિત થોડક દવીન ં મિદર છે . અ ટભજા ુ ં ઊતરશે તો તમન ે ે ઘણો સતોષ ં યા ીઓ ત્યા ં જયપિરયા ભવન ધમશાળામા થશ.swargarohan. બાજમા ન ું ુ ં છે . એવી કથા છે . એની પાસે ુ ં છે . યશોદાની પુ ીને લઈને વસદવ ુ ે ટલ ું દર ુ ં આ યા તે પછી કસ ં ે એ કન્યાને પ થર પર પછાડી. ની થાપના ે ીરામે કરી હોવાન ુ ં કહવાય છે .’ એ જ ુ દવી ે િવંધ્યાચલના આ મિદરમા ં ં િવરાજી રહી છે . િવંધ્યાચલ નાન ુ ં ગામ છે . ર્ ુ ં મિદર ે ં ે ું છે . લગભગ એકાદ ુ ે ે દર ં થોડક િમરજાપરથી ટાગા કે રીક્ષા પણ મળે છે . ૂ છે . ં િશવનારાયણ બલદવદાસ ે ે િગરધારીલાલની ધમશાળા ધમશાળાઓમા િસંધાિનયાની ધમશાળા . મહાકાલી અને અ ટભજા મ ુ ય મનાય ર્ છે . એની નજીકમા ં એક ઝર ુ ં છે અને એની સામી બાજએ ુ ુ ં સીતાકડ અ ટભજા મિદર છે . ને સાર વત ખ ીઓની ધમશાળા મ ુ ય છે . કટલાક ે ં ે છે . મિદરના ં ે . ઉપરાત ૂ .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . યા ીઓ એમના દશનથી પોતાને ધન્ય માને છે . િમરજાપરથી ુ ે માઈલ દર ં . શઠ ર્ ર્ ર્ ુ ુ િમ ની ધમશાળા . પણ કહવામા સદર મિત ચોકમા ં બારભજા ે તમજ ે ૂ જોવા મળે છે . એ દવીન ે ે કૌિશક દવી ે િવંધ્યવાિસની દવીન ઊંચાઈ પર તથા વસિતની વચ્ચે આવલ ું ુ દવી ે ં આવે છે . તથા ચનમન ર્ ર્ ુ દવીના ે ં મિદરો ં દશનીય થળો : િવંધ્યાચલમા ં િવંધ્યવાિસની. ુ ુ ં મિદર ં ં અ ટભજાન મહાકાલી મિદરથી એકાદ માઈલ ૂ છે . એ મિદરમા ં ં િસંહ પર ઊભલા ે ં દવીની ે ૂ છે . એ ર્ ણે દશનયા ાને િ કોણયા ા કહ ે છે . ત્યા ં િવંધ્યાચલન ુ ં બજાર પણ જોવા મળે છે . િવંધ્યાચલથી તે બે માઈલ દર ુ ં ભૈરવજીન ુ ં થાન છે .

પાપ-િવનાિશની.ુ ં કવળ કૌપીન પહરીન ં "ગગાના તટ પર કાશીમા ં વાસ કરતો િદવસોને એક ક્ષણની वसन ् ે છે . તે કાશીને છોડીને િવ ાનો બી શા માટે વાસ કરે છે ?" ુ ે આવે છે : ‘નારદપરાણ ’મા ં ઉ લખ वाराणसी र या तु भुवनऽयसारभूता सुगितदा नृणां कल अऽागता पाप ये वरजसः से यमाना । व वधदंकृ ु तका रणोङ प सुमनः ूकाशाः ॥ ુ ું ે ે "કાશી િ ભવનના સાર પ છે . હ ે શભ મ । ે ે ે." ુ ં ે પોતાની લોકભાગ્ય ભાષામા ં લ ય ુ ં છે : સતિશરોમિણ તલસીદાસ ુ મિક્ત જન્મ મિહ જાિન. ને સવન કરનાર મન ુ યોને સદા ઉ મ ગિતન ુ ં દાન દનારી ુ ં ુ ં કકમ ુ ર્ કરનાર પણ અહ આવીને િનમળ ુ ં મિક્ત ે ે દવતાની ે ે ે પઠ છે . ં શકર અને ું પાવતીન ર્ ે િનવાસ થાન એવી કાશીને શા માટે ન સવવી ?" ુ ુ ુ ના મિહમાન ુ ં મહાપરષો ને શા ોએ આમ મક્ત રીતે વણન ર્ કય ુ છે અને ે અનકિવધ જિલઓ આપી છે . સેઈઅ કસ નર.org ુ ને અનરાગની ે ભારતવાસી રાખતો ત્યક . મ તક પર હાથ જોડીને. સદર છે . મારા ારે પસાર કરીશ ?" आस नं છે .swargarohan. કાશી યોગી ભતહિરએ પોતાના ‘વૈરાગ્યશતક’મા ં ક ું છે : ર્ ુ कदा वाराणःयाममरत टनीरोधिस वसानः कौपीनं िशरिस अये गौर नाथ िनदधानोङ जिलपुटम ् ऽपुरहर ूसीदे याबोश निमषिमव श भो नेंयािम સ उ ानेषु विचऽभोझन विधःतीोािततीों कौपीनावरणं सुव मिभतो मरणं तां काशीं प र च िभ ाटनं मंगलसमं य ह त यःयां वबुधैर यऽ " યા ં ઉ ાનોમા ં ફળ લના ં ભાતભાતના ં ભોજન મળે છે . હવે મારા પર ગૌરીનાથ. હ ે િ પરહર . જહ ં બસ "જન્મમરણથી ુ મક્ત ં ુ શભભવાિન . યા ં કૌપીનના એકમા અને ॥ થાઓ’ એવા પોકાર પાડતાં.115 - ૪૧.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .ુ હ ે િ નયન. ऽनयन दवसान ् ુ ં . ં યા ં મરણ પાસે આવે તોપણ મગલ થઈ પડે છે . ‘હ ે . ગ્યાિન ખાન અઘ હાિન કર. વ થી ચલાવી શકાય તમ तपः मणडनम ् । समु प ते कं ःथीयते ॥ ુ ૂ તપ કરવાની અનકળતા યા ં તી મા ં તી ૂ યા ં િભક્ષા માટે ફરવાન ુ ં ભષણ પ મનાય છે . તે વારાણસી અથવા કાશીના દશનની ઈચ્છા ર્ www. કરનારી. ાનના સો કાશી ં ભડાર પ. જદાજદા મળવીન ર્ બને છે તથા પાપમાથી કાશી ઊઠે છે .

આ િનક દૃ ટએ િવચારીએ તો. કટલાક ુ અથાત મળે છે . કાશીએ લોક દયમા ં એવ ુ ં થાન મળ િનવાસભિમ ં ૂ મનાય છે . એના પરથી તીિત થાય છે કે. એ ભગવાન શકરની ં ૂ તો ગણાય છે જ. ‘કાશીખડં’મા ં છે પણ ખરા. નાન કરવા માટે મિણકિણકાઘાટ અને ં નજીકમા ં ભગવાન િવ નાથન ુ ં મિદર ં ૂ ર્ ુ ં મિદર ં ે ં છે . પામ્યુ.org . વ મા છે . કદપરાણમા ં ુ ં ક ું છે :એકવાર શકર ં ે ાચીન નગરી છે . મરણનો કાળ ે ં ં કટલીકવાર ે ં ે છે ને થળપિરવતન ત્યા ં રહ ે લબાતા કોઈક કટાળ ર્ કરે છે . એ મ તક એમની હથળી સામે જોડાઈ ગયુ. એટલ ું તો જ ર સમજી શકાય કે. ે વરણા અને અિસ નામની બે નદીઓની વચ્ચના ે ં કાશી વસલ ે ું હોવાથી એ વારાણસી પણ દશમા ે ે કહવાય છે .ું પરત ં ુ કાશીની સીમમા ં ાથના કરીને એમણે એ ર્ થળે ટય ુ ં તે થળ થળવાળી કાશીને પોતાના ુ યા ં પડ ા ં તે થાન િબંદુ સરોવર નામથી ં ખના આનદા ુ ભની િસ ુ ે ભ ુ પોતે િબંદુ માધવ કહવાયા . શકરાચાય ર્ અને ભતહિર ર્ ૃ અને આ ે પડ ો છે . કાશીન ુ ં એવ ુ ં અજોડ આકષણ ર્ છે .swargarohan. પોતાના ધાિમક ને પિવ ં વાતાવરણથી ઈ રની ઝાખી કરવાની ે ણા પરી ૂ પાડનારી એ ભિમમા ૂ ં ર ુ ૂ ર્ રહીને માણસ ગમે તવા ે ં મોટા પાપોમાથી ં મિક્ત ે ે ક યાણ વ પ બની શકે છે .116 - ૃ ુ ુ ં મન જ ર થાય છે . મહા મશાન. પરાણોમા ં એક અત્યત ુ ુ ે ે ાજીન ુ ં મ તક કાપી ના ય ુ ં. મિક્તભિમ કાશીનગરીમા ં ુ . આનદકાનન ં માણે કાશીના ં બાર નામ છે : કાશી. ભગવતી ભાગીરથીના તટ પર વસલા નગરનો િવ તાર િદવસે િદવસે વધતો જાય છે . તપઃ થલી.ુ ં મ તક ુ ં એમને મિક્ત હત્યામાથી મળી. અિવમક્ત . ે આનદથી ં કારના અનરા નાચી ઊઠે છે . અને એ વપ્ન ુ ં િસ ં થાય થતા ં એમને અપાર આનદ ુ ં ે ય ુ ં છે . રુ ાવાસ. પરત ં ુ એની ધરતી તથા ગગા ં તો વ પમા ં ફર ુ ુ ૂ ે પિવ વા મહાપરષોએ આ ભિમન પદરજથી પિવ કરી છે . ે ં વપ્ન મોટા ભાગના માણસો સવતા ે માટના હોય છે . તપ વીઓ તથા ત્યાગીઓની પણ આ યભિમ સબધ ે િવ ાની સાથે પણ એટલો જ ગાઢ છે . છતા ં મરણની કામના કરતા કટલાક ુ ં એ મ ુ ય છે . એ ે સમજુ અને સ ં કિતિ ે ત્યક ય ભારતવાસીને એકવાર એની મલાકાત લવાન હોય છે .’ એ શા વચનમા ં િવ ાસ રાખીને મરણની અને એના ર્ ્ ‘કાશીમા ં મરણ-મિક્ત પિર મે મળનારી તાત્કાિલક મિુ ક્તની ः - ારા િવના ે તીક્ષા કરતા કટલાક લોકો ત્યા ં જીવન િવતાવે છે . ુ ુ ૂ ં િવ ાનો ને મહાપરષોની પણ એ ભિમમા કમી નથી. કાશીમા ં ં ં એટલા બધા ં મિદરો છે કે એને ‘મિદરોન મઠો. એ ુ ં તો એનો ઉ લખ ે છે જ. યાત છે . મ તક ે કપાળમોચન-તીથર્ કહવાય .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . યાસ. મોક્ષ આપનારી સાત પરીઓમા ક ા ુ . એમા ં ુ ં નગર’ કહીએ તોપણ કોઈ જાતની અિતશયોિક્ત નથી થતી. મળવીન યમિનયમપવક વખતના વીતવાની સાથે કાશીના બા ં એ જ છે .ં એ બદરીનારાયણ તથા કરક્ષ વા ં તીથ મા ં બાર વરસ ફરતા ં ર ા. ત્યાથી તથા અ પણાન આવલા www. એનાથી આકષાર્ઈને દર વરસે કટલાય ે મ ધમની સાથે છે . સદા તો ને ધમશાળાઓ પણ સારા ર્ ે દશા મઘઘાટ માણમા ં છે . કાિશકા. એ ભિમનો ૂ ં ં િચરકાળથી પિડતો .ં અને ુ ં પડી ગય. િવ ાનો. છતા ં એ મ તક હાથથી ે ં વશતાવત જ િનત્યિનવાસ તરીકે માગી લીધી. ુ ૂ . વારાણસી. મિક્તક્ષ ુ ે ીિશવપરી ં ે કરતાવત વશ આપ ુ ં ે તમજ ે મિહમાન ુ ં વણન શતપથ ર્ ઋગ્વદ ુ તથા િ પરાિરરાજનગરી . काँयां ह मरणा मु લોકો એની યા ા કરે છે . એના તર એક ા ણમા ં પણ જોવા મળે છે .ુ ં ભગવાન િવ ુ ી ન ુ ં ના પડ . તમ ર્ ે ં તો ત્યા ં આજીવન રહવા ે માટે આવી પહ ચે છે .

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 117 -



ં ુ ં ને જરાક ગદ
ં ુ હોવા છતા ં કાશીન ુ ં મ ુ ય
િવ નાથ મિદર
: ભગવાન િવ નાથન ુ ં મિદર
નાન ુ ં, સાકડ
ુ ં જ મિ જદ છે . ભગવાન શકરના


મિદર
છે . એની બાજમા
દશન
ર્ માટે યા ીઓ સારા

માણમા ં એકઠા થાય



છે . ભીડ અને એના ં અિન ટોથી બચવ ુ ં ભારે થઈ પડે છે . મિદર
પરનો સોનાનો કળશ પજાબના
વીર રાજા
ં ુ

ે ધમપરાયણ
હતો. એ સા ં દાિયક સકિચતતાથી
રણજીતિસંહ ે અપણ
ર્
ર્ કય છે . એ રાજા વીર હોવાની સાથસાથ

મક્ત
હતો એની



ે શણગારવાના ં આવા ં કટલાય

ં કામો એણે કરી બતા યા ં છે .
તીિત કરાવવા દવમિદરોન


સામે સભામડપ
છે ,

ે દવમિતઓ



મા ં િવશાળ ઘટં અને અનક
છે . મિદરના


ાગણની
એક બાજુ

ુ ે ર તથા સત્યનારાયણ ભગવાનના ં

ંૃ
સૌભાગ્યગૌરી તથા ગણશજીના
,ં ને બીજી બાજુ શગારગૌરી
, અિવમક્ત
ુ ં

ં લગભગ દોઢસો િશવિલંગ છે . મિદરની

ણામા
બાજમા



મિદર
છે . િવ નાથ મિદરના
વાય ય


ે ે
નામે કવો
છે . ઔરગઝબ


યારે મિદર
તોડવાની

વિૃ

ાનવાિપ

કરી ત્યારે િવ નાથ એમા ં જતા ર ા. પછી



ં એમની થાપના કરવામા ં આવી. યા ીઓ
એમાથી
એમને બહાર કાઢીને વતમાન
મિદરમા
ર્

ાનવાિપના

ુ ે છે .
ં ધન્યતા અનભવ
જળન ુ ં આચમન કરીને સાનદ

િવ િવ ાલય : કાશીમા ં મહામના માલવીયજીએ થાપલી
સ ં થા િહંદુ િવ િવ ાલય ખાસ દશનીય
ર્
છે .

ું


ી િબરલાની મદદથી એમા ં િવ નાથન ુ ં િવશાળ મિદર
રચવામા ં આ ય ુ ં છે . ભારતમાતાન ુ ં સદર
મિદર

પણ જોવા

વ ુ ં છે . િવ ાથ ઓ અને જનતા એને માટે

ે ુ ં સારંુ ?
તો કવ

ે જગાવીને પોતાન ુ ં સવર્ વ અપણ

ર્ કરવાન ુ ં

ત લે

ુ બને. ભારતની
ે યિક્તન ુ ં યય ભારતમાતાન ુ ં મગલ


ે અવ ય સખી
ત્યક
મિદર
બને તો દશ

ું
ૂ મિદર

ે સવાપજાન


જા ભારતમાતાના જીવતાજાગતા મહામલા
પ છે . તની

ત ધારણ કરવાની જ ર છે .



આ નગરી હિરશચ ં ની જીવનકથા સાથે સકળાયલી
છે . સત્યવાદી રાજા હિરશચ ં


પાસથી

યારે

ે ુ ં શરણ લીધલ
ે .ું અહ જ એમણે
ઋિષ િવ ાિમ ે સમ ત રા ય દાનમા ં લઈ લી ુ ં ત્યારે રાજાએ આ જ શહરન
એક

ે ે


ા ણને ત્યા ં પોતાની પત્નીને દાસી તરીકે વચલી
અને ઋિષને દિક્ષણા આપવા માટે પોતે ચડાળન

ુ ં પસદ

ં કરલ
ે .ું મહાન સત
ં કબીરે પણ કાશીમા ં વાસ કરલો
ે ,
ત્યા ં રહવાન

ૃ પે ત્યા ં કબીરચૌરાની
ની મિત

જગ્યા છે . ત્યા ં કબીરની ગાદી તથા ટોપી છે .

ૃ : રામાયણ
તલસીદાસની
મિત

વા મહાન



ં તલસીદાસ
ે તો કટલાય

ં વરસો
થના
રચિયતા સત



ુ ં દશન
ે .ં એમની મિતમા
ં ગગાતટ

કાશીમા ં િવતાવલા
પર તલસીઘાટન
ર્ થઈ શકે છે . એ
અહ રહીને ભાતભાતની કા યરચનાઓ કરી, અને સમાજને ચરણે ધરી. ત્યા ં એમના
ુ , રામાયણની

ૂ છે . એ મિદરમા

ં એમની ચરણપાદકા
હનમાનજીની
મિત

ં ુ ુ ે
તાપી સતપરષ
ારા

થપાયેલી

િતિલિપ તથા બીજાં મારકો છે . એ



ં ભગવાન કિપલની મિત
ૂ પણ જોવા મળે છે . તલસીદા

મિદરમા
સે એ જ થાનમા ં સવત
૧૬८0મા ં શરીર
છોડ ,ું એ હકીકત ઘાટના પ થર પર

િકત છે :


ં કે તીર,
"સવત
સોલહસ અસી, અિસગગ

ાવણ યામા તીજ શિન, તલસી
ત યો શરીર."
ુ આવલા


ં પજારીએ

ભગવાન િવ નાથની કાશીનગરીમા ં અિસ ઘાટની બાજએ
તલસીઘાટ
પર, ત્યાના



ં તલસીદાસના
ં ં
ં તલસીદાસ
એક સાચી બનલી
કથા કહી બતાવી. એ કથાને સત
જીવન સાથે સબધ
છે . સત

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 118 -



ે અને સત
ં તલસીદાસ
યારે તલસીઘાટ
પર િનવાસ કરતા, એ વખતે કાશીમા ં રાજા ટોડરમલ રહતા
ેમાદરથી

ેરાઈને એમના સત્સગ
ં માટે અવારનવાર આ યા કરતા. બન
ં ે વચ્ચે


ત્યના

ં ં રસભરી ચચાર્
ાનસબધી

થતી.
ૂ લીલોતરી
ે દર
તુલસીઘાટથી થોડક
ે પણ, કશ ુ ં ન ધપા
જમીનમાં, કોણ જાણે કમ
એમા ં કશ ુ ં જ ના પા


વ ુ ં દખાય
છે , ત્યા ં રાજા ટોડરમલની પ ુ કળ જમીન હતી. એ
પાકત ુ ં નિહ. આથી ટોડરમલને િચંતા થતી. એક વરસ તો

ં ુ ુ
.ું ટોડરમલને થય ુ ં કે ભગવાનના પ્યારા ભક્ત કે સતપરષના
આશીવાદ
ર્ ઊતરે તો


ં ક પાકે. ટોડરમલે સત
ં તલસીદાસન
ે પોતાના
જમીનમા ં પલટો આવે ને કાઈ
અને આશીવાદ
ર્ આપવાની

તરની યથા વણવી
ર્ બતાવી

ાથના
ર્ કરી.


ે ક ું : ‘મારામા ં કશો ચમત્કાર કરવાની શિક્ત તો નથી, પરત
ં ુ એ જમીનમા ં ભગવાનન ુ ં
તલસીદાસ

નામ લઈને રાઈ વાવો. ભગવાન બ ુ ં સારું કરશ.’
ટોડરમલને એમના વચનમા ં િવ ાસ હતો. એમણે જમીનમા ં રાઈ વાવી. પિરણામે, રાઈ એટલા બધા
મોટા


માણમા ં પાકી કે વાત નિહ. રાજા ટોડરમલને એ રાઈ વચવાથી
હજારો

િપયાની

ાિપ્ત થઈ. એ




ં હાજર થયા ને બો યા : ‘આ ધન તમારા કહવાથી

િપયા લઈને તઓ
તલસીદાસજીની
સવામા
કમાયો
એટલે મારું નથી, પણ તમારું છે . તમારા આશીવાદના
પિરણામે જ
ર્


ાપ્ત થય ુ ં છે તનો
તમે વીકાર

કરશો.’

ે ક ું : ‘ ુ ં ધનની સાથે સબધ
ં ં નથી રાખતો. મારે આ ધન નથી જોઈતુ.ં
તલસીદાસ

ં ુટ
ીરામના કપાધ
નથી જ સત

ુ ં તો ભગવાન

.’ં



ં ુ તઓ

ટોડરમલે વારવાર
િવ િપ્ત કરી જોઈ, પરત
િન ફળ ર ા. તલસીદાસજીએ
એ ધનનો વીકાર
કરવાની સાફ શબ્દોમા ં ના જ પડી.

હવે શ ુ ં થાય ? ટોડરમલ તો એ ધન રાખવા ઈચ્છતા જ ન હતા. એમણે એ ધન તલસીદાસજીના
ચરણોમા ં સમિપત કરી દી ુ ં હત.ુ ં !

ં પણ મળવી

આખરે એમણે એક વચગાળાનો ર તો કાઢ ો. એને માટે તલસીદાસજીની
સમિત
લીધી.


ં તલસીદાસ
ૂ િવશાળ
ધનનો ઉપયોગ કરીને એમણે તલસીઘાટ
પર સત
માટે પ થરન ુ ં મજ ત

એ સમ




ં ા.
ે અપણ
દાસજી એમા ં રહવા
માડ
મકાન બનાવી દી .ુ ં એ મકાન તલસીદાસજીન
ર્ કય,ુ એટલે તલસી


ં તલસીદાસ
ે ત્યા ં જ પસાર કયાર્. ત્યા ં એમણે હનમાનજી
જીવનના છે લા િદવસો સત
ની

િતમાની

િત ઠા

પણ કરી.


ં તલસીદાસ
ં ુ ભગવતી ભાગીરથીના
ત્યા ં સત
અને રાજા ટોડરમલ તો નથી, પરત

ં તટ
શાત


ુ ં એકાત

ે ું એ ભ ય મારક છે . એમા ં તલસીદાસજીન
ં િનવાસ તાન તથા હનમાનજીની
ૂ પણ છે .
પર ઊભલ
મિત
એ જોઈને બધી ઈિતહાસ-કથા આપણી

ખ સામે તાજી થાય છે .

ં ઘાટ મહત્વના મનાય છે : મિણકિણકા ઘાટ, દશા મધ
ે ઘાટ, અિસસગમ

ઘાટ,
કાશીના ઘાટોમા ં પાચ

ં ઘાટ અને વરણાસગમ

પચગગા
ઘાટ. બધા મળીને ત્યા ં પ0 થી ૬0 ઘાટ છે .

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 119 -


ે ં રવાબા


ં થળો : કાશીમા ં રહવા
ે માટે અનક
ે ધમશાળાઓ
ઈની ગજરાતી
ધમશાળા
રહવાના
છે . તમા
ર્
ર્

ખાસ ઉ લખનીય
છે . ભારતવષન
ર્ ુ ં સૌભાગ્ય છે કે, પિ મી સ યતાની અસર નીચે આવીને એણે
ે બદલે હોટલોની ખચાળ
ધમશાળાઓન
યાપારી
ર્
ર્

થાની શ આત નથી કરી. નિહ તો, તીથ ની યા ા ઘણી

ં ુ એકલા અમીરોની જ બની જાત. તીથ મા ં
મ ઘી થાત અને એ યા ા ગરીબોની કે મધ્યમ વગની
ર્ નિહ, પરત

ાક

ં હોટલોનો આરભ
ં થવા માડ
ં ો છે ખરો, પરત
ં ુ જનતાના જીવનસ ં કાર સાથે સબધ
ં ં ધરાવતી
ાક



ં ે
ધમશાળાઓ
પણ વધતી જાય છે . ભારતીય સ ં કિતએ
શીખવલા
અિતિથસત્કારના સદશનો
સાક્ષાત્કાર
ર્

કરાવનારી એ ધમશાળાઓ
ખરખર
આશીવાદ
ર્
ર્ પ છે .
ુ ં છે . ભાિવક લોકો એમના દશનનો
ે મિદરો

બીજાં થળો: કાશીમા ં અનક
અને કડો
તથા નાનાિદનો
ર્
ં અક્ષયવટ, અ પણા
ૂ ર્ ,
ે આગળ આવી ગયો છે . તે ઉપરાત
ાનવાિપનો ઉ લખ

લાભ લે છે . િવ નાથ તથા

ુ ર્ , સકટમોચન
ુ ર્, દગાજી



ૂ સત
ં તલસીદાસ

ં , કાશીકરવત, િસ દા દગા
( ની હનમાનજીની
મિત
ગોપાલ મિદર


થાપલી
છે ), કપાલમોચન(સરોવર), ગોરખનાથ મિદર

પણ છે . ત્યાના
ભદૈ ની લ ામા ં

વા ં થળો જોવાલાયક છે . કાશીમા ં

નોના ં તીથ


ુ લ ામા ં

નોના સાતમા તીથકર સપા
નાથજી
તથા ભલપર
ર્

ેવીસમા ં


ે . એમની મિતમા
ં ત્યા ં મિદરો


ં આ યા ં છે . કાશી, એવી રીતે કોઈ
તીથકર પા ર્નાથજી જન્મલા
બાધવામા
ે નથી. એણે કોઈ પણ
સા ં દાિયક શહર


કારના ભદભાવ
વગર સૌને સમાવી લીધા છે અને સૌને આ ય

આપ્યો છે .

પિર મા :પડાઓના
કથન

માણે, કાશીની પિર મા ૪૭ માઈલ


ટલી છે . એમા ં કટલીય


ધમશાળાઓ
ને દકાનો
આવે છે . પિર મા ગમે ત્યારે થઈ શકે છે , છતા ં માગશર તથા ફાગણમા ં એનો લાભ
ર્
ં િદવસમા ં પરી
ૂ થનારી એ

વધારે લવાય
છે . અિધક માસમા ં લોકો ખાસ પિર મા કરે છે . સામાન્ય રીતે પાચ
ં આનદદાયક

ં નાન કરી, પહલ
ે ે િદવસે છ માઈલ
પિર મા અત્યત
થઈ પડે છે . મિણકિણકાઘાટ પર ગગા

ચાલી, યા ી કડવા
થાને િવ ામ કરે છે ,
ૂ સીમચડીમા

ં રોકાય છે .
દર
છે .


છે . બી
યા ં કદમ
ર્ ે ર મિદર

ં ચાલી, દસ માઈલ
િદવસે ત્યાથી

ૂ આવલા

થાન રામે રમા ં પહ ચે
િદવસે વરણા નદી પર ચૌદ માઈલ દર

ૂ આવલા



ે િદવસે ત્યાથી

ચોથે િદવસે ત્યાથી
ચૌદ માઈલ દર
કિપલધારામા,ં અને પાચમ
છ માઈલ

ે દશન
ૂ કરે છે :
ચાલી, મિણકિણકાઘાટ પર નાન કરી, દવ
ર્ કરીને પિર મા પરી
ુ ુ વાસ કરતા.
વા સમથર્ પરષ


કાશીમા ં મિણકિણકાઘાટ પર તૈલગ
વામી

ં ે ે
ી રામકૃ ણ પરમહસદવ

ે ું કે, તૈલગ

એમને જોઈ કહલ
વામીના પમા ં મ સાક્ષાત ્ િવ નાથના ં દશન
ર્ કયાર્. કાશીમા ં ફરતી વખતે એવી


ૂ છે . એણે અનક
ે આ ર્ અને
કટલીય
મિતઓ
તાજી થાય છે . કાશી િસ ોની, સાધકોની તથા િવ ાનોની ભિમ

ે શાિત
ં ધરી છે . આ
અનાથોને આ ય આપ્યો છે , અને સતપ્તોન
વસી ર ા છે . એ જોઈને

ીઆ



શકરાચાય
આપલી

यऽ दे वपितनाङ प दे हनां मु
पूवपु यिनचयेन
ःवगतःसुखकर

ल यते

ढु ढभैरव वदा रताशुभा


ુ ં મન થાય છે :
જિલ સાથે સરૂ પરાવવાનન
रे व भवतीित िन

व नाथनगर

दवौकसां


ં મળવવા

પણ ત્યા ં કટલાય
લોકો શાિત
तम ् ।

गर यसी

शैलराजतनयाितव लभा

व नाथनगर

www.swargarohan.org

गर यसी

ત્યા ં મ દીઠ રોજના બે િપયા ચા ે લવાય છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .org ☼ .ે ભગવાન શકરની કાશીનગરી ખરખર ઉ મ છે . િહમપ ુ ી પાવતીન ર્ પણ વધારે સખદ ર્ ે વા દવો યા ં સમ ત ુ િઢ ં તથા ભૈરવ ુ ં ે કારના ં અશભનો નાશ કરે છે ત. વારાણસી ટશન ે ે પણ મળી શકે છે . "દવતાઓન લાગતી.120 - ે ં "દવોના વામી શકર ારા ુ યા ં માનવોની મિક્ત ચો સ થાય છે અને ં ે મળતી તે. ુ ુ ૃ ં ં યા ીઓને ઊતરવાની ઘણી સારી યવ થા િવ નાથ મિદરની બાજના જયપિરયા મિતભવનમા છે . ત્યા ં તૈયાર જમવાન ુ ં ં ." ુ ૂ ર્ ં પણ્યો પવના િવના નથી ુ ે ે વગથી ે અત્યત ં િ ય. એ મિદર ુ ે ં કાશી િહંદુ ઉપર તથા નીચની દીવીલો પર તલસીકત િવ િવ ાલય જતા ં ર તામા ં આવે છે . તમા ુ ં ં ે ં તલસીદાસની ૂ પણ છે અને કાશીમા ં તા તરમા ં સત્યનારાયણ માનસ મિદર બધાય મિત ૃ રામાયણ પણ લખવામા ં આ ય ુ ં છે . ભગવાન શકરની કાશીનગરી ખરખર ઉ મ છે .swargarohan." ુ ં છે . એ ઉપરાત તરફ જતા ં ર તામા ં બીજી કટલીય ધમશા ર્ ળાઓ પણ છે . એ થળ ઘ ુ ં સરસ ને વચ્છ છે .

પરત ં ુ અશાિતનો ં કામ કરી રહલી ુ વિૃ ખર િનઃ વાથર્ કરણા ે ત આણવા માગતા બીજા અનક ં કરવા ને જીવો આ જગતમા ં જીવી ર ા છે એમન ુ ં શ ુ ં ? એમના જીવનને પણ શાિતમય કાશથી કાિશત બનાવવા મારે બનતો ે થમ ઉપદશ ાનના પિવ ં એમની સાધના શ યાસ કરવો જોઈએ. ૧૯0પ મા ં પરાતત્વ િવભાગ તરફથી ત્યા ં ખોદકામ ુ ુ ુ ં ધ્યાન કરવામા ં આ ય. એમને થય ુ ં કે. ત્યાની ં ં દીવાલો પર જાપાન સરકારની સમિતથી ૂ ં આકષક ચાર વરસના પિર મથી િચ ો તૈયાર કરવામા ં આ યા ં છે . એનાથી થોડે દર ૂ ુ ે છે . સારનાથ ન ટ ં ધમખ ે તપ ૂ જીણર્ દશામા ં બાકી રહી ગયો એટલ ું ટ બની ગયુ.ુ ં પિરણામે. બનારસ છાવણી ે ં માઈલ. ુ ં મહત્વ ઓ ં નથી મનાયુ.ં પરત છે કે. મલગધકિટિવહાર ૂ ં ુ થળોમા ં સારગ . થઈ. ત્યા ં રહવા ર્ દશનીય થળો : અહ ન ુ ં ર્ થાન બૌ ધમન ર્ ુ ં મો ુ ં કન્ે ુ ું ે ંએ ં છે . અને ટશનથી પાચ ૂ છે . સા ં કિતક દૃ ટએ એ થાન ઘ ુ ં મહત્વન ુ ં મનાય છે . પહલા ભગવાનન ુ ં મિદર ખાસ દશનીય છે . એ સવા પી સિરતાને વહતી સારનાથ બનારસ િસટી ે ટશનથી ણ માઈલ. www.swargarohan. એવી સ ભાવનામાથી ે ે કરનારી ભિમ ૂ તરીકે સારનાથન ુ ં મહત્વ ધાયાર્ કરતા ં ઘ ુ ં વધારે છે . ન ુ તરીકે ં ં એને િસંહપર થોમા ે ં ૂ િવશષ ે મિહમાવતી મનાય છે . બાજના મ્યિઝયમમા અને બીજી સામ ી છે . એ મિદરની ં ે અશોક થભ ં જોવા મળે છે . ત્યારથી એની ચઢતી કળા શ થઈ છે . મહમદ ઘોરીએ આ મણ કરીને બીજાં કટલાક ુ ર્ ે ે અહ ની કટલીક ે ૂ થળોની સાથે એની પણ દદશા કરી દીધી.ુ ં એને લીધે ઘણી મહત્વની માિહતી મળવાથી ઘણા ધમર્ ેમી અને િવ ાન પરષોન એના ત્યે ખચાય. તણ કલાત્મક મિતઓનો નાશ કય . મિદરમા સામે સ ાટ અશોકે તૈયાર કરાવલો સારનાથના ં જોવા વા ં ુ ૂ ં િવહારમા ં મ્યિઝયમ છે . એ ટશન ે ં સડકના ર તે ચાર માઈલ દર છે તથા બનારસથી ટાગા કે રીક્ષા ારા પણ ત્યા ં જઈ શકાય ે માટે ધમશાળા છે .121 - ૪ર. એ િચ ો અત્યત ર્ છે . જોકે આખરે એ થાનનો ભાગ્યોદય થયો. એની રચના સદર ર્ ં ુ એમ કહવાય ે ે ં હતુ. એ ાચીન મહત્વ ધરાવતા તીથર્ થાનનો જીણ ાર થયો. પરત ં ુ બીજા ધમમા ે મખ જનતા પણ ર્ ં રસ લનારી ધમન ર્ ુ ં ુ ત્યે આદરભાવથી જએ છે . ભગવાન ુ ના જીવન સાથે એ થાન ખાસ સબધ ં ં ધરાવત ુ ં હોવાથી ુ ુ ં ે ં ે લોકો આવે છે અને ભગવાન એના દશન ને જદાજદા દશોમાથી અનક ર્ માટે ભારતમાથી ુ ને પોતાના ૃ જિલ ધરે છે . મલગધ ં નાથ મહાદવ ે .ં ૂ ન ધમ ઓ માટે પણ એ ભિમન ઓળખાવાય ુ ં છે . સારનાથ સારનાથ બૌ એના ુ તીથર્ છે એ તો ખરું જ. એની પાછળ એમની ારભ ે .સ. એક સમયે એ થળ ાચીન િવહારો ને કવાઓના ુ ુ ં ત્યાથી મળી આવલી ે મિતઓ ૂ જ સમ ૃ હશે.org ૂ બ અ યાસીઓ માટે . ભગવાન ુ ને ગયાના ુ અનરાગની ૃ નીચે શાિત ં મળી અને સત્ય બોિધવક્ષ એમણે અહ જ આપીને.ં ત્યાનો ુ જ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . સીતારસોઈ તથા ુ ની સોનરી ે મિત ૂ છે . ને સોનાની ૂ મિતઓ લઈ લીધી. ધમચ ર્ ાનની વતનનો ર્ ાિપ્ત થઈ તે પછી. ત્યાના ં યાસનાથના જન્મ ને તપને લીધે એ ભિમ ન ં ં એમની મિત ૂ છે . છે . એના પરથી અનમાન ભગ્નાવશષો થાય છે કે. પોતાના જીવનનો સૌથી ં કરલો ે . મને તો શાિત ં મળી છે . ઈ.

swargarohan.org ☼ . વ ુ ં કાઈ ☼ ☼ ☼ ☼ www.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . બાકી ં ઉપયોગી થઈ પડે તમ ે છે .122 - ૃ થળ છે એટલ ું જ. ટકરી ે ે ું સીતારસોઈન ુ ં થળ એક મિત અત્યત પર આવલ ત્યાં ખાસ જોવા ં નથી.

કહ ે છે કે. વાઘ.swargarohan. એ ેમના ત્યે ે ં ં િતભાવો એમણે રચલા રામાયણમા ં પડી ચ ૂ ા છે .org . એના પિરણામ પે એમને િચ કટ સત ૂ બ ેમ હતો.ું રામના દશન ે એમની આતરતા ં અસાધારણ હતી. હમ િતલક ુ ૃ જોઈને મગ્ધ ુ ુ ુ ુ ં ૂ ગયા.ૂ ુ ં ુ ં ૂ પવત ું ું ે ં હાથી. ભ ુ રાજત રિચર િનકત ુ ુ ે જન ુ રિત િરતરાજ ે . અિ િ યા િનજ તપ બલ આની. ને ઘાટ પર કટ થયા. તમનો ં મદાિકની નામની. મ સબ કર કર . કિર કહિર મગિબહગ િબહારુ . િચ કટ છે . રામભક્ત તલસીદાસજી ુ ે આદશાનસાર . તમા "હ ે રામ. સોહ મદન ુ મિનવશ સમત www. ુ વશમા ુ ે ં ઋતરાજ ં અને રિતની સાથે હોય તવા ે "લ મણ અને સીતાની સાથે રામચ ં જી. રામાયણના અયોધ્યાકાડમા ૂ ં રહવાની ે ૂ મહિષ વા મીિક રામને િચ કટમા સચના કરતા ં કહ ે છે : ુ ૃ ે સૈલ ુ સહાવન કાનન ચા . અનસયાએ પોતાના તપના ભાવથી ુ ે કટાવલી પરાણ િસ સમ ત પાપોન ુ ં િનવારણ કરવારી નદી પણ ત્યા ં વહી રહી છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .123 - ૂ ૪3.’ રાજકમારોની અ ભત વ પવાન મગલ મખાકિત બની તલસીદાસજી ભાન ભલી ુ ે કરવા માટે હનમાનજીએ ે એ વખતે. ત્યા ં સદર ર્ ઘણો સદર ં ૂ પખીઓ િવહાર કરે છે . કરો. ને િચ કટન આપો. અિ ે રાખીને ત્યા ં યોગ અને જપતપ કરી ર ા છે . ુ સરસિર ધાર ના ચલ ુ સફલ ં મદાિકની . િચ કટ રા તપ ુ ુ ં .ૂ રામ દે ુ ગૌરવ િગિરવર . િચ કટ ૂ નામ સાભળાતાવત ં ે તીથનો મિહમા : િચ કટ જ પલી ર્ િસ ુ ં મરણ થાય ેમભરપરૂ પિક્તઓન ં છે : ૂ કે ઘાટ પે ભઈ સતન ં "િચ કટ કી ભીર. રામના દશનની એકમા ર્ ઈચ્છાથી ુ હનમાનજીના ૂ આ યા. ુ ુ નદી પનીત પરાન બખાની. કહ ે છે કે. એ આતરતાન ે લક્ષમા ં લઈને કરવા માડ અત્યત ર્ માટની રામ અને લ મણ એક િદવસ એમની સામે ૂ ં મળો ે ભરાયો હતો." પછી રામચ ં જી ૂ ગયા ત્યારે તલસીદાસજી ુ યારે િચ કટ રામાયણમા ં એન ુ ં વણન ર્ કરતા ં કહ ે છે કે." આ ર ા એ વણનના મળ ર્ લખન જાનકી સિહત ુ ે . જો સબ પાતક પોતક ડાિકની. ત્યા ં આવીને એમણે તી ે ઈને. એ વખતે િચ કટમા ુ ુ ુ ં રાજકમારોના ે ે તલસીદાસજી ં બસીન ચદન ઘસતા હતા. હરણ તથા જદાજદા વન છે . સદર પમા ં આવીને એમણે ક ું : ‘બાબા. ુ ુ ં તલસીદાસ ચદન ઘસે. એમને સાચી વ તિુ થિતથી વાકફ પલી ેમભરપરુ પિક્તઓ ં કહી હતી. ૂ ૂ ુ ં તલસીદાસ ે િચ કટમા ં સારો સમય પસાર કય હતો. ુ ં ં વા અસ ં ય મિનઓ શરીરને સયમમા ૂ ે ગૌરવ મ તમે ત્યા ં જઈને સફળ કરો. મદન જાણે મિન વસત ૂ શબ્દો : લાગતા હતા." ૃ ુ ં રામના કપાપા એ પિક્તઓનો અથર્ પ ટ છે . િતલક કરે ર વીર .

એમની મિત ૂ છે .ં દશન ં પામે છે . તથી એ કપન ૂ ૂ ભરતજીન ુ ં મિદર ં છે . શરભગ ૂ ે ં તીથ છે . લ મણે ખોદલો એ થળને શોધતા ં ભારે મ ુ કેલી પડે દીધલો એ ખાડો ઘણો મોટો છે .swargarohan. ત્યાથી ં દોઢ ણક મિત ુ ં છે . કપથી થોડે દર છે . વનમા ં એમના આ મો હતા. એનો સાચો આનદ ુ ે ુ ં પડ. આ મ. ૂ તરીકે હતી જ. એમા ં વા મીિક આ મ. રામની પહલા ૂ ુ ે ં પાણી આદશાનસાર ભરતકપમા ૂ ે સવ તીથ ના સાર વ પ કહવામા ે ું એવી દતકથા ં ં ે ે ં આવે છે . ુ ુ પણ જદાજદા ુ ં ુ ં કટલાય ુ ં . ઘોર વનમા ં આવલા છે .ું બાળી નાખલ ુ ણ મિન ુ અગ ત્ય મિનના ુ ૃ આપનારો સતી િશ ય તથા રામના એકિન ઠ ભક્ત હતા.org . www. ૂ િચ કટ ુ ં એની એકાદ-બે િદવસની ઊડતી મલાકાત ે વા સરસ થળનો સાચો આનદ લવાથી નિહ ં અને લાભ લવા ે માગનારે તો રોજના યવસાયી જીવનમાથી ં લાબો ં સમય કાઢીને મળે . એ ું ુ ે ં તલસીદાસ પછી પણ. રામના વખતમા ં પણ એ ભિમમા ૂ ં અનક ે વીતરાગ. ુ ં આ મ સધીના ં ે અનસ ૂયાથી શરભગ અરણ્યમા ં જગલી જનાવરોનો ભય રહતો હોવાથી. ત્યા ં ગફામા ુ ુ ે માઈલ દર ં હનમાનજીની ૂ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . આ ે ં ુ ુ અને વા બીજા કટલાય સતપરષો ુ ૂ ભક્તો કે સતોથી ં રિહત નથી જ. િવરાધકડની ે ે દાટી આગળ વધવ ુ ં જોખમભરલ જગ્યામા ં િવરાધ રાક્ષસનો નાશ કરી. રામાયણના વણન યાિત એક મહાન તીથર્ તથા તપોભિમ ર્ પરથી એ ં ં ં ે . ત્યા ં મિદર નાખવામા ં આવલ છે . તલસીકત ુ ુ ે ું છે . વી છે તવી ર્ કરીને આનદ ું ૂ પિ મે લાલપરુ ડગર ુ ં વા મીિક મિનના આ મન ુ ં એક થાન કામતાનાથથી પદર માઈલ દર પર ુ ં છે . અહ સતી ે . શરભગ ીરામના દશનથી ધન્ય બનીને િચતા તૈયાર કરીને પોતાન ુ ં શરીર ર્ ે . ું ં ે માઈલ જતા ં શરભગ ં આ મ આવે છે . પયટન ે . એ માગર્ ભયકર ં માઈલ પર િવરાધકડ એ જ માગ આગળ ગયલા છે .124 - ભગવાન રામ યારે એ પિવ ે ે હશે ત્યારે એની શોભા કટલી બધી અપાર હશે ! પવત ર્ પર રહતા ે ં પિવ એન ુ ં સૌભાગ્ય સોળે કળાએ ખીલી ઊઠ ું હશે. િવરાધકડ ં િચ કટની આજબાજ ૃ રામાયણમા ં એ ઋિષમિનઓ ુ ણ આ મ મ ુ ય છે . કટલાય દશનાથ દર વરસે એના દશન ર્ ર્ માટે આવી પહ ચે છે .ં ે િ થિતમા. ભોિમયા િવના ું ે ું છે . એના મિહમાથી મગ્ધ બની પણ એ ભિમ ે ે કટલાય સાધકો ને િસ ો ત્યા ં વાસ કરે છે . ુ ે ઈ ગામમા ં છે અને બીજુ ં થાન સીતાપરની બછો બાજમા ૂ તરફ જતી વખતે ભગવાન યાગથી િચ કટ ૂ ે . છતા ં એમની કથાવાતામા ર્ ં ે રસ લનાર ભાિવક ીપરુ ુ ષો આ પણ એમનુ. મહિષએ જ એમને િચ કટમા ં રહવાની ે ૂ ે .ે એના મિહમાનો સાચો અનભવ ત્યા ં રહવ પણ ત્યારે જ થઈ શકે. અિ ુ મિનનો આ મ એ સૌમા ં અ ગણ્ય હતો. િનવાસ કરલો મી ર્ ૂ િચ કટની ીરામે થોડો વખત ું ુ ં સદર ાભિક્તવાળા યા ીઓ એ એકાત થાનની મલાકાત લઈ શકે છે . ભગવાન રામ િચ કટથી ૂ ે . ત્યા ં િવરાધ ડથી િટકિરયા ગામ થઈને જગલના ર તે દસક ુ ં તથા રામમિદર ં ં ઋિષએ કડ છે . સચના કરલી ીરામ ર તામાં વા મીિકના આ મમા ં રહલા ૂ આ મથી અનસયા ૂ એક ઝર ુ ં છે . ત્યાના ુ ણ આ મ શરભગ ં આ મથી દસક ે માઈલ દર ં લોકોન ુ ં કહવ ે ુ ં છે કે. વખતના વીતવાની સાથે એ સદર તીથર્ દશમા ભક્તોએ િનવાસ કય છે . સતી તથા થાનોન ુ ં વણન ર્ કરલ ે વખતના વીતવાની સાથે એ બધા ં થાનોમા ં ફરફાર થયો હોય એ બનવા જોગ છે . પરમાત્મપરાયણ સબધી કશી શકા નથી રહતી ુ ઋિષમિનઓ િનવાસ કરતા. ખાડો ખોદીને તન ે ે ે .

ૂ જઈ શકાય યાગથી િચ કટ ૂ ટશન ૂ ટશન ં િચ કટ ે ે ે વાહનનો અભાવ હોવાથી.ં ને બીજુ ં થાન છે કામતાનાથ કે કામદિગિરની વા ં છે . િચ કટની ઉપ મ પાચક મ ુ ય વસિત ત્યા ં છે . ભગવાન રામના ં ચરણકમળના પશથી સશોિભત િચ કટમા યિધ ઠરે ર્ ર્ ુ ે ં ૂ ર્ શા ોક્ત રીતે તપ યાર્ કરી. િચ કટ ૂ જઈ શકે છે . ં વહતી ે નદી નાનકડી છતા ં િનમળ પાસે. ને એને તોડવાની તૈયારી www. જાનકીકડ ુ ં તથા ફિટકિશલા ં મિદરો આવે છે . િચ કટના શાત ુ ુ ે પર યા ં સધી માણસ િનરીક્ષણ કરે છે ત્યા ં સધી તે ક યાણની કડી ં ે થતો નથી. યાગથી ૬3 માઈલ ને ત્યાથી ર૪ માઈલ છે . રાઘવ યાગ ને ૃ ુ યાઘાટ તક ુ ં પણકિટ ે ં ે િનવાસ કરતા હતા. વનવાસ દરિમયાન મા ં રામઘાટ. વા મીિકકત કરી શકીએ તમ ૂ ું ં સદર ં િશખરોન ુ ં કે.swargarohan. એમ કહવાય ીરામ રામઘાટની બાજમા ર્ ુ બાધીન છે . પિર મામા ં જદાજદા ુ . એ દૃ ટએ જોઈએ તો. મ ુ ય છે .125 - ૂ ં િહમાલય િચ કટમા ૂ ે વાસ કરી ચકલો વી ભ યતા તથા િવિવધતા નહ હોવાથી. ં બસ કે ટાગા ં ે કરવી ટશન ે ે ઊતરીને. એ ભિમનો આગળ વાસ કરતા ં ભગવાન ે પગલે તાજાં થાય છે . સમ ત ે ય. ૂ ં ં આવલા ે ં ં ં ે બાલાજી મિદર : િચ કટમા બાલાજીના મિદર િવશે એક કથા સાભળવા મળી : ઔરગઝબ ુ ુ ં બીજાં દવમિદરો ે ં ં આજબાજના તોડતો તોડતો એ મિદર પાસે આવી પહ ચ્યો.org . ચરણપાદકા ું ૂ ડગર ં ે માઈલ દર છે . અિનવચનીય આનદનો અનભવ કરે ર્ છે . ફિટકિશલાથી પાચક પર અિ ં થળોમા ં ચરણિચ વા ં થોડાક પણ જોવા મળે ૂ ં અને અનસયાનો આ મ છે . ું ૂ કામતાનાથ કે કામદિગિર નામનો ડગર ુ ે માઈલનો દર સીતાપરથી દોઢક ૂ જ પિવ બ મનાય છે . િચ કટમા ર્ ને સદર ૂ ં કામદિગિરની પિર માનો તથા બીજાં નાનામોટા ં ં તીથ ન ુ ં દશન િચ કટમા ર્ કરવાનો મિહમા ઘણો ૂ ં ે િદવસમા ં પરો ૂ થાય છે . િહમાલયનો ુ એમા ં એટલા બધા આકષણનો અનભવ નિહ કરે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ૂ િચ કટની તીથભિમ ર્ ૂ સાથે ં બીજા ીરામ ઉપરાત ુ ુ ં નામ પણ સકળાય ં ે ં છે . છતા ં ર્ વાસી ે તીથર્. ખોવાયેલા આિત્મક રા યને આ તીથમા ર્ ં પણ ાપ્ત ૃ રામાયણમા ં મહિષ વા મીિક પણ એ વાતની પ ુ ટ કરતા ં કહી ગયા છે ે છીએ. ત્યાના ં તીથ ના દશનનો ર્ ત્યા ં પયો ણી કે પયિ વની પર ચોવીસ ઘાટ છે . તમજ દમયતીના વીર પિત મહારાજા નળે પણ પોતાના ં અશભ િવિધપવક કમ નો નાશ કરીને પોતાન ુ ં ખોવાયલ ું રા ય પા તપ યાર્ કરી. એ થાન એકદમ એકાત ુ ુ જગલ ં છે . ત્યાથી ારા િચ કટ વાસીઓ એની પાસના ૂ ુ ં સત ં તલસીદાસ િચ કટમા યા ં ર ા હતા તે બે થાનો ખાસ જોવા પાસે ગલીમા. તાપી મહાપરષોના લા ૂ ુ ુ ં ધમરાજ મહાભારતમા ં ક ું છે કે. ુ ં ુ ં અનક ં મ ુ કલી ે ે ર તો પાકો હોવાથી યા ીઓને પિર મા કરવામા ં કાઈ નથી પડતી.ુ ં એવી રીતે આપણે પણ આ પિવ મળ ુ ં ં મિક્ત ે કારના અમગલમાથી મળવી . છે . એની આજબાજ હોવાથી યા ીઓ દશન ર્ કરીને પાછા વળી જાય છે . અને ત્યક તર એક ીરામના ં સ ં મરણો આપણા તરની ખ ુ ં કારના ઊંડા. એક થાન છે રામઘાટ ુ દિક્ષણા કરતી વખતે આવતી ચરણપાદકા ૂ ુ ં છે . કૈ લાસઘાટ. િચ કટની યા ા અત્યત ર્ ં ૂ આનદદાયક થઈ પડે છે . મોટો છે . ચા યા કરે છે અને એના મનમા ં ઈ ર િસવાય બીજા કોઈ સાસાિરક િવષયોનો મોહ પદા ૂ માિનકપરુ -ઝાસી ં લાઈન પર આવત ુ ં રલવ ે ે ટશન ે માગર્ : િચ કટ છે . પવત ે થાનને પોતાની આગવી ત્યક ર્ ને દવ ૂ ે ં િવશષતા અને પોતાન ુ ં આગવ ુ ં આકષણ હોય છે .

તમા ૂ ં ે એક અજાયબી નીચે ઊતરવાના ં ને બીજી બાજુ ઉપર ચઢવાના ં પગિથયા ં બાધલા છે . એ વખતે એવો ચમત્કાર બન્યો કે એની સાથના બધા માણસોને ઝાડા થઈ ગયા. ત્યાના પજારીની સલાહ લવાન કય. એ થળે પહ ચવા માટે 3૬0 ટલા ં પગિથયા ં ચઢવા ં પડે છે . તમાના ુ ં પરની કદરતી ુ ું ં આવે છે .ં ઉપર હનમાનજીની મિત કહ ે છે કે. હનમાન ધારા જવા માટે ચઢવાન ુ ં શ થાય છે ત્યા ં એક અત્યત .ે િચ કટમા ં સતસા ં કરશે અને આનદ ઓના ઘણાય આ મો છે . આ ાવાળી ધમશાળા . ભરતકપ ૂ ુ ં જાનકીકડ િચ કટમા .ું ને તે મજબ એ મિદરન ેજ સરકારના શાસનકાળ ં ં આવકનો ઉપયોગ કરત ુ ં હત. એ કવો વો હોઈ ખાસ દશનીય છે . પરાતન ે ં છે . ુ ે સીતાપરથી લગભગ ચાર માઈલ અને ભરતકપ ટશનથી એકાદ માઈલ દર ૂ ુ ં જયપિરયા િચ કટમા ભવન. અશક્ત અને ાસરોગવાળાએ ત્યા ં જવાન ુ ં સાહસ ન ુ ુ ૂ ને ઝર ુ ં છે . ધમશાળામા ર્ ધારી ને મોટી ુ ં છે . ુ ગફાઓ તથા કડ ુ ુ ું ે હનમાનધારા : હનમાનધારા નામે એક બીજુ ં સદર થળ પણ ઉ લખનીય છે . વધારે વ ૃ . ર્ ં ં ે ે ં કોઈ પણ ઘાટ પર બસીન ે ે ઈ ર મરણમા ં મદાિકની નદીના તટ પર પાકા ઘાટ બાધલા છે . ઊંડો કવો છે . મદાિકનીના ં મન પરોવવાથી પ ુ કળ આનદ ઘાટ પરની તથા જાનકીકડ સદરતા ુ ં પર ૂ ુ ુ ં આપશ.ુ ં દરિમયાન પણ મિદર એ ગામડાની ુ ં . એથી ુ ં સચન ં લોકોએ ઔરગઝબન ં ે ે મિદરના ં ૂ ે ૂ ૂ રીએ માણસો ગભરાઈ ગયા. અનસયા ુ ં રહી શકાય છે . ફિટકિશલા.ુ પજા ં ે ે એ સચનાનો ૂ ં ે ે મિદર ં અમલ કય ત્યારે એના ઔરગઝબન તોડ ા િવના પાછા જવા ક .126 - ે કરવા લાગ્યો. જાનકીકડ ૂ તથા ગપ્તગોદાવરીમા ં ઊંડી.ું ઔરગઝબ માણસોના ઝાડા આપોઆપ મટી ગયા. જાનકીકડ કોઈને પણ મગ્ધ ે રણછોડદાસજી મહારાજનો આ મ છે . ☼ ☼ ☼ ☼ www. પડાઓ ં ં ે બા યા પછી હનમાનજીના કરવુ. લકાન શરીરમા ં ીરામે એ ઝર ુ ં ે થયલા ે દાહને શાત ં કરવા માટે પદા ે .org ☼ . ગપ્તગોદાવરી ૂ ૂ પણ જોવાલાયક છે .swargarohan. ફરમાન બહાર પાડ . એ ઘટનાની અસર એના પર એવી ભારે થઈ કે િદ હીથી એણે ખાસ ુ ં ે થોડાક ં ગામ ભટ ે કયાર્. ત્યા ં રહવાની યવ થા પણ થઈ શકે છે .ું એનાથી થોડે ઉપર સીતારસોઈ નામે થળ કટાવલ ૂ ુ ુ ં િવશાળ.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . રામશ યા તથા ભરતકપ ૂ ૂ છે . માજીની ધમશાળા તથા કલક ાવાળાની ર્ ર્ ુ ં .

મિદરોમા ુ ં મિદર ુ ં અને આકષક ે ં ં મહાદવન સૌથી વધારે િવ યાત છે . મિદરોની લાગે છે . ુ તથા મહોબાથી પણ બસ ારા જઈ શકાય છે . લ મણ મિદર ં . એ આ ય ને મો ુ ં છે . એ સરોવરની એક બાજએ કઠ દવીના ુ ં શકરાચાય ુ છે . જગદબા ં ં . મતગ ં ે રન ુ ં િલંગ અત્યત ં િવશાળ નિદ મિદર ું ે થાન ઘ ુ ં રમણીય ં ે વચ્ચના ભાગમા ં બાગ બનાવવામા ં આ યો હોવાથી. તની ચારે તરફ દવમિદરો છે . બે છે .org . મહોબા અને ખજરાહો ુ ુ ે ે ટશન ે ં લાઈન પર માિનકપરથી મહોબાન ુ ં રલવ માિનકપર-ઝાસી ૯પ માઈલ અને બદૌસાથી પ૯ ૂ છે . ને ખજરાહોમા ં એમણે મિદરો ં ં યા. ખજરાહોમા ં મહોબા રહતી બધા ં મિદર છે . માણે છે : વારાહ મિદર મિદર ુ ુ ં મિદર ં મિદર ં . છે લે થોડક છ પર ૂ ં ખજરાહોના ં ં ે ે ાચીન ભ ય મિદરો પોતાની કલાત્મકતા માટે વખણાય છે . િચ ગપ્ત ં . મૈહરની શારદાદવી એમની ઈ ટદવી છે અને આ હા ારા ે ં ં દરરોજ તાજાં પ ુ પોની માળા પહરાવવામા ે ં આવે છે . તો પછી. કિલંજરમા ં એમનો િક લો હતો. ભૈરવની મિતન ર્ થાય છે . રલવ ૂ કીિતસાગર નામના સરોવરની પાસે ે ટશનથી થોડે દર ે ે ં ે બે ટાપ ુ પૈકીના એક પર ખખરામઠ મદનસાગર છે . એ મિદરોમા છે . કઠ ં ે ર નામે િશવાલય છે . પ ા. ચદલનરશોની રાજધાની ૂ ૂ ે . એ ર્ પર રહીને કટલાય પવત ર્ પરની ુ તથા ખીણમાની ં ઓરડીઓન ુ ં અવલોકન કરવાથી ખાતરી થાય છે કે. એ યાત વીર રાજા આ હા અને ઊદલની ે હત ુ ં. એમ કહવાય છે . સાધનાપરાયણ વખતમા ં ત્યા ં એકાત ુ ુ િનવાસ કરતા હશ.ે પવત તાપી સાધકો કે િસ પરષો ર્ આગળથી ુ ં દશન ં ૂ વસિત તરફ જતા ં લ કર-રાવણ નામના થાનમા ં બાર ટ ઊંચી. આ ગયા. બધી હશે તની ં કટલાક ે ં ત્યાના િસ ં ં નામ આ મિદરોના ં . ુ ં પગે ચાલવ ુ ં પડે છે . www. ું ં મહોબાથી પિ મે એક ડગર પર વનખડી રન ુ ં થાન છે . મોટા ં પગિથયા ં ચઢીને ત્યા ં જઈ શકાય છે . એની બાજમા ં ં ે ૂ લગભગ બાર દવીની મિત મહાદવન ર્ ગફા ટ ૂ ૂ ુ ઊંચી અને અ ટાદશ ભજાવાળી છે . માઈલ દર મહોબાની જાહોજલાલી એક વખત ઘણી ભારે હતી. જોકે બીજાં થોડા ં મિદરો પણ એટલા ં જ મોટા. પહલાના ે ં ધારી ગફા ં ેમી. એમ કહવામા મળે છે . લોકોમા ં એવી વાત પણ પણ કોઈ કોઈ ભાગ્યશાળી ીિત થઈ અને એ અમર બની ુ ુ ે એમના ીપરષોન ત્યક્ષ દશનનો લાભ ર્ ે ે ચિલત છે કે.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ચિડકા ુ ં થાન એક ગફામા ુ ે ં છે .127 - ુ ૪૪.ં સદર ર્ ં ં અસ ં ય મિતઓ ૂ ં ે ં જ. ે ે મદનસાગરની પિ મે આવલા ગોખાર પવત તપ વીઓએ તપ યાર્ કરી છે . એ દવીના કઠમા ં ે ે મહોબામા ં ઘણા ં મિદરો છે . ભક્તો દરદરથી દશન ર્ તથા સાધના માટે આવે છે . એકલા કડિરયા મહાદવમા ૂ ટથી ઊંચી મિતઓની ગણના ે ં ૂ ે કરવામા ં આવે તો ८૭ર થાય છે .swargarohan. સતના. બધા ં મિદરોની નાનીમોટી મિતઓ તો કટલી ે ક પના જ કરવી રહી. મા ં આઠ તો ં નમિદર છે . ે ીસક ે મિદ ં રની રચના ઊંચા ઓટલા પર કરલી ે ં ં કડિરયા ં ત્યક છે . દડવા ળી. મતગ ં ે ર મહાદવન ે ં . િવ નાથ મિદર ં . મદનસાગરની વચ્ચના ુ ં ે ર મહાદવ ે તથા ચિડકા ં ે ં થાનો છે . ુ ુ ૂ ે ખજરાહો : મહોબાથી 33 માઈલ દરના હરપાલપરુ ટશનથી ખજરાહો જઈ શકાય છે . એ બ ે પૈકી આ હાને પાછળથી યોગસાધના પર રાજધાનીન ુ ં શહર ે ં આવે છે કે.

ભારતીયો જ નિહ.swargarohan. પરત પણ ખજરાહોના કરવા આવતા હોય છે .org ☼ . તે ઉપરાત ું ૃ ં ે બીજી સગવડો પણ મળી શકે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ☼ ☼ ☼ ☼ www. લીલાછમ ખતરો અને અસ ં ય વક્ષોવાળો એ ે દશ ૂ ુ ં અવલોકન ુ ં ુ િવદશીઓ ે ં મિદરોન ં વાસીઓના ં મનને મગ્ધ કરે છે . નાની ડગરમાળાઓ .128 - ૂ ં યા ીઓના રહવા ે ે ં ખજરાહોમા માટે મધ્ય દશની સરકારે હોટલની યવ થા કરી છે .

ું રાજાએ િવવાહના બદલામા ં હજાર યામ કણવાળા પ ુ ી સાથે મહિષ ઋિચકે લગ્ન કરલ ઘોડાઓની માગણી ર્ ુ ે ે કરી. ુ મા ં િસંહવાિહની દવી ે . ત્યા ં એક જના કહવામા ૂ ુ ં ઐિતહાિસક મહત્વ ખાસ યાદ રાખવા િબઠરન ે વ ુ ં છે . ૂ નામથી જાણીતો છે .swargarohan. પરત િસ ં સમ ૃ શહર ે ાચીનકાળમા ં એ એક અત્યત ને જાહોજલાલીનો ત આ યો છે . િબઠર ે ે ં નવી વસિત. ૂ આવલા ૂ : કાનપરથી ૂ અને કનૌજથી આશરે 3८ માઈલ દર ુ ે ં ે મધના ટશનથી િબઠર રર માઈલ દર ૂ માટની ે િબઠર ૂ ૂ ેન મળે છે . ં ુ હવે તો એ ચાર-પાચ ં માઈલ દર હતી.’ આ મ છે . સીતાની થળ િબઠર ાવતર્ પણ છે . કાનપરથી ઉ ર-પવ ામભાષામા ં એ ‘પિરમલ’ નામથી ં ે તરે ગગાિકનાર કરવાના ઉ ે શથી ત્યા ં ભાિવક ે થળે છોડલી તે ાવતર્ નામનો ક બો છે . એની પાછળનો ઈિતહાસ એવો છે કે. જન્મ પણ આ જ થળે થયલો ૂ ૂ વૈલારુ પરુ ગામ છે . મિદરોમા ુ ં માનવ ુ ં છે કે. કાન્યકબ્જ અને િબથરૂ ુ ુ ે કનૌજ પણ કહવામા ે ં આવે છે . ુ ે માઈલ કાનપરથી પચાસક ેનમા ં જઈએ તો એ ટશન ે ં એને અડીને વહતી ે આવે છે . ગૌરીશકર ં . શોકમગ્ન બનલા ે ં ઉ રકાડમા લ મણે સીતાને મ તક નમાવીને ક ું : ‘ગગાતટ પરન ુ ં આ ું ં સદર િષઓન ુ ં શાત તપોવન છે . ત્યાના કાન્યકબ્જન ે . મહિષ ૂ તરીકે એનો ઉ લખ ે કરવામા ં આવે છે . વાયભવ ુ રાજધાની અહ જ હતી અને ે મ ુ ય છે . કટલાકન ે ં ુ મનની વા મીકે ર મહાદવ ુ વનો ે . વરણદવન િવ િમ ૃ ાથના ઘોડા ત્યા ં ર્ કરીને મહિષએ એમની કપાથી થયા. પહેલા ં ગગા ૂ જતી રહી છે . ત્યા ં િબઠર ાઘાટ ં ં ં ે ે મિદરો ં વા ગગાના કટલાય ઘાટ અને અનક છે . કાન્યકબ્જ : કાન્યકબ્જન હતુ. પરત ુ ં મહારાજા ગાિધની ે અ તીથર્ પણ કહ ે છે . આ થળમા ં વાસ કરો એવી ં પિવ થળ અત્યત ુ મનાય છે .org .ં લવકશનો ે . વનવાસના ં વરસો દરિમયાન સીતા અહ જ વા મીિકની જન્મભિમ ુ ુ ે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એન ુ ં ે માઈલ દર િબઠરથી સાતક ાચીન નામ ે લ ૈ વ કહવાય છે . ીપરષો www. મહારાજા ગાિધના પ ુ જમદિગ્ન ઋિષ થયા. ગગામા ં ં નાન િબઠર ુ ુ મોટી સ ં યામા ં એકઠા ં થાય છે .ં આ ે માઈલને દસક ૂ . ને મહિષ ઋિચકના પ ુ કટ કરી દીધા. િપતા દશરથના પરમ િમ યશ વી ઋિષ વા મીિકનો અહ ુ ૂ ર્ િનવાસ કરજો.ં ને એની ઘણી ં ુ હવે તો એની સમ ૃ હતી. એન ુ ં બીજુ ં નામ ર્ તે ‘પિરહર ક્ષે ’ ગણાયુ. ક્ષમકરી ે ે તથા લમતી દવીના ે ં મિદર ં કાન્યકબ્જ દવી છે . ને પછી જની ટશન પાસે પહલા વસિત જોવા મળે છે . ે ં આવે છે .129 - ુ ૪પ. ત્યા ં સીતાજીનો ત્યાગ કરવામા ં આ યો હોવાથી ુ ૂ ર્ િદશામા ં યાત છે . કાળના ૂ પિરવતનની સાથે એ ભિમની ભ યતામા ં પણ મો ુ ં પિરવતન ર્ ર્ થય ુ ં છે . તમે િવષાદમક્ત થઈને આ ીરામની આ ા છે . મહિષ વા મીિકએ રચલા રામાયણના ં ં આવે છે કે. એમ ત્યાના ં વા મીિક મિનના આ મમા ં રહલા જન્મ પણ આ જ થળે થયલો લોકો તરફથી ૂ જમાનાનો વા મીિક કવો ૂ પણ જોવા મળે છે . એમા ં તમે સખપવક ૂ : લ મણે ત્યજાયેલી સીતાને સીતાની િનવાસનભિમ ર્ ૂ કહવાય ે િનવાસનભિમ છે . ૂ એક સરસ તીથર્ થાન છે .

ઈ. ુ ૂ છે .’ં ેજ સરકારે એના લેખને ક લ ૂ ના રા યો. કહ ે છે કે. પિરણામે આ મથી થોડક ે દર ં આ મ પાસે પકડીને બાધી દીધલો યુ ુ વીરતાથી મોટામોટા મહારથીઓને હરાવીને િવજય મળ ે યો.સ. તાત્યા ટોપે અને નાનાસાહબન ૂ ભિમનો લાભ બા યાવ થાથી ે . અને એથી આગળ વધીને એમને મળતી આઠ લાખ ં કરી દીધી. રામે અ મઘ ુ ે એ ય ના ઘોડાને વા મીિકના કય ત્યારે લવ અને કશ ુ ે એ થય. ૧८પ૧મા ં પોતાન ુ ં મત્ય ે ું કે ‘મારા મોટા પ ુ જણાવલ ં નાનાસાહબન ે ે આ લખ ે ધ ડોપત ારા ુ ાવતની યવ થા તથા રા યલ મી ુ ં એના હાથમા ં સપરત કરું ર્ ં ુ બાજીરાવન ુ ં ભાગ્ય વાક ં ુ ં હોવાથી.swargarohan. એમાથી ં અપ શ ં થયલ ે ‘રમલ ે ’ શબ્દનો કહવામા ે થળને રણમલ ે થઈ ર ો છે . ત્યા ં રહતી યોગ આ જાને પણ ે કહવામા ે ં આવે છે . એવી વાત વનો જન્મ થયલો ે હતો અને એમા ં િપતા રાજા ઉ ાનપાદનો મહલ ુ ુ ં એવો ઉ લખ ે છે કે.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . મપવક ાતઃ મરણીય મહાન ભક્ત ુ વના ચિલત છે . દશની ે ાવતમા રાજ ાસાદમા ં તૈયાર થયલી ર્ ં નાનાસાહબના ં ં આઝાદીના એ યાદગાર ઐિતહાિસક જગમા ુ ુ ૃ ં એ ાણને હાથમા ં લઈને લડનારા એ વીરપરષોની મિતમા www.સ. એ યોજના તાત્યા ટોપનો ે ે . એ ાએ િબઠરમા ે ર નામના િશવિલંગની થાપના કરીને એની ે ે ાએ ત્યા ં કરલા સ ૃ ટરચનાના કાયની અને એમણે ત્યા ં કરલા દીઘકાળના ર્ ર્ ૃ ં આ થળમા ં ‘ િનવાસની મિતમા ં ૂ ’ કરવામાં આવી છે . યા ીઓ એન ુ ં દશન ટી ર્ કરી શકે છે .સ. અહ આવલા સાથે પણ જોડાયલો ુ ે ર નામન ુ ં મિદર ં વ છે . ાપ્ત થયલો ૃ ુ થય ુ ં તે પહલા ે ં ઈ. પરાણ કથા : પરાણોમા ં ં પાર ઉતારવા માટે એમણે િવરાટ કાયન ર્ ે સાગોપાગ ે ૂ ર્ પજા ૂ કરી હતી. ાની ૂ મહિષ વા મીિકનો આ મ આવલો ે રથી એકાદ માઈલ દર ે છે . છવટ ે ે રામ પોતે ભીષણ ય ુ મા ં અ ભત ુ ૂ પર હાજર થયા. પરત ેજોને લખી ે ઈ પદનો અિધકારી બનાવ ુ ં ુ ં પશવા .ં એવા અન્યાયી ેજ શાસકોને દશમાથી ે ં ં કાઢવાનો અને એમની સ ાનો હાકી ં ં જ ફણગા એમાથી ત આણવાનો એમણે િનણય ર્ કય .૧८3૯મા ં બાજીરાવ પે ાએ ઈ. રમલ ૂ ુ ૃ : િબઠરની વજીની મિત પિવ ૂ ં ં ભિમનો સબધ ૂ દિક્ષણ િદશાએ ે રથી અડધો માઈલ દર ે ે છે . ૧८પ૭ ના આઝાદી જગના હતાં.ુ ં લવ અને કશ ૂ ભયકર ં ે . ઈ. એ ટયા ં ં ે સગના પિરણામ પે જ એ જગની યોજના બની. એ થળે રહીને જ વા મીિકએ રામાયણની રચના કરી હતી. એ ટકરી ે વની કાળા પ થરની નાનકડી મિત પર ુ ે . ૂ ં બસીન ે ે જગતની રચના કરલી ે . લવ-કશની ય ુ ભિમ સાથે ે ીરામનો મળાપ િનદશતા એ ઐિતહાિસક ે ં આવે છે . નાનાસાહબથી ે એ િપયાની િનવિૃ રકમ પણ બધ અપમાન ના સહી શકાયુ. ૧८પ૭ના ે ે આ ં વાત ં યસ ં ામમા ં મહત્વનો ભાગ ભજવનાર ઝાસીની રાણી લ મીબાઈ.org . એ યોજના તૈયાર કરવામા ં નાનાસાહબનો તથા ે મ ુ ય હાથ હતો. એ વાત જાણીતી છે . એમા ં ભક્ત ત્યા ં ુ વની જીવનકથા ુ ે વટીલા નામે ટકરી છે . ે ૂ : તીથર્ તરીકના ે ે ે આ ભિમન ૂ ે ઊછળતા રા દશભક્તોની આ યભિમ મિહમાની સાથસાથ ે ભરલા ુ ૂ ે દયવાળા મહાન આત્માઓની પણ્યભિમ તરીકનો યશ પણ ેમથી ાપ્ત થયો છે .સ.130 - ુ મહિષ વા મીિકએ પોતાના આ મમા ં સીતાને આ ય આપ્યો હતો ને કાળ મે ત્યા ં લવકશનો જન્મ ે ય થયો હતો.ં .

ું એ છબીલી ઝાસીની ં ઈ. રણા મળવ ૂ ં રહવા ે આ યા અને માણે. તન ે ુ ં લગ્ન બાજીરાવ પે ાની વગને લીધે બાજીરાવને ઘણી િ ય હોવાથી તન ં ં ે . બાજીરાવ પે ા ઈ. ૧८૪રમા ં ઝાસીના રાજા ગગાધરરાવની સાથે કરવામા ં આવલ રાણી લ મીબાઈ ે નામથી અમર બનીને અનકની ેરણાદા ી બની ગઈ. એટલા માટે જ ૂ ગગા ુ ુ ં ં િબઠર ને યમનાના સખદ સગમ અતીતકાળના ં સ ં મરણો તર ૂ ં ફરતી વખતે ભારતીય ઈિતહાસના ં વ ુ ં લાગે છે .સ. ૧८૧८મા ં િબઠરમા ે અપાતી પન્શનની રકમ પર જીવન ચલાવવા લાગ્યા. તે ભારે મોટા બાજીરાવની સાથે િબઠરમા પણ પોતાના કુ ં ુ ંબ સાથે આવલા ે ં રામચ ં ને તાત્યા બે પ ુ ો હતા તમાના ં ે ે ં પિડત હતા. એમણે પોતાના આ યે આવલા મહારા ના માધવ નારાયણ ભ નામના ં ા ણ પ ુ ને. પોતાને સતાન ના હોવાથી દ ક લીધો.swargarohan.131 - ૂ ં દર વરસે મની ે દશમી તારીખે ઉત્સવ થાય છે . ૂ ં પાડરગ ં ુ ં ભ યવલકર ે ે ે . તે વખતે ભિમમા ં અને એમના ં જીવનમાથી ઈિતહાસના કથન ુ જા એમને અનરાગભરી ં ાજિલ અપ છે ે ે ે છે .ં મોરોપતની ં મોરોપત પ ુ ી મન ુ ે ે તે છબીલી કહીને બોલાવતા.સ. ે પશવા ઈના ે જીવનના ત પછી. િચમણાજી અપ્પાન ુ ં અવસાન થતા ં ૂ ં તાબ ં ે પોતાના પિરવાર સાથે િબઠરમા ં બાજીરાવના આ યે આવી પહ ચ્યા. ☼ ☼ ☼ ☼ www. એ ભિમમા ખ આગળ ઊભા ં થાય છે . પાછળથી એ પુ ની િસ ે નાનાસાહબ પે ા તરીકે થઈ. ૂ ં ે જાતના ં સ ં મરણોથી ભરલી ે િબઠરની યા ા એવી રીતે ધાિમક ને રા ીય બન છે .org ☼ . કાશીમા ં પોતાના શષ ે િતમ િદવસો પસાર કરી રહલા બાજીરાવ ં તાબ ં ે રહતા ે પે ાના ભાઈ િચમણાજી અપ્પાના આ યે મોરોપત હતા.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એમણે પોતાની ેજો ારા ુ ગત િમલકતનો સદપયોગ કરીને ૂ ં મિદરો ં ે આ ભિમમા તથા ઘાટોની રચના કરી. તમની પહલી પત્નીથી રામચ ં ને ગગાધર નામના ટોપે તરીકે િસ મળી.

એ માન્યતાને ે ં લોકો એમ માને છે કે. તમા ે તવારાહની છે . યોગમાગર્ તથા સયકડના ૂ ર્ ુ ં વ ુ ં છે . સોરો મો ુ ં શહર એન ુ ં િનરીક્ષણ કરતા ં સહ ે જતી રહી છે .org ☼ . નદદાસજીએ થાપલ પણ જોવા ં . સોરો (વારાહક્ષે ) ૂ છે . દશમા ે ં કટલાક ે ં બીજાં થાનો પણ વારાહક્ષે કહવામા નામે ઓળખાય છે . તલસીદાસજીના જન્મ થાન તરીકે તો ુ ૃ ં મારક પણ રચાયેલ ું છે . ત્યાના ુ ં મિદર ં ં ે ું યામાયન કે બલદવજીન ે ં ગ ૃ વટની નીચે બ ુ કનાથન ુ ં મિદર છે . આ ાચીન ૂ ે ં આ શહરથી તો વખતના વીતવાની સાથે ગગા ઘણે દર ુ ુ ં ે વાહના િકનારે બાધલા જદાજદા ઘાટ આ ે ં મિદરો ં ં ઘાટની પાસે કટલાય છે . તોપણ એના ુ ે ં ા વહતી ે હશે એવ ુ ં અનમાન ાચીનકાળમા ં ત્યા ં શહરની ત ન પાસે થઈને ગગ કરી શકાય છે . ે છે . પવ ૂ ર્-ઉ ર રલવના તે નવક સોરો એટા િજ લામા ં આવલ ે ે ારા જઈ શકાય છે .swargarohan.132 - ૪૬. ુ ં તલસીદાસનો ે . અહ હિરપદીગગા ે ત્યક ુ અિગયારસના િદવસે મળો ુ ે ં વરસે માગશર સદ ભરાય છે . તે ઉપરાત થળો પણ અહ ના તીથ તરીકે જાણીતા ં છે . ુ ં છે તમા ં નામે કડ ે ં વજનોના ં અિ થિવસ ન કરવા લોકો આવે છે . રાજાપરની જ યાિત વધારે છે અને ત્યા ં એમની મિતમા ☼ ☼ ☼ ☼ www. સત સોરોના કટલાક જન્મ આ જ થળે થયલો િવ ાનો અને બહારના અ યાસીઓ ુ ારા પ ુ ટ નથી મળતી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . એમા ં વારાહ ભગવાનન ુ ં મિદર ખાસ જોવા ુ ર્ ુ મિત ૂ િવરા ચતભજ અહ પણ જોઈ શકાય છે . ત્યા ં ે ે કાસગજ ં ટશનથી ે ે માઈલ દર ે ું છે . ને તે આઠ િદવસ સધી ચાલ ુ રહ ે છે . ે ં વ ુ ં છે . એને વારાહક્ષે રલવ ે ં આવે છે .

યા ીઓના રહેવા માટે ર્ ુ ં ભરાતા મોટા મળા ે સદમા દરિમયાન એ તીથર્ થાનમા ં ઘણા ત્યા ં ધમશાળા પણ છે . િવ ુ ને ં ભગવાન એકાએક અદૃ ય થઈ ઈન્ ે એમને ઓળખીને એમને પકડવા માટે એમના ં િશંગડા ં પકડ ા. પનભકડ ૂ માણ્ડકડ ુ ર્ ૂ ુ ં ટશનથી ુ ર્ ૂ નામના ગામમા ં છે . ુ ુ કટલાક ે ં અન્ય તીથ છે . દવતાઓ એમને શોધવાની ઈચ્છાથી ત્યાં આવી પહ ચ્યા. ે માઈલ દર ે ે પનભ છે . ગોલા ગોકણનાથ ર્ ુ ં તીથર્ પણ ઉ ર ભારતમા ં ગોલા ગોકણનાથન ર્ ૂ વખણાય છે . એને ુ ખીરી નામના ટશનથી ં -લખનૌ લાઈન પરના લખીમપર ે અને કાસગજ લગભગ રર માઈલ દર ઉ ર ગોકણક્ષ ર્ ે ે ં આવે છે .swargarohan. દિક્ષણ ગોકણક્ષ કહવામા ર્ ે ન ુ ં તીથર્ દિક્ષણ ભારતમા ં છે . વગમાથી એ િલંગમિત થાપલી મિત ર્ ં આણલી ર્ ર્ ં છે .ં એમાથી આ થળમા ં થાપ્ય.ુ ં રાવણે ઈન્ ને ય ુ મા ં હરાવીને ગોકણિલં હાથ કય. ને દવતાઓએ ે એમ કહવાય છે . એમાથી ા.ુ ં બીજુ ં ંૃ ે ર નામે થળમા ં અને િબહારના ભાગલપરુ િજ લાના શગ ીજુ ં ઈન્ ે વગમા ર્ ં થાપ્ય.ુ ર તામા ં એને એક જગ્યાએ રાખીને પોતે િનત્ય મમા ં ર્ ગને વગમાથી ર્ ં ૂ ે ઉપાડવાનો થયો.133 - ૪૭. ુ ં ગોકણનાથ ું ુ ં મો ુ ં મિદર ે ં એક િવશાળ સદર સરોવરની બાજમા મહાદવન છે .ં શકર ં ુ એમના ં િશંગડા ં દવોના ે ં એક િશંગડુ ં દવોએ ે ગયા. યા ી તે તીથ ન ુ ં પણ દશન ગોકણની આજબાજ ર્ ં ર્ ર્ કરે છે .org ☼ . પણ મ ૂિત ઉપાડી ના જ શકાઈ. પરત હાથમા ં રહી ગયા.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ગોકણથી ઉ રમા ં આવલા ર્ ચારક ☼ ☼ ☼ ☼ www. કોણાકકડ ર્ ુ ં િહંદુ તાન સગર ુ ં છે . ગોકણમિદરથી અડધા માઈલ ુ ં છે . િનત્યકમર્ પરૂ ંુ કરીને એણે મિતન વૃ યત્ન કય . માણસો ભગા ુ ૃ ું પ ં ં ં આ તીથર્ સબધી ‘વારાહપરાણ ’મા ં એક કથા છે : ભગવાન શકર આ ક્ષે મા ં એકવાર મગન ે ં લઈને ફરી ર ા હતા. િશવરા ીએ તથા ચૈ ર્ ે થાય છે . મિદરની ુ ં િમલથી ઉ રમા ં તરે ભ કડ પાસે ગોકણતીથ ર્ ર્ છે . એ થાન રલવ ે ે-લાઈન પર છે . બ ૂ છે . રાવણે ે ૂ દિક્ષણ ભારતના ગોકણતીથમા ે ે ૂ અહ છે .

એ સમથર્ સતપરષના નામ સાથે ં ં છે કે કમ ે . પરત ં ુ એમા ં ગોરખનાથની ગાદી અને ગોરખનાથન ુ ં મિદર છે . પશાવર ને ચાર મઠ મ ુ ય માનવામા ં આવે છે તમા મઠ મહત્વનો છે . શહરના ે ે સ ં થા ‘ગીતા સ શખપર ેસ રોડ પર એ સ ં થા છે . ગભીરનાથજી નાથ સ ં દાયની ં ં ુ ુ હતા.ે ં . મગહર. કશીનગર . િહંદી બજારમા ં ે ં ઉતરવા માટે ધમશાળા -બજારમા ં ધમશાળા છે . ૃ ૂ જ કલાપણ ૂ ર્ છે .ં એ મહાપરષના જીવન તથા કવનની www. સહજ ે સશોધન ં ે ૂ ે કોઈ સીધો કે આડકતરો સબધ કરવાથી એ િજ ાસા ગોરખપરુ શહરની ભિમન ૂ આ જ હતી. એ સં થાએ ધાિમક માિસક ‘ક યાણ’ તથા બીજાં ધાિમક-સા ં કિતક બ ે ાર વશ લોકોપયોગી ે ુ ં એક ખાસ મહત્વન ુ ં તો વરસોથી લોકજીભે ચઢી ગય ુ ં છે .ું એમની ામાિણક ૃ ં અહ મિતમા ુ ુ સમાિધની રચના કરવામા ં આવી છે . ુ ે ં મગહર મગહર : ગોરખપરથી લખનૌ જતી રે લવમા ૂ છે . એ થળની સ ર માઈલ દર ુ ે ટશન આવે છે .org .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ૂ ે મહાવીર સાદ પો ારની તથા હરબંસરામ ભગવાનદાસની ધમશાળાઓ છે . એમની પોતાના જીવનની સાધના અને િસ નો ઘણો કાળ ત્યા ં જ વીતાવલો પણ ં ે ં કટલાય ે ં છે . ગોરખનાથના ં થાન દશમા ૂ ુ ે ે ં ગોરખપરનો . બીજાં થળોમા ં જનાગઢ ં દિક્ષણ ભારતન ુ ં ભડગનાથ છે . ગોરખપરની આજબાજના િવ તારમા ં પણ કટલાક ુ લિમ્બની અને ે ાવ તી ઉ લખનીય છે . ુ ં રનાથને લીધે િવશષ ે ગૌરવ ગોરખપરના ગોરખનાથ મઠને બાબા િદિગ્વજયનાથ તથા બાબા ગભી તથા ં યાિત મ યા ં છે . એ સમાિધન ુ ં િનરીક્ષણ કરતા. એવા ઉ જવળ યાસ કરલો યાસ પછી આ ખર અને થળમા ં એમણે શરીર છોડ . કારણ કે. ખાસ કરીને િહંદીભાષી જનતાની મહામલી ે સ ં થાઓની આ પણ ચાલી ર ો છે . ુ ુ ુ ુ ે ં મહત્વના ં તીથર્ થાનો છે . ટશનથી એકાદ માઈલ દર ર્ ું સદર ાચીન િવ ુ ં મિદર છે . ગોરખનાથન ુ ં મિદર િવશાળ.134 - ૪८. અને એની સાથે િજ ાસા થાય છે કે. કબીરદાસે સરળ ગઢ ે આપીને લોકોના નૈિતક ને ધાિમક જીવન તરને ઊંચે લાવવાનો ભાષામા ં ઉપદશ ે . એ શહરન શહર ં સિુ બીજુ ં કારણ ત્યાની એન ુ ં ે ય સવા આ ુ લ ામા ં ગીતા ે ’ છે . વચ્છ ને સદર છે . તન ૂ સવા ે કરી છે . એ હકીકત એમના જીવનચિર ન ુ ં અધ્યયન ઉ જવળ પરપરાના એક સારા ને સાચા સતપરષ કરવાથી સહ ે ું ં સમજી શકાય છે . ટશન થી ૂ ે માઈલ દર ણક ુ જવા પાકી સડક બનલી ે છે . એવી અનક ે ં વધારે સારંુ સાિહત્ય િનયિમત રીતે વધારમા આવ યકતા છે . અને એમા ં િવરો લી ૂ જોઈને ગોરખનાથની િચ ાકષક ર્ મિત ે તર અવનવા ભાવોથી ભરાઈ જાય છે . એમને લીધે એનો િવકાસ પણ સારો થયો છે . ગોરખનાથની તપોભિમ ૃ ં ત્યા ં આ મિતમા ે . તે ગોરખપરથી લગભગ ૂ યાિત ખાસ કરીને મહાત્મા કબીરને લીધે છે . ે એ મિદર ં આવલા સધી ે ુ ં નામ આ ે મો ુ ં છે . ખાસ જોવા વ ુ ં છે . આપણને જાણવા મળે છે કે. ગોરખપરુ ુ ુ ં નામ સાભળતાવત ં ં ુ ુ ગોરખપરન નાથ સ ં દાયના મહા તાપી ને સમથર્ સતપરષ ી ગોરખનાથન ુ ં ં ુ ુ મરણ આપોઆપ થાય છે . ગોરખનાથે વાજબી ઠરે છે . તે ઉપરાત શહરમા ર્ ર્ વ. ઓછામા ં ઓછા મ ૂ યે જાને પરૂ ંુ પાડ. એ કાશનો ારા ભારતીય જનતાની.swargarohan.

એ શહર ે ાવ તી શહર ે . િવશષ ☼ ☼ ☼ ☼ www. બૌ પણ છે . ત્યે આપણા મનમા ં માન પદા ે થાન ખરખર દશનીય મનાય છે . સાભળીન થઈ ગયલા િશ ય આનદન છે તે જાય છે .વતન ર્ પરૂ ું થયે.ુ ં ીરામના પ ુ ાચીનકાળન ુ ં સ ુ િસ ે એ જ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ુ કશીનગરના એ ુ કિસયા નામે થળ વ ય ુ ં છે . કમાલની સમાિધ પણ શહરમા પોતાન ુ ં ધમચ ર્ .ં હોવાથી. છતા ં આ પણ એ વચનો અમર છે . અને એમના ખ આગળ તાદશ ે િવશષતા આપણી ં ં માનનારા ં ને રસ લનારા ે ં કબીર પથમા ં . મહાત્મા ર્ ે ં જોવા મળે છે . બૌ છે . ત્યાના પિરિનમાણ ર્ તપ ં ધમાર્વલબી જા માટે એ થળ ં અગત્યન ુ ં તીથધામ અત્યત છે .’ વરસો શરીર ધારણ કરે છે તણ ર્ વીતી ગયાં. ત્યા ં ભગવાન માઈલ દર ુ ન ુ ં મારક છે .ું એ વખતે એમની ે મર ८0 વરસની હતી. ર્ ૂ ુ ે ે ં વચ્ચે આવતા બલરામપરુ ટશનથી ે ે માઈલ દર ાવ તી : ગોરખપરથી ગ ડા જતી રલવમા બારક ુ . મઠ અને ધમશાળા ર્ ુ ને આ થળ િવશષ ે ગમત ુ ં ે ં વરસો એમણે અહ પસાર કરલા ે . ગોરખપરથી એ લગભગ 3૬ ાચીન થાનમા ં આ ૂ છે .org ☼ નો માટે પણ એ થળની મહ ા . પોતાના જીવનના ં કટલાય નોના ં ીજા તીથકર સભવનાથજીનો જન્મ ત્યા ં થયો હોવાથી ે ગણાય છે . એમ કહવાય છે . અને ત્યા ં બસમા ં બસીન ે ે જઈ શકાય છે . ે ે ગામ છે .ું એવી દતકથા ં ગાડીવધારી વીર અજન પણ ચાલી આવે છે . એમના િનવાણનો િન ય ર્ ુ ં ે દઃખી ે ં ે એમણે ક ું : ‘જગતનો કોઈ પણ પદાથર્ અમર નથી. મહાભારતના ભીષણ ય ુ લવે ત્યા ં પોતાની રાજધાની કરલી ુ ુ ુ ે ે ં ય ના ઘોડાની રક્ષા કરતી વખતે ત્યાના રાજકમાર સધન્વા સાથે પછી યિધ ઠરે કરલા અ મઘ ુ ર્ ે લડવ ુ ં પડલ ં ે . િવ ાનોની માન્યતા મજબ સહરમહઠ ે કોશલદશની રાજધાનીન ુ ં હત. એમા ં હષશોકન ે થાન ના હોય.swargarohan. જન્મે ે ે શરીર છોડવ ુ ં જ પડે છે . ગામમા ં ભગવાન ુ ન ુ ં મિદર ં છે . ુ ના ભગવાન મહાિનવાણનો ર્ અથવા ુ ૃ ં બે શાલ વક્ષોની ં શરીરત્યાગનો સમય પાસે આ યો ત્યારે કશીનગરમા વચ્ચે આડા પડીને એમણે શાિતથી શરીર છોડ . એમના કબીરની સમાિધ ઉપરાત ુ કશીનગર : ુ ુ ીપરષો માટે એ તાપી પ ુ ે થાય છે . િબરલાની ધમશાળા ર્ ં ૂ ને િવહાર તપ ૂ પણ જોવા લાયક છે .135 - ૃ થાય છે .

આત્મો િત અને શાિતનો કટ થયા હતા. ચોકમા ં ગલરાજ રામિનવાસ. આવી ાથી મન ુ ં ા માટે ુ સવ મ િસ પર ં ં ધરાવતા ં સાથે સબધ ા ે િપત ૃ ા મ મનાય છે . ને ભાતભાતની કથાઓ કહવા બતાવવાનો અને તીથ ુ ં લગ્ન મહિષ મરીચ ે કરવાનો છે .ં પોતાની ધમપરાયણ દીરામ તીથયા ાની પણા પત્ની ર્ ર્ ં ં ં ે એ પિવ ચ ં ામણીને એમણે એ વપ્ન સગની વાત કહી સભળાવી . પિરણામે એમણે શાપ આપ્યો. ‘તમારી ાભિક્તથી ું સ જાઓ. ફરતાફરતા ં ં તઓ ે નીકળલા ગયામા ં આવી પહ ચ્યા. એ જ શઠની ચાદગૌરા ુ ે ે ં ે .ં તમારી યા ા સફળ થઈ છે . ર્ ં ે ં એક કથાન ુ ં મરણ થયા િવના ી રામકૃ ણ પરમહસના જન્મ પહલાની ે . પરત ર્ www. [તીથ ના સબધમા ર્ ે ઈ છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . અને પોતાના િપતઓન ર્ મલાકાત ૃ પાછળના ં ે ે છે .’ ુ ૂ ર્ ુિત કરીને ઘર ે આ યા. તમન આપવા.136 - ૪૯. ત્યા ં તમન આપીને ક ું કે. તે વખતે એકાએક સાથે થયલ ાજી પધાયાર્. એ બાબતે પડાઓ ં ને મિતમા તરફથી કહવાતી ં ે પરપરાગત વહતી આવતી પૌરાિણક કથા જાણવા ુ ં ં ં પરાણોમા ં િવશદ વણન વી છે . એમન ુ ં નામ ગદાધર પાડ .ું રામકૃ ણદવના ુ યાત તીથના ૂ કોઈ સાધારણ યિક્ત નહોતી.swargarohan. તમજ . એમા ં પણ. બીજાં બધા ં જ તીથ ની ગોરોના ં મકાનોમા ં રહ ે છે . અને ભારત સવા મ સઘની ધમશાળા પાસની બીજી ધમશાળા ર્ ર્ ૂ આવલી ે ે માઈલ દર ે ટશનથી દોઢક ગયામા ં ે કરતી વખતે વશ ે . ૂ જ મોટા બ માણમા ં િચર થાયી બનીને આશીવાદ ર્ પ નીવડી છે .ુ ં કહ ે છે કે. તો કટલાક ર્ ે ં ટશન ે ે િશવ સાદ ધમશાળાઓની યવ થા છે . અને દશ ુ ે તમજ દિનયાની જાને આત્મ ે ં એમણે દશમા ૃ ે આધ્યાિત્મક નવજાગિતની લહર જગાડી તે ખરખર અને ં માગર્ બતાવવા માનવ પે ા. એટલે ે ઊઠીને પિતસવાનો ે એણે ઊઠીને એમનો સત્કાર કય . િપતની જિલ આપીને એક આવ યક ક યાણકારી કતર્ ય કયાનો સતોષ મળવ ર્ ૂ ૂ ુ ે મા ં દશના ે કરવા માટે ગયાના એ પણ્યક્ષ દરદરના ા કમર્ ં ૂ ે ઘણા ણથી લોકો આવતા હોય છે . થોડા જ વખતમા ં ુ ં તમારે ત્યા ં પ ુ એ ં પછી સગ થયો ે . તીથર્ થાનોમા ં તો એ સવર્ ે ઠ છે .org . ુ ગયા નામ ગય નામના અસરની ૃ ે ં પડલ ે ું છે .] ધમની પ ુ ી ધમાવતીન ત્યે પ ૂ યભાવ પદા ર્ ર્ ે . એટલે ધમાવતી િશલા બની ગઈ. એટલી ખાસ ઉ લખનીય ન ધમશાળા છે . માટે વહલી તકે ઘરે પે જન્મ લઈશ. તમા પાસે શઠ ર્ મ ગયામા ં પણ ે ં ન નવાળાની. તમ ૃ સનાતન શાિત ં કરવામા ં આવે છે તે િપતઓ માટે ગયા ાપ્ત કરે છે ને સ ગિત મેળવી લે ુ ૃ ે ે ઈને કટલાક ે રા ધમર્ ેમી લોકો એ મહાન તીથની લે છે . એ પાછળ એમનો મુ ય ઉ ે શ તીથ ન ુ ં મહત્વ કરવામા ં આ ય ુ ં છે . ગયા મિહમા : ભારતવષના ર્ ં મ ુ ય તીથ પૈકીન ુ ં એ એક મનાય છે . અને તે બન પામ્યાં. પરમહસદવના ં ે ે ં એમના િપતા નથી રહત જન્મ પહલા ુ રામ ચ ોપાધ્યાય તીથ ની યા ાએ દી ે ે ગદાધર ભગવાન િવ ે . ગયાના સિવ િવભિત ર્ ૂ ભારતના ભતકાલીન ૃ ાતઃ મરણીય ઋિષવરોન ુ ં સા ં કિતક ા ે કટલી ે ા દવતા ભગવાન ગદાધર પોતે જ. એમનામાના ે ં ધમશાળામા ં ઊતરે છે . ત્યા ં છે . તે પછી ુ એ વપ્નમા ં દશન ર્ ં ે યાદ કરી આનદ ં સગન ે ે પમા ં ી રામકૃ ણદવનો જન્મ થયો.ું એકવાર તે પોતાના પિતના પગ દબાવી રહી હતી. ે ે સતિપ્ત ં ૃ ે કરવા. માત ૃ ા ે કહવાય છે . મહિષ મરીચે એમ માન્ય ુ ં કે એણે વચ્ચથી ત્યાગ કરીને ં ુ એ િશલા બની તે દોષ કય છે .

તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . આથી એની આસરી ૂ સૌકોઈને પિવ એ ભિમ ત આ યો અને એ ે પિરપણ ૂ ર્ પે પિવ દશ થયો.137 - ે ં એણે કરલા ે પહલા કઠોર તપથી સ ે ે ે ું કે. ે ં ે પડાઓ ારા કણ પકણ કહવાતી એ આ યાિયકાનો સ ૂ મ ભાવાથર્ એવો હોઈ શકે કે. એ સદભમા વરદાન આપ્ય ુ ં કે તારું શરીર બધા ં તીથ કરતા ં પિવ ે ે રા યુ. ત્યા ં મહાનદીમા ં નાન કરીને ૃ ે અપણ ે ું સવકા ં અક્ષય બની યા ં િપતન ર્ કરલ ર્ ઈ ુ ં તપણ ે ે ે અિવનાશી લોકની િપત ૃ તથા દવતાન ર્ કરે છે તન ુ ે કળનો થાય છે તથા તના પણ ઉ ાર થાય છે . ત્યારે તન ે ે મટાડવા માટે પરપરી યાગ કરવામા ં આ યો." ુ ં પણ આવો જ િનદશ કરવામા ં આવલો ે છે .org ાિપ્ત . ુ વિૃ એ આસરી ે થઈને િવ તરવાને બદલે ત ન નામશષ ે બની જાય અને નામશષ ે ફરી પાછી બઠી ે દશામા ં જ કાયમ રહ ે એ જોવાનો તમજ એ માણે વતવાનો ર્ ે ગયાવાસીનો તમજ ે ત્યક ત્યા ં જતા સૌનો ુ એ જ હોઈ શકે. ત્યા ં लोकेषु द म ंय महान ामुपःपृँय अ याना ॄ चार समा हतः । भारत ॥ वौुतः भवित ूभो तपये पतृदेवताः नु लोका कुलं चैव समु रे त ् । ॥ । ॥ ે ય ના ફળની ચયના પાલન સાથે મનને િ થર કરવા સાધના કરનાર અ મઘ ર્ ણે લોકમા ં યાત એવો અક્ષયવટ છે .ં છવટ ાજીએ એની પાસે જઈને ય થઈ જાય. સાથે ભગવાન િવ ે માઈલના િવ તારવા ં ગય રાક્ષસન ુ ં એ શરીર જ ગયા કહવાય ે દસક છે .swargarohan. ત્યારે પરમાત્મા પોતે કોઈક એકિન ઠ ભક્તની ભિક્તભાવનાને માન આપીને એ ધારલો હત પર ુ વિૃ નો કટ થયા. એથી પણ િવ ાનો ે ે ુ ના સય . એ રહીસહી ાચીનકાળમા ં ધમમય હોવા છતા. એ એટલ ું બ ુ ં પિવ ુ ે પર કરલ ે ું પણ્યકમ કે. પ પરાણમા www. ગય સ ૂઈ ગયો અને ે ૂ દીધી. જાય છે . થયલા દવોએ તથા ભગવાન નારાયણે એને વરદાન આપલ ે ે ે ં ર્ ં કથા આગળ ચાલે છે કે.ં તે છતા ં ે ત આણવાના આશયથી એના પર અનક ૂ ે ૂ ના મટી. ગયાનો દસક ુ વિૃ નો આસરી ુ વિૃ આસરી ુ વિૃ થી ભરલો ે શે આસરી હતો. આ ે દશ પણ કરવાની શિક્ત ધરાવે છે . ભગવાન નારાયણે તન તારા િશલા પમા ં બધા જ દવો વાસ કરશે. પરપિરત કથાની ફળ િત ે ં આ ય ુ ં છે કે : મહાભારતના વનપવમા ર્ ં કહવામા ततो गयां समासा अ मेघमवा नोित यऽा यवटो पतृणां नाम तऽ वै गमनादे व ऽषु "ગયા જઈને ાિપ્ત કરે છે .ં કાંઈક ર્ માઈલનો િવ તાર કારના ં ધમાન ર્ ુ ઠાન કરવામા ં આ યા. વરદાન મળવા છતા ં એણે તપ ચાલ ુ જ કરવા માટે એના શરીરની માગણી કરી. તે છતા ં એ અસરુ ઊઠવા લાગ્યો. તના ર્ કે ા છે ં પરમ મગલ કરનારંુ સાિબત થાય છે . ં ધમર્ છે . ત્યારે બધા દવતાઓ ે એના શરીર પર પલી ધમવતી િશલા મકી ર્ ુ પોતે ગદાધર બનીને એના પર ઊભા ર ા. પૌરાિણક કથાને એવી રીતે સમજીશ ુ ં તો કોઈ હરકત નિહ થાય.

ત્યા ં 300 ભાગમા ં રામકડ પણ છે . અને એના પર ભગવાનન ુ ં ચરણિચ મિદર ફ ગ ુ નદીના કાઠ ું ં બહારના ભાગમા ં સદર સભામડપ છે . ત્યા ં કટલીક ે ૂ ં ઋિષન ુ ં ચરણિચ તન મિતઓ અને મતગ િવ જોવા મળે છે . ગયાની પવ ૂ આવલી ે ે સકા નગકટ દિક્ષણે જતા ં ફ ગ ુ નદી મહાના નદીના નામે ઓળખાય છે . ત્યાની ુ ં ે દર ં િશલા પદ મિદરથી થોડક ે પર િપંડદાન દવાની પરીપાટી છે . ે ે ં છે . એ કડની પિ મે એક મિદર છે . પટના જવા માટે પણ ગયાથી ગાડી મળે છે . ને યા ીઓ પાછળ ફરતા દખાય યા ીઓ એમની મદદથી ા ાિદ િ યાઓ કરતા હોય છે . ત્યા ં શકર ધમશાળા છે તથા સય ર્ િવ ુ પદથી ૂ ફ ગ ુ નદીના તટ પર રામિશલા પવતમાળા ે માઈલ દર ે ે ણક છે . િવ ૂ ઉ રમા ં સયકડ ુ ૂ ર્ ુ ં નામે પદથી થોડે જ દર ું ઉ ર ભાગ દધીિચતીથર્. ત્યા ં એક િશલા છે . ૂ ર્ ને શીતલાદવીની ે ૂ ં મિદર ં પણ બાધલ મિતઓવા છે . ને ભરતના આ મની વદી ે ે રામગયા પણ કહ ે છે . ત્યા ં શકરન ુ ં મિદર ં ં ં . એમા ં અ ટકોણ વદી ે છે . તે ઉપરાત ને ધમશાળા ર્ ં ભગવાનન ુ ં મિદર ં છે . ં ં ે આવલ ે ું છે . એ ુ એ નદી સર વતી નામે ઓળખાવાય છે . ુ ે ં ત ન ફ ગ ુ નદી ઘણી નાની હોવાથી ફક્ત ચોમાસામા ં સજીવન દખાય છે . ત્યાના ુ ં ે ે ં ં ં પદ મિદરની સામની બાજએ ફ ગ ુ નદીની સામના િકનારે સીતાકડ મિદરમા દશરથ રાજાનો કાળા પત્થરનો હાથ છે . ુ જ ૂ જોવા મળે છે . રામન ુ ં મિદર ં છે . બાકી. ે ં અયોધ્યા. અને પછી ગયા ટશન ે માગર્ : િદ હીથી કલક ા જતી ગાડીમા ં પહલા આવે ે સાથે છે . તની નીચના ર્ ુ ં સરોવર છે . મોટા ભાગના લોકો ભાદરવા માટે ત્યા ં જતા હોય છે . ુ પદથી એકાદ માઈલ ઉ રે ઉ રમાનસ સરોવર છે . મ ુ વા નામની એક સગમથી એકાદ માઈલ સધી બીજી નાની નદી પણ મહાના નદીમા ં મળે છે .ુ ં પોતાની કે યા ા માટે જઈ શકાય છે .138 - ા ા કરવાનો કોઈ િનિ ત સમય ઠરાવવામા ં નથી આ યો. આિદગયા ગયાન ુ ં સૌથી ાચીન થાન મનાય છે . ગયાની દિક્ષણે ૂ નીલાજન ે માઈલ દર ં ં ણક નદી ને મહાના નદીનો સગમ થાય છે . થાન છે .તીથયા ા ર્ ગયામા ં મિહનામા ં ુ ૂ અનકળતા ી યોગે ર . તે કડનો ું ે ં મધ્યભાગ કનખલતીથર્ તથા દિક્ષણનો ભાગ દિક્ષણ માનસતીથર્ કહવાય છે . ત્યા ં એક ં ભગવાનન ુ ં મિદર ં ં ે ું છે . ુ મથરાની ા છે . ત્યા ં પણ શકર www. ં ં ે કરનારાઓ માટે ત્યા ં બીજા બે મોટા મડપ પણ બાધલા છે . એથી એ મિહનામા ં જ માણે ત્યા ં ગમે ત્યારે ા ા થાય છે એવ ુ ં નથી સમજવાન. ૂ ર્ ભગવાનની ચતભ તેમા ં સયનારાયણ ર્ ૂ મિત િવ ુ ુ ં છે . પદ મ ુ ય છે .org .swargarohan. એવી રીતે આસપાસના ં મહત્વ ધરાવતા ં મોટા ં શહરો ં ે ું છે . એ ત્યાન ૂ છે . એ ઉપરાત ં ં . પરત ં ે ે ટશનથી ે ં ુ ત્યા ં જવા-આવવા માટે ટશનથી ે એ મિદર રલવ બે માઈલ દર સાધન મળી રહ ે છે . એમા ં ચારે તરફ પગિથયા ં છે . તે િવ ૂ છે . પછી કાશી. ે કહવામા ે ં આવે છે . ૂ ફ ગ ુ નદીના તટ પર ભગવાન ગદાધરની ચતભજ ુ ર્ ુ મિતન ુ ં દશન ં ે દર ૂ િવ ણપદ મિદરથી થોડક ર્ થાય છે . બીજી ઋતઓમા ૂ ટકરીની ુ ઈ જાય છે . રામ આ થળે આ યા તે થી વધારે પગિથયા ં ચઢતા ં રામિશલાતીથર્ છે . કટલાય મ અહ પણ પડાઓ યા ીઓ માટે ઉત્સકુ હોય છે . ગયા સકળાયલ દશનીય થાનો : ગયાના ં દશનીય થાનોમા ં િવ ર્ ર્ ુ ં ુ ં મ ુ ય મિદર ં ગણાય છે .

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 139 -

ે ં એ પવતમાળા
પહલા
ર્

ૃ છે ,
ેતિશલા નામે ઓળખાતી. રામિસલાની પાસે એક વટવક્ષ

યા ં કાકબિલ,


ાનબિલ, તથા યમબિલ આપવામા ં આવે છે . તે થાન કાકબિલ કહવાય
છે .
ુ ં
ગયાના દિક્ષણ ફાટકની પાસે વૈતરણી સરોવરની બાજમા

પડલા
ગદાના

ુ કડાની લોકો

સરોવર નામે બીજુ ં સરોવર છે . એમા ં

ુ ં એક મોટા
દિક્ષણા કરે છે . એની બાજમા


ુ ં વટે ર મહાદવન
ુ ં મિદર

ં , રકમણી
ઝાડ છે . ત્યા ં બાજમા
સરોવર તથા વ ૃ
ગયાથી
નીચે


ુ ગયા જતા ં આશરે બે માઈલ દર

ગણામા ં અક્ષયવટ નામે વડન ુ ં

િપતા મહ ે રન ુ ં મિદર
છે .

યોિન નામે પવત
ર્ છે . ત્યા ં


ાજીન ુ ં મિદર
છે .

ુ ં નામે સરોવર છે . બાજમા
ુ ં સાિવ ીકડ
ુ ં તથા સર વતીકડ
ુ ં છે . સાિવ ીન ુ ં મિદર

ે જ કમનાશા
કડ
તમ
ર્

સરોવર પણ ત્યા ં જ છે .
ં જોવા
ં પણ કેટલાક
એ ઉપરાત

વા ં બીજાં થળો ગયામા ં છે .

www.swargarohan.org

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 140 -

પ0. નૈિમષારણ્ય

ુ ં પારાયણ કરનારાઓ નૈિમષારણ્યના નામને સારી પઠ
ે ે જાણે છે .
તીથનો
મિહમા : પરાણોન
ર્


ં સારી રીતે કરલો

નૈિમષારણ્યનો િનદશ પરાણોમા
છે . પરાણોના
અમર પા



ે મા ં
સતજી
એ એ જ પણ્યક્ષ


ે . એ વખતે નૈિમષારણ્ય એક મહાન સત્સગભિમ


શૌનકને અઢાર પુરાણોનો ઉપદશ
આપલો
બનીને


ે .ું સત
ૂ પરાણી


તીથિશરોમિણના
ઊંચા પદ પર પહ ચી ગયલ
પરાણોની
કથા સભળાવતા
ત્યારે કટલાય
લોકો
ર્

ત્યા ં એકઠા થતા. મોટામોટા સતમહાત્માઓ
, ભક્તો તથા વીતરાગ યોગીઓ પણ એમની આગળ કથા
ુ ં , ઈ રપરાયણ ને અ ભત
ુ હશે !
ે ું બ ુ ં સદર


ૂ ર્ બેસી જતા. એ વખતન ુ ં વાતાવરણ કટલ
સાભળવા
શાિતપવક

ૂ પરાણીન
ે વક્તા બનાવીને
સત

ૂ ય ુ ં છે કે, गुणाः पूजाःथानं गु णषु न च
ાચીન ભારતના શા કારોએ સચ

ુ અથવા એની લાયકાત જોઈને કરાવી જોઈએ, એની
ૂ એના ગણ
िलंगं न च वयः -‘માણસની પજા

મર કે


જાિત જોઈને નિહ.’ કોઈ ગમે તે જાિતમા ં જન્મ્યો હોય અથવા ગમે તટલી
વયનો હોય તે વાતન ુ ં મહત્વ
કવાન.ુ ં મ ુ ય મહત્વ તો એની

વધારે નથી

કરાવ ુ ં જોઈએ. ભારતવષમા
ર્ ં એવી
હતા. એમના અસાધારણ

થા

દરની લોકો ર યોગ્યતાન ુ ં છે . એ જોઈને જ એન ુ ં સન્માન


ચિલત હતી, અને સતજી

થાના જ ઉ જવળ ઉદાહરણ પ



ે લીધે જ એ જમાનામા ં એમનો એટલો આદર
ાન તથા અનભવના
ગણોન


ૂ પરાણીએ

ે .ું સત
કરવામા ં આવલો
અને એમન ુ ં લોકો ર સન્માન કરવામા ં આવલ
એમના જમાનામા ં જાણે કે

ાનની તમજ

ેમભિક્તની પરબ માડલી
ં ે . શૌનક


વા બીજા કટલાય
બડભાગી ધમપરાયણ
આત્માઓ એ
ર્




પાણી પીતા ને કતાથ
કથામય િવિવધરગી
ર્ બનતા. પરાણોના

પરબન ુ ં


શાિતદાયક
પિવ

ે ,
થયલી




ાણને પલિકત
કરનારી ને પિરતિપ્ત
પહ ચાડનારી એ પરપરાગત

ુ એણે શૌનક
ે .ે આજ સધી
જ ચાલ ુ છે , ને ભિવ યમા ં પણ ચાલ ુ રહશ

શાિત
આપી છે , ને

ાચીન પરબ આ

પમા ં ચાલ ુ
પણ એવી


વા બીજા કટલાય
િજ ાસ ુ જીવોને


ેરણાની સામ ી પરી
ૂ પાડી છે . સત
ૂ પરાણીની

એ સવા
ઓછી મહત્વની કે ઓછી

મ ૂ યવતી નથી સમજવાની.



નૈિમષારણ્યની પણ્યભિમમા



વશતાવત

ુ ુ
ૂ આપણી
તાપી મહાપરષની
મિત

તરની

ું

આગળ હાજર થયા વગર નથી રહી શકતી. સદર
સિરતાતટે િવશાળ વટવક્ષની
નીચે જાણે કે એ

ાનવ ૃ ,


ુ ઋિષઓનો િવશાળ, શાત
ુ ુ સખાસનમા


ં બઠા
ે છે ; એમની સામે શૌનક છે , અને આજબાજ
તપ વી મહાપરષ




સમદાય
છે ; સૌ ભગવ ભાવમા ં લીન છે ; નૈિમષારણ્યની ભિમ
એ અનરા
અનભવથી
પોતાને પરમ
ું ે દૃ ય કટલ
ુ ને ધન્ય લાગે છે . એના અલૌિકક
ે ું બ ુ ં અ ભત
સૌભાગ્યશાળી સમજી રહી છે . એ આ ય

આનદથી


તર ખરખર
નાચી ઊઠે છે .


ે બાલામઉ ટશનથી

ે ન બદલીને નૌિમષારણ્ય જવા માટે આગળ વધવ ુ ં પડે
માગર્ : ઉ ર રલવના
ૂ છે . નૈિમષારણ્ય રલવ


છે . બાલામઉથી નૈિમષારણ્ય લગભગ સોળ માઈલ દર



ટશન
છે . કાનપરથી

બાલામઉની ે ન મળી શકે છે .
ં ં

શા ોના િનદશ : નૈિમષારણ્ય નામકરણના સબધમા


કાશ પાડતા કટલાક
િનદશો શા ોમા ં મળી


ં કહવામા

ં આ ય ુ ં છે કે, એ ભિમમા

ં ભગવાન
આવે છે . વારાહપરાણમા

www.swargarohan.org

ારા એક િનિમષમા મા ં રાક્ષસોનો

તીથયા

ર્

ી યોગે ર

- 141 -



ં નૈિમષારણ્યના નામકરણનો
સહાર
કરવામા ં આ યો, એથી એન ુ ં નામ નૈિમષારણ્ય પડ .ું વાયુપરાણમા

ે કરતા ં એક બીજી કથામા ં કહવામા

ં આ ય ુ ં છે કે, મહિષ શૌનકના મનમા ં એકવાર લાબા

ઉ લખ
વખત સધી
ાનય

કરવાની ઈચ્છા થઈ. એમણે એ ઈચ્છાથી

એના પિરણામે

ાએ

ે ઈને આરાધના કરી. આખરે એમની આરાધના ફળી.
રા
આપ્ય ુ ં અને ક ું : ‘આ ચ ને ચલાવતા આગળ વધો.

થઈને એમને એક ચ

ે અથવા પિરિધ પડે તે થળને સૌથી પિવ
થળે એની નિમ

માનીને ત્યા ં રોકાઈ જજો. ત્યા ં આ મ કરીને

ાનય ન ુ ં આયોજન કરજો.’ શૌનકઋિષની સાથે બીજા ર८,000 ઋિષઓ પણ હતા. તે બધા

સચના

ાજીની

ે થે ચાલવા લાગ્યા. આખરે એક િદવસ ગોમતી નદીના તટ દશ
ે પર એકાત

માણે ચ ની સાથસા

અરણ્યમા ં એ ચ

પણ જમીનમા ં ઊતરી ગય.ુ ં એટલે એને પિવ

ે પડવાથી નૈિમશ કહવાય

રોકાઈ ગયા. એ તીથર્ ચ ની નિમ
,ુ ં તથા



યા ં ચ ે ભિમમા



ાની સચનાનસાર

ચ તીથર્ નામથી ઓળખાયુ.ં મહિષ શૌનકે એ જ તીથમા
ર્ ં

ૂ પરાણી
અને એમના સ ભાગ્યે એમને સત
જોવા

ે માનીને શૌનકાિદ ઋિષઓ ત્યા ં
દશ
ે કય તે થળ
વશ

ાનય ન ુ ં આયોજન કય,ુ

ખર વીતરાગ યા યાતા મળી ગયા. વક્તા તથા

ોતા

ુ ે થયો.
ં ે સમળ
બનનો

ં નૈિમષારણ્યનો મિહમા મોટા શબ્દોમા ં કહી બતાવવામા ં આ યો છે . એ મિહમાથી
પરાણોમા

કટલાક
લોકો એ પિવ

ને

ેરાઈને


પૌરાિણક વાતોને યાદ
ાચીન તીથધામના
દશન
ર્
ર્ માટે આવે છે , ને ભતકાળની

ુ ે છે . સાધકો એ શાત
ુ ં વાયમડળ
ુ ં
ં અનભવ
ં ભિમમા

ં શાિતથી


કરીને શાિત
સાધના પણ કરતા હોય છે . એ ભિમન
પરમ પિવ

હોવાથી મનને

ે તકે, ઓછા
વહલી

યાસે

કરે છે ને


ં રહીને િનયિમત વાધ્યાય કરનારને

રણા
ધરે છે . એ ભિમમા

ુ ં સમાધાન થાય છે . એ પછી એ

કાશ મળે છે . એની નાનીમોટી સઘળી શકાઓન

પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવા માટે તલપાપડ બને છે .
દશનીય
ર્

થળો : નૈિમષારણ્યમા ં જોવા

વા ં

ે ં તો ચ તીથર્ આવે છે .
થાનોમા ં સૌથી પહલા

ે અગાઉ આવી ગયો છે . એ તીથર્ ગોમતી નદીના તટ પર છે . સોમવતી
ચ તીથનો
આછોપાતળો ઉ લખ
ર્

અમાસના િદવસે ત્યા ં મળો
ભરાય છે . બલરામજી સમ ત ભારતવષની
યા ા કરીને
ર્
આ યા ત્યારે આ

થળમા ં એમણે ય

યારે નૈિમષારણ્યમા ં

ે , એમ કહવાય

કરલો
છે . આ તીથર્ નૈિમષારણ્ય

ૂ છે . એ એક સરોવર છે અને એની
માઈલ દર


ટશનથી
એકાદ



દર પાણી િનરતર
નીક યા કરે છે . એના તટ પર ભતનાથ

ુ ં મિદર


ં મિદરો

ં યાગ સરોવર પણ જોવા
મહાદવન
છે . બીજાં પણ થોડાક
છે . એ પછી, પચ
ૃ છે . ત્યાના
ં એક બીજા સરોવર પર કાશીતીથર્ છે .
અક્ષયવટ નામે વડન ુ ં વક્ષ

વ ુ ં છે . એના તટે

ૂ ર્ તથા િવ નાથના ં
યા ં અ પણા

ુ ે

ં થાન પણ જોવા મળે
મિદર
છે . ત્યા ં િપંડદાન કરવાની પિરપાટી છે . નૈિમષારણ્યમા ં યાસ તથા શકદવના
ુ ે

ં શકદવની

બહાર મહિષ
છે . ત્યા ં મિદરમા
તથા મિદરની

ુ ં મન ુ તથા
યાસની ગાદી છે . એની બાજમા

ે ટીલા’ કહવાય

ં મિદરમા

ં ભગવાન
શત પાના ઓટલા છે . બીજુ ં થાન ‘દશા મઘ
છે . ત્યાના


ીકૃ ણની તમજ




ં પણ એ જ મિતઓ

પાડવોની
મિતઓ
છે . પાડવિકલામા
જોવા મળે છે .
ુ ં મિદર



નૈિમષારણ્યન ુ ં મ ુ ય મિદર
લિલતાદવીન
પણ યા ીઓએ જોવા

ું
ે ું સતજીન

વ ુ ં છે . ત્યા ં આવલ

ં એક મિદરમા

ં સતજીની


ે ે િવરાજતા હશે ત્યારે
થાન ખાસ ધ્યાન ખચે છે . ત્યાના
ગાદી છે . સતજી
ત્યા ં સદહ
ુ અને આનદદાયક
ે ું બ ુ ં અ ભત

લાગત ુ ં હશે !
વાતાવરણ કટલ
www.swargarohan.org

ચયાર્ મમા ં રહીને િવ ાથ ઓ િશક્ષણ પણ મળવ ે ું લાભદાયક છે .org ☼ .swargarohan. એ ઉપરાત ં ં . ં યા ં સાધકો રહી શકે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . નારદાનદ ં વામીનો આ મ પણ નૈિમષારણ્યમા ં બીજાં મિદરો તથા ઘણા કડ ે ત્યા ં આવલો છે .142 - ુ ં પણ છે . ટલા વધારે થાય તટલ ☼ ☼ ☼ ☼ www. ત્યાના ં એવા આ મો ે દશમા ે ે છે .

પોતાના િ યતમો સાથે િવહાર કરતી િસ પત્નીઓન ુ ં ીડા થાન બન્યો છે . કોયલના ટ કાર મરના ગજાર તથા બીજાં પક્ષીઓના ુ ુ કલરવથી ગાજી ર ો છે . સરલ. "મદાર ર્ સશોિભત ુ ુ . પાિરજાત. ગધવ ુ ુ ુ ૃ અને લતાઓમા ં ે લીધે રગબરગી ં ે ં મિણમય િશખરો જદીજદી ધાતઓન લાગે છે . તે વનમા ં બધે ે ુ ં ફલાવનારા ં સૌગિન્ધક કમળ ખીલલા ે ં હતા. પરત ં ુ આપણને પણ માણે. એના ં બનલા દવતા િનત્યિનવાસ કરે છે . તમાલ. એની ુ ચારે બાજનો િવ તાર મોરના ં વર. ે ે એ "દવતાઓન માણે કહીને ાજી એમને. તથા ત્યા ં િક ર. જાપિતઓને તથા િપતરોને લઈને પોતાના ં ભગવાન શકરના ં ે ઠ કૈ લાસ પર ગયા." રમણીયતા જોઈને દવતાઓન ીમ ભાગવતના એ કથન ે ે તો નવાઈ જ ર લાગી હશે." ુ ર્ વક્ષોથી ૃ ુ ં . ત્યા ં પિવ ું જલ વાહો વ ા કરે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . મ ં લોકમાથી િ ય ધામ પવત ર્ યોગ ારા િસ તથા ે ે ં . તાડ અને અજન એ પવત લાગે છે .143 - પ૧. ને સવાિસત બનલ ુ ે ત્યા ં અલકા નામની એક સરમ્ય નગરી તથા સૌગિન્ધક વનને પણ દવતાઓ જોઈ શ ા. શાલ. એના પર છવાયેલા ં વક્ષો ં ભાતભાતના ં જગલી જનાવરો ફયાર્ કરે છે . પરત ં ુ એ હકીકત લક્ષમા ં લવા ે ીપરષના મનમા ં પદા www.ં ભગવાન ભતનાથના ૂ સગધ િનવાસ થાન કૈ લાસપવતની એવી ર્ ે ે ભારે નવાઈ લાગી. ક હાર અને શતપ એના ં સરોવરોમા ં કમદ ં નામે નદી છે . તપ. એવા સદર ં કૈ લાસધામની યા ા કરવાન ુ ં મન કોને કૈ લાસન ુ ં એ વણન ર્ વાચીન ુ ે ં ં ં ં વા મીિક રામાયણના બાલકાડમા ં ં િવ ાિમ ના મખ ના થાય ? ત્યાના સરસ માનસરોવરના સબધમા ે ં આ ય ુ ં છે કે કહવામા कैलासपवते ॄ णा राम मनसा िनिमतं नरशादल ू तेनेदं मानसं परम ् सरः િવ ાિમ ે ક ું : "હ ે મન ુ યોમા ં િસંહ સમાન રામ.ર્ અપ્સરાિદનો વાસ છે . ને ઝરણાના ં િનમ ં યા કરે છે . એના પરના ં ક પવક્ષ ૃ પોતાની ડાળીઓને હલાવી હલાવીને પખીઓન ં ે કણમ ર્ ર ં હાથીઓના હલનચલનને લીધે હાલતો. એની ચારે ે પિવ પાણી પાવતીના નાનને લીધે િવશષ ર્ ુ ે ું છે . દવતાઓન ું ે આ યર્ સાથે આનદ ં થાય છે .org વી છે કે. કૈ લાસ પવત ર્ પર ે ું એક સરોવર છે . કૈ લાસના ઠડા ં છે . એ પવત વરથી જાણે કે વાતો ર્ ત્યાના કરતો લાગે છે ." કૈ લાસ માનસરોવરના એ અલૌિકક મિહમાવાળા પિવ ુ ે દશનો પણ્ય વાસ કરવાની ઈચ્છા ુ ુ ે થાય એ વાભાિવક છે . ઊંચી ખીણો ને ઉ ગ િશખરોને લીધે એ પવત ર્ . યોગીઓના યોગી. મદાધ ું . કૈ લાસ માનસરોવર ુ ં મરણ થઈ આવે ં ં જ ભગવાન શકર ં મિહમા : કૈ લાસ માનસરોવરન ુ ં નામ સાભળતા તથા પાવતીન ર્ ં ે કૈ લાસપિત પણ કહવામા ે ં આવે છે . ત્યાગીિશરોમિણ ભગવાન શકરન ે ં સમથર્ યોગી િવના બીજુ ં કોણ રહી શકે ? ભાગવતના ચોથા દશમા ં કૈ લાસ-વણન ર્ વાચવા ં કધના છ ા અધ્યાયમા ં કરાયેલ ું વ ુ ં છે . તરફ નદા ન ુ ં પિવ વા ં બધી જાતના ં કમળ જોવા મળે છે . ઉત્પલ.swargarohan. થયલ । ॥ ાજીની ઈચ્છાથી તૈયાર મનથી િનિમત થય ુ ં હોવાથી માનસરોવર નામે ઓળખાય છે . એ ે ત્યક વાસ ધાયાર્ . એ કૈ લાસ પર ઔષિધ.

એને માટે ં ં .org ણે . કાઠગોદામથી મોટર ારા અ મોડા જઈને ત્યાથી માગ આગળ વધી શકાય છે . બાકી ર્ સામાન્ય યા ીઓ માટે તો ઉ ર ભારતના ે રહ ે છે . અને ઘણી જોખમકારક બની છે . આવડે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . તોપણ એ બીજી પવતીય ખાસ યવિ થત મડળીઓ પણ નીકળવા માડી ર્ ર્ પણ મળવા માડ ર્ ે યા ા કરતા ં વધારે િવકટ તો છે જ. િતબટમા ે ં લટાવાનો ંૂ વી મનાતી. તન ં ુ બીજી કટલી ે ક સામ ી પણ તૈયાર કરવી પડે છે . એમા ં કા મીરમા ં લડાખ થઈને જતો માગર્. એ ં મોટા ભાગના યા ીઓ અ મોડા થઈને જવાન ુ ં વધારે પસદ ં કરે છે . િતબટમા ે ં લોકો સામાન્ય રીતે યા ીઓને લટી ં ૂ લે છે . અને એ ણ માગ જ શષ ં કોઈ એક ણે માગ માથી ં આગળનો ે માગર્. કનકપર મોટર ારા િપથૌરાગઢ જઈને પગપાળા આગળ જવાનો માગર્ છે . સૌથી પહલા ે ે ં બદરી-કદારની ે ં નીકળી પડવ ુ ં તના કરતા ં પહલા યા ાનો અને ગગા ી-જમનો ી તથા અમરનાથની ુ ે ે કે. એમના એ અલૌિકક આવાસના ત્યક ે દશનની ભાવના સૌ કોઈ વાભાિવક જ સવતા હોય છે .144 - ે ટલો સહલો નથી. અને કોઈક િવરક્ત સા પરષો જ એનો લાભ લતા અને જાન અશ ં ુ ં ે જાતનો ભય રહતો ે . કમ પવતીય મ ુ કલીઓનો યા ાનો અનભવ ર્ ે ં યાલ આવે છે . ને બરફથી આચ્છાિદત ભીષણ પવતોના ચઢાણવાળો છે . ં ીજો માગર્ બદરીનાથ તરફથી નીતીઘાટમાથી પસાર થઈને આગળ જતો માગર્ છે . ધીરજ ને સહનશિક્ત તો વધારવા ં જ પડે છે . િન ન છે . કોઈક સા સતન માગ : કૈ લાસ માનસરોવર જવાના ઘણા માગ છે . કોઈ ર્ ુ ુ ુ ં કે એ બાજના િહંમતવાળા સા સતો િનવાસીઓ એ માગનો આધાર લઈને જાય એ જદી વાત છે . ર્ ુ ં કૈ લાસ માનસરોવરની યા ામા ં સારા સાથની ઘણી આવ યકતા છે .swargarohan. મનોબળને મજ ત ૂ કરીને ઉત્સાહ. એ પિરિ થિત ં ુ એટલ ું તો સાચ ુ ં કે પરત ુ ે ત્યારે ખરી. કટલાય ે ં લોકો તન ે ુ ં પાલન કરતા ં દખાય ે ે કોઈ સા સતન છે . તથી ે ે લવો આવ યક છે . સા સતો સાથે કોઈ સા સત તે મડળીના સ યોને નથી લટતા ને પ ૂ યભાવ હોવાથી જ એવ ુ ં બનત ુ ં હોય છે . એથી ટવાતા ે બને છે . એ યા ા એકસરખી રિચવાળા ં માણસોની સાથે કરવામા ં આવે તો ઘણો લાભ થાય છે અને રાહત રહ ે છે . ને પછી તો એ યા ા ે માણમા ં સહલી થઈ. ને પિરણામે તે પછીની બીજી કિઠન યા ા સહલી યા ાની તૈયારી : એક વખત એવો પણ હતો કે યારે કૈ લાસ માનસરોવરની યા ા લગભગ ુ ુ ુ ે . ત્યે એમને પ ુ કળ ેમ ે ે મને િતબટવાસીઓના એ વભાવની ખબર હોય છે તઓ ુ ં ે સાથે લઈને જ યા ા કરે છે . પરત પવતીય ર્ ે દશના ુ ે પણ અનભવ ે ં સીધા કૈ લાસ માનસરોવરની યા ાએ વાસના લશ િવના. છે લે ે ગણાવલો માગર્ ભારે િવકટ છે . પરત ં ુ યા ામડળી ં કારણમા ં એવ ુ ં કહવામા ુ ં હોય છે તો તઓ ુ ં ે ં ં ૂ . હમણા ં તો છે લા કટલાક વખતથી રાજકીય પિરિ થિતને લીધે એ યા ા ં લગભગ બધ વી થઈ ગઈ છે . ને માગદશકો ં ા. કહીએ તો ચાલે. તના ે ં આવે છે કે. સૌથી પહલો ુ ટશનથી ે માગર્ પકડવાનો છે . યારે સધર ે ભાિવક ભારતવાસીઓના પ ૂ ય દવ ે હોવાથી. ુ ં ં જતા માગની ે ં મિક્તનાથ ીમાથી નપાલમા થઈને જતો માગર્. િહમાલયના પવતીય ર્ ે ં દશની યા ાઓમા ં એ યા ા સૌથી કપરી ને લાબી છે એમ ે ે માટે તૈયારી પણ સારી એવી કરવી પડે છે . બીજો માગર્. માગ માથી www. વાહન યવહારના ં બીજાં સાધનોનો પણ સવથા ખોવાનો એમ બન અભાવ હતો. મડળી સાથે મોટે ભાગે કોઈ ને ુ ં ે રાખવાની પિરપાટી ચાલી આવે છે . પરત ર્ વખતના વીતવાની સાથે પિરિ થિત પલટાતી ગઈ. િહંમત. તથા ગગો ર્ ગણતરી પણ કરી શકાય છે .

ુ ં ખાડ ે ં . ગરડ મોટર ં કૈ લાસયા ામા ં દોઢથી બે મિહના લાગે છે . ઠડીમા ં ં ચામડી ફાટે ત્યારે લગાડવા માટે વસલીન ે ે કામ લાગે તવ . ખાલી પટ બરફના ે ં ચાલવાન ુ ં થાય ત્યારે શરીરના રક્ષણ માટે મોઢા પર તથા હાથે વસલીન ે ે દશમા ં . વા ય માટે એમન ુ ં એવ ુ ં પાણી તથા ગદકીન ૂ જ હાિનકારક થઈ પડે છે . પવતીય યા ામા ં બીજી પણ અમક લવી જ પડે છે . હવે તો અ મોડાથી ુ . ૂ લીપમાગન ર્ ુ ં વણન ર્ મ થળ અગાઉના સવલતો તથા અન્ય માિહતી www. વરસાદમા ં એ માગર્ વચ્ચે વચ્ચે બગડી ે યા ીએ જનના પહલા અઠવાિડયામા ં ટનકપર જાય છે . મીણબ ી. માથાના વી કે ગરમ કપડા. મસાલા. ફાનસ.ુ ં એટલા માટે ભારતીય મળી રહ ે છે . કામચલાઉ દવાઓ. ભોજનની સામ ી. પરત હદના એ ુ ુ ં સી . હાથપગના ં મોજાં. તે ઉપરાત સવારે બરફ પરથી પસાર થવાન ુ ં હોય ત્યારે ખર થતા ં બરફ નરમ થઈ જાય છે .તીથયા ા ર્ એ ી યોગે ર . તથા ઠંડીનો પણ સારો એવો સામનો કરવો પડે છે .swargarohan. એટલે એનાથી બચવા માટના ુ વ તઓ ુ ે છે . એ માગ યા ા કરનાર ુ કૈ લાસ જતો લીપ ૂ માગર્ બીજા માગ કરતા ં ંકો લીપ ૂ માગર્ : ટનકપરથી ૂ ુ પહ ચી જવ ુ ં પડે છે . સય ૂ દય પછી તાપ લગાડવાથી ઘણી રાહત રહ ે છે . વરસાદમા ં ભ જાય નિહ તવ ે ુ ં મીણીયુ. એટલે ે ટલો પણ વહલો ે ે વાસ શ કરી શકાય તટલો વહલો શ કરવો વ ુ સરળ ને સલામત રહ ે છે . ૂ છે .ં િતબટમા ે ં મોટે ભાગે સામાન ઊંચકવા તથા બદલવા ં પડે છે . વરસાદી કોટ કે ટોપી. યા ામા ં સરળતા ખાતર િતબ્બતી ભાષા જાણનાર ગાઈડ કે ભોિમયો પણ ત્યાથી ં જ સાથે લવો ે લવી ૂ વગર ે ે વચ્ચવચ્ચ ે ે પડે છે . ૂ ૂ જ રી સચનો : કૈ લાસયા ા મોટે ભાગે જનની મધ્યમા ં કે આખરે શ થાય છે .org .ં વટર રક્ષણ માટે મફલર કે ગરમ ટોપી. એ ઉપરાત ે ં સાધનો પણ સાથે રાખવા ં પડે ં ર તામા ં વરસાદ પડવાનો પણ સભવ રહ ે છે . ઘોડા. દરથી વહી આવતા ં પાણીના ં ઝરણા ં પોતાની સાથે ભાતભાતની વન પિતઓની અસરો ં ે લઈને આવતા ં હોય છે . કમ સવારી માટે યાકનો ઉપયોગ કરવો પડે છે . ે . વાસણ ર્ ુ સહલા ે ઈથી વી ઉપયોગી વ તઓ ં ુ ત્યાથી ં આગળ વધ્યા પછી િતબટમા ે ં એમાન ં ુ ં કશ ુ ં જ નથી મળત. લાકડી. પાછા આવતા ં સધીન ૂ ે . શતરજી બટરી ે ુ ં પાણી પીવાથી પવતની યા ા દરિમયાન પાણી પીવાની ઈચ્છા થાય ત્યારે ગમે ત્યા ં ગમે તવ ર્ ૂ ુ નકસાન થાય છે . બરફ કે પ થર પર ે ુ ં સામાન પર વ ટવા ચાલવા માટે રબરના જાડા તિળયાવાળા જોડા. ર્ ે . ે ં અથવા નાના ં આસન. દધના તૈયાર ડબા.ુ રસોઈ બનાવવાના ં વાસણ. કાઠગોદામથી તે ૧3८ માઈલ દર ૂ છે . ારા સોમે ર.ં ઓઢવાના જાડા ગરમ કામળા. એટલે બ ે નીકળત ુ ં હોય તનો ે જ ઉપયોગ કરવો અને એ પણ ગરમ કરીને કે ગાળીને. િતમ થાનથી ર તા માટે ત ં . નીતીઘાટ િસવાયના બીજા બે માગ ની યા ા માટે મળતા ં ખચ્ચર. એ માગ જતા ં ભારતની હદમા ં ુ તો ધમશાળા છે લ ું થળ આવે છે ત્યા ં સધી . મજર ે કે તે પરી ૂ યા ા માટે સળગ ં નથી મળતા. છ ી. યા ીઓએ ખાસ ધ્યાનમા ં રાખવાની છે . એ વાત પાણી ત ન પાસથી ે ે વધારે પાણી ના િપવાય તન ે ુ ં પણ ધ્યાન રાખવ ુ ં જોઈએ. ગ્યાસતલ ે પડે છે . બાગે ર તથા કપકોટ જવાય છે . ટવ.145 - ણે માગ જનારે એક વાત ખાસ ધ્યાનમા ં રાખવી પડે છે . બટાટા એવી બધી જ રી સામ ી સાથે લઈ ચા.

અહ થી મજર ાણી બદલી શકાય છે . ધમશાળા ં માઈલ દર ં અહ થી પાચ ને ડાકબગલો ર્ ૂ ધારચલા ૂ તથા સવારીન ુ ં છે . અહ થી બે માઈલ દર ં છે . ધમશાળા ં ં માઈલ દર ડાકબગલો છે . ડાકબગલો વી યવ થા છે . ધમશાળા ણક છે .org . બજાર.swargarohan. ૬ ૂ કાલકા છે . આ થળથી એક માઈલ દર ૬. ત્યા ં નાન ુ ં બજાર પણ છે . ૧૬ ૂ લીપઘાટી 3 બરફ પરન ુ ં દુ કર ચઢાણ છે .146 - ુ મકામથી તર (માઈલ) ૧ ટનકપરુ - ર િપથૌરાગઢ ૯પ થાન. ત્યા ં મદાન અને ધમશાળા ર્ www. ં ડાકબગલો છે .પ0 મનાય છે . એ સગમ પિવ પ બલવાકોટ યારે બે ૂ મલાન છે . ધમર્શાળા. અહ થી મજર ૭ ८ ે ખલા ૧ર - ં ુ પાગ ૭ માગમા ર્ ં ાણી બદલી શકાય છે . ણ માઈલ દર ં યાથી કૈ લાસ ૂ જતા યા ીઓને માગદશન ર્ ર્ મળી રહ ે છે . એકદમ ઉતરાણ કરવ ુ ં પડે છે . ર્ ૧0 ુ જપતી ૯ - ૧૧ માલખા ૧ર ૧3 ુ ી ં ગરબ્યાગ ८ ८ પ ધમશાળા છે . ર્ ૧પ ુ ં સગચમ ૬ ુ ં મદાન ે ેલ ું સદર ે બરફથી ઘરાય છે . 3 કનાલીછા ૧૪ આ કોટ ૯ ૂ ં ં માઈલ દર ધમશાળા તથા ડાકબગલો છે . આ થળથી પાચ ર્ જૌલ બી છે . આ થળથી ર્ ૂ નારાયણ વામીનો આ મ છે . ૧૪ કાલાપાની ૧ર ધમશાળા છે . ૧૭ પાલા પ ે છે . ં યા ં કાલી તથા ગૌરી એ બે નદીઓનો સગમ ં થાય છે . ડાકબગલો ં અહ ભારતીય હદ પરી ને ે ે બજાર છે . ર્ ૂ થાય છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . માઈલ દર ના ૪ ૂ સાત છે .થળ ં મોટર ારા આવી શકાય છે . ે માઈલન ુ ં ચઢાણ છે . અહ માગની ર્ છે લી પો ટઑિફસ છે . અહ થી પાચ ર્ ૂ તથા સવારીન ુ ં ં ને ડાકબગલો છે . ૂ કાલકા છે . અહ થી આગળની યા ા માટની સામ ી લઈ લવી પડે છે . િસરધગ ૯ િસરખા ૧ ધમશાળા છે .

સવારી બદલવી પડે છે . ચઢાણ-ઉતરાણ. ત્યા ં સવારી બદલાય છે .swargarohan. સખત યા ં ઊગમ થાય છે તે થાન આવે છે . જડલ ં ગૌરીકડ ં ર0 માઈલ. એમા ં બે માઈલન ુ ં આકરું ઉતરાણ છે . ઘોડસવારી ારા જઈને સાજ ૧૯ ં માચા ૧ર - ર0 રાક્ષસતાલ ૧ર ે આ જગ્યાએ મદાન છે . માનસરોવરના તટ પર આવલ ર3 બરખા ૧0 નાનકડુ ં ગામ છે . (3) ગૌરીકડ ૧ માઈલ આગળ જતા ં િસં ુ નદીનો ચઢાણ છે . ભારે યાથી ં ં હોતી ૬ માઈલ. એ માગની યા ા જનના છે લા અઠવાિડયામા ં શ થાય છે . ર૪ ં ૂ બાગ ૪ ે અહ મદાન અને નાન ુ ં બજાર છે . (પ) દરિચન : ૬ માઈલ ુ બીજો માગર્ : બદરીનાથ બાજથી કૈ લાસ જવા માટે નીિતઘાટીનો માગર્ આગળનો માગર્ જરા વધારે કપરો છે . ત્યા ં ં બૌ મિદર ને ગરમ પાણીન ુ ં ઝર ુ ં છે .તીથયા ા ર્ ૧८ ી યોગે ર .000 ં ટ ઊંચ ુ ં હોઈ બરફથી છવાયેલ ું છે . મલારી ૬ માઈલ. ત્યા ં સવારી બદલાય છે . ાિનમા મડી www. એના દશન ર્ ે. અહ થી સવારી બદલવી પડે અહ િતબટન પ છે . દગો ૧૧ ુ ુ ામ ૧0 માઈલ અને તીથપરી ં માઈલ. ને ત્યાથી ં કે ડચ ં ૂ રર માઈલ છે . આ ૂ કોચરનાથતીથમા ં થળથી પદર માઈલ દર ર્ ં રામ. કૈ લાસ પિર માન ુ ં વણન ર્ ે ા મ દશાવ ર્ લ ુ ) : ૪ માઈલ (ર) ડર ં ં ગફા ે ં માણે : (૧) દરિચનથી લડી (નદી : ८ માઈલ. આ ે થળથી જ કૈ લાસની પિર મા શ થાય છે . લડી ે ર0 માઈલ. એ માગ જનાર યા ીને હિર ાર.147 - તકલાકોટ ે ુ ં પહલ ે ું બજાર છે . બરફમાથી પસાર થવ ુ ં પડે છે . ને જયગફા ૧૧ માઈલ. ને બીજો માગર્ નીચે માણે આગળ વધે ૂ ંૂ ં અલગતારા ં છે : જયતાલ ૧૧ માઈલ. નીતીઘાટીથી હોતીઘાટી પ માઈલ. ત્યાથી ગર ર્ ુ લગભગ ૬ માઈલ. ત્યાથી ૧૧ માઈલ. (૪) જડલ : ૧૧ માઈલ. ત્યા ં ચીની સૈિનકોની ચોકી છે . ડર ८ માઈલ. લ મણ અને સીતાની ું સદર ૂ મિતઓ છે . એ થળ સમ ુ સપાટીથી ૧૯. એ ભારતની માઈલ. ૂ છે . બદરીનાથ તથા કદારનાથ ે ષીકશ ૂ વા ં તીથ ની યા ાનો લાભ મળી રહ ે છે . ત્યાથી ુ ં : 3 માઈલ. ત્યાથી ુ ં ં નીતીઘાટી 3 માઈલ. લાબા ૭ માઈલ. એ ર્ ુ ં માગન સિક્ષપ્ત વણન ર્ ુ ં માનસાર ર્ આ માણે છે : ુ ઈ ઠોટા ૭ ં સરા ે ં તપોવન ૬ માઈલ. જોકે જોશીમઠથી ંકો ે . ત્યાથી સીમાન ુ ં છે લ ું ગામ છે . ગોજીમ ૯ માઈલ. ુ ે ં સધીમા ં પાછા આવી શકાય છે . કે ુ લઈ લવી ં જ રી વ તઓ ે પડે છે .org . ૂ ું (માનસરોવર-તટ) ૧ર માઈલ છે . ં ૂ ८ માઈલ. બાગ ં બરખા ગામ ૧ર માઈલ. ર૧ ુ ુ ગસલ ૬ રર ુ ુ જયગમ્ફા ८ ે ું છે . જયગલ ૧૧ માઈલ. ત્યાંથી િશલચ ુ ં 3 માઈલ. રપ દરિચન ૪ ે અહ પણ મદાન અને બજાર છે . જમ્બા ૧૧ માઈલ. માનસરોવરના તટ પર આવલ ે ું છે . ત્યાથી ષીકશથી મોટર મારફત ૧૪પ માઈલ જોશીમઠ. ત્યાથી ુ -િખંગલગ ું થઈને તીથપરી હોતીથી એક માગર્ િશવચલમ ર્ ુ જાય છે .

એવી રીતે તમા ખાલી કરી દઈએ તો ુ આપણે તે પા ને ખાલી કરતા જઈએ ત્યા ં સધી ુ તે તન ે ે યા ં સધી ું ં કવી ે રીતે ે . ચાની જ ર ના હોય ત્યારે પા મા ં થોડીક ે ચા છોડી દવી પડે છે . ને ત્યાથી ં તીથપરી મિદર તથા ગધયક્ત ગરમ પાણીન ુ ં સદર ઝર ુ ં છે ). એ પિરિ થિતમાથી ચાથી ભયાર્ જ કરે છે . થપાની ર માઈલ. મીઠાવાળી ચા પીએ છે . તજમ 3 માઈલ. િતકસન ં પ માઈલ. એ માગ સમ ુ સપાટીથી આશરે ૧८. એમની ભાષા આપણે ના સમજીએ અને આપણી ભાષા એ ના સમ . ત્યાના ં લોકો લાકડાના પા મા ં િતબટમા ૂ વગરની. એમને ત્યક ે રહવાના મઠો પણ ઘણા હતા. ત્યારે અનરો ં ે વચ્ચનો ે પવર્તીય ં ે સરોવરો પાસપાસે છે . બાળકોને માટે પણ વ યર્ જ છે . િગરગાવ ં ર માઈલ (ડાકબગલો ં ં સવારી બદલાય છે ). ત્યાથી ૪ માઈલ. એટલે એક કારનો મીઠો ગજ ાહ શ થાય છે . મન ુ ં શરીર ઘ ુ ં ભારે હોય. વી છે . બજાર તથા પો ટઑિફસ છે . નિહ તો. અથવા ે ે માટે તો તે અશ ાસરોગથી પીડાતા હોય તમન દયરોગ.થળ છે . બન ં ે સરોવરો પવતોથી ે ે ં છે . ુ ુ ર માઈલ. ત્યાથી ર્ ુ ૬ માઈલ છે . રાક્ષસતાલનો િવ તાર વધારે છે .148 - ીજોમાગર્ : ીજો માગર્ મશઃ આ માણે છે : કાઠગોદામથી અ મોડા થઈને મોટરમા ં કપકોટ ૧3८ ં માની 3 માઈલ. એવ ુ ં થાય છે ત્યારે આપણી મઝવણનો પાર નથી રહતો ં ર તો કાઢવો એ આપણને નથી સમજાત.000 ં િછરચન ત્યાથી ું કગરીિબં ગરી નામની. ત્યાથી ર્ ું ર૪ માઈલ (બારક ુ પાણી નથી મળત. ે ં કટલાક ે ં અવનવા િરવાજો છે . આપણને ચા પાય ત્યારે જો આપણે તે પા દધ ે ં ફરીવાર ચા રડ ે ે છે . રીલકોટ ૭ ૂ નદાદવી ં ૧૯ માઈલ દર ં ે ે માઈલ (ધમશાળા છે ત્યાથી પવત છે . ે ે કુ ુ ંબમાથી ં એકથી વધારે ભાઈ સા ુ બનતા. ત્યાથી ુ ં ૯ માઈલ (ધમશાળા ં પગ ં મજર છે ).ુ ં ત્યાની થા એવી છે કે.swargarohan. ને તે ‘લામા’ કહવાતા . ત્યા ં ર્ ૂ તથા સવારી બદલાય છે ). તીથપરીથી આગળનો માગર્ નીતીઘાટવાળા માગર્ ર્ ુ ં ુ કૈ લાસયા ા વ ૃ ોને માટે કપરી છે જ. ભારતની સીમાન ુ ં એ છે લ ું મકામ પાછા આવી શકે છે ). પરત સ ં હણીરોગ અથવા માણે છે .ુ ં ત્યા ં ં ૭ માઈલ. માનીથગા બૌ ું ુ ુ ં ં ુ ં ગરચ્યાગ ં ૧0 માઈલ. બરફની ે ઊટા. ે માનસરોવરન ુ ં દશન ર્ : િહમાલયને પાર કરીને િતબટના ુ ુ ે ં માઈલોની મસીબતભરી દશમા મસાફરી ે આનદ ં થાય છે . િખગલગ ે માઈલ સધી ઠાજાંગ ૧0 માઈલ. જયતી ં તથા ટ ઊંચે આવલી ં ણ પવતમાળાઓ પસાર કરવી પડે છે . િમલમ ૯ માઈલ (ધમશાળા . રાક્ષસરાજ રાવણે ત્યા ં કરલી શકર www. જોકે ચીનના મોટા ભાગના લામાઓ તો િતબટના િરવાજો : િતબટમા ભારતમા ં આવી ગયા ં છે . ચઢાણ-ઊતરાણ કપરું છે . કાલમિન ે ૪ માઈલ (ત્યા ં કુઈટી 3 માઈલ. ર્ ર્ આવલો ને જોઈને યા ીઓ તે જ િદવસે ુ છે . ચા પીધા પછી પા મા ં જો થોડીક ચા ૂ ં આવે તો જ પીનારને પરો ૂ સતો ં ષ થયો છે અને તન ે ે હવે વધારે ચાની જ ર નથી એવ ુ ં રાખી મકવામા સમજવામા ં આવે છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . િતબટના ે જાદિવ ામા ં વધારે રસ લતા પલટાયેલા રાજકારણે એમના જીવનને અ ત ય ત કરી ના ય ુ ં છે . શામા પ માઈલ. રાતી છે ). રમારી ર માઈલ. બોગડયાર ૧0 માઈલ (ડાકબગલો છે ). દવીબગડ ે ે માઈલ. ત્યાથી ર્ ુ ર0 માઈલ છે . ે ે ં લામાઓની સ ં યા ઘણી છે . એટલે ચા પીનારે એ હકીકત યાદ રાખીને. માનસરોવર અને રાક્ષસતાલ કયાર્ પછી યા ીને માનસરોવરન ુ ં દશન ર્ થાય છે . યા ં એમને તાલીમ મળતી. એક િરવાજ એવો પણ છે કે. મોટા ભાગના લામાઓ મં -જપ તથા ુ ે .org . બનની બન ઘરાયલા ર્ ે એ બનન ં ે ે દશ ુ ં પાડે છે . એના િવશે કહવાય ે ે ં જદા છે કે.

149 - ુ રહીને ં ં ભગવાનની તપ યાન થાનમા ં લાબા સમય સધી ર્ ે લીધે એન ુ ં નામ રાક્ષસતાલ પડ ું છે . આજબાજ છે . લ કે છોડ થવાનો સભવ ં ઠડીમા ં ં કોઈ વક્ષ ં ં ે ં ે ભયકર જ નથી. ને गंगाधरे शंकरे नेऽो थवै ानरे । ऽैलो यसारे िच वृ म खलाम यःतुस ે ત્યના हरे कं कमिभः ॥ ે ં ે ઝીલનારા તથા ક યાણકારક છે . એવા ઠડા ુ ૃ શરીરબળ જોઈએ તે સહ ે ે ું મજ ત ૂ મનોબળ ને સદઢ તપ યાર્ કરવા માટે કટલ ે છે . િકનારા પર રગબરગી પ થર દખાય છે . સામાન્ય હસ તથા થોડાક આછા સફદ હોય છે . કટલાક િવ ાન ં ે ુ ં છે કે. પરત ં નદીના પમા ં પિરવતન ર્ પામે છે . ગગાન ં ને કણર્ સપથી ે મના કઠ છે . અત્યત ે એ પણ શકા ં પદ છે .org . એના પટ પરના ં અદૃ ય અલૌિકક આ ય થાનોમાથી ધ્વિન સભળાયાન ે ે ું છે . એને માનસરોવરમા ં કમળ તો નથી જ થતા. ૂ છે . સામાન્ય યા ીઓ તો ઉપરઉપરથી જોઈને જ િનણય ં ં શોધી કાઢવાન ુ ં કામ સશોધકોન અથવા ર્ બાધવાના ં ે અિભ ાય આપવાના. િ લોકના સાર પ છે . બાકી. માનસરોવરના શીતળ જળમા ં ભાિવકો નાન કરે છે . કોને કવી છે . એ સફદ એમની વચ્ચે કૈ લાસન ુ ં િશખર આવલ વા ુ ુ ં બીજાં પવતિશખરો ં ેલ ું છે . એની આજબાજના ૂ ં જાય છે . જો આકાશ વચ્છ હોય ં ં ે ઈથી થઈ જાય છે . ને ર્ ૂ ે દધ ે ું છે . બરફથી ઢકાય કાચા પ થરના ં હોવાથી કાળ મે તટતા ર્ ં કૈ લાસન ુ ં િશખર જાણે કે મિદર ૂ દવતા ે ં શરીરે ભ મ લગાડીને વ ુ ં લાગે છે . પરત ં ુ એન ુ ં દશન કૈ લાસ દશન ર્ : માનસરોવરથી કૈ લાસ લગભગ ર0 માઈલ દર ર્ માનસરોવર ું ે ં જ યા ામાગર્ દરિમયાન થઈ જાય છે . સમજી શકાય તમ ે ં હસપક્ષી ં ં તથા સામાન્ય હસ ં એમ ં રહ ે છે . ર્ શણગારલા છે . એન ુ ં દશન ર્ સહલા ેમભાવથી ેરાઈને બોલી ઊઠે છે : च िोदभािसतशेखरे ःमरहरे सपभू षतक ठकण ववरे द त वकृ तसु दरा बधरे मो ाथ कु " મના મ તક પર ચ ં છે . તમા ં ે બન ે રગના ં બદામી રગના ં ં ે કારના જોવા મળે છે . ત્યાની ૃ . આ આખોય કે એવા જ કોઈ બીજા ગબી અવાજો કાને અથડાયાન ુ ં રોચક વણન ર્ કરલ ુ ે અલૌિકક હોવાથી એમા ં અનક ે જાતના અવનવા અનભવો દશ થવાન ુ ં અશ ુ ે કટલા જાતના અનભવો માણમા ં થયા તે અલગ ે નથી જ. સરય ૂ ને સશોધ કોન ુ ં કહવ પુ ા ે ં જ નીકળે છે . એ ખરું છે . તે ઉપરઉપરથી જોતા ં વી કટલીક નદીઓ એમાથી ુ વહીને છવટ ે ં ુ માનસરોવરન ુ ં પાણી જમીનની ભીતરમા ં જ માઈલો સધી ે ે એ તો નીકળતી નથી દખાતી . ખરું જોતા ં તો. િવશાળ િશવિલંગ કૈ લાસ પવતની આકિત ર્ ુ ુ નાનાનાના ં ં પવતિશખરો વી છે . બીજાં કમ થી શ ુ ં વળવાન ુ ં છે ?" ૃ સદર ુ ં . કૈ લાસની ઝાખી કરતાવત આપ ુ ં તો. કામદવનો નાશ કરનારા.ં બલકે મોતી પણ થાય છે કે કમ ુ ં છે . એ રાજહસ માનસરોવર અત્યત વચ્છ અને ગોળાકાર છે .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .swargarohan. એ િશખર બીજાં બધા ં િશખરોથી ઊંચ ુ ં છે . અને એના મળ ભગવાન શકર www. કગરીિબં પહ ચ્યા પહલા ગરીના પવત ર્ પરથી. માનસરોવરમાથી કોઈ બીજી નાનીમોટી નદી નથી નીકળતી. કોઈ ું ં વદના ે ં કોઈ યા ી તથા યોગીઓએ. તઓ ં ઊંચે ઊડી શકે છે . ં તર ભગવાન શકર મના ં ને દીપ્ત પાવક વા ં છે . ે ુ મણે હાથીન ુ ં ચામડુ ં પહય ુ ે જ બધનનો ં ં ં ત ુ ં મોક્ષ મળવવાની ે દઃખ તમ નાશ કરનારા છે એવા શકરમા ઈચ્છાથી તારી બધી જ િચ વિૃ ને જોડી દે .

વળી થકી ત્યાગી ં ે છતાય િસ ને યોગીન્ ને સદાિશવને એવા ુ ે સહાય આત્મા ુ કરણા ઘણાયે માણે સપ દયમા ં સદાિશવને. મહાકૈ લાસના ભયાર્ સમા ચં ની. યા ં લાખો. ગગા માળા એવા નમ ુ ં વાસી. સદાિશવને ચરણ ં ે માહ મને રાખો. બદરીનાથની મિત ે પણ. તણા રાગી. ુ પણ્યમય લાખો.ં બનતા. માણસ જો િવવકી ે ુ ં જીવન કે માનસ એકદમ ફરી જાય છે . સદાિશવને. દયમા ં અને લોકો ુ પણ્ય ને વૈભવી બને ઐ યશાળી ર્ બને છે નમ ુ ં એવા ૂ દત ે ે તન ા જલપાન ને ુ સખી ે મળવતા . ું ુ ે ં આવે છે . કહ ે છે કે. િતબટના ે તમ એ પવતીય ર્ ં કરીને ઝાખી ે દશનો ં ં લઈને બદરીનાથમા ં થાપલી ે . પને રાખો. ૂ ં પજતા ં ે માહ ચરણ ેમપવક ૂ ર્ લાખો. ં તમે ના હોત તો ગગા મળત ના મત્યર્ આ જગન. િલગમઠ થાનને આિદબદરી પણ કહવામા ે ં આિદબરી : િતબટમાના ૂ પહલા ે ં ત્યા ં હતી.તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . કૈ લાસની ઊંચાઈ સમ ુ સપાટીથી લગભગ ૧૯. ૂ બ વરણાગી.ં યમના ે તમની પાસે ખરે માખો. www.swargarohan.150 - ુ ૂ બનીને જાણે કે ત્યા ં ઊભા ર ા છે . પને રાખો. ગમે ને શકરાચાય ત્યાથી ે ે અને કૈ લાસ માનસરોવરના ં અલૌિકક વાસ ખડીન થળોની ે દય ગ ગ ને ભાવિવભોર બની જાય છે .000 ટ છે . છે . તે થાન સદર છે . ક ટયક્ત યા ા જીવનની એક યાદગાર કૈ લાસ માનસરોવરની તે લાબી છતા ં અત્યત ૃ ં ં ભગવાનની કપાયાચના યા ા છે . તન ે ુ ં દય શકરપરાયણ ં હોય તો તન બનીને મહિષ વા મીિકજીના ે રામાયણની પલી ં ં બોલવા માડ ં ે છે : યાત પિક્તઓમા नमामीशमीशान िनजं िनगुणं िनवाण पं िन वक पं िनराकारमो कारमूलं करालं वभुं िनर हं तूर यं महाकालकालं यापकं ॄ िचदाकाशमाकाशवासं वेदःव पम ् भजेङहम ् िगरा ानगोतीतमीशं कृ पालं िगर शम ् गुणागारसंसारपारं नतोङहम ् । ॥ । ॥ ુ ં આનદદાયક ં ં . ને જીવન જાણે કે સફળ થાય છે . એના ઉપસહારમા . મને રાખો. લજાયે કામ પરમ શોભા બની નમ ુ ં મ ુ વળી છે .org ાથ શ ુ ં : .ે તમે ઝીલી લભી તે નમ ુ ં એવા કરી મ જન શ િદવસથી ં ગગા જટામા ં કરે છે િદ યશિક્તએ. કૈ લાસની કરણામિત ૂ થનારી પિર મા લગભગ 30 થી ણ િદવસમા ં પરી 3ર માઈલની છે .ં આપણે શકર કરતા ં ુ ે સહાય મ તકે શરીરે પ ુ પની ં .

તીથયા ા ર્ ી યોગે ર . ેમે કરી ં .151 - જગતને ં અનગ કય ચરણ એ નમ ુ ં એવા ં ઉમાશકર નમ ુ ં હસીને રિત વામી. પાખો ચરણ ં ે માહ મને રાખો. સદા રાખો. પને રાખો. ☼ ☼ આવજો સદાિશવને સાથે દયમા ં ુ દૃ ટસખની મારો ં નીલકઠ (સમાપ્ત) www. ઉમાની ે દવ મારા હો તમારા પોકાર એવા મ તકે સદાિશવને. આશા છે . િજંદગીમા ં અમારી ુ સણી માટે રક્ષવા ☼ ૃ કપા ☼ ુ મ રા એ એક ફક્ત થયા.swargarohan.org . આશા છે . તોયે ર ા.

In a fascinating life spanning more than six decades. an accomplished yogi. Shri Yogeshwarji lost his father at the tender age of 9. Kandivali in Mumbai. Born to a poor Brahmin farmer in a small village near Ahmedabad in Gujarat. It has been ages since we have come across a saint of Yogeshwarji's caliber and magnitude.much sought after by spiritual aspirants worldwide. A large collection of his lectures in form of audio cassettes are also available.org . he came across a number of known and unknown saints and sages. while delivering a lecture at Laxminarayan Temple. Yogeshwarji was known among saints of his time as Matrubhakta Mahatma.Mar 18th 1984) Author of more than hundred books. he started to share the nectar for the benefit of mankind. He was blessed by divine visions of many deities and highly illumined souls like Raman Maharshi and Sai Baba of Shirdi among others. Yogeshwarji kept his mother (Mataji Jyotirmayi) with him. During his stay there. He was also blessed with extraordinary spiritual powers (siddhis) illustrated in ancient Yogic scriptures. After achieving full grace of Mother Goddess. an excellent orator and an above par spiritual poet and writer. is translated in Hindi as well as English. However. He wrote more than 100 books on various subjects and explored all form of literature. Shri Yogeshwarji trod the path of spiritual attainments single handedly. unusual and amazing.તીથયા ા ર્ . For more than thirty years.152 - ી યોગે ર About the Author (Aug 15th 1921 . * www. His autobiography 'Prakash Na Panthe' . His manifestation will continue to provide divine inspiration for the generations to come. Shri Yogeshwarji left his physical body on March 18th 1984. He was taken to a Hindu orphanage in Mumbai for further studies. He left for Himalayas early in his youth at the age of 20 and thereafter made holy Himalayas his abode for penance for nearly two decades. Mahatma Shri Yogeshwarji was a self-realized saint. Shri Yogeshwarji left behind him a spiritual legacy in the form of Maa Sarveshwari. He succeeded in scaling the highest peak of self-realization resulting in direct communication with the Almighty. God's wish was to make him pursue a different path.swargarohan. Yogeshwarji's experiences in spirituality were vivid. He traveled to various parts of India as well as abroad on spiritual mission where he received enthusiastic welcome. He dared to dream of attaining heights of spirituality without guidance of any embodied spiritual master and thus defied popular myths prevalent among the seekers of spiritual path. He blazed an illuminating path for others to follow.

જીવન અને કાયર્ વચનો ુ સાદ ▪ વગ ય સરૂ ▪ તલસીદલ ં અમર જીવન ▪ કમયોગ ▪ પાતજલ યોગ દશન ર્ ર્ ુ ં ▪ કળીમાથી ૂ સગધ ં ં સમાગમ ▪ પ લ ▪ મહાભારતના મોતી ▪ પરબના ં પાણી ▪ સત ં સગો ં ▪ સત ં સૌરભ સત્સગ િહમાલયના ં પ ો પ ો ો રી નવલકથા અધ્યાત્મનો અકર્ ▪ ધમનો ર્ મમર્ ▪ ધમનો ર્ સાક્ષાત્કાર ▪ ઈ ર દશન ર્ ુ ે ▪ કાદવ અને કમળ ▪ કાયાક પ ▪ કૃ ણ રકિમણી ▪ આગ ▪ અિગ્નપરીક્ષા ▪ ગોપી મ પરભવની ીત ▪ રક્ષા ▪ સમપણ ર્ ▪ પિરિક્ષત ▪ પિરમલ ▪ ુ વાસના ▪ રસે રી ▪ ઉ રપથ ▪ યોગોનયોગ ુ સવા ો વાતાઓ ર્ પરબડી ▪ સવમગલ ર્ ં રોશની * www.swargarohan.org ુ ીત પરાની ▪ ે અને મ .153 - ી યોગે રજીન ુ ં સાિહિત્યક આત્મકથા ુ અનવાદ ં ે▪ કાશના પથ Eternity દાન ં ે (સિક્ષપ્ત ં કાશના પથ ) ▪ ूकाश पथ का याऽी ▪ Steps towards ુ ં ં ▪ ભારતના આધ્યાિત્મક રહ યની ખોજમા ં ▪ િહમગીરીમા ં રમણ મહિષની સખદ સિનિધમા યોગી ે અને સાધના ▪ ौेय और साधना ય ુ અનભવો ુ ૂ િદ ય અનભિતઓ ▪ કા યો ં સરૂ ▪ િબંદુ ▪ ગાધી ં ગૌરવ ▪ સાઈ ં સગીત ં ં અક્ષત ▪ અનત ▪ સનાતન સગીત ▪ તપણ ર્ ▪ Tunes unto the infinite ુ કા યાનવાદ ં ચડીપાઠ ▪ રામચિરતમાનસ ▪ રામાયણ દશન ર્ ▪ સરળ ગીતા ▪ િશવમિહમ્ન તો પાવતી ર્ ુ ં કાડ ં ▪ સદર ં ▪ િવ સગ ▪ િશવ ુ સહ નામ ૃ લવાડી ▪ િહમાલય અમારો ▪ રિ મ ▪ મિત ગીતો ં ં ે ▪ ઈશાવા યોપિનષદ ▪ સ ૂ ▪ ગીતા દશન ▪ ગીતા સદશ ર્ ▪ ગીતાન ુ ં સગીત િચંતન ૃ ▪ ઉપિનષદનો અમર વારસો ▪ ઉપિનષદન ુ ં અમત ેમભિક્તની પગદડી ં ▪ ીમદ્ ભાગવત ▪ યોગ દશન ર્ ૃ ▪ િચંતામણી ▪ ધ્યાન સાધના ▪ Essence of Gita ▪ આરાધના ▪ આત્માની અમતવાણી ે લખ ગીતા તત્વ િવચાર ▪ જીવન િવકાસના સોપાન ▪ ભુ ં ▪ ાિપ્તનો પથ ાથના ર્ સાધના છે ▪ ં સાધના ▪ તીથયા ા ▪ યોગિમમાસા ર્ ુ ▪ િત ભજનો આલાપ ▪ આરતી ▪ અિભપ્સા ▪ જીવનચિર ભગવાન રમણ મહિષ .તીથયા ા ર્ ી યોગે ર .