VIL NIAUS UNIVE RSI TETAS

IST OR IJ OS FAK ULTETAS
K ULTŪR INIŲ B E NDR IJ Ų STUDI JŲ CENTRAS

Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos
visuomenės tradicijoje: totoriai ir karaimai
Orient in the Social Tradition of the Grand Duchy
of Lithuania: Tatars and Karaims
Orient w tradycji społeczeństwa
Wielkiego Księstwa Litewskiego: Tatarzy i Karaimi
Ориент в общественной традиции Великого
княжества Литовского: татары и караимы

Straipsnių rinkinys, parengtas pranešimų,
skaitytų tarptautinėje mokslo konferencijoje
„610-osios totorių ir karaimų įsikūrimo
Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštijoje metinės“
2007 m. rugsėjo 13–15 d. Vilniaus universitete, pagrindu

Vi l n i a u s u n i v e r s i t e t o l e i d y k l a
2008

Aurelija Juškaitė.45. habil. 6) Special issue of the scientific journal „Lietuvos istorijos studijos“ (vol.02/. protokolas Nr. habil. 6) Periodinis mokslo leidinys „Lietuvos istorijos studijos“ yra referuojamas tarptautinėje duomenų bazėje ABC-CLIO Articles appearing in the journal „Lietuvos istorijos studijos“ are abstracted and indexed in HISTORICAL ABSTRACTS and AMERICA: HISTORY AND LIFE (ABC-CLIO) L ei d i n į su d a r ė : Tamara Bairašauskaitė Halina Kobeckaitė Galina Miškinienė M o ksl i n ė re d a k t o r ė : Tamara Bairašauskaitė K a l bo s red a k t o r ė s : Regina Jakubėnas. 4) Knygos leidimą parėmė Lietuvos tūkstantmečio minėjimo direkcija prie Lietuvos Respublikos Prezidento kanceliarijos Kultūros rėmimo fondas Tautinių mažumų ir išeivijos departamentas prie Lietuvos Respublikos vyriausybės Vilniaus universiteto mokslo skatinimo fondas ISSN 1822-4016 ISBN 978-9955-33-346-3 © Straipsnių autoriai. Severina Mokolaitė. dr. dr. Birutė Sinočkina S t ra i psn i ų re ce n z e n t a i : Prof.UDK 947. 2008 .04 Or49 Specialusis „Lietuvos istorijos studijų“ leidinys (t. 2008 © Vilniaus universitetas. Antanas Andrijauskas Prof. Sergejus Temčinas Leidinys apsvarstytas ir rekomenduotas spaudai Vilniaus universiteto Istorijos fakulteto tarybos (2008-03-12.

obyczaje / Язык. Хамаил литовских татар из фондов львовской национальной научной библиотеки Украины 131 Iwona radziszewska. od epoki wczesnonowożytnej po koniec wieku xx 13 Milda Jakulytė-Vasil. Karaimų istorijos ir literatūros mylėtojų draugijos veikla Vilniuje 1932–1939 m. Przepis. Istorija / History / Historia / История Andrzej Zakrzewski. Татарская и караимская общины в xix веке: демографический аспект 45 Halina Kobeckaitė. Tatarzy litewscy wobec władzy państwowej. Prawo. Glosy. Czas święty i czas świecki w chamaile aleksandrowicza: godziny i dni niechsiowe 81 Joanna Kulwicka-Kamińska. Centro ir periferijos įtakos pasidalijimas xvii–xviii amžiais 37 Тамара байрашаускайте. komentarze. objaśnienia etc. Turinys Sudarytojų žodis 9 I. religija. Рукапіс p98 (таджвід) з фондаў цнб нан беларусі (праблема датавання і вызначэння жанру) 123 Леся дзендзелюк. элеонора тимошенко. обычаи Henryk Jankowski. czyli o pozakoranicznych dopiskach w rękopiśmiennych tefsirach muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego 69 Marek M. religia. Customs / Język. Kalba.. Rękopisy tatarskie na Podlasiu 137 III. Religion. Турецко-польский словарик из китаба якуба хасеневича (1840) 105 Мiхаiл тарэлка. Tatars’ Assimilation/Integration in the Social Fabric of the Grand Duchy of Lithuania 23 Dovilė Troskovaitė. Dziekan. Tora – przekład nazw świętych ksiąg w polskich translacjach biblijnych i koranicznych 91 Галина мишкинене. The Tatar Name of Sorok Tatary/ Keturiasdešimt Totorių Discovered 147 7 . Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие Czesław łapicz. 59 II. papročiai / Language. религия. Periferinės karaimų bendruomenės.

8 Henryk Jankowski. Działalność zawodowa i społeczna Karaimów trockich w warszawie w xx wieku Jūratė petrikaitė. Karay (Karaim) Syntax in the Works of the Late Hazzan Mykolas Firkovičius (1924–2000) 189 Fikret türkmen. Неизвестные страницы судьбы ольгерда кричинского 235 Диляра М. Wirtualna orda. усманова. The Question of the Existence of the crimean Karaim and Its Relation to western karaim 161 Mariola Abkowicz. Karaimi i Tatarzy jako społeczność sieci 317 Summaries / Santraukos Tekstų autoriai 367 331 299 . Wizerunek Tatara w dawnym polskim piśmiennictwie 207 Jurgita Šiaučiūnaitė-Verbickienė. Savas ar svetimas / The One’s Own and the Other / Swój czy obcy / Свой или чужой Ewa Siemieniec-Gołaś. Факторы сохранения этнического идентитета литовскими караимами 263 Anna sulimowicz. Kenesa karaimska w łucku w świetle dokumentów z archiwum gminy 273 Дина мустафина. Записка анонимного автора о литовских татарах 283 Maria emilia zajączkowska-łopatto. Comparison of the Rituals from Child’s Birth to Beginning School in the karaimes and anatolian turks 195 Iv. Karaimska antroponimia w xix–xx w. Ваисовцы в литве 251 vI. Personalijos / Personalities / Personalia / Персоналии Адас якубаускас. The Katikhizis by Jacob Duvan (1890) – a Document of the Karaim Creed 179 Timur Kocaoğlu. Istorinės atminties formos / Historical Memory / Formy pamięci historycznej / Формы исторической памяти Галина кобецкайте. Daina apie birutę lenkiškai 311 Longin graczyk. Wirtualny dżymat. Отражение антитринитарной полемики в литературе татар великого княжества литовского 223 v. „Kuris iš jų geresnis: žydas. totorius ar čigonas?“ Petro čiževskio žvilgsnis į Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos totorių kasdienybę 215 Ирина Cынкова. ferah türker. w świetle ksiąg metrykalnych Karaimskiego Zarządu Duchownego w Trokach 169 Tapani Harviainen.

Dziekan .CZAS ŚWIĘTY I CZAS ŚWIECKI W CHAMAILE ALEKSANDROWICZA: GODZINY I DNI NIECHSIOWE  Marek M.

Poglądy muzułmanów na czas i historię // Zajączkowski A. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие Wprowadzenie 1. a także przestrzenią i czasem1. Al-Kamus al-muhit. (red. Bejrut. Tytuł jednego z rozdziałów poświęconych „złym godzinom“ wyraźnie wskazuje na wspomnianą wyżej dychotomię: „Fasl fi zikr al-aukat as-sa’ida wa-an-nahisa wasa’atiha wa-ma-juwafik minha li-al-chajr wa-asz-szarr“ [Rozdział o szczęśliwych i 1 2 Na temat sakralizacji czasu w kulturze islamu por. dzieło słynnego arabskiego „czarownika“. ale i uczonego muzułmańskiego. M. 2. Czas // Dziekan M. 5: Czas człowieka i kultury. jak wiadomo wszystkie aspekty życia człowieka. M. 1987. Ahmada Ibn Alego al-Buniego (zm. 394. dniach i miesiącach tzw. gdzie tym zagadnieniem autor zajmuje się już na samym początku pracy. być może ze względu na znaczenie tych przesądów dla zwykłych ludzi. Stosowany przez Tatarów termin niechś pochodzi od arabskiego terminu nahs. 1997. Wiara w nahs i sad w świecie islamu Islam sakralizuje. s. MachutMendecka E. rozumiane w tym przypadku zgodnie z koncepcją Mircei Eliadego. Punktem wyjścia będą wierzenia dotyczące dobrego i złego czasu. Gardet L. Świat tradycji arabskiej. np. Warszawa. 1999. a zatem skoncentruję się na godzinach. Symbolika arabsko-muzułmańska. Tak jest z ludzkimi czynami. Sacrum. Najczęściej nahs jest rozumiany jako „zły omen“. przeciwieństwo szczęścia (didd as-sad)2. niechsiowych.) Czas w kulturze. Warszawa. dostrzegając we wszystkich przejawach życia na Ziemi Boską interwencję i Boski zamysł. rozdz. Warszawa. przenika cały świat. 1225) „Szams al-ma’arif al-kubra“ [Wielkie słońce wiedzy]. T. czyli „ciemna sprawa“ (al-amr al-muzlim). 2005. 151–204. W niniejszym tekście chciałbym zaprezentować muzułmańskie wierzenia dotyczące jednego z aspektów czasu świętego w świetle tradycyjnej religijności Tatarów polsko-litewskich. . s. Al-Firuzabadi. Dziekan M. W podobny sposób traktowane jest to wierzenie w krajach muzułmańskiego „heartlandu“. Interesującym źródłem dla jego poznania jest np. znajdując się na pograniczu islamu oficjalnego i ludowego.82 II.

że kto zna czas dobry i zły dla rozmaitych czynności. Dziekan przekazują czytelnikom także metody obliczania położenia planet w poszczegól- . Dziekan M. Obliczenia tego typu są jednak także obecne w samym chamaile. to dobry czas. Symbolika liter w kulturze islamu. Przekonania Tatarów polsko-litewskich dotyczące nahsu – po tatarsku niechsiu – mają znacznie prostszą formę niż rozważania Al-Buniego i Al-Madżritiego. 1990. 1007) w przypisywanej mu pracy „Ghajat al-hakim“ [Cel mędrca]. który ukaże charakter wierzenia: „Godzina pierwsza należy do Słońca – czyń w niej wszystko dla miłości i akceptacji. które należy przekroczyć. „planetnym dualarom“6. Tłem dla rozważań o pechowych i szczęśliwych dniach i godzinach są w związku z tym przede wszystkim wierzenia rozpowszechnione na Bliskim Wschodzie. przypisuje im odpowiednią konstelację zależnie od położenia Księżyca i Słońca i to wiąże z charakterem każdej z godzin. ten osiągnie swój cel w każdej dziedzinie. Das Ziel des Weisen. o godzinach i jakie dobro i jakie zło się z nimi wiążą]. IV. którzy ne godziny dnia i dni miesiąca. Al-Buni. Na konieczność zwracania uwagi na położenie Słońca i Księżyca w celu uniknięcia nahsu zwraca uwagę także (Pseudo-)Al-Madżriti (zm. Godzina druga należy do Wenus i jest to godzina przeklęta – nie rób wtedy czegokolwiek. co ludzie mówią na ten temat. T. Tunis. Szams al-ma’arif. Wierzenia o niechsiu pojawiają się w chamaile w formie już ostatecznej. znanym jako Picatrix4. aby udać się do królów i sułtanów. pisz miłosne listy itp. aby oszczędzić ci pracy“3. 1933. Lektura tego tekstu wyraźnie wskazuje na astrologiczne korzenie przekonań o nahsie: Al-Buni charakteryzuje dwanaście godzin każdego dnia tygodnia. szerzej na temat tego autora w języku polskim por. Czas święty i czas świecki w chamaile Aleksandrowicza: godziny i dni Niechsiowe  marek m. M. wtedy też warto założyć nowy strój. Leipzig-Berlin. s. Oto początek fragmentu o poniedziałku z dzieła Al-Buniego. Tutaj ukazałem ci. Numerologia Al-Buniego // Przegląd Orientalistyczny. s. 66–67. Szachno-Romanowicz S. być może będące adaptacją rozmaitych poglądów starożytnych Greków i Hindusów. to jest bowiem podstawa wiedzy i jej wrota. 3 4 5 6 Al-Buni. 1997. Planetne dualary Tatarów polskich (tatarskie teksty magiczno-ochronne w chamaile Aleksandrowicza) // Rocznik Tatarów Polskich. 21–33. 2002. a zatem samych wyników obliczeń. s. s. s. Godzina trzecia należy do Merkurego – jedź wtedy w podróż. 23–24. Szams al-ma’arif. Al-Madżriti. Godzina czwarta należy do Księżyca – nie sprzedawaj wtedy ani nie kupuj niczego i do niczego się nie przygotowuj“5. 7–25. Al-Buni w taki sposób zachwala pożytek płynący z tej wiedzy: „Wiedz. Ghajat al-hakim // Ritter H. w części poświęconej tzw. nr 1–2.II. 26. (wyd. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие 83 pechowych czasach.) Pseudo-Mağrītī.

Tatarzy litewscy. rękopis znajdował się u jego córki. T. V. czy też znanymi w całym świecie muzułmańskim podziale na święte i „nieświęte“ miesiące. M. s. tekst niedostatecznie jeszcze opracowany przez badaczy. gdzie in extenso jest mowa o niechsiu. 7–25. jak i w rozdziałach. . Część z nich związana jest z pojmowaniem czasu przez muzułmanów i jego wpływu na ludzkie życie. Kryczyńskiego10. Po śmierci właściciela w 1973 r. Barbary Hirsz. T. s. Dni i godziny niechsiowe w chamaile Aleksandrowicza Chamaił Aleksandrowicza jest źródłem wiedzy o najrozmaitszych aspektach wierzeń tatarsko-muzułmańskich. a zebrany i zapisany został przez Aleksandra Aleksandrowicza z Osmołowa koło Nieświeża. Właścicielami chamaiłu byli prawdopodobnie kolejno: Dawid Jasiński i S. Próba monografii historyczno-etnograficznej // Rocznik Tatarów Polskich. 247–248. Nie chodzi tu bowiem o podstawowy podział dnia w islamie związany z pięcioma obowiązkowymi modlitwami. Warszawa. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие 2. Kryczyński S. zamieszkałej obecnie w Anglii. T. pani Hirsz podarowała chamaił Zakładowi Arabistyki i Islamistyki Uniwersytetu Warszawskiego. zarówno tam. lecz o inne podziały. Dziekan M. IV. która w 1957 r. Tatarzy polsko-litewscy. Wybrane zagadnienia kultury duchowej na podstawie Chamaiłu Aleksandrowicza. s. choć istnieje już kilka przyczynków na jego temat autorstwa Stanisława Szachno-Romanowicza7 i piszącego te słowa8. Chamaił Aleksandrowicza powstał pod koniec XIX w. IV. gdzie jest obecnie przechowywany. Wiele z nich ma bezpośredni związek z wierzeniami prognostycznymi – wróżbami i przepowiedniami. 27–43. z których 7 8 9 10 Szachno-Romanowicz S.84 II. czasem zaś węższe niż te znane powszechnie. czasem szersze. Interesujące nas informacje znaleźć można w różnych częściach rękopisu. Po II wojnie światowej chamaił przechowywała żona S. W Uniwersytecie Warszawskim powstała także praca magisterska Mariusza Nowotczyńskiego napisana pod moim kierownictwem na temat tego chamaiłu9. Chamaił Aleksandrowicza Tekstem wyjściowym dla analizy tematu będzie chamaił Aleksandrowicza. Planetne dualary Tatarów polskich // Rocznik Tatarów Polskich. Nowotczyński M. Chamaił Aleksandrowicza // Rocznik Tatarów Polskich. przywiozła go do Anglii. Szachno-Romanowicz. Jako materiał porównawczy potraktuję informacje z chamaiłu Szczuckiego przekazane przez S. Gdańsk. 2004. W 1997 r.. 1998. Szachny. 1998. 1999/2000.

szabana drugi i czwarty dzień niechś. „Dzwonienie w uchu“ (s. 44) „Chcąc znać i wiedzieć każdego dnia w jakim mianowicie czasie wypadają godziny niechsiowe W piątek od poranka aż do auleju niechś. 14–17). ziul kada trzeci i szósty dzień niechś. Muherrema. że nie są to wszystkie teksty tego typu w omawianym zabytku. W niniejszym artykule materiałem porównawczym będą wybrane teksty mające charakter prognostyczny: 1. redżeba dziewiąty i dwunasty dzień niechś. Podkreślam jednak. jeśli którego dnia jaki sen śnić będziesz i co on oznacza” (s. Takoż do wojska iść i wszelką robotę poczynać niedobrze. Stanowić będą one jednak przedmiot kolejnych analiz. „To jest sennik. „Opisanie dni miesięcznych” (s. szesnasty dwudziesty czwarty i dwudziesty piąty tych dni wystrzegać się potrzeba. safara i rebiul ewwiela tych trzech miesięcy drugiego dnia nic nie napoczynaj a reszty każdego miesiąca trzeci. które w chamaile wprost określone są jako niechsiowe. 37–38) Muharrema miesiąca trzeci i siódmy dzień niechś. siódmy trzynasty. Na początku bardzo niedobrze“. W niniejszym tekście wyjściowe będą te odcinki czasu. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие 85 takie informacje można wywnioskować. safara miesiąca drugi i dwudziesty dzień niechś. 2. 44). rebiul achyra pierwszy i drugi dzień niechś. . 27–29). ziul hidżdże dwudziesty i trzydziesty dzień niechś. Niechsiowe godziny (s. 6-14 rękopisu). takoż zachoruje. rebiul ewwiela czwarty i piętnasty dzień niechś. Niechsiowi poświęcone są dwa fragmenty: „Niechsiowe (nieszczęśliwe) dni roku według miesięcy” (s. którego należy się wystrzegać. jakiego dnia znajduje się dusza w człowieku” (s. 37) i „Chcąc znać i wiedzieć godziny dnia w jakim mianowicie czasie wypadają godziny niechsiowe“ (s. ramazana pierwszy i dziesiąty dzień niechś. Rozdziały te w rozmaitym stopniu i w różnych kontekstach odnoszą się do świętości czasu – czasu chronionego. 3. Chcąc znać i wiedzieć. Kto w drogę wyjedzie. dżumadziel ula pierwszy i piąty dzień niechś. 4. Niechsiowe dni (s. 2.II. to niedługowieczne. Czas święty i czas świecki w chamaile Aleksandrowicza: godziny i dni Niechsiowe  marek m. w którym nie może wydarzyć się nic złego i czasu nacechowanego negatywnie. dżumadziel achyra pierwszy i czternasty dzień niechś. Dziekan „Pan Bóg powiedział Musi Proroku postrzegać niechsiowe dni jakowych w każdym roku są dwadzieścia cztery. „Chcąc znać i wiedzieć. szewwiela czwarty i dwudziesty dzień niechś. Jeśli tego dnia dziecko narodzi się. 19). 1.

nie wprowadzające podziałów na rozmaite dni tygodnia i miesiąca. 20. jak i dobrych dni. 16. trzynastego. we czwartek jak słońce wschodzi i w akinde niechś“. Zauważmy. . Edycja tekstu: Dziekan M. 29. gdzie charakter dnia określany jest przez obecność marzeń sennych w noc go poprzedzającą.. że z założenia „święty“ nie chroni przed nahsem – także te momenty w ciągu dnia niosą ze sobą potencjalne nieszczęście. który byłby całkowicie wolny od niechsiu! Dodatkowe zróżnicowanie wprowadza wiara w prognostyczne „dzwonienie w uchu“12. szawwiel pierwszy i jedenasty. safarem i rebiul ewwielem. W chamaile znajdujemy również tekst sennika (s. że zasadniczo uważano sen połączony z marzeniami za lepszy od „twardego“ snu. jedenasty. Najszczęśliwszy jest sen trzydziestego dnia miesiąca. 11 12 13 Kryczyński S.. szesnastego. 33–34. że czas modlitwy – wydawałoby się. s. siódmego. jeśli dobrze rozumiem tekst.. 27-29)13. w samo południe i po zachodzie słońca to godziny sadu. początek trzeciego. s. Pomimo swej ogólności. 24. Warto zauważyć.. we środę tylko w poranka niechś. jest „ani dobry. ani zły“. Tamże. s. 248. że zacytowany powyżej tekst z chamaiłu Aleksandrowicza pośrednio wskazuje także na niechsiowe godziny – jest to. w południe i w achszam niechś. sennik stosuje jednak gradację. 19. 13. Chamaił Aleksandrowicza .. tak wśród złych. w poniedziałek od poranka i w samo południe niechś. Tatarzy litewscy. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие w sobotę od sabahu do [wschodu] słońca niechś. ale są to nieco inne dni. któremu Bóg także wskazuje 24 dni feralne w ciągu roku. w niedzielę od poranka aż do południa niechś. Oto różnice: dżumadziel ula – pierwszy i piętnasty. W chamaile Szczuckiego cytowanym przez Kryczyńskiego znajdujemy podobną opowieść o Proroku Musi. W związku z tym wysnuć można tezę. Poza tym jest mowa o tym. . M. że w konsekwencji nie ma w tygodniu dnia. jak zadzwoni o wschodzie słońca. Jeden dzień. ziul kada – pierwszy i ósmy11. dwudziestego czwartego i dwudziestego piątego dnia dziewięciu miesięcy roku poza muherremem. 33. ale komplikujące i tak już niejednoznaczne przekazy. 7. we wtorek w sabah. 23. zaś najgorszy – dwudziestego dziewiątego. W tym przypadku (tekst uwzględnia 5 sytuacji temporalnych) nieszczęście przynosi tylko dzwonienie o świtaniu i o zmroku. Marzenia senne źle zapowiadają następujące dni każdego miesiąca (tutaj nie wprowadza się rozróżnień co do dni tygodnia): 3. Ciekawostką jest. Domniemany nahs tych godzin można „wykupić“ poprzez jałmużnę.86 II. Zauważyć można przewagę dni szczęśliwych (20) nad nieszczęśliwymi (9).

Dotychczasowe moje próby numerologicznej interpretacji tego zjawiska nie wskazały na jakiekolwiek regularności. z której zadowolnionym będziesz“. „Jeśli […] drugiego dnia /sen śnić będziesz/. „W sobotę od sabahu do [wschodu] słońca niechś“. tj. zaś sennik klasyfikuje te dwa dni różnie. gdzie mamy do czynienia z wędrówką dusz. sad.II. bo na przykład zarówno 29. Uwzględnienie jeszcze innych fragmentów chamaiłu jeszcze bardziej zaciemniłoby obraz owej „mapy zła“. Na początku bardzo niedobrze“. jednoznacznie określić naturę poszczególnych dni – charakteryzują się one po prostu ambiwalencją. wiąże się to bowiem najczęściej ze stanem zdrowia człowieka. 2 ramadana. to po trzech dniach ucieszysz się“. niechś. dnia miesiąca położenie duszy jest bardzo niepomyślne. 14 Tamże. s. czwartek – pierwszy dzień miesiąca. posługując się rozmaitymi przekazami. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие 87 Trudno dostrzec jakąś logikę w następstwie dni szczęśliwych i feralnych. Dla przykładu przeprowadzę taką analizę dni. to posłyszysz pomyślną dla ciebie nowinę. które są niechsiowe wedle pierwszego tekstu i te. 13–15 września 2007 r. nie jest prosto. „W piątek od poranka aż 3 ramadana. Tutaj nie znajdujemy jasnych i jednoznacznych wskazówek i czasem trudno jednoznacznie wskazać na charakter dnia. jak i 30. Jak widać z tego podsumowania. według kalendarza muzułmańskiego. czysto ludzkie decyzje. Czas święty i czas świecki w chamaile Aleksandrowicza: godziny i dni Niechsiowe  marek m. piątek – drugi dzień miesiąca. sad. sobota – trzeci dzień miesiąca. „Jeśli […] sen śnić będ��������������������������������������������������������������������� ziesz. Dziekan do auleju niechś“. 1 ramadana. w których trwa nasza konferencja.. Można w tym kontekście przeprowadzić analizę poszczególnych dni miesiąca. które są nieszczęśliwe według sennika oraz możliwościami wskazywanymi przez przekaz o „wędrówce duszy“. I tu jest pewnie miejsce na nasze. Jeszcze inaczej naznaczone zostały dni miesięczne w świetle niezwykle oryginalnej teorii „wędrówki duszy“ po ciele człowieka14. Z drugiej strony tego dnia „wystrzegać się potrzeba. co odpowiada dniom 1. Niczego nie wnosi także porównanie przepowiedni sennych na przykład z „wędrówką duszy“. 31–32. to niedobrze rokuje – potrzeba wdowom i sierotom rozdać jałmużnę. łącząc te.. to Pan Bóg ten sen niedobry przemieni“. „Jeśli […] trzeciego dnia [sen śnić będziesz]. . 2 i 3 ramadana 1428 r. „We czwartek jak słońce wschodzi i w akinde niechś“. której źródeł nie udało mi się znaleźć – być może sięgają one jakichś wierzeń szamanistycznych.

Łódź. może oznaczać zarówno „przeklęty“. odzwierciedlające wielokulturowe wpływy i w efekcie synkretyczny charakter kultury – także religijnej – Tatarów polsko-litewskich.88 II. Leksykon religii.. 1997. . co czyste i nieczyste. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие Zakończenie Wierzenia dotyczące czasu wykazują daleko posunięte wewnętrzne zróżnicowanie. co święte i to. jak i nieco odrębny sennik. Np.. Trzeba stale mieć na uwadze jego upływ i pamiętać o tych momentach. s. Być może właściwsze byłoby w tym przypadku odniesienie się do innej dychotomii. wiara we wróżby związane z „dzwonieniem w uchu“ wiąże się z przesądami słowiańskimi (choć forma występująca u tatarskich muzułmanów nie jest mi znana z folkloru polskiego). 1993. dokładnie odpowiadającym łacińskiemu sacer. Warszawa. (red. Choć jednak i tu 15 16 17 Mircea Eliade. co powszednie. Sacrum bowiem jest jednocześnie „święte“ i „skalane“. s. „to. podobnie jak specyficzny sennik w kształcie nieznanym kulturze zachodniej. 325. z kolei wiara w naznaczenie czasu „wędrówką duszy“ po częściach ciała ludzkiego może mieć związki np. które mogą być dla nas niebezpieczne. lecz to. zwykłe. 323. Kair. jak i „święty“. ale nie odpowiada to łacińskiemu profanum. części dni i miesięcy. Al-Halal wa-al-haram fi al-islam. dokładną analizę pojęć halal i haram por. Zróżnicowana jest także natura samych wierzeń – są tu zarówno wierzenia dotyczące feralnych i szczęśliwych dni. które oznacza „brak świętości“. Jusuf al-Karadawi. co określa się terminem haram. Staszczak Z. Czas zatem nie jest tylko fizyczną miarą życia – jego przemiany wpływają na jakość życia człowieka. z wierzeniami szamańskimi. 1964. Traktat o historii religii. co świeckie. nieuświęcone“16. s. ale rozpowszechnionym na tamtym obszarze. choć podobnie jak w przypadku terminów muzułmańskich. Waldenfels H. Słownik etnologiczny. Zjawiska – dzieje – idee. Odpowiednikiem sacrum jest w islamie zasadniczo to. Warszawa-Poznań. czyli „dozwolony“. s.) Słownik etnologiczny. profanum ma swój sens jedynie w opozycji do sacrum17. Terminy ogólne. Wiara w dni i miesiące niechsiowe ma swoje związki z wiarą w nahs rozpowszechnioną na Bliskim Wschodzie.. w innych natomiast dostrzegamy wyraźnie wpływy słowiańskie oraz prawdopodobnie starotureckie. oraz mieć się na baczności w dni i godziny. które Bóg dla człowieka uświęcił. Część z tych wierzeń ma pewne podstawy w wierzeniach bliskowschodnich muzułmanów.15 Przeciwieństwem haram jest w prawie muzułmańskim halal. 1987. opozycji tahir-nadżis. Ale i tutaj nie chodzi o to. Można spróbować wstępnej analizy niechsiu w ramach skomplikowanej dialektyki sacrum i profanum w kulturze arabskiej.. 424–425. także wywodzącej się z szari’i. König F. 20.

czy też groźne dla człowieka. Dziekan istnieje dychotomia. w jakim dotyczy ona kultury europejskiej. ale dlatego. że „wyświęcone“. . co – logicznie – należałoby łączyć z sad – „przynoszący szczęście“. wykraczające poza prostą dychotomię sacrum i profanum w sensie. co nieświęte. to jednak można terminy tahir i nadżis określić raczej jako odpowiadające dwóm aspektom sacrum. II. W islamie bowiem coś jest święte nie dlatego. W tej plątaninie pojęć nahs obejmuje i świętość i to. że nie zostało rytualnie zanieczyszczone. Jest to zatem kolejne określenie o charakterze ambiwalentnym. kiedy każdy muzułmanin powinien być tahir – czysty rytualnie. Czas ten może bowiem wypadać w okresie modlitwy. Rankraštinis palikimas / Manuscripts / Spuścizna rękopiśmienna / Рукописное наследие 89 Czas święty i czas świecki w chamaile Aleksandrowicza: godziny i dni Niechsiowe  marek m.