You are on page 1of 633

TRKYE TARH

Kurucu Editr
Metin Kunt, Sabanc niversitesi Tarih Profesr

Trkiye Tarihi muazzam bir giriimi temsil ediyor. Drt ciltlik bu tarih Trk
lerin Anadolu'ya girdii dnem olan

n.

yzyl sonundan balayarak Osmanl

devletinin kuruluunu, 15. - 16. yzyllarda douda ran snnndan batda


Macaristan'a, gneyde Kuzey Afrika ve Arap yanmadasna kadar uzanan
muazzam topraklan olan gl bir imparatorluk haline geliini kapsamak
tadr. Son cilt imparatorluun 1. Dnya Sava sonrasnda paralanna ve
kllerinden doan modem Trkiye devletinin tarihine dairdir. Birok lkeden
yazarlann katklan son yllarda Osmanl tarihi ile Trkiye aratrmalannda
grlen son derece nemli ilerlemeleri yanstr.
Cilt 1
Bizans-Osmanllar, 107-453
Kate Fleet (ed.)
Cilt JI
Bir Dnya Gc olarak Osmanl mparatorluu, 1453-1603
Suraiya N. Faroqhi ve Kate Fleet (ed.)
Cilt III
Ge Osmanl imparatorluu, 1603-1839
Suraiya N. Faroqhi (ed.)
Cilt

iV

Modem Dnyada Trkiye, 1839-2010


Reat Kasaba (ed.)

TRKYE TARH
Modem Dnyada Trkiye

1839-2010
Cilt 4

Trkiye'nin modem tarihini toplumu ve kurumlan biimlendirdi. Toplumun


geliimi basit snflandrmalarla aklanamaz, ancak devlet, Trkiye'nin neye
benzeyeceine dair kendine zg vizyonlar olan birbirinden farkl bir dizi
siyasi aktrn eylemleri araclyla ortaya kt. Modem Trkiye'nin en deer
li bilim insanlarndan bazlar Trk modernlemesinin bu iki yn arasndaki
etkileimi irdelemek zere bu kitapta bir araya geldi. Cambridge Trkiye Tari
hi'nin drdnc cildi 19. yzylda balyor ve bu yzyln tarihsel arka planna
Osmanl lmparatorluu'nun sonlarnda yaplan reformlar, )ntrk dnemi,
Kurtulu Sava ve Atatrk cumhuriyetinin kuruluunu ele alarak bakyor.
Daha sonra cumhuriyet dnemine odaklanan kitap, siyasi ideoloji, iktisadi
gelime, ordu, gler, Krt milliyetilii, lslamcln ykselii ve kadnlarn
g elde etme mcadelesi gibi temalar zerinde durduktan sonra sanat ve
mimari, edebiyat ve lstanbul'un ksa tarihi blmleriyle sona eriyor.
REAT KASABA. University of Washington'da Uluslararas Aratrma
lar dalnda Henry M. Jackson profesrdr. A Moveable Empire: Ottoman

Nomads, Migrants, and Refugees (2009). Dnya, mparatorluk ve Toplum:


Osmanl Yazlar (2005) ve The Ottoman Empire and the World Economy (1989;
Osmanl mparatorluu ve Dnya Ekonomisi, 1993) adl kitaplarn ve saysz
makalenin yazandr. Aynca Sibel Bozdoan'la birlikte Rethinking Modemity

and National ldentity in Turkey (1997; Trkiye'de Modernleme ve Ulusal Kimlik,


1998) adl almay derlemitir.

KiTAP YAYINEVI

248

BAVURU KTAPLe DZS

18

TRKYE TARH; MODERN DNYADA TRKYE 18392010, CLT 4 /REAT KASABA (ED.)
ZGN ADI
THE CAMBAIDGE HISTORY OF TUAKEY, VOLUME 4: TURKEY iN THE MODERN WORLD

2006, CAMBAIDGE UNIVEASITY PRESS

2011, KTAP YAYINEV LTD.

TANITIM N YAPILACAK KISA ALINTILAR DIINDA HBR YNTEMLE oeALTILAMAZ


EVR
ZUHAL BLGN
YAYINA HAZIRLAYAN
PELN TNAYDIN
KTAP TASAAIMI
YETKN DAAAIA, BEK
KAPAK
PINAA AKKURT
TASARIM DANIMANLle
BEK
BASKI VE CLT
MAS MATBAACILIK A..
KAe ITHAN E BNASI
HAMDYE MAHALLES, soeuKSU CADDES NO. 3
34408 KAeTHANeisTANeuL
SERTFKA NO: 12055
T: (0212) 294 1000 F: (0212) 2949080
E: NFO@MASMAT.COM.TR
1. BASIM
EYLOL 2011, STANBUL
ISBN (TAKIM) 978-605-105-062-1
ISBN (4. cilT) 978-605-105-074-4

YAYIN YNETMENi
AeATAY ANADOL

KTAP YAYNEVi LTD.


KAeTHANE eNAs
HAMDYE MAHALLES, soeuKSU CADDES NO. 3/lA
34403 KAeTHANEisTANeuL
SEATFiKA NO: 12348
T: (0212) 294 65 55 f: (0212) 294 65 56
e: KTAP@KTAPYAYiNEVi.CoM
W; WWW KiTApyAyjNfyi COM

Trkiye Tarihi
Modern Dnyada Trkiye
1839-2010
Cilt 4

REAT KASABA ( ED.)


EVR
ZUHAL BLGN

KitapvAYINEvi

NDEKLER
REAT KASABAI TRKE BASKIYA NSZ 3
RESMLER 5
HARTALAR 6
TABLOLAR VE GRAFKLER 6
KATKIDA BULUNANLAR 7
KRONOLOJ

KISALTMALAR 2I
REAT KASABAI GiR 25
1.

AYRIM

OSMANLI ARKA PLAN! VE GE


URTER v. FINDLEY I TANZMAT 37
BENJAMIN c. FORTNA /il. ABDLHAMD0N SALTANATI 71
HAsAN KAYALI BAeIMsizuK MCADELEs 99
ANDREW MANGO I ATAT RK I39
il. AYRIM

TRKYE CUMHURYET
KEMAL KR I G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK DNAMKLER I7I
LEVENT SOYSALI BAINDAN SONUNA ALMANYA'DAK TRKLERN G HKAYES 197
FEROZ AHMAD I CUMHURYET TRKYE0SNDE SYASET VE SYAS PARTLER 229
EVKET PAMUK 20. YzYIL TRKYE'sNDE KTSAD DEeM:
BARDAeIN YARIDAN FAZLASI Dou Mu? 275
MT CizRE DEoLoi. BAeLAM vE MENFAAT: TRK ORDusu 315
HAMT BOZARSLAN I KRTLER VE TRKYE DEVLET 353
}ENNY B. WHITE / AeDA TRKin'DE 1sLAM vE SiYASET 379
AHMET YKLEYEN / AeDA TRKYE'DE TASAVVUF vE sLAMi TOPLULUKLAR 407

YEM ARAT / EKME VE BRLt:


TRKYE'DE l<ADINlARIN GLENME MCADELELER 415
SBEL BozDotAN / MODERN TRKYE'DE SANAT VE MMAR: CUMHURYET DNEM 451
ERDAt GKNAR / TRKE RoMAN: ANLATI GELENEtNDEN NoaEL DL'NE 509
AtlAR KEYDER / MODERN STANBUL'UN TARHES 547
SEME KAYNAKA 569
DZN 587

TRKE BASKIYA NSZ

u kitabn ngilizce asl hazrlanrken Trkiye 2007 seimlerinden


yeni kmt. Cumhurbakanl seimiyle ilgili gerginliklerin de
etkisiyle, o dnemi, yine birok eyin belirsiz olduu skntl bir

dnem olarak hatrlyoruz.


Aradan geen drt ylda birok deiiklikler oldu. Bir taraftan

Trkiye'nin modernlemesine farkl biimlerde yaklaan deiik evreler


tartmalarn srdrrken, br taraftan AKP'nin ikinci hkmetinin
nderliinde Trkiye hzl bir iktisadi byme yaad. Ayn zamanda hem
ekonomik ve hem de d politikada yeni bir ynlenme iine giren Trki
ye, bugn zellikle Ortadou'daki komular ile yakn tarihinde olmad
kadar yaknlam vaziyette. Bu koullarda girilen 2011 seimlerinden de
AKP baarl kt ve oyunu artrarak, % 5o'ye ulaan bir oy oranyla tekrar
iktidara geldi.
Bu koullarda Trkiye, 195o'lerden beri ilk olarak, o yl aan bir
siyasi istikrar dnemini yaam olacak. Bunun gerek i ve gerekse d
politika asndan byk yararlar olduunu inkar etmek imkansz. Ancak
bu, Trkiye'nin modern tarihine damgasn vuran, tepeden inmeci politi
kalarla daha katlmc ve liberal politikalar arasndaki ekimenin tamamen
ald anlamna gelmiyor. zellikle 2011 seimlerine giden haftalarda
bu iki eilimin de AKP iinde yer almaya balad ve zellikle Babakan
Erdoan'n gittike otoriter sylemleri benimseyen bir tavr ald yolunda
baz gstergeler vard.
u anda Trkiye'nin nasl bir yol saptayacan ve nc hk
metinde AKP'nin nasl bir politika yrteceini tam olarak kestirmek
zor. 2010 Aralk aynda balayan ve aradan geen aylarda yaylp Trkiye
snrlarna dayanan "Arap bahar," zellikle Suriye ile ilgili olarak, AKP
hkmetini daha ak bir tutum almaya zorlayacak. Hkmet, nasl dav
ranacan kararlatrrken ekonomik karlar ile Ortadou'da oynamaya
soyunduu liderlik rol arasnda bir denge tutturmaya alacak. urasn
unutmamak gerekiyor ki Trkiye belki de yakn tarihinde ilk olarak, alaca
kararlarla bu deiimlerin ynn etkileyebilecek bir konumda. O bakmTRKYE TARH

dan bu kararlarn sonular Trkiye snrlarnn ok tesinde de etkili olabi


lecek. politikada, nasl bir anayasa yazlaca, merkeziyetiliin ne derece
vurgulanaca ve en nemli olarak da Krt hareketinin yeni anayasaya nasl
bir katkda bulunaca bugnlerin en nemli sorular arasnda. Yine i
politika ile ilgili olarak Trkiye, yrtmekte olduu ekonomik politikann
sorun yaratabilecek ynlerini ok uzun bir zaman daha gz ard edemeye
cek. Trk i gcnn retkenlii, kadnlarn i gcne katlm oranlarnn
dkl, gelir dalmndaki eitsizlikler ve yabanc sermayenin getir
dii belirsizlikler son on ylda etkileyici bir biimde gelien ekonominin
byme hzn ok ksa zamanda yavalatabilir. O nedenle de bu ve benzeri
faktrlerin zerinde durmak gerekecek.
uras muhakkak ki, nmzdeki yllarda Trkiye'nin modernle
me srecinin biimi ve temposu lke iinde ve dnda tartlmaya devam
edecek. Bu kitaptaki yazlar bu tercihlerin kkenini aratryor ve 92o'ler
den beri Trkiye'de nasl bir rol oynadklarn anlamaya ve anlatmaya al
yor. zellikle yakn tarihle olan balarn nda yaptklar aklamalarla
kitaba katk yapan tm yazarlar bugn anlamamza yardm ediyorlar ve
yarnla ilgili bilinli tahminler yapp tartmamza olanak veriyorlar.'

REAT KASABA

1 ngilizce metinde olup yazarn tercihi ile bu derlemenin dnda kalan tek yaz kii Haniolu'nun Gen
Trklerle ilgili almas.

RESMLER
9.1

Cumhurbakan Celal Bayar, Cemal Grsel'le birlikleri

15-J

tefti ederken
Ceza Kanunu'nun 438. maddesine kar yry

426

15.2

"Bedenimiz bizim, emeimiz bizim, kimliimiz bizim!"

427

16.1

Ankara'daki Osmanl Birinci Ulusal slup binalar

457

16.2

Zeki Faik zer, nklap Yolunda

463

16.3

Kadn sanatlar

466

16.4
16.5

Ankara dndaki ubuk Baraj, umumi park ve restoran


Yeni Sergi Saray'yla yeni bakent Ankara

467
468

16.6

Ankara Gar'nn al

16. 7

Antkabir: Atatrk'n mozolesi

471
47 2

16.8

Talk Kahvesi

16.9

Ankara'dan ilk gecekondu rnekleri

16.10

stanbul Hilton Oteli

16.II

Brksel Uluslararas Fuar'ndaki Trk Pavyonu (1958)

475
477
47 9
480

244

16.12

Adnan Menderes Hali Kprs maketini incelerken

482

16.13

195o'lerde stanbul Tarlaba'nda ykmlar

483

16.14

Fahrnnisa Zeyd, Soyuta Kar Mcadele

484

16.15

Erol Akyava, Miraname

490

16.16

Kocatepe Camii Klliyesi, Ankara

492

16.17
16.18

Kemer'de yeni konutlar, stanbul


Kanyon Tower konutlar ve alveri merkezi, stanbul

494
498

16.19

stanbul Sabanc Mzesi'ndeki Picasso sergisi hakknda

16.20

New York Ti mes'da kan haber

501

Minyatrk

503

TRKYE TARH

HARTAIAR
Harita

Harita 2

Osmanl mparatorluu, 1829


Trkiye Cumhuriyeti, 2006

TABLOIAR VE GRAFKLER
Tablo o.

Trkiye'nin iktisadi ve insani kalknma gstergeleri,


1913-2005

277

Tablo 10.2

nsani kalknma endeksindeki deiimler, 1913-2003

281

Grafik

Trkiye'de tarmn GSYH'deki ve igcndeki pay,

o.

1910-2000

278

Grafik 10.2 Kii bana GSYH, (ABD+Bat Avrupa)'nn %'si,


1900-2000

280

Trkiye ekonomisinin aklk derecesi, 1913-2005

289

Grafik 10.4 Trkiye'de gelir dalm gstergeleri, 1923-2000

306

Grafik 10.3

KATKIDA BULUNANLAR
FEROZ AHMAD, Boston'daki Massachusetts niversitesi'nde emeritus
tarih profesrdr ve halen stanbul'daki Yeditepe niversitesi'nde bulun
maktadr. Turkey: The Quest for Identity (2003; Bir Kimlik Peinde Trkiye,

2007) ; The Making of Modern Turkey (1991; Modern Trkiye'nin Oluumu,


1995); The Turkish Experiment in Democracy, 1950-1975 (1977; Demokrasi
Srecinde Trkiye, 1945-1980, 2007); ve The Young Turks: The Committee of
Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914 (1969; ttihat ve Terakki,
1908-1914, 1971) adl kitaplarn yazardr.
YEM ARAT, Boazii niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas likiler
Blmnde retim yesidir. Trkiye'de Kadna Ynelik iddet (2008, Aye
Gl Altnay'la birlikte), Rethinking Islam and Liberal Democracy: Islamist

Women in Turkish Politics (2007) ve The Patriarchal Paradox: Women


Politicians in Turkey (1989) adl kitaplarn yan sra kadnlar ve Trkiye si
yaseti zerine pek ok makalenin de yazandr.
HAMT BOZARSLAN, Paris'teki Ecole des Hautes Etudes en Sciences
Sociales'de retim yesidir. Histoire de la Turquie contemporaine (2007;

Trkiye'nin Modern Tarihi, 2008) , From Political Struggle to Self-Sacrifice:


Violence in the Middle East (2004; Ortadou: Bir iddet Tarihi, 2010) ve La
question kurde: Etats et minorites au Moyen-Orient (1997) adl kitaplarnn
yan sra, Krt siyasetine dair pek ok makalesi bulunmaktadr.
SBEL BOZDOGAN, Harvard niversitesi Yksek Tasann Okulu'nda ve
stanbul Bilgi niversitesi'nde mimarlk tarihi kuram dersleri vermektedir.

Modernism and Nation Building: Turkish Architectural Culture in the Early


Republic (2001; Modernizm ve Ulusun nas: Erken Cumhuriyet Trkiyesi'nde
Mimari Kltr, 2002) adl kitabn yazar; Rethinking Modernity and National
Identity in Turkey (1997; Trkiye'de Modernleme ve Ulusal Kimlik, 1998) adl
kitabn editrlerinden biri; ve Sedad Eldem (1987) kitabnn yazarlarndan biri
dir. Modem mimari kltr ve siyaseti zerine makaleleri de yaynlanmtr.
MT CZRE, stanbul ehir niversitesi'nde siyaset bilimi profesr
dr. Muktedirlerin Siyaseti: Merkez Sa-Ordu-slamclk (1999) ve AP-Ordu
TRKYE TARH

likileri: Bir kilemin Anatomisi (1993) adl kitaplarnn yan sra, ordu-siya
set ba, Trk ve Krt milliyetilikleri, ordunun demokratik sivil gzetimi ve
emniyette demokratik ynetiim zerine pek ok makalesi bulunmaktadr.
CARTER V. FINDLEY, Ohio Eyalet niversitesi Tarih Blm'nde Beeri
Bilimler Sekin Profesr (Humanities Distinguished Professor) ve
Trkiye Bilimler Akademisi eref yesidir. Turkey, Islam, Nationalism, and

Modernity: A History, 1789-2007 (2010); The Turks in World History (2005;


Dnya Tarihinde Trkler, 2006); Ottoman Civil Officialdom: A Social History
(1989; Kalemiyeden Mlkiyeye Osmanl Memurlannn Toplumsal Tarihi,
1996); Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 17891922 (1980; Osmanl Devletinde Brokratik Reform: Babali [1789-1922], 1994)
adl kitaplarn ve saysz makalenin yazardr. Aynca John Rothney'le birlik
te Twentieth-Century World (2010) adl kitab kaleme almhr.
BENJAMIN C. FORTNA, Londra niversitesi Dou ve Afrika almalar
Okulu'nda retim grevlisi. Yaynlar arasnda, pek ok makalenin yan
sra, Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman

Empire (2000), Camron Michael Amin ve Elizabeth B. Frierson ile birlik


te derledii The Modern Middle East: A Sourcebook for History (2006) ve

Learning to Read in the Late Ottoman Empire and the Early Turkish Republic
(2010) bulunmaktadr.
ERDAG GKNAR, Duke niversitesi Trkiye almalar blmnde
yardmc doent ve edebiyat evirmenidir. Akademik arahrmalar ve
yaynlan, modem Trk roman ile anlahsal kimlik zerinde younla
maktadr. Roman oylumundaki evirileri arasnda, Orhan Pamuk'un

Benim Adm Krmz adl eseriyle Ahmet Hamdi Tanpnar'n Huzur'u yer
almaktadr.
HASAN KAYALI, University of California, San Diego'da tarih doenti.

Arabs and Young Turks: Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman
Empire, 1908-1918 (1997; Jn Trkler ve Araplar: Osmanlclk, Erken Arap
Milliyetilii ve slamclk [1908-1918], 1998) adl kitabn yazandr; ayrca,
Joseph Esherick ve Eric Van Young ile birlikte Empire to Nation: Historical
8

KATKIDA BULUNANLAR

Perspectives on the Making of the Modern World (2006) adl eseri yayna ha
zrlamtr.
AGLAR KEYDER, Boazii niversitesi'nde ve Binghamton'daki New
York Eyalet niversitesi'nde sosyoloji profesrdr. Kitaplar arasn
da Toplumsal Tarih almalan (2009), State and Class in Turkey (1987;

Trkiye'de Devlet ve Snflar, 1989), The Definition of Peripheral Economy


(1977) ile lstanbul between the Global and the Local (1999; stanbul: Kresel

ile Yerel Arasnda, 2000) adl derleme yer almakta; Osmanl mparatorluu,
modern Trkiye, tarmsal yaplar ve kent sosyolojisi zerine saysz maka
lesi bulunmaktadr.
KEMAL KRC, Boazii niversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararas
likiler Blm'nde retim yesidir ve Jean Monnet Krs'sne sahip
tir. Kitaplar arasnda Land of Diverse Migrations: Challenges of Emigration

and lmmigration in Turkey (A. duygu ile birlikte derlenmitir, 2009),


Turkish lmmigrants in the European Union: Determinants of lmmigration and
lntegration (R. Erzan ile birlikte derleme, 2007), Turkey in World Politics:
An Emerging Multi-Regional Power (B. Rubin ile birlikte derlenmitir, 2001;
Gnmzde Trkiye'nin D Politikas, 2002), The Political Economy of
Cooperation in the Middle East (Ali arkolu ve Mine Eder'le birlikte, 1998),
Turkey and the Kurdish Question: An Example ofa Trans-State Ethnic Con.flict
(Gareth M. Winrow'la birlikte, 1997), ve The PLO and World Politics (1986)
yer almaktadr. Kirici'nin AB-Trkiye ilikilerinde g konulan hakknda ha
zrlad raporlara

www.carim.org

adresinden ulalabilir. 2oo'un Haziran

aynda, Washington D.C.'deki Transatlantic Academy'de kdemli aratrmac


grevini tamamlamtr ve Getting to Zero: Turkey, lts Neighbors and the West
balkl rapora katk sunmutur.
ANDREW MANGO, 1926'da stanbul' da dodu, yksek renimini Londra
niversitesi arkiyat Aratrmalar Okulu'nda tamamlad (doktora yl 1955).
On drt yl boyunca, Londra'da BBC'nin Trke yayn blmne bakanlk
etmitir. Trkiye zerine kaleme ald yedi kitab bulunmaktadr. From the

Sultan to Ataturk: Turkey: The Peace Conferences of1919-23 and Their Aftermath
(2010), Turkey and the War on Terror (2005; Trkiye'nin Terrle Sava, 2005),
TRKYE TARH

The Turks Today (2004; Trkiye ve Trkler: 1938'den Gnmze, 2005) ve


Atatrk (1999; Atatrk, 2000) bunlardan son drddr.
EVKET PAMUK, Boazii niversitesi'nde iktisat tarihi dersleri ver
mektedir. Osmanl mparatorluu ile Trkiye'nin iktisat tarihi zerine
yazd pek ok kitap ve makale arasnda Osmanl Ekonomisinde Bamllk

ve Byme, 1820-1913 (1984; The Ottoman Empire and European Capitalism,


1820-1913, 1987) ve Osmanl mparatorluu'nda Parann Tarihi (1999; A
Monetary History ofthe Ottoman Empire, 2000) yer almaktadr.
LEVENT SOYSAL, Kadir Has niversitesi Radyo, Televizyon ve Sinema
Blm bakan ve antropoloji dalnda yardmc doenttir. Trkiye'den
Almanya'ya g ve Almanya'daki Trk diasporasnda yaam ve siyaset ko
nularnda pek ok makalesi bulunmaktadr.
AHMET YKLEYEN, Mississippi niversitesi Croft Uluslararas likiler
Enstits ve Antropoloji Blmnde yardmc doent olarak grev yap
maktadr. Localizing Islam in Europe: Turkish Islamic Communities in

Germany and the Netherlands adl kitab 2on'de yaynlanmtr. Almanya ve


Hollanda'daki slami cemaatler zerine yazlar bulunmaktadr.
JENNY B. WHITE, Boston niversitesi'nde antropoloji doenti ve Trkiye
Aratrmalar Dernei eski bakandr. Islamist Mobilization in Turkey:

A Study in Vernacular Politics (2002; Trkiye'de slamc Kitle Seferberlii.:


Yerli Siyaset zerine Bir Aratrma, 2007) ve Money Makes Us Relatives:
Women's Labor in Urban Turkey (1994; Para ile Akraba: Kentsel Trkiye 'de
Kadn Emei, 1999) adl kitaplarnn ve Trkiye'ye ilikin pek ok bilimsel
makalesinin yannda, 19. yzyl stanbul'unda geen iki tarihi roman da
bulunmaktadr.

10

KATKIOA B U L U N A N LA R

KRONOLOJ
1839

Glhane Hatt- Hmayunu ile Tanzimat'n ilan

1853-56

Knn Sava

1856

Islahat Ferman, Paris Antlamas

1876

Merutiyet'in ilan

1877-78

Osmanl-Rus Sava

1878

Anayasann askya alnmas


Rus Sava'n sona erdiren Berlin Kongresi
Dyun-i Umumiye'nin kuruluu
Tunus'un Fransz himayesine geii
ngilizlerin Msr' igali

1895-96

Dou Anadolu'da Ermenilerin katledilmesi

1897

Osmanl-Yunanistan Sava

1902

ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Paris'teki ilk toplants

1907

Paris'teki ikinci muhalefet toplants

1908

Jn Trk Devrimi, il. Merutiyet'in ilan

1909

Kar-devrimin baarszla uramas; II. Abdlhamid'in


Selanik'e srgn edilii

1911

talya'nn Trablusgarp' igali

1912-13

I. Balkan Harbi

1913

II. Balkan Harbi

1914-18

I. Dnya Sava

1915

Rusya'nn Osmanl mparatorluu'nu douda yenilgiye


uratmas
Ermenilerin tehciri ve katli
Osmanl'nn tilaf Devletleri karsnda kazand Gelibolu
Zaferi
Araplarn Osmanl hakimiyetine kar ayaklanmas
Mondros Atekes Antlamas ve tilaf glerinin stanbul'u
igali
15 Mays Yunanllarn zmir'e asker karmas

TRKYE TARH

il

19 Mays Mustafa Kemal'in Samsun'a ayak basmas


4-13 Eyll Sivas Kongresi; Misak- Milli'nin esaslarnn
onaylanmas
Aralk Osmanl meclis seimleri
1920

23 Nisan Byk Millet Meclisi'nin Ankara'da al;


Mustafa Kemal'in meclis bakanlna seilmesi
22 Haziran Yunan birliklerinin Bat Anadolu ve Dou
Trakya'y igali
o

Austos Sevr Antlamas'nn imzalanmas

27 Aralk Trk birliklerinin douda Ermenilere kar


taarruza gemesi
13 Ekim Sovyetler Birlii'yle Kars Antlamas'nn imzalanmas
20 Ekim Fransa'yla Ankara Antlamas'nn imzalanmas
1922

26-30 Austos Dumlupnar Sava


9 Eyll Yunan ordusunun bozguna uratlmas
11 Ekim Mudanya Mtarekesi'nin imzalanmas

Kasm Saltanatn kaldrlmas

17 Kasm Sultan VI. Mehmed'in stanbul'dan ka


20 Kasm Lozan Bar Konferans'nn balamas
1923

30 Ocak Trk-Rum nfus mbadelesinin anlamasnn


imzalanmas
24 Temmuz Lozan Antlamas'nn imzalanmas
6 Ekim Son tilaf birliklerinin stanbul'dan k
29 Ekim Cumhuriyet'in ilan

1924

7 ubat Trk Kadnlar Birlii'nin kuruluu


3 Mart Hilafetin ilgas; hanedann srgne yollanmas

8 Nisan er'iye mahkemelerinin lavedilmesi


20 Nisan Yeni anayasann kabul
1925

ubat-Haziran eyh Said syan


4 Mart Takrir-i Skln Kanunu'nun kabul
25 Kasm Tm erkeklerin apka giymesini zorunlu klan klk
kyafet kanununun kabul
30 Kasm Tarikatlarn kapatlmas

12

KRONOLOJ

26 Aralk Uluslararas takvim ve saatin kabul


1926

17 ubat Yeni Medeni Kanun'un kabul; kadnlara sivil


haklar tannmas
5 Haziran Byk Britanya'yla bir antlama imzalanarak
Musul sorununun zlmesi
15 Haziran Polisin Mustafa Kemal'e zmir'de bir suikast d
zenleneceini ortaya karmas
Temmuz-Austos zmir ve Ankara'daki stiklal
Mahkemelerinin, suikast planlarna karh iddia edilen on
dokuz kiiyi idama mahk1m etmesi
7 Mart stiklal Mahkemelerinin lavedilmesi
28 Mays Tevik-i Sanayi Kanunu'nun kabul
15-20 Ekim Atatrk'n alh gn sren nutku

1928

23 Mays Vatandalk Kanunu'nun kabul

Kasm Latin alfabesinin kabul ve Arap alfabesinin umumi

kullanmnn yasaklanmas
1929
1930

4 Mart Takrir-i Skln Kanunu'nun yrrlkten kaldrlmas


3 Nisan Kadnlara belediye seimlerinde seme ve seilme
hakk tannmas
Temmuz Ar Da civarnda kan Krt ayaklanmas
23 Aralk Menemen Olay

1932

18 Temmuz Trkiye'nin Cemiyet-i Akvam'a ye olmas


18 Temmuz Ezann Trke okunacann resmen teblii

1934

9 Ocak Birinci Be Yllk Plan'n kabul


14 Haziran skan Kanunu'nun kabul
21 Haziran Soyad Kanunu'nun kabul
21 Haziran-6 Temmuz Trakya'da Yahudi aleyhtar
ayaklanmalar
5 Aralk Kadnlara genel seimlerde seme ve seilme
hakk tannmas

1935

2 ubat Aya Sofya'nn mze olarak al


Nisan Trk Kadnlar Birlii'nin ev sahipliinde

TRKYE TARH

IJ

On kinci Uluslararas Oy Hakk ve Eit Vatandalk


Kongresi'nin dzenlenmesi
1936

20 Temmuz Montr Boazlar Szlemesi'nin imzalanmas

1937

Mart-Austos Dersim syan


29 Mays Cemiyet-i Akvam'n Hatay'n bamszlna
karar vermesi
o

Kasm Atatrk'n lm; smet nn'nn

cumhurbakan olmas
15-21 Mart Genel seimler
29 Temmuz Hatay'n Trkiye'ye katlmas
1941

18 Haziran Trkiye'nin Nazi Almanya'syla saldrmazlk


ve dostluk antlamas imzalamas
11 Kasm Meclisin Varlk Vergisi'ni kabul
15-20 ubat Genel seimler
15 Mart Varlk Vergisi'nin kaldrlmas
23 ubat Trkiye'nin Almanya'ya sava ilan etmesi
Nisan Trkiye'nin Birlemi Milletler'e (BM) ye olmas
7 Ocak Demokrat Parti'nin (DP) kurulmas

1947

21 Temmuz Genel seimler


11 Mart Trkiye'nin Uluslararas mar ve Kalknma Bankas
(IBRD) ile Uluslararas Para Fonu'na (IMF) ye olmas
28 Mart Trkiye'nin srail devletini tanmas
Mays Marshall Plan traktrleri birinci kafilesinin gelii
14 Mays Genel seimler; DP'nin iktidara gelmesi,
Celal Bayar'n cumhurbakan, Adnan Menderes'in
babakan olmas
5 Temmuz Meclis'in Arapa ezan yasan kaldrmas
25 Temmuz Hkmetin Kore Sava'na asker gnderme
karan almas
21 Ekim Zorunlu din dersinin konmas
25 Temmuz Atatrk Kanunu'nun kabul
18 ubat Trkiye'nin NATO'ya ye olmas

1954
14

2 Mays Genel seimler


KRONOLOJ

1955

2 4 ubat Trkiye ile Irak, ran, Pakistan ve Byk Britanya


arasnda Badat Pakt'nn imzalanmas
6-7 Eyll stanbul'da Rumlara saldrlar; birok Rum'un
lkeyi terk etmesi

1957
1959

27 Ekim Genel seimler


17 ubat Menderes'in Londra'daki bir uak kazasndan sa
kurtulmas

19 ubat Kbrs Cumhuriyeti'ni kuran Londra Antlamas'nn,


Birleik Krallk, Yunanistan ve Trkiye arasnda imzalanmas

31 Temmuz Trkiye'nin Avrupa Ekonomik Topluluu (AET)


yeliine bavurmas
11 Eyll AET Bakanlar Kumlu'nun Trkiye ve Yunanistan'n
ortak yelik bavurusunu kabul
19 Kasm mam Hatip okullar ve Yksek slam
Enstits'nn almas

1 960

23 Mart Said Nursi'nin lm


28 Nisan stanbul ve Ankara'da DP'ye kar renci
gsterilerinin balamas; skynetimin ilan

27 Mays Askeri darbe; cuntann Milli Birlik Komitesi ad


albnda iktidara el koymas; eski Kara Kuvvetleri Komutan
General Cemal Grsel'in cumhurbakan olmas

16 Austos Kbrs Cumhuriyeti'nin Britanya'dan


bamszln ilan etmesi

1961

14 Ekim Yassada durumalarnn balamas


3 Ocak Ordu Yardmlama Kurumu'nun (OYAK) kurulmas
1 1 ubat Adalet Partisi'nin (AP) Ragp Gmpala nderliin
de kurulmas

9 Temmuz Yeni anayasann referandumla kabul


16-17 Eyll Adnan Menderes, Fatin Rt Zorlu ve Hasan
Polatkan'n idam

1 5 Ekim Genel seimler


3 0 Kasm Skynetimin kaldrlmas
7 Aralk Milli Gvenlik Konseyi'nin (MGK) ilk toplants
TRKYE TAR H

1963

12 Eyll Trkiye'nin AET'ye tam yeliini hedefleyen


Ankara Antlamas'nn imzalanmas
21 Aralk ki Kbrs Trknn katledilmesinin
Trkiye'de protestolara yol amas
26 Aralk Trk donanmasnn Kbrs karasularna girii

1964

29 Kasm Sleyman Demirel'in AP genel bakanlna


seilmesi

Aralk Trkiye ile AET arasndaki ortaklk

anlamasnn yrrl girmesi


o

Ekim Genel seimler; AP'nin iktidara gelmesi

28 Mart Cevdet Sunay'n cumhurbakan olmas


18-21 Ekim Blent Ecevit'in Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
genel sekreterliine seilmesi
12 ubat Devrimci i Sendikalar Konfederasyonu'nun
(DSK) kurulmas
17 Mays mam Hatip okulu mezunlarna niversiteye giri
hakk verilmesi
31 Ocak Trkiye'de ilk televizyon yayn
16 ubat ABD'nin 6. Filosunun Trk sularndaki varlna
kar stanbul'da yaplan iddetli gsteriler (Kanl Pazar)
12 Ekim Genel seimler; AP'nin seim galibiyeti
1970

25 Ocak Necmettin Erbakan'n Milli Nizam Partisi'ni (MNP)


kurmas
12 Mart Ordu komutanlarnn muhtra vererek hkmeti
devirmesi
19 Mart Nihat Erim'in babakan olarak atanmas
27 Nisan MGK'nn on bir ilde skynetim ilan etmesi
20 Mays MNP'nin Anayasa Mahkemesi'nce kapatlmas
6 Mays renci liderleri Deniz Gezmi, Hseyin nan ve
Yusuf Aslan'n idam edilmesi
14 Mays Blent Ecevit'in CHP kongresince genel
bakanla seilmesi
o

16

Ekim Erbakan'n Milli Selamet Partisi'ni (MSP) kurmas


KRONOLOJ

1973

6 Nisan Fahri Korutrk'n cumhurbakan seilmesi

1974

14 Ekim Genel seimler


2 6 Ocak CHP-MSP koalisyonu
2 0 Temmuz Trkiye'nin Kbns'taki Yunanistan yanls

1977

darbeye cevaben adaya askeri mdahalede bulunmas


Mays stanbul, Taksim Meydan'nda, 200.000 kiinin

katld ii bayram gsterilerinde kalabala ate almas ve


panik sonucu otuz dokuz kiinin lm
5 Haziran Genel seimler
Kasm Krdistan i Partisi'nin (PKK) kuruluu
2 2 Aralk Kahramanmara'ta Alevilerin katledilmesi

ubat Abdi peki suikast

24 Ocak Trkiye'de piyasa ekonomisinin leini


geniletmeye ynelik sert tedbirlerin alnmas; Trk Liras'nn
devale edilmesi, faiz oranlarnn serbest braklmas
12 Eyll Askeri darbe
14 Eyll General Kenan Evren'in devlet bakan ilan edilmesi
2 0 Eyll Emekli Amiral Blend Ulusu'nun babakanla
atanmas
Ocak AET'nin Trkiye ile anlamasn askya almas
7 Kasm Yeni anayasa iin referandum
9 Kasm Kenan Evren'in cumhurbakanl makamna
oturmas

20 Mays Turgut zal'n Anavatan Partisi'ni (ANAP) kurmas


19 Temmuz Refah Partisi'nin (RP) kurulmas
22 Ekim Krte kullanmnn yasaklanmas

6 Kasm Genel seimler; ANAP'n galibiyeti; Turgut zal'n


babakan olmas
15 Kasm Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti'nin (KKTC) bam
szln ilan etmesi
15 Austos PKK'nin silahl mcadeleye girimesi
14 Nisan Trkiye'nin Avrupa Birlii'ne (AB) tam yelik
iin bavuruda bulunmas
TRKYE TARH

29 Kasm Genel seimler


1989

31 Ekim Turgut zal'n cumhurbakan seilerek Evren'in


yerini almas
Aralk niversitelerde barts yasann balamas
9 Nisan Yetkililere olaanst gler tanyan anti-terr
kanununun kabul
5 Mays Mstakil Sanayici ve adamlar Demei'nin
(MSAD) kurulmas

1991

Ocak Trkiye'nin ABD yannda Krfez Sava'na katlmas

1993

17 Nisan Turgut zal'n lm

20 Ekim Genel seimler


17 Mays Demirel'in dokuzuncu cumhurbakan olmas
25 Haziran Tansu iller'in babakan olmas
2 Temmuz Sivas'taki Alevi enlii srasnda ayaklanan
bir gruhun yakt otelde 39 kiinin can vermesi
8 Temmuz Meclisin anayasann 133- maddesini deitirmesiy
le zel TV ve radyo kanallar kurulmasnn serbest braklmas
Ocak-Aralk Krt isyannn devam
2 Mart-Aralk Sekiz Krt milletvekilinin dokunulmazlnn
kaldrlmas, yedisinin hapis cezasna arptrlmas
27 Mart Yerel seimler; RP'nin stanbul ve Ankara dahil yirmi
yedi belediyeyi kazanmas
1995

Mart Trk ordusunun Krt ayaklanmasna kar elik


Harekat'n balatmas
12 Nisan Srgndeki Krt parlamentosunun ilk kez Lahey'de
toplanmas
24 Aralk Genel seimler; RP'nin birinci parti olmas

1996

l Ocak Trkiye'yle AB arasnda Gmrk Birlii'nin

yrrle girmesi
28 Haziran Erbakan'n koalisyon hkmetinin babakan
olmas
3 Kasm Susurluk kazas; rgtl sula polis arasndaki ibir
liinin su yzne kmas

18

KRONOLOJ

1998

2000

2001

TRKYE TARiH

28 ubat MGK'nn Erbakan hkmetinin nne on sekiz


talimattan oluan bir liste koymas (28 ubat kararlan)
17 Haziran Erbakan'n istifas
17 Aralk Fazilet Partisi'nin (FP) kuruluu
16 Ocak Anayasa Mahkemesi'nin RP'yi kapatmas ve
Erbakan'a be yllk siyaset yasa getirmesi
16 ubat Trk Silahl Kuvvetleri'nin PKK lideri Abdullah
calan' Kenya'da yakalamas
18 Nisan Genel seimler
16 Mays Ahmet Necdet Sezer'in cumhurbakan seilmesi
19 Aralk "Hayata Dn Operasyonu"; askerlerin alk
grevlerine son vermek zere 48 hapishaneye saldrya gemesi
21 ubat Ekonomik krizin balamas
2 Mart Kemal Dervi'in ekonomiden sorumlu devlet bakan
olmas ve krizle ba etmek iin kat kemer skma
nlemlerini yrrle koymas
22 Haziran Anayasa Mahkemesi'nin FP'yi kapatmas
20 Temmuz FP iindeki muhafazakar kanadn Saadet
Partisi'ni (SP) kurmas
14 Austos Adalet ve Kalknma Partisi'nin (AKP) kuruluu
4 Ekim Meclisin anayasann otuz drt maddesini
deitirerek sivil toplum rgtleri ve Krteyle ilgili
kstlamalar gevetmesi
Ocak-Austos Ceza Kanunu'nu deitiren, Krte yasan ve
idam cezasn kaldran Avrupa Birlii Uyum Yasalan'nn
kabul
3 Kasm Genel seimler; AKP'nin oylarn byk
ounluunu almas; Abdullah Gl'n babakan olmas
12-13 Aralk Kopenhag Zirvesi; on be AB liderinin,
Trkiye'nin nihai yelik mzakerelerinin balamas
talebini reddetmesi
Ocak-Austos Drt AB uyum paketinin daha meclis
tarafndan kabul

l Mart ABD birliklerinin Irak'a saldrmak zere Trkiye top

2004

2005

2007

20

raklarn kullanmasna izin veren tezkerenin mecliste reddi


14 Mart Tayip Erdoan'n babakan oluu
24 Nisan Annan Plan'na ilikin olarak Kbrs'n her iki
kesiminde de referandum yaplmas; Trk taraf plan
kabul ederken Rum tarafnn reddetmesi
17 Haziran Devlet Gvenlik Mahkemeleri'ni fesheden ve
Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu'nu (CMUK) deitiren yasa
teklifinin mecliste kabul
17 Aralk AB'nin Trkiye'yle yelik mzakerelerinin 3
Ekim 2005'te balamasn kabul etmesi; Trkiye'nin aday
lke oluu
Ocak Yeni Trk Liras'nn (YTL) gece yansndan
itibaren dolama girmesi
12 Ekim Orhan Pamuk'un 2006 Nobel Edebiyat dl'n
kazanmas
5 Kasm Blent Ecevit'in lm
o Aralk AB'nin, limanlarn Kbns'a amaktaki
isteksizliini ne srerek Trkiye'nin yeliinin
mzakere edilecei otuz be balktan sekizinin
almasn askya almas
28 Austos Abdullah Gl'n cumhurbakan olmas

KRONOLOJ

KISALTMALAR
AKP
ANAP
AP
CHP
DDKD
DDKO
DEHAP
DEP
DSK
DP
DPT
DSP
DYP
FP
HADEP
HEP
HP
HD
KD
TC
KA-DER
KUK
MBK
MDP
MGH
MGK
MHP
MNP
MSP
PKK
TR KYE TAR H

Adalet ve Kalknma Partisi


Anavatan Partisi
Adalet Partisi
Cumhuriyet Halk Partisi
Devrimci Dou Kltr Dernekleri
Devrimci Dou Kltr Ocaklar
Demokratik Halk Partisi
Demokrasi Partisi
Devrimci i Sendikalar Konfederasyonu
Demokrat Parti
Devlet Planlama Tekilah
Demokratik Sol Parti
Doru Yol Partisi
Fazilet Partisi
Halkn Demokrasi Partisi
Halkn Emek Partisi
Hrriyet Partisi
nsan Haklan Dernei
ilerici Kadnlar Dernei
ttihat ve Terakki Cemiyeti
Kadn Adaylar Destekleme ve Eitme Dernei
Krdistan Ulusal Kurtuluular
Milli Birlik Komitesi
Milliyeti Demokrasi Partisi
Milli Gr Hareketi
Milli Gvenlik Kurulu
Milliyeti Hareket partisi
Milli Nizam Partisi
Milli Selamet Partisi
Partiya Karkeren Kurdistan (Krdistan i Partisi)
21

PSK-T
RP
SODEP
SP
TBMM
TCF
TC
TP
TKDP
TSAD
YK
YTP

22

Partiya Sosyalista Kurdistan-Trkiye


(Krdistan Sosyalist Partisi-Trkiye)
Refah Partisi
Sosyal Demokrat Parti
Saadet Partisi
Trkiye Byk Millet Meclisi
Terakkiperver Cumhuriyet Frkas
Terakki ve ttihat Cemiyeti
Trkiye i Partisi
Trkiye Krdistan Demokrat Partisi
Trkiye Sanayiciler ve adamlar Dernei
Yksekretim Kurulu
Yeni Trkiye Partisi

KSALTMALAR

-
C:o

"'
"'
:;

'"\.._,

RUSYA

Atlanrlk

"'
::

)
}Ef<.r0

"-

IAAN

FAS

oo

Osmnl lmpr.lorluu 1&29


600
300

goo

1200

600 mil

Harita

N
......

1.

Osmanl mparatorluu, 1829

KAZAKiSTAN

--1\

)ORCTAN
,

<:':

'f>-,
.Erzu ,,,.;
'1

IRAN

300
600 km
.......----'

o
,_

KIBR!Sd
lBNAN

300 nll

RDN

Harita

2.

Trkiye Cumhuriyeti, 2006.

;(\, h
/

REAT KASABA

GR

u giriin yazlmasndan, yani ubat 2007 'den iki yl akn bir


sre nce, Trkiye Avrupa Birlii'ne aday ye olma yolundaki
nihai admlan sonunda atm gibi grnyordu. 2004 sonunda

imzalanan anlama, uzun ve ileli de olsa, sonunda Trkiye'nin tam yelie kabulyle nihayet bulacak bir mzakere dnemi vaat ediyordu. Ancak
aradan geen iki ylda, Trkiye halk kendini Romanya ve Bulgaristan'n
tam yelie geiini tribnden seyrederken buldu. Bu arada Trkiye'nin
statsnn mzakere edildii otuz drt baln sekizi dondurulmu ve
Trkiye'nin A B'ye kabulne kar kmak, nde gelen Avrupa lkelerinde
seimleri kazanmann bir art haline gelmiti.
Trkiye 20. yzyl boyunca defalarca byle "dn olmayan nokta
lardan" veya "yeni devirlerin eiinden" ricat etmek zorunda kalm ve her
defasnda olaylarn umut veren akna arkasn dnp yalnzla ve ie ka
panmaya gmlmtr. Daniel Lerner Trkiye'nin kaydettii ilerlemeden
o kadar etkilenmiti ki, 1958'de byk bir emniyetle, "'Yeni Trklerin' olu
umunun nne, ne olursa olsun, artk ancak muazzam lekte bir olaslk
faktrnn -rnein bir atom savann- zt yndeki etkisiyle geilebilece
ini" ifade ediyordu.' Ancak bu szlerin zerinden daha iki yl gemeden
Trkiye, demokratik geliimini ciddi biimde tersine dndren kanl bir as
keri darbe yaayacakt. 198o'lerin ortalarna gelindiinde Babakan Turgut
zal, gerekletirilen reformlarn geri dndrlemez olduunu ve lkenin
ayaklarn yere sapasalam basm, srekli bir liberalleme ve ilerleme yo
lunda yrdn ima ederek, Trkiye'nin modernleme yarnda "btn
bir a atladn" ilan etti. Oysa 199o'larda bu reformlarn biroundan
abucak vazgeilecek ve lke on yllk mzmin bir fel geirecekti -bu
durum, en az bir yorumcunun 9o'lar "zerinden ekirge srs gemi
yllar" diye betimlemesine neden olacakt. 2
Bu sert dalgalanmalarn balca nedeni, Trkiye'nin biri kurumsal,
biri de halk dzeyinde olmak zere iki bacald bir modernleme program
izlemesi ve bu unsurlarn hemfikir olmak yle dursun, srekli olarak
TO R l< VE TAR H

atp birbirini gten drmesiydi. Tarihinin byk blmnde lke


nin kurumsal modernlemesine hakim olan brokratik ve askeri sekinler,
Trklerin Avrupa tarihinden tretilerek kat bir biimde tanmlanm bir
idealler kmesini trde bir biimde kabul etmedikleri srece modem
olamayacan iddia ediyorlard. Yeni kurumlar yaratarak Trkiye halkn
kendi zihinlerindeki millet modeline uydurmak iin ellerinden geleni de
yapmlard. Bu arada Trkiye, kapitalist ilikilerin, sanayilemenin, kent
lemenin ve bireylemenin artmas kadar, ulus-devletlerin oluumu ve
medeni, insani, iktisadi hak kavramlaryla da nitelenen ve dnya tarihini
ekillendiren modernleme srelerinin etkisinde kalyordu. Btn bunlar
insanlarn hayatlarn deitirmekte ve sekinlerin zihnindeki modernlik
projesinden son derece farkl, eit eit yeni gruplar ve yaama biimleri
yaratmaktayd.

.
Dolaysyla, Trkiye'nin getiimiz yzylda geirdii modernle

me sreci, devlet erkiyle toplumsal glerin farkl ynlere savrulduklar,


devleti kontrolnde tutan sivil ve askeri sekinlerin Trkiye'nin modern
leme hzn ve ynn belirleme konusunda stnlklerini koruduklar
birbirinden kopuk iki sreci ieren bir deiim olarak ortaya kmtr.
Dnemin byk blmnn ok partili demokrasi altnda gemesi bile
bu durumu deitirmemitir. Aslnda bu sre iinde, bu ilikinin tersine
dnd ve devlet erkiyle toplumsal glerin bir dereceye kadar uyu
tuu sadece iki dneme iaret edilebilir. Bunlardan birincisi 195o'lerin
balarndaki Demokrat Parti iktidarnn ilk yars, ikincisi de Adalet ve
Kalknma Partisi'nin 2002'de meclisteki koltuklarn byk ounluunu
elde etmesiyle balayan dnemdir. Yukarda da deindiim gibi, bunlardan
ilki 196o'ta kanl bir askeri darbeyle sona ermitir. kinci dneme gelince,
yapt kurumsal reformlarla Trkiye'yi Avrupa Birlii'ne balamakta ciddi
mesafeler kat eden AKP hkmeti askeri ve brokratik sekinlerin giderek
artan basksyla kar karyadr ve zorlanma emareleri gstermeye bala
mtr. Trkiye'yi zt ynlere iten -ya da eken- bu glerin ayn anda bir
arada varoluu, Trkiye' deki dnmn hibir zaman tek tip ve izgisel
bir sre olmad anlamna gelmektedir. Askeri ynetimin en karanlk
yllarnda bile, devletle ters den gler etkili olmann yollarn bulmu

26

GiR

ve 1960, 1971 ve 1980 darbelerinden sonra yaplan seimlerde grld


gibi, alenen darbe kart olan partiler srpriz sonularla galip gelmitir.
Buna karlk, liberalleme sinyali veren dnemleri de her zaman radikal
dnler ve gerileme izlemitir.
Ancak bu sylenenlerin hibiri, Trkiye'nin modernleme projesi
nin baarl olmadn ima eder anlamda alnmamaldr. Geen yzylda
kaydedilen gelimeler, igal edilip paralanm bir toprak ile kimlii ve
amac en iyimser grle belirsiz olarak ifade edilebilecek bir halk bugn
AB yeliine aday, gl bir millet haline getirmitir. Bununla birlikte,
evket Pamuk'un kendi blmnde yazd gibi, Trkiye gibi bir lkenin
performansn mutlak terimlerle deil, benzer baka vakalara kyasla ve
farkl kurumsal koullar altnda nasl olurdu sorusu zerine dnerek
deerlendirmek daha aydnlatc olacaktr. Bu ciltte bir araya getirilen b
lmler, bu dnmn salt aydnlanm bir sekin zmrenin eylemlerinin
sonucu ya da kaderde yazl olan bir yolun almas olarak deil, eitli d
nm noktalarndan geen ve birok kesintiye maruz kalan tarihsel bir sre
olarak grlmesi hususunda hemfikirdir. Trkiye'nin modernlie doru
izledii yolu anlayabilmek iin, hem Mustafa Kemal Atatrk gibi askeri
ve siyasi dehalarn, hem de 1972'de gerek Trkiye'de, gerekse Almanya'da
dzenlenen trenler eliinde be yz bininci Gastarbeiter* olarak tarihe
geen Necati Gven gibi tannmam kahramanlarn katklarna deinme
miz gerekir)
Mustafa Kemal Atatrk ve teki erken Cumhuriyet liderleri yeni
Cumhuriyet'in Osmanl defterini tamamen kapattnda srar etmiseler
bile, modern Trkiye tarihini ele alan her alma Osmanl mirasna ba
vurmak zorundadr. Onlar iin bu, sadece byle bir tarih yazma deil, ayn
zamanda byle bir tarih yapma meselesiydi. Latin alfabesinin kabulnden
devletin laikletirilmesine kadar, yaplan reformlarn ou bu iki tarihi
birbirinden ayrma ve aralarna set ekme yolunda kastl abalar olarak
grlebilir. Ama bu liderler ne yaparlarsa yapsnlar, Osmanl balamnn
bir rn olduklar; dncelerinin, tasarlarnn ve ideolojilerinin ge
*

alt memlekette temelli oturmayan yabanc ii -.n.

TR<VE TAR H

Osmanl ortamnda biimlendirildii gereini deitiremezlerdi. Her


eyden nce onlar Osmanl mparatorluu'nun birer askeri, siyasetisi
ve entelekteliydi ve hepsi de imparatorluu kurtarma gibi igdsel bir
amala yola kmt. stelik imparatorluun bir asra yakn bir sredir re
formdan gemekte olan kurumsal erevesinin ve yasalarnn varisiydiler.
Ve nihayet, stiklal Harbi ve yeni devletin inas srasnda seferber ettikleri
insanlar, tasarladklar yeni Trk milletinden ok daha dindard ve eitlilik
arz ediyordu. te kat ekilci bir liderlikle ok daha esnek ve almac bir
halkn bu yllardaki bir araya gelii, 20. yzyl Trkiye tarihinde fazlasyla
belirginleecek yalpalamalarn tohumlarn da atm oldu.
Bu kitabn birinci ksmndaki blmler, ite bu Osmanl balamn
betimlemekte ve sz konusu liderlerin bu balamn dourduu ikilem
lerle nasl ba ettiini ele almaktadr. Yeni aratrmalarn gsterdii ve bu
yazlarn da dorulad gibi, 19. yzyl reformlar, gelimelerden bihaber
liderlerin imparatorluun kayplarn asgariye indirme ve giderek tann
maz hale gelen bir dnyada ayakta kalma yolundaki geliigzel giriimleri
olmak yle dursun, imparatorlua hkmedenlerin byk bir dinamizm
iinde olduunu gzler nne sermitir. Batl fikirlerin etkisi gz ard
edilmemekle birlikte, bu admlarn imparatorluun kendi bnyesinden
kaynakland ve bu haliyle yerel gruplarn karlarn, taleplerini ve eli
kilerini yanstt da gayet ak bir biimde ortaya konmutur. Tanzimat,
II. Abdlhamid'in saltanat, kinci Merutiyet ve stiklal Harbi gibi belli

bal dnemler arasnda kayda deer bir devamllk mevcuttu. Ne var ki,
kurumsal deiiklikler bir dnemden tekine genileyerek aktarlrken,
Abdlhamid'in saltanat srasndaki devlet nemli lde daha az Bat
meraklsyd. Yine, Abdlhamid'in saltanatndan itibaren merkezi ynetim
toplumsal glerin zararna giderek glendi; o kadar ki, Osmanl siyase
tini daha temsili bir hale getirmek zere ilan edilen 1876-77 ve 1908-18
meruti rejimlerinde bile merkeziyet giderek artt. 1908 sonras dneme
bir de ordunun Osmanl siyasetinde ykselmesi damgasn vurdu, ki bu
daha sonra modern Trkiye'nin -gl devlet unsuruyla birlikte- kilit zel
liklerinden biri olacakt. mparatorlukla Cumhuriyet arasndaki balanty,
bamszlk mcadelesi ve Atatrk'n gerek bu sava esnasndaki, gerekse
28

GiR

sonrasndaki liderlii salar. Ancak, 1918-23 dneminin hayat memat ylla


rna daha yakndan bakldnda, bu mcadelenin sonucunun ta en sonuna
kadar belirsizliini koruduu ve akbetini bu alkantl yllardaki tesadf
lerin belirledii grlr. Bu tarihin tayin ediliinin, imparatorluun artk
neredeyse ortadan kalkt 1919'da yaplan seimler de dahil olmak zere
pek ok farkl grubun temsilcileri arasnda gerekleen oklu mzakerelere
ne derece borlu olduu gerekten dikkate deerdir.
Atatrk tam da bu balamn bir rnyd, ama te yandan
Aydrlanma ideallerinden evrensel uygarla ve bilim vastasyla ilerle
meye duyduu sarslmaz ballk onu mesai arkadalarndan ayryordu.
Trkiye'de bu ilkelerin uygulanmasn elverili klacak koullar olutur
mak iin zora bavurmakta tereddt etmedi. Ancak Atatrk'n, askeri ve
sivil sekirler arasnda 19. yzyl sorlarnda kk salan ve 20. yzyl bala
rndaki savalar srasnda daha da glenen Bat'ya olan gvensizlii yok
etmekte tam arlamyla baarl olduunu ne srmek zordur. Osmarl
mparatorluu'nun Trkiye'ye brakt bir dier kilit miras da, gl devle
tin yan sra ite budur.
Kitabn ikinci ksmnda, modem Trkiye'nin yaptalarndan olan
on iki izlek zerinde durulmaktadr. Eksiksiz deilse de, modem Trkiye
incelemelerinde dikkat edilmesi gereken balklarn ounu iine alan bir
listedir bu. Bu balklarn bazlar, siyasi partiler, ordu ve iktisat politikas
gibi modernlemenin biimsel ve kurumsal vehelerine arlk verirken,
dierleri Trkiye'nin toplumsal dinamiklerini (g, slam, Krt hareketi,
kadrlar, sanat, mimari, edebiyat ve stanbul) yanstmaktadr. Bu kategori
lerin istisnasz hepsi, modernlemenin ekli ve asli srelerinin etkileimi
iinde biimlenmilerdir.
Bu ksmn ilk iki blm g zerinedir, nk Trkiye halknn
akkanl, bu halkn hem ulusal kimliini hem de kentli bir sanayi toplu
mu olarak evrilen niteliini ekillendirmede belirleyici bir rol oynamtr.
Bu glerin bir ksm kendiliinden olmutur, ama dierleri devlet icraat
nn ya da uluslararas antlamalarn sonucudur. Son altm ylda, Avrupa
ile kurulan en dolaysz ba yaratan unsur, orada almakta olan 3-5 milyon
Trk vatandann deneyimleri olmutur. Ancak bu konuyu tartrken,
TRKYE TAR H

29

genellikle bu "konuk iilerin" Avrupa'nm, zellikle de Almanya'nn ne


denli ayrlmaz bir paras olduunu gz ard ederiz. Deneyimlerinden etki
lenip dnm geiren bu insanlar, Avrupa'y ilk g dalgalar baladnda
ngrlemeyecek bir biimde deitirmi, kendileri de Avrupa'nn btn
ynleriyle en kozmopolit ve modern topluluklarndan biri haline gelmiler
dir. 9. Blm'de anlatld gibi, siyaset ve siyasi partiler tarihi, 7. Blm'de
resmedilen canl ve akkan nfusu dizginlemeye uygun kurum ve me
kanizmalarn inasna ynelik giriimler olarak grlebilir. Balangtaki
eyrek yzyllk otoriter tek parti ynetimi dnda, Trkiye'de siyaset
ounlukla demokratik olmutur. Ksa sren askeri ynetim dnemleri
hari, siyasi partiler de, dzenli seimler de hep olagelmitir. Bu, toplum
sal glerin Trk devlet ve siyaseti zerinde her zaman etkili olabildiini
ve bunun devamllk arz eden bir iliki haline geldiini gsterir. evket
Pamuk tarafndan yazlan blm, Trkiye'nin modern iktisat tarihinin
izdii kavisin izini srer, nk Cumhuriyet'in siyasi bakmdan yeniden
yaplanmasnn ete kemie brnmesini salayan iktisadi dnmlerdir.
Bu tarih, devlet mdahalesi ve dzenlemesinin oktan aza doru giden
hareketi ile betimlenebilir. Lakin bu deiimin meydana gelii o kadar da
kolay olmamtr. Ksmen kendi i dinamiklerinin bir sonucu olarak, ks
men de d basklar nedeniyle, bu kaymann byk blm bizzat devletin
etkisiyle gereklemitir. Bu yzden, alm ve liberalleme dnemleri dahi
Trkiye'deki ekli ve asli modernleme arasndaki ayrl krklemi ve
topyekUn iktisadi dnm, baka koullar altnda olabileceinden daha
azyla yetinmek durumunda brakmtr. Trkiye'nin istikrarl bir reform
ve liberalleme yolunda ilerlemesinin nn kesmekten sorumlu en nem
li unsurun, Trk silahl kuvvetlerinin Trkiye siyasetindeki daimi varl
olduunu sylemek abart olmayacaktr. mit Cizre bu konuyu, ordunun
nasl, mktesep karlar tam da Trkiye'nin kt modernleme yolunun
kararszlnda yatan byk bir kar grubu haline geldiini gstererek
aklamaktadr. Bu yoldan tamamen vazgemek, silahl kuvvetlerin kurucu
ideolojisini tersyz etmek olacaktr; te yandan, tm ierikleriyle modern
lie kucak amak da silahl kuvvetleri Trkiye'deki ciddi oyunculardan biri
konumundan edecektir.
30

GiR

Bu kitapta Krt siyasetini, siyasi slam ve kadn hareketlerini


Trkiye modernlemesinin esas vehelerini tartmaya amann ana giriz
gahlar olarak kullandk. Her ne kadar her birinin toplumsal dinamiklerin
derinlerine inen kkleri varsa da, bu alanlar ayn zamanda Trkiye'nin
biimsel modernlemesinin damgasn da tarlar. Krtlerin bizatihi
varl, Trk ordusu ve brokrasisinin propagandasn yapt biimiyle
Trk milliyetiliinin ilkeleri nnde varolusal bir engel tekil eder. Ayn
zamanda, Krtlerin haklarnn tannmas konusu son yllarda Trkiye
demokrasisinin tamlnn bal bana en nemli lt haline gelmitir.
Dier taraftan, Trk devletinin Trkiye'nin modern ulusal kimliini srarla
biimsel ve dar bir kalp iinde tanmlatmaya alt dnemler, Krtlere
kar zellikle sert ve baskc politikalarn yrrle konduu dnemlerle
amaz bir biimde akmaktadr. Krtler mevcudiyetleri ve eylemlilik
leriyle ynetici sekinleri kendilerine tepki gstermeye ve bylelikle' de
politikalarnn temeli olan trde Trk topluluunun aslnda hibir zaman
var olmadn zmnen kabule zorlamtr. Siyasi slama ilikin olarak da
benzer bir sav ileri srlebilir. Trkiye'de aka slamc bir partinin kuru
luuna ve seimlere kablmasna dair belli bir tarih vermek mmkndr.
Ancak bunu Trkiye'de siyasi slamn balangc olarak almak yanl ola
caktr. Gerek Mslmanlar arasndaki fiili alarn varl, gerekse Trkiye
halknda yaygn olan dini hassasiyetler nedeniyle slam, Cumhuriyet'in
ilk gnlerinden bu yana Trk siyasetinin bir paras olmutur. Nasl ki
Trk milliyetilii Krtler hesaba katlmadan anlalamazsa, modern Trk
kimliinin teki temel direi olan laiklik de ancak Trkiye halknn koyu
dinsellii ile birlikte ele alndnda bir anlam tar. kinci Merutiyet'ten
balayarak, Trkiye'nin modern Avrupa'daki yerini konu edinen en keskin
kimi tartmalar, kadn haklar ve stats etrafnda cereyan etmitir. Yeim
Arat'n da gsterdii gibi, Trkiye'nin modernlemesi kadnlar edilgin
nesnelere dntrmekle kalmambr. Bu dnmler onlar muktedir
de klmtr. Sonuta, kadnlar bu deiimlerin etkin katlmclar olmakla
kalmam, ayn zamanda znelliklerini hem toplumdaki ataerkil normlara
hem de icraatyla onlar muktedir klan devletin ta kendisine meydan oku
makta kullanmlardr.
T RKYE TAR H

31

Son blm, Trkiye' deki insanlarn modern kimliklerini farkl


balamlarda ve farkl birimler vastasyla nasl ifade ettii zerinde dur
maktadr. Sanat ve mimari konusunda, gei dneminin karmakln ve
kararsz doasn yanstan tarzlardan yola kan Sibel Bozdoan, buradan
Cumhuriyet'in kurumsal modernizminin daha biimsel yansmalarna ge
er. Son on yirmi ylda hem devlet-toplum ilikilerinde hem de Trkiye'nin
d dnya ile olan ilikilerindeki greli almlar sayesinde, sanatsal ve
mimari formlar daha melez ve daha kozmopolit bir hal alm ve bylece
Trkiye'de vuku bulan toplumsal gelimeleri daha yakndan yanstma
ya balamtr. Trk edebiyat, dier sanat formlarnn aksine, modern
Trkiye tarihinin geirdii balca safhalar karsnda daima biraz eletirel,
hatta muhalif bir duru sergilemitir. Dolaysyla, devlet merkezli dnm
politikalarnn en civcivli dnemlerinde, en popler romanlar, ky ortam- ,
na kk salm, Trk toplumunun kenara itilen kesimlerini mercek altna
alan romanlar olmutur. Bugnse, Nobel dll Orhan Pamuk'unkiler
de dahil en iyi romanlarn, Trkiye halknn modern ve ounlukla kentli
servenine tercman olduu grlmektedir. Bu eserler modern Trkiye'yi,
dou/bat ya da geleneksel/modern gibi basit ikiliklerden ok daha zengin
kavraylarla tasvir etmektedir. Kitabmz stanbul hakknda bir blmle
sona ermektedir, nk bu ehir artk modern Trkiye'nin hakiki bir k
k evrenidir. stanbul, Bat medyasnda sklkla resmedildii gibi Dou
ile Bat, gelenek ile modernlik arasnda basit bir kpr olmak yle dur
sun, modernliin btn glerinin ve atmalarnn gzlemlenebildii
ve nihayetinde Trkiye'nin geleceinin kararlatrlaca gerek bir kazan
halini almtr. stanbul, Trkiye'nin Bat'yla balantsn kurmaktan ok
dnyann geri kalanna ak olduu, stelik bunu yalnzca son yirmi yldr
deil tarihi boyunca yapt iin mamur olmutur. Ayn ey Trkiye tarihi
iin de sylenebilir. Tarihinin ayrt edici zellii olan sert dalgalanmalar
Trkiye'nin d dnyaya aklk derecesini yakndan izler.
Trkiye'nin geleceinin halihazrdaki belirsizliini, onun mo
dernleme tarihindeki bir dier geici yalpa olarak grmek mmkndr,
ancak bu dnemi ncekilerden bir biimde ayran iki nemli unsur vardr.
Bunlardan birincisi, Trkiye toplumuyla organik balar olan AKP'nin bir
GiR

sredir hkmette olmas ve devlet erkini elinde bulundurmasdr. Bu du


rum, yukarda zetlenen devlet ile toplum arasndaki muhalif ilikiyi yads
namaz bir biimde deitirmitir. ilaveten AKP, yine bir bakma 195o'lerin
son yllarndaki D P'yi andrr bir tarzda, kendisini 2002'de siyaset arenas
na getiren demokratik syleme ters den bir usulde hkmet etmektedir.
Gerek gnlk hkmet ilerinde, gerekse Trkiye iin ngrd ideolojik
vizyon asndan, AKP'nin 2ooo'lerin balarnda kucaklad evrensel mo
dernlik kavramlarndan uzaklamakta olduuna dair iaretler vardr. kinci
unsur, 21. yzyln ilk yllarnn 20. yzyln ikinci yarsndan u bakmdan
farkl olmasdr: imdi artk hem ileri hem de yoksul toplumlarda ie ka
panmaya ynelik bir eilim vardr. ABD olsun, AB olsun, yeniyi ve aina
olmayan kabullenmekten ok, kendilerinin olan korumak ve kollamakla
ilgilenmektedir. En gl ve ileri toplumlardan gelen bu tr sinyalJer,
Trkiye ve Avrupa'daki Trk diasporas dahil, dnyann farkl blgelerin
deki en muhafazakar eilimleri glendirmektedir. Btn bunlar mevcut
konjonktr belirsizliklerle doldurmaktadr. Modern Trkiye tarihinin
gemiini ve geleceini deerlendirirken, bu tarihin znesi durumunda
olanlarn nndeki klar snrlayan tarihin beklenmedik olaylarna nce
lik veren bir ereveye ihtiya vardr. Bu ciltte toplanan blmler, byle bir
ereve ina etme yolunda atlm bir adm olma peindedir.
NoTIAR

Daniel Lemer, The Passing of Traditional Society (New Yorlc Free Press, 1958), s. 128.
2

Soli zel, "Turkey at the Polis: After the Tsunami," Journal of Democracy 14 (2003), s. 84.
Bkz. Levent Soysal'n makalesi (8. Blm).

T RKYE TAR H

33

BRNC AYRIM
OSMANLI ARKA PLANI VE GE

CARTER V. f I NDLEY

TANZMAT
smanl tarihinde Tanzimat terimi (kelimenin tam anlamyla "d
zenlemeler") 839'da balayp 876'da sona eren bir dnemi anlatr.
Edebiyat aratrmaclar, edebiyatta bylesi bir kullanm hakl ka
racak devamllklar bulunduundan bahisle, 1876'dan ok sonra ortaya kan
bir "Tanzimat edebiyat"ndan sz ederler. 1876'dan sonra reform politikalar
da devamllk arz etmi, ancak u can alc "yneten kim" sorusuna verilen
cevap deimitir. Tanzimat'n son nfuzlu devlet adam Mehmed Emin Ali
Paa'nn lm (1871) ve son kudretli Osmanl padiah Il. Abdlhamid'in
tahta geii (1876), bu soruya verilen cevab kesin olarak deitirmitir.

AR KA P IAN
Tanzimat'n ne zaman balad konusunda bir fikir birlii vardr,
nk l839'da "kimin ynettii" hususundaki deiiklik de dahil, dnm
noktas saylabilecek birka olay meydana gelmitir. 1 Ancak Osmanl'nn mo
dernletirici reformlar yapma abalan ok daha eskilere gider. Osmanllar
Avrupa emperyalizmi tehdidi karsnda alarma geiren felaketler, talih
siz Kk Kaynarca Antlamas'yla sonulanan 1768-74 Osmanl-Rus
Sava'yla balad. Bu antlama, Osmanl hakimiyetindeki topraklarn nasl
bltrlecei konusunda, Avrupallarca "Dou Meselesi " olarak adland
rlan bir dizi buhrann balangc oldu. Napolyon'un Msr' istilas ( 1798)
da, her ne kadar Kk Kaynarca kadar kalc sonulara amamsa da, ayn
derecede sarscyd, nk emperyalist tehdidin salt Avrupa hudutlaryla
snrl olmayp, kendini her yerde hissettirebileceini ortaya koyuyordu.
Bu buhranlar, gerek stanbul'da, gerekse eyaletlerde (rnein Musul) , iki
asrdr sren siyasi adem-i merkeziyete bir son verilmesi ve padiahn oto
ritesinin yeniden serdedilmesi ynndeki talepleri harekete geirdi.2 Sultan
III. Selim (1789-1807) ve Il. Mahmud (1808-39), buna Osmanl'da reform
devrini (1789-1922) balatan slahat programlaryla karlk verdiler.
Selim'in Nizam- Cedid'i ilkin askeri reformu hedefliyordu. Dier
devletlerde olduu gibi, askeri reform iin daha ok gelir, daha ok gelir
TO Rt< VE TAR H

37

iin ise topyekun olarak daha etkin idare gerekiyordu. Osmanl devlet
adamlar, eskinin adete dayanan idari sisteminin aklc bir planlama ve
sistemletirmeye konu edilerek yeniden gzden geirilmesi gerektiini
kavramaya baladlar. Ardna decekleri emsalleri olmayan bu yeni
programlarn, kendilerine yol gsterecek plan, ynetmelik ve yasalara ih
tiyac vard. Nizamnamesiz bir Nizam- Cedid olamazd. Selim'in Nizam-
Cedid'ini tanmlayan plan ve nizamnameler, Osmanl politikasnda
Aydnlanma'nn sistemletirmeci ruhunun (esprit de systeme) ortaya k
noktasn temsil eder; Selim'in Avrupa' da daimi diplomatik temsilcilikler
ama karar (1793), Osmanl ve Avrupai dnme tarzlar arasndaki bu
yaknlamay daha da ilerletti. Nizam- Cedid'in planlama ve dzenleme
gerektirdiinin alglanmas, Weber'ci anlamda "geleneksel"den "aklc-ya
sal" otoriteye geiin balangcn simgeler. Osmanl terimleriyle ise, ni-.
hayetinde yeni dzenlemelere kanun hkm veren padiahn iradesiydi.
Adem-i merkeziyet dneminde iktidar gyaben elinde bulundurmu olan
mtegallibe, iktidar zerinde herhangi bir hak iddia edemezdi. Oysa pa
diah, eer yeterince gl bir iradeye sahipse, bunu yapabilirdi ve onun
bu hakkn yeniden tesis etmesi merkezileme ve mtegallibenin sonu
anlamna geliyordu.
III. Selim eskilerini kaldramadan yeni kurumlar oluturma girii
miyle, kendini reformlarnn tehdidi altndaki mktesep kar sahiplerin
den gelebilecek saldrlara ak hale getirmi oluyordu. Tahttan indirilii de
bu durumun bir sonucudur. Onun dt hataya dmek istemeyen II.
Mahmud hazrlklarn zenle yapt. Becerebildii yerlerde taradaki mte
gallibeyi etkisiz hale getirdi, ama en bykleri olan Msr Valisi Mehmed
Ali Paa elinden kurtulmay baard. 1826 ylna gelindiinde Mahmud,
babozukluu ve ie yaramazlyla lavedilmesi bir zorunluluk halini
alm olan, bir zamanlarn nl piyade birlii Yenierileri ortadan kaldra
cak kadar glenmiti. Yunanl isyanclar karsnda Mehmed Ali Paa'nn
Msrl askerleri baarl olurken, Sultan Mahmud'a bal kuvvetlerin yeter
siz kalmas, meselenin stanbul bakmndan aciliyetini artrd. Reformlara
kar kan en tehlikeli mktesep kar grubu olan Yenieri Oca'nn kal
drlmas, Mahmud'un Selim'in programn yeniden hayata geirip daha
TANZMAT

da ileri gtrmesini mmkn kld.3 Yeni bir ordu ve yeniden rgtlenmi


destek ktalaryla ie balayan Mahmud, yeni okullar kurmaya, diplomatik
temsilcilikleri canlandrmaya, sivil ve askeri kurumlar topyekin tekilat
landrmaya devam etti.
Selim ve Mahmud dneminin Osmanl devlet adamlar, imparator
luun karlarn d yardm olmakszn askeri bakmdan savunamayacak
lannn farkna vardlar. Bu farkna var diplomasinin nemini artrarak
savunmac modernleme ile Avrupa'nn karlarn cezbetme niyetindeki
reformlar arasndaki ba pekitirdi. Mahmud'un son yllarnda ald iki
tedbir, onun Osmanl ve Avrupa teamllerini hizalama ynndeki abala
rnn derecesini kantlar. Msr Valisi Mehmed Ali Paa'yla ihtilafnn son
aamasnda ngiliz desteine muhta olan padiah, esasnda serbest ticareti
balatan 1838 Osmanl-ngiliz ticaret antlamasn imzalad. Bu antlama
ou kez Osmanl imalatn ykma uratan antlama olarak yorumlan
mtr. Oysa Osmanllarn dnya ekonomisiyle baml konumda btn
lemesi oktan balamt. Gerek Osmanl, gerekse ngiliz mzakereciler
antlamay, isyan etmi de olsa hala Osmanl tebaas olarak antlamayla
bal bulunan Mehmed Ali'nin karlarna ters den bir mutabakat olarak
gryorlard. Eer Liberal fikirler ekonomiye giriyorsa, siyasete de pekala
girmeliydi. Bu adm, Mahmud'un lmnden nce hazrlanp sonrasnda
okunan 1839 Glhane H att- Hmayunu'yla atld. Ferman genellikle, is
ter Mslman ister gayrimslim olsunlar, sultann tm tebaas arasnda
eitliin balangc olarak anlalr, ancak bu yorum tmyle doru ya da
eksiksiz deildir.

TANZMAT NEYD?
Mahmud'un lmyle (1839) Abdlhamid'in tahta k (1876)
arasnda baa gelen padiahlarn hibiri reform politikas zerinde bir
hakimiyet kuramad. Boluk, Selim ve Mahmud'un yeni sekinlerince ka
patld. Savunma diplomasiye dayandndan, en ok nfuz sahibi olanlar
askeriden ziyade sivil sekinlerdi. ktidarn merkezi saraydan Bab- Ali'deki
sivil brokratik karargaha kayd. Tanzimat dneminde, hariciye nazrnn
veziri azam olarak greve devam etmesi allm bir uygulama haline
TRt<YE TAR H

39

geldi. Dneme, her iki makam da igal eden Mustafa Reid (1800-58),
Keecizade Fuat (1815-69) ve Mehmed Emin Ali (1815-71) paalar damgas
n vurdu. Onlarn mesai arkadalar ise kah nazr, kah vali olarak o nezaret
ten bu nezarete dnp duran bir sekinler grubu oluturdular.
Tanzimat politikas, reformun sreklilemesini ve younlamasn
temsil eder. Gerek tanzimat, gerekse nizam kelimeleri Trkeye Arapadan
girmi ve her ikisi de "dzenleme"yi ifade eden ayn Arapa kkten tre
mitir. Bu kkn ettirgen ya da pekitirmeli biimi olan Tanzimat, d
zenleme veya reformun geniletilmesine ya da younlatrlmasna iaret
eder. Ve Tanzimat dneminde olan da tam olarak budur. Bu dnemdeki
Osmanl politikalar, doum halindeki kresel modernliin Janus* benzeri
yzlerinin her ikisine birden; hem korkutucu veheye (Balkanlar'daki ayr
lk milliyetilik, Asya ve Afrika'daki emperyalizm) hem de ekici veheye
(Avrupa'nn ilerlemesini rnek alarak Osmanl'nn geri kalmlndan
kurtulma umudu) cevap veriyordu. Tanzimat, bir yandan yaklaan k
tehlikesini haber veren bir buhranlar dnemi, bir yandan da yenilenie
delalet eden bir reformlarda hzlanma dnemiydi.
Dneme hk:met politikas damgasn vurmutu; buna ramen,
yeni sekinlerin olumas ve yeni fikirlerin yaylmas hkmet denetimin
den kaabiliyordu. Buradaki en nemli unsur modem yazl basnn dou
uydu. Hkmet politikas o zamana kadar karmad alanlara doru gir
dike, eletirmenler itiraz edecek daha ok ey buldular. Sonu olarak ok
gemeden, yazl basnn ykseliini, onu yeni yeni beliren okur kitlesine
seslenmek iin kullanan modem muhalif aydnlarn ortaya k takip etti.
te yandan, daha az belirgin olmakla birlikte, mlk sahiplerinin karlarna
hitap eden ve zellikle reformcu dini hareketlerin evresindeki gruplaan
bir muhafazakar akm da ekillenmekteydi. Asrnn mceddidi (dini can
landran, yenileyen) olarak tannan Mevlana H alid'in (1777-1826) kurduu
Halidiye-Nakibendiye'nin Osmanl Irak'ndan douu, bu muhafazakar
eilime zellikle ivme kazandrd. Bu blmn geri kalannda Tanzimat
daha etraflca ele alnacaktr.
* Bir yz ne, bir yz arkaya bakan ve resimlerine Roma paralannda rastlanan iki yzl Roma
tanns -.n.

TANZMAT

B U H RAN VE DARALMA

Osmanl mparatorluu'nun bekas, 19. yzyln baka hibir


annda, dnemin balangcnda ve bitiinde olduu kadar tehdit altnda
bulunmuyordu. II. Mahmud 1839'da ldnde, Mehmed Ali'yle sava
halindeydi. Msr'n yan sra Girit ve Suriye'yi de denetimi altnda tutan
Mehmed Ali ksa bir sre nce Osmanl ordusunu Anadolu ilerinde yenil
giye uratmt; Osmanl donanmas da M sr saflarna gemiti. Avrupal
gler Osmanl'nn aniden kmesi ihtimalini o denli istikrarszlatrc
buluyorlard ki, duruma stanbul lehine mdahale ettiler. Geri ekilmeye
zorlanan ve dier topraklar da elinden alnan Mehmed Ali kaltsal Msr
valiliiyle yetinmek zorunda brakld. Kat zerinde 19 14'e kadar Osmanl
hakimiyetinde kalan Msr, Mehmed Ali'nin varisleri ynetiminde bir yan
dan giderek stanbul'dan zerk hale geldi, bir yandan da iktisaden gideyek
Avrupa'ya daha baml oldu. Avrupa'nn buraya ynelik yatrmlarnn ve
stratejik ilgisinin artmasna neden olan pamuk ihracat ve Svey Kanal
(1869), ngilizlerin 1882'de Msr' istilasnn da yolunu at.
Osmanl mparatorluu, 1 840-4'deki Msr buhrannn ardndan, te
baas arasndaki dini ve etnik farkllklarn artan siyasallamasn dile getiren
bir dizi yerel buhran da atlatt. Girit ve Lbnan, Msr'dan ayrlp Osmanl
idaresine geri dnmelerinin ardndan bu tip buhranlara kapldlar. Giritli
Hristiyanlarn bamsz Yunanistan'la birlemek istemesi zerine 1866
ayaklanmas patlak verdi ve adann tarihe dayanan Hristiyan-Mslman or
tak yaam iddete boyun edi. Lbnan' da, din ve snf farkllklar arasnda
kpr olan eski ilikiler a, 183o'larda Msr idaresi altnda zaten istikrarn
kaybetmiti. Bu ilikiler, yeniden tesis edilen Osmanl idaresinde, gerek
Tanzimat reformlarnn, gerekse artan Avrupal nfuzunun, zellikle de
yeni dinsel farkllklar yaratrken eskilerini de siyasallatran misyonerlerin
etkisiyle tamamen ortadan kalkt. Lbnan' da 184o'larda patlak veren mezhep
atmalarn snf temelli atmalar izledi. Lbnan buhran, Osmanllarn
nde gelen Avrupal glerle mutabakat iinde buraya zel dzenlemeler
yapmasna ve Cebel-i Lbnan', banda Lbnanl olmayan Hristiyan bir
valinin bulunduu zel bir idari sisteme kavuturmasna neden oldu. Bu sis
tem, Lbnan siyasetine kalc bir yeni mezhepilik damgas vurmak pahasna
TO RKVE TAR H i

Lbnan'a istikrar getirdi.4 Osmanllarn am' da 1 860 iddet olaylarn bas


tramayan eski sekinleri tasfiye etmesi, gzn toprak ve resmi makam
sahipliine dikmi yeni yerel sekinlerin ykseliini kolaylatrd.>
Srbistan'n zerklik (1815) , Yunanistan'n da bamszlk kazan
masnn (1830) ardndan Balkanlar'da ayrlk milliyetilik yaylmaya
devam etti. Bulgaristan, 1835-76 arasnda patlak veren on iki kk
ayaklanmaya ramen, Osmanl hakimiyeti altnda iktisaden gelime gs
terdi. 6 Balangta B alkanlar'n en ivedi sorunu Romanya'nn Eflak ve
Bodan beylikleriydi. Birliini oluturma arzusundaki Romanya, Osmanl
mparatorluu'nun 1 848'de Avrupa'dan ykselen devrimci dalgaya kaplan
tek blgesi oldu. O srada Romen milliyetilii bastrld, ancak birleme
(1861) ve bamszlk (1878) artk sadece bir an meselesiydi. 1 848'den son
ra Osmanllarn snma hakk tand Leh ve Macar devrimciler Osmanl
'
savunmasna ve kltrne nemli katklar yaparken, Rusya ve Avusturya
ile ilikilerde gerginlie neden oldular.7
Balkanlar'daki gerilimler 1877'ye kadar byk bir sava karmad,
ancak ayn meseleler ok gemeden Hristiyanlarca kutsal saylan yerlerde
savaa neden olacakt. Buhran, Ortodoks ve Katolik din adamlar arasnda,
Beytllahim'deki Nativitas Kilisesi'nin anahtarlar yznden kan bir kavga
dan dolay patlak verdi. 8 Bunlar yeni meseleler deildi; ama Avrupal glerin
farkl dini cemaatlerin karlarnn savunuculuunu yapmak iin girdii
yar karsnda dinsel farkllklarn artan siyasallamas, bunlar gemiteki
gibi ba edilebilir olmaktan giderek karyordu. O rtodokslarn hamisi olma
iddiasndaki Rusya bir ltimatom verdi. Osmanl'nn daha eitliki reformlar
yapma sz karlnda, Fransa ve ngiltere Rusya'ya sava ilan ettiler. Tarihe
Krm Sava (1853-56) olarak geen sava Balkanlar ve Krm' da cereyan etti.
Osmanl'nn modernlie doru hamlesine daha da ivme kazandran bu sava
beraberinde, yeni silahlarn yol at ar bir zayiat, Florence Nightingale'in
yaral bakmnda r aan gayretlerinin simgeledii salk hizmetlerindeki
ilerlemeleri, ve stanbul'a sava zamannda ulaan, fotoraf ve telgraf bii
mindeki gelimi haberleme olanaklarn getirdi. Padiah savan sonunda,
sz verdii gibi -aada ele alnan- 1856 I slahat Ferman'n ilan etti; ve
Osmanl mparatorluu Paris Antlamas'yla Avrupa devletler topluluuna
TANZMAT

resmen kabul edildi. mparatorluk bylelikle, Batl olmayp Avrupal g


lerle szm ona eit artlarla bir antlama imzalayan ilk devlet oluyordu.9
Ne var ki, elikili maddeler ieren antlama, bir maddesinde Osmanl'nn
ilerine karmayacan ilan ederken, tekinde Karadeniz'i tarafsz klyor,
berikinde Tuna'y uluslararas idareye brakyor, bir dierinde ise Romanya
ve Srbistan' Avrupa denetimine ayordu. Osmanl mparatorluu savata
toprak kaybetmemi, ancak hkmranl daha da hasara uramt.
1856'da atlatlan toprak kayb 187o'lerde gerek oldu. 1874'te
Hersek'te balayan isyan 1 876 'ya gelindiinde B osna, Karada ve
B ulgaristan'a yayld. D bor demelerini henz askya alm olan Osmanl
hkmeti, Avrupa'dan destei olmakszn iin iinden kmak zorundayd.10
Osmanl'nn duruma hakim olma abalar, Avrupa'dan Hristiyan katliam
larna kar lklar ykselmesine sebep oldu; dahas stanbul, Balkanlar'da
gerekleen kar katliamlar sonucunda, Avrupa'nn grmezden geldii'bir
Mslman muhacir aknna urad. stanbul'daki siyasi durum ay iinde
iki padiahn tahttan indirilmesi noktasna varacak derecede ktlemi
ti; Abdlhamid nc padiah olarak 1876'da tahta kt. Hem Avrupa
mdahalelerini savmak hem de Osmanl reformculuunun zaferini ilan
etmek zere Osmanl anayasas kabul edilip (3 Aralk 1876) seimlerin
yaplmasna karar verildi. Anayasalara hi scak bakmayan Rusya her hal
karda sava ilan ederek hem Balkanlar'da hem de Dou Anadolu' da hcuma
geti. 1877-78 Osmanl-Rus S ava'nn (93 H arbi) yaratt kriz koullaryla
birlikte Abdlhamid'in eline gerek Tanzimat'n mlkiye memurlar hkm
ranlna, gerekse I. Merutiyet'e (1876-78) son verme frsat gemi oldu.
mparatorluk Osmanl-Rus S ava'yla 1839'dan beri yok olma
nn eiine ilk kez bu kadar yaklam oluyordu. Dou Meselesi dnda
Tanzimat'tan haberi bile olmayan Avrupallara, imparatorluu " Avrupa'nn
hasta adam" diyerek gzden karmak mantkl gelmi olsa gerek. Daha
farkl bir bak oluturmak, ancak ieriye bakarak mmkndr.

REFORMUN ANA M EVZUIARI


Bu dnemde reformcu teebbsler zetlenmeye gelmeyecek kadar
eitlenip geliirken, bir yandan da yasama, eitim ve sekinlerin oluumu,
TO R<YE TAR H

43

devletin rgtsel genilemesi, cemaatler aras ilikiler ve siyasi srecin d


nm gibi belirli mevzulara younlat. Dnemin sonlarna doru iyice
artan reformcu ivme, etkisi geni bir alana yaylan sistemletirici nlem
ler de gelitirdi. Sultan Abdlaziz, 867'de, Hariciye Nazr Fuad Paa ve
ehzade Abdlhamid'in de dahil olduu kalabalk bir maiyetle Avrupa'y do
laan ilk Osmanl padiah oldu. Bu seyahat, 1867-71 arasnda tara idaresin
de, eitimde ve orduda alnan geni kapsaml nlemleri tetiklemi olabif.12
Yasama

Eer Tanzimat'n kronolojik snrlarn izen fiili mlkiye memur


larnn hkmranl idiyse, deiimin ana vastas da yasamayd.13 Bir an
lamda Tanzimat temelde bir yasama hareketiydi. rnein dnemin Viyana
Bykelisi Sadk Rfat Paa, 183o'lardaki yazlarnda, harici ve dahili
amme hukuku, imparatorluun Avrupa diplomatik sistemine kabulnn
gvenceye alnmas ile adil bir i dzenin salanmas arasndaki balant
zerinde duruyordu. 1839 ve 1854'te Avrupa'dan gelen, uluslararas destek
salanmas karlnda dahili reform yaplmas yolundaki talepler de ayn
hususu dile getiriyordu. Osmanl devlet adamlar Nizam- Cedid'den bala
yarak reformlarla talimat, nizamname ve kanun hazrlama arasndaki ba
lantnn idrakine vardlar. Nizamname ve kanunlarn ancak padiahn ira
desiyle yrrle girebildii gerei, merkezilemeyi, reformu ve yasamay
birbirlerine baml kld. Ne zaman belli bir reformun imparatorluun
tmnde uygulanmas gerekse, ak emirlere ve nizamnamelere duyulan
ihtiya zellikle aikar oluyordu.
Srekli kabaran dzenleme dalgasnn en u noktalarn, Tanzimat
dneminin en nemli yasal icraatlar 1839 Glhane Hatt- Hmayunu, 1856
I slahat Ferman ve 1876anayasasoluturuyordu. Glhane Hatt- Hmayunu
yeni dnemi at, fakat ou zaman sanld kadaryla Batllamac bir n
lem deildi.14 Ferman, vergilendirmede, asker alnmasnda ve yarg srecin
de reform ngryor, Mslman ve gayrimslim tm tebaann can, mal ve
rz gvenliini teminat altna alyordu. Bu reformlar hayata geirmek iin
yeni yasalar karma sz veren ve bunun zerine arkasndan bir yeni yasa
lar tufannn skn ettii ferman, tekelleri ve iltizam sistemini kaldracan
44

TANZMAT

duyurmas ve verdii kimi zgl teminatlar bakmndan ngiliz Liberal


dnnn etkilerini yanstr. Ancak fermann szlerini yerine getirebil
mek iin srekli kavanin-i er'iyeyi, yani eriata uygun kanunlar yrrle
sokacana atfta bulunmas da, rfi kanunla eriat uyumlu hale getirme bi
imindeki Osmanl geleneini aksettirir. ounlukla byle yorumlanmsa
da ferman, eriata gre eit olmayan Mslmanlarla gayrimslimlerin eit
olduunu sylemiyordu. Ferman, rfi kanunda da olduu gibi, tand tm
haklarn "Mslmanlar ve dier cemaat mensuplar" ("ehl-i slam ve milel-i
saire") olmak zere sultanln tm tebaasna istisnasz uygulanacan ilan
ediyordu. Vergilendirmeyle ilgili hkmler, eski ve ar vergilerin "uygun
bir vergi" ("bir verg-yi mnasib") ile ikame edilmesinden sz ediyordu.
B uradaki ama vergileri birletirip drmekti; "verg" vergiler iin kul
lanlan genelleyici bir kelime deil, belli bir yeni vergiye verilen add. on
olarak, yarg sreciyle ilgili hkmlerin devlet sekinleri iin zel bir anlam
vard. Tarihsel olarak yasal statleri padiahn kulu olduundan, padiah on
lar, sradan uyruklar iin geerli olmayan biimde, keyfi olarak cezalandra
bilirdi (siyaset) . te ferman byle cezalandrmalara da yer brakmyordu. Bu
hkm devlet sekinlerine fermann yrrlkte kalmas ynnde menfaat
saladndan, ferman "siyaset" szcnn modem anlamn kazanma
srecindeki mihenk ta haline geldi.
Glhane Hatt- Hmayunu Mslmanlarla gayrimslimlerin eit
liini aka ifade etmiyor idiyse de, 1856 Islahat Ferman etti.'5 Ferman,
"istisnasz her din ve mezhepten imparatorluk tebaas" yararna yrrle
konacak hkmleri bir bir sralyordu. Tarihsel cemaat haklarn teyit eden
ferman, gayrimslimleri kendi ilerini dzenlemeleri iin meclisler olu
turmaya davet ediyordu. Bunun sonucunda gayrimslim cemaatler, zaman
zaman "anayasa" da denilen cemaat nizamnameleri hazrlayp temsili or
ganlar kurdular. '6 Fermanla gayrimslimlerin ibadet yerlerini ina ve tamir
etmelerinin koullan gevetiliyor, "kimi cemaatleri dierlerinden aa tu
tan" sz ve uygulamalar yasaklanyordu. Hangi dine mensup olursa olsun
tm Osmanl tebaas yeteneine gre resmi grevlere getirilmeye elverili
klnyor, askeri ve mlki okullar herkese alyordu. Askerlik hizmetini
gayrimslimleri de kapsayacak biimde genileten ferman, bedel vermek
TOR!< YE TAR H

45

suretiyle bu hizmetten muafiyet de getiriyordu; muafiyete bavurmak


gayrimslimler iin norm haline gelirken, bedel er'i vergilerden cizyenin
yerini ald. Farkl cemaatlere mensup taraflar arasndaki davalar karma
mahkemelerde grlecek, ancak ayn dinin mensuplar arasndaki davalara
yine cemaat mahkemeleri bakabilecekti.
Dnemin nc temel senedi olan 1 8 7 6 anayasas, hem uluslara
ras artlara makul bir karlk, hem de Osmanl idaresinin farkl blmleri
iin karlm nizamnamelerine makul bir btnlk getirdi. 86o'larda,
gayrimslim cemaatlerinkine ilaveten, tekilat mevzuatyla Girit ve Lbnan
iin zel rejimler tanmland; imparatorluun u blgelerinde de Tunus
86o'larda bir mddetliine kendi anayasasna sahip olurken, Romanya
anayasasna 866'da kavutu. Osmanllarn Avrupa'daki uygulamalar gi
derek daha yakndan tanmalaryla imparatorluun belli cemaatleri ve baz,
blgelerine rgtsel nizamnamelerinin balanmas, sistemin tamamn
kapsayacak bir anayasa talebini ykseltti.17
Ulema ile askeri ve sivil memurlardan meydana gelen bir heyetin
alelacele hazrlad anayasada tavizler ve mulaklklar vard. Ancak bu
anayasa yine de hukukun stnl, hak ve eitliklerin teminat altna aln
mas gibi ideallerin Osmanl dnne nfuz derecesini gstermektey
di. Maddeler, imparatorluun toprak btnl; saltanat; tebaann hak ve
ykmllkleri; nazrlar; devlet memurlar; meclis; mahkemeler; vilayetler
balklar altnda toplanmt ve nihayet bir muhtelif blm ieriyordu.
Maddeler gelecekte sonular douracak hkmler ieriyordu. 7. Madde,
padiahn pek ok kutsal hakkna deinmekle birlikte bunlar tanmsz
brakyordu; bu haklar arasnda nazrlar atayp azletmek de vard ki, bu
onlar mterek mesuliyet sahibi olmaktan alkoyacakt. eriat ve kanun
hkmn salamak saltanat haklarnn bir ksmn oluturuyordu. Bizatihi
anayasa da ancak sultann iradesiyle yasalaabilirdi; padiahn iradesine
dayanarak yasamaya devam etmesini kstlayan hibir hkm bulunma
d gibi, yasama inisiyatifinin ounu nazrlarn elinde tuttuu meclisten
geen yasalar veto etme hakk da herhangi bir snrlandrmaya tabi tutul
mamt. Abdlhamid'in srar zerine eklenen 113. Madde, padiaha sk
ynetim dnemlerinde polis zaptyla gvenlik asndan tehlikeli addedilen
TANZMAT

herhangi bir kimseyi srgne gnderme yetkisi tanyordu. '8 Her ne kadar
o srada skynetim ilan edilmemise de, anayasa kahraman Midhat Paa
l876'da srgne bu hkmn kurban olarak gitti.
Eer 1839, 1856 ve 876 senetleri yasama dalgasnn tepeleriyse,
dalgann gvdesini de yeni kanunlar oluturuyordu. lk ceza kanunu (1840)
gzden geirilmi (1851) ve yerini Fransz kaynakl bir kanun almt (1858) .
Ticaret kanunlar da Fransz hukukundan rnek alnmt (1850, 1863) . Ali
Paa Fransz medeni kanununu da uyarlamay nerdiinde, ulema buna kar
kt. Bunun zerine Ahmed Cevdet Paa bakanlndaki bir heyet eriat
maddeler halinde kanunlatrmay stlendi ve bu kanunlar Mecelle adyla
yaynland (1870-77). Osmanl'nn tarm topraklarndaki devlet mlkiyetinin
(miri) tarihsel ilkelerini sistemletirip kanunlatran 1858 Arazi Kanunnamesi
de nemliydi. Kanunname kk ekicileri korumaya (yerel koullara bal
olarak bunu baarm veya baaramamtr), mlkiyet haklarn netletirm'eye
ve vergi mkelleflerini belirlemeye teebbs ediyordu. '9 Osmanl usullerini
uluslararas usullere uyarlayan (rnein kle ticaretinin yasaklanmas) daha
binlerce kanun ve nizamname hayat birok bakmdan etkiledi.20
En nce ticaret mahkemeleri (1840) olmak zere, hkmetin atad
yarg heyetlerinin bakanlk ettii yeni mahkemeler kuruldu. l86o'lara
gelindiinde, davalar yeni kanunlara gre ele alacak bir nizami mahkeme
ler a ortaya km bulunuyordu. Dzenli (nizami) ordu rneinde oldu
u gibi, nizam kelimesinden treyen "nizami" sfat reformlarn meyveleri
olan yeni kurumlar niteler. Nizami mahkemeler, bidayet mahkemeleri ve
onlarn zerindeki istinaf ve temyiz mahkemeleri olmak zere dzeyli,
hiyerarik bir yap halinde rgtlenirken, er'iyye mahkemelerinde ise isti
naf ve temyiz aamalar yoktu.
Birok aratrmacya gre yeni kanunlarda ve nizami mahkemelerde,
slamn Osmanl devletindeki rolnn kesintiye uramasna ve laiklemeye
doru atlm pek ok adm vardr; ancak bu bir hususu n plana karp di
erini gz ard eden bir deerlendirmedir. Abdlhamid'in l876'da anayasay
ilan eden iradesinde, anayasann eriat hkmlerine uygunluunu (ahkam-
er'-i erif) tasdik etmesi, Glhane Hatt- Hmayunu'nun srar edilen "ka
vanin-i er'iye" prensibini tekrarlyordu.2I eriattan tretilen yeni mevzuatn
T RKYE TAR H

47

ana bileeni olan Mecelle bunun en ak rneiydi. Benzer biimde, yeni


yasamann kaynann geleneksel Osmanl kanunu olduu yerlerde de en
ak rnei r858 Arazi Kanunnamesi tekil etmitir. Ulemann yeni eitim
kurumlarnda olduu gibi yeni mahkemelerde de hizmete devam ettii ger
ei, laikletirici olabilecek reformlar hafif klmtr. Bununla birlikte impa
ratorluk, Trk hukukularnn "hukuk devleti" (Alman Rechtsstaat ideali ile
kar.) olarak idealize ettii modem, hukukla bal bir idarenin ana hatlarm
tedricen izerken, bir dier sorun varlm srdryordu: "Hukuk devleti"
idealiyle, yasay insani sonularna aldrmakszn ilahlatran yahut da yasa
ve ynetmelikleri, kendini hukukun stnde gren bir iktidarn etki alanm
geniletme vastas klan otoriterlik arasndaki derin uurumdu bu.22
Sekinlerin oluumu ve eitim
'

Yeni sekinlere duyulan ihtiya, Osmanllarn Yenieri Oca'm


kaldrdktan sonra batan aa yeni bir ordu kurmalar gereinden de
karlabilir. Sivil brokrasi, r770-90 itibariyle grevdeki katip says kabaca
2.000 kadarken, Abdlhamid dneminde devlet memuru saysnn 35.00070.ooo'e kmasyla arpc biimde byd. Osmanl mparatorluu dier
devletlere nazaran hala gevek bir ekilde idare ediliyordu, ama bu hzl bir
artt. 23
Bymeyle birlikte, reformdan yarar grme derecesine gre farkl
memuriyetler arasnda dengesizlikler belirdi ve bu farkllklar memuriyetler
aras rekabeti krkledi. Yeni bir sekin zmre oluturma gayretlerinden en
karl kanlar subaylar ve memurlard. Ancak bu grevlerde bile farkl vasf
lara sahip gruplar arasnda ayrlk yaand. Memurlar, miyar Franszcaya
hakimiyet olmak zere Batllama derecelerine gre ayryorlard. Subaylar
arasnda ise mektepli-alayl ayrm vard.24 Bu farklar ciddi gerilimler yarat
yordu. Ulema, askeri ve sivil sekinler karsnda nfuz kaybetmiti. slami
deerlerin muhafzlar, eski er'i mahkemelerin ve medreselerin efendileri,
bunlarn benzeri yeni devlet kurumlar personelinin bir bl ve bir
kar grubu olarak hala arlklarm korumakla birlikte, reformlar ulemann
adalet ve eitim zerindeki tarihsel hakimiyetlerine ve evkaftan gelen ge
lirler zerindeki denetimlerine son vermiti. slam dnyasnn her yerinde
TAN Z M AT

olduu gibi burada da ulemann karsndaki en byk tehdit, modernliin


slamiyeti her eyi kuatan kltrel gereklik olmaktan karp bilgi evreni
nin alanlarndan birine dntren entelektel etkisiydi.2S
Tanzimat'n eitim politikas byk lde sekin oluturma hede
fiyle yrm, ama yava yava ok daha kapsaml sonular dourmutur.
Ulemann eitim alanndaki menfaatleri mektep ve medreseleri neredeyse
dokunulmaz hale getirmiti. Yeni devlet okullarnn mimarlar bu duruma,
sekin oluturmaya tepeden inmeci bir yaklamla cevap verdiler ve nce,
grnrde yksek eitim kurumlar kurup buna daha sonra genel bir okul
sistemi erevesi eklediler. Sonuta, yeni sekin okullar durumlarnn ge
rektirdii dzeye gelene kadar aradan yllar geti. Donanma ve <?rdu iin
Mhendis Mektepleri erken tarihlerde kurulmutu (srasyla 1773 ve 1793).
11. Mahmud zamannda Askeri Tbbiye (1827) ve Mekteb-i Harbiye (1834)
ald. renciler Avrupa'ya gnderilirken, Paris'te de bir dnemliine bir
Osmanl okulu ald (1857-64) . Memurlarn eitimi yolundaki sistematik
abalar, 1821'de Bab- Ali Tercme Odas'nn kurulmasyla balad; odann
grevi, imparatorluun Yunanistan bamszln kazanana kadar istihdam
ettii Rum tercmanlarn yerine geecek Mslman memurlar eitmekti.
Sekinler yetitiren okullar ama faaliyeti, zamanla yeni ve da
ha geni bir devlet okullar a kurma giriiminin paras haline geldi.
Memur yetitirmek zere nce rtiyeler ald (1839); bunlar mahalle
sbyan mekteplerinin brakt yerden balamay ve renciler on drt ya
na gelene kadar eitim vermeyi hedefliyordu. idadiyeler ise balangta
rencileri harp okuluna hazrlamak amacyla 1845'te kurulmaya balad.
ilk lise (sultaniye) 868'de ald. Eitimi sistematikletirme yolundaki en
nemli aba, 1 869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi idi. Okuma yazmay
mekteplerden daha hzla retmeyi hedefleyen yeni retim yntemleri
(usul-i cedid) daha 1847'de uygulanmaya balayp 187o'lerde yaygnlat,
sonunda da Orta Asya'ya yayld. Bu yntemler burada kltrel moder
nizmin gelimesinde o kadar byk bir nem kazand ki, bu "yeni usul"
pedagojinin Orta Asya'daki taraftarlar cedidciler (yeniciler) adyla anlr
oldu.26 Osmanllar iinse yeni okullardan bazlar, bilhassa Galatasaray
Lisesi ile Mlkiye Mektebi (859'da kurulup 1876'da seviyesi ykseltildi)
T RKYE TAR H

49

memurlarn eitiminde zellikle nem kazand. Sekinleri eitmekle kal


mayan yeni okullar, okuryazarl yayp Osmanl Mslmanlar arasnda
1 87o'lere doru benlik bilincinin uyan ve burjuva snfnn olumaya
balamas gibi dnmleri de tetikledi.27 Okullarn sekin zmrenin olu
umunda tad nem amalanmam bir sonu daha dourdu. nk
Osmanl padiahlar yeni sekinlerin bizzat kendilerine hizmet etmek ze
re eitim grmesini arzulamakta idiyse de, bu okullarda kefedilen fikirler
bu ahslarn sadakatlerini sultandan kendi devlet ideallerine yneltmeleri
ne neden oldu; bunun sonular gnmze kadar gelmitir.28
Devletin rgtsel genilemesi

Devletin oynad rol Tanzimat dneminde muazzam bir biimde


byd. Byme stanbul'da maddi bir ekilde aikard. Yeni ve fazlasyla
byk Dolmabahe Saray'na tanan hanedann, resmi dairelerin geri ka
lanyla irtibat kurmak iin mabeyni vard. Bab- Ali sivil hizmetlerin, Bab-
S eraskeri askeri hizmetlerin, Bab- Meihat da eyhlislamn dairesi olarak
din ilerinin genel merkeziydi. 871'e gelindiinde, sadrazam ve Heyet-i
Vkela'nn daireleriyle hariciye ve dahiliye nezaretlerinin ve en nemli ura
meclislerinin daireleri de Bab- Ali'deydi. Sivil brokrasi Bab- Ali dnda
maliye, evkaf, maarif, ticaret ve tarm, gmrk ve defter-i hakani (tapu)
nezaretlerinin saflarn dolduruyordu.29
Resmi brokratik tekilatlarn bymesinin yan sra, meclislerde
de daha nce grlmemi bir art yaanyordu. Bunlar sklkla temsili
hkmet oluumuna giden admlar olarak yorumlanr. Vilayetlerdeki
idare meclislerinde seilmi yelerin ve yerel dini liderlerin yer almas
bu yorumu glendirmektedir. Bununla birlikte, dier idari sistemlerle
yaplan bir karlatrma bir baka etmenin de ibanda olduunu ortaya
koyar. Tarihsel olarak kurullar ya da meclisler, ya memur saysnn yetersiz
olduu brokratik kurumlarn faaliyet alann geniletme ya da daimi bir
birimin henz kurulmad bir alann ihtiyalarn karlama yolu olarak i
grmtr. G erekten de, baka pek ok rnein yan sra, Meclis-i Ticaret
ve Ziraat (1838) nezarete (1871) dnm, M eclis-i Vala-y Ahkam- Adliye
de ok gemeden Adliye Nezareti haline gelmitir.
;o

TAN Z M AT

Genileyen devlet Osmanllarn hayatlarna giderek daha ok


mdahale etmeye balad. rnein, eitlik reformunun her aamas tm
Osmanl toplumunda etkilerini batanbaa hissettirdi. Yerel meclislerde
bir araya gelen memurlar ve mahalli temsilciler, genellikle hemfikir ol
madklar politikalar yrrle koymak iin uratlar. Vergilendirme
ve maliye idaresinde arka arkaya reformlar yapld. Hane halkn ve gelir
kaynaklarn tespit etmek zere nfus saymlar ve tahrirler yrtld.
stanbullular gerek askerlikten, gerekse vergilerden muaft; dolaysyla
vergi yk tarann, askerlik yk de taral Mslman erkeklerin om
zundayd. 1869 Nizamnamesi, askerlik hizmetini drt yl muvazzaf, alt
yl ihtiyat ve sekiz yl da mstahfz olmak zere tanmlad. Bu dnemde
2 1 0 .0 0 0 kii nizami orduda grev yapyordu, 190.000 kii ihtiyat (redif)
ve 300.000 kii de mstahfzand. mparatorluun 184fte, her birinde
bir ordu bulunan be askeri blgeye blnmesi, halk tabakasyla askeriye
arasnda yeni etkileim alanlar yaratt. Yeni okullarla birlikte artc
yeni eitsel seimler yapma olanaklar ortaya kt. Yeni mahkemeler ku
rulurken, yeni yasalar da toprak tapulamas gibi her yer iin nemli olan
meseleleri etkilemeye balad. M ektup gnderme (1840), telgraf ekme
(1855) ve buharl gemilerle seyahat edebilme (1850) gibi imkanlarn hepsi,
byk lde devletin nayak olmasyla olanakl hale geldi. Byk ehir
ler sokaklar aydnlatan havagaz lambalaryla, inaat nizamnameleriyle,
yeni itfaiye tehizatyla ve toplu tamacln balamasyla tant. Tarada
yeni vilayet binalarnn, okullarn, mahkemelerin, polis karakollarnn ve
rhtmlarn yapmyla Tanzimat reformlar antsal bir biim de kazanma
ya balad.0
Tara idaresi

stanbul'daki deiikler taray da derinden etkiledi. Dnemin o


unda taradaki vilayetler reformla ya pilot projeler ya da Lbnan'da olduu
gibi yerel buhranlara zm yolu olarak tedricen tant. Genel uygulamaya
dnk vilayet nizamnamelerinin karlmas 1864-71'i buldu. Bu tedricilie
ramen, yerel idare reformu btn dnem boyunca hissedilecek nemli
etkiler yaratt.
TRKYE TAR H

Glhane Hatt- Hmayunu uyarnca vilayetlerdeki ilk hedef iltizam


sistemini ortadan kaldrarak vergileri dorudan toplayacak cretli tahsildar
lar (muhassl) atamakt. Muhassllarn rolleri unvanlarnn ima ettiinden
ok daha geniti. Onlardan Tanzimat' ve btn tebaann eitliini anlatma
lar, meclisler kurmalar, vergi toplamalar, vergi mkelleflerini ve mlkle
rini tescil etmeleri isteniyordu. Memurlarla yerli halkn setii temsilciler,
vergi dalmn ve dier meseleleri tartmak zere bu meclislerde bir ara
ya gelecekti. Muhassllardan, halktan ne toplayabilirlerse toplayp reformla
r akelemek zere stanbul'a gndermeleri bekleniyordu. Glhane'de eski
birok keyfi ve lsz verginin yerini "verg"nn alacann ilan edilmesi,
vergi mkellefleri iin uzun vadede ciddi bir indirim yaratacakt. Yerel mec
lis-i idare, muhassl ve yardmcsyla yerel dini liderlerden ve drt ila alt
seilmi yeden meydana geliyordu. 184o'ta, Balkanlar'da gzergahta,
Anadolu'da da drt gzergahta olmak zere tefti heyetleri de gnderildi.
1841 itibariyle Anadolu'dan Bulgaristan, Makedonya ve Ege Adalar'na
uzanan on vilayette elli muhassl grev yapmaktaydY Ancak daha 1842'de
dorudan vergi tahsili uygulamasndan vazgeildi. Mltezimlerin cretli
tahsildarlarla ikame edilmesinin maliyeti, ou yerde toplanan vergileri a
mt. Dolayl seim sistemi, gemite kyly ezmi olan ayann seimleri
kazanp meclise girmesini kolaylatrmt. Ortodoks liderlerin stanbul
Patrii'ne meclislerde arka plana atldklarn veya sindirildiklerini bildir
meleri zerine, Patrik de Bab- Ali'ye ikayette bulundu. Birok yerde vergi
isyanlar kt. Baz istisnalarla dn yapan iltizam sistemi imparatorluk
sona erene kadar srd.
Mamafih, programn unsurlar yine de ayakta kald. Yerel meclisler
yaamaya ve oalmaya devam etti. Konsolide vergiyi tespit etmek zere
184o'ta yaplan hane halk ve gelir kaynaklan saym 1845'te yeniden gz
den geirilerek ylesine bir lekte uyguland ki, gnmze 17.ooo'i akn
tahrir defteri kald. r ve cizye gibi er'i vergilere dokunmadan pek ok
eski rfi verginin yerini alan konsolide vergi (verg) varln srdrd.
Bu vergi birka yl iltizam edilmeyip ky ya da mahalle leinde muhtar,
imam ya da papaz tarafndan toplanmaya devam etti. Yeni verginin tat
minkar olmay nedeniyle 86o'ta gayrimenkul ve geliri nispi bir taban
TANZ MAT

zerinden sistematik olarak vergilendirme ynnde bir proje balatld.


Ancak bu giriim iin de bir baka tahrir gerekiyordu ve sonuta proje an
cak tahririn yaplabildii yerlerde uygulandY
Muhassllarn 1842'de kaldmlmas zerine, tara idaresi 1864-71
nizamnamelerinde sistemli hale getirilecek ehresini kazanmaya balad.
1842'de, Tanzimat'n uyguland yerlerdeki idari blge hiyerarisini gz
den geiren Bab- Ali, eyalet, kaza ve sancak olmak zere kademeye ba
amir olarak grev yapacak mlki memurlar atamaya koyuldu.JJ Bu amirlere
maiyet memurlar, daha st kademelerde ise idare meclisleri destek veri
yordu. 1845'te, tm eyalet temsilcileri stanbul'a davet edilerek bir genel
meclis tekil edildi. Bu meclisin dalmasndan sonra eitli eyaletlerde
geici imar meclisleri kuruldu. Mlkiye memurlarnn sayca artna en
ok da tara idaresine doru uzanmalar sebep oldu. Ancak yine de, susti
maller hakkndaki ikayetlerin yaygnl, vasfl personel arznn ne kadar
yetersiz ve reformcu ideallerle dnyevi gerekler arasnda alan gediin
ne kadar geni olduunu gsterir. Ayrlk hareketler ve yabanclarn
mdahaleleri bu gedikleri, imparatorluun birliine ve hayatna kasteden
tehditlere dntrd. An vergilendirme konusunda her yerden ikayet
ler ykselirken, Bulgar blgelerindeki koullar, vergilerin "gnn Avrupa
standartlarna gre ar olmadna" iaret eder.34 Ayn ekilde Lbnan'da
kurulan zel rejimde, yerel ulam ann uzunluu otuz kat arttnda bile
vergiler "suni olarak dk" tutulmutur. Tanzimat idaresinin bir kusuru
varsa o da vergilendirmenin vaat edilen reformlar akeleyemeyecek kadar
yumuak tutulmu olmas olabilir.
186o'lann ilk yllarnda, Bosna'dan Hicaz'a kadar buhranlarla
mcadele eden devlet tara idari sistemini gzden geirip genelletirdi.
Yabanclar, 1864 ve 1871 vilayet nizamnamelerini Fransz nfuzunun bir
zaferi olarak kabul ettiler. Osmanl reformcular Franszlardan ne alm
olurlarsa olsunlar, evveliyat yle dursun 1842'den beri deneyimlediklerin
den ok daha fazla yararlanmlardr. zellikle de, 86'de Ni valisi olu
undan itibaren Midhat Paa idari iyiletirmelerde etkili denemeler yapt.
1864 Vilayet Nizamnamesi, banda vali olarak Midhat Paa'nn bulundu
u, zel olarak kurulmu Tuna vilayetinde uygulan amacyla karlmt;
TO Rt<VE TAR H

53

kendisinin l869'da Badat valiliine atanmas, muhtemelen bu uygulama


larn daha geni alanda hayata geirilmesine yardmc oldu.35 1867' de ka
nun birka eyalette uygulanmas iin kk baz tadilatlar yaplrken, ilgili
olduu birimin ad de "eyalet" yerine "vilayet" olarak deitirildi. ileride
tekrar gzden geirilen ve l871'de yaynlanarak genel uygulamaya giren ka
nun l 9 IJ'e kadar yrrlkte kald. 1876'ya gelindiinde, yirmi yedi vilayet
1871 kanununa gre yeniden tekilatlandrlmt.
1871 Vilayet Nizamnamesi mlki idareyi drt kademeye ayryordu.
Bykten ke olmak zere bu kademeler (ve amirleri) srasyla vilayet
(vali), sancak ya da liva (mutasarrf), kaza (kaymakam) ve nahiyeydi (m
dr). Osmanl teamlnden pek haberdar olmayan kiilerin bu kanunu drt
katmanl Fransz yerel idare sisteminin taklidi sanmalarnn bir nedeni de
bu drt kademeydi. Kanunla valilere birok ilev ykleniyor ve maiyetleri,
ou stanbul'daki zgl nezaretlere tekabl eden uzmanlam ilevlere
sahip olacak ekilde geniliyordu. lk kademede idari meclisler vard.
Meclislere resmi yelerin yannda, Mslmanlardan ve gayrimslimlerden
eit sayda olmak zere seilmi temsilciler de katlyordu. Bunlara ilaveten,
tm kaza temsilcilerinin btn vilayeti ilgilendiren kalknma meselelerini
tartmak zere ylda bir kez toplanarak bir meclis-i umumi oluturmalar
gerekiyordu. Ayrca, tara ehirlerinde belediye kurumlar yannda niza
mi mahkemelerin kurulmasyla ilgili hkmler de vard. Muhacirlerin
yerletirilmesi gibi zel amalarla zel komisyonlar da kurulabilirdi. 1871
kanunundan duyulan honutsuzluk ok ksa srede su yzne kt. Ksa
mrl 1 877-78 Osmanl meclisinin Heyet-i Mebusan'ndan geen yeni bir
vilayet idaresi kanunu Heyet-i Ayan'dan geemediyse de, 1871 yasas 1 913'e
kadar yaad.6
Cemaatler aras ilikiler

mparatorluu modernletirme abalar, onu bir arada tutmay ve


halklar arasndaki dayanmay tevik etmeyi gerektiriyordu. Tanzimat
bu hedefe ulama yolunda grnrde birbirleriyle elien giriimler ieri
yordu. Glhane Ferman kii haklarn zmni bir eitlikle tanyordu. 1856
Islahat Ferman ise gayrimslimlerin geleneksel haklarn tanrken dini
TAN Z M AT

eitlie vurgu yapyordu. Islahat Ferman ayn zamanda padiahn tm


tebaasn birletiren "samimi vatandalk balarn" ("revabt- kalbiye-i
vatandai") pekitirme amacn da gdyordu.
Ayn anda hem bireyler, hem cemaatler hem de imparatorluk dze
yinde eitlii en uygun hale getirmenin zordan da teydi. Ama yine de birey
lerin, cemaatlerin ve btnn haklarn uzlatrma mcadelesi, dnyann
her yerinde modern siyasetin geliimi iin merkezi nemdeydi. Tanzimat
reformcular, kimliin ve farklln yeni biimlerde siyasallat bir za
manda, bu sorunun kendi paylarna den yzyle kar karya kaldlar.
Gayri Mslimlere verilen tavizler, eriatn onlara tand stn konumdan
yoksun braklmalarna di bileyen muhafazakar Mslmanlar rencide et
miti. Tanzimat yllarnda, Suriye ve Lbnan'dakiler gibi baz alkantlar bu
hislerin ifadesiydi. Her eye ramen, gayrimslimler kendi ilerini yeniden
dzenlemeye giriirken, Osmanl aydnlar da ayrlkln panzehiri olarak
yeni, kapsayc bir eitliki Osmanllk kavramn gelitirmeye koyuldular.
Gayri Mslim cemaat ilerinin yeniden tekilatlandrlmas birok
nemli hususa karlk veriyordu. teden beri sregelen biri, millet olarak
resmen tannma peinde koan gayrimslim dini cemaatlerin uzayp giden
listesiydi. Bir dier konu ise zellikle eski milletlerin iinde hkm sren
yozlama ve baskyd. Gerek Rum Ortodoks, gerek Ermeni milletleri "hiye
rari yararna maniple edilen, yoz ticaret ve siyaset aygtlaryd".37 Zaman
zaman bu iki mesele etkileime geiyordu. Protestanl kabul eden ve sa
ylar birka bini ancak bulan Ermeni dnmeler, 185o'de Protestan milleti
olarak tannd. Banda Protestan bir papazn bulunduu ve hem halk hem
de ruhban meclisleri olan Protestan tekilat dier cemaatlere de rnek oldu.
Protestan laik liderlerin sahip olduu nemli rol, ruhban snfn hakimiyeti
ne kar bir are olarak baka yerlerde de zellikle rabet grd.
Tarihsel olarak tannan milletlerden Rum Ortodokslar iin 186062' de, Ermeniler iin 86fte, Yahudiler iin de 1864'te yeni nizamna
meler kabul edildi. mparatorluk iinde imparatorluk olan ve farkl etnik
kitleleri Yunanllarn hakim olduu bir hiyerari altnda bir arada tutan
Ortodoks Kilisesi de, Osmanl mparatorluu gibi milliyetilik akmlar kar
snda savunmaszd. Sonu, Bulgaristan'da (1870) ve Romanya'da (1885)
T RKYE TAR H

55

otokefalizm (bakanl bamsz, ulusal Ortodoks kiliseleri) taleplerinin


ykselmesi oldu.
Gayri Mslim dini cemaatlerinin yeniden tekilatlandrlmas birok
nemli sonuca yol at. Gayri Mslim cemaatler iin hazrlanan nizamname
ler (bunlara bazen anayasa da denir) Osmanl merutiyetilerinin beklentile
rini artrd. Kendi cemaatlerinin reformuna katkda bulunan ilerici Ermeniler
bir imparatorluk anayasasndan yanaydlar ve onlardan biri olan Kirkor
Odyan sz konusu anayasa taslan hazrlayan heyette bulundu.38 Ayn za
manda, Osmanllk dayanmasn pekitirmek ve zgl cemaatlerin geliebi
lecei koullar yaratmak felsefi olarak badatrlabilir idiyse de, Osmanl'nn
mevcut koullarnda cemaat reformlarnn ayrlkl krklemeden, dolay
syla da Osmanll zayflatmadan yrmesi olanakszd. Millet reformunun
temelini oluturan dini farkllklar, modern milliyetiliin temelini oluturan
etnik farkllklarla nadiren rttnden, ortaya deiken ve nceden kesti
rilemez sonular kt; nitekim Rum Ortodoks ve Ermeni rnekleri de bunu
gsterir. Osmanl'daki dini aznlklar arasnda, milliyetilik ya da ayrlklk
fikirlerine hala yabanc olan tek aznlk Yahudilerdi.
Cemaat reformlar ilerleme kaydederken, Tanzimat'n devlet adam
lar da tm Osmanl tebaasn bir arada tutacak yeni "samimi vatandalk
balar" oluturmann peine dtler. Bu, Osmanl aydnlarnn eski te
rimleri kullanarak yeni batan tanmladklar yeni siyasi kavramlar yayma
ynndeki kapsaml almalarnn bir parasyd. nceleri yerelletirilmi
anlamda bir kimsenin doum yeri yahut memleketi olan "lke"yi belirtmek
zere kullanlan vatan kelimesi iin "anayurt" anlamna gelen yeni uyarla
malar yaplmaya baland ki bu, Franszcadaki pays* kelimesinin ya da dier
dillerdeki muadillerinin gsterdii evrimi zetleyen bir gelimeydi. Resmi
kullanmda da Glhane Ferman'nn dilinin, askerlikle vatan savunmasn
birletirdii grlyordu. Kuds Mutasarrf 185o'de, hepsinin ayn "va
tanda kardeler" (ihvan fi'l-vatan) olmalarndan dolay, gayrimslimlerden
yoksullarn ve yallarn yardmna komada Mslmanlara katlmalarn
istedi,39 Millet kelimesinin tredii Arapa kk de yeni kavramsal daarca
malzeme salyordu. Osmanl'da, yukardaki rneklerde de grld gibi,
* lke -.n.

TANZM AT

millet kelimesi dini cemaatlere atfla kullanlrd: "Rum milleti" Rumca


konuanlar kadar anadili Arapa, Bulgarca ya da Romence olan tm Rum
Ortodoks Hristiyanlar kapsard. Mamafih, etnik kken dini kimliin n
ne gemeye baladka, baz Osmanllar "millet"i Franszca nation [ulus]
kelimesinin karl olarak kullanmaya baladlar.4 Zamanla "milli"yi
national [ulusal] anlamnda, "milliyet"i de nationalite [ulusallk] anlamnda
benimsediler. Yeni kavramlar anlatrken srekli olarak eski kelimelerin
tekrardan uyarlanp kullanlmas, anlamlarn retilip iletilme biimlerinde
devrimci bir dnmn patlak vermek zere olduunun bir iaretiydi.
Yeni "vatanseverlik ba"nn, yeniden tanmlanm bir Osmanllk
eklini almas amalanmt. Tarih boyunca yalnzca padiaha hizmet
eden sekinlere Osmanl denirdi. Eitlik, bu kimliin hkmdara hizmet
edenlere de, tebaaya da ayn biimde uzanmas gerektiriyordu. 1856 I sl a)at
Ferman, tm Osmanl tebaas arasndaki duygusal ba pekitirmek zere,
resmi grevlerini olduu kadar sivil ve askeri sekin okullarnn kaplarn
da herkese at gibi, gayrimslimlerin yeni laik (nizami) mahkemeler
deki haklarn geniletti. Mlkiye idaresine ait kimi dairelerde gayrims
limlerin istihdam edilmeye balamas, sekinlerin bu yeni politikay ne
kadar ciddiye aldna tanklk eder. laveten, "samimi vatanseverlie"
atf yaplmas, Osmanl idealinde duygusal bir ate yakma ihtiyacn da
zmnen itiraf etmekti ki bu, yeni tarz Osmanl siyasi muhalefetinin grevi
olacakt. Osmanl'nn bireylere, cemaatlere ve kamuya ilikin hak ve kim
likleri uzlatrma abas, eer koullar baka trl olsayd, evvelce Britanya
tebaalnn inasnda olduu gibi pekala ie yarayabilirdi. Ama gnn
koullarnda, "imparatorluk milliyetilii" yaratma abasnn Avusturya
Macaristan'da sonu verdii kadar ie yarad.41
Siyasi srecin dnm

1839'da, siyasi katlm resmi olarak hala devlet ricaline mahsus


tu - bu, gzn zengin mzakereler tarihine ve padiahn tebaasndan
ykselen direnie kapayan bir yorumdur. stelik imparatorlukta idari
kurumlar aka mevcutken, modern devletlerde brokrasilerden ayr
parlamentolar bulunmas gibi, bu idari kurumlardan ayr tekilatl siyasi
TR K YE TAR H

57

kurumlar bulunmuyordu veya saylan yok denecek kadar azd. Osmanl


memurlar ve aydnlan da hala neredeyse zdeti. S iyaset denilen ey,
politikalardan ok kiilikler etrafnda dnen bir hizip husumeti biimini
almt. Gl ahslar hane halknn etrafnda hizipler ve himaye alar
kurar; hizip balar kendi taraftarlarn stratejik makamlara getirmek,
padiahn gzne girmek ve rakiplerini gzden drmek iin birbirleri
nin her hareketini kollarlard. Resmi kulluk ilkesi, hizip siyasetini byk
bir kumara dntryordu. Kaybeden, hayatna ve servetine oynam
oluyor; yandalar da, kellelerini deilse bile makamlarn tehlikeye atm
oluyorlard.
183o'larn sonlarndaki hukuki reformlarn yksek makamlarda
kilerin gvencesini artrmas sayesindedir ki, Mustafa Reid, Fuad ve Ali
Paalar, daha nce mmkn olduundan ok daha uzun sre yerlerinde
kalabildiler. te yandan, evrelerini saran siyasi oyun da deimekteydi.
Yeniliki reformlar politika alternatifleri zerinde cereyan eden tartmay
ateliyor ve siyaset, srf kiilikler etrafnda deil fikirler etrafnda da dn
meye balyordu. Muhafazakarlar asndan, padiah fermanlar, memur
larnn eseri olan politikalara yaptrm gc kazandrlmasndaki istimali,
ihtilafn seviyesini iyice ykseltiyordu, nk Tanzimat ricalinin kulland
iktidar aslen padiaha ait bir hakt. Bu koullar altnda, sekinler arasnda
yeni bir siyasi muhalefet biiminin u vermesi an m eselesiydi.
Kltrel deiimin bu gelimeye nemli katklan oldu. I I I . Selim
geleneksel iir ve musiki retim biimlerinde sadece hami olarak deil, ay
n zamanda bir air ve bestekar olarak da byk rol oynuyordu. Halefleriyse
tam aksine, beenilerin Batllamas konusunda standartlar koydular.
Nitekim sonraki padiahlardan hibirinin, edebi yaratcln ba formu
olan iirde esamesi okunmaz.42 iirle siyaseti birbirine balayan, edebi
eser vermenin, zellikle de iir yazmann eskinin hizip siyasetinde barol
oynamasyd. Tarih boyunca Osmanl aydnlarnn hepsi air olarak bili
nirdi. iirde hner gsteremeyenler, geinmek iin bir baka yol bulmak
zorundaydlar; allm zm, resmi dairelerde bir makama kaplanmak
t.4 Yazar ne kadar kabiliyetli olursa olsun, maddi mkafatn yolu muhak
kak himayeden geerdi. Yakn akrabalar hari, nfuz sahibi birine intisap
TANZ M AT

etmenin tipik yntemi, ahsn hnerini nazmda, tercihen de kasidede


gstermesiydi. Eer nfuzlu kiiye vg dzmek ie yaramazsa, mkafata
giden br yol hicivdi; bylece hicve kurban gidenin sus pay olarak ykl
bir bahi vermesi salayabilirdi.
Bu rntler Tanzimat'ta da varln srdrdyse de, onlar kua
tan balamda toprak kaymalar yaand. O zamana kadar en byk hamiler
padiahlard; saray himayesinin de gemesi sanat ve yazarlara byk
bir darbe oldu. Ama ayn zamanda, yeni iletiim aralar, dile ve edebi
trlere ilikin yeni fikirler, yeni bireysel znellik ve snf oluum biimleri,
yeni kitlelere hitap etmeye hazr yazarlar iin frsatlar ieriyordu. Tanzimat
dneminde Osmanl "matbuat kapitalizmi" dodu - sadece matbaaclk
deil, yazl basn ve burjuva okur kitlesinin beraberinde getirdii her ey.
Bu, gerek ksa vadede Tanzimat siyaseti, gerekse uzun vadede ge Osmanl
'
ve modem Trkiye kltr asndan devrimci sonular dourdu.
Sz konusu kltrel dnm anlalmas zor bir biimde balad.
zel teebbse ait ilk Osmanlca gazete olan Ceride-i Havadis'in ( 1840) sa
hibi ngiliz William Churchill'di, ama yazarlar Trkt. Bir Trkn sahibi
olduu, resmi olmayan ilk gazete ise Yusuf Agah Efendi'nin Tercman-
Ahval'iydi (1860). Dier gazetelerin de skn etmesiyle, Osmanlca basn
l86o'larda serpilmeye balad. Osmanl aydnlar arasndaki ilk modem
muhalefet hareketi olan Yeni Osmanllar da bu srada dodu.44 Bu genler
nde gelen devlet adamlarnn pekala kanatlar altna girebilirlerdi, ama
yeni fikirlere olan aklklar ve basnla har neir olmalar, onlar idealleri
uruna otoriteye meydan okumaya itti Meruti bir devlet iin almak
zere ttifak- Hamiyet'i kurdular (1865). ans eseri karlarna yeni tarz
bir hami kt: Mustafa Fazl Paa. Mehmed Ali Paa hanedannn zengin
ve dlanm bir mensubu olan Mustafa Fazl Paa onlar Paris'e davet
etti ve orada, Osmanl sansrnn eriemeyecei gazeteler yaynlamak
da dahil olmak zere muhalif faaliyetlerini parasal olarak destekledi. Yeni
Osmanllar bylece, ideallerinden taviz vermektense gnll olarak srg
ne giden ilk Osmanl entelektelleri oldular.
Tarihiler genellikle Yeni Osmanllar siyasi bir hareket olarak
grp siyasi fikirlerini vurgulama eilimindedir. Oysa onlar ne bir siyasi
T RKYE TAR H

59

parti kurmu, ne kitleleri rgtlemi ne de bir devrim atei yakmlardr;


fikirleri de 19. yzyl modernliinin geni yelpazesine yaylm durum
dadr. Bilgilerini Tanzimat' eletirmekte kullanm ve okurlarna yeni
bir dnya ufku sunmulardr. Yazlarnn tamamna bakldnda, onlar,
kendi kimliini Batllama srecinde kaybetmeden modern olabilecek
yeni bir Osmanl kltr yaratmak iin uraan kltrel milliyetiler
olarak tanmlamak mmkndr. Bununla birlikte, siyasi katklarndan
dolay merutiyet kahramanlar olarak n yapmlardr. Tanzimat devlet
adamlaryla kyaslandklarnda, Yeni Osmanllar sadece Avrupai dn
ceye deil, slami dnceye de daha derinden vakftlar. Liberal siyaset
teorisinin mihver fikirlerini naklederken slami terimler kullanarak, sade
ce yeni fikirleri eski terimleri yeniden dolama sokarak iletmekle kalma
dlar, fkh usulnn kyas yntemini, belli reformlarn slamiyete uygun,
olup olmadn tartacak biimde uyarlam oldular. Yeni Osmanllarn
en yeniliki edebi yetenei olan N amk Kemal, daha sonra slamc mo
dernistler arasnda yaygnlk bulan pek ok kavranlan ortaya koymak
iin kyas kullanyordu. N amk Kemal temsili hkmeti, Kur'an'daki
"meseleler hakknda mavere et" (ve avirihum f'l-emri) buyruu ze
rinden savundu. Sorumlu hkmete ve halkn egemenliine, aslen yeni
halifenin tahta knda edilen ballk yemini demek olan biatn akdi
yorumu zerinden meruiyet kazandrd. Avrupa'nn hukukun egemenli
i idealini eriatla zdeletirdi.45 N amk Kemal'in baz edebi eserlerinin
irdelenmesi, yaptlarnn nasl zamannn sosyokltrel djfamlerini
yansttn ve merutiyetiliin tesine geip tam bir Osmanl modernlik
kltr ina etme yolunda daha kapsaml bir abaya doru genilediini
etrafl biimde ortaya koyacaktr.
Sosyoeko n o m i k Dei i m

Her n e kadar devletin iflas ile sonulanmsa da, Tanzimat nemli


sosyoekonomik deiimlerin yaand bir dnemdi. Devletin gelirleri
reform politikalarn karlamaya yetmiyordu.46 Giderlerin, zellikle de
saray giderlerinin denetimi yetersizdi.47 in olumlu ynnde ise, i l .
M ahmud'un mtegallibeyi durdurmak iin ald nlemler krsal kesimde
60

TANZ M AT

gvenlii artrm ve buna bal olarak retimi harekete geirmiti. 1 844


Para Reformu'yla Osmanl tarihinin geirmi olduu tailer dneminin
en fecisi (1770-1840) son buldu. 1 844 tarihli iki metalli para standard k
k tadilatlarla 1 922'ye kadar varln korudu. Hkmet gelir darl y
zi.inden kat para (kaime) basma (1840-62) yoluna gittiyse de, kaimenin
deeri an derecede dt; daha sonraki dnemlerde baslan kat paralar
da ayn kaderi paylat. Devlet Krm Sava srasnda d borlanmaya git
ti. Ancak d borlarn iyi ynetilmemesi devleti 187f te iflasa srkledi.
Modem bankaclk kurumlan ilk bu dnemde boy verdi; bunlarn banda
da Bank- Osmani-i ahane ( 1863) geliyordu. Fransz-ngiliz ortakl olan
bu banka stanbul'da fiilen devletin resmi bankas olarak i grd.48
Devletin yaad skntlara ramen ticaret ve tarm geliti. Tanzimat
dneminde, gerek ihracat, gerekse ithalat rnlerinin deeri kabaca be
katland. Osmanl ihra mallan en ok tann rnleriyle haldan oluuyor,
ithalatta ise snai mamuller ile eker ve baharat gibi baz smrge rnleri
bata geliyordu. mparatorluk Byk Britanya ile olan d ticaret an,
talya ve Fransa'ya yaplan hububat ihracat ve Msr'dan gelen haralarla
ksmen kapatmt.49 D ticaret kaytlan i ticarete gre daha iyi olmakla
birlikte, Osmanl'nn toplam ticaretinin drtte n, bu dnemde artan i
ticaret meydana getiriyordu.5
Mzmin yetersizliklere ramen Osmanl tarmnn da gelitii bir
dnemdi bu. Tann sektrn arazi bolluu, buna karlk emek ve sermaye
ktl tanmlyordu. Kara tamaclndaki yksek maliyetler, tahllarn uzak
mesafelere satlmasn karsz kldndan retimi de snrlyordu. Bu yzden
belli blgeler dnda, tarmda ortalama toprak bykl dkt. Bununla
birlikte, mtegallibenin kaldrlmas, serbest ticaret antlamalarndaki tekel
kart hkmler yznden sabit fiyatl resmi almlarnn (miri mbayaa)
feshi, 1858 Arazi Kanunnamesi'yle mlkiyet haklarnn akla kavumas
ve Mslman muhacirlerin bo arazilerde iskan gibi eitli faktrler tarm
canlandrd. Sonuta, 1848 ile 1876 arasnda devletin toplam gelirleri yakla
k kat, toplanan r vergisiyse yaklak drt kat arttY
ithal snai mamullerin loncalar zerindeki olumsuz etkisine ra
men, Osmanl imalat da gelimelere ayak uydurup byd. Bulgar yayla
TO dve TAR H

61

kasabalar, Osmanl i pazar iin ynller ve dier dokumalar reterek kr


sal bir sanayi rnesans gerekletirdiler. "Yerli kumalarn ithallerle yarp
yaramamas sz konusu bile deildi - yerli rnler Osmanl piyasasnda
o denli rekabetiydi ki, Avrupa mallarnn tketimi byk lde zengin ke
simlerle snrl kalyordu."s> Buna karn, Bulgar ekonomisi bamszlktan
(1878) sonra gerilemeye girdi. Szgelimi, zeytin yetitirip yandan sabun
imal eden Filistin'deki Nablus, bymeye rnektir. Tanzimat dneminde
Nablus'taki sabun imalathanelerinin says e katlanrken, bunlarn re
timleri de drt misline kt. Yani "i kesimlerdeki kk bir ehirdeki eski
bir imalat sektr, yeni teknolojilerle tanmadan, yeni teknikler gelitirme
den, yeni pazarlara almadan ya da yabanc yatrm sermayesine baml
kalmadan byyp refaha ermeyi baard. "53 ihra mamulleri arasndaki
belki de en baarl rnek haldr. Osmanl hal ihracat l85o'den l 914'a
deer olarak yedi-sekiz kat artt.54
iktisadi deiime ciddi bir toplumsal geliim de elik ediyordu.
Sistemli saymlara ait veriler ancak sonraki dnemler iin mevcuttur. 1872
yl iin yaplan tahminlere gre imparatorluun nfusu (Msr ve yar
bamsz Balkan lkeleri dahil) tm topraklar iin 40 milyon veya do
rudan istanbul'a bal vilayetler iin 23 milyondu. Bu 23 milyon nfusun
yaklak 9 milyonu Avrupa'da, 14 milyonu Asya'da yayordu. Dorudan
ynetilen Avrupa vilayetlerinde takriben her be gayrimslime kar drt
Mslman varken, Asya'daki vilayetlerde her drt Mslmana kar bir
civarnda gayrimslim bulunuyordu.55 Bu pek ok ynden deiken bir n
fustu. Osmanl ehirlerinde byk bir nfus art yaand. 1 840 ile 1890
arasnda, istanbul'un nfusu 400.ooo'den yaklak 900.ooo'e, izmir'inki
o.ooo'den 200.ooo'e, Beyrut'unki yaklak o.ooo'den oo.ooo stne
kt.56 Krsal nfus da deiim iindeydi. Ruslarn Kafkaslar ve Karadeniz
blgesine doru yaylmasnn her aamasnda, Osmanl topraklarna
gerek Mslman Trklerden, gerekse Trk olmayan Mslmanlardan
(erkesler, Abazalar, eenler) oluan Mslman muhacirler dalga dalga
geliyordu. Osmanl'nn Balkan topraklarndaki hakimiyetini kaybetmesi de
benzer g dalgalarna sebep oldu. l854'ten itibaren yllk yz binlerle ifade
edilen muhacir says l864'te 400.ooo'e ykseldi.57
62

TANZMAT

Niteliksel toplumsal deiimler, bireysel znellii ve snf oluu


munu da dnme uratt. Ticaretle uraan bir orta snf oluturmak
bakmndan her ne kadar kendilerini gayrimslim aznlklarn gerisinde
hissetseler de, M slman O smanllar arasnda da burjuvazi unsurlar
yok deildi. Bu burjuvazi katmanlar ya entelektel (memurlar, subaylar,
yazarlar) ya da iktisadi (tccarlar, toprak sahipleri) bir sermayeyle donan
m bulunuyordu. E itimde reform ve artan okuryazarlkla birlikte mo
dernist aydnlar, boy vermekte olan yazl basnda kendine bir tartma
platformu buldular. Kzlar (1859) ve kadn retmenler (1870) iin devlet
okullarnn almas ve ilk O smanlca kadn dergisinin kyla (Terakki,
1868) , M slman Osmanl kadnlar da ayn tecrbelerden gemeye ba
lad.58 B una karlk, genellikle aralarnda tccarlarn ve toprak s ahiple
rinin bulunduu, kltrel adan muhafazakar M slman Osmanllarn
'
asl toplanma ve tartma yeri ise dini hareketlerdi. Dnemin sayca ve
eite pek zengin olan bu gibi hareketlerinden en etkili olan, reformcu
Halidiye- Nakibendiye hareketiydi.59 Nakibendilerin siyasi katlma ver
dikleri nem onlar normal olarak devlet saflarna yerletirirken, eriata
kaytsz artsz itaat istemeleri de ulema arasnda taraftar bulmalarn
salad. H alidiye-Nakibendiye ve kollarnn kazand olaanst nfuz
1bugn de hala etkilidir. Osmanl Mslmanlar zaman iinde slami bir
basn kltr de yarattlar, ama bu esasen Tanzimat'tan s onra oldu.
Bir yandan Osmanl basn kltrn, te yandan da H alidiye'yi
kuatan kurumlarn, toplumsallklarn ve uygulamalarn simgeledii
iki byk deiim cereyan Osmanl'nn modernlie yaklamlarn e
killendirmeye giriti. Yazl basn ve brokratik aydn evrelerinde esen
cereyan, deiime atlgan bir yaklam ve hzl bir moderrlemeden yana
unsurlar barndryordu. Varlkl Mslmanlar ile dini hareket evrele
rinden gelien cereyan ise modernlie ynelik uyarlamac bir yaklam
benimsiyordu. ou M slman Osmanl, ikisinden birini semeye
zorlanmadka muhtemelen her iki akma kar da sempati besliyordu.
Sonraki dnemlerde, bu iki eilim birbirinden daha keskin bir ekilde
ayrt, ama ayn zamanda diyalektik bir etkileime de girerek Trkiye'nin
geleceini ekillendirdi.
TO RKYE TAR H

KLTREL U FUKLAR
Bu toplumsal deiimlerin elikisi genileyen kltrel ufuklara
Namk Kemal'den (1840-88) baka bir yazar daha iyi rnek tekil edemez.
O daha ok vatanseverlik ideallerini yaymak iin eski terimlere yeni an
lamlar yklemesiyle hatrlanr, ama sahip olduu yaratclk, kelimelerin
kullanmn deitirmenin ok daha tesine gemesini salamtr. Namk
Kemal ayn zamanda eski edebi biimleri dntrm, yenilerine de n
clk etmitir.
En iyi bilinen iiri olan "Hrriyet Kaside"sinde allagelmi ka
side trn yepyeni ve heyecan verici bir biimde kullanr. 60 Eski airler
bir hamiye dalkavukluk edip gze girmek iin kasideler yazyorlard. Bir
kasideyi terkip eden unsurlardan, hamiyi ven bir "medhiye"si, airinin
kendi hnerini gsterdii bir "fahriye"si ve bir de "dua"s bulunurdu. air,
genellikle kendi adn "medhiye"nin sonlarna yakn bir yerde geirirdi.
Namk Kemal, hi allmadk bir ekilde btn iiri hrriyete hasretti.
Medhiyesinde, tm erbab- himmet adna, oul ve zmnen tekine ynelik
kelimeler kullanarak konuur; kendi adn geirmek yerine "hrriyet"ten
bahseder. Fahriyesinde kendisi adna, birinci tekil ahs kullanarak, kendi
ni iaret eden terimlerle konuur. Her iki ksm da, hem okurlar hem de
airi hrriyeti vmeye deil, onu savunmaya arr. Namk Kemal'in dilei
ise Hda'nn hrriyeti afetten korumasdr.
Modem tiyatronun okuryazar halktan daha geni bir kitleye ulaabi
leceini kavrayan Namk Kemal, Vatan yahud Silistre (1873) adl bir baka
eserle de modem Trk tiyatrosunun balamasna katkda bulundu.6' Oyun
gsterilere neden olmu, hkmet de bunun zerine eseri yasaklayp, arala
rnda Namk Kemal'in de bulunduu Yeni Osmanllar srgne gnderme
yoluna gitmitir. Piyes, Tanzimat'n eitliki Osmanlclndaki temel bir
elikiyi, yani insanlar vatan uruna fedakarlk etmeye srkleyen ana et
kenin slamiyet olmas tezadn gzler nne seriyordu. Melodramatik olay
rgs, asker klna girerek sevdiinin arkasndan sava meydanna koan
kadn kahraman izleini kimlik yanlgsyla i ie geirir. Kadn kahraman
Zekiye, dman cephaneliini havaya uurduklar gz pek bir aknn
ardndan, birlik komutann uzun zamandr kayp olan babas olduunu
TANZMAT

da kefeder. Gizlendii klktan kp tekrar feracesine kuanan Zekiye,


babasyla kahraman slam Bey'e tekrar kavuur. Hikayeye girebilmek iin
slami toplumsal cinsiyet normlarnn krlmas gerekmitir - al sahne
sinde olmayacak bir ey olur ve slam Bey sevdiinin penceresinden ieri
atlar. Mutlu sonda ise, karakterlerin padiaha uzun mr dileyip talihlerine,
yani devletlerine (hukuki ve siyasi anlamyla "devlet"in bir baka anlam)
kretmeleriyle bu normlar yeniden yerli yerine oturur. Kadn kahramann
adnn Zekiye, erkek kahramannkinin de slam olmas manidardr; erkein
ad, kadnnkinin aksine isim olarak yaygn biimde kullanlmayyla daha
da gze arpar. Piyes dili bakmndan basittir ve iki vatan arks dnda ne
sir formundadr. te yandan, cokulu nutuklara elverili olan, tekrarlamal
ve tempolu pasajlarla da doludur. Milliyetiliin cengaver yzn kahra
manlk terimleriyle sunan piyes, slamiyetin herkesi bir Osmanl geleei
iin savaa koturamad bir yerde bu beklentilerin karlanmasnn ne
denli ac olabileceini renmeyi sonraki kuaklara brakr.
S ONU
Osmanl'nn savunmac modernlemesi elli yl nce balam olmakla
birlikte, reformlar Tanzimat srasnda hzlanm ve toplumun her zerresini
etkilemitir. Devaml nkseden buhranlar okuluslu imparatorluk styap
sn sarsmsa da, ekirdeinde devlet, ekonomi, toplum ve kltr, hepsi
birden bu dnemde byk bir dinamizm gstermitir. Tanzimat reformlar
yeni bir mevzuat, yeni programlar, yeni kurumlar ve yeni sekinler yaratt.
Devlet adamlar ve aydnlar, Osmanl kimliini yeniden tanmlayp, haklar
bireyler, cemaatler ve imparatorluk geneli dzeyinde teminat altna alarak
Osmanl toplumunu bir arada tutmaya abaladlar. Sosyokltrel deii
mi zorlayan glerin, srf Balkan ayrlklar rneinde deil, Osmanl
Mslmanlar arasnda ba gsterip yanan ynelimler rneinde de ol
duu gibi, devletin frenleyebileceinden ok daha kuvvetli olduu ortaya
kt Basn kltrnn -ve onunla ilintili her eyin- douu, brokratik
aydnlarn yeni r aacak hzl bir deiimin szcln stlenmelerine
imkan verdi. Halidiye-Nakibendiye'nin harekete geirdikleri ve benzerleri
olan daha muhafazakar Mslmanlar ise deien koullara daha ihtiyatl
TRKYE TAR H

bir biimde ayak uydurmaktan yanaydlar. iktisadi ve demografik deiim,


bu eilimlerin douunu ve diyalektik etkileimini besledi. 1876 itibariyle
siyasi devrim hala bir kuak tedeydi, ama yeni kitle iletiim aralaryla
birlikte kltrel bir devrim oktan balamt ve 1. M erutiyet'in (1876-78)
ksa mrl gnei de domak zereydi.

NOTLAR
Bu blm, Carter Vaughn Finley'nin Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity (New Ha ven: Yale
University Press, 2010) adl kitabnn 2. blmnden uyarlanmtr.
2

Dina Rizk Khoury, State and Provincial Sodety in the Ottoman Empire: Mosul, 1540-1834
(Cambridge: Cambridge University Press, 1997), s. 160. 78, 205-1.

Avigdor Levy, "The Military Policy of Sultan Mahmud


niversitesi, 1968), s. lor-4.

il"

(yaynlanmam doktora tezi, Harvard

Ussama Makdisi, The Culture of Sectarianism: Community, History, and Violence in Nineteenth
century Ottoman Lebanon (Berkeley ve Los Angeles:University of California Press, 2000); Engin
Akarl, The Lorg Peace, 1861-1920 (Berkeley ve Los Argeles: University of California Press, 1993;
,.C. Hurewitz, The Middle East and North Africa in World Politics: A Documentary Record (New
Haven: Yale University Press. 1 975). . Cilt, s. 344-49.
Philip S. Khoury, Urban Notables and Arab Nationalism: The Politics of Damascus. 1 860-1920
(Cambridge: Cambridge University Press, 1983), s. 8-52.

Michael Palairet. The Balkan Economies, c. 1800-1914: Evolution without Development (Cambridge:
Cambridge University Press, 1997), s. 129-35, 157-65.

7
8

llber Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl (stanbul: Hil Yayn, 1987), s. 146, 19293Paul Dumont, "La periode des Tanzimat," Robert Mantran (der.), Histoire de l'Empire ottoman
(Paris: Fayard, 1989) iinde, s. 505-09.

Hurewitz. The Middle East and North Africa in World Politics, 1. Cilt, s. 319-22.

10 evket Pamuk, A Monetary History of the Ottoman Empire (Cambridge: Cambridge University
Press, 2000), s. 217: Franois Georgeon, Abdlhamid ll: le sultan calife (1876-1909) (Paris: Fayard,
n

2 003), s. 71-78.
Dumont, "Tanzimat," s. 515-22; Barbara Jelavich, History ofthe Balkans, Eighteenth and Nineteenth
Centuries (Cambridge: Cambridge University Press, 1987).

12 Georgeon, Abdlhamid
13

s.

352-61.

il, s. 3135.

Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 17980.

14 Ahmed Lltfi, Tarih-i Lltfi (stanbul: Mahmud Bey Matbaas. 1302/1884-85), Vl. Cilt, s. 61-65; Suna
Kili ve A. eref Gzbyk, Trk Anayasa Metinleri: Senedi lttifaktan Gnmze (Ankara: T.
Bankas Kltr Yaynlan, 1 985), s. n-13.
15

Kili ve Gzbyk. TrkAnayasa Metinleri, s. 14-18.

16 Dumont, "Tanzimat," s. 497-500.


17 Roderic H. Davison. Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876 (Princeton: Princeton University

66

TA NZMAT

Press, 1963), s. 114-35; jelavich, History of the Balkans, s. 295-97; Carter Vaughn Findley,
Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789-1922 (Princeton: Princeton
University Press, 1980) , s. 224-27.

18 Robert Devereux, The First Ottoman Constitutional Period: A Study ofthe Midhat Constitution and
Parliament (Baltimore: johns Hopkins University Press, 1963) , s. 60-79; Davison, Reform in the
Ottoman Empire, s. 358-408; Georgeon, Abdlhamid

19

il, s. 68-71.

Donald Quataert, "The Age of Reforms, 1812-1714," Halil inalck ve Donald Quataert (der.),
An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914 (Cambridge: Cambridge
University Press, 1994) iinde, s. 856-61; Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 137; Musa
adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik Yaplan (Ankara: Trk
Tarih Kurumu, 1991), s. 283.

20 Ehud R. Toledano, The Ottoman Slave Trade and its Suppression, 1840-1890 (Princeton: Princeton
University Press, 1982).

21 Kili ve Gzbyk, Trk Anayasa Metinleri, s. 29-30.


22 Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 76-80; Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman
Empire, s. 163-65; Carter Vaughn Findley, "Osmanl Siyasal Dncesinde Devlet ve Hukuk: insan
Haklan m, Hukuk Devleti mi?," XII. Trk Tarih Kongresi, Ankara, 12-16 Eyll 1994: Kongreye
Sunulan Bildiriler (Ankara: Trk Tarih Kurumu, 1999) iinde, 111. Cilt, s. 1195-1202.

23 Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, s. 22-23, 212-18.


24 Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 97-102, 14s-s2; Dumont, "Tanzimat," s. 478-81.
25 Kar. Adeeb Khalid, The Politics of Muslim Cultural Reform: jadidism in Central Asia (Berkeley ve
Los Angeles: University of Califomia Press, 1998), s. 102.

26 A.g.e., s. 89-107, 160-72.


27 Seluk Akin Somel. The Modemization of Public Education in the Ottoman Empire, 1839-1908:
Islamization, Autocracy and Discipline (Leiden: Brill, 2001); Carter Vaughn Findley, Ottoman Civil
Officialdom: A Social History (Princeton: Princeton University Press, 1989), s. 131-73.

28 Fatma Mge Gek, Rise of the Bourgeoisie, Demise of Empire: Ottoman Westemization and
Social Change (New York: Oxford University Press, 1996), s. 45-46.

29 Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, s. 167-90; Cokun akr, Tanzimat Dnemi
Osmanl Maliyesi (lstanbul: Kre Yaynlan, 2001), s. 35-76; adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu
Kentleri'nin... , s. 185-90.

30 adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentleri'nin ... , s. 254-323, 360-71; akr, Tanzimat
Dnemi Osmanl Maliyesi, s. 24-33; Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl. s. 115-32; Dumont,
"Tanzimat," s. 481-83; Stanford ). Shaw ve Ezel K. Shaw, History of the Ottoman Empire and
Modem Turkey,

il. Cilt: Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modem Turkey, 1808-1975

(Cambridge: Cambridge University Press, 1977), s. 91-95.

31

akr, Tanzimat Dnemi Osmanl Maliyesi, s. 41-47, 101-30, 285-300; adrc, Tanzimat
Dneminde Anadolu Kentleri'nin ... , s. 208-18.

32 akr, Tanzimat Dnemi Osmanl Maliyesi, s. 50-56, 130-40; adrc, Tanzimat Dneminde
Anadolu Kentleri'nin ... , s. 212-18, 343-48.

33

adra, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentleri'nin... , s. 22-23, 199-202, 208-48.

TRKYE TAR H

67

34 Tevfik Gran, 19. Yzyl Osmanl Tann zerine Aratrmalar (lstanbul: Eren Yaynclk, 1998),
s. 174-207; Palairet, The Balkan Economies, s. 48; Akram Fouad Khater, Inventing Home:
Emigration, Gender, and the Middle Class in Lebanon, 1870-1920 (Berkeley ve Los Angeles:
University of Califomia Press, 2oo), s. 20-21.
35

Meir Litvak, Shi'i Scholars of Nineteenth-Century lraq: The 'Ulama' of Najaf and Karbala'
(Cambridge: Cambridge University Press, 1998), s. 157-60.

36 adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentleri'nin .... s. 249-78; Carter Vaughn Findley, "The
Evolution of the System of Provincial Administration as Viewed from Center," David Kushner
(der.), Palestine in the Late Ottoman Period: Polticial, Social and Economic Transformation (Kuds:
Yad Izhak Ben-Zvi, 1986) iinde, s. 3-29; Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 136-71.
37

Davison, Reform in the Ottoman Empire, s. 118.

38 A.g.e .. s. 120-35; Devereux, First Ottoman Constitutional Period, s. 259.


39 Ahmed Lltf, Tirih-i Lltf, VI. Cilt, s. 62; Beshara Doumani, Rediscovering Palestine: Merchants
and Peasants in Jabal Nablus, 1700-1900 (Berkeley ve Los Angeles: University of Califomia Press,
1995). s. 176.
40 erif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the Modemization of Turkish
Political Ideas (Princeton: Princeton University Press, 1962), s. 189, 273-74, 327-29.
41

Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 90.

42 Nihad Sami Banarl, Resimli Trk Edebiyat Tarihi (stanbul: M.E.B .. 1987), il. Cilt, s. 748-49, 77071 ve muhtelif sayfalarda 111. Selim'e ait bilgiler; dizinde sonraki padiahlann hibirine deinilmez.
43

Mahmud Kemal inal, Son Asr Trk airleri (stanbul: M.E.B., 1969), "airler," dolaysyla da b
rokratlar zerine biyografik ansiklopedi.

44 Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, s. 10-56; Findley, Bureaucratic Reform in the
Ottoman Empire, s. 212-18.
45 Namk Kemal. Makalat- Edebiye ve Siyasiye (stanbul: Selanik Matbaas, 1327/19). s. 165-75
("Ve avirihum fi'l-emri"); Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, s. 287-323; akr,
Tanzimat Dnemi Osmanl Maliyesi, s. 177-215.
46 Ortayl, imparatorluun En Uzun Yzyl, s. 178.
47 akr, Tanzimat Dnemi Osmanl Maliyesi, s. 55-76.
48 Edhem Eldem, A History of the Ottoman Imperial Bank (stanbul: Ottoman Bark Historical
Research Center, 1999).
49 Pamuk, A Monetary History of the Ottoman Empire, s. 220; Palairet, The Balkan Economies, s.
42-43.
50 inalck ve Quataert (der.). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, s. 834-41.
51

Gran, 19. Yzyl Osmanl Tann zerine Aratrmalar, s. 58.

52

Palairet, The Balkan Economies, s. 72.

53

Doumani, Rediscovering Palestine, s. 182-232 (alnt s. 232'den); Eugene L. Rogan, Frontiers of


the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850-1921 (Cambridge: Cambridge University
Press, 1999), s. 28-29, 37.

54 Donald Quataert, Ottoman Manufacturing in the Age of Industrial Revolution, (Cambridge:


Cambridge University Press, 1993), s. 134-60.

68

TANZ MAT

55

Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics


(Madison: University of Wisconsin Press, 1985), s. 26, u7.

56 Dumont, "Tanzimat." s. 487; Leila Tarazi Fawaz, Merchants and Migrants in Nineteenth-Century
Beirut (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1983), s. 2, 28-60.
57 Justin McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922
(Princeton: Darwin Press, 1995), s. 23-58.
58 Serpil akr, Osmanl Kadn Hareketi (l stanbul: Metis Yaynlan, 1994). s. 22-25.
59 Sean Ezra Foley, " Shaykh Khalid and Naqshbandiyya-Khalidiyya." yaynlanmam doktora tezi,
Georgetown University (2005).
60 nder Ggn, Namk Kemal'in airlii ve Btn iirleri (Ankara: Atatrk Kltr Merkezi, 1999).
s. 7-10.
61 Namk Kemal. Vatan yahud Silistre (lstanbul [?]: y.y.. 1307/1891-92).

TRKYE TAR H

B ENJAMIN C. FORTNA

il. ABDLHAMD'N SALTANATI


GR
ultan I I. Abdlhamid'in ge Osmanl ve Trkiye tarihinde kaplad
yer, nemli olduu kadar tartmaldr. Ge Osmanl dneminde,
sultann adyla anlan tek saltanat olarak "Hamidiye" dnemi (18761908), 1 9 . ve 2 0. yzyl Trkiye tarihinin dier devirleri arasnda sivrilir.
Abdlhamid'in brakt miras konusundaki fikirler de birbirleriyle taban
tabana zttr: Baz yazarlar sultan "demokrat olmamak" ve despotlukla ele
tirirken, dierleri onu "demokrat" ve uzlama mimar olarak ilahlatrr;
ya "Kzl Sultan" diye yerin dibine batrlr ya da "Son Hakan" yahut Ulu
Hakan" diye gklere karlr. Abdlhamid'in tarihteki yeri konusundaki
tartmalar gnmzde de srp gitmektedir; zellikle de gayet ilgin ve
dinmek bilmeyen bir yeniden deerlendirmenin oda olduu Trkiye'de.
Sultann Yldz Saray'ndaki ktphanesinin akbeti dahi, "Abdlhamid'in
hatrasna leke sren bir ant" ortadan kaldrmak zere ktphanenin
koleksiyonlarn datmaya girien sadk Kemalistlerle, bir ekime konusu
olmutur.' Ne var ki, Abdlhamid ister gerici ve mstebit olarak karalansn,
isterse Osmanl modernlemesinin ba mimar ve Bat tecavzlerine kar
slamn son muhafz olarak yceltilsin, saltanatnn, Trkiye'yi ve modem
Ortadou'yu derinden etkilemi olan son derece hayati gelimeler asn
dan kilit nem tad muhakkaktr.
Abdlhamid'in saltanatnn nemi gz nne alndnda, bu dnem
etrafnda muazzam bir literatrn gelimi olmas pek artc deildir. Daha
tahttayken akmaya balayan eserler rmana bir sr kaynaktan o kadar kol
katld ki, sonunda ortaya bir alayan kt. Bu eserlerin ounda, zellikle
de tahttan indiriliinden sonra yazlanlarda dnemin deerlendirmesi gayet
olumsuzdur. II. Merutiyet ya da Jn Trk dnemine ( 1908-18), zellikle de
Trkiye Cumhuriyeti'nin ilk evrelerine mensup tarihiler Hamid.iye dnemi
ni yerden yere vurmulardr - devrin kat laikiliinin, alglanan "Hamidyen"
duruun zdd olduu dnldnde, bu hi de srpriz olmayan bir

TR K YE TAR H

tavrdr. Aratrmaclar I96o'larda Abdlhamid'in saltanatna yeniden eil


meye baladlar. slam dnyasna yeniden bir halife sultann kagelecei
zlemiyle yaayan slamclarla Trkiye'deki slamc siyasi hareket taraftarlar
Abdlhamid'in mirasna sahip ktndan, bu iade-i itibar sreci kimi du
nunlarda onun avukatlna soyunmaya dnt. Siyasi slamn ykselie
getii I99o'l yllarn balarnda, i l . Abdlhamid'in ad bazen stanbul'un
kimi muhafazakar ilelerinin duvarlarnda, slamc Refah Partisi'nin seim
kampanyas afileriyle yan yana yer alacakt. Ard sra gelen Abdlhamid'i
sahiplenme polemii, Abdlhamid'in hem tarihi bir ahsiyet olarak nemini
hem de Trkiye'deki tarihsel ve ideolojik deiimle sregiden bantsn
vurgulamtr. Bu blmde, Abdlhamid'in saltanatn hem ge Osmanl
mparatorluu'ndaki tarihi gelimeler hem de tarihyazclnda mteakiben
ortaya kan dnemeler balamna yerletirmek, ama zellikle de bizzat
Hamidiye dneminin olaylar ve akmlar zerinde durmak istiyorum.2

ABDLHAM D VE NCESNDEK TANZMAT DNEM: D EVAM MI, SAPMA M I ?


Tanzimat dnemine (I839-76) ait tariheler, b u dnemin hikayesi
ni, Osmanl reformlarnn Batl asllarna yknnn ve Bat etkisinin
edilgin kabulnn altn izerek anlatr. Tarihiler yakn zamanda bu yoru
ma kar km, Osmanl devletini btnyle elden geirmek ve aklc bir
idari dayanaa oturtmak zere ataa geildii bu hassas dnemde Osmanl
devlet grevlilerinin yerel zlemlerine odaklanmlardr.3 Yakn tarihli
almalar, Abdlhamid'in Tanzimat dneminde ancak ksmen hayata
geirilebilmi reformlarn srdrdn ve ou kez de yrrle koydu
unu teslim etmitir. Ancak Hamidiye dnemi yine de, Osmanl devletinin
Bat'yla girdii etkileime ynelik daha umut ve gven telkin eden bir tu
tumdan ciddi bir sapma olduunu da gsterir. Greceimiz gibi, Avrupal
glerin imparatorlua kar takndklar tutumun yn deitirmesi ve
Osmanl topraklarnn deien demografik, iktisadi ve askeri durumu gz
nne alndnda, Hamidiye dnemi politikasnn Tanzimat dneminde
izlenenden farkl olmas artc deildir.
Abdlhamid'in slam kullanmas ve Osmanl Mslmanlarnn
umutlarm diriltmeye girimesi, Avrupallar ve sonraki tarihiler tarafndan
72

il. ABOLHAM i D ' i N SALTANAT!

dmanlkla karlanmtr. Kendi imparatorluklarnda byk Mslman


nfuslarn barnd Byk Gler iin Abdlhamid iktidarnn slami
boyutu, simgesel ve uygulamal alametleriyle dorudan doruya bir tehdit
anlamna geliyordu Hamidiye dneminin gndemi milliyeti ve laik ba
kl mteakip tarihi kuaklar iin de ayn derecede sorunluydu, nk
imparatorluun mmkn olduu srece Batl teamllere doal olarak
yknecei yolundaki beklentilerine ters dyordu. Bu eletiri zellikle,
Trkiye Cumhuriyeti'nin Osmanl'yla ilgili ou eyin karalama kam
panyasna maruz brakld ilk yllarnda younluk kazand; resmi Trk
tarihyazcl, gizlilik, vehim ve msamahaszlk gibi unsurlar zerinde
durarak Abdlhamid'in saltanatn istibdaddan ibaret grd. Yaygn bas
nn boy gstermesi, hem kzlar hem de erkekler iin eitim, kamu hizmet
lerinde hzl bir genileme gibi olumlu gelimeleri de ya grmezden gldi
ya da nemsiz addetti. Bir baka deyile Hamidiye dnemi, Tanzimat'n
alglanan ruhundan ayrld iin byk lde bir sapma olarak grld
Tanzimat programnn Abdlhamid tarafndan dnemin deien artlarna
uygun olarak farkl bir gerekeyle de olsa uygulanm olmas, ancak kerhen
ve hatta kimi zaman da ancak gln bir karikatr olarak kabul gryordu.
D kaynakl rneklerle ieriden ykselen zlemlerin bu cezbedici -kimi
lerine gre ise ldrtc- karm, ge Osmanl toplumunun, literatrde
"kltrel ikilik" denilen, kapanmas imkansz bir uurumla kanlmaz ola
rak blnm olduuna inananlar rahatsz ediyordu. te Abdlhamid'in
saltanatnn, her ne kadar ihtilafl bir tarihyazclyla malul ise de, modem
ada yerel ve uluslararas karlarn etkileimine byleyici bir rnek te
kil etmesi bu yzdendir.

ARKA PIAN VE ERKEN DNEM ETKLER


Abdlhamid, tipik bir Osmanl saray evliliinin rndr. Babas
Sultan Abdlmecid (s. 1839-61) , annesi bir erkes beyinin kz olan Tir-i
Mjgan Hanm'dr. Abdlhamid'in 22 Eyll 842'de raan Saray'ndaki
doumu, stanbul halkna mjde veren be pare top atyla ilan edil
di; yedi gn sren enliklerde camilerin mahyalar yakld.4 ehzade
Abdlhamid'in annesinin, o henz on bir yandayken vuku bulan lm,
T RKYE TAR H

73

onu saray hayatndan kopartarak daha sonra meum bir n kazanaca te


fekkre ve vesveseye srklemi gibi grnr. Bu olayn ardndan, babas
nn elerinden, ocuksuz PerestC. Kadnefendi'ye emanet edildi. Kendisi de
bir erkes olan PerestC. Kadnefendi kendini Abdlhamid'in yetimesine
vakfetti; ancak annesinin lm, babasnn daha da dnk olan aabeyi
Murad'a dknl ve saray ii politikalar hep birlikte Abdlhamid'i ketu
miyete ve bir sr perdesi altnda yaamaya yneltmi olmas muhtemeldir.
Anlald kadaryla genliinde iki imekten ve kadnlarla arkadalk et
mekten holanyordu, ancak zel hekiminin onu ikinin sal zerindeki
olumsuz etkileri konusunda uyard sylenir ve ondan itibaren sadece,
sinirlerini yattrmak zere yemeklerden nce ara sra bir kadeh ampanya
imekle yetinmitir;s l slamc kesimden ilerleyen zamanlardaki taraftarlar,
onun bu alkanln haliyle grmezden gelme eilimindedirler. Anca
Abdlhamid'in dindarl da samimi gzkmekte ve en zor zamanlarnda
yardmna komua benzemektedir. Daha nemlisi, lslamiyet ve slam ta
rihi, onun elinde nemli bir siyasi ve toplumsal pusula grevi grmtr.
Abdlhamid'in eitimi, 19. yzyln deien koullarn yanstan
pek ok farkl etki altnda kalmt. Btn Osmanl ehzadeleri gibi o da
zel hocalardan birok konuda ders grd; aralarnda Arapa, Farsa, slam
bilimleri ve Osmanl tarihi gibi geleneksel konularn yam sra Franszca
da vard. Piyano almay da rendi ve klasik Bat mziiyle komik ope
raya mr boyunca sren bir tutkunluk besledi, yle ki sonunda Yldz
Saray'nda kendine zel bir tiyatro dahi yaptrd. mparatorluk gelenei
icab bir meslei olmas gerekiyordu; Abdlhamid marangozluu semi
ve devlet ilerine hasrettii uzun saatlerden sonra belli ki ifal bir megale
sayd bu alanda ustalk kazanmt. Tahttan indirildikten sonra lke ii
srgndeyken bu megalesiyle uramaya daha bol vakti olacakt; bugn el
emeinin rnekleri, son ikametgah olan Beylerbeyi Saray'nda grlebilir.
Daha sonraki siyasi gelimeler asndan asl nemli olan, gen
Abdlhamid'in modem dnyada olup bitenlere duyduu ilgiydi Gerek
anlamda bir bilim adam olmamakla birlikte ok kuvvetli bir hafzas vard
ve maliye, siyasi iktisat ve tarih gibi konulara meraklyd. Gerek yksek ma
kamlardaki devlet memurlar, gerekse saray evreleri dnda yrtt bir
74

i l . AllOLHAM i D' i N SALTANAT!

dizi ahsi iliki kanalyla dardan srekli bilgi toplard. Renkli bir kiilik
olan Macar Yahudisi olan Arminius Vambery'yle uzun sreli bir dostluk
kurmu, Rum hekim Mavroyeni'nin tavsiyelerinden yararlanm, hayat bo
yunca Avrupa menkul kymetlerine yatrm yaparak byk bir ahsi portfy
oluturmasn salayan zel bankeri Galatal Rum Zarif'den ok ey ren
miti. Abdlhamid'in temaslar bu bakmdan, I9 yzyl boyunca geleneksel
Osmanl iktisadi aktrlerinin, imparatorluun yaamnda giderek daha ok
arln duyurmaya balayan mali ve kltrel alarla btnlemelerini
yanstr.6 Modem iftilik ve hayvancla da ilgisi azalmayan Abdlhamid,
daha ehzadeliinde, babasnn kendisine verdii bir araziyi rnek tekil
edecek karl bir zirai teebbse dntrecek uzun vadeli bir proje balat
mt.7 Romantik edebiyata ilgi duymayan, buna kar dedektifromanlarna
merakl olan sultan, saraynda bulundurduu bir grevliye eitli dillerde
yazlm bu kitaplar evirttirir ve geceleri uykuya dalmadan nce bir pra
vann arkasndan okuttururdu. Amcas Sultan Abdlaziz'le birlikte 867'de
kt Avrupa seyahati, anlalan gen ehzade zerinde gayet derin ve
genelde olumlu bir izlenim brakm, uzun sren saltanat boyunca impara
torlukta tesis etmeye didindii modernlik emareleriyle burada karlamt.
il. ABDLHAMD1N TAHTA IKII VE SALTANATINI N LK YILLARI, 1876-78

Gen padiah, tahta adm att andan itibaren devasa bir sorun
yumayla karlat: syanclarn kaynat ve Rusya'nn kkrtmasa ve
ya kztrmasa da frsat kollad Balkanlar'daki durum ok tehlikeliydi;
O smanl'nn gznde son zamanlara kadar Rusya'y dengeleyen Britanya,
kamuoyunda ahlanan "korkun Trk" kart dalgayla tarafszla s
rklenmiti; Osmanl hazinesi bir nceki yl fiilen iflas bayran ekmi
bulunuyordu; ve tahta k koullarna baklrsa, Abdlhamid kendi h
kmetinin ileri gelenlerinden ne kadar saknsa yeriydi. Buna umutvar bir
balang demek zordu ve o srada hemen hemen kimse, Abdlhamid'in
be yl iinde dizginleri eline alp 17. yzyldan beri en uzun sre hkm
srm padiah olacan tahmin edemezdi.
1876 ylnda meydana gelen bir dizi olaanst olay nedeniy
le, Abdlhamid o yl tahta kan nc padiah oldu. 86'den beri
TORKYE TAR H

75

saltanat sren amcas Sultan Abdlaziz o yln Mays'nda, aralarnda Midhat


Paa'nn (o dnemde padiah yetkilerinin anayasa ve meclis tarafndan k
stlanmas gerektiini savununanlarn banda geliyordu) da bulunduu st
dzey devlet grevlilerinin, Harbiye Nazr Hseyin Avni Paa'nn da arala
rnda yer ald subaylarn ve softalarn oluturduu bir topluluk tarafndan
gerekletirilen bir darbe ile tahttan indirildi. Tahtnda oturan bir sultann bu
ekilde alaa edilmesi ihtimali, belli ki Abdlhamid'i dehete drmt;
gelecekte, kendi bana da ayn eylerin gelebileceinden kuku duyacak,
zellikle de eyhlislamlk makamnn dahiliyetine kar tetikte olacaktL 8
Darbenin elebalar, Abdlaziz'in yerine, padiah olur olmaz ana
yasay ilan edeceine sz veren V. Murad' geirdiler. Ancak sinirleri zaten
harap durumda olan ve selefinin Haziran ayndaki intiharndan sonra da
iyice ktleen Murad tahtta ancak ay kalabildi. Onun hkmdar olara
devam edemeyecei belli olunca, Midhat Paa Osmanl veraset sistemine
gre sradaki Abdlhamid'le gizli grmelerde bulundu. Anayasay kabul
eden (hatta muhatab zerinde, mstakbel sultann bir liberal gr taraf
tan olduu izlenimini brakan) Abdlhamid, Midhat Paa'nn steledii
gibi anayasann Avrupal glerin teminat altnda olmas fikrini ise aka
reddetti. Abdlhamid'le Midhat Paa arasndaki bu tartmalarn gelgitli
tabiat, mstakbel sultana anayasa tasla zerinde, tartmalar sonland
racak deiiklikler yapma imkan verdi. Nitekim Abdlhamid ileride 113.
Madde'yi ne srerek Midhat' "devletin emniyetini ihlal ettii sabit" oldu
u iin Hicaz'a srgne gnderecekti (orada daha sonra katledildi).
Sultan Abdlhamid'in saltanatnn ilk yllarnda ortaya kan iki
baarsz darbe giriimi daha, konumunun hassasiyetini gzler nne se
rer. Birok yazar onu paranoyayla sulamtr, ancak sultann kayglanmas
iin hakiki nedenler vard. Kendisine kar kurulan komplolarn ilki ve en
nemlisi, banda "sarkl ihtilalci" diye anlan Ali Suavi'nin bulunduu
skdar Cemiyeti'nce rgtlendi.9 Cemiyet, azledilip raan Saray'na
hapsedilmi olan Sultan Murad' tekrar tahta geirmek amacyla saray etra
fnda bir gsteri dzenlemiti. Ancak Abdlhamid'e sadk kuvvetlerin ayak
lanmay bastrmasyla Ali Suavi ldrld ve darbe baarsz oldu. Skalyeri
Aziz Bey Komitesi'nin dzenledii ikinci tertip de tahta tekrar Murad'
il. ABDLHAM D0 N SALTANAT!

geirmeyi amalyordu. Ancak yetkililerin entrikay haber almasyla komite


mensuplarnn ou daha harekete geemeden yakaland.1 Yeterlilikleri ne
denli kukulu olursa olsun her iki komplo da, gen hkmdarn vaziyetinin
potansiyel zayflna ilikin endielerini pekitirdi.
Ama padiahn saltanatn asl tehdit eden, r877-78 Osmanl-Rus
Sava oldu. Hicri takvime gre 1293 ylnda yapld iin Osmanl tarihin
de "93 Harbi" diye anlan bu sava Osmanl lmparatorluu'nu bitap d
rrken, Hamidiye devrinin bundan sonraki seyrini belirlemekte de etkili
oldu. Bu savan gerek nedenlerini, gerekse verdii sonular tam anlamyla
kavramak iin, ardndaki glerin birbiriyle nasl kesitiini anlamak art
tr. Abdlhamid'in tahta geip devrald imparatorluk fiilen iflas etmiti.
r 875'te, ald d borlann vadesi dolan demelerini karlayamaz hale
gelen Osmanl hazinesi yle bir darboazdayd ki, devlet mali servetin rehi
ni olmutu. Dolaysyla, 1 87o'lerde meydana gelen eitli zirai aksaklklar,
dorudan imparatorluun halihazrda sallantda olan deme gcne zarar
verdi. Mali istikrarszlk, imparatorluun her kesinde ayyuka kan milli
yeti duygularla bir araya geldiinde, '7o'li yllarn ortalarnda vilayetlerde
ba gsteren alkanty aklamaktadr. Bu karmaann byk blm yle
ya da byle parasal nedenlerden kaynaklanyordu, ama sorunlar ksa srede
daha geni bir ulusal ve uluslararas boyut kazanarak trmand.
Yolu sonunda 93 Harbi'ne kacak olan buhran ite byle bala
d. Osmanl vergi tahsildarlarna kar 1875 ve r876'da Bosna, Srbistan
ve Bulgaristan'da patlak veren ayaklanmalar, isyanlarn dini ve milliyet
i ierimlerinin duygusal tabiab, Osmanl kamuoyu ve en nemlisi de
Avrupal glerin sonunda ie kanmalan nedeniyle orantszca byyen
bir dizi etki ve tepkiyi de harekete geirdi. Osmanllar asndan, ne yazk
ki, Dou Meselesi denilen eyin (esas olarak, yklmakta olan Osmanl
lmparatorluu'yla ne yaplaca hususu) uluslararas boyutlar habire de
imekteydi. Osmanl devleti, Krm Sava'nn ve Paris Antlamas'nn
(1856) ardndan Avrupa devletler topluluuna kabul edilmi ve gelecek
teki toprak btrl teminat albna alnmt. Ne var ki bu sz ancak
1 87o'lere kadar tutulabildi, nk yeni kar birliktelikleri, Avrupal
gleri muhtelif smrgeci gndemlerinin yaratt sorurlan Osmarl
T RKYE TAR H

77

devleti aleyhine zmeye kkrtyordu. Osmanllar iin bu deiim, l 869'da


Svey Kanal'nn almas ve Fransa'nn 1870 Fransa-Prusya Sava'ndaki
nihai yenilgisiyle aikar oldu. Britanya'nn kendi smrgeci arzularn, hala
resmen Osmanl lmparatorluu'nun bir paras durumundaki, ama yzy
ln balannda Mehmed Ali Paa'nn bakaldrmasyla pratikte neredeyse
bamsz bir birim haline gelmi olan Msr zerinden gerekletirmekte
giderek daha kararlydL Fransa'nn yenilgisi, bir smrgeci g olarak
Almanya'nn sahneye knn iareti oldu ve Britanya ile Rusya arasnda
temkinli bir yaknlamaya davetiye kard. Osmanl lmparatorluu'nun
eski hamisiyle en amansz dman arasndaki bu yaknlama, Rusya'nn
Osmanl'nn iilerine daha rahat karmas anlamna geliyordu. Gerekten
de Osmanllar, Balkanlar'da zaten hassas olan durumun birden alevlenme
siyle, Rusya'nn elini oynamaya baladna ahit oldular.
Balkanlar'daki bunalm derinletike, belli bir rnt de meydana
kar oldu. Rus kuvvetleri ve ajanlar, Slavlar Osmanl devletinin simgele
rine -ya da onlarn yokluunda yerli Mslman nfusa- kar bakaldr
maya kkrttka, vergi tahsilat gibi zgl yerel konular abucak unutuldu.
Yerel birlikler ve babozuklarn ok gemeden karlk vermeleri, bir sal
dn ve kar saldr dngs balatt ve bylece kk apl iddetin daha
yaygn ve dizginlenmesi g bir eye dnmesi olaslnn n alm
oldu. Tam bu noktada, byyen ihtilafn bir dier boyutu -Avrupa kamuo
yu boyutu- devreye girdi. "Dou Meselesi"nin gayet istikrarsz bir alglan
vard; zellikle de 1876 Bulgar Ayaklanmas'n, siyasi hasm Benjamin
Disraeli'ye saldrmak iin frsat bilen B ritanyal William Ewart Gladstone
gibi politikaclarn sylemleriyle alevlendirildiinde. Gladstone'un "Bulgar
mezalimi" (ki bununla sadece Hristiyanlara ynelik Mslman iddetini
kastetmi, Hristiyanlarn Mslman nfusa verdirdii hatr saylr zayiata
rahatlkla gzlerini kapamtr) konulu kitap bir ay ierisinde 200.000
nsha satarak ngiliz hkmetinin manevra alann bir anda daraltt.
Hem Avrupal glerin smrgeci gndemleri hem de kamuoyu
nun giderek artan rol, 187o'lerin ortalarndaki Balkan bunalmnn hzla
ve lstanbul'un bozulmas pahasna, uluslararas bir mesele haline gelmesini
kesinletirdi. rnein, Bosna buhran, " Kayzer"in (yani Rus, Alman ve
i l. AeoLHAM i o' i N SALTANAT!

Avusturya-Macaristan hkmdarlar) Berlin'de toplanmalarna ve Osmanl


mparatorluu'nun Balkan vilayetlerini ynetme biiminde esasl deiikler
talep eden Andrassy Notas'n yaynlamalarna (Aralk 1875) vesile oldtL
Sultan gnlsz de olsa bu talepleri kabul ettii halde, Balkanlar'daki m
cadele devam etti. Hkmetin hzla Bulgar isyanclarn zerine yrmesi
dikkatleri buraya evirdi ve yukarda bahsedilen "Bulgar mezalimi"ne ve
stanbul'a "reform" dayatan bir baka uluslararas giriime sebep oldu.
Bu arada i l. Abdlhamid tahta km ve anayasa hazrlklarna bala
mt. Evveliyat olmayan merutiyet kurumu Osmanl mparatorluu'nun
deien i dinamiklerinden kaynaklanrken, ilannn zamanlamas ulus
.
lararas itirazlar dikkate alnarak yapld. stanbul Konferans'nn tarihi,
Avrupal gler Osmanl Balkanlar'nn kaderini kararlatrsnlar diye 1876
Aralk olarak belirlendi. Konferansn al gn, Osmanl heyeti trenle
Merutiyeti ilan etti; anayasann hkmlerine gre tm Osmanl tebaas
eit olacandan, Osmanllarn gznde bu durum Avrupallarn Osmanl
iilerine karma lzumunu ortadan kaldracakt. Bu ilanat, Osmanl
mparatorluu'na zaman zaman husumet gsteren Avrupal delegeleri
kukusuz tatmin etmedi. Konferans, gneye doru yaylmn srdrmek
ve Osmanl mparatorluu'nun arlk imparatorluundaki Mslman
aznlklar zerindeki nfuzunu krmak isteyen Rusya'nn savaa hazr
lanmasyla, 1877'nin balarnda dald. in ilginci, Abdlhamid ortal
yattrma ve imtiyaz tanma ynnde bir Osmanl stratejisi lehinde gr
bildirirken, merutiyetilerin onun bu grlerini yok sayp tavize mahal
vermeyen bir tutum taknmalanyd. Sonuta ortaya kan ihtilaf Osmanl
devleti iin bir felaket oldu.
Ocak ortasnda Avusturya-Macaristan'la bir anlama imzalayarak,
Avusturya-Macaristan'n Bosna-Hersek'e egemen olmas karlnda
Balkanlar'da hareket serbestisine kavuan Rusya, Nisan 1 877'de Osmanl
mparatorluu'na sava at. S avata iki cephe birden aan Ruslar batdan
Balkanlar, doudan Anadolu zerine yrdler. S avan ilk aamalarn
da fazla direnile karlamayan Rus ordular Mslman nfusu kitleler
halinde katlederek hzla ilerledi. Osmanl savunmas zellikle Plevne ile
pka Geidi'nde (her ikisi de gnmz Bulgaristan snrlar iindedir)
TRKYE TAR H

79

ve bir dereceye kadar da douda, Erzurum ile Kars'ta kuvvetlendi. Ancak


nihayetinde Osmanllar daha fazla direnemedi; Rus birlikleri, artk
Mslman muhacirlerle dolup taan Osmanl bakentine yryp 1878
ubat'nda ehrin eteklerine vardlar ve bir tarihinin ifadesiyle "nehir gibi
Mslman kan" akttlar.'2 Bu arada Sultan Abdlhamid de, arkadan ge
leceklerin bir iaretiymi gibi, baz yelerinin sava idaresini eletirmeleri
zerine meclisi datt.
Savan sonulan Osmanl devleti asndan son derece ar oldu.
Ayastefanos'ta onur krc koullarla bir antlama imzalamak zorunda
kalan Osmanl mparatorluu, baka artlarn yan sra, Ruslarn kilit ga
yesi olan, byk ve bamsz bir Bulgaristan yaratlmasna; Balkanlar'da
Srbistan, Karada ve Yunanistan'n, Dou Anadolu'da ise Rusya'nn
toprak kazanmlarna; Srbistan, Karada ve Romanya'nn bamszl-,
na; ilerinde Ermenistan'n da bulunduu eitli Osmanl topraklarnda
i reformlar yapmaya ve Rusya'ya byk bir sava tazminat vermeye de
boyun edi. nsani adan ok daha feci olan ise, kaybedilen topraklardan
imparatorluun klm snrlarna doru dinmeden sren ve devleti
zaten kt olan kaynaklaryla bu nfusu barndrp beslemeye mecbur eden
Mslman muhacir akn idi. Anlamann eitsiz artlarnn teki Avrupa
glerini Rusya'nn kazanlarna snr koymak zere harekete geirmesi
Abdlhamid iin bir mit oldu. Bulgaristan snrlarn klten ve
baz topraklan stanbul'a geri veren 878 Berlin Antlamas, sultana Byk
Gler arasndaki rekabeti kullanarak snrl baz ilerlemeler yaplabilecei
ni gsterdi. Ancak bu bile pahalya maloldu - imparatorluk d borlarnn
idaresini uluslararas gzetime aarken, Britanya Berlin'de daha olumlu ko
ullarn mzakere edilmesi karlnda Kbrs' istedi. Hepsinden nem
lisi, imparatorluk yine de yaklak 230.000 kilometrekare toprak ve 5-6
milyon nfus kaybetmiti. Savatan karlan en byk ders ise bylesi bir
baka ihtilaftan mutlaka kanmak gerektiiydi. Abdlhamid saltanatnn
geri kalan boyunca bu ite byk lde baarl oldu. Bunun tek istisnas,
1 897'de yaplan ve Osmanl'nn kesin zaferiyle sonulanan Yunan sava
yd; ne var ki, sonrasnda iin iine Avrupal glerin girmesiyle, savan
kazanmlar buhar olup gitti.
80

il. A80LHAMD0N SALTANAT!

ABDLHAMio'iN TM YETKLER ELNDE ToPIAMASI vE HKMETMES,


187696
il. Abdlhamid'e, tahta kt o karmakark yldan sonra bir
nefes alma frsat tanmayan Rus sava, imparatorluun endie verici
zafiyetini de aa kard. Ancak Abdlhamid'in saltanatnn ilk birka
yl, onun kar karya kald imparatorluu yenileme grevinin cesame
ti yannda, kimi olas zmler hakknda fikir de verir. Padiahn temel
hedefleri, bar korumak; Byk Glerin eitli karlarnn yaratt
tehditlerle ba etmek iin stratejik bir plan gelitirmek; imparatorluun
maliyesini ve askeriyesini dzene sokmak; Osmanl hkmetinin idari
kabiliyetini yeniden yaplandrmak ve tebaasnn ounluunda "salam
ve geerli bir toplumsal tesant" yaratacak bir vasta bulmakt.'3 93 Harbi
Abdlhamid'i daha Asyal ve daha Mslman bir imparatorlukla ba baa
brakmt, ki bu demografik gereklikler, onun gelecekteki politikasn
ekillendirii zerinde derin izler brakacakt. mparatorluun Avrupa
vilayetlerinin ou elden kmakla kalmam, ortaya kan byk muhacir
akn Mslmanlarn kalan topraklardaki orann da ncesine nazaran
ok ykseltmiti. Abdlhamid, baka savalardan mutlaka kanmak ge
rektiine ikna olmann tesinde, ihtilaftan baka dersler de karmt.
Bunlarn banda, Byk Glerin isteklerine kar tetikte olmak geliyordtt
Krm Sava'nda imparatorluun mttefiki olan Britanya ve Fransa, artk
onun toprak btnln savunma ynndeki eski politikalarn brakp
kendileri toprak koparmaya bakyorlard. Svey Kanah'nn almasndan
sonra Dou Akdeniz'e dikkat kesilen ve Berlin Antlamas'nn bir sonucu
olarak Kbns' alm olan ngilizler, ok gemeden Urabi ayaklanmasn
bahane ederek, 882'de Msr' igal ettiler; Fransa da, r870 Fransa-Prusya
Sava'yla bir hayli zayf dm olmasna ramen 88'de Tunus'u igal
etti. Abdlhamid olaylarn bu yeni gidiatn ihanet olarak deerlendirdi.
Kendisi ngilizlere kar byk bir hayranlk beslerken, Britanya'nn bu
davran yenilip yutulacak gibi deildi. Sultan hatratnda, "kalle Albion'"'
iin kendi penceresinden yle der: "Byk devletler arasnda en fazla eki
nilmesi icap eden ngilizlerdir. nk onlarca sz vermenin hi bir kymeti
* lngiltere'ye yaplan bir yaktrma (perfidious Albion) -.n.
TO Rdve TAR H

81

yoktur."14 Gen padiah, uluslararas arenada, ancak bir gcn karlarn


dierine kar kullanarak, o da (imparatorluun siyasi, askeri ve iktisadi
durumu gz nnde bulundurulduunda) pek clz olmak kaydyla bir iler
leme kaydetmeyi umabilirdi.
Abdlhamid, merkezi hkmetin yetkilerini bir yerde toplayarak
dzenlemeyi, silahl kuvvetleri modernletirmeyi, iyi yetimi ve sadk
bir sekin zmre oluturmak zere nfusun yeterli ksmn eitmeyi ve
genel olarak imparatorluun, kt mali kaynaklar ve hala ok geni olan
boyutlar elverdiince zamana ayak uydurmasn hedefleyen, iddial bir s
r deiimi hayata geirmek iin zaman kazanmak da istiyordu. laveten,
Avrupa'nn saldrlar karsnda, bir slam birlii politikas gtmenin eki
ciliinin de farkndayd. Abdlhamid'in zaman zaman "Pan-slamizm" de
denen slami politikas iki ynl bir olguydu. Bir taraftan, yeni demografik
durumdan faydalanmak ve imparatorluun slami taban arasndaki btn
l pekitirmek iin frsat kollamasyla, imparatorluk tebaasnn oun
luunu hedefleyen, pozitif bir stratejiydi. br taraftan, bata Fransa ve
Byk Britanya olmak zere Avrupal glere, Osmanl halife-sultannn,
imparatorluun denizar tebaas zerinde hala esasl bir nfuzu olduu
nu hatrlatmasyla da negatif ya da tehditkar bir politikayd.
il. Abdlhamid, imparatorluunu yeniden rgtleme ve mo
dernletirme ynndeki bu muazzam -ve o lde de masrafl- greve
eilmeden nce, onun tehlikeli mali durumunu ele almak zorundayd.
mparatorluk, 875'te bor demelerini yapamaz hale gelmi ve gele
cek mali ykmllklerini uluslararas gzetime amay kabul etmiti.
Sonuta, 88'de Dyun-u Umumiye kuruldu. Bu yapnn balca lehtar
lar, Osmanl hkmeti salt gzlemci konumunda bulunurken konseyde
temsil edilen ve ou yabanc olan Osmanl alacakllaryd. Daha da kt
s, Dyun-u Umumiye'nin kurulu hkmlerinin, idareye imparatorluk
vergi gelirlerinin kabaca yzde 3o'una el koyma hakk tanmasyd - yle
ki, imparatorluun tm meslek gruplarndan ve blgelerinden elde edilen
gelir bor demesine gitmi oluyordu. Dyun-u Umumiye'nin bizatihi
varlnn ihsas ettii gurur krc hkmranlk kaybna ramen, yeni
datm Osmanl devleti asndan tmyle faydasz da deildi. Avrupal
il. ABDLHAM i D' i N 5ALTANATI

glerin mdahalesi olmakszn bir anlamaya vanlmt1 ve bu anlama


imparatorlua, eskiye nazaran daha uygun artlarda yabanc sermaye ak
garanti ediyordu.16 Bu kaynaklara eriim olmadan, Abdlhamid'in sermaye
yutan, byk lekli ve iddial askeri ve bayndrlk projeleri imkansz olur
du. Ayriyeten, Dyun-u Umumiye'nin eitip istihdam ettii ok saydaki
Osmanl, hem iktisat iin hem de mevcut en son mali bilgilerin birikimi
asndan bir nimet ve Abdlhamid'in sivil brokrasiyi profesyonelletirme
gayretleri dorultusunda bir giriimdi.

YASAL VE DAR DEtKLKLE R


Rusya ile yaanan savan yaratt buhran esnasnda Midhat Paa'y
lke ii srgne gndererek brokrasi zerindeki otoritesini yeniden kur
maya girien Abdlhamid, bunu frsat bilerek meclisi tatil edip anayaay
askya ald gibi, dier liberal muhalefet liderleriyle, iktidara karken des
tek ald yksek rtbeli askeri grevlilerden de kurtuldu. Bab- Ali, yani
banda vezir-i azamn bulunduu hiyerarik hkmet organ, 19. yzyl
boyunca sultann aleyhine otoritesini artrmt. Abdlhamid, sarayn Bab-
Ali zerindeki otoritesini yeniden kurmay hedefleyen iki kurnaz politi
kayla bu gidiat tersine evirdi. Bunlardan birincisi, sarayn kendi brok
ratik yapsnda meydana gelen muazzam genilemeydi. Sarayn, sultann
geleneksel olarak ziyaretilerini ve nazrlarn kabul ettii blm olan
mabeyn giderek o kadar byd ki, sonunda fiilen imparatorluk buradan
ynetilir hale geldi ve bylece sultan dizginleri tekrar ele alm oldtL'7 II.
Abdlhamid hkmetme iini son derece ciddiye alr ve pek az yetki devre
derdi; zellikle buhran dnemlerinde veya devlet ilerinin ok younlat
zamanlarda, fincan fincan kahve ierek ge saatlere kadar mesaiye devam
eden sultann etkileyici alma hzna mabeyn katipleri ahittir.18
Abdlhamid'in stratejisinin ikinci dayana, sarayn genilemi oto
ritesini Bab- Ali'nin faaliyet alanna doru yaymakt. Sultan bu iin ste
sinden de, vezir-i azamlanyla sk sk birbirlerine dmelerine sebep olan ve
daima deimez bir biimde sultan lehine sonulanan nezaret sorumluluk
lar meselesine titizlik gstererek geldi. '9 Saltanat sresince yirmi beten
fazla vezir-i azam deitiren Abdlhamid'in, bu deiiklikleri brokratik
TRKYE TAR H

dzen zerindeki otoritesini ilan etmenin ve hatratnda da dorulad


gibi, eitli gleri; bilhassa da Britanya'y yattrmann bir yolu olarak
kulland aktr.20 Sz konusu dnem boyunca makamn bakiileri olan
Kk Said Paa ve Kamil Paa, birlikte toplam on kez sadarette kaldlar.21
Abdlhamid, biraz da kendini savunurcasna, en yetkili memurunu dei
tirmesi yznden ortaln gereksiz yere velveleye verildiini yazmtr, an
cak arkadan gelen cmle, Abdlhamid devletinde gerek iktidar mevkiinin
neresi olduunu aydnlatr: "nk Kamil, veya Said hangisi olursa olsun,
Yldz'da ikamet eden benim! "22 Bu cmle, Abdlhamid ynetiminin, kii
sel, patrimonyal bir otorite i le ilevsel, aklc bir brokrasi mekanizmasn
birletirmeyi ne denli ileri gtrdn zarafetle anlatr. Benzer bir anla
yla, 93 H arbi'nden itibaren askya alnan Osmanl anayasas metni, her
resmi salnamenin giriinde baslmaya devam etmitir.

ETM : SADAKAT VE GC
Abdlhamid hkmetinin balca gailesi, hem becerikli hem de sa
dk memurlar yetitirmekti. Her ne kadar hkmet, Tanzimat dneminde,
bir maarif sistemi yaratma yolunda hatr saylr bir aba iine girmise de,
mevcut durum planlarn ok gerisindeydi. 88o'lerin ilk yllarnda mali du
rumu az ok kontrol altna alan il. Abdlhamid, bundan sonra olanca dik
katini imparatorluk apnda bir maarif sistemi planlarn hayata geirmeye
verdi.23 slami politikasn gtmesine ramen, eitimdeki yeni deiiklik
leri dini hiyerari vastasyla ynlendirmemeye gayret etme yoluna gitti.
Ksmen, ulemann alt kademelerine ilikin olumsuz kanlarnn(onlar
"ifrat derecede muhafazakar" bulmakta ve aleyhlerinde Kahire'deki El
Ezher'den yetienlerle karlatrma yapmaktayd) da etkisiyle, medrese
sistemini modern bir eitim sistemine evirmeye hibir zaman teebbs
etmedi..4 Bu i iin, Tanzimat'tan devrald eitim reformlarnn yolun
dan yrmeyi ve dini dzenin yrttne paralel, ama ayr bir sistem
kurmay tercih etti; geri ulemadan biroklarn eitim hiyerarisine dahil
etmeyi de ihmal etmedi Btncl bir imparatorluk tedrisat sistemi yarat
maya dnk ayrntl bir plan olan, Fransz esinli 1 869 Maarif-i Umumiye
Nizamnamesi'nin takip edilmesine zel bir dikkat gsterdi. Bu plann
i l . AaoOLHA M i o ' i N SALTANAT!

iddial tabiatna, Abdlhamid hkmetinin bilhassa r88o'lerin ilk yllarn


da onu hayata geirme konusunda sergiledii hassasiyet elik ediyordu.
Dneme ait salnamelerde toplanan fotoraflarn, hkmet muhaberatnn
ve istatistiklerin tm, 1869 nizamnamesinin vaatlerinin Abdlhamid d
neminde bir bir eitim binalarna dnmesine tanklk eder.
Ancak Abdlhamid dneminin imparatorluk apnda bir eitim alt
yaps oluturmaktaki hzndan daha da ilgin olan, topyekun eitim anlay
ve bu anlayn bu yeni yaplarda aktarl biimleriydi. i l . Abdlhamid'e
gre Osmanl devletinin geleceine ilikin savan asl verilecei alan
eitimdi ve devlet -askeri, ticari ve kltrel alanlarda olduu gibi- bunda
da fena halde geride kalmt. Padiah, salam mali kaynaklara sahip ve iyi
rgtlenmi bu kadar ok aznlk ve yabana okulu bulunmasn, bilhassa
da her zaman olduundan daha kuvvetli duran misyoner hareket ttra
fndan idare edilen okullarn varln imparatorluk iin bir tehdit olarak
gryordu 2> zellikle de bunlarn, gen Osmanl erkeklerini -ve giderek
artan oranda kzlarn- dinleri ve devletleri aleyhine dndrdn d
nyordu.26 Dolaysyla, Abdlhamid'in eitim politikasn belirleyen bir
rekabet ruhu oldu, ki sz konusu politika bu bakmdan, o srada yerkrenin
her tarafnda, modem dnyann hzl deiimlerine gemiin ulusal ve
dini baar kaynaklarna dayanarak ayak uydurmaya alan pek ok eitim
stratejisiyle benzerdi. Osmanl modelinde devlet, eitimi gen tebaasnn
sadakat ve yaknln pekitirmek iin kullanmaya altndan, impara
torluk gelenei ve slam ahlak haliyle byk rol oynad.27 Bir baka deyile,
Abdlhamid'in Tanzimat'tan miras ald eitim sisteminin esin kayna
yabanc iken, onun hkmeti bu sistemi Osmanl ve slam gelenekleriyle
badar hale getirmek iin byk admlar att. Her ne kadar okullar kat
zerinde ve pratikte her inantan ocua ak idiyse de, Abdlhamid idaresi
onlar, aznlk ve yabanc muadillerinin aksine, birer "Mslman" okulu
olarak gryordu. Osmanl'nn bu grnrde "laik" devlet sistemindeki
deiik birok grev ulema tarafndan yerine getiriliyor ve bu okullarn
mfredat slami konulara gsterilen hatr saylr dikkati yanstyordu.
Birok bakmdan, ortaya kan eitsel aygt katyd ve rencilerinin
davran ve terbiyelerini (rencinin ilerlemesi ya da geri kalmas, bir tr
TRKYE TAR H

ahlak karnesi vastasyla takip edilirdi) olduu kadar, yaynlanmadan nce


sk bir denetimden geirilen ders kitaplannn ieriini kontrol altnda tut
makla da meguld. Abdlhamid dneminin eitim konusundaki gayret
lerine sinmi olan katlk ve phe, istenmeyen sonular da dourabilirdi
Yeni tedrisatn sradan renciler arasnda nasl bir kabul grdn pek
bilmiyoruz, ancak Jn Trk muhalefet hareketinin nvesini oluturan o
grup iinde dnemin projesinin istenmeyen meyvelerini gzlemleyebiliriz.
Ders kitaplarnn ieriinin ayklanmasna kar kan ve rejimin retorii
ile hizmet etmek zere yetitirildikleri devletin iktidarnn nlenemez gibi
grnen d arasndaki tezadn giderek bitap drd bazlar kur
tuluu radikal Bat Avrupa dncesine snmakta buldular ve bu, doruca
1 908 ihtilaline gtren bir unsur oldu.
Artsyla eksisiyle Abdlhamid dneminde eitim alannda gsteri-,
len gayret, dnemin asl byk gndeminin de bir gstergesi saylr. Ana
hatlaryla syleyecek olursak, Abdlhamid'in asl derdi, gerek maddi, ge
rekse ideolojik aralar vastasyla rejimin etki alann toplumun daha byk
kesimlerine doru geniletmek ve o gne kadar iyi niyetli ihmale uram
halklar ve blgeleri bu yrngeye oturtmakt. Bu genileme, aka evvelki
Tanzimat dneminden miras kalan izgiler zerinden yrd, yani devletin
brokratik yaps byk lde geniledi. Gerek bakentteki, gerekse vila
yetlerdeki idari duruunu salamlatrmas sayesinde devlet, srf brokrat
olacak insanlara deil, ok daha fazlasna eriebilir hale geldi Abdlhamid
dneminde devlet, merkezi hkmetle -giderek vatanda muamelesi yap
lan28- tebaas arasndaki ilikiyi dntrecek aygt gelitirerek ya da baz
hallerde dpedz yaratarak baka birok alanda da byd hukuki, tbbi,
mali, askeri ve istatistiki alanlar bunlardan sadece birkayd Rusya'yla ya
plan savan Balkanlar'da bu kadar ok toprak kaybna neden olmasndan
sonra yeni alanlarn stanbul'un daha dorudan ynetimi altna sokulmas
devlet iin aciliyet kazand. Abdlhamid dneminde dikkatlerin, Suriye ve
ark'l-rdn gibi, daha nce stanbul'un pek az ilgi gsterdii alanlara
kaydn grebiliriz.29 Aralarnda airet reislerinin oullar iin stanbul'da
kurulan zel bir okul da bulunmak zere yeni okullar ina ettiren,3 yerel
ayanla ve tarikat eyhleriyle yakn ilikiler gelitiren, hazine-i hassadan
86

il.

ABOLHAM D' i N SALTANAT!

ihsanlarda bulunan Abdlhamid, bylelikle asrlarn hakl kard siyasi


ikna vastalarnn yolundan ayrlmam oluyordu. lgin olan, Abdlhamid
reformlarnn iddial tabiatnn, sultan ve idari aygtn yerel katlma, yerel
inisiyatife ve belli bir dereceye kadar yerel zerklie dayanmaya mecbur
etmesiydi; btn bunlar, ge Osmanl devletinin aksi takdirde durulacaa
benzemeyen merkezileme stratejisini slah etmiti.
Bu olduka faydac bak as, sembolizm ve ideoloji alannda
ileyen ve bu nedenle hi deilse kat zerinde pratik iktidar mekanizma
laryla snrl olmayan bir dierince tamamlanr. Abdlhamid'in halife-sul
tan konumunun dini boyutunu vurgulamaktaki niyeti, merasim, mimari,
madalya ve rtbe ihsan, tarikatlarla grnr bir ekilde yakn ilikiler,
ithaf kitabeleri, tura ve tebaasna hitap ederken kulland resmi dil gibi
vastalar araclyla imge ve sembollerin gcnden mmkn olan en geni
biimde yararlanmaktY Bu "imaj ynetimi" giriimleri bugnn stan
dartlarna gre biraz kaba kaabilir, ancak halkla ilikiler aralarnn pek
nadir olduu bir zamanda bunlar, resmi dorultuyu yaymann ve sultann
tm imparatorluk zerindeki fiili varln ilan etmenin en etkili yoluydu.
Padiah, uluslararas arenada da, imparatorluun fuarlarda, konferanslarda
ve kongrelerde temsil edilmesi konusunda hassasiyet gsteriyordu.32 Bu
arada, imparatorluunda olup bitenler hakknda bilgi toplamak iin foto
raflktan ve geni bir muhbirler andan da yararlanyordu ki, saraynn
duvarlar dna nadiren kan bir sultan iin bu bir zorunluluktu.

ERMEN AYAKLANMALARI VE YuNANSTAN' LA SAVA


88o'ler, Abdlhamid'in dahili yeniden yaplanma ve reform prog
ramn hayata geirmeye younlamasna frsat tanmt; ancak bundan
sonraki onylda, saltanatnn ilk yllarna yakc bir damga vuran buhran
silsilesinden tamamen kanamad. Dahili etnik anlamazlklar, komu
devletlerin tahrikleri ve Byk Glerden gelen baskyla yeniden birlee
rek, nce 189o'larn bandan ortalarna kadar sren Ermeni ayaklanma
larnda, sonra 1897'deki Yunan atmasnda, son ve Abdlhamid rejimi
nin kaderi asndan daha belirleyici olarak da 20. yzyln ilk onylnda
Makedonya'da kendini gsterdi. 189o'larn Ermeni ayaklanmalar, dini ve
TRKYE TAR H

etnik gerilimlerle tonu deien yerel dmanlklar, vergi tahsilatna duyu


lan fke, aznlk cemaatleri iindeki, geleneksel liderlik ve ruhban snfn
meydan okuyan radikallerle kar karya getiren ayrlklar, yabanc glerin
buradan hi ayrmadklar baklar gibi unsurlar iermesi bakmndan
Balkan buhrannn bir nakaratyd. Ancak arada ok temel farkllklar da
vard. Balkanlar'daki durumla asl fark demografikti. Rumeli'nin balca
blgelerinde Mslmanlar aznlk durumunda iken, Dou Anadolu'nun
alevlenecek blgelerinde Ermeni nfusu ok daha dank biimde yerle
miti. Osmanl toplam nfusunun yzde 6 ila 8'ini oluturan Ermeniler,
imparatorluun hibir vilayetinde ounluk durumunda deildi. stanbul
dnda, ou Osmanl Ermenisinin yaad Dou Anadolu'nun "alt
vilayet"inden, Osmanl saymlarna gre sadece birinde Ermenilerin oran
nfusun drtte birini ayordu.33
Bu nedenle, Ermeni nfusundaki kk ama nemli bir kesimin
en sonunda milliyeti izgiler dorultusunda radikallemesi, tahmin edi
lebilecei gibi bir sorun kaynayd. zerklik, hatta bamszlk muazzam
bir demografik karklk yaratacakt. Hnak ve Danaksutyun adl iki
militan Ermeni rgtnn ortaya k (srgndeki Ermeniler tarafndan
srasyla 887'de Cenevre'de ve 189o'da Tiflis'te kurulmutur) ve Batl
glerin dikkatini ekmek zere son derece saldrgan bir terr politikas
benimsemeleriyle, tam bir fecaat yaand. 187o'lerin Bulgar milliyetile
rinin izinden giden Ermeni ihtilalciler, Mslmanlar misillemeye s
rklemek ve uluslararas mdahaleyi tetiklemek kastyla sk sk saldrlar
dzenlemeye baladlar. Osmanl hkmeti bu saldrlara, dzensiz Krt
birliklerinden oluan "Hamidiye Alaylar"n kurarak cevap verdi. 189o'dan
189f e kadar olan dnem karlkl saldrlarla geti, ama bunlar denizar
dikkatleri ayaklandracak trden byk boyutlu vahetler deildi. Hamidiye
alaylarnn, giderek vahimleen bir dizi kkrtmaya Sason'da byk bir
Ermeni katliam yaparak karlk verdii 1894 yl, bu bakmdan bir d
nm noktas oldu. Sultan, Osmanl yetkililerinin duruma hakimiyetini -ve
Mslmanlarn Ermeni ihtilalcilerinden duyduu kaygnn boyutlarn
iyi tartamama benzemektedir.H Olaylar bir kez zincirinden boannca,
stanbul iin dzeni yeniden tesis etmek imkansz deilse de ok zor oldu.
88

il.

ABDLHAM D0 N 5ALTA NATI

ok sayda Ermeninin katledildii ve birounun da sultann iradesine


ramen imparatorluu terk ettii 1 8 94-96 olaylarnn ngrlemeyii,35
ksmen merkezi hkmetin, modem bir ordunun disiplininden tamamen
habersiz ve corafi olarak da uzak Krt airetlerini fiilen silahlandrm
olmasndan, ksmen de hkmetin blge Mslmanlarnn savunucusu
olarak gzkmek iin yerel ayan zayflatma politikasndan kaynaklanm
tr.36 Abdlhamid'in, bata "Kzl Sultan" olmak zere, kan dkmekle ilgili
aalayc lakaplarla anlr olmas, Sason olaylan srasndadr. Ancak sultan
yine de, biraz byk devletleri vilayet reformlarnn zaman istediine ikna
etmesi, biraz da yeni bir reform programn kabul etmesi sayesinde, ulus
lararas apta byk bir krizin nne gemeyi baarmtr.
Bundan sonra Hnaklar daha da vahim bir strateji izlemeye ko
yuldular. 896'da faaliyet alanlarn bakenti de iine alacak kadar ge:pi
letip Osmanl Bankas'n bastlar, bombalar yerletirip rehineler aldlar.
Basknclarn bir kolu Bab- Ali'nin yolunu tutarak, Cuma namazna gitmek
zere olan sultana bombal bir suikast dzenledi, sultan muhafzlarndan
yirmisinin can verdii bu saldrdan kl pay kurtuldu. Taleplerini bir liste
haline getiren Ermeni eylemciler, bu listeleri -pek manidar bir ekilde
bakentteki Batl lke bykeliliklerine sundular. Bu talepler arasnda,
vergi matrahlarnn halihazrdaki dzeyinin yzde 2o 'sine indirilmesini iz
leyecek be yllk bir vergi aff; doudaki vilayetlere Hristiyan valilerin atan
mas; Hristiyan bir j andarma tekilatnn kurulmas ve benzeri maddeler
vard. II. Abdlhamid bu talepleri reddetmekle birlikte, birka Hristiyan
vali atad ve genel af ilan etti. Avrupal gleri harekete geiren nedenler
bu noktada su yzne kt. Britanya, stanbul'a bir Kraliyet Donanmas
filosu gnderme niyetiyle Rusya'ya yanat. Bunun ngiliz nfuzunu artr
masndan korkan Rusya talebi reddetti; Fransa da itirazlarn iletti. Bu es
nada, umduklar uluslararas destei bulamayan ihtilalci Ermeni rgtleri
birbirlerine dtler ve konu uluslararas gndemden dt, ta ki I. Dnya
S ava srasnda bambaka ve trajik bir biimde hortlayana kadar. Buhran
gemiti, ama her iki taraf da kendini madur hissediyordu. ldrlen ya
da imparatorluu terk eden Ermenilerin says, ektikleri strabn kan
tdr. Abdlhamid'e gelince, frtnay atlatmt, ama Batl gler lehine
T RKYE TAR H

ifte standart olduunu dnd eyin acsn iinden atamyordu. yle


yazmt: "Byk devletler, Ermenilerin, klla, dinamitle saldran asiler ol
duunu anlamak; kendi topraklarmzn efendisi olduumuzu kabul etmek
istemiyorlar; kapitlasyonlarla veya dier teklifleriyle bizi mtemadiyen
rahatsz ediyorlar. Monako Prensliine dahi verdikleri haklar bize fazla
gryorlar."37
ite Osmanl lmparatorluu'nda demografiyle milliyeti tahriklerin
byle birletii bu dnemde, Dou Anadolu'daki durumun sakinlemeye
yz tutmasnn zerinden fazla gemeden bir baka blge tututu. Bu kez
konu, Rum nfusun azmsanmayacak oranda olduu blgeleri imparator
luktan kopartarak Yunanistan'la birletirmeyi amalayan Yunan milliyet
ilii ve irredantizmiydi. Her ne kadar, bir Yunan imparatorluu Megali
l dea'sn canlandrma peindeki Yunan milliyeti kkrtmalar imparator:

luun eitli ksmlarn hedef alm idiyse de, 189o'larn ikinci yarsnda

ihtilafn asl younlat yer Girit Adas oldu. 189fte, Ermeni krizi zirvede
iken yeni Yunan isyanlar patlak verdiinde, Abdlhamid adann valilerini
deitirerek durumu idare etme yoluna gitti. Bir etnik Rumu vali atadn
da, ada nfusunun kabaca yzde 3o'unu oluturan Mslmanlar itiraz edi
yor, bir Mslman atadnda ise Yunanistan'la birleme talebindeki Rum
tebaa ayaa kalkyordu. Rum ayaklanmaclarn Yunanistan'la birleme
arzusunun iddeti gz nnde bulundurulduunda, adada Osmanl haki
miyetini muhafaza etmek neredeyse imkansz hale gelmiti. 896'da iddet
dngs byk bir patlamann eiindeydi. 1897'nin balarnda, Giritli is
yanclar adann Yunanistan'la birletiini ilan edip Atina'dan yardm istedi;
Atina da beklendii gibi mdahale ederek adaya bir keif kolu kard.
Bu hareket Avrupal glerde bir tepki dourdu. Bu kez olaanst
bir tarafszlk sergileyerek Yunanistan'n geri ekilmesini ve Girit'in zerk
lik kazanmasn talep ettiler ki, bu tamamen sembolik bir Osmanl hakimi
yeti anlamna geliyordu.38 Ama Yunan hkmeti, Girit'i sadece -hepsi de
Osmanl hakimiyetinde olan- Epir, Tesalya ve Makedonya'y da ieren daha
byk bir plann paras olarak tahayyl eden Etniki Eterya adl bir rgtn
ban ektii ateli bir milliyetilie gmlmt. Aralarnda Yunan subay
larnn da bulunduu rgt gnllleri, Tesalya'daki Osmanl-Yunanistan
il.

ABOLHAM i O' i N SALTANATI

snrna yldlar. Atina da ayn yoldan gitmeye mecbur oldu; 1897


ubat'na gelindiinde yaklak 25.000 Yunan askeri sava iaretinin ve
rilmesini bekliyordu. Yunan gnlllerin Nisan'da snn geerek aknlar
dzenlemesi zerine, Osmanl hkmeti 17 Nisan'da sava ilan etti.39
Osmanl-Yunan Sava bir ay ok gemeden sona erdi. Daha stn olan
Osmanl kuvvetleri Yunan hatlarn yarp savunmay kerterek gneye
doru ilerlemeyi srdrdler. Byk Glerin araya girip iki tarafa da
bask yapmasyla, Yunanllar Girit'ten kuvvetlerini ekerken, Osmanllar
da Yunan topraklarnn daha da ilerine girmeden durdular. Osmanllar
kazandklar topraklar muhafaza etmekten alkoyuldular, ama Atina'dan
tazminat almay baardlar. Balarda savamaya yanamayan Abdlhamid,
kazanmlarnn Byk Glerin basksyla ufalanp gitmesi ve Girit'in sade
ce kat zerinde bir Osmanl topra olarak kalmasna ramen, yine de ko
numunun faydasn grd. Bylelikle Osmanl topraklarndan iri lokmalar
koparma tahrikleri iindeki eitli Balkan milletlerine sert bir mesaj yolla
m oldu. Zaferin kazandrd itibar Abdlhamid'e imparatorluk dahilinde
de yerli muhalifleri, bilhassa da az sonra deineceimiz, u vermekte olan
Jn Trk hareketi karsnda nemli bir kar propaganda imkan salad.
l896'dan kabaca l90s'e kadar olan sre Abdlhamid saltanatnn
en parlak dnemi olarak grlebilir. Sultan savan tam olarak nne ge
ememise de, Yunanistan'la atma neyse ki ksa srm ve elde edilen
sonular Avrupa basksyla byk lde azalmasna ramen ona yine
de yarar salam, tahttaki ilk yllarnn ykc savanda ilan ettii gazi
unvann yeniden kullanmaya balamtr. 1878'den sonraki uzun bar
dnemi, Abdlhamid reformlarnn hayata gemesine olanak salamt.
Bu ilerleme, zellikle de maliyetli ama elzem olan askeri alanda aikard;
sultann, ngiliz ve Fransz nfuzunu nemli lde dengeleyen Wilhelm
Almanya'syla kurduu iliki meyvelerini veriyordu. Vilayetlerle ilikiler,
telgrafn ve demiryollarnn yaygnlamas sayesinde byk lde kontrol
altna alnd. Teknolojiden bylesi yararlanmann hem pratik hem de sem
bolik bir yan vard. Tamamyla Mslman sermayesince karlanan Hicaz
demiryolu, Abdlhamid'in din ile modernliin izdivac konusundaki karar
llnn belgesi oldu.4 l9oo'de byk bir tantanayla sultann clusunun
TR K YE TAR H

91

yirmi beinci yldnmn kutlanrken, gz korkutucu baz engellere ra


men imparatorluun durumu hi de kayg verici grnmyordu.
Abdlhamid dneminde, devlet dnda da son derecede nemli
deiiklikler vuku bulmaktayd. Gndelik yaam, bilhassa ehir merkezle
rinde, genellikle byk bir deiim iindeydi; imparatorluun liman ehir
lerinde hatr saylr bir iktisadi byme ile toplumsal ve kltrel alanlarda
buna e bir gelime yaanyordu.41 Ulamdaki ilerlemeler, makineleme,
ithal mallarnn miktar ve grnrlnn art, halk arasnda okuryazar
ln yaygnlamas, kadnlarn iktisadi ve toplumsal yaama katlm gibi
etkenlerin hepsi, kresel olarak ge 19. yzylla ilikilendirilen hzl dei
ime ayak uyduran imparatorlukta, Abdlhamid dneminde yaamn ne
kadar canl olduuna tanklk eder. nemli eserlerin yaynland; dil, ka
dnlarn toplumdaki rol, Osmanl toplumunun Bat'y ne dereceye kadar
takip etmesi gerektii gibi konularda tartmalarn srd edebi alandaki'
canllk bile, tek bana, gzlemcilerin siyasetteki nl Abdlhamid sans
rne verdikleri nemi yalanc karmaya yeter. Osmanl bireylerinin, ister
Dou' dan ister Bat'dan alnm olsun, gnn etkilerine ayak uydurmakta
ne denli baarl olduklarn gndelik yaam alannda grebiliriz.42 Yine de
dnem ideal olmaktan uzakt; balca iktisadi, toplumsal ve siyasi sorunlar
srmekte ve devletin nnde son derece ciddi zorluklar uzanmaktayd.

M U HALEFET VE D EVRM , 1902-08


Abdlhamid'in saltanat nihayetinde iki eilimin ayn noktada ke
simesiyle son buldu: imparatorluun gerek iinde, gerek dnda giderek
byyen bir muhalefet hareketinin gelimesi ve Balkan sorununun, bu
kez Makedonya'daki iinden klmas g durum zerinde merkezlenerek
hortlamas. Aslnda, Abdlhamid'in saltanatna olan muhalefetin ilk iaret
leri hi de korkutucu deildi. Kk bir renci grubunun 1 889'da Mekteb-i
Tbbiye-i ahane'de toplant yapmas -Jn Trk hareketinin en sonunda
Trk milliyetiliine dn nda, bu toplantya katlanlarn tmnn
Trk olmayan Mslmanlar olmas ilgintir-, zamannda o kadar da fesat
bir i olarak grlmemi olsa gerek. Ancak buradan balayan muhalefet
hareketiyle, Abdlhamid rejimine di bileyen ve onu devirmek isteyen kii
il. AllO LHAM O ' N SALTANAT!

ve gruplar a mantar gibi tredi. "Jn Trk" hareketi gerekte, bambaka


kkenleri ve gndemleri olan, geni bir yelpazeye yaylm gruplarn t
mn iine alan bir kategoriydi.4J Muhalefet hareketinin balca vastas,
her ne kadar ad ve bileimi yllar iinde defalarca deimise de, ttihat
ve Terakki Cemiyeti oldu. Harekete dahil olanlara yle bir bakmak, orada
temsil bulan toplumsal altyaplar ve entelektel akmlarn eitlilii hakkn
da fikir verir. Birok bakmdan, ttihat ve Terakki'nin ba ideolou Ahmed
Rza Bey'di. Osmanl-Fransz ortaretim kurumu Galatasaray'dan mezun
olan Ahmed Rza Bey, tarm konusunda eitim grmek zere Paris'e gn
derilmiti. Fransa'nn bakentinde moda olan pozitivist, Darwinci ve ate
ist fikirlerden ok etkisinde kalan Ahmed Rza Bey, burada Franszca ve
Trke olarak Meveret gazetesini karmaya balad. Bu ad, slami siyaset
tarihinden gelen mavere kavramna atfta bulunuyor, ama muhalefet ha
reketinin talep ettii anayasaya iaret etme maksadn tayordu; alt balk,
pozitivist bir ament niteliindeki "ntizam ve Terakki" (Ordre et Progres)
idi. Bir dier nde gelen kiilik Mizanc Murad Bey'di; bu ad Mizan gaze
tesinin yayncs olduu iin almt. Kafkasya ve Rusya'da eitim grm
bir gen olarak stanbul'a gelmi, Dyun-u Umumiye'de alm, Mekteb-i
Mlkiye'de hocalk etmi, hem edebi hem de edebiyat d eserler vermi
ve liberalizmle slami tesant birletirme davasna sarlmt. Gazetesi
Abdlhamid rejiminin imeklerini stne ekince, nce Msr'a, ardndan
da Ahmed Rza Bey'le ekime yaad Fransa'ya srgne gitti. Karizmatik
ve popler bir kii olan M urad Bey'in, Abdlhamid'in Yunan zaferinin
akabinde, 897'de resmi grevle lstanbul'a dn, muhalefet hareketine
batn saylr bir darbe indirmitir.
Kklerini adem-i merkeziyetilik ve zel giriimden alan libe
ral bir gndemi savunan ve bu yzden Ahmed Rza Bey'in ve ttihat ve
Terakki'deki hakim hizbin devlet mdahalesi gndemiyle yldz barma
yan Prens Sabahaddin ise muhalefetin nc boyutunu temsil ediyordu.
zerklik taraftan eitli Ermeni gruplarna daha lml yaklaan ve Britanya
ittifakyla ilgilenen Prens Sabahaddin'in hizbi, hareketin 1 902'de Paris'te
yaplan kavgal toplantlarda blnmesi zerine yenilgiye mahkum oldu; II.
Merutiyet dnemi siyasetinde nemli bir rol oynamak zere tekrar ortaya
TOl!t< VE TAR H

93

kacak, ama yine kaybedecekti. Hareketin kaderi, yeni tr bir muhalefet


grubunun, yani Makedonya'da hizmet eden gen Osmanl sivil memur ve
subaylarn katlmyla bambaka bir yne dnd. Makedonya etelerinin
taktiklerine aina olan bu gen memurlarn daha saldrgan ve uygulamaya
dnk bir slubu vard. Bundan sonra ttihat ve Terakki byklk tasla
yan bir mnazara topluluundan ibaret olmakla itham edilemeyecekti.
ktidarn kumanda kollarnn zerinde artk Enver, Cemal ve Mehmed
Talat gibi adamlarn elleri geziniyordu, hem de kimi zaman kelimenin tam
anlamyla - Talat S elanik gibi nemli bir ehirde posta ve telgraf bakati
biydi. Bunlar 1906'da, ttihat ve Terakki'nin Ahmed Rza hizbiyle birlikte
hareket etmek zere Avrupa'ya temsilciler gnderdiler ve evvelce Osmanl
Hrriyet Cemiyeti adn tayan kendi gruplarn, onun yurtii ubesi olarak
yeniden rgtlemeye ve Osmanl topraklarnda bir ubeler a amaya ka,
rar verdiler; bylelikle ertesi yl ttihat ve Terakki'yi fiilen ele geireceklerdi.

ABDLHAMio'iN HALL, KARI D EVRM VE LKE i SRGN, 1909-18


Bu militan grubun ttihat ve Terakki'nin dizginlerini ele almas ve
Makedonya'daki durumun daha da ktye gitmesiyle birlikte olaylarn seyri
hzland. Osmanl ordusu iindeki honutsuzluk zaten aikard, ama imdi
gzler asl Makedonya'da kaynayan kazan zerindeydi. Derken Britanya
ile Rusya, Almanya'nn ykselie gemesinin uyandrd endieyle uz
lama yoluna gittiler. lerinde Balkanlar'daki durumun da bulunduu
birok konuda aralarndaki farkllklar gidermek zere 1908 Haziran'nda,
Baltk kysndaki Reval'de buluan Kral VII. Edward ve ar il. Nikola,
Abdlhamid'in Balkan memleketlerinin ounda sadece kat zerinde
sz sahibi olmasn salayacak bir plan zerinde anlatlar. Plana ilikin
haberler, imparatorluun btnyle paralanmasnn amaland yolun
daki dedikodularla da birlikte Selanik'e ulanca, ttihat subaylar hare
kete geti. Sultann uluslararas basklara boyun emesinden ve belki de
ajanlarnn rgtlerini kefetmek zere olmasndan duyduklar endieyle,
Enver ve arkadalar anayasann yeniden ilan edilmesini talep ederek da
a ktlar. Abdlhamid buna, asayii salamak zere bir subay heyeti ile
Anadolulu askerlerden oluan bir birlik gndererek karlk verdi, ancak

94

i l . Ae1>LHAM i 1>' i N SALTANAT!

kumandanlardan biri ldrlnce askerlerin ou silaha sarlmay reddet


ti. Durumunun nezaketini fark eden Abdlhamid, anayasay yeniden ilan
etmeye ve otuz yllk bir aradan sonra meclisi tekrar toplamaya raz oldu.
Bylece Merutiyet Devrimi baarya ulam ve onunla birlikte Osmanl ve
Trk siyasetinde yeni bir devir alm oldu. Abdlhamid tahtn korumu,
ama iktidar nemli lde azalmt. Nisan 1909'da, eriat adna ayaklanan
ulema, medrese rencileri ve askerlerin ban ektii, ksa sreliine ba
arya ulaan kar devrimin (31 Mart Yakas) akabinde, ttihatlar sultan,
bu kar darbede herhangi bir rol oynam olmaktan zenle kanm g
rnmesine ramen tahttan ekilmeye zorladlar. Derdest edilip bir trenle
Selanik'e gnderilen sultan, ehrin Balkan Savalar srasnda Yunanllarn
eline gemesine ramak kalana kadar ailesiyle birlikte burada gzetim altnda
kald. Daha sonra tekrar bakente getirilerek Beylerbeyi Saray'na yerleti.
Abdlhamid, 1. Dnya Sava'nn ve imparatorluun son demle
rinde, 1918 ylnn ubat aynda burada vefat etti. Naa, mutlakiyetle h
km srm son Osmanl sultann son yolculuuna uurlamak isteyen,
ounun gzleri yal, byk bir kalabaln izledii resmi cenaze alayyla
buradan alnd ve eski stanbul'da, Divan Yolu zerinde bulunan trbe
ye nakledilerek annesinin, dedesi il. Mahmud'un, amcas Abdlaziz'in
ve Osmanl hanedannn daha pek ok mensubunun yanna gmld.
Geleneksel Osmanl sultan mezarlarnn modem bir 19. yzyl rnei olan
kabri, modem bir tramvay hattna ve gnmz stanbul'unun Dou-Bat
harman curcunasna hakim konumu ile, Osmanl mparatorluu'nun
modem dnyaya yelken amasnda bu denli etkili olmu biri iin birok
bakmdan belki de en uygun yerdir.

Non.AR
Kemal H. Karpat, The Politicization oflslam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community
in the Late Ottoman State (New York: Oxford University Press, 2001), s. 169.
2

Hamidiye dnemi hakkndaki aratrmalarn ayrntl bir incelemesi iin bkz. Nadir zbek,
"Modemite, Tarih ve deoloji: il. Abdlhamid Dnemi Tarihilii zerine Bir Degerlendirme,"
Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi 2, 1 (2004), s. 71-90.
Bkz. megin Butrus Abu Manneh, "The Islamic Roots of Glhane," Die Welt des Islams 34 (1994),
s.

173-203.

TRKYE TAR H

95

Franois Georgeon, Abdlhamid i l : le sultan ca.life (r876-r909) (Paris: Fayard. 2003), s. r9.

Karpat, The Politicization of Islam, s. 156.

Reat Kasaba, A Time and a Place for the Nonstate: Socia.l Change in the Ottoman Em pire
during the ' Long Nineteenth Century'." j. Migda.l vd. (der.). Socia.l Power and Social Forces:
Domination and Transformation in the Third World (Cambridge: Cambridge University Press,

1994) iinde, s. 214.


7

Engin Deniz Akarl, "Abdlhamid Il (1842-1918): The 34th Ottoman Sultan (r. r876-1909)." Kemal
iek (yay. haz.), The Great Ottoman-Turkish Civilization (Ankara: Yeni Trkiye, 2000). L Cilt, s. 6or.

Karpat, The Politicization of Islam, s. 6r.

Bemard Lewis, The Emergence of Modem Turkey,

2.

Bask (Londra: Oxford University Press,

r968), s. 175.
o Florian Riedler, "Opposition to the Tanzimat State: Conspiracy and Legitimacy in the Ottoman
Empire, 1859-r878" (yaynlanmam doktora tezi. University of London, 2003).
u

Gladstone'un kitapndan paralar u kaynakta bulunabilir: Nazan iek, "The Battle for British
Public Opinion on Turkey and the Eastem Question: Two Documents, r876 and r904." Camrom
Michael Amin, Benjamin C. Fortna ve Elizabeth B. Frierson (yay. haz.), The Modem Middle East
A Sourcebook for History (Oxford: Oxford University Press, 2006) iinde, s. 416-27.

I2

Karpat, The Politicization of Islam, s. r48.

r3

Engin D. Akarl, "Abdlhamid's Attempt to Integrate Arabs into the Ottoman System," David
Kushner (der.) , Palestine in the Late Ottoman Period: Political, Social and Economic Transformation
(Kuds: Yad

lzhak Ben-Zvi, r986) iinde, s. 76.

r4 Sultan Abdlhamit, Siyasi Hatratm (lstanbul: Dergah Yaynlan, 1987 [Emek, 1 974]), s. r27-28.
15

Christopher Oay, Gold for the Sultan: Westem Bankers and Ottoman Finance. 1856-1881 (Londra:
l.B. Tauris, 2000), s. 552.

r6 Roger Owen, The Middle East in the World Economy, r800-r914 (Londra: Methuen, 198r). s. r92-96.
17

Carter V. Findley, Bureaucraic Reform in the Ottoman Empire: The Sublime Porte, 1789-1922
(Princeton: Princeton University Press, r980), s. 227 ve sonras.

18 S. Tanvir Wasti. "The Last Chroniclers of the Mabeyn." Middle Eastem Studies 32, 2 (1996), s. 1-29.
19 Engin Deniz Akarl, "Friction and Discord within the Ottoman Govemment under Abdlhamid il
(r876-1909)." Boazii niversitesi Dergisi 7 (r979). s. 3-26.
2 0 Abdlhamit, Siyasi Hatratm, s. u8.
2r

Ercmend Kuran, "Kk Said Paa (1840-1914) as a Turkish Modemist." lntemational ) oumal of
Middle East Studies 1 (1970), s. 124-32.

22 Abdlhamit, Siyasi Hatratm, s. u8.


23 Seluk Akin Somel, The Modemization of Public Education in the Ottoman Empire. r839r908: Islamization, Autocracy and Discipline (Leiden: Brill, 2oor); Benjamin C. Fortna, Imperial
Classroom: Islam, the State and Education in the Late Ottoman Empire (Oxford: Oxford University
Press, 2002).

24 Abdlhamit, Siyasi Hatratm. s. r 90.


25

Fortna, Imperial Classroom, 2. Blm.

26 Abdlhamit, Siyasi Hatratm, s. r89.

i l. ABOL H A M i o ' i N SALTANAT!

27 Benjamin C. Fortna, "Islanic Morality in Late Ottoman 'Secular' Schools," Intemational )oumal of
Middle East Studies 32, 3 (2000), s. 369-93.
28 Selim Deringil, "The Invention of Tradition as Public Image in the Late Ottoman Em pire, 18081908," Comparative Studies in Society and History 35 (1993), s. 4.
29 Eugene L. Rogan, Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, l85r-921
(Cambridge: Cambridge University Press, 1999); Akarl, "Abdlhamid's Attempt.
30 Eugene L. Rogan, "Airet Mektebi: Abdlhamid's School for Tribes, 1892-1907." Intemational
joumal of Middle East Studies 28 (1996), s. 83-107.
31

Selim Deringil. The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the
Ottoman Empire, 1876-1909 (Londra: I.B. Tauris, 1998).

32 Zeynep elik, Displaying the Orient: Architecture of Islam at Nineteenth-Century World's Fairs
(Berkeley: University of Califomia Press, 1992); Deringil, The Well-Protected Domains, 6. Blm.
33

Stanford J. Shaw ve Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modem Turkey, il. Cilt:
Reform, Revolution and Republic: The Rise of Modem Turkey, 1808-1975 (Cambridge: Cambridge
University Press, 1977), s. 200-o. Ge Osmanl Anadolu'suna ait nfus istatistikleri iin bkz. Justin
McCarthy, Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia at the End of the Empire
(New York: New York University Press, 1983) ve Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914:
Demographic and Social Characteristics (Madison: University of Wisconsin Press, 1985).

34 Stephen Duguid, "The Politics of Unity: Hamidian Policy in Eastem Anatolia," Middle Eastem
Studies 9, 2 (1973), s. 148 ve sonras.
35 Georgeon, Abdlhamid il, s. 305.
36 Duguid, "The Politics of Unity," s. l5I.
37 Abdlhamit, Siyasi Hatratm, s. l3I.
38 Georgeon, Abdlhamid il, s. 336.
39 A.g.e.. s. 337
40 William Ochsenwald, The Hijaz Railroad (Charlottesville: University Press of Virginia, 1980).
41 Kasaba, "A Time and a Place for the Nonstate," s. 2r ve sonras.
42 Paul Dumont, "Said Bey - The Everyday Life of an Istanbul Townsman at the Beginning of the
Twentieth Century," Albert Hourani vd. (yay. haz.), The Modem Middle East: A Reader (Berkeley:
University of Califomia Press, 1993), s. 271-88.
43 Jn Trk hareketi iin bkz. M. kr Haniolu, The Young Turks in Opposition (New York: Oxford
University Press, 1995) ve M. kr Haniolu, Preparation for a Revolution: The Young Turks,
1902-1908 (New York: Oxford University Press, 2001).

TRKYE TAR H

97

HASAN KAYALI
""

. .

BAGIMS IZLIK MUCADELE S I

odern Trkiye'nin kklerine, siyasi geleneklerine, sosyoeko


nomik dnmne ve kltrel mirasna ilikin bir inceleme
Osmanl mparatorluu'nun erken yzyllarndan balatlabi

lirse de, Trkiye'nin egemen bir ulus-devlet olarak daha sonra, yeni snr
larnn 192fte uluslararas kabul grmesi ve devletin imdiki topraklar
zerinde yaayan topluluun Cumhuriyet'in zihinlere yeni bir millet an
lay yerletirme ynndeki programl abalar zerinden kendini yeni
den tasavvur etmesiyle domutur. 192o'lerde billurlaan millet ve devlet
oluumlar, gemite yaanan dnmlerin etkisini hissettirirken, sava
yllar koullarnn dorudan ve ezici damgasn tar. On yl sren sav;tlar
19u'de patlak veren Trablusgarp Sava'yla balam ve Ekim 1918'de im
zalanan atekeste igal blgesi dnda kalmas gerekirken akabinde tilaf
Devletleri'nin asker kard Osmanl topraklarnda kopan bamszlk
mcadelesiyle zirveye kmtr.1
mparatorluun daralm topraklarnda yaanan savan yol at
kkl dnmler Trk devrimine (Kemalist devrim) zemin hazrlad.
Kemalist devrim, askeri darbeler ve smrge ynetimlerine isyanlardan,
derin toplumsal sonulara yol aan rejim deiikliklerine dein 20. yzyl
Ortadou devrimleri iinde benzersiz bir yere sahiptir. Uzun soluklu bir si
lahl mcadele gerektiren bir bamszlk hareketinin rn olan bu devrim,
20. yzyln anti-emperyalist zgrleme hareketlerine model oluturur.
Osmanl'nn "uzun sava"nn en tahrip edici aamas, ttifak
Devletleri'yle birlikte 1 918'de urad bir dizi yenilginin ardndan teslimi
yetle sona erdi. 30 Ekim'de imzalanan Mondros Atekes Antlamas ksa
bir soluklanma frsat tanmasnn yan sra, Osmanl devletinin ve toplu
munun 1. Dnya Sava'nn bandan bu yana maruz kald dnm de
gzler nne serdi: Sadece Anadolu' da ila drt milyon insan (nfusun
bete birinden fazlas) hayatn kaybetmiti; lenlerin yaklak drtte birini
askerler ve dier muharipler olutururken, geri kalan savan getirdii
ktlk, hastalk ve etnik-dini krmlarn kurban olmutu.2 Savalar fiziksel
TRK YE TAR H

99

altyapy olduu kadar, hayatta kalanlarn moralini ve geim imkanlarn da


mahvetmiti. mparatorluun Arap nfuslu byk gneydou vilayetleri
yabanclarn igali altndayd1 Ermeni nfus yerinden edilmi ve neredeyse
tamamen yok edilmiti. Talat Paa kabinesinin ayn balarndaki istifas,
ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (TC) hkmet zerindeki, giderek insaf
szlaan on yllk sultasna son vermiti.3
Mondros, 1. Dnya S ava'ndaki yenilginin getirdii yeni jeopolitik
koullar altnda verilen ayakta kalma mcadelesinin balangcn da simge
liyordu. Yeni yeni igallerin ve ar kayplara urama tehlikesinin tetikledi
i mcadele be yl boyunca devam etti ve hem toplumun hem de devletin
dnmn daha da ileri seviyeye tad. Temmuz 1923'te imzalanan
Lozan Bar Antlamas, Mondros Atekes Antlamas'nn ana hatlarn ye
ni siyasi snrlar olarak izmekle Osmanl devletini tarihe gmerken, Ekim,
192J'te Cumhuriyet'i ilan edecek olan yeni Trkiye devletinin tohumlarn
da atm oluyordu.
Yenilgi ve teslimiyet, malup dier iki imparatorlukta, yani
Avusturya-Macaristan ve Alman imparatorluklarnda olduu gibi Osmanl
mparatorluu'nda da bir meruiyet bunalmna yol at ve nihayetinde,
imparatorluun yerini birer ulus-devlet olarak tasarlanm devletler al
d. Ancak imparatorluun ekilii, Ortadou'da, zellikle de Anadolu ve
Trakya'y iine alan atekes hattnn kuzeyinde kalan Osmanl topraklarn
da ok daha uzun srd. Bu srete, askeri yenilgiye ve ordunun terhisine
intibak etme aamasnn ardndan, protestolar, direniler ve yeniden alev
lenen, uzatmal bir sava hali belirleyici oldu. Uzun sren bu mcadeleler
srasnda devletin siyasi ve toplumsal yaps dnme urayacak, Lozan
Antlamas'nda ve hemen sonrasnda yeni bir ekil alacakt.
Trk tarihyazm ounlukla, imparatorluun can ekime dnemi
olarak grlen ilk birka ay haricinde 1918'den 192f e kadar olan be yllk
sreyi Trk ulusunun kendini kantlama dnemi telakki eder. Bunun al
tnda, aslnda nicedir reit olan ama imparatorluk yapsnn ve kltrnn
bask altnda tuttuu Trk ulusunun, ancak Osmanl'nn askeri yenilgisi
sayesinde hr kald ve yeni bir lider, yani Mustafa Kemal (Atatrk) saye
sinde yabanc boyunduruundan neredeyse mucizevi bir ekilde kurtulduu
IOO

BAeMs zLK M cAonesi

varsaym yatar. Trklerin sz konusu dnemi geriye dnk olarak ulusal


kurtulu dnemi addetmesi, siyasi, toplumsal, askeri ve uluslararas koul
larn sreteki belirleyici roln pek dikkate almayan bir ulus teleolojisini
teyit eder. Bu dnemde yaanan dnm, kanonik Trk tarih eserlerinde
(ki bunlarn banda, Mustafa Kemal'in 1927'deki Cumhuriyet Halk Partisi
Kongresi'nde yedi gnde okuduu ve Trkiye ulus-devletinin temel kurulu
anlats olarak kabul edilegelen Nutuk gelir) ne srlenden daha aprak ve
pragmatik olduu gibi, millet methumu da daha mulakbr.4

MAGLUBYETN VE GALN M ZAKERES { E K M 1 918-AGUSTOS 1919)


1 9 1 8 sonbahar itibariyle, ngilizlerin Kuzey Suriye'deki ilerleyii ve
tilaf Devletleri'nin Balkanlar'daki zaferlerinin ardndan Osmanl'nn mt
tefikleri Almanya ve Avusturya-Macaristan ile iletiiminin kesilmesi ze
rine malubiyet kesinleti. Osmanl ordusunun kayplar TC'nin gzden
dmesine neden olurken, aabeyi Read'n lm (3 Temmuz) zerine
VI. Mehmed sanyla tahta geen Sultan Vahdeddin'e sarayn otoritesini ye
niden tesis etme frsatn verdi. TC' den kopmalarla yeni partiler kurulmas,
Cemiyet'in iktidar zerindeki tekelinin sonunun geldiini haber veriyordu.
O smanl ve itilaf heyetleri arasnda Ege Denizi'ndeki Limni
Adas'nn M ondros kentinde balayan atekes mzakerelerinde Osmanl
hkmetinin zayf konumda olmas nedeniyle pazarla pek yer yoktu.
Yeni ve ksa mrl Ahmed zzet Paa hkmetinin Donanma Nazn
Rauf (Orbay), atmalarn durmasn salamak iin ngiliz Amirali
Calthorpe'un dayatmalarn kabul etti: gal altndaki topraklarda bulu
nan Osmanl birlikleri teslim olacakt; Osmanl ordusunun geri kalan,
asayii salamak iin gerekli kk birlikler dnda datlacakt; ngiliz
ordusu Suriye ve M ezopotamya'dan kuzeye doru ilerleyiini durdura
cakt; tilaf kuvvetleri, anakkale ve stanbul Boazlarndaki istihkamlar
da dahil olmak zere m uhaberat, stratejik mevki ve sleri denetim altna
alacak ve "kargaalk kmas durumunda" alt Ermeni vilayetini, " tilaf
Devletleri'nin gvenliini tehlikeye sokan bir durumun domas halinde"
ise atekes hattnn tesindeki dier topraklar da igal etme hakkn elle
rinde bulunduracaklard.s
TRKYE TAR H

101

mzann atlmasndan birka gn sonra, aralarnda Talat, Enver ve


Cemal Paalarn da bulunduu TC'nin st dzey lider kadrosu baken
ti terk ederek deniz yoluyla nce Rusya'ya, oradan da Almanya'ya kat.
lerleyen zamanlarda, Osmanl Ermenilerinin katlinde oynadklar roln
intikamn alma peindeki Ermeni militanlar tarafndan bir bir avland
lar. Talat 192'de Berlin'de, Cemal 1922'de Anadolu'ya geri dnme frsat
kollad Kafkasya'da ldrlrken, Enver de yine ayn yl, atld tipik bir
donkiotvari servende, Afgan kralnn ordular banda Orta Asya'daki
Bolevik birlikleri zerine yrrken vuruldu. TC'nin ar toplar ortadan
kalkmt, ama rgtsel altyaps olduu gibi duruyordu. Olaan drt yllk
grev sresi 1918 sonbaharnda sona erecekken, olaanst sava koullar
nedeniyle uzatlan M eclis-i Mebusan'da ttihatlar hala ounluktayd.
Dolaysyla, Osmanl mparatorluu askeri bakmdan teslim olsa da, mec
lisi faaliyetine devam ediyordu. Meclis-i Mebusan Aralk'ta kapand, ancak
yeni seimlerin ardndan, 192o'de ksa sreliine de olsa yeniden ald.
Atekese gre, ngiliz birliklerinin ulam olduu ve artk geri
ekilen Osmanl ordularnn savunmasnda olmayan mevkilerdeki aktif
askeri harekatlar durduruluyordu. Bu atekes hattyla gelecein modem
Trkiye'sinin snrlar arasndaki benzerlik, Mondros Antlamas'nn ye
ni bir devletin snrlarn izen temel belge olduu ynnde bir kanaate
yol amtr. Ancak Mondros'un ertesindeki alkantl dnem bylesi bir
belirleyicilie glge drmektedir. Mondros'u ne Osmanllar ne de tilaf
Devletleri kalc bir yerleim tasla olarak grmlerdir. Osmanllar bir
ttifak Devleti'ne dayatlan en ar atekes koullarna maruz kaldklarn
dan, Osmanl topraklarnn eitli blgelerinde atmalar srm ya da
yeniden balamtr; tilaf gleri ise Mondros'un zaten ar olan artlarn
ihlal ederek jeopolitik stnlk salamaya almlardr.
Daha imzalarn mrekkebi kurumadan, Kuzey M ezopotamya'daki
ngiliz birlikleri kuzeye doru ilerleyerek zengin petrol yataklarna sahip
M usul'u igal etti ltilafDevletleri'ninher birinin, Osmanl mparatorluu'nda
eskiye dayanan ve karlkl olarak kabul ettikleri blgesel karlar vard ve
bu karlar stanbul (1915) ve Sykes-Picot (1916) Antlamalarnda resmile
tirilmiti. Ermeni vilayetlerine salanan teminatlar ne srerek Franszlar,
102

BA I M S IZLIK M CADELES

skenderun limanna asker karp Aralk sonu itibariyle tm Kilikya'y


(Mersin, Adana vilayetleri ve civan) igal ederken, ngilizler de daha do
uda Mara' ve atekesle blnm olan Halep vilayetinde Ayntab' igal
ettiler. Rusya stanbul ve Dou Anadolu'yu kendine ayrmt, ama 1917
Devrimi'nin ardndan savatan ekilmi ve Bolevik rejimi 1918 Mart'nda
imzalad Brest-Lltovsk Antlamas'yla Rusya'nn 1878 Berlin Kongresi'nde
Osmanl mparatorluu'ndan ald Kars, Ardahan ve Batum zerindeki
iddialarndan vazgemiti. Kars ve Ardahan, Osmanllarla 1 9 18 Mays'nda
Rusya'dan bamszln ilan eden yeni Ermeni devleti arasnda ekime
konusu olurken, hem Osmanllar hem de Bolevikleri gzetim altnda
tutmak isteyen ngiliz gleri Grcistan'daki petrol zengini Batum'u igal
ettiler. Mondros'un, tilaf glerine stratejik mevkileri, demiryollarn ve
limanlar kontrol yetkisi veren maddeleri, onlarn liman ehirlerini xe i
kesimlerdeki haberleme merkezlerini fiilen igal etmesine ve bir tilaf do
nanmasnn stanbul aklarnda demir atmasna yol at.
Vahdeddin tahtn korumak ve Osmanl mlknn bir ksm ze
rinde mutlaki hakimiyetini muhafaza edebilmek iin tilaf gleriyle ibir
lii yapabileceine gveniyordu, ama M ondros ertesindeki durum, tilaf
glerinin iyi niyeti konusunda umut vaat etmiyordu. TC'nin parmanda
oynatt selefine tand yetkileri kullanan Vahdeddin Aralk'ta M eclisi
kapatt. mparatorluun geri kalan topraklarnn tehlike altndaki bam
szl bir bar konferansnda zme kavumay beklerken, Vahdeddin'in
padiah unvan simgeselleiyordu. Bu durumda ona, dnyevi yetkilerinin
kstlanmasn halifelik yetkilerini vurgulayarak telafi etmek kalyordu.
ngilizlerin insafna kalm bir halife ise Britanya'nn smrgeci politikala
r iin biilmi kaftand Vahdeddin'in arkasnda, devletin varln srdr
mesini ngiliz taraftarlnda bulan stanbul sekinlerinin destei de vard.
Galipler, bakent etrafndaki emberi daraltrken, stratejik mevki
lerin igaline de devam ettiler. Fransz General Franchet d'Esperey, arala
rnda bir Yunan birliinin de bulunduu tilaf ve birliklerinin kumandan
olarak, 8 ubat 1919'da stanbul'a geldi Eski stanbul'un tam merkezinde
rhtma kp, 1453'te stanbul'u fetheden Fatih Sultan Mehmed'e nazire
yaparcasna beyaz bir at srtnda ehre girdi. Generalin debdebesi bir yana,
TRKYE TAR H

103

igal, d'Esperey ile ngilizlerin Karadeniz Ordular Komutan General


Milne arasndaki ekimelerin ortasnda srncemede kald.6 taatkar
padiah, Mart 1919 ile Ekim 1920 arasnda be kabineye bakanlk ede
cek olan Damad Ferid Paa'y sadrazamla atad. TC'ye kar "Liberal"
muhalefetin ban eken Damad Ferid, zel teebbsn desteklenmesi ve
daha geni yerel ve toplumsal yetkiler tannmasndan yanayd.? ngilizler,
bakentteki ttihat liderleri, subaylar ve devlet adamlarn yakalayp harp
mahkemelerine gndermek ve pek ounu Malta'ya hapis ve srgne yol
lamak iin Damad Ferid hkmetiyle ibirlii yaptlar.
Btn bu basklar, atekesten sonra kamusal alann stanbul'da ei
benzeri grlmemi bir canllk ve boyut kazanmasn engelleyemedi. Bu
durum, farkl etmenlerin bir araya gelmesiyle olumutu: TC'nin kme
siyle birlikte sansrn kalkmas; atekes sindirilirken deiik grlerin
tezahr etmesi; ve meclisin Aralk 1918'de kapanmasyla temel siyasi tar
tma alannn ortadan kalkm olmas. Basn, siyasi ve kltrel cemiyetler
serpildi ve ubat 1919'daki sansr geri getirme giriimi protestolar so
nunda akim kald.8 Gnllerden geen ile uygulanabilir olan konusundaki
ateli tartmalarn perde arkasnda, Mondros Antlamas'nn maddeleri
ile Bakan Wilson'n ilkeleri bulunuyordu. Kamusal alann zellikle sivil
cemiyetler asndan merkezi bakent iken, tara basn da dal budak sald.9
TC'nin yz kzartc dal muhalefete can suyu oldu. 1913'ten
beri n kesilen Hrriyet ve tilaf Frkas 1918'de yeniden hayat buldu.
Ufak tefek gr farkllklarna dayanan eitli baka partiler de kuruldu
Hrriyet ve tilafn geleneksel ngiliz yandal ve saraya olan yaknl,
yabanc igali ve sarayn bunu kabullenii balamnda partinin itibarn
zedeledi. Mesleki ve sivil toplum rgtlerinden, eitim heyetlerinden ve
siyasi partilerden oluan bir grup, Milli Kongre emsiyesi altnda bir araya
gelerek, Wilson bildirgesiyle tutarl bir birlik ve bamszlk savunusu iin
her trl hizipiliin stnde geni bir eylem ars yapt. 10
Wilson'n siyaseten kendi kaderini tayin hakk ile milliyeti ele
tiren On kinci Maddesi, imparatorluk bakiyesinin 'Trk ksm"na ege
menlik hakk tanyordu.11 Bu formlasyonda, biraz da On kinci M adde
"dier milliyetler"in zerk geliimine de ar yaptndan, Mslman
BAG I M S I Z L IK MCADELES

gruplar arasnda siyaseten kendi kaderini tayin hakknn zemini olarak


etnik kimliin meruiyetine yer vard. 1918'den sonra, Milli Trk Frkas,
Laz Teka.ml- Milli Cemiyeti, ark- Karib erkesleri Temin-i Hukuk
Cemiyeti gibi rgtlerin yan sra, bata Krdistan Teali Cemiyeti olmak
zere pek ok Krt cemiyeti de kuruldu.12 Anadolu ve Trakya' da, bu ve dier
etnik cemaatlerden taraftarlar ve muhalifler ekerek yava yava belirginle
en halk direnii, yabanc igalcilere kar etnik-kimlik tesi bir seferberlik
zemininde ve dilinde buluabilmek iin, hep Mslmanlkla zdeleen
Trkl kendine mal ediyordu.''
Osmanllarn temsil edilmedii Paris Bar Konferans 1 9 1 9 baha
rnda baladnda, Anadolu'nun bir Bat lkesinin mandas altna girmesi
ynndeki teklifler kamuoyundaki tartmalar hareketlendirdi. Mandac
bir dzenleme, sava kayplar ve sava ertesindeki igal yznden tehli}<e
ye girmi bulunan toprak btnl ve bamszln bir dereceye kadar
korunmas midini veriyordu Padiah, hilafet makamnn korunmas ve
devam iin ngilizlerle ibirliinden yana olduundan, saray ngiliz man
dasna kar deildi. ngiliz Muhibleri Cemiyeti adl yeni bir cemiyet byle
bir zm aka savunuyordu. Aralarnda Ahmed Emin (Yalman) ve
Halide Edib (Advar) gibi eylemci entelektellerin de bulunduu dierleri
ise d destek ihtiyacn kabul etmekle birlikte, imparatorluk bakiyesinin
mstakbel mandac gc olarak ABD'yi tercih ediyordu.14
Basz kalm TC'nin, tarada mevcut yaplar ve kimileri stanbul
hkmetinde hala faal olan ikinci derece kadrolar, igale ve vesayete kar
harekete geti.'5 Anadolu'da direniin balamasnn ardnda yatan en
nemli drt, imparatorluun, o srada veya evvelce Hristiyan nfuslu
olan topraklardan vazgemesi gerekebilecei korkusuydu. Hayatta kalan
Ermeni srgnlerinin byk lekli geri dn ihtimali, dengeleri Ermeni
oulluk ya da ounluklarndan yana dndrebilir, bylece Kafkasya
merkezli Ermeni devletine iltihak ya da bamszlk ilan iin gereke
salayabilirdi Mondros Atekes Antlamas tilaf Devletleri'nin Ermeni
vilayetlerine (Osmanl metinlerinde "Vilayat- Sitte" olarak geen Erzurum,
Sivas, Diyarbekir, Mamuret'l Aziz, Van ve Bitlis vilayetleri) mdahale hak
kn tanyordu. Ermeni birliklerinin Kilikya'daki igalci Fransz glerine
TO R< YE TAR H

105

katlmas16 tilaf Devletleri'nin Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmas


yolunda bir taahhtte bulunma phelerini artryordu.
Dou Anadolu'daki Mslmanlar, srgnlerin geri dnp mal
varlklarn geri istemeleri kadar, uluslararas snrlarn Mslman nfusu
hkmran bir Ermeni devletinin iinde brakacak ekilde izilmesinden
de korkuyorlard. Ermeni hkmranl sz konusu olmasa dahi, bu vi
layetlerdeki hatr saylr Ermeni varl Ermeniler lehine bir uluslararas
mdahaleye davetiye karabilirdi. Bu nedenle, mdafaa-y hukuk cemiyet
leri adn alan ilk rgtl siyasi direni gruplarndan bazlarnn, tarihsel
olarak Ermeni ve Rum nfuslu blgelerde, zellikle de dounun en byk
iki ehri olan Erzurum ve Trabzon ile Dou Trakya ve zmir'de kurulmas
tesadf deildir. Kars ahalisi daha 5 Kasm 1918'de bir Kars slam uras
oluturmu bulunuyordu. Farkl adlar altnda bir kongre olarak toplanan
blgesel bir rgtn ekirdeini haline gelen ura, Ocak'ta Cenub-u Garbi
Kafkas Hkmet-i Muvakkate-i Milliyesi adl bir de geici hkmet kurdu.
Anadolu'nun gelecekteki kongrelerinin modeli olan rgt, Nisan 1919'da
Batum ile Azeri bakenti Baku'yu igal eden ngiliz kuvvetlerince datld. 17
Yerel eraf ve subaylar tarafndan kurulan ve giderek yerel silahl
etelere itibar eden bu ilk direni odaklarnn hikayesine, daha sonra ortaya
konulan resmi tarihin birbiriyle ilikili iki tasarrufu glge drmtr.
Bunlardan ilki, direnii Trk ulusal ruhunun amanszca nne katt
yekpare bir hareket olarak yceltme eilimidir. Bu eilim, erken safhalarda
kendi bana hareket eden yerel kuvvetlerin ve savunma rgtlerinin direni
i seferber etmede oynad can alc rol gz ard eder. kincisi de, direniin
baarlarndaki rol btnyle Mustafa Kemal'e atfetme eilimidir. 1919
yaznda balayan direniin birletirilmesinde esas rol Mustafa Kemal'e ait
olmu ise de, baz yerel gruplar Cihan Harbi atmalar biter bitmez faaliye
te gemi ve bylece bir sonraki yl Anadolu topraklarnda tilaf Devletleri'ne
kar harekete geecek toplu eylemlerin temelini atmlard.
Galiplerin akan talepleri ve bar konferansnda Avrupa mesele
lerine tannan ncelik, Anadolu'nun statsnn belirlenmesini geciktirip
zorlatrd. ideolojik, tarihi ve demografik unsurlara dayanarak Bat Anadolu
zerinde hak iddia eden Yunanistan'n talepleri ngilizler tarafndan
10 6

BAl l M S I Z L I K MCADELES

arkaland. talya, l tilafn 1915'teki gizli Londra Antlamas'yla ona


uygun grd ve 1917'deki St. Jean de Maurienne Antlamas'yla da onun
nfuz alanna girdigini teyit ettigi gneybat topraklarnda Yunanistan'n
gz oldugundan pheleniyordu. 1919 Mart'nn sonunda Antalya'ya as
ker karan talya, kuzey ve kuzeybatya dogru harekete geerek birka hafta
iinde Kuadas, Akehir ve Afyon'a kadar ilerledi. tilaf Devletleri Mays
ortalarnda Yunanllarn, imparatorluk bakiyesinin ikinci en byk ehri ve
liman olan zmir'e kmasna izin verdiler.
Bat Anadolu ve Trakya'nn istilas, Yunan krallgnn yaylmac
emellerinin gerekletirilmesine ynelik bir admd. 19. yzyln ban
dan beri Yunan milliyetilerini, Bizans dnemini yad eden irredantist bir
Megali idea harekete geiriyordu. Bu yaylmac projenin tam merkezindeki
stanbul ise artk uluslararas denetime girmiti; ancak birok ehrinde Rum
nfusun ekseriyette oldugu Bat Anadolu ile din degitirmeler ve srgnler
sonucunda Rwn varlgnn epey seyreldigi Gneydogu Karadeniz kylan,
yani eski Pontus, kurulacak yeni bir byk Yunanistan iin eriilebilir gz
kyordu.'8 ngilizler Yunan donanmasnn zmir'e kmasna, tarihsel hak
lara ya da demografik tezlere sempati duyduklarndan ya da Yunanistan' ve
onun tilaf yanls babakan Elefterios Venizelos'u daha 1917 gibi ge bir
saatte tilaf Devletleri safnda savaa girdigi iin dllendirmek istedikle
rinden degil, daha ziyade mecburiyetten izin verdiler. 1919'da Ortadogu'da,
gneyde Bagdat ve Suriye' den kuzeyde Kafkasya ve Karadeniz'e kadar olan
alandaki ngiliz igal kuvvetleri dagnk ve seyrekti. Uzun sren savan
tkettigi Britanya'nn, Anadolu'daki direnii kracak kadar asker srecek
ne gc ne de istegi vard. talya'nn Gneybat Anadolu zerindeki emel
leri ile Fransa'nn Suriye ve Gneydogu Anadolu'ya dair hesaplar, Kk
Asya'daki ngiliz nfuzunu potansiyel olarak zayflatabilirdi, dolaysyla
ngilizler bat blgelerinin kendi vesayetleri altnda Yunan denetiminde
olmasn tercih ettiler. Bar mzakerelerinde, zerk Krdistan ile bagmsz
Ermenistan'n da ayn ekilde ngiliz himayesinde kurulmas ngrlecekti.
Yunan kartmas, stanbul ve Anadolu'da, nce halk gsterileri,
ardndan igal geniledike silahl halk direnii biiminde bir tepki yarat
t. Sava yllarnn getirdigi fiziki ve psikolojik zafiyet sonucunda, bar
TRKYE TAR H

grmelerinde ileri srlen vesayeti siyasi ereveyi benimsemeye hazr


olanlar bir hayliydi, ancak Yunan ilhaklarn ou Mslman lmcl bir
tehdit olarak gryordu Bat Trakya ve Makedonya'nn baz ksmlar dahil
olmak zere Balkanlar'da Yunanistan'a kaybedilen topraklarn ve buralardan
srlp uzaklatrlmann anlar Mslmanlarn belleinde ok tazeydi.
gal gn, sadece dorudan Yunan tehdidi altndaki ehirlerde (Aydn,
Denizli, Ktahya) deil, Konya, Havza, Erzurum gibi i ksmlarda da gste
riler patlak verdi. '9 stanbul' da niversite rencilerinin dersleri boykot etme
siyle balayan protestolar, 23 ve 30 Mays'ta Sultanahmet Camii'nde toplanan
iki byk mitingle zirveye ulat. Wilson'un On kinci Maddesi'ni beyan
eden pankartlarn altnda toplanm tahminen 200.000 kiilik bir kalabalk,
aralarnda Halide Edip ve baka kadnlarn da bulunduu konumaclarn de
melerini dinledi.2 stanbul'daki tilaf delegeleri durumdan, Osmanl hk
metini Paris Bar Konferans'nda temsil edilmek zere davet edecek kadar
etkilendiler. stanbul' da halk mitinglerinin yasaklanmas taradaki gsterileri
veya dier protesto biimlerini nleyemedi. Bir mektup kampanyasyla tilaf
temsilcilerine ve Bakan Wilson'a, onlar lkelerinin arkasnda durmaya a
ran, bir tahmine gre 130.000 kartpostal gnderildi.21 zmir'in igali, yerel
eteler, mdafaa-i hukuk topluluklar, ttihat bir tekilat a (Karakol) ve su
baylar gibi, igale ya da igal tehdidine kar harekete gemi olan birbirinden
kopuk ama giderek i ie gemeye balayan unsurlara g verdi.
I. Dnya Sava'nda cemaatler aras atmalara katlm olan si
lahl eteler, Mondros sonras dnemde dzenli ordu birliklerinin terhi
siyle gerek insan, gerekse silah gc bakmndan kuvvetlendiler. Bunlar
sava srasnda TC'ye ve onun istihbarat ve propaganda rgt Tekilat-
Mahsusa'ya almlard. Tekilat- Mahsusa, Ekim 1 9 18'de, tilaf gleri
ne her an teslim olabilecek olan halk direniini slamiyet adna seferber et
mek zere Umum Alem-i slam htilal Tekilat olarak yeniden yapland.22
Topraklar bilen, silaha eriimi olan ve hamilik ve intisap ilikileri sayesin
de dayanma yaratan etelerden Arnavut ve erkes muhacir gruplar gibi
bazlar etnik alar zerinden rgtlenmilerdi. galci Yunan glerinin
gerek insan kaynaklarn, gerekse yreye ilikin bilgilerini artrmak iin bu
rgtleri taraflarna ekmek istemesiyle etelerin sadakati snand. 23
10 8

BAi'.; M S I Z L I K M CADELES

Yerel mdafaa-i hukuk rgtleri, toprak sahipleri ve din adanlan


gibi tara ileri gelenleri yannda tccar, memur ve meslek sahiplerinin
de nderliW.nde direnii rgtlemeyi stlendiler. Dzenli bir ordunun
yokluunda Yunan kuvvetlerine kar milisleri bu rgtler ynetiyor, bir
yandan da etelerin frsat drtleriyle baa kmak zorunda kalyorlar
d.24 Giderek billurlaan direni "kuva-y milliye" adyla bilinir; bu, "milli"
kelimesinin sonraki anlam kazanm dikkate alnarak "ulusal kuvvetler"
diye evrilir, ancak "halk kuvvetleri" ya da "yerel kuvvetler" demek daha ye
rindedir. Kuva-y milliye dendiinde akla ulusal kuvvetlerin mi, yoksa halk
kuvvetleri/yerel kuvvetlerin mi geldii konusu, sadece bir kelime anlam
meselesi deildir; Trk milliyetiliinin mahiyeti ve kkenleri bakmndan
ideolojik ierikleri de vardr. Milli kelimesinin o dnemde ayn zamanda
dini cemaat anlamnda belirgin bir armnn da olmas, meseleyi dha
da karmak hale getirir. Dolaysyla, modern Trk vatanda, kelimeye za
mannda kastedildiW.nden farkl bir anlam ykler. Yerel inisiyatifle oluan
halk kuvvetleri, zamanla daha egdm kazanarak direnii daha geni alan
lara tam ve sonunda tek bir kumanda altnda toplanarak bir derece daha
isabetli bir biimde "milli" denebilecek bir genellik kazanmtr.2s
Terhis edilmi Osmanl ordusunun subaylar direniin egdmn
de nemli bir rol oynad. ou taral ve meslek hayatnn byk blm
n tarada geirmi olan bu subaylar Osmanl devletine balydlar, ama
stanbul'a geri anlmalannm ardndan tilaf Devletleri'nden gelecek tali
matlara boyun emeye niyetli deildiler. Askeri yenilgiyi gslemi, birlik
lerini silahszlandrmak zorunda kalmlard. te yandan, Anadolu' daki her
biri bir baka telden alan topluluklar yattrma endiesi tayan ve vilayet
lere banda Osmanl prenslerinin bulunduu nasihat kurullar gnderen pa
diah da memleketin savunulmasndan tamamyla vazgemi deildi. Sava
zamannn Kafkas ordular kumandan Kazm Karabekir, Mart 1919'da,
kolu kanad krlm Osmanl ordusundan kalan en nemli ksmnn bana
gemek zere yeniden Erzurum'a atand. 19 Nisan 1919'da Trabzon'a ayak
basan Kazm Karabekir iki hafta sonra Erzurum'a ulat.26 Subaylar ve sivil
memurlar, istihbarat toplamak ve stanbul dna silah, insan ve malzeme
karabilmek iin gizli Karakol tekilatyla ibirliW. halindeydiler.21 Bazlar,
TRK YE TAR H

Anadolu'daki direni rgtnde yer almalarn salayacak grevlere tayin


edildiler. Bylece, rnein Ali Fuad (Cebesoy), , Mart aynda Konya'daki eski
grevine dnd. Mustafa Kemal'i komutan yardmcs olarak Ankara'ya gel
meye ikna edemedi.211 Bundan birka hafta sonra, Yunanllarn zmir'e asker
karmalarndan hemen nce Mustafa Kemal. cemaatler aras srtmelere
ve Karadeniz Blgesi ile Dou Anadolu' daki terhis ilemlerine nezaret etmek
zere Erzurum'daki Dokuzuncu Ordu mfettiliine atanarak Samsun'a
gitmek zere yola kt.
Trklerin ulusal bilgi daarcklarnda yer etmi en erken tarih, zama
nnda pek de hatrlanmaya deer grnmeyen 19 Mays 1919'dur. Her Trk
okul ocuunun bir rpda syleyebilecei gibi "Mustafa Kemal 1 9 Mays
1919'da S amsun'a ayak basmhr." Mustafa Kemal Atatrk, ileride, zmir'in
ok tesiri yaratan igalinden birka gn sonra Samsun'a kn Trk m-
cadelesinin balanga olarak anacak ve bylece halk direniini kendi yaam
yksyle kaynatracakt.29 Mustafa Kemal Samsun'da her ne kadar padi
ahn temsilcisi olarak nfuz sahibi olsa da, ngilizlerin blgedeki gvenlik
glerinin artrlmasna ettikleri muhalefet ve kendisinin geri arlmas iin
hkmete yaptklar bask karsnda etkili olamayacan grd.'0 Ve daha
sonra bir araya getirecei halk kuvvetlerinin kaderine ortak oldu.
Mustafa Kemal'in yeni grevinin ilk haftalarnda batdaki direni
keskinleirken, direniin yerel nderleri bir kongre toplama karar aldlar.
Delegeler, Haziran sonunda, milis kuvvetlerinin rgtlenmesi, mdafaa-i
hukuk topluluklarnn egdm, silah

ve

lojistie ilikin pratik konular gibi

meseleleri kararlatrmak zere Balkesir'de toplandlar.'' Damad Ferid'in


Paris'ten eli bo dnmesinden gnler sonra, Temmuz sonunda ikinci kez top
lanld32 ve Wilson'n kendi kaderini tayin konusundaki On kinci Maddesi ha
trlatlarak genel bir halk seferberlii ars yapld. kinci Balkesir Kongresi,
doudaki mdafaa-i hukuk topluluklarnn Erzurum ehrinde toplanmaya
ardklar bir dier kongreyle akt (23 Temmuz-7 Austos).
Mustafa Kemal, nde gelen Osmanl subaylar Rauf Bey (o srada
ordudan istifa etmi bulunuyordu) ve Ali Fuad ile birlikte Amasya'da bir
genelge yaynlad. Btn vilayetlere gnderilen "Amasya Tamimi" Osmanl
hkmetinin ykmllklerini yerine getiremediini belirtip alternatif bir

IIO

BA l t.1 S IZ LI K MCADELES

siyasi organ kurulmas gerektiini savunuyor; S ivas ehrinde bir kongre


toplanacan duyurarak taradaki tm illere bu kongreye gndermek zere
temsilci semeleri ars yapyordu. Halk, stanbul'un mdafaa-i hukuk
rgtlerinin telgraf haberlemesini yasaklayarak direni hareketini krma
yolundaki abalarna kar gsteri yapmaya aran genelgeyle Anadolu'daki
direnii yaygnlatrma ve koordine etme amalar gdlyordu.33
Evvelce planlanm olan Erzurum toplants, Mustafa Kemal ve
yandalarnn toplamak istedikleri geni kongrenin bir provasyd. Dou
blgeleri ile Trabzon'daki yerel mdafaa-i hukuk cemiyetlerini temsilen
60 kadar delege 23 Temmuz'da Erzurum'da topland. Mustafa Kemal ile
Rauf B ey, vilayetin seilmi iki delegesinin onlar lehine gnll olarak isti
fa etmesi zerine Erzurum delegeleri olarak toplantya katldlar. Ordudan
resmen istifa eden Mustafa Kemal'in kongre bakan seilmesi direnite
oynayaca nemli roln habercisi oldu.
Balkesir toplants gibi Dou Anadolu Mdafaa-i Hukuk
Cemiyeti'nin Erzurum'daki toplants da blgesel bir toplantyd. Kongrede
alnan ilk karar, "vilayet-i sitte"den zel olarak bahisle Dou Anadolu ve
Karadeniz blgelerinin Osmanl lkesinin ayrlmaz bir paras olduu
nu ilan ediyordu. Alnan kararlarda, Hristiyan aznlklara "hakimiyet-i
siyasiye ve muvazene-i itimaiyeyi" bozacak ayrcalklar tannamayaca
da vurgulanyordu. Bu ifadelerde sz konusu olann, Ermenilerin Dou
Anadolu zerindeki hak iddialar ile Yunanllarn Karadeniz kylarna
dair tasarlar olduu phe gtrmezdi. Tm Mslmanlarn mdafaa-i
hukuk rgtlerine mensup olduunu bildiren kongre, vatann ve milletin
btnlk ve bamszlnn korunacan srarla vurgularken, tarafsz bir
devletten bilimsel. snai ve iktisadi yardm kabul etmeye hazr olduunu da
belirtiyordu.34 Meclisin yeniden toplanarak hkmetin kararlarn gzden
geirmesini isteyen kongre, Mustafa Kemal'in bakan olduu bir temsil
heyeti seerek dald. Erzurum Kongresi, ald kararlarda da dile getirildi
i gibi, M ondros'un imza olunduu tarihteki "hududumuz" iindeki, "rk
ve din" de birleen insanlarn yaad "blnmez topraklar"n kurtarlmas
iin 1919 sonbaharnda balatlan hareketin ncsyd - bu insanlarn
birounun zihninde "rk" ile "din" kelimeleri ayn arma sahipti.35
'

TRKYE TAR H

111

BAIMSIZLIK MCADELESNN SYAS VE ASKER BTNLEMES


( EYLL 1 919ARALIK 1920)
Sivas Kongresi, Erzurum toplantsna gre daha kk aplyd
(38 delege) ve daha ksa sreliine topland (4-11 Eyll) , ama Anadolu
vilayetlerini daha geni temsil ediyordu. Delegeler burada her trl igali
iddetle reddederek Erzurum Kongresi'nin kararlarn kabul ettiler.36 Sivas
Kongresi'nde, direni hareketindeki btnlemenin altnn izilmesi iin
yerel mdafaa-i hukuk rgtlerinin Anadolu ve Rumeli Mdafaa- Hukuk
Cemiyeti emsiyesi altnda birlemesine karar verildi. Kongre, bakanlna
yine Mustafa Kemal'i getirdii temsil heyetini setikten sonra kapand.
Kongrede alnan kararlar Wilson ilkelerini anmsatyordu. Bar
konferansnda mandac dzenlemeler mzakere edilirken, Wilson
Anadolu'da bir manda dzenlemesinin kendi On Drt Maddesiyle olan ,
uyumluluunu deerlendirmek zere General James Harbord bakanln
da bir komisyon gnderdi. Harbord, Ekim 1 9 19'da Anadolu'da kurulacak
tek bir mandann Cemiyet-i Akvam'a havale edilmesi tavsiyesinde bulun
du. stanbul'daki Amerikan yksek komiserinin istihbarat subayna gre
" ngilizlerin Mezopotamya ve Filistin zerindeki hak iddialar gnlszce
kabul edilmiti, ama bunun tesinde bir ey Trkiye'nin gereksiz yere
paralanmas olurdu. "37 Washington daha manda ynetimini yrrle
sokup sokamayacan hesaplamadan Birleik Devletler senatosu Cemiyet-i
Akvam'a katlmaktan vazgeti.38 Anadolu'daki lider kadrosunun zengin
muhayyilesinde Wilson'n niter bir devlette nihai bir "Trk" hkmranl
na ruhsat verdii fikri yer ettiyse de, Amerikan mandas konusu snd.
Harbord raporu ayrca, Trkiye'nin iktisadi bamszln ve yabanclara
tannan ticari ayrcalklarn yrrlkten kaldrlmasn da tavsiye ediyor
du ki, bunlar ykselen milliyeti lider kadrosunun da iki ana amacyd.
Osmanl'dan arta kalan topraklarda iktisaden bamsz ve kendi kendine
yeten bir topluluk oluturma hedefi, gerek Sivas Kongresi kararlarnda,
gerekse akim kalan Harbord raporunda ayn anda yer ald.
Damad Ferid Paa hkmeti, Anadolu'daki rgtsel faaliyeti teh
ditlerle bastrmaya alt, hatta Sivas'taki kongreyi basmalar iin Krt
airet kuvvetleri gndermeye niyetlendi.39 Ancak kongre kararlar tasla
II2

BA I MSIZLIK MCADELES

neredildikten sonra padiah direniin gnln almay denedi. Sadrazamla


atad Ali Rza Paa Anadolu'daki hareketin nderleriyle diyalog balatarak
Ali Rza Paa'y atayarak, kongrenin kararlarna zmni bir onay vermi ol
du. Yeni hkmet seimlerin yaplmasn ve Meclis-i Mebusan'n yeniden
toplanmasn kararlatrd . 4
1919 sonlar kadar ge bir tarihte meclis seimlerine gidilmi olmas,
Osmanl devletiyle dier malup glerin sava sonras deneyimleri ara
sndaki farkllklara k tutar. Atekesin zerinden bir yl gemi olmasna
ramen. bar grmelerinden Osmanl devletinin geleceine ilikin hibir
karar kmamt. Seimlerin gidiatnn ve neticesinin de ortaya koyaca
gibi, sava sonucunda ok ey deimi, ama ne sava ne de bar grme
leri sreci Osmanl devletini tarihe gmememiti. Seimlerin yenilenmesi,
Osmanl siyasi kurumlarnn ve srelerinin dayankllnn kant oldu.,
Padiah, seimleri, direnii massetmenin bir yolu olarak gryor
du. Seilmi vekiller, gvenlik glerinin zerlerinden ayrlmayan gzleri
nnde stanbul' da toplanacaklard. Mdafaa-i hukuk topluluklar ve sem
patizanlar, zaman zaman hile ve iddete de bavurarak sonular etkileme
ye altlar. Ancak krsal kesimdeki nfuzlar sarslmaz deildi. Nitekim,
stanbul yanda devlet grevlilerinin ve tutucu cemaat liderlerinin ncl
nde kan yerel isyanlar bu tr abalar bozdu. Hrriyet ve tilaf Partisi,
ttihatlarn mdafaa-i hukuk cemiyetlerindeki zerindeki nfuzunu pro
testo ederek iin seimleri boykot etti. Yine de 1919'un son iki ay, basnn
son derece nemli bir rol oynad hararetli bir seim kampanyasna ahit
oldu. 140 sandalye iin seim yaplmt, ama Meclis-i Mebusan 12 Ocak
192o'de aldnda sadece 72 mebus bulunuyordu; stanbul'a yava yava
avdet eden vekil says sonunda oo' buldu.4' gal ve yeni balayan silahl
direni ve isyan koullarnda, seimler tm illerde tamamlanamamt.
M eclisin al ertesi gn Sultanahmet'te dzenlenen byk bir
halk mitingiyle kutland.42 Vekiller Anadolu'daki harekete destek verip,
ilk kez Sivas Kongresi'nin kapannda dile getirilen Misak- Milli'yi teyit
ettiler.43 Misak, direniin toprak hedeflerinin belgesi ve milliyeti bir mani
festo olarak grlegelmi ise de, bata savan yaratt koullara kar bir
devleti koruma ve yeniden sahiplenme arayyd. 1920 banda, diplomatik
T RKYE TAR H

113

ekimelere gmlm, igal altndaki Arap vilayetlerinin kaderi son de


rece belirsizdi. Baz Arap vilayetlerinde de mdafaa-i hukuk cemiyetleri
kurulmu, ancak bunlar kongrelerde temsil edilmemiti. Misak- Milli,
Arap vilayetlerinin statsn nfusun serbest oyuyla belirlenmeye brak
yordu. Brest-Litovsk'ta Osmanl hkmetine geri verilmi olan kuzey
dou sanca (Kars, Ardahan ve Batum) ile Bat Trakya iin de referandum
tavsiyesinde bulunuluyordu. Belgede hak iddia edilen topran kapsam
"Osmanl-Mslman bir ounluun yaad" yerler olarak tarif ediliyor
du ki, byle bir alann kesin snrlar, referandum sonularna baml ve
mulak kalmaya mahkumdu.
Arap vilayetleri, Arap honutsuzluu ile iki mttefik arasndaki ge
rilimlerin ortasnda, Nisan 192o'de talya'da San Remo ehrinde ngiltere
ile Fransa arasnda resmen pay edilecekti. Ertesi yl Ermenistan zerine ,
dzenlenen bir askeri harekatn ve Rusya ile d iplomatik bir mutabakatn
ardndan, Batum deil ama Kars ve Ardahan Osmanl bakiyesine kalacakt.
Mondros Antlamas sonrasndaki Osmanl lkesini gasp etme dalgas
n durdurma gdsyle yola kan Misak- Milli, Trklerin belli snrlar
iinde bir ulus-devlete sahip olmalarn teyit eden bir manifesto olarak
Trk tarihindeki yerini almadan nce, askeri gelimelere ve diplomatik
pazarlklara gre uyarland. Bugn bile, lkenin toprak btnlne yne
lik olduu hissedilen veya byle varsaylan tehditler, kutsal "Misak- Milli
snrlar"nn ihlali olarak resmedilmektedir. Misak- Milli'nin sonradan
modem Trkiye'nin temel belgesi olarak sahiplenilmesi, onu pragmatik
amacnn dna karmtr.
Yeni Meclis-i Mebusan'n mdafaa-i hukuk hareketine sempati
duyan mebuslar, meslektalarnn ounu da saflarna ekerek Felah-
Vatan topluluu evresinde bir araya geldiler.44 Byle bir oy okluu tilaf
Devletleri'ni alarma geirdi, nk 1 92 0 baharna gelindiinde, bazlarnn
banda mdafaa-i hukuk topluluklaryla birlikte hareket eden subaylarn
bulunduu trl direni kuvvetleri, henz tek bir kumanda altna girme
mise de gneydouda ve batda baar kazanmaya balamt. Gneydeki
yerel direni, -Mara, Urfa ve Ayntab'da4> ngiliz kuvvetlerinin yerini alan
Fransz kuvvetlerini Mara'tan geri ekilmeye zorluyordu. Batda, ngiliz
BAe M s zuK McAoELEsi

yetkililerinin 1 9 1 9 sonbaharnda koyduu snrlar aarak zmir'den evre


topraklara doru yaylmaya balayan Yunan ordusuna kar, krsal kesimde
ki etelerin yrtt dzensiz bir direni vardL Bu koullar altnda itilaf
Devletleri, devletin toprak btnln savunacak ve yabanclarn igalin
den kurtarlmas iin alacak bir temsil heyetini byk bir tehdit olarak
grmeye baladlar.
16 Mart'ta skynetim ilan eden ve inzibat ilevini zerlerine alan
ngiliz yetkililer, bylece bakent zerindeki basklarn iyice artrdlar. tilaf
Devletleri, o zamana kadar bakent ve atekes hattnn kuzeyine den
topraklardaki (Musul, Kilikya gibi) varlklarn, Mondros Antlamas'nn
Hristiyan aznlklarn korunmasyla ya da gvenlik gerekeleriyle ilgili h
kmlerine dayandrmlard. Rusya'nn stanbul zerindeki hak iddialarnn
geri ekilmesiyle birlikte ngiliz ve Franszlar, anti-emperyalist muhaleft;tin
kendini iyice belli ettii bakent zerindeki denetimlerini sklatrdlar.
Aralarnda entelektellerin, valilerin, nazrlarn ve vekillerin de bulunduu
birok lttihaty direnie sempati duyduklar phesiyle srgne yolladlar.
Srgnler arasnda, 1 9 18'den beri stanbul'da hapiste tutulanlarn yannda,
bar konferansnda biimlenen ar artl zme kar kanlar da var
dL Mart 192o'den balayarak 150 kadar kii Malta'ya srgne gnderildi.
Sadrazam Ali Rza Paa'nn istifaya zorlanmasnn hemen ardndan tilaf
glerinin meclisi basp baz mebuslar tevkif etmeleri zerine meclis kendi
kendini tatil etti.'*6 Mebuslarn ortaya koyduu siyasi irade, daha da sk ted
birlerle kar karya kalmalarna ve banda yine Damad Ferid'in bulunduu
ibirliki bir idarenin ibana gelmesine yol atL Meclisin kapanmas ve onu
izleyen nlemler Anadolu'daki direni hareketini ve heyet-i temsiliyenin tek
meru siyasi otorite olma iddiasn pekitirdi.
Yeni meclise mebus olarak seilen, ancak padiahn ve tilaf kuv
vetlerinin eline dmek korkusuyla (ki sonradan Mart'ta yaanan baskn
bu korkuyu hakl kard) Anadolu'da kalmay seen Mustafa Kemal, ky
lardaki igal kuvvetlerine kar korunakl olmann yan sra iyi haberleme
alarna ve taradaki direnile olduu kadar stanbul'daki vekillerle de
temas imkanna sahip bir Anadolu ehri olan Ankara'da ikamet etmeye
karar verdi. Burada, mdafaa-i hukuk rgtlerinin propaganda organ olan
TO R<iVE TAR H

Hakimiyet-i Milliye gazetesini karmaya balad. Meclis-i Mebusan'n


kapanmas zerine de, meclisi padiahn kolluk kuvvetlerinin ve tilaf g
lerinin ulaamayaca bir yer olan Ankara'da diriltme almalarna giriti.
23 Nisan 1 92o'de, Osmanl Meclis-i Mebusan'nn yz kadar men
subunun taradaki mdafaa-i hukuk rgtlerinin setii bunun iki kat
kadar yeni delegeye katlmak zere kap Ankara'ya gelmesiyle Byk Millet
Meclisi (BMM) kurulmu oldu. Kurucular, hanedann tasvip etmedii bu
yeni organ iin, genelde Osmanl devletinden, zelde de Anadolu'dan bah
sedilirken Avrupa'da kullanlmakta olan ve Osmanllar arasnda giderek yay
gnlaan jeopolitik "Trkiye" terimini benimseyerek Trkiye Byk Millet
Meclisi adn verdiler. Yrtme organn meydana getirecek bakanlar da
kendi iinden seen meclis, bakanlna Mustafa Kemal'i getirdi. Mustafa
Kemal'in ilk ii, padiah ayn tutmaya zen gstererek stanbul hkmeti
ni knamak oldu. ki hkmet de, tekini zayf drmeye ynelik ahlaki,
siyasi ve askeri otoritesini kurmaya abalad. Elinde eyhlislam Drrizade
Abdullah'tan alnma fetva bulunan Damad Ferid, direnii destekleyen me
buslar asi ilan etti.47 Mustafa Kemal bu fetvaya, asilik ithamn tanmayan
ve yabanc igalcilerin elinde rehin olan Drrizade'ye itibar edilmemesi ge
rektiini belirten Ankara mfts Rfat Efendi'nin (Brekiolu) fetvasyla
karlk verdi. Rfat Efendi'nin fetvasnda Mslmanlar halifeyi esaretten
kurtarmaya arlyordu.48 Aslnda liderlik kadrosu iinde, direni lehindeki
dini tezler ar basyordu. Rfat Efendi vilayette sadece dini makam sahibi
bir kii deil, ayn zamanda Ankara Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin de ba
kanyd. Onun direni hareketindeki bu rol, dini ahsiyetlerin ve ulemann
bamszlk mcadelesine sk skya bal olduunun bir gstergesidir.49
Askeri rgtlenme alannda baar, Mustafa Kemal'in siyasi arena
daki baarsna oranla ok daha yava geldi. H smlk ve hamilik ilikileri
etrafnda bir araya gelen disiplinsiz kuvvetler ve kyleri yamalayan eteler
otorite tanmyordu. Bu kuvvetler igalcilerle ya da saray yanls kuvvetlerle
arprken bile reisleri bamszd, hatta Mustafa Kemal batdaki dank
kuvvetleri Ankara'nn otoritesi altna almaya giritiinde, aralarnda zerk
likleri tehlikeye girdii iin isyan bayran ekenler de oldu. BMM 'nin
kendi kendine atfettii otoriteyi merulatrabilmesi iin, meclis hkmeti

116

e.e M szuK M o c.oELEsi

ilk ve en nemli i olarak igal ordularyla savamal ve Yunan tehdidini


durdurmalyd.
Silahl mcadelenin rgtlenmesi, arka plandaki diplomatik ge
limelere paralel srd. ABD'nin frenleyici varlnn ortadan kalkmas
zerine, Britanya ile Fransa sava zaman yaptklar gizli anlamalar hayata
geirmekte serbest kaldlar. tilaf Devletleri, B M M'nin Ankara'da ald
nn ertesi gn San Remo'da toplandlar. Britanya ve Fransa bu toplantda,
ilk olarak Sykes-Picot Antlamas'nda ne srlm olan toprak taleplerini
mzakere ederek Osmanl mparatorluu'nun Suriye ve Irak topraklarn
manda ynetimlerine ayrd. Osmanl heyeti, Austos aynda San Remo'da
taahhde balanan paylam ieren ve stne imparatorluktan arta kalan
topraklarn da paralara ayrld bir bltrme plann imzalamak zere
Sevres'e (Paris yaknlar) davet edildi.
Sevr belgesi, Ege adalarn ve stanbul eteklerine kadar olan
Dou Trakya'y Yunanistan'a verirken, Dou Anadolu'yu da bamsz bir
Ermenistan ve zerk bir Krdistan arasnda pay ediyordu. zmir ve havalisi
iin, be yl iinde yaplacak bir referandum ngrlyorduysa da, bu sre
zarfnda Yunan idaresine braklyor olmas ilhakn balangc demek olu
yordu. Ayn zamanda Britanya, Fransa ve talya l bir antlamaya daha
imza atarak, Gneybat Anadolu'da bir talyan nfuz alann ve sava zama
n antlamalarna uygun olarak Dou Akdeniz' de, yeni Suriye mandasnn
kuzeyine den bir Fransz blgesini teyit ettiler. Sevr Antlamas sadece
bu ar toprak taleplerine ilikin hkmlerle de yetinmiyordu. Osmanl
hkmeti ayrca, Boazlarn askerden arndrlmasn ve uluslararas de
netim altna girmesini; ordusunun ve donanmasnn snrlandrlarak tilaf
Devletlerinin denetimine verilmesini; bte, gmrkler, krediler ve kamu
borlar dahil her trl mali meselesini bir tilaf komisyonuna sunmay; ve
kapitlasyonlar yeniden ilan etmeyi kabul edecekti.5
Berlin Antlamas (1878) ve Balkan Savalarn bitiren antlamalar
(1913) da dahil olmak zere Osmanl hkmetince daha nceki dnemler
de imzalanan antlamalar imparatorluktan byk toprak paralar kopar
m, ama getirdikleri muazzam demografik ve iktisadi deiimlere ramen
geride yine de devlet srelerinin ve kurumlarnn yryebildii bir siyasi
'

T RKYE TAR H

alan brakmt. Her ne kadar uranlan yenilgi ar olmu ve sava sonras


verilen tavizler devleti temellerinden sarsm ise de, 1918'deki atekes de
bu bakmdan bir istisna tekil etmemiti. Oysa Sevr Antlamas, sadece
imparatorluk gereini deil, devletin lkesi ve ekonomisiyle srdrlebi
lirliini de tehlikeye atyordu.
Kendi otoritesini ve iktidarn kurtarma derdindeki padiahlk h
kmeti o Austos 192o'de Sevr'i imzalad. Ankara ise, bamszlk hareke
tinin temel siyasi ve iktisadi hedeflerine ters dtnden antlamay tan
madn ilan etti. Bylece antlama hem igale kar direnii bilemi, hem
de siyasi nderlikteki yol ayrmn iyice belirginletirmi oldu. Sevr sadece
getirdii son derece ar hkmlerle Anadolu'daki harekete yeniden hayat
verdii iin deil, ayn zamanda imzaclar artlarn yerine getirme irade
sinden yoksun olduu iin de, nihayetinde l domu bir antlamadr.
Hibir zaman yrrle girmemi bir uluslararas antlama olarak
Trkiye' de dikkate deer bir miras olan Sevr ortak ulusal bellekte teslimi
yet sembol olarak heybetli bir yere sahiptir. Trkler, her d tehdit (askeri,
iktisadi veya siyasi) karsnda taviz verildii algsnda "Sevr zihniyeti"ne
kar uyar yaparlar. Bu uyar mekanizmas, zellikle de siyaset sahnesin
deki ana aktrler yabanclardan gelen talep ve basklar karsnda fazlaca
teslimkar grldnde canlanr. Sevr, Avrupa igalini resmiletirmekle ve
bir Ermeni devleti taahht etmekle sadece Anadolu'daki silahl mcadeleyi
anti-emperyalist bir hareket olarak krklemekle kalmam, bu hareketin
anti-Hristiyan tonunu da pekitirerek Anadolu'daki Hristiyanlara kar
pheleri katlandrmtr.
Sevr'in reddi ve ardndan dou cephesinde elde edilen baarlar,
Ankara'nn ahlaki otoritesini ve siyasi meruiyetini glendirip istanbul'la
arasna daha ok mesafe koymasn salad. Sevr Antlamas'n kabul etmi
olan Damad Ferid Paa'nn istifas, B M M hkmetine ilave bir siyasi g
getirdi. Sevr tasarsna ynelik ilk sistematik askeri meydan okuma, douda
Ermeni Cumhuriyeti'ne kar yaand. Osmanl'nn dzenli ordusundan
arta kalan kuvvetler, Kazm Karabekir kumandasnda ve Sovyetlerin de
rzasyla, Rusya'nn Brest-Litovsk'la Osmanl'ya brakt, ama imdi yeni
Ermeni Cumhuriyeti'nin talep ettii Kars ve Sarkam'a doru ilerledi.

118

BA I M SIZLIK MCADELES

1920 yl sona ererken Ankara Kars' geri alm ve yabanc bir lkeyle, yani
ksa sre sonra Boleviklerce ilhak edilecek olan Ermenistan'la ilk uluslara
ras antlamasn imzalayarak kazanmlarn salamlatrm bulunuyordu.
Batda dzenli orduyu yeniden rgtlemenin daha zahmetli bir i
olduu anlald ve bu yoldaki giriimler siyasi srele i ie geti. Mustafa
Kemal'in halk glerini kumandasna alarak dzenli birlikler halinde yeni
batan rgtleme kabiliyeti, Ankara'da otoritesini kurabilmesine dayanyor
du. Halk glerinin dzenli orduya katlmasna yardmc olur dncesiyle
yeni bir Firariler Hakknda Kanun karld. Bu kanun ayn zamanda Ankara
ve dier baz vilayetlerde, dorudan meclisin yetki alanna giren ve meclis
yelerince yrtlen "stiklal Mahkemeleri" kurulmasna da hkmediyor
du. Vatana hyanet davalar da dahil olmak zere yetki alan geniletilen bu
mahkemeler, nce Ankara'daki rejim muhaliflerini, giderek Mustafa Kenal'i
eletirenleri ve potansiyel rakiplerini de etkisiz hale getirmek zere dzenli
aralklarla toplanr oldu. Saruhan (Manisa) temsilcisi erkes Reid Bey gibi
baz mebuslarn yerel direni gleriyle hem ailevi hem de etnik balar var
d ve bu mebuslar zellikle de Mustafa Kemal'in yetkilerindeki arta kar
nlem olarak bamszlklarna son derece dkndlerY
Reid'in kardei erkes Ethem'in maiyetindeki kuvvetler halk g
.
lerinin en byyd ve silahl direnii merkezi bir kumanda altna alma
projesine ynelik en byk tehdidi oluturuyordu Maiyetindeki adamlar
Kuva-y Seyyare ad altnda rgtleyen Ethem'in milis gc sadece Yunan i
gal kuvvetlerine kar en etkili direnii yrtmekle kalmam , ayn zamanda
zmit ve Balkesir valisi olup nce Yunan igaline kar milislerin reisi iken
sonradan padiah ve tilafn kkrtmasyla halk glerine kar harekete
geen Ahmed Anzavur'unki gibi isyanc birliklerle de arpmt.52 Ethem,
ayn zamanda Mustafa Kemal'in iyice phelenmeye balad, slamc
sosyalist gndeme yaknlk duyan Yeil Ordu hareketine de karmt.n
Yeil Ordu'nun Eyll 192o'de kapatlmasnn ardndan, Genelkurmay
Bakan smet Bey'in ( nn) dzenli bir ordu kurmak zere bat cephesi
kumandanlna atanmas zerine, Ethem nce Yunan ordusuyla tutuulan
bir atmada yardm gndermeyerek, ardndan da kuvvetlerini dzenli or
du emrine vermeyi reddederek Ankara'dan desteini ekti.54
TRKYE TAR H

n9

BMM'de onaylanan ve muhaliflere kar harekete geirilen kanun


larn (firarilere ve stiklal Mahkemeleri'ne ilikin olanlar gibi) meclisin
yetkisinin daha berrak bir tanm zerine oturtulmas gerekiyordu. Mustafa
Kemal, BMM'yi temsil organ olarak tasdik edip yetki ve hedeflerini te
yit edecek ve meclisli bir rejimin tabiatna daha fazla aklk getirecek
Tekilat- Esasiye Kanunu tasars hazrlanmasndan yanaydL Tasar, halk
yabanc dmanlara kar korumak ve ierideki ibirliki hainleri disiplin
altna almak iin ordunun glendirilmesini icap ettiriyordu (J. Madde).55
Mustafa Kemal, darda paramiliter uzantlar da olan meclisteki sosyalist
gruplamalarn etkisiz hale getirilmesi gerektiine inanyordu. Bu yzden
2. Madde, meclis hkmetinin nne, tam da Dou Anadolu topraklarnn
kurtarlmas araynn S ovyet hkmetiyle dostane ilikiler gerektirdii
bir anda yrrle giren anti-kapitalist ve anti-emperyalist hedefler koyu
yordu ("TBM M hkmeti, hayat ve istiklalini kurtarma yegane maksad
ve gaye bildii halk, emperyalizm ve kapitalizm tahakkm ve zulmnden
tahlis ederek idare ve hakimiyetinin hakiki sahibi klmak gayesine vasl
olaca itikadndadr"). Halkn egemenliinin teyidinden nce, . Madde'de
BMM'nin hilafet ve saltanat makamlarn kurtarmak iin kurulduu ilan
edilerek meclisin daha muhafazakar yelerine de gz krplyordu.
Kanun metni meclisin 18 Eyll tarihli oturumunda okunup yayn
land.56 Konuyla ilgili mzakereler, Ankara Ermenistan'la ekimelerine
son verene, Kars dahil doudaki topraklarn kurtarana, Mustafa Kemal'in
de onayyla bana buyruk Yeil Ordu'nun yerine bir Trkiye Komnist
Partisi kurulana ve bat cephesi yeniden dzenlenene kadar balamad.
zel bir komisyon tasary yeniden ele alarak doucu/sosyalist sylemi
ni ve halife-sultann kurtarlmasna atflar ayklamak suretiyle dzeltip
Kasm'da tartmaya sundu. Taslak halindeki Tekilat- Esasiye Kanunu
B M M 'yi halkn iradesinin nihai mercii addediyordu ve o organdaki uzat
mal bir tartmadan sonra doabildi. Birok mebus B M M 'yi ne kurucu ne
de daimi bir organ olarak gryor, onu sadece padiah kurtarlana kadar
halk adna hareket edecek bir vekil sayyordu. Bu mebuslar, her eye kadir
bir meclisin bakan olarak Mustafa Kemal'in iktidarn pekitirecek ve
onu yrtme organnn ba haline getirecek nlemlere giderek artan bir
120

8A<! I MS:IZl l K M CADELES

kukuyla bakyorlard Ankara hkmeti bir nebze uluslararas meruiyet


kazanmaktayken, meclisteki muhalefet giderek byyordu.

SAVATA, DPLOMASDE VE SYASETIE E G EME N L K ARAYII


( CAK 1921-EYLL 1922)
919'daki kongrelerle egdm salanan Anadolu hareketi giderek
btnlk kazand ve Ankara' da meclisin yeniden kurulup imparatorluk h
kmetiyle iplerin aka koparlmasyla dorua kt Yeni hkmet dzen
siz kuvvetleri de bnyesine katarak dzenli orduyu canlandrmaya giriti.
Douda askeri ve diplomatik bakmdan ihtilafl alanlar elde etmeyi baard.
192'den itibaren, Anadolu hareketine ulusal bir hareket grnts kazan
dran siyasi ve diplomatik olaylar cereyan etmeye balad. gali nlemek ve
tersine evirmek iin gsterilen ortak abalar, savan sona ermesi, snrlarn
belirlenmesi ve imparatorluun meruiyet kurumlarnn anmaya urama
syla birlikte, kendini ulus olarak tahayyl edebilecek bir siyasi topluluun
ekillenmesi sonucunu verdi. Daha 192'in balarnda, birbirini pekitirir
tarzda belirleyici dnm noktalar vuku buldu: isyan dalgasnn bastrl
mas; bizatihi Ankara'y hedefleyen bir Yunan taarruzuna verilen etkili aske
ri karlk; BMM'nin egemenlii resmen sahiplenmesi; ve Ankara'nn tilaf
Devletleri tarafndan diplomatik bakmdan fiilen tannmas. Bu alanlardaki
baarlarn her biri byk ekimelere sahne oldu ve ulusal hareket sava
alanlarnda daha kesin zaferler kazanlana kadar belirsiz kald
Ankara'nn kar karya kald en ar i ve d tehditler 1921
banda younlat. B MM'nin ibirlii giriimlerini geri eviren Ethem,
dzenli orduya katlmamalar iin halk glerine bask yapmaya giriti.
Bat Ordusu'nun yollad kuvvetlerle Ethem'in Kuva-y Seyyare'si arasnda
meydana gelen restlemede, Ethem'in subaylarnn ve kuvvetlerinin bir
ksm saf deitirirken, kalanlar onunla birlikte geri ekildi. Ankara'nn
bat cephesinde Ethem'le megul olmas, Yunanllara Eskiehir yaknla
rndaki savunma hatlar zerine yeni bir hamle yapma frsat verdi. smet
Bey'e bal gler nn kazas yaknlarnda Yunan ilerleyiini durdurdu.
Ethem Yunan igalindeki blgeye snarak dman safna geti.J7 Ankara
Yunan dalgasn ancak geici olarak gsleyebilmiti, ama Ethem'in
T RKYE TAR H

121

Kuva-y Seyyare' sinin datlmas, 1919 sonbaharndan itibaren Orta ve Bat


Anadolu'nun eitli yerlerinde patlak veren i isyanlar sona erdirdi.
Ocak 192'de, tam da nn'de savunma savalar verilir ve erkes
Ethem isyan askeri olarak bastrlmaya allrken, Ankara hkmeti
siyasi ve diplomatik cephede, Tekilat- Esasiye Kanunu'nun meclisten
geirilmesi ve itilaf Devletlerinin Ankara'yla mzakere almna karlk
verilmesi gibi nemli konularda kararlar almaya alyordu. Tekilat-
Esasiye Kanunu'nun nihai biimini almasna ve 20 Ocak 192'de onaylan
masna, i ve uluslararas savan zorlayc artlar deil, tilaf Devletlerinin
Ankara hkmetini Sevr Antlamas'n yeniden gzden geirme srecine
dahil etme giriimi yol at, ki bu da, savan gayesinin sulandrlmasndan
korkan Yunan saldrganlnn nksetmesine sebep oldu.511 BMM hkme
tinin dou cephesinde kazand, uluslararas bir antlamann imzasyla
sonulanan askeri baarlar, tilaf Devletlerini hakkyla etkilemiti. Ankara
ile Moskova arasnda, Dou Anadolu'nun ve snr vilayetlerinin kaderi ko
nusundaki zmni anlama Ermenistan' fiilen blyor ve Krt zerkliini
de rafa kaldryordlL Bu esnada, meclisin meruiyetini pekitiren Tekilat-
Esasiye Kanunu'nun kabul edilmesi lider kadrosunu, tilaf Devletlerinin
onlar tanyp taviz gstermesini bekler bir tutuma sevk etti.
Genellikle Trkiye'nin ilk anayasas olarak bilinen Tekilat- Esasiye
Kanunu, Jn Trkler dneminde tadil edilen 1876 Kanun-i Esasi'sinin
yerini almamtr. Kongrelerden ve BMM'nin ilk gnlerinden itibaren dile
getirilen halk egemenlii ilkesini (". Madde: Egemenlik kaytsz artsz
milletindir") teyit eden anayasa, tm iktidarn meclise ait olduunu da ka
rara balyordlL 2. Madde'ye gre: "Yasama ve yrtme ilevleri, milletin
tek ve gerek temsilcisi Byk Millet Meclisi'nde" toplanyordu. Mustafa
Kemal buradan hareketle, yabanc hkmetlerle yaplacak mzakerelerin
sadece BMM delegelerince yrtlmesi gerektiini talep etti.
Londra'daki mzakerelere hem stanbul hem de Ankara heyetleri
katld, ama Tevfik Paa'nn onayyla grmeleri BMM hkmetinin
Hariciye Nazr Bekir Sami ( Kunduh) yrtt. hafta sren tartmalar
sonucunda, S evr Antlamas'nn deitirilmesi ynnde somut hibir adm
atlamad. Bekir Sami Yunanllara herhangi bir taviz vermeyi reddederken,
122

BAl: I MSIZLIK MCADELES

Yunan heyeti de tilaf glerinin igal ettikleri yerlerden ekilmeleri ne


risine yanamyordu. Grmelerin kmaza girmesine ramen, gerek
Fransa gerekse talya, iktisadi ayrcalklar karlnda, Gney Anadolu'daki
toprak taleplerinden vazgemeleri pahasna da olsa, bir anlamaya varl
masn arzu ediyordu.59 Kendi nfuz alanndaki Yunan yaylmaclndan
phelenen talya anlama iin zellikle hazrd. mparatorluk bakiyesinin
statsnn tayininin srekli ertelenmesi, mttefikler arasndaki fikir ayn
lklarnn ortaya kmasna yaramt. Bekir Sami, Fransz, talyan ve ngiliz
heyetleriyle ayr anlamalar mzakere etmi olarak geri dnd: Hem
talya hem de Fransa, madencilik ve ticaret alannda tannacak imtiyazlar
karlnda atmalar durdurmaya ve Gney Anadolu'nun igalini sona
erdirmeye razydlar. talya ayrca Yunanllarn Anadolu ve Trakya'daki
toprak taleplerine kar Ankara'ya destek vermeye de hazrd. B ritanyaile
de, Malta' da tuttuklar mahk'.'mlarn yardan fazlas da dahil olmak zere,
tutuklularn karlkl deiimi mutabakatna varld.60
tilaf gleriyle anlamalarn imza edildii ayn hafta iinde,
Moskova'da bulunan bir dier Osmanl heyeti de S ovyet Rusya ile bir
dostluk antlamasn sonuca balayp imzalayarak ran'n kuzeyinde dou
snrlarn izdi. 61 Ankara ilk diplomatik antlamasn, savata yendii k
k bir lke olan Ermenistan'la imzalamt. Ancak Moskova Antlamas
bir byk gcn Ankara hkmetini tanmasn temsil ediyordu. Bolevik
rejimi Anadolu'daki anti-emperyalist harekete bandan beri yardm etmi
ti, ama Kafkasya'da Sovyet hkmetlerini kurduktan sonra kendini bu h
kmetlere azami toprak kazandrmaya verdi. Batum'u Grcistan Sosyalist
Cumhuriyeti'ne brakmas karlnda Artvin, Kars ve Ardahan' elde tutan
Ankara, M oskova' dan mali ve askeri taahhtler de ald.
gale kar kazanlan baarlarn henz mulak ve tilafDevletlerinin
dayatt mevcut uluslararas koullarn bilhassa ar olduu bir zamanda
imzalanan bu ikili antlamalar, diplomatik baarlar olarak grlmelidir.
Yine de BMM'deki mebuslar diplomatik mzakerelerin ve antlamalarn
sonularndan etkilenmediler. Batum'un Rusya'ya braklmas ve Fransz
ve talyanlarla, bu glere tannan iktisadi ve stratejik imtiyazlar karln
da imzalanan antlamalar, Misak- Milli'nin inenmesi olarak eletirildi.
TRKYE TAR H

123

Bekir Sami'nin imzalad antlamalar (her ne kadar ileriki antlamalara


da benzer maddeler konulduysa da) hibir zaman BMM'den geemedi ve
Trk-Rus Dostluk Antlamas'nn onanmas Temmuz 1921'i buldu.
Yunanistan cephe hattn Ankara'ya doru ilerletmek amacyla
Mart'ta yeni bir saldrya gemiti. Yunan ilerlemesi yine nn'de, smet
Paa kumandasnda birka gn iinde durduruldu. "M illi ordu"nun mev
cudu 35.ooo'i bulmutu, ama zayiatlar ve firarlar nedeniyle srekli kayp
veriliyordu.62 Ayrca btn kuvvetleri bat cephesine ymak da mmkn
deildi. Mart aynda, nn'de girilen ikinci sava frsat bilen Dersimli
honutsuz Krt airetleri ayaklandlar.
syanlar ilk olarak Kasm 192o'de patlak vermiti, ama kn gelmesi
ve Kemalistlerin baz isyanc liderlerle yaptklar baarl ibirlii sayesinde
yatmt.63 nde gelen airetin adyla Kogiri isyan olarak bilinen ayaklan..
mann grnrdeki nedeni, Sevr'de ngrlen Krt zerklii iin imtiyaz
elde etme ynnde bask yapmakt. syanclar o zamana kadar Krt vilayet
lerinden byk lde kopuk olan stanbul'daki milliyeti Krt cemiyetleri
ve nderleriyle de temas kurmulard. Ancak airetler aras husumetler,
birok Krdn yabanc kart Kemalist mcadeleye besledii derin sadakat,
Krtlerin dzenli ordu iinde yer almalar, siyasi hedefler konusundaki
gr farkll (Sevr Antlamas'nda ortaya konan Anadolu'daki Krtlerin
zerkliine kar tm Krt blgelerinin bamszl) ve kararsz ngiliz des
tei, Krt milliyetilerinin taleplerini yumuatmalarna neden oldu. Krtler
arasndaki honutsuzluu ele almakla grevli meclis komisyonu grme
lerinde, Kogiri syan, halife-sultan karsndaki Kemalistlerin konumuna
bir tepki olarak tanmland.64 Drt yl sonra, 1925'te patlak verecek olan en
nemli Krt ayaklanmas eyh Said syan'nda, en byk rol gerekten de
laik reformlar oynad. Oysa 1921'deki isyann banda, tm airet gruplar
na hitap etme becerisine sahip dini liderler bulunmuyordu ve bu durum
Kogiri syan'nn eyh Said syan'na oranla daha az baarl olmasnda
muhtemelen rol oynamtr. Batdaki kuvvetlerinin bir ksmn ynlendire
rek doudaki isyan bastran Ankara vilayette skynetim ilan etti.
Londra Konferans'nda bir derece uluslararas kabul grm olan
B M M'nin milletin tek ve gerek temsilcisi olduuna hkmeden Tekilat-
BA I M SIZLIK M CADELES

Esasiye Kanunu'nun 2. Madde'si halife-sultann statsn ve yetkilerini


bir kez daha sorgulam oluyordu. Birinci meclisteki mebuslar, temsili bir
meclis yaps dahilinde toprak btnlnn savunulmas hedefi etrafnda
birlemilerdi. BMM, aralarndaki farkllklar sava halinden tr has
ralt eden yerel ve blgesel mdafaa-i hukuk cemiyetlerinin vcut bulduu
yerdi. Kukusuz, temsilciler arasnda ideolojik bakmdan farkl ynelimler
vard. Meclis saflarn dolduranlar arasnda muhafazakar ve modemist
slamclar, Bolevik sempatizanlar, etnik milliyetiler bulunuyordu. Ancak
gerilim, ideolojik ballklar, eski siyasi ballklar, sosyoekonomik gn
demler ya da toprak savunmasnda tutulacak yol gibi konulardan kaynak
lanmad. Anlamazln kalbinde yatan asl hassas ve tartmal mesele,
Tekilat- Esasiye Kanunu'nda belirtilen meclis hkmeti ilkelerinden
vazgemeksizin Mustafa Kemal'in taleplerine ne kadar taviz verilebilecei
idi. Liderler, BMM hkmetinin askeri ve diplomatik talihinin ykselite
olduu 1921 baharnda bile, biri halk egemenliinin halife-sultann stats
zerindeki etkileri, dieri de Mustafa Kemal'in aka daha ok yetki ve ikti
dar araynda olmas gibi birbiriyle balantl iki konuda meclis karsnda
etin bir snav vermek zorunda kald.
Aykr sesler, siyasi blnmeler ve potansiyel bir paralanmayla bo
uan Mustafa Kemal, bu farkllklarla mcadeleyi gze almaya ve meclis
zerinde daha sk bir denetim kurmaya karar verdi. Sovyetler Birlii'yle
imzalanan antlama meclis d sol kanad ve BMM 'deki yandalarn bas
trmaya yarad.65 Yasaklanan Yeil Ordu nderleri mahkum edildi. Yeni
batan bir kabine kuran Mustafa Kemal, sebatkar taraftarlardan oluan bir
ounluu mecliste Mdafaa-i Hukuk Grubu olarak tanmlad. Bu st per
deden adlandrma, kendilerine "dier" mdafaa-i hukuk grubu ya da kinci
Grup rol bien geri kalanlar damgalamay amalyordu.66
Ankara'da, siyasetin meclisin ve bakannn enerjisini tkettii y
nnde bir his hakimdi. Yaza doru Ankara'y savunma hattn geri ekmeye
zorlamak amacyla yeni saldrlara girien Yunanllar Karadeniz limanlarn
topa tuttular. Hkmet kuatld hissiyle harekete geerek bir Yunan
hcumu halinde bakenti boaltmak zere acil durum planlarn yrrl
e koydu. Mustafa Kemal meclis tarafndan ordunun bakumandanlna
T RKYE TAR H

125

getirilerek vatan savunma sorumluluunu btnyle stlenmi oldu.


Meclis bylelikle ona, geleneksel olarak padiaha ait olan ve imdi meclis
geneline dalm bulunan yetkileri tanm oluyordu. Bu sayede nnde
BMM 'nin tm yetkilerinin, balangta aylna olmak kaydyla ahsnda
toplanmasn talep ve elde etme yolu alan Mustafa Kemal'in ilk ii, sava
vergileri ve msadere talimatlaryla olaanst sava hali nlemlerini y
rrle koymak oldu.
Ankara hkmetine bal ordular, 1921 Eyll'nn iki haftas bo
yunca, Sakarya Nehri'nin geni bir yaynda ilerleyen Yunan kuvvetleriyle
arpt. Her iki taraf da ar kayplar verdi ve Yunan kuvvetleri Sakarya'nn
batsna ekilmek zorunda kald. Daha sonra bir Trk gzlemci, Sakarya' da
"13 Eyll 68fte Viyana nlerinde balayan geri ekilme[nin] 238 yl sonra
durduruldu"u yorumunda bulunacakt.67 Milli kuvvetlerin Yunan ordu-'
sunu Anadolu'dan karmas bir yl daha buldu. B M M , Mustafa Kemal'i
mareal rtbesi ve O smanl'nn din uruna savaanlara verdii onursal
"gazi" unvanyla taltif etti.
Sakarya'da kazanlan zafer Mustafa Kemal'e yetkilerini geniletme
araynda stnlk salad. Siyasi kaderi bakumandanlktaki yetkinliine
balyd. Pe pee er aylk dnem boyunca uzattrd olaanst yet
kileri, sonunda Temmuz 1 922'de sresiz olarak zerine almaya muvaffak
oldu. S erbest braklp Malta'dan dnen ve BMM hkmetine katlan eski
ttihatlar Mustafa Kemal'i eletirdike. onun ttihatlara duyduu gven
sizlik iyice artt. Bunun zerine, tam seferberlik ilan etti ve asker kaakla
rn ve vatan hainlerini yarglamak zere, ama ayn zamanda muhaliflerini
yldrmak ve kovuturmak iin de stiklal Mahkemeleri'ni yeniden can
landrd.68 Ordu ertesi yl boyunca dinlenmeye ekilirken, Mustafa Kemal
de kendini siyasi ve diplomatik konulara verdi. Mustafa Kemal'e mecliste
de hatrlatld gibi, Sakarya'da verilen insan ve malzeme kayplarnn ar
dndan ordunun Yunan igal kuvvetlerine kar saldrya geme kapasitesi
pheliydi.
Mustafa Kemal'in meclisin yetkilerini kendine mal etme abalarn
kontrol altna alma arayndaki kinci Grup, Mays 1922 'de onun olaans
t yetkilerinin drdnc kez uzatlmasna kar g birlii yapt. Mustafa
126

BA I M SIZLIK M CADELES

Kemal ordu yaranna bu karara uymayacan duyurdu ve gz korkutulan


mecliste yaplan ikinci oylamada istedii onay ald. Oylardaki ricat, muha
lifleri kinci Grubu siyasi program olan resmi bir topluluk olarak kurma
karan almaya ikna etti. Programn ilk maddesi, "temel kamu hukuku h
kmlerine aykr olan her trl imtiyaz, yaptrm, rgt ve uygulama"nm
yrrlkten kaldrlmas arsnda bulunuyordu.69
Muhalefet herne kadar giderek byyorduysa da, tilafDevletlerindeki
anlama isteinin artmas Mustafa Kemal'in yreine su serpiyordu.
talyanlar daha 1921 Temmuz'unda Antalya yresindeki kuvvetlerini geri
ekerken, gneydouda Urfa ve Ayntab'dan ekilmek zorunda kalan Fransz
igal gleri de sadece Kilikya'da kalm idiler. Mustafa Kemal'in deruhte
ettii yetkiler onu ban inisiyatiflerine olumlu yant verecek bir konuma
getirmiti. Biyografisini yazan Andrew Mango, Mustafa Kemal'in Sak<rya
dnnde verdii "zafer nutku"nda, urunda taviz vermeye hazr olduu
bir gaye olarak, Bat uygarlyla ortaklk fikri zerinde durduunu belirtir.
Mango'ya gre:
tilaf Devletlerinin Trkiye'nin bamsz varln kabul etmeleri
halinde, onlarla atmak iin herhangi bir neden kalmayacakt, tp
k Trkiye ile Rusya arasnda atma yaanmas iin herhangi bir
neden kalmad gibi. Mustafa Kemal'in dncesinin merkezinde
bu ortak uygarlk iddias yatyordu. Bu, onu dman Asya slam
dnyasnn savunucusu veya uygar deerleri yerle bir eden Bolevik
hamlesinin mttefiki addeden Batl nyarglan rtyordu.7
Ekim 1921'de Fransa'yla yaplan Ankara (ya da mzakerelerin yr
tld diplomatn ismiyle Franklin Bouillon) Antlamas'nda Fransa ile
Suriye'deki Fransz mandas snrnn, Badat demiryolunun Nusaybin'e
kadar uzanan blmnn -imtiyazl bir Fransz irketi tarafndan iletil
mek kaydyla- Trkiye'ye braklarak Nusaybin'den sonra Suriye-Irak sn
rna kadar olan yolu takip etmesi konusunda kararlatrld. Franszlarn
Kilikya'dan ekilmesiyle bat cephesinde ok ihtiya duyulan birlikler de
serbest kalm oldu. Antlama, Trk sakinlerine kltrel haklar tanyarak
TR K YE TAR H

skenderun'u Suriye'ye brakyordu.7' skenderun'un hudut d braklma


s mecliste byk protestolara yol at. Rusya'nn dostluu iin nasl Batum
gibi bir bedel dendiyse, Fransa'nn dostluunun bedeli de buydu.
1921 sonu itibariyle, 1926'ya kadar zmsz kalacak olan Musul
meselesi yznden izilemeyen ksa ama sorunlu Irak snr dnda, devle
tin doudaki tm snrlar belirlenmi bulunuyordu. Ankara Anadolu'nun
dou yarsndaki durumu onaylayan ve Sevr Antlamas'n batdaki toprakla
rn bamszln teminat altna alacak ekilde gzden geiren bir bar ant
lamasna scak bakyordu. Hariciye Nazr Yusuf Kemal (Tengirenk) ubat
1922'de tilaf Devletlerinin temsilcileriyle temas kurmak iin Avrupa'ya
gitti. Pazarlk gcn artrmak iin padiahn huzuruna kmak zere
stanbul'da bir mola verdi ve ondan Ankara'nn siyasi hedefleri iin onay
istedi, ama yekpare bir cephe oluturmay baaramad. tilaf Devletlerinin,
Yusuf Kemal Bey'in Avrupa'daki temaslarndan sonra yaptklar atekes
teklifleri mulak ve ak ulu olmakla birlikte nemliydi, nk Britanya
(Yunan igalinin destekisi) artk ilgili taraft. Teklifler igale dokunmu
yor, ancak Yunanllarn zmir igalini gelecekte kaldrmasn ngrrken,
karlnda onlara Dou Trakya'da baz imtiyazlar tanyordu. Ermenilere
tannacak ayrcalklar da dahil olmak zere aznlklar konusu Cemiyet-i
Akvam'a braklacakt. tilaf Devletlerinin teklifi, stanbul'un boaltlma
snn ardndan Boazlarda stratejik imtiyazlar talep ediyor ve Trkiye'nin
Dyun-i Umumiye'ye olan ykmllklerinin devamn da onaylyordu.
Fakat Ankara hkmetinin atekese ancak Yunanllarn Anadolu'dan e
kilmesi kouluyla onay verme konusundaki srar giriimleri boa kard.
Bunun zerine hkmet bu koullar sava meydannda yaratmaya azmetti.
Mustafa Kemal 26 Temmuz 1922'de ordularn bana geerek Afyon
yaknlarnda Yunanllarn zerine yrd. ki ordu arasnda gn sren
atmalar, 30 Austos'taki iddetli meydan savandan Trk kuvvetlerinin
galip kmas ve geri ekilen Yunan ordusunun ardndan, kasabalar bir bir
ele geirerek 9 Eyll'de zmir'e ulamasyla sona erdi. ehir yanarken (ki bu
yangn iin bugne kadar her iki taraf da birbirini sulamaktadr) Yunanllar
panik iinde ehri boaltt ve Trk kuvvetleri kuzeye dnp Marmara bl
gesindeki Yunan mevzileri zerine yrdler. Dou Trakya'daki Yunan
128

BA i MSiZLiK M CADELES

igalini sona erdirmek iin birliklerin, (.anakkale Boaz'ndaki tilaf kuvvet


lerinin igalinde bulunan askerden arndrlm blge zerinden tanmas
gerekiyordu. anak Krizi diye bilinen, ngiliz Uluslar Topluluu'nun baz
yelerinin Britanya'nn asker gnderme isteine uymamasndan doan ve
Britanya'nn i siyaseti ve smrge politikas asndan ok nemli sonular
douran bu fasl, Anadolu ordusuyla Britanya kuvvetlerini kapmann ei
ine getirdi. Taraflar, girdikleri kmaz Mudanya'da toplanacak uluslararas
bir konferansta tartmak zere anlatlar.
Trkiye'de bilinen ve kutlanan adyla Byk Zafer, Mudanya'da
atekesin koullarn yeniden mzakere etmek zere tilaf Devletleriyle
masaya oturan ( Eyll 1922) Ankara'nn elini glendirdi. Trk ve Yunan
kuvvetleri arasndaki atmaya bir son veren antlama, Ankara'nn as
kerden arndrlm blgelere kuvvetlerini gndermemesi ve kapsam bir
bar antlamas imzalanana kadar tilaf kuvvetlerinin stanbul' da devam
eden varln kabul etmesi karlnda, Yunan kuvvetlerinin Trakya'da
Edirne'yi brakarak Meri Nehri'nin dousuna ekilmesini ngryordu.
Yeni Trk devletinin ana hatlar Mudanya'da izildi. Uluslararas dzeyde
tannmas ise sekiz ay sonra Lozan'da olacakt1
ULUS-DEVLETN TEME LLER ( EYLL 1922-NSAN 1 924 )
Atekes, ordular Yunan igaline kar sava kazanan Ankara h
kmetinin delegelerince imzaland. tilaf Devletleri 1922 sonbaharnda
Lozan'daki bar grmelerine hem stanbul hem de Ankara hkmetle
rini davet edince, Kemalistler bu ikili iktidar yapsndan nihai bir biimde
kurtulmak gerektiine karara verdiler. BMM Mustafa Kemal'in slam
tarihinde hilafet kuram ve pratii zerine verdii bir sylevi dinledikten
sonra, saltanat ve hilafet makamlarn birbirinden ayran ve ilkini ilga eden
bir teklifi oylad. ki makam birbirinden ayrma taktii, monarinin dikkat
ekecek derecede az bir muhalefetle kaldrlmasn salad. Ancak kararn
byk nem tad konusunda phe yoktu. B M M , Osmanl devletinin,
gemie dnk olarak 20 Ocak 192'den, yani egemenliin halka ait oldu
unu bildiren Tekilat- Esasiye Kanunu'nun kabulnden itibaren geersiz
olduunu ilan ederek imparatorluu resmen tarihe gmd. Son Osmanl
T RKYE TAR H

129

kabinesi 4 Kasm'da istifa ederken, Sultan Vahdeddin bir ngiliz sava ge


misiyle stanbul'dan ayrlarak Malta'ya gitti (6 Kasm); ertesi gn kuzeni
Abdlmecid halifelie atand.
Ankara Lozan'a smet (nn) bakanlnda bir heyet gnderdi.
Konferans oturumlar 20 Kasm'da balad. Mzakereler, gayr Mslimlerin
stats, yabanc tccarlara ve hkmetlere imtiyaz tannmas, Osmanl
borlarnn yeniden belirlenmesi ve hepsinden nemlisi, yeni devletin s
nrlarnn izilmesi hususlar etrafnda dnyordu. ubat aynda kapitlas
yonlar meselesinin kmaza girmesiyle mzakereler sona erince, smet Bey
istiarede bulunmak zere memlekete dnd ve Kuzey Irak, Ege adalar ve
Bat Trakya'y yeni devletin snrlar dnda brakan maddelerin mecliste
sert eletirilere maruz kaldn grd.
kinci Grubun, snrlar tayin etmede meclisin kolektif salahiyetinin,
muhafaza edilmesi ve Misak- Milli snrlar iinde olduu kabul edilen
topraklarn korunmas hususlarndaki srar, bamszlk mcadelesinin
en temel ilkeleriyle uyumluydu. Mustafa Kemal itirazlarn nne ancak
yeni bir meclis oluturmakla geebildi. 1923 baharnda sk denetimi altn
da seimler yapld. Yeni meclis toplandnda kinci Grup mebuslarnn
hibiri seilememiti. Kadro deiimi BMM'den Lozan mzakerelerinin
neticelendirilmesi ynnde karar kmasna yetti. Ancak yeni konularn
gndeme getirilmesi ve sadakatin tesis edilebilmesi iin son derece yksek
bir grup disiplini gerekiyordu. Mustafa Kemal bu amacna 1923 baharnda
Halk Frkas'n kurarak ulat.
Trkiye Lozan'da, Avrupa snrlar olarak Osmanl hkmetinin
1 913'te Balkan Savalar sonunda kabul etmi olduu snrlar, zerinde
Mudanya'da zaten anlalm olan kk baz deiikliklerle tand. Gney
Ege'deki On ki Ada'y talya'ya, kuzeydeki mroz (Gkeada) ve Tenedos
(Bozcaada) hari Bat Anadolu kylarndaki adalar da Yunanistan'a b
rakt. ran'la olan dou snr btn ge Osmanl dnemi boyunca olduu
gibi aynen kald. Kuzeydou ve gneydeki snrlarn temelini, bamszlk
mcadelesi srasnda komularla ve yabanc glerle imzalanan antla
malar oluturdu. Kuzeydouda Batum Rusya'da kalrken, Trkiye Kars ve
Ardahan' muhafaza etti. Gneyde, 192'de Fransa'yla yaplan antlamada
130

BA I M S IZLIK MCADELES

izilen snr korundu. Lozan'da kaderi askya alnan Musul ekimeli bir
blge olmay srdrd.72
Anadolu ve Trakya'y kaplayan, O smanl'nn devam niteliin
deki devletin nihai snrlarn izen uluslararas antlama olarak Lozan,
hkmran bir jeopolitik varlk olarak Trkiye'yi kurdu. Yeni Trkiye,
Sevr'deki Avrupal imzaclarn yl nce ona brakmaya raz olduklar
topraklarn iki katndan daha bykt. Silahl mcadeleyle kazanlan ba
arlar teyit eden Lozan, arka plandaki sava dneminin askeri yenilgileri,
sava sonrasndaki igal ve Sevr'in ok ar uratc hkmleri karsnda,
Trk ulusunun belleinde olaanst bir kazanm olarak yer etmitir.
Oysa tarihin geni erevesinde yaplacak daha kapsaml bir okuma, onda
bir dnya gcnn lm fermann ve dalp ufalmasna vurulan mhr
grecektir.
Lozan Antlamas yeni devlete tam bir hkmranlk tanmyordu.
Trkiye Avrupa devletlerine olan Osmanl borlarnn byk ounluu
nu stlendi. demeler Trkiye'nin gmrk tarifelerini sabitlemesi kar
lnda 1929'a kadar ertelendi. Tam egemenlik nasl iktisadi ilikilerde
tavize konu olmusa, Trkiye Boazlar askersizletirmeyi ve uluslararas
gzetime amay da kabul ettL Antlama kapitlasyonlar kaldryor, ancak
gayrimslimlerin statsn Cemiyet-i Akvam'n himayesine brakyordu/}
Lozan, Mslmanlarn Mslmanlar iin silahl direnii bazn
daki bamszlk hareketinin nihai tezahr oldu. Yabanclarn ve gayri
mslim aznlklarn haklar ise zel hkmlerle korunuyordtL Trkiye
ile Yunanistan arasnda bar mzakerelerinin balarnda vanlan ve ant
lamada teyit edilen bir mutabakat ile Yunanistan'daki Mslmanlarn
Anadolu'ya, Anadolu'daki Rumlarnsa Yunanistan'a gnderilmesine hk
medilerek bu dnm tamamland. Hsn tabire bavurularak yaplan
adlandrmayla Trk-Yunan nfus mbadelesi 192fte balad.74 Bu, im
paratorluktan ulusa geiteki kitlesel demografik deiimlerin son kerte
siydi. Sava halinin iyice azdrd etnik-dini dmanln zorunlu kld
mbadele, g srasnda byk zorluklarla karlaan ve kayplar veren,
ardndansa gittikleri "ev sahibi" lkede genellikle yaam kaliteleri bozulan
yz binlerce insana byk straplar ektiren nleyici bir tedbirdi. 192o'li
T RKYE TAR H

131

yllarn sonunda, bir milyon kadar Ortodoks Rumun darya gou ve


yaklak 400.000 Mslmann da Yunanistan'dan nakliyle Anadolu'nun
slamlamas hemen hemen tamamlanm oldu.75 Anadolu ve Trakya'nn
tarihsel halklarndan olan Ermeniler ve Rumlar bylelikle ya yittiler ya da
uzun savan dourduu sert arpmalarn ve byk apl demografik d
nmlerin sonucunda lkeyi terk ettiler.
mparatorluun yaplan (idari rgtlenmesi, seim mekanizma
s, anayasas ve lider kadrolar), nihayetinde yeni ufuklar gelitiren sava
halinin yaratt koullarn ve mecburiyetlerin ekillendirdii Anadolu ve
Trakya halk direni hareketini desteklemiti. 92o 'd e resmiyet kazanan
meclis hkmeti mahallerde oluan savunma cemiyetleri mantm devam
ettirmiti. Lozan'n yeni devletin jeopolitik ve uluslararas yasal erevesini
salamasndan sonra, Mustafa Kemal ve mesai arkadalar ona Cumhuriye
adn vermek zere harekete getiler. Meclisin 2 9 Ekim 192fte cumhuriye
ti ilan etmesi, uzun zaman nce balam bir srecin resmiletirilmesi ola
rak grlebilir. B M M 92o'de topland anda egemenlik haklarm deruhte
etmi ve bunu Tekilat- Esasiye Kanunu'yla 1921 gibi erken bir tarihte
resmen ilan etmiti. Kasm 1 922'de saltanatn kaldrlmasyla, egemenliin
padiahtan halkn temsilcilerine geici olarak aktarld fikri ortadan kald
rld. Ne var ki, Mustafa Kemal meclisin daha fazla meruiyet kazanmasn
bir tehdit addetti ve onu kendi suretinde yeniden kurdu. Ancak Mustafa
Kemal ve yakn arkadalar cumhuriyeti ilan etmek zere manevraya gi
ritiklerinde, ayrkotlanndan ayklanm bir meclis bile youn tartmalara
sahne oldu. Trkiye ancak bamszlk savann ok daha sahih cumhuri
yeti drtlerini dizginledikten sonra Cumhuriyet adn alabildi.
Hilafetin muhafaza edilmesi Mustafa Kemal'in siyasi reformlarna
ynelik muhalefeti kreltmiti. Ancak Cumhuriyet'e ynelen sert eletiri,
hilafeti, banda Osmanl hanedanndan gelen gstermelik bir halifenin
bulunduu bir makam olarak korumann tad tehlikeyi gsteriyordu.
M ustafa Kemal Cumhuriyet'in ilanm takip eden birka hafta iinde,
imparatorluun bu etkili kalntsn siyasi yapdan silmeye giriti. 1923
Kasm' sonunda, nde gelen iki Hindistan Mslman, smaili lideri Aa
Han ile bir mesai arkada, Babakan smet Paa'ya makamn muhafaza
1 32

BA I M SIZLIK M CADELES

edilmesini talep eden bir mektup yazdlar. Mustafa Kemal'in iktidar ara
yna pheyle yaklaan, merutiyete sadk stanbul basn bu mektuplar
ele geirip yaynlad. Hindistan Mslmanlarnn hilafetin kaderine gs
terdii ilgi, smrge idareleri altnda yaayan Mslmanlarn hilafetten
medet ummasnn bir rnyd. Hkmet elini abuk tutarak, mektubu
yazanlar, Snni halifeliin kaderine samimi bir ilgi duymas muhtemel
olmayan iiler olarak gzden drmeye giriti. Mustafa Kemal, yaban
c lkelerdeki Mslmanlardan gelen aklamalar, ustalkl bir biimde
Trkiye'nin egemenliinin ihlali olarak yanstt. Meclis Mart 1924'te
hilafeti kati olarak lavetti.76 Din alimlii konusunda kendini ispatlam
olan Adalet Bakan Seyit Bey, modem hilafet fikrinin tabiat itibariyle
gayri meru olduunu savundu (ki bu, Mslman dnyasnda makam
canlandrmak iin giriilen beyhude abalarn hakl kard bir savdr) .77
Hilafet Osmanl saray tarafndan Yeni Emperyalizm'e kar bir direni ve
dayanma oda olarak 19. yzyl sonunda canlandrlp sahiplenilmiti.
Yalpalayan imparatorluun topraklarnda, emperyalizme kar kazanlan
nihai zaferin ardndan ise yok olup gitti.
Hilafeti yrrlkten kaldran kanunu, devletin siyasi yapsndan di
ni koparan ve bylece yeni rejimin laik gndemini ortaya koyan tamamlay
c yasal hkmler de izledi. Hilafet, slam hukuku ve idaresinden sorumlu
en yksek icra makamlar (Evkaf Vekaleti ve eyhlislamlk) ile tm dini
okullar bir kalemde ortadan kaldrld (3 Mart 1924).
Kemalistlerin yeni Trkiye'ye alamak istedii kimlik, eitim prog
ramnn formle ediliinde kendini gsterdi. Tevhid-i Tedrisat Kanunu
Kemalist reformlarn ruhunu simgeler. Tanzimat'n balarndan itibaren
yeni kurumlar geleneksel kurumlarla, onlarn menzilini snrlarken bile
yan yana var olmaya devam etmiti. Batl hukuk sistemi, laik okullar ve
klk kyafet henz tam olarak eskilerin yerini almamt. Mustafa Kemal'in
hilafet ve saltanat makamlarn ksa bir sreliine birbirinden ayrmas da
byle bir "atallanma"ya uygun dyordu.78 Hilafetin lavedilip Osmanl
hanedannn yerinden edilmesiyle Mustafa Kemal birlik ve btnl sa
lama grevine dnd. Tevhid-i Tedrisat Kanunu, yeni Trkiye'nin kltr
programnn temel ta oldu.
T RKYE TAR H

1 33

Bu temel reformlar yeni devletin anayasasnn hazrlanna da


zemin oluturdu. Taslan hazrlanmasndan sorumlu komisyon eitli
Avrupal ve Avrupal olmayan devletlerin anayasalarn inceledi. Ne var
ki yeni anayasa, yeni Trkiye'nin idare biimini cumhuriyet olarak ortaya
koyar ve egemenlii meclise verirken bile, esas olarak, yerini ald 1876
Kanuni Esasi'sine dayanyordu. Taslak halindeki anayasann cumhur
bakannn yetkilerini belirleyen maddeleri konusunda ateli tartmalar
yaand. Meclis cumhurbakanna meclisi feshetme yetkisi tanyan hkm
kabul etmedi, yedi yl olarak nerilen grev sresini drt yla indirdi, veto
yetkilerini neredeyse tamamen kaldrd ve hkmet programnn gveno
yuna sunulmas hususunda srar etti. Yasama ve yrtme organlar arasn
da biraz olsun bir gler ayrm saland.79
Yeni anayasa vatandalk konusuyla da megul oldu ve vatandal
"Trkiye ahalisine din ve rk fark olmakszn vatandalk itibariyle 'Trk'
tlak olunur," (88. Madde) eklinde ortaya koydu. Mebuslardan, vatanda
lk kstas olarak Trk kltr ve Trk diline baklmasn nerenler oldu.
Teklif kabul grmedi, ama tartmada Trk vatandalnn tanm konu
sundaki belirsizlikler n plana kt.s0 24 Nisan 1 924'te meclis tarafndan
onanan anayasa slam devletin dini yapyor ve bylece ncllerinin her ne
kadar mulak idiyse de temel hkmlerinden birini muhafaza ediyordu.

NOTLAR

Yeni devletin siyasi yaplar 924'n sonu itibaryla yerli yerine oturmutu. Trkiye'nin uluslara
ras dzeyde tannm snrlan vardL Gneyde Musul ve skenderun, yeni devletin en uzun ve en
keyfi snrlarnn tartmal alanlan olmay srdrd. Bu topraklarn dahil edilmesi veya darda
braklmasyla ilgili tartmalar buralarn etnik bileimine dair savlarla yrtlyordu, ama me
selenin znde tadklar iktisadi nem yatyordu. Elverili limanyla skenderun 925'te belli
bir zerklikle Fransz Suriye'sine brakld. Petrolce zengin Musul'un kaderi 1926'da Cemiyet-i
Akvam'n araclyla zld ve Irak'taki lngiliz mandasna verildi
Yeni Trkiye ncl Osmanl devletinin siyasi kurumlarn yeniledi yenilemesine ama merkezi
!etirme politikalarn da srdrd. Cumhuriyet, Halk Frkas rgtlenmesiyle gitgide i ie geen
anayasal bir meclis hkmetine sahip oldu. Trk ulus-devletinin kuruluunun merkezinde, yeni
snrlar iinde birlii ls!am zerinden salama ve emperyalist Bat kartl bulunuyordu. Bu
temellerin ikisi de, bamszln kazanlmasnn ardndan, Bat tarznda bir modernleme ve
bilinli bir laik milliyetilik lehine dnme uradlar. Hilafet makamnn lavna elik eden laik

1 34

BAe Ms zu K M cAonEsi

yasal refomlar, lslam hukuku geleneinin son kalesi olan medeni hukuktaki eriat kalntlann
ayklamakla grevli bir komisyon kurularak ilerletildi. Reform hamlesi izleyen yllarda daha da
evk ve aciliyet kazanarak, dini gelenek ve duygulara hitap etmesi hi de arta olmayan muha
lefet odaklann sistematik bir biimde bastracakt.
Bamszlk mcadelesi zerine, Bat dillerinde sadece birka alma vardr. Bunlann en kapsaml
ve yakn tarihlisi, Stanford J. Shaw'un From Empire to Republic: The Turkish War of National
Llberation, 1918-1923: A Documentary S tudy (Ankara: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 2000) adl
yaptdr. Erik Jan Zrcher, zellikle The Unionist Factor: The Rle of the Committee of Union
and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926 (Leiden: Brill, 1984) adl yaptnda
dnemi yakndan incelemitir. Andrew Mango'nun Mustafa Kemal biyografisinde uzun bir ksm
(III. Blm) bamszlk mcadelesine aynlmtr (Andrew Mango, Atatrk: The Biography of the
Founder of Modem Turkey [Woodstock, NY: Overlook Press, 1999]). Aynca bkz. Elaine D. Smith,
Turkey: The Origins of the Kemalist Movement and the Govemment of the Grand Assembly
(1919-1923) (Washington, DC: Jude & Detweiler, 1959). Trkede dneme ait saysz vakayiname,
hatrat ve yerel tarihe yaynlanmsa da, yorumlayc monografiler azdr.
2

Zaten kesirlik tamayan Osmanl nfus taluninleri, sava yllannn kanlmaz atma kargaas, nfus hareketleri ve imparatorluun gayrimslimlerinin gayet deiken nfus ve lm ka
ytlan nedeniyle daha da problemli bir hal alr. Justin McCarthy Osmanl ve Trk nfus verilerini
kullanarak, 1914 ile 1922 arasnda 3,5 milyon Anadolulunun ld sonucuna varmtr: Muslims
and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New
York University Press, 1983), s. 139. Erik Zrcher, 1. Dnya Sava'ndaki askeri zayiatn (Arap
askerler de dahil) bir milyon civannda olduunu tahmin eder (yaklak 325.000 asker arpmada
ldrlm, 60.ooo'i yaralanndan, 400.ooo'i hastalktan lm, 250.ooo'i kaybolmu veya esir
dmtr): "Between Death and Desertion: The Experience of the Ottoman Soldier in World War
l." Turcica 28 (1996), s. 256-57.

Feroz Ahmad, The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics,
1908-1914 (Oxford: Clarendon Press, 1969).

4
5

Gazi Mustafa Kemal Atatrk, Nutuk (lstanbul: Devlet Basmevi, 1938 [1927]).
erafettin Turan, Trk Devrim Tarihi (Ankara: Bilgi Yaynevi, 1992),

cilt, s. 310-11; J.C.

Hurewitz, Diplomacy in the Middle East: A Documentary Record, 1914-1956 (Princeton: D. van
Nostrand Company, 1956), il. Cilt, s. 36-37.
6

Nur Bilge Criss, lstanbul under Allied Occupation, 1918-1923 (Leiden: Brill, 1999), s. 60-64.

Ahmad, The Young Turks, s. 99. 104.

Sina Akin, lstanbul Hkrnetleri ve Milli Mcadele (lstanbul: Cem Yaynevi, 1992), 1. Cilt, s.
155; Zeki Ankan, Mtareke ve igal Dnemi lzmir Basn (30 Ekim 1918-8 Eyll 1922) (Ankara:
Atatrk Aratrma Merkezi, 1989), s.

Tank Zafer Tunaya, Trkiye'de Siyasal Partiler, Cilt il: Mtareke Dnemi (lstanbul: Hrriyet
Vakf Yaynlan, 1986) adl yaptnn btn bir cildini dnemin sivil ve siyasi cemiyetlerine has
reder. Basnla ilgili olarak bkz. mer Sami Coar, Milli Mcadele Basn (lstanbul(?): Gazeteciler
Cemiyeti Yaynlan, t.y.) ve Bnyamin Kocaolu, Mtareke'de ittihatlk (lstanbul: Temel
Yaynlan, 2006).

TRKYE TAR H

135

ro
n

Tunaya, Mtareke Dnemi, s. 150-56; Shaw, From Empire to Republic, 1. Cilt, s. 185-88.
"Mevcut Osmanl lmparatorluu'nun Trk k:smlannn gvenceli egemenlii temin edilmeli,
ancak Trk egemenlii altndaki dier milliyetlerin yaam gvencesi ve mutlak surette kanlma
yacak zerk geliim imkan da teminat altna alnmal ve anakkale Boaz, uluslararas teminatlar
altnda tm uluslann gemilerine ve ticaretine daima ak serbest bir geit olmaldr."

12

Tunaya, Mtareke Dnemi, s. 186-203, 456, 531, 606-09.

13

Erik J . Zrcher, "Young Turks, Ottoman Muslims and Turkish Nationalists: Identity Politics,

1908-1938," Kemal Karpat (yay. haz.), Ottoman Past and Today's Turkey (Leiden: Brill, 2000)
iinde, s. 169, 173; Howard Eissenstat, "Metaphors of Race and Discourse of Nation: Racial Theory
and the Beginnings of Nationalism in the Turk:ish Republic," Paul Spickard (yay. haz.), Race and
Nation: Ethnic Systems in the Modern World (New York: Routledge, 2005) iinde, s. 245-46.
Aynca bkz. Karen Barkey, "Thinking about Consequences of Empire," Karen Barkey ve Mark von
Hagen (yay. haz.), After Empire ( Boulder: Westview Press, 1997) iinde, s. 106-09.

14

Salahi Ramsdan Sonyel, Turkish Diplomacy, 1918-1923 (Londra: Sage Publications, 1975).

15

Zrcher, The Unionist Factor, zellikle l Blm.

16

s.

lJ.

Robert F. Zeidner, "The Tricolor over the Taurus: The French in Cilicia and Vicinity, 1918-1922,n
yaynlanmam doktora tezi, Utah niversitesi (1991), s. 141-55.

17

Blent Tanr, Trkiye'de Kongre lktidarlan (1918-1920) (lstanbul: Yap Kredi Yaynlan, 1998), s.

194-203.
18

M ichael L. Smith, lonian Vision: Greece in Asia Minor, 919-1922 (Londra: Ailen Lane, 1973)
Dou Ergil. Milli Mcadelenin Sosyal Tarihi (Ankara: Turhan Kitabevi, 1981), s. 67.

20

Halide Edip Advar, The Turkish Ordeal (Westport: Hyperion, 1981; 928 basksnn yeniden
basm), s. 30; M. Tayyib Gkbilgin, Milli Mcadele Balarken, 1. Cilt: Mondros Mtarekesi'nden
Sivas Kongresi'ne (Ankara: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 1959). s. 89-90; Kemal Anburnu, Milli
Mcadelede lstanbul Mitingleri (Ankara: Yeni Matbaa, 1951); Shaw, From Empire to Republic, i l .
Cilt, s. 614-28; Akin, lstanbul Hkmetleri, 1 . Cilt, s . 307-08.

21
22

Anburnu, Milli Mcadelede stanbul Mitingleri, s. 24-25.


Erik Zrcher, Turkey: A Modem History (Londra: l.B. Tauris, 1994), s. 140; Zrcher, The Unionist
Factor, s. 84.

23

Ryan Gingeras, "lmperial Killing Fields: Revolution, Ethnicity and Islam in Western Anatolia 1913

1938," yaynlanmam doktora tezi, Toronto niversitesi (2006).


24

Ergi!, M illi Mcadelenin Sosyal Tarihi, s. 48.

25

"Millet ve "millin kelimelerinin farkl ve deiken anlamlannn bir tahlili iin bkz. Beatrice
Hendrich, Milla-MilletNation: von der Religionsgemeinschaft zur Nation? (Frankfurt: Peter
Lang, 2003).

26

Kazm Karabekir, istiklal Harbimizin Esaslan (stanbul: Emre Yaynlan. 1995), s. 46-49.

27

Zrcher, The Unionist Factor, s. 82.

28
29

Shaw, From Empire to Republic, 1. Cilt, s. 359.

30

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 663-64.

31

Ergil, Milli Mcadelenin Sosyal Tarihi, s . 7379.

Buras ayn zamanda l927'de nutkuna balad yerdir. Bkz. Atatrk, Nutuk, s. .

BA I M S IZLIK M CADELES

32

Mango, Atatrk, s. 242.

33

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 674-75.

34

Selahattin Tansel, Mondoros'tan Mudanya'ya Kadar (Ankara: Babakanlk Basmevi, 1973),

il. Cilt,

s. 57-58; Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 696-97.


35

Hendrich, Milla-Millet-Nation, s. 86.

36

Tansel, Mondoros'tan Mudanya'ya Kadar, il. Cilt,s. 105-06.

37

Ek No 3, Koramiral Sir J. de Robeck'ten Earl Curzon'a, 18 Ekim 1919 (Dileri Bakanl 406/41,
s. 292-93, no. 139/2), Bilal N. imir'in ngiliz Belgelerinde Atatrk (1919-1938) adl eserinde
yeniden yaynlanmtr: (Ankara: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 1973), 1. Cilt, s. 168.
Mango, Atatrk, s. 248.

39

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 703-04; Zrcher, Turkey, s. 157

40

Tahsin N. Karaca, Son Osmanl Meclis-i Mebusan Seimleri (Ankara: Trk Tarih Kurumu

41

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 799; Criss, stanbul, s. 12; Mango, Atatrk, s. 266.

42

Mango, Atatrk, s. 266; Criss, stanbul, s. 9.

Basmevi, 2004).

43

Fahri oker (yay. haz.), Trk Parlamento Tarihi: Milli Mcadele ve TBMM 1. Dnem, 1919-1923
(Ankara: TBMM Vakf Yaynlan, 1994), . cilt, s. 32-33; Gololu, Sivas Kongresi (stanbul: T. i
Bankas Kltr Yaynlan), s. 259-6.

44

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. s. 802.

45

Eyll l919'da, iki gcn sava srasndaki toprak taleplerinin revizyonu iin: A.g.e., s. 864.

46

Bemard Lewis, Emergence of Modem Turkey (Londra: Oxford University Press, 1968), s. 25.

47

Mango, Atatrk, s. 275.

48

Kazm zalp, Milli Mcadele, 1919-1922 (Ankara: Trk Tarih Kurumu Basrnevi, 1988), 1. Cilt, s.
121-22.

49

Bayram Sakall, Milli Mcadele'nin Sosyal Tarihi (stanbul: iz Yaynalk, 1997). s. 102-40.

50

George Lenczowski, The Middle East in World Affairs (lthaca: Comell University Press, 1980), s.
98-102; Hurewitz, Diplomacy in the Middle East, il. Cilt, s. 81-89.

51

Ergn Aybars, istiklal Mahkemeleri 1920-1927 (zmir: ileri Kitabevi, 1995)

52

Shaw, From Empire to Republic, il. Cilt, s. 737-41, 850-5.

53

A.g.e., III. Cilt, s. 1092-98.

54

zalp, Milli Mcadele, 1. Cilt, s. 166-68; Shaw, From Empire to Republic, cilt 111/1, s. 1092-96.

55

Ergun zbudun, 1921 Anayasas (Ankara: Atatrk Aratrma Merkezi, 1992), s. 19, 75.

56

A.g.e., s. 21, 78.

57

zalp, Milli Mcadele, 1. Cilt, s. 170.

58

Mango, Atatrk, s. 306.

59

A.g.e., s. 309; Tansel, Mondoros'tan Mudanya'ya Kadar, iV. Cilt, s. 56.

60

Mahmut Gololu, Cumhuriyete Doru, l92-922 (Ankara: Gololu Yaynlan, 1971), s. 163.

61

Hurewitz, Diplomacy in the Middle East, il. Cilt, s. 95-97.

62

Mango, Atatrk, s. 310.


Robert Olsan, The Emergence of Kurdish Nationalism and Sheikh Said Rebellion (1880-1925)

63

(Austin: University ofTexas Press, 1989), s. 28-40.

TRKYE TAR H

137

64

A.g.e., s. 39.

65

Shaw, From Empire to Republic, III/. Cilt, s. 1098.

66

ikinci Grup'un ayrntl bir ztinlemesi iin bkz. Ahmet Demirel. Birinci Meclis'te Muhalefet
(lstanbul: iletiim Yaynlan, 1 994); aynca bkz. Frederick W. Frey, The Turkish Political Elite
(Cambridge, MA: MiT Press, 1965), s. 306-23.

67
68

Turan, Trk Devrim Tarihi). il. Cilt, s. 252.


istiklal Mahkemelerinin 1926'da yeniden kurulmas tamamen ittihat rakiplerin ve muhaliflerin
tasfiyesine hizmet ediyordu.

69

Demirel, Birinci Meclis, s. 281-302, 39596.

70

Mango, Atatrk, s. 322. Mango, Atatrk'n Sylev ve Demeleri'ni (Ankara: Atatrk Kltr, Dil ve
Tarih Yksek Kurumu, 1989) kaynak gsteriyor, !. Cilt, s. 200.

71

Hurewitz, Diplomacy in the Middle East, il. Cilt, s. 97-99.

72
73

A.g.e.; Hurewitz, Diplomacy in the Middle East, II. Cilt, s. 123.

74

Lenczowsk:i, The Middle East, s. 106.


Renee Hirschon (yay. haz.), Crossing the Aegean: An Appraisal ofthe 1923 Compulsory Population
Exchange between Greece and Turkey (Oxford: Berghahn, 2003).

75

Zrcher, Turkey, s. 171.

76

Amold J. Toynbee, "The Abolition of the Ottoman Caliphate by the Turkish Grand National
Assembly and the Progress of the Secularization Movement in the Islamic World." Survey of
Intemalional Affairs. 1925 (Londra: Oxford University Press, 1927), !. Cilt, s. 57-62.

77

Mango, Atatrk, s. 405.

78

Niyazi Berkes, The Development of Secularism in Turkey (Montreal: McGill University Press,
1964), s. 106-no.

79

Mecliste anayasann onand oturumlarn yeniden basm iin bkz. eref Gzbyk ve Zekai
Sezgin (yay. haz.), 1924 Anayasas Hakkndaki Meclis Grmeleri (Ankara: Ankara niversitesi
Siyasal Bilgiler Fakltesi idari ilimler Enstits, 1957).

80 A.g.e.. s. 437-39.

BAlll MSIZLI K MOCAOELES

ANDREW MANGO

ATATRK
odern Trkiye tarihi haliyle iki dneme ayrlr: O smanl
Trkiye'si ve Kemalist Trkiye. Osmanl Trkiye' sinin temelleri,
en azndan sembolik olarak, 13. yzyln son yllarnda, hanedana
da adn veren kurucusu Osman Bey tarafndan atlmtr. Benzer biimde,
Mustafa Kemal Atatrk de 192o'lerde kurup biimlendirdii Cumhuriyet'i
temsil eder.' Mustafa Kemal, Cumhuriyet'in, sureti mhrlerde, madeni ve
kat paralarda yer alan; fotoraflar ev ve iyerlerinin duvarlarn ssleyen;
tartmalar desteklemek iin szlerinden yerli yersiz alntlar yaplan; bir
klavuz yldz, esinlenilecek ve izinden gidilecek bir ideal olarak takqim
edilen semboldr. Osman Bey'in siyasi seimlerini ve bunlarn onun
kurduu varsaylan devlet zerindeki etkileri hakknda yalnzca tahminde
bulunabilirken, Mustafa Kemal'in politikalarnn modern Trkiye'nin ge
liimi zerindeki etkileri aikar, Trkiye halknn tarihi zerindeki izleri
belirgindir.
Kimi Trkler ve baz yabanclar, daha da ileri gidip, onun sadece
Trkiye'nin deil dnyann da tarihini deitirdiini ileri srecektir. Bu
iddial gre kar klabilir, ama ayn zamanda onun hem modern bir
devletin kurucusu hem de gelecekte olacaklarn habercisi olduunu -yani
bir imparatorluk evlad olan ve baka imparatorluklarn politikalarn boa
karan Atatrk'n modern ada imparatorluk iktidarna snr koyan ilk
liderlerden biri olduunu ve I . Dnya Sava'nn sonunda getirdii bu
snrlarn i L Dnya Sava'nn sonunda evrensel geerlilik kazandn
teslim ederek. Bu adan bakldnda Atatrk, ar Byk Petro, George
Washington, Winston Churchill, Charles de Gaulle gibi dnyann tarihi
ahsiyetlerinin resmigeidinde yerini alr. Milli kahramanlarnn ayn za
m anda dnya apnda bir ahsiyet olmas ou Trk ii,n gurur kaynadr.
Atatrk'n lmnden yetmi yl sonra yazan tarihi, bu iddiala
ra kulan tkayamaz, sembollerin nemine gzn kapayamaz. Ancak
nndeki grev bir ayrt etme iidir: Atatrk'n yaamn ve yaptklarn

T RKYE TAR H

139

olabildiince doru bir biimde naklederken, ayn zamanda tarihe yapt


kiisel katkya dair gr bildirmek ve bu iddialar kantlarla desteklemek.
Zamannn, lkesinin ve mensubu olduu zgl topluluun bir evlad ola
rak Atatrk, phesiz seslerine kulak verdii, mcadele ettii ya da ibirlii
yapt acllarnn da hissettii etkilere maruz kalmt. Ama acaba ne
dereceye kadar yenilikiydi? Acaba orada olup yol gstermese, Trkiye'nin
kaderi tamamen ya da byk lde deiir miydi? Bir tarihinin bu ve ben
zeri sorular ele almas gerekir. Bunu baarabilmek iin de, modern dnem
tarihisinin nitelikleriyle daha uzak bir gemiin uzmannn niteliklerini
birletirmelidir. nk Atatrk'n doduu Trkiye artk mevcut deildir.
Bir asr ncesinin Trkiye' si bugn yabanc bir diyar gibidir; lkenin siyasi
bakenti olmasa da hala en byk ehri olan stanbul'un gbeindeki ant
larn varln fiziken srdrmesi bu yabancl perdeler. Baka yerlerde
ise lkenin brnd yeni ehre gze arpar. Bu zar zor hatrlanan lo
diyara adm atan tarihi, gerekleri aratrrken rehber olarak imgelemini
kullanmak zorundadr.
BR MODERNLEMEC YETYOR
Atatrk 88'de Osmanl'nn Selanik (bugnk Thessaloniki) eh
rinde dodu.2 Ona Mustafa ad verildi. Mslmanlar arasnda soyad olma
d iin, nfusa Ali Rza ile Zbeyde'nin olu Mustafa olarak kaydedildi.
Askeri rtiyede renciyken, muhtemelen Osmanl "hrriyet airi" Namk
Kemal'e duyduu hayranlktan dolay, kendine ikinci ad olarak Kemal'i
seti. Harp Okulu kaytlarnda ad S elanikli Mustafa Kemal olarak geer.
Babas Ali Rza Bey gmrk memuru idi ve hemen hemen ayn yllarda
kereste ve tuz tccarl da yapyordu - her iki rn de devletten temin
ediyordu ve tuz ticaretinde baarl deildi. Gen yata, krk yedisinde
ldnde yedi yanda olan Mustafa, geleneksel bir Mslman kadn
olan annesi Zbeyde Hanm tarafndan bytld. Mustafa Kemal'in
ailesinde Trke konuuluyordu; bu, atalarndan en azndan bazlarnn
etnik Trkler olduunu kantlamasa da dndrr. Ancak Balkanlar'da
yerlemi etnik Trkler, nesillerdir evlilik yoluyla, Mustafa Kemal'in de d
grn bakmndan benzedii, ou Slav ve Arnavut kkenli, mhtedi
ATATRK

yerli halkla karmlard. Baba tarafnda din adamlar, topraa daha yakn
anne tarafnda ise kk toprak sahipleri ve iftiler vard. Balkanlar'daki
topraklarn ou, zellikle dzlkler Trklerin elindeydi.
Selanik oo.ooo kadar nfuslu, nfusunun kabaca yars,
spanya'dan srldkten sonra Osmanl devletine snan ve anadilleri olan
spanyolcay (Yahudi spanyolcas veya Ladino) konumaya devam eden
Sefarad Yahudilerinden oluan kozmopolit bir ehirdi.J ounluu Trke
konuan, aralarnda Yahudilikten Mslmanla gemi "dnme"lerin o
cuklarnn da bulunduu Mslman cemaat ise ikinci en byk cemaatti.
Kark nfuslu liman ehirlerinde olduu gibi burada da, rnein Mustafa
Kemal'in ocukluunun getii mahalle gibi Mslman mahalleleri kale
nin etrafnda kmelenmiken, Selanik'in nc en byk cemaati olan
Rumlarn ve yabanclarn evleri surlarn dnda, sahildeydi. Selanik'te,
ou doma byme oral olup -Yunanistan da dahil olmak zere- yaban
c lke pasaportu tayan 1 0.000 kadar da "yabanc" vard. Demiryoluyla
bal olduu Balkanlar'n ihracat-ithalat liman olan Selanik Gneydou
Avrupa'ya alan kapyd. 19. yzyln ikinci yarsnda ehir yava yava
Avrupa dnyasnn bir paras haline geldi: Katolik misyoner okullarn
da, Fransa merkezli Alliance Israelite Universelle okullarnda ve daha az
oranda idiyse de Osmanl devlet okullarnda Franszca yaygn bir biimde
kullanlyordu; kafelerin, restoranlarn, otellerin, tavernalarn, modern
dkkanlarn ald, elektrik ve dier konforlarn bulunduu ehirde far
masonlar ve zgr dnenler faaliyet gsteriyor, eitli dillerde gazeteler
yaynlanyordu. Eitimli Mslmanlar iin de, gayrimslimler iin de uy
gar modernlik Avrupa ile ayn anlama geliyordu.
Atatrk'n, babasnn kereste ticaretiyle urat srada ksa bir
refah dnemi yaayan ailesi, onun lmnden sonra skntya dt. Mlki
idarede ya da silahl kuvvetlerde ykselmenin yolunu aan devlet eitimi
bu durumda bir k yolu vaat ediyordu. ahsi mlkiyetin henz yeni
olduu ve teminat altnda bulunmad, dolaysyla da nesillerdir intikal
eden servetlere sahip pek az aristokrat ailenin var olduu Osmanl dev
letinde toplumsal akkanln ana belirleyicisi eitimdi Mslman ebe
veynler oullan iin mlkiye m ektepleriyle askeri okullar arasnda tercih
T RKYE TAR H

yapabilirken, gayrimslimler ocuklann kendi cemaatlerinin ticaret ya da


meslek okullanna ya da yabanc okullara gnderiyorlard. Kendisine yol
gsterecek bir babadan mahrum olan Mustafa, birok akran gibi, arzular
nn gereklemesi yolunda daha geni bir alan sunan ve drt bir taraf d
manlarla evrilmi, devletin denetimini elinden karma tehlikesiyle kar
karya kalm bir Mslman cemaatin amalarna zellikle daha uygun
olan askeri okulu seti.
Gen Mustafa gururlu, hrsl, alkan ve zekiydi. Ayn zamanda ya
kklyd da: Daha ileri yalarnda, keskin mavi gzleri ve etkileyici tavrlar
dillerde dolaacakt. Selanik askeri rtiyesinde, Manastr (imdiki Bitola,
eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti) askeri idadisinde, stanbul'daki
H arp Okulu'nda ve ardndan Harp Akademisi'nde akranlarnn en parlak
olanlar arasnda yerini ald. Bu askeri okullarda hi gayrimslim yoktu;
nk 1839'da yrrle giren Tanzimat reformlar, her ne kadar impa
ratorluun Mslman veya gayrimslim tm tebaasnn eitliini ilan
etmise de, gayrimslimler silahl kuvvetlerde hizmet etmektense, "bedel-i
askeri" denen bir muafiyet vergisi demeyi tercih ediyorlard. Kelimenin
henz basit anlamyla "millet" diye bilinen gayri Hristiyan cemaatler ise
Osmanl devletinin yklna kadar mlki idarede nemli mevkiler igal
ettiler, ancak silahl kuvvetler, siyasi alanda Mslman cemaatin "millet
i hakime" konumunu teminat altna alyordu. Mslman bir hanedan
tarafndan ynetilen devletin resmi dini slamd, ama dier inanlar da
1876 anayasasnn korumas altndayd.4 ok etnik gruplu ve ok mezhep
ve inanl O smanl toplumuna hakim olan geleneksel iblmne gre,
zanaat, ticaret ve uzmanlk gerektiren iler byk lde gayrimslimlerin
elindeydi. Gnmzn gelimekte olan baz lkelerinde olduu gibi, siya
s ete hakim ounlukla iktisada hakim aznlklarn yan yanal, d glerin
hesaplarnda rol oynayan bir i elikiyi besliyordu.
Osmanl mparatorluu 1699'dan beri gerileme ierisindeydi.
huzursuzluklar, Habsburg H anedan ve arlk Rusya's gibi iki komudan
gelen d tehdidi iyice azdryordu. taatsiz yerel yneticiler, tahriki vaizler
ve ayaklanmac airetler, devletin kuruluundan itibaren hep sorun olmu
tu. 19. yzyln banda, milliyetilik ideolojisinin padiahn Hristiyan
ATATRK

tebaas arasnda yava yava yaygnlk kazanmas bu bildik tehlikeyi krk


ledi. Kendileri de Hristiyan olan Byk Glerin Yunan isyanclar lehine
mdahalesi, 183o'da Avrupa himayesinde kk bir Yunan ulus-devletinin
kurulmasna yol at. Bu mdahale bir balang tekil edecek ve Karada,
Srbistan, Romanya ve Bulgaristan'n da Osmanl topraklarndan kopma
syla sonulanacakt. Bu rneklerin her birinde, ayaklanmann ardndan
Avrupa mdahalesi geldi. Yunan ulus-devleti bamszln elde ettiinde
topraklarndaki btn Mslmanlar snr d ederken, O smanl'nn de. netimi yitirdii dier tm yerlerdeki Mslman nfus da kitleler halinde
katledildi ve bunu bir zamanlarn "millet-i hakime"sinden hayatta kalabi
lenlerin ounun buralardan ayrlmas izledi Kalan Osmanl topraklarna
snan bu insanlara, arlk imparatorluunun gneye doru amanszca
ilerleyiinden kaan Mslman mlteciler de eklendi.
,
O smanl devletinin Mslman yneticileri, bu i ve d tehditlere
karlk vermek iin, hasmlarn birbirlerine drme ynndeki gelenek
sel becerilerinin yannda, bir de Hristiyan kartlarnn kulland teknik
lerde ustalama yoluna gittiler. Avrupa'dan daima askeri uzmanlk destei
alan ve askeri teknoloji ithal eden Osmanllar, 19. yzylda Avrupai idari
uygulamalar da ithal etmeye baladlar. Mustafa Kemal'in iine domu ol
duu Osmanl devleti -belli baar ile- kendini, modernlemi Avusturya
Macaristan ve Rusya imparatorluklarn model alarak yeniden biimlendir
meye alyordu. Son kudretli Osmanl padiah i l . Abdlhamid, tahta ilk
getii sralarda Balkanlar ve Kafkasya'da yaanan byk toprak kayplarn,
1876'da Merutiyet'in ilann destekleyen ve bundan karl kan nazr ve
siyasetilerin hatalarna balyordu. Felaket getiren 1878 Rus Sava'nn or
tasnda meclisi tatil edip anayasay askya alan sultan, mmkn olan en iyi
koullarla bir bar antlamas imzalayp bunu da mmkn olduu kadar
uzun klmak iin btn siyasi maharetini gsterdi. Bir yandan demiryolu,
posta, telgraf ve karantina hizmetlerini artrp okullar, klalar ve devlet
daireleri kurarak devletin fiziki ve toplumsal altyapsn modernletirirken,
bir yandan da Mslman tebaasna, Avrupa'daki emsallerinin bavurduu
"Tanr, Kral ve lke" iarnn Osmanl'daki karl olarak, padiaha ve
tm Mslmanlarn halifesine sadakat ruhu alamaya alt.
TO R<YE TAR H

143

Abdlhamid'in koca bir casus ayla da desteklenen ihtiyatl, mo


dernlemeci muhafazakarl, devleti yirmi yl kadar az ok huzur iinde
kld ve btnln yle ya da byle korudu. Ama bunu, padiahn okul
larndan yetien Mslman genlerin iradelerini bastrma pahasna yapt.
M uhafazakar brokrasinin nlerine kard engellere taklp kalan ve
padiahlarnn kriz ynetmekteki becerisinden ok, milliyeti huzursuzluk
ve ayaklanmalarn ve bunlarn frsat verdii Avrupa mdahalelerinin at
kanayan yaray dnen bu genler, aradklar daimi reetenin Bat'nn
ilerlemesini ve refaha ermesini saladna inandklar anayasal dzenle
melerde olduuna kaniydiler.
Avrupa'da ticaretkolonileriolan Yunanllar,AvrupaAydnlanma'sndan
ve Fransz Devrimi'nden ders karan ilk Osmanl "millet"i idi. Aradan bir
yzyl kadar bir sre geip gen Mustafa Kemal askeri eitimine balad)
sralarda, Osmanl egemen snf iindeki yerlerini almak zere eitim gr
m olan Mslman gen kua da (yerinde bir adlandrmayla Avrupa'da
nce Gen Osmanllar, sonra da Gen Trkler denilen kuak) ayn kaynak
tan besleniyordu. Sultan Abdlhamid 1 876 tarihli ilk Osmanl anayasasn
kendisinin devleti koruma abalarna bir engel olarak grrken, Jn Trkler
imparatorluun bekasna ynelik asl tehdidin anayasann askya alnmas ol
duuna inanyorlard. Halkn seilmi temsilcilerinin meruti idaresiyle tm
sorunlarn bir rpda zleceini dnyorlard: eitli etnik cemaatler
ortak bir zgrlk iinde bir araya gelecek, ya banalar iilerine mdahale et
mek iin artk bir bahane bulamayacak, imtiyazlar feshedilecek, harcamalar
saray yerine, yenilenmi bir Osmanl devletinin bamszln ve karlarn
korumak zere kuvvetli bir ordu ve donanmay da ieren halkn ihtiyalarna
ynlendirilecekti. Mustafa Kemal'in kuana ilham kayna olan air Namk
Kemal'in szleriyle "msademe-i efkardan barika-i hakikat" doacakt.'
Gen Mustafa Kemal'in Manastr ve stanbul'daki akranlarndan
edindii siyasi ideoloji buydu. Onlar gibi Mustafa Kemal de, Osmanl
devletinin dalmaktan kurtulmas iin derhal bir eyler yaplmas gerek
tiine inanmt. Makedonya bilhassa tehlikede gzkyordu. Bulgaristan
885'te, 1878 Berlin Kongre'siyle zerk bir vilayet stats tannm olan
ve ciddi bir Mslman nfus barndran Dou Rumeli'yi ilhak etmiti.
ATATRK

Osmanl'nn 8 97'de Yunanllara kar kazand zafer, Byk Gleri,


Yunan Prensi Yorgi'yi o srada Osmanllara kaybedilmi olan Girit'e vali
olarak atamaktan alkoymad. Mslman sakinlerinin etraf kuatlm
bir aznlk durumuna dt Dou Rumeli ve Girit'te olanlar, 902'de,
jandarma kumandanlna bir Avrupalnn atand ve her bir Byk Gce
ayr birer zel sorumluluk alannn verildii Makedonya'y da tehdit altna
almh. Ayn yl, devrimci faaliyetlerini planlamak zere Osmanl siyasi
srgnleri de Paris'te bir araya geldiler. Bu toplantda iki eilim belirdi.
Aralarnda Hristiyan Osmanl cemaatlerine mensup milliyetilerin de yer
ald baz delegeler adem-i merkeziyeti bir Osmanl devletinden yanayd
lar ve bunu baarmak iin d yardm alnmasna kar deillerdi. Bunlarn
karsnda ise kuvvetli, merkezi bir meruti Osmanl devletinin yaratlabil
mesi iin yabanclarn mdahalesinden kanmak isteyen Mslman yrt
severler bulunuyordu. mparatorluk iindeki silahl devrimciler, pozitivist
"dzen ve ilerleme" iarndan esinlenen "ttihat ve Terakki Cemiyeti" ad
altnda rgtlenen bu ikinci grubun tarafn tutuyorlard.
Rusya karsnda Osmanl devletini desteklemek biimindeki gele
neksel siyasetinden yava yava uzaklamaya balayan Britanya hkmeti,
Rusya'ya yaklaarak Mays 1908'de Osmanl Makedonya' sna vali atamak
zere Fransa ve Rusya'yla anlat. Temmuz'da, Makedonya'daki Osmanl
birlikleri arasnda bulunan TC mensubu bir ksm askerin isyan bayran
ekmesi ve il. Alxilhamid'i merutiyeti yeniden ilana zorlamas zerine,
bu l mdahale nlenmi oldu.
JN TRKLER KTDARDA

Mustafa Kemal liberal yazarlardan ilk esinlendiinde renciydi.


Avrupa uygarlna dorudan ulama arzusuyla askeri okuldaki Franszca
derslerine ilaveten, Selanik'teki Fransz misyonerler tarafndan dzenlenen
Franszca yaz kurslarna yazld. Daha sonra Almanca da renme abas
gsterdiyse de, hakim olduu tek yabanc dil Franszcayd: Franszcay
kolayca okuyup olduka iyi yazyor, toplumsal ve siyasi balamlarda kulla
nyordu. Genliinde, bir Osmanl subaynn dul ei olan ve olgunluk d
nemi kiiliinin biimlenmesinde nemli bir rol oynayan gen bir talyan
T RKYE TAR H

kadnyla Franszca sohbet edip mektuplat. Ancak onun daha renciyken,


eserleri en azndan zet olarak Osmanl Trkesine evrilmi olan Fransz
Aydnlanmac yazarlar asllarndan okumu olmas pek muhtemel deildir.
Mustafa Kemal'in ilk defa askeri gizli tertiplere dahil olmas,
r899'da balayan, stanbul'daki Harp Okulu rencilik dnemine rastlar.
Harp Akademisi'ne kabul edildikten sonra da bu tr ilerle har neir
olmaya devam etti. rencilerin tahriki yaynlar incelemekte olduu bir
snfa yaplan baskn sonrasnda ksa bir tutukluluk yaadysa da, okula
dnp derslerini tamamlamasna izin verildi r905'te kurmay yzba
rtbesiyle mezun olduktan sonra, umduu gibi memleketi Makedonya'da
deil, Suriye' de tatbiki eitimine balad; dostu ve snf arkada Ali Fuat'n
(Cebesoy) buradaki ordu kumandanyla ailevi yaknl vard. Mustafa
Kemal bu ilk grevinde, Drzi airetlerinin kard isyanlar bastrma
harekatlarnda grev ald.
Bu arada gizli faaliyetlerle ilgilenmeyi de srdrerek, am'da, Vatan
ve Hrriyet (en sevdii air olan Namk Kemal'le ilikilendirilen iki kavram)
adn verdii kk bir gizli cemiyet kurdu ve cemiyetin bir ubesini kur
mak iin gizlice Selanik'e gitti. Ancak am'a dndkten sonra, Selanik'teki
arkadalar daha byk ve daha rgtl olan TC'ye getiler. 1908'in ba
nda, doduu ehre tayini knca Mustafa Kemal de ttihatlara katld.
Ama o zamana kadar bakalar devrimci hareketin n saflarn tutmulard.
Hareketin banda Binba Enver ve Binba Cemal ile posta idaresinde
alan bir sivil olan Talat Bey vard. Temmuz r908'de anayasann tekrar
yrrle konmasyla TC tahbn gerisindeki iktidar haline gelirken, Mustafa
Kemal'e de Osmanl Libya'snda (Trablus ve Bingazi) yeni rejimi kurma gre
vi verildi. Yrenin geleneksel liderlerinin dostluunu kazanmaktaki baars
daha nce Suriye ve Filistin'de edindii tecrbelerle birleince, TC liderli
ini bu gen ve hrsl subay siyasi iktidar merkezinden uzakta tutup, ondan
bir Arap uzman olarak faydalanmann daha iyi olaca dncesine sevk etti.
Mustafa Kemal Libya'dan dndkten hemen sonra, TC'nin
stanbul'da kan kar devrimci bir hareketi bastrmak iin Makedonya'da
toplad Hareket Ordusu'na atand. Ancak isyanclar zerine yaplan hcu
mun bandaki Enver'in glgesinde kald. Abdlhamid'in r 909'da tahttan
ATAT R K

indirilmesiyle Enver, Cemal ve Talat'n byk bir g kazanmas zerine,


bir baka devrimci subay olan okul arkada Binba Fethi (Okyar) ile ittifak
kurup TC idaresini ieriden eletirmeye balad. Gndemdeki ana mesele,
grev bandaki subaylarn aktif siyasete katlmalarna izin verilip verilme
yeceiydi. Mustafa Kemal ordunun siyaset dnda kalmas gerektiini savu
nuyordu. Bu politikay ilkece benimseyip uygulamada gz ard etme konu
sunda Mustafa Kemal de, Enver, Cemal ve dierlerinden aa kalmamtr.
9o'da Fransz ordusunun tatbikatlarn gzlemlemek zere da
vetli olarak ilk kez Bat Avrupa'ya giden Mustafa Kemal. dnnde
Arnavutluk'ta patlak veren bir isyan bastrmakla grevlendirildi. Ardndan
9u'de talyan igaline kar direnii rgtlemek zere Enver'in ardn
dan Bingazi'ye gitti. talyanlarn ierilere ilerlemesini durdurdu, ama bu
mevzii baarnn pratikte hibir deeri olmad, nk 1 9 12'de Bal\<an
devletlerinin birleerek saldrya gemeleri sebebiyle Osmanl kuvvetleri
Libya'y talyanlara brakarak ekilmek zorunda kald. lde kapt gz
iltihabnn tedavisi iin Viyana zerinden seyahat etmesi gerektiinden,
Mustafa Kemal'in yeni cepheye dn gecikti. Gelibolu Yarmadas'nn
boynunu tutan kolorduya kurmay bakan olarak atandnda, Bulgarlar
stanbul surlarna dayanm, Osmanl kuvvetleri neredeyse Avrupa'daki
tm topraklarla birlikte Selanik'i de kaybetmi bulunuyordu. 9fte dar
beyle iktidara dorudan el koyan TC, her ne kadar Edirne'nin Bulgarlara
kaybnn nne geemediyse de, mttefik Balkan devletleri kendi arala
rnda kavgaya dalnca ehri yeniden ele geirmeyi baard. Edirne'nin geri
alnmasnn getirdii itibarla Binba Fethi'nin ban ektii hizbi yenilgi
ye uratan Enver triumvirann bana geti. Fethi Sofya'ya bykeli olarak
atanrken, Mustafa Kemal de onun askeri ataeliine getirildi. Osmanl'nn
bir tara kentiyken Avrupai bir hava ve zarafetle dolu bir bakent haline
gelen Sofya'nn geirdii hzl dnm Mustafa Kemal'i derinden etkiledi.
ehrin modaya uygun modern toplumsal yaamna kolayca ayak uydurdu
ve diplomatlktaki ksa sreli grevinin tadn kard.
Cihan Harbi'nin balamasndan birka ay sonra, Ekim 1 9 14'te
Almanlarla gizlice anlaan Enver, Pearl Harbor'vari bir saldryla Rusya'nn
Karadeniz'deki donanmasn ve donanma ssn topa tuttu ve Osmanl
T RKYE TAR H

mparatorluu bylece ttifak Devletleri safnda savaa srklenmi oldu.


Enver'in politikalaryla ilgili phelerini arkadalaryla paylaan Mustafa
Kemal . yine de Sofya'daki diplomatik -ve istihbari- grevlerinden aktif
hizmete gemenin yollarn aramaya balad. Enver'in Kafkas cephesinde
Rus kuvvetleri zerine dzenlenen, iyi planlanmam bir seferin banda
bulunduu srada, Gelibolu'ya eli kulanda bir tilaf karmasna kar
apar topar hazrlanan bir birliin bana kumandan olarak atand.
Mustafa Kernal'e askeri n salayan Gelibolu seferidir. Birliklerini

1915 Nisan'ndaki tilaf karmasn frenlemek zere ihtiyat mevzilerinden


hzla yrye geirdi Cesur bir kiilii vard ve Enver' den farkl olarak, mu
harebe kumandanlndaki byk ustaln da ispat etmiti. tilaf kuvvetleri
nin ilk hcumunu durdurmada gsterdii baar zerine, ikinci tilaf kar
masn karlamak zere toplanan daha byk bir kuvvetin bana getirildi.,
Yine baarl oldu ve Trkiye tarihinde Anafartalar Sava diye bilinen bir
dizi arpmada ngiliz kuvvetlerini Suvla Koyu'nda tuttuklar ikinci kpr
ba mevkii yaknlarnda hareketsiz brakt. stlerini, zellikle de Boazlar
savunan Beinci Ordu'nun Alman kumandan Mareal Liman von Sanders'i
eletiren Mustafa Kemal, Osmanl askerlerini Alman subaylarnn kumanda
etmesine fke duyuyordu. tilaf Devletleri'nin Gelibolu'dan ekilmelerin
den ksa bir sre nce grevinden istifa etti Enver buna, Mustafa Kemal'in
Boazlar'n savunmasndaki kukusuz ast konumunda ama yine de nemli
olan roln resmen inkar ederek karlk verdi. Sonu itibariyle Mustafa
Kemal, meslektalar arasnda lke genelindekinden daha iyi tannyordu.
Enver'in, Llbya'daki Arap babozuk kuvvetlerinin bana gemesi
iin yapt teklifi reddeden M ustafa Kemal, ilerlemekte olan Rus ordu
sunu durdurmak zere kar saldrya geen kolorduya kumandan olarak
dou (Kafkas) cephesine atand. Yeni bir Rus hcumuyla geri ekilmeye
m ecbur kalmadan nce Mu ve B itlis ehirlerini geri alarak, tugenerallie

(1. Dnya Sava'nda geldii en st rtbe) ykseltilmesinin hakkn verdi.


Ertesi yl (1917) arka arkaya, nce Ruslara kar kinci Ordu kumandanl
na, s onra da ngilizlere kar Suriye'deki Yedinci Ordu kumandanlna
atand. Almanlarla yaplan ittifaka ynelttii eletirileri artrarak, Suriye
c ephesindeki Alman kumandan General von Falkenhayn'la almay
ATAT RK

reddedip stanbul'a dnd. Enver onu birka ay sonra tahta geecek olan
veliaht Vahdeddin'in maiyetine alp Bat cephesine gndererek sahneden
ekti. Yeni padiahn kendisini, Liman von S anders'in yetkisi kapsamnda
ki 7. Ordu kumandanlna atamas zerine Mustafa Kemal eski grevine
dnm oldu. ok gemeden, Osmanl cephesi ngiliz glerinin ilerleyii
karsnda kt. Yakalanmaktan kurtulan Mustafa Kemal Halep'e vard ve
orada, arta kalan Osmanl kuvvetleriyle ehrin kuzeyinde yeni bir hat olu
turmay baard. Sava sona erip de Alman subaylar ekildiinde, kendini
btn bir Suriye cephesinin kumandan olarak buldu.
STKLAL HARB
Kasm 1 9 18'de atekes imzalannca Mustafa Kemal stanbul'a dn
d. TC liderlerinin kayla nnde yeni umutlar belirmiti; yeni idarde
harbiye nazr olabilmek iin ok uratysa da grmezlikten gelindi, ama
Sultan Vahdeddin'e yaknl ve devrik TC liderlerine besledii bilinen
mnaferet sayesinde, Dou ve Anadolu'daki Osmanl birliklerine m
fetti olarak tayin edildi. Resmi grevi, atekes hkmleri uyarnca bu kuv
vetlerin silahszlanmasna nezaret etmek ve bu arada dzeni salamakt. O
ise tam aksini yapma niyetindeydi: Yani bu birlikleri silahlaryla birlikte ol
duklar gibi muhafaza etmek ve onlar atekes imzaland srada Osmanl
hakimiyetinde kalan topraklarn savunulmasnda kullanmak
istanbul'da harbiye nezareti Trk direniinin kalbi grevini gr
yordu. M ustafa Kemal bakentten ayrlmadan nce, tilaflarn tasarlarn
boa karacak planlar yapmak zere, benzer dncedeki kumandanlarla
ibirliine gitti. Bu kumandanlar tarada, banda yerel TC militanlarnn
bulunduu ve mdafaa-i hukuk ( Bakan Woodrow Wilson'ca tannan mil
letlerin haklar) cemiyetleri denilen direni birimleriyle el ele verdiler. Bu
yerel militanlarn ou, H ristiyan komularnn yamalanmas pahasna
zenginlemiti ve imdi tilaflarn kanatlar altnda geri dnmelerinden
korkmak iin hakl s ebepleri vard.
Mustafa Kemal 19 Mays r919'da Samsun'a kmasnn hemen ardn
dan, ve Dou Anadolu' daki Osmanl birliklerinin bandaki kumandanlar
ksa srede arkasna almay baarp, yerel mdafaa-i hukuk cemiyetlerini
TOR<YE TAR H

149

ulusal bir a dahilinde bir araya getirmeye giriti. Resmi ordu mfettilii
ve saltanat yaverlii unvanlar yerel destek almasn kolaylatryordu Yapt
almalarn gerek niteliini kavramaya balayan tilaflar, padiaha onu geri
armas iin bask yapmaya koyuldular. Bakente dnmeyi reddeden ve az
ledilmesiyle mdafaa-i hukuk rgtlerinin genel bakan seilmesi arasndaki
ksa srede baarl mzakereler yrten Mustafa Kemal, bu cemiyetlerin
temsilcileriyle nce Erzurum' da, sonra da Sivas'ta birer kongre toplad. Btn
bu sre boyunca, kendisinin ve destekilerinin, asilik yle dursun, padiah
tilaflarn elinde esir olmaktan kurtarmak niyetiyle hareket ettikleri grn
tsn muhafaza etti Anadolu'nun igal edilmemi birok yerinde hzla ha
kimiyeti ele alan milliyetileri dize getiremeyen saltanat hkmeti, areyi on
larla mzakereye girimekte buldu ve tilaf Devletleri'yle bir bar antlamas
imzalanmadan nce yeni seim yaplmas yolundaki taleplerine boyun edi. ,
Trkiye'de kalm en byk Hristiyan cemaat olan Rumlarn boy
kot ettii seimler, Trk milliyetilerine stanbul'daki M eclis-i Mebusan'da
denetimi ele geirme frsat salad. Mustafa Kemal bu ounluu gvenli
bir mesafeden ynetebilmek iin, karargahn stanbul'a demiryoluyla bal
ama Trklerin elinde emniyette olan Ankara'ya tad. Yeni meclise o da
seilmiti ama yerine gemedi. stanbul'da toplanan yeni meclis Misak-
Milli'yi kabul ederek, Erzurum Kongre' sinde ekillenip Sivas'ta gelitirilen
bu metin temelinde duruunu ilan etti. Misak- M illi, Kasm 1918 atekesiy
le snrlar izilmi topraklarda, blnmez bir devlet olarak tam ve koulsuz
bamszlk talep ediyordu.
Trk milliyetilerinin saltanat hkmetinin dizginlerini ele geir
me ve kendilerinden gelecek isteklere kar kmalar ihtimali karsnda,
ngilizler dier tilaf Devletleri'nin gnlsz desteiyle, atekesin imza
lanmasndan sonra zaten birliklerini gndermi olduklar stanbul'u igal
ettiler. ngiliz devriyeleri tam nde gelen milliyetileri tutuklayp srgne
gndermeye balad srada son Osmanl M eclisi oturumunu tatil etti.
Ancak birok mebusun bir yolunu bulup Ankara'ya ulamasyla, Mustafa
Kemal yeni bir Byk Millet M eclisi (BMM ) toplad. BMM hakimiyetin tek
sahibi olduunu duyurdu, ama padiah kat zerinde devletin meruti
hkmdar olarak kalmaya devam etti.
150

ATAT RK

23 Nisan 192o'de Ankara'da toplanan BMM, Mustafa Kemal'i hem


yasamann hem de -Sovyet icra komiserlerinden esinlenen bir tanmlamay
la- cra Vekilleri Heyetinden oluan yrtmenin bakan olarak seti. Yeni
meclisin sultana sadakat konusunda verdii gvence, devrimci ateinin
derme atma klfyd. Trkede htilal-i Kebir diye bilinen Fransz Devrimi
Trk modernlemecilerine ilham kayna olagelmiti. Mustafa Kemal,
hareketine Sovyet destei salamak iin elinden geleni yaparken, Bolevik
Devrimi'nin yaratt alternatif ekim alanlarn da frenlemeye alt.
Saltanat hkmeti, Ankara'daki rakip BMM hkmetini, modern
lemeci Trk milliyetiliinin ykseliiyle zgllkleri tehdit altna giren
toplumsal gruplar isyana kkrtarak ezmeye alt. erkes muhacirler,
yerel eraf, muhafazakar din adamlar ve Krt airetleri arasnda eski dzen
taraftarlar pek oktu, ama bu kesimlerin tmne hakim olamamlard.
Bunun sonucunda, Mustafa Kemal hkmeti padiaha sadk erkeslere
kar dzensiz erkes kuvvetlerini, erafa kar onlarn yerli rakiplerini,
Trk milliyetiliinden korkan din adamlarna kar yabanc egemenliin
den korkanlar ve Krt airetlerine kar dier Krt airetlerini kullanabildi.
Bylece BMM hkmeti dahili hasmlarn yolundan ekmi olarak, asl
grevi olan harici hasmlaryla uramaya dnebildi.
Mustafa Kemal Trk ulusal direni hareketinin nderliini stlen
diinde, hem profesyonel bir kumandann hem de mahir bir i siyasetinin
becerilerini edinmi bulunuyordu. imdi sra artk diplomatik yeteneklerini
sergilemeye gelmiti. lkeden uzak tutmaya dikkat ederek Boleviklerden
yardm ald. tilaflar arasnda patlak veren kar atmasndan yararlana
rak Fransz ve ngilizlere kar talyanlara yaklat. Gneydou Anadolu'yu
igal eden Fransz birliklerine kar ete savalar verirken, Fransz hk
metine de 1918 atekes snrlar dahilindeki Osmanl topraklar zerindeki
taleplerinden vazgemeleri halinde Trklerin Suriye zerindeki Fransz
hakimiyetini kabul edeceklerini duyurdu. Paris pazarla raz oldu. Fransz
desteinden yoksun kalan Britanya hkmeti, 1919'da Londra'nn des
teiyle zmir'e asker karan Yunanllarla arasna mesafe koydu. tilaf
Devletleri'nin padiah hkmetine dayattrdklar, ertesi yl imzalanan Sevr
Antlamas'nda, (Dou) Trakya'nn hemen, zmir havalisininse belli bir
TRKYE TAR H

151

sre sonra Yunanistan'a verilmesi vaadinde bulunuluyordu. Ama daha ant


lama onaylanmadan, Londra Trk milliyetileriyle atmadan kanmak
iin onu tadil etme arayna girdi.
Mustafa Kemal'in diplomatik taktikleri sayesinde, ulusal ordu
askeri hedefini mevzilenmi Ermeni ve Yunan kuvvetlerine kadar indire
bilmiti. Ermenileri 92o'de kolayca yenen Trkiye, 878'e kadar arlk
Rusya'syla snr olan ve Ermeni milliyetilerinin zerinde hak iddia ettikle
ri (ve sayca aznlk olduklar) topraklar bylece geri ald. Yunanistan daha
zorlu bir dmand. Yunan ilerlemesi Ankara'y tehdit etmeye balaynca,
BMM Mustafa Kemal'i bakumandan olarak olaanst yetkilerle donat
t. O da, Austos-Eyll 92'de verilen Sakarya Meydan Muharebesi'nde
Yunan ordusunun ilerleyiini durdurup yenilgiye uratt ve ertesi yl Bat
Anadolu'dan srerek kendini kantlad. Meclis, onu geleneksel "gazi" unva- ,
n ve mareal rtbesiyle taltif ederek duyduu kran gsterdi. ngilizlerle
bir atmann eiinden dnlmesinin ardndan, 1922 Ekim'inde, Trk as
kerlerinin tek kurun atmadan Dou Trakya'y geri almalarna olanak veren
Mudanya Atekes Antlamas imzaland. Mustafa Kemal'in liderliindeki
BMM ordusunun zaferi, Temmuz 92J'te Lozan'da imzalanan ve Misak-
Milli'de ne srlen hemen hemen tm talepleri karlayan bar antlama
syla tannd. Balca istisna, Trkiye'nin Musul vilayeti zerindeki hak id
diasyd; konu ileriki mzakerelere brakld ve Trkiye'nin, o srada ngiliz
mandasnda kurulan yeni Irak devleti lehine 926 'da Musul topraklarndan
feragat etmesiyle de nihai olarak kapand. Ankara, daha nce Franszlarla
imzalad mstakil antl<:maya gre, tilaf Devletlerinin 98'de atekesin
imzalanmasndan sonra igal ettii ve neticede Trkiye'nin Misak- Milli' de
belirledii snrlar iinde kalan skenderun'dan o srada zaten vazge
miti. Lozan Bar Antlamas'nn imzalanmasndan ay sonra, BMM,
bakenti Ankara v e ilk cumhurbakan da Mustafa Kemal olan Trkiye
Cumhuriyeti'nin kurulmasn karara balad.
YEN B R Uus-DEVLET YARATILIYOR
stiklal Harbi/Bamszlk Sava, Milli Mcadele ya da Kurtulu
Sava denilen sre boyunca ordu, IJ.OOO l, 35.000 yaral olmak zere
ATAT RK

az zayiat verdi - Cihan Harbi'ndeki Osmanl zayiatnn kk bir ksm.


Ama stanbul dnda lke harabeye dnm, nfusu azalm ve toplumun
ok etnik kkenli, ok dinli dokusu tahrip olmutu. Osmanl Anadolu'su
zanaatkarlarnn ounluunu ve Osmanl devletindeki meslek sahiplerinin
de byk blmn oluturan Ermeniler, 1915 ve sonrasnda, geride sadece
stanbul'da kk bir cemaat brakarak ldrlm, srlm ya da ka
mlard. l922'de Yunan ordusuyla birlikte kamam olan Rumlar, Cihan
Harbi patlak verdii srada stanbul'da ve anakkale Boaz yaknlarndaki
adalarda yerleik olanlar hari tutularak, Lozan'da mutabakata varlan nfus
m bade lesi hkmleri erevesinde zorla nakledildiler. Onlarn ayrlyla
birlikte Trkiye tccar snfnn byk blmnn yan sra en iyi iftile
rinin bir ksmn da kaybetmi oldu. Arlkl olarak stanbul'da toplanm
olan Yahudi cemaati yerinde kald, ancak gen Trk devletinin kar ka:;ya
kald vahim beceri ktlna are olamayacak kadar kkt. Balkanlar' dan
gelerek Hristiyanlarn yerini alan Mslman muhacirler sayca daha az
olduklar gibi, ou kylyd ve modem becerilerden yoksun idi.
Lozan'da tannan snrlar iindeki Trkiye nfusunun, 1914 ile
1923 arasnda yaklak 3 milyon azalarak 13 milyona indii tahmin edilir.6
Bu nfusun yzde 92'si okuryazar deildi;7 yzde 86's Trke, yzde 9'u
Krte konuuyordu ve yzde 98'i Mslmand.8 Mustafa Kemal, stiklal
Harbi'ne gerekli destei seferber edebilmek iin Mslman dayanmasna
bavurmuttL Namaza gitmi; ilk BMM toplantsn dini merasimle atrm;
Anadolu'daki mftlerden, eyhlislamn Mustafa Kemal'i ve arkadalarn
asi ilan ettii fetvay geersiz klan ve tm hayrl Mslmanlar yabanclara
tutsak dm halifeyi kurtarma mcadelesine katlmaya aran bir fetva
alnmt.9 Yedi yl sonra ise Mustafa Kemal halifelik kurumunu "ilim ve fen
nin nurlara mstarak kld hakiki medeniyet aleminde gln" sayacakt.
Ama ayn konumasnda syledii gibi, halk "ananelerine ve fikri kabiliyet
lerine ve ruh haletlerine mugayr olan muhtemel tahavvlattan" rkmelerine
meydan vermemek nemliydi. Bu yzden, asl niyetini "bir milli sr" gibi
saklamas ve koullar elverdike peyderpey gerekletirmesi icap ediyordu.10
Yeni Trk devletinin kyl nfusu, Osmanl devletinin hizmetine
girmeden nce Bat tarz okullarda eitim grm, nispeten kk bir
T RKYE TAR H

1 53

subay ve memur snf tarafndan ynetiliyordu. Savaan askerleri nasl


kumanda edeceklerini, asayii nasl salayacaklarn, imparatorluun te
baalarn nasl idare edeceklerini biliyorlard. Baka imparatorluklarn hiz
metlileri gibi, grevlerine kar bir sorumluluk duygusu da tayor ve hakl
olarak, yaptklar hizmetin toplumun iyilii iin olduuna inanyorlard.
Osmanl mparatorluu'nun hizmetinden gen Trk ulus-devletinin hiz
metine geen bu insanlarn ou birbirini tanmaktayd. Sorun, genellikle
birbirlerini ekememeleri ve benzer dier zmrelere kart gruplar ve alar
oluturmalaryd. Her biri, konumunu sadece kendi kiisel destekilerini
terfi ettirerek muhafaza eden bir lidere sadk, ahbap avu ilikisine dayal
birden fazla rakip grup vard. Mareal Liman von Sanders Gelibolu sefe
rinde yaadklarm anlatrken, kendisine bal Osmanl kumandanlarnn
birbiriyle atan kiiliklerini uzlatrmakta ektii glklerden yaknr.
Sivil ve askeri devlet grevlilerinin, zerinde hkm sahibi olduk
lar yerel erafla (toprak sahipleri ve airet reisleri) da ahsi balan vard
ama bir zmre olarak onlardan ayr dururlard. Sava her hal karda aile
servetlerini tketmi bulunuyor ve toprak, bol da olsa, yoksul ve geri kalm
bir lkede pek az gelir salyordu. Britanya ve Fransa hakimiyetindeki eski
Osmanl topraklarnda (Msr, Irak, Kbrs, Suriye) mlkleri olan birka
aile, gen Trkiye Cumhuriyeti'ndeki mlk sahiplerine gre azmsanma
yacak derecede daha varsl idiler. Osmanl asilzadelerinin sefalete dm
evlatlar, stanbul'un toplumsal manzarasnn belirleyici bir unsuru haline
gelmiti. Ama bu d ounlukla geiciydi. ocuklarna, genellikle de ya
banc okullarda iyi bir eitim aldrabilecek paray bir araya getirebildiklerin
de, onlar da gen Cumhuriyet'teki izlerini brakacaklard. Dikey toplumsal
akkanln anahtar her zamanki gibi eitimdi.
Mustafa Kemal, gerek stiklal Harbi srasnda, gerekse izleyen yllar
da, bazlar en yakn silah arkadalarndan gelmek zere, meclis iinden ve
dndan birok eletiriye maruz kald. 1 927'deki nutkunun nl bir cmle
sinde bu durumu yle ifade ediyordu: "Milli mcadeleye beraber balayan
yolculardan bazlar, milli hayatn bugnk Cumhuriyete ve Cumhuriyet
kanunlarna kadar gelen tekamlatnda, kendi fikriyat ve hissiyatnn
ihatas hududu bittike, bana mukavemet ve muhalefete gemilerdir.""
1 54

ATATRK

Birinci BMM yetkilerine sonuna kadar sahip karak, cumhurbakan ve bir


dnemin bakumandanna tand yetkilere kesin snrlar koydu. Mustafa
Kemal'in meclisteki muhalefetin stesinden gelmede ve yola birlikte kt
arkadalarnn desteini muhafaza etmede karlat glkler, yalnzca,
hatta esasen, ideoloji ya da politika farkllklarndan kaynaklanmyordu.
Cumhurbakannn otoriter karakteri ve kararlarna olan sarslmaz gveni
biliniyor ve bunlardan korkuluyordu. Mustafa Kemal'in m esai arkadala
rndan kimileri ona gre daha muhafazakar, kimileri daha liberaldi, ama
ortak noktalar, eski kurumlara (saltanat, halifelik, slamn resmi din ko
numu) ya da soyut demokratik ideallere ballktan ziyade, paylamc bir
liderlik tarzna duyduklar arzuydu. Karar alma srecinde daha fazla pay
sahibi olmak ve siyasi iktidarn bir paras olmak istiyorlard.
Bat' da, Osmanl devleti uzun zamandr Trkiye, Mslman teb9as
da Trkler diye biliniyordu. Benzer biimde, Mustafa Kemal'in yandala
rna da genellikle Trk milliyetileri deniyordu. Ama lke iinde Trkiye
adnn resmi kullanm, Osmanl meclisinin 192o'de Misak- Milli'yi onay
lamasyla balad ve yava yava, neredeyse farkna varlmadan yaygnlat.
Ertesi yl BMM, onaylad geici anayasada "Trkiye" devletini ynettii
ni ilan ediyordu. ilerleyen zamanlarda, Mustafa Kemal'in bandan beri
bir Trk ulusal devleti yaratmay amalad ifade edildi. Oysa Mustafa
Kemal'in icraah ve szleri, mesai arkadalar gibi onun da, Cihan Harbi
bitip de Trklerle Araplarn yollarnn ayrlaca belli olana kadar Arap vila
yetlerini Osmanl devleti snrlan iinde tutmak iin abaladn gsterir.
Bu noktadan sonra Mustafa Kemal, mesai arkadalar ve yandalar, sahip
ktklar topraklarn Mslman sakinlerinin etnik kkene gre ayrmasn
nlemekte kararlydlar. O zamana kadar kendilerini Osmanl ve Trk ola
rak dnmlerdi; imdi ise Hristiyanlarn ou ve ardndan Mslman
Arnavutlarla Araplar da ayr birer vatana sahip olduklarna gre, tekil Trk
kimliine raz oldular. 20. yzyln doruunda, Bat Avrupa dnc;esinin
ve Dou Avrupa rneklerinin etkisi altnda, dile, ortak yaantlara, hakiki
ortak karlara ve varsaylan ortak kltre dayal bir Trk milliyetilii
ideolojisi ekilleniyordu. Bu milliyetiliin son rtularn, Trkiye'nin
arlkl olarak Krt nfusun yaad Gneydou Anadolu Blgesi'nin
TOR<YE TAR H

1 55

bata gelen ehri olan Diyarbekirli (imdi Diyarbakr) Ziya Gkalp yapt.
Gkalp, iktidardayken duruma gre deien llerde hem modernleme
ci bir Mslman milliyetilii hem de Pan-Trk bir milliyetilik gden
TC'nin merkez ynetim kurulu yesi oldu. TC, genelde Batl impara
torluklardaki Mslman nfusu, zelde Rus imparatorluundaki etnik
Trkleri ayaklandrmaya urayordu. lke iinde ise bir Trk milli ruhunu
atelemeye alt ve sadece yabanclara deil yerel gayrimslimlere de kar
ayrmcln hsntabiri olan bir "Milli Ekonomi" yaratmay amalad. TC
ynetimi, Almanya ve Avusturya-Macaristan ile yaplan ittifaklara ramen,
yine deien derecelerde Bat ve Hristiyanlk kart idi.
Bu fikirler Mustafa Kemal'in yandalar arasnda revatayd. Mustafa
Kemal onlardan, modernleme projesine olan ortak ballklarnn mantki
sonularna varma konusunda ayrlyordu O, modernlemenin Batllamay ,
ierdiini, dolaysyla da Bat ile ibirlii iinde daha kolayca ilerleneceini
dnyordu Nitekim, Bat'nn husumetini yumuatma amac, yeni Trk
devletine bar iinde gelime ans tanmak zere sava sonras antlamala
rn yaratt durumu desteklemek ynndeki kapsaml politikann bir para
syd. Hristiyan dnyasndaki uzun zamandr sregelen Mslman ve Trk
kartlna dayal nyarglarn besledii yabanc dmanl yle hemen s
klp atlabilecek bir ey olmad gibi, banda Mustafa Kemal'in bulunduu
yeni devletin idarecileri de dmanlkla doluydu Genellikle Batllar seviyor,
ama yerel Hristiyanlardan holanmyorlard, ya da Batl Byk Glerden
hazzetmiyorlard, fakat Bat bilimine hayrandlar. Mustafa Kemal'in baba
kan smet'in (nn), kendi lkelerinde olmas kouluyla yabanclarn para
kazanmasna aldrmadn belirttii sylenir. Mustafa Kemal ise gerek sava
meydanlarnda, gerekse diplomaside Batl ve dier gayrimslim rakiplerine
denk olduunu kantladndan olacak, onlardan pek ok mesai arkadann
korktuu kadar korkmuyor, dolaysyla onlardan holanmamas iin zel
bir neden de bulunmuyordu Baarsn, kendine olan gvenine ve gayreti
ne borluydu, halknn da ayn ruh halini sergilemesini istiyordu Mustafa
Kemal, zellikle rakipsiz bir iktidara kavutuktan sonra bavurduu sylem
de, dahili baarszlklar iin yabanc gnah keileri aramamt. O, halknn
uygar milletler ailesinin eit bir yesi olarak kabul grmeye layk olduuna
ATAT RK

inanyordu. Ayns gen Trkiye Cumhuriyeti'nin snrlan dnda yaayan


Mslmanlar iin de geerliydi; eer yabanc boyunduruunda iseler, bu on
larn dzgn bir milli eitim almamalarndan ileri geliyordu.
Mustafa Kemal'in benimsedii tek bir btnletirici insan mede
ni yeti, insanln ilerleyiinin meyvesi fikri, kukusuz kendi icad deil
di. Dnya genelindeki adalarnn ortak syleminin bir parasyd bu.
Mustafa Kemal bu sylemi benimseyerek, gelitirdii Trk milliyetiliinin
enerjisini d dmanlardan uzaklatrp ierideki geri kalmlk ve cahil
likle mcadele etme, harap bir lkeden bir zenginlik yaratma grevine y
neltiyordu. Trk milliyetilerinin snrlara ilikin taleplerinin byk lde
yerine gelmi olmas, lkenin geliimi zerine younlamasna imkan
tand. Trklerin de baka herkes kadar medeniyete muktedir olduuna
inanyordu; tek eksikleri maddi kaynaklar ve "mspet ilim" bilgisinde idi.
lkenin kaynaklarn gelitirmek ve laik bilgi tohumlarn ekmek, tpk ge
leneksel Mslman toplumlarda dini bilgi yaymakta olduu gibi, hkme
tin greviydi. Mustafa Kemal'e gre iktisadi, toplumsal ve kltrel gelime
ayrlmaz bir btnd.
Mustafa Kemal'i yeni Trk devletinin egemen snfnn teki ileri
gelen yelerinden ayran, grndeki radikal tutarllk ve Bat'nn bilgi ve
uygulamalarna hi ekincesiz bavurmaktaki istekliliiydi. Din konusuna
gelince, Mustafa Kemal Trk egemen snfndaki tek agnostik (veya belki
de doktrinci olmayan deist) deildi, ama dine kar onun kadar salt arasal
bir tutum taknan pek azd. Bir kez daha belirtmek gerekirse, egemen snf
mensuplarnn tamam deilse de pek ou onun Batl yaam tarz terci
hini paylamakla beraber, adalarnn birou ark'n pitoresk ve kimine
gre de ruhani niteliklerine hayranlk beslemeye devam ederken, Mustafa
Kemal ark'ta sadece geri kalmlk, bayalk ve pislik gryordu.
Mustafa Kemal reform programn hayata geirirken, vuku bulan
olaylardan ustaca yararlanmasn bildi. stanbul'un ngiliz igaline u
ramas sonucu Osmanl meclisinin tatil edilmesi, ona 23 Nisan 1 9 2o'de
Ankara'da BMM'yi toplama frsat verdi. BMM Mustafa Kemal'in ba
kanlnda millet adna egemenlii eline aldn ilan ettii zaman, iste
dii kadar savunduunu iddia etsin, ad dnda saltanat zaten kaldrm
TO R<VE TAR H

1 57

oluyordu. ngiliz gzlemci Albay Rawlinson'n, Anadolu'da "Mslman


bir cumhuriyet"in douuna ahitlik ettiinden hi kukusu yoktu. Sultan
Vahdeddin'in stanbul'dan ka, haliyle BMM'yi 2 9 Ekim 1923'te cum
huriyeti ilan etmeye gtrd. Mustafa Kemal'in, BMM'nin reisi ve daha
evvel de mdafaa-i hukuk cemiyetlerinin bakan olmas hasebiyle cumhur
bakan olaca aikard. 192o'den beri Mustafa Kemal'in karargah olan
Ankara Cumhuriyet'in bakenti oldu. Bu seim, eski rejimden kopuun ve
dikkatlerin, merkezinde yeni bakentin bulunduu Anadolu'daki gelime
lere kaymasnn simgesiydi. stanbul'un itilaf Devletleri tarafndan igali
ise, dman saldrlarna o kadar ak olmayan bir bakentin avantajlarn
ortaya koymutu. stelik stanbul'da bir tredi olarak grlebilecekken,
Ankara'da Mustafa Kemal'in yldz prl prl parlyordu.
Ertesi yl hilafetin kaldrlmas, saltanatn lavedilmesiyle birliktef
mantki ama daha zor olan bir sonraki admd. Bunun sonucunda, din
adamlarnn Osmanl devletinde tatm olduu snrl zerklik de ortadan
kalkt. Mustafa Kemal artk BMM'den medreseleri ve er'iye mahkemele
rini kaldran kanunlar geirtebilirdi. Nakibendi tarikatndan eyh Said'in
nderliindeki Krt isyan, tekke, zaviye ve trbeleriyle her trl tarikatn
yasaklanmasna gereke tekil etti.
Bu isyan, ayn zamanda egemen snf iindeki muhalefetin -hesaba
katlabilecek tek muhalefetin- sindirilmesi iin de vesile oldu. Mustafa
Kemal kyller nezdinde, otoriteye itaat geleneini pekitirebilmek iin
Halaskar Gazi unvann kullanabildi. "Kyl milletin efendisidir" szleri
kulaa ho geliyor, ama pratikte pek anlam ifade etmiyordu Ancak, ar
sanayiyi kurma tela iinde kyly perian eden Boleviklerin aksine,
Mustafa Kemal tarm rnlerinden alnan aan kaldrarak, krsal kesim
zerindeki vergi ykn hafifletti. Zaman iinde kyller salanan hizmet
ler karlnda, demekte glk ektikleri eitli vergilere tabi tutuldular,
ama devletin acmasz smr nesnesi haline de gelmediler.
Avrupa'nn medeni, ticaret ve ceza kanunlarnn, Latin alfabesinin
ve uluslararas rakamlarn, Hristiyan kkenli -ancak o tarihte artk ulusla
raras nitelik kazanm olan- takvimin ve alma gnlerinin kabul ve son
olarak da Avrupai giyim tarznn zorunlu klnmas (ki Osmanl sekinleri
ATATRK

bunu uzun zaman nce benimsemilerdi) gibi dier reformlar, Mustafa


Kemal'in lke ynetiminde arac kld, Bat tarz okullarda eitim grm
Trklerin yaam biimine uyuyordtt Mustafa Kemal gibi onlar da, kadnla
rn "medeni" Bat toplumunda oynad role hayrandlar. Ancak yine, byle
ilerici grlere sahip olan tek kii Mustafa Kemal deildiyse de, bu gr
leri uygulamaya sokmaktaki kararll onu dierlerinden ayryordtt Evet,
kadnlarn rtnmesi hibir zaman kanunla resmi olarak yasaklanmad.
Ama "medeni giyim kuam" konusundaki dayatmac dzenlemelerin kaps
idari yasaa kyordu. Eitimli bir milletin eitimli analara ihtiya duyduu
ve okeliliin toplumsal bir ayp olduu kanaati, Osmanl ve Trk modern
lemeciler arasnda beylik bir inant. Kadn retmenlerin kz rencilere
eitim vermesi gerektii hususunda genel bir mutabakat vardL Ancak erkek
rencilere kadn retmenlerin ders vermesi ve karma eitim konulan pa
ha tartmalyd. Mustafa Kemal ynetiminde bunlarn ikisi de uygulamaya
girdi. Osmanl'nn son zamanlarnda, eitimli Mslman erkekler zgr
Batl ve yerli Hristiyan kadnlara elik etmeye balamlard, ancak kendi
ailelerine mensup kadnlarn kadnl erkekli ortamlarda bulunmasna izin
vermeye niyetli deildiler. Mustafa Kemal'in ise byle ekinceleri yokttL
Tam tersine, Mslman Trk kadnlarn erkeklerle dans etmeye ve toplum
sal hayatta tam olarak yer almaya tevik etti. Cumhuriyet'in yldnmlerinde
verilen balolar, Trk halknn hafzasnda Mustafa Kemal reformlarinn
bir simgesi olarak canlln korumaktadr. Tabii btn adaylar iktidar
tekelinde bulunduran Cumhuriyet Halk Partisi'nin (CHP) olurunu almak
zorundayken, kadnlara seme ve seilme (nce 1 93o'da belediye meclisle
rinde, ardndan 1 934'te mecliste) hakk tanmak ve seimli makamlara ka
kadnn geleceine karar vermek kolayd. Benzer ekilde, rejim kadnlarn
tm meslekleri icra edebilmesi ve st mevkilere ykselmesi konusunda da
srarl olabildi. Ancak kadn haklarnn tepeden bir ltuf gibi gelmi olduu
gerei onlarn deerini azaltmad.
Evet, rejim ataerkildi. 1934'te karlan bir kanunla tm yurttalarn
bir soyad almas zorunlu tutulunca, BMM (tabii Mustafa Kemal'in onayy
la) ona ve yalnz ona Trklerin Atas anlamna gelen Atatrk soyadm verdi.
Mustafa Kemal kendisini bir pater patriae [vatann babas] ve ayn zamanda
TRKYE TAR H

1 59

bir retmen olarak gryordu: reti yeniydi, ama retmenin otoritesi


gelenekseldi. Yeni olan, Atatrk'n kiilii kltyd ve bunu kendisinin
zendirdiine phe yoktu. 20. yzylda lider klt gayet yaygnd. Ama
926'dan itibaren hzla oalan Atatrk heykel ve bstleriyle Trkiye'de
ald biim, heykelin put olduuna inanarak yetimi Mslman nfusa
ister istemez naho geldi. Atatrk, vatandalarnn talara tapnmayaca
na itimad olduunu ilan etti. Kiiliinin yceltilmesinin lkeyi bir arada
tuttuuna inandna ve her hal karda bunu hak ettiine phe yoktur.
Yollarn ayrd mesai arkadalar arasnda ise bunun byklk kuruntu
sunun kant olduu sylentisi dolayordu.
Devletin tam laikleme yoluna gitmesi, eitimli egemen snfn
yal mensuplarn rahatsz ediyordu. Ancak kendi kendilerine yaknmakla
yetindikleri srece, Mustafa Kemal'den korkmalar iin bir neden yoktll:_
Onun kurduu rejim otoriterdi, totaliter deil. 926'daki baarsz suikast
giriiminin ardndan, nde gelen bir avu TC mensubunun yarglanp
idam edilmesi ve Mustafa Kemal'in yarglanan ama beraat eden askeri
muhaliflerine yaplan uyan, cumhurbakanna egemen snf iinden gelen
muhalefeti sona erdirdi. Rejim, Mart 927'de, kendini siyasi muhalifleri
yarglayan stiklal Mahkemelerini lavedecek kadar gl hissediyordu.
Mustafa Kemal birka ay sonra, 99'dan beri ilk kez stanbul'u ziyaret etti:
Eski bakent urad tenzili rtbeyi kabul etmiti. Mustafa Kemal ayn yl
ordudan resmen emekli oldu.
Siyasete, mdafaa-i hukuk cemiyetleri bnyesinde Eyll 923'te ku
rulan Halk Frkas egemen oldu. Ertesi yl Cumhuriyet Halk Frkas adn
alan parti, muhalefetteki Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'nn kapanma
sndan sonra lkedeki tek siyasi parti haline geldi. CHP, 93o'da birka
aylna faaliyet gsteren Serbest Frka hari, i l . Dnya Sava'nn bitimine.
kadar sahada tek bana yer ald. Mustafa Kemal onu, halk reformlar
iin seferber etmekte bir ara olarak kulland. 93o'larda totaliterlik tm
Avrupa'da yaygnlanca, CHP genel sekreteri Recep Peker partinin devlet
aygtna hakim olmasn teklif etti. Mustafa Kemal ise tam aksi grle dev
leti partiye hakim kld. ileri bakan parti ulusal rgtn denetlerken,
vilayetlerde de valiler ayn ii yapacakt.
160

ATATRK

Silahl kuvvetler, Prusya tarz bir amir olan Genelkurmay Bakan


Mareal Fevzi akmak'n emri altnda tzel statsn korudu. Kendisine
daha nce saltanat hkmetinin Mustafa Kemal'i kertmesini emrettii,
ama stiklal Harbi'nin daha ilk aylarnda onun hizmetine girmeyi seen
Mareal akmak, Mustafa Kemal'e sadakatten bir an bile amad. Mustafa
Kemal'in askeri rakiplerinin 1 926' daki tasfiyesinden sonra, silahl kuvvet
ler Kemalist rejimin temel direklerinden biri haline geldi ve bu ilevi gn
mze kadar da muhafaza etti. Hkmetin askeri ve sivil kanatlan ayn ayn
iler grdkleri iin aralarnda eit bir itibar vard: 2 9 Ekim Cumhuriyet
Bayram'nda mahalli askeri kumandan mahalli sivil yneticiye ziyarette
bulunur, sivil ynetici de bu ziyarete 30 Austos Zafer Bayram'nda kar
lk verirdi. Her iki kurumun da zirvesi, tzel sfat iinde bakumandanlk
yetkisini de barndran BMM'nin setii cumhurbakan idi.
.
Mustafa Kemal'in yapt reformlar bir arada ele alndnda bir
kltr devrimiyle eanlamldr. Ancak toplum genelinde en byk dei
iklik reformlardan deil, bir avu gayrimslim dnda hepsinin lkeden
ayrlmasndan kaynakland. Mslmanlar daha evvel gayrimslimlerin
yrtt ticaret ve meslekleri rendike, yeni bir Mslman orta ve orta
alt snf belirip oalmaya balad ve bu snf Mslman Osmanl mirasyla
irtibatn byk lde yitirdi. 1929'dan sonra okula giden genler, bu ta
rihten nce Arap alfabesiyle baslm kitaplar okuyamyorlard; 193o'lann
ortalarndan ve sonlarndan itibaren ise, bu kitaplar Latin alfabesiyle basl
m dahi olsalar anlayamamaya baladlar, nk eski Arapa ve Farsa ke
limelerin ou Trkeden karlmt. ibadet serbestti, ama okullarda din
dersi verilmesine izin olmad gibi, mevcut tek ilahiyat fakltesi de renci
azlndan kapand. Yeni burjuvazi iin din yallara ve hizmetlilere g
reydi. Evet, baz orta snf aileler (babakannki dahil) ocuklarna slamn
esaslarn retmek iin zel yntemlere bavuruyordu ve dini trenler de
(erkek ocuklarn snnet edilmesi, cenaze treni ve mevlit) varln srd
ryordu. Resmi laikleme, muhafazakar kalmaya devam eden ve otoriteye
itaat, dknlere ve muhtalara efkat buyuran adab muaereti etkileme
di. Krsal kesimde ekyalk nlendi ve jandarmadan herkes korkar oldu.
Yetkililerin toplumu denetlemesi, kiilerin de zdenetimi kabul edilmi
T0 Rl(YE TAR H

161

birer normdu. Yabanclar Kemalist Cumhuriyet'i "gri" olarak betimler, ama


geriye dnp bakan birok Trk onu genlik idealizmiyle badatrr.
1 929'daki Wall Street knden yaylan dalgalar Trkiye'yi vur
duunda, grilik koyulamaya, idealizm de snanmaya balad. lkenin
hemen hemen tmyle tann rnleri ihracatndan elde ettii dviz rezer
vi gibi tarmsal gelirler de eridi. Yerli zel sermaye ktt, yabanc sermaye
mevcut deildi, ticari ve teknik beceri ise yetersizdi. Bu ktlk ve zorluk
koullarnda, hkmetin nnde lkeyi doyurmak ve temel mamulleri
tedarik etmek iin dorudan sorumluluk stlenmekten baka bir seenek
yok gibiydi. Mustafa Kemal nceleri, TC'nin giriimci bir Mslman orta
snf yaratma politikasn srdrmt. Ama genel kan, devletin zel gi
riimin eksiklerini gidermesi gerektii ynndeydi. Devletin ekonomiye
mdahalesinin kapsam arpc biimde artyordu. artlara gre esnetilebi- .
len devletilik doktrini ideolojik gerekeyi salad ve Kemalizmin cumhuri
yetilik, laiklik ve milliyetilik gibi temel ilkelerinin yannda CHP'nin Alt
Ok'undan biri olup daha sonra anayasaya da dahil edildi. Lakin acil iktisadi
ihtiyalar karlamaya muktedir tek merci olmakla birlikte, devlet verimsiz
ve kstlaycyd. Maiyetindeki daha liberal ahslar bu sakncalara Mustafa
Kemal'in dikkatini ektiler. Onun tutumuysa her zamanki gibi pragmatikti:
Sorunlarla su yzne ktklarnda ilgileniyordu ve yaamnn son ylnda,
sk bir merkeziyetilik taraftar olan smet nn'nn yerine, kamu ku
rulularnda daha fazla serbestiden yana olan Celal Bayar' babakanla
getirdi. Ancak Mustafa Kemal'in hi amad tek bir ilke vard, o da
devlet btesinin daima denk olmasyd. Buhran yllarnda vergiler artrlp
harcamalar ksld. 193o'da, halkn honutsuzluunun yneltilebilecei
gvenli bir alan arayndaki Mustafa Kemal, arkada Fethi B ey'i (Okyar)
bir muhalefet partisi kurmaya tevik etti Ancak ok gemeden, partinin
sadece iktisadi ve siyasi liberalizmden yana olanlar deil, kkten dincileri
de cezbettii anlald. Fethi B ey bu iin sonunun kt biteceini grp
partiyi feshetti ve grev yerini Paris'ten Londra'ya deitirerek bykelilik
yapmay srdrd.
Mustafa Kemal 1933'te Cumhuriyet'in onuncu yl mnasebetiy
le verdii nl nutkunda halknn "msbet ilmin" nclnde ada
ATATRK

uygarlk dzeyine erp geeceine olan gveninin tam olduunu ilan


ederken, reformlarnn neredeyse tamam baarya ulamt. Yapnn ta
mamlanmas artk sadece soyad kanunun karlmasna, kadnlara oy hak
k verilmesine ve 937'de parti ilkelerinin anayasaya geirilmesine kalmt.
Mustafa Kemal 933'ten sonra vaktinin byk ounluunu Trk tarihini
yeniden yazmaya ve Trkeyi "sadeletirmeye" hasretti. almalarn da
yandrd teoriler -vaktiyle baka lkelerde de geerli olan rk ve snf, ka
fataslk, dilin iktisadi retim srecine bamll ve benzeri konulardaki
dier hayal mahsulleriyle ayn kaderi paylaarak- oktan rafa kaldrlm,
ama izleri de kalmtr. Bu teoriler vatandalk kavramnn iini ksmen
imal edilmi ama yine de ilevsel bir ulusal kimlikle doldurdu ve modern
ihtiyalara cevap verebilecek bir Trk milli slubunun gelimesini salad.
Fakat cumhurbakanlnn son be ylnda, Atatrk'n ilgilenm,esi
gereken ok daha ivedi meseleler vard. Dzensiz yaam tarz ve ar alkol
tketimi saln bozmu, ancak muhakemesini etkilememiti; nitekim
Cihan Harbi'nden sonra yrrle konulan antlamann bozulmasndan ha
sl olacak tehlikeleri asgariye indirip faydalan azami klmaya abalad. Siyaset
hedefini "yurtta sulh, cihanda sulh" olarak tanmlamt. Uygulamada lke
ierisinde asayiin salanmas ve komularla birbirinin iilerine mdahale
etmeme temelinde dostane ilikiler anlamna geliyordu stiklal Harbi sra
snda Boleviklerle kurulan verimli iliki Atatrk'n mrnn sonuna kadar
korundu. Dier blgelerdeyse sava sonras uzlamann askda brakt ko
nularn zm zaman ald. Musul anlamazlnn 926 'daki zmnden
sonra Britanya ile ilikiler salam bir zemine oturtuldu. 99'daki Anadolu
igalini balatan Yunan babakan Elefterios Venizelos'un Atina'da tekrar
iktidara gelip 93o'da Ankara'y ziyaretinin ardndan, Yunanistan'la olan
balca sorunlarda uzlama saland. Bir nceki yl dnyay kasp kavuran
iktisadi bunalm karsnda, her iki lke de kt kaynaklarn Ege Denizi'nde
bir silahlanma yarna harcamaktan kanma konusunda makul bir biimde
mutabakata vard. Atatrk ynetimi, Trkiye'nin ihracat dtke, temel
ithalat mallarn ikili antlamalarla gvenceye alma yoluna gitti. Bundan en
fazla yarar salayan Almanya idi, ama Trkiye'nin nfusunun giyim kuam
ihtiyacn karlayacak bir dokuma sanayii kurmasn mmkn klan d
T RKYE TAR H

kredilerin asl kayna Sovyet Rusya'yd. Daha sonra Britanya ile Almanya,
Trkiye'ye d bor vermek iin yaracakt.
stiklal Harbi'nin balangcnda Trkiye milliyetilerine ilk dostluk
elini uzatan talya imdi artk blge bar karsndaki ana tehdit haline
gelmiti. Trkiye'nin Mussolini'nin emellerini frenleyebilmek iin Britanya
ve Fransa'ya yaklamas Sovyetler Birlii'ni tedirgin ettiyse de tamamen
uzaklatrmad. Blge istikrarn pekitirmek isteyen Trkiye Yunanistan,
Yugoslavya ve Romanya ile Balkan Pakt'n; Irak, ran ve Afganistan ile
Sadabad Pakt'n imzalad. Uluslararas alkantdan karl kan Atatrk,
Boazlarn denetimini ele geirerek, hassas dengeler zerine kurulu bir
bar savunanlarn gznde itibarn artrd. 1936 'da imzalanan Montr
Boazlar Szlemesi, Trkiye'nin Lozan Antlamas'yla askerden arndr
lan Boazlara asker karp tahkimat yapmasna ve deniz trafiini dzen
leyen g olmasna imkan salad. Bat demokrasilerinin, Dou Avrupa ve
Ortadou'yu nce Mussolini'nin, sonra da Hitler'in emellerinden korumak
iin Trkiye'nin yardmna ihtiyao vard Yaamnn sonlarna doru yardm
sz veren Atatrk, karlnda Fransa' dan toprak elde etti. Sz konusu top
rak paras, Trk milliyetilerinin Misak- Milli'de talep ettii, ancak Fransa
mandasndaki Suriye dahilinde zel bir idari blge olarak Fransa denetimine
braklan skenderun idi. dl-ceza taktiine bavuran Atatrk, Fransa'y
blgenin Trkiye'ye verilmesiyle sonulanacak bir oylama yapmaya raz
etti - lmnden ksa sre sonra skenderun Trkiye topraklarna katld.
Bylece, Atatrk o Kasm 1938'de ldnde, Cumhuriyet aralarnda Sovyet
Rusya'nn, Britanya ve Fransa imparatorluklarnn da bulunduu tm kom
ularyla iyi ilikiler kurmu ve 1923'te Lozan'da verdii tavizlerin bir ksmn
geri alm bulunuyordu.

KEMALST M RAS
Atatrk o Kasm 1 9 3 8'de ld. On be yl boyunca Trkiye
Cumhuriyeti'nin cumhurbakan, on sekiz yl sreyle de ulusal nderiydi.
Osmanl mparatorluu'nu ve toplumunu kerten gleri serbest brak
mamt; ama halknn kendi bamsz vatanna sahip kma mcadelesine
liderlik ettiinden, tartmasz lideri de o idi. S nf yaps deien koullar
164

ATATRK

'

karsnda doal olarak evrilen gen Trk ulus-devletinde toplumsal bir


devrim balatm deildi, Cumhuriyet'e ekil veren toplumsal ve kltrel
reformlar tek bana retmemiti; ama dnceyi ve sz eyleme gei
ren oydu. Gtt taktiklerle Trkiye'nin medeni milletler ailesinin bir
yesi olma yolundaki stratejik hedefini pekitirdi. Dehas, hareket alann
oluturan balama vakf olmasnda ve bu balam tayin eden siyasi gler
bantsn amaz bir biimde kavramasnda yatyordu mparatorlukta
askeri eitim alm ve onun hizmetinde yorulmu biri olarak, ilerlemenin
n art olarak kanun ve nizam kavramlarna sk skya balyd. Onun
getirdii dzenin yeni olmas veya en azndan yeni zellikler tamas, bu
dzeni savunmay daha da gerekli klyordu Mustafa Kemal, nizam, disip
lin ve kendi kendine yetme konularnda bir muhafazakarn yatknlklarna
sahip bir devrimciydi
Btn devrimlerde olduu gibi, yeni dzen yerine oturduka, ge
mile olan balantlar su yzne kmaya balar. Ama yine de Osmanl
mparatorluu'yla Kemalist Cumhuriyet arasndaki devamll abartma
mak gerek. Atatrk'n biim verdii youn olarak Mslman ve arlkl
olarak kyl toplum, kozmopolit Osmanl toplumundan nitel olarak fark
lyd. Atatrk bu toplumun, yknd ileri Batl lke toplumlarna benze
mediinin de farkndayd. Farklln nereden kaynakland konusunda da
ak ve net bir fikri vard: maddi aralarn, modern bilgi ve becerilerin eksik
lii. Modern mspet bilim eitimiyle bilgideki geri kalmln stesinden
gelindiinde, Trkiye Bat'ya benzemeye balayacak ve onunla birlikte iler
leyecekti. Mustafa Kemal anti-emperyalist deildi, ama rklk kartyd:
Trk ulusu -ve ilaveten her ulus- modern medeniyete herhangi bir baka
ulus kadar muktedirdi Ama ilk olarak, farkl etnik kkenlere mensup dini
bir topluluktan bir ulus yaratlmas ve ona ortak ulusal menfaatinin gs
terilmesi gerekiyordu. Ulusal menfaat snf karlarna baskn geliyordu:
her hal karda, Trkiye'de snflar birbirinden ak izgilerle ayrlmamt.
Ana ayrm kstas snf mensubiyeti deil, eitim durumuydu Bolevizm
anlamszd; Mustafa Kemal, stiklal Harbi'ni kazandktan hemen sonra
gazetecilere verdii demete byle diyordu. lerlemenin temellerini atmt,
ama ldnde Trkiye hala yoksul ve geri kalm bir lkeydi.
TRK YE TAR H

16 5

NOTLAR
O zamandan bu yana, Atatrk'n tasavvur ettikleri byk lde gereklemitir. Okur-yazar ol
mama durumu neredeyse ortadan kalkmtr, en azndan erkekler arasnda; kadnlarda da byk
oranda gerilemitir. Bugn Trkiye Bat'ya sanayi mallarnn yan sra uzmanlar da gndermekte
dir. Trklerin ou kentlerde yaamaktadr ve kentsel Trk toplumu, apartman dairelerinde yaa
yan, ayn medya dzenine tabi olan, benzer istihdam, refah ve elence zlemleri olan insanlaryla
daha yoksul Avmpa lkelerinin toplumlarnn aynsdr. Eitimli, orta snf Trkler, Avrupa ve
baka yerlerdeki mtekabillerini andm. Ancak Atatrk, halkna emin bir vatan kurup brakma
snn ardndan gelen nfus patlamasn ngrememi; nfus artnn, lkenin zellikle Krt k
kenli nfusun yaad en geri kalm blgelerinde en hzl olacan gznde canlandramamtr.
Bylece Trkiye'nin modernlemesi "Sisifos'un grevi"ne, lkenin iktisadi ve kltrel bakmdan
trdelemesi de ulalmaz bir ideale dnmtr. istiklal Harbi'nin kazanlmasndan nceki zaf.
yet dneminde, Mustafa Kemal Krtlere zgl greneklerini koruyacak haklar ve imtiyazlar vaat
etti." Ama Cumhuriyet'in ilanndan ve zellikle de eyh Said isyannn bastrlmasndan sonra,
onlar Cumhuriyet'in dier vatandalarndan farksz, bizatihi evrensel medeniyetin paras olan
bir Trk kltrn paylaan Trkvatandalan haline getirmeye alt. Bu politika baka etnik k
kenlerden Mslman Trk vatandalarnn ounda olduu gibi, pek ok Krt vatanda zerinde

'

de ie yarad. Ama Krtlerin says ok fazla olduu gibi, nfustaki oranlar da artmaktayd. Dier
Trk modernlemecileri gibi Atatrk'n de Franszlardan rendii sivil, vatani Trk milliyetilii
kavram, zaman iinde mstakil bir Krt milliyetiliiyle yz yze gelmek zorunda kald. Trkiye
Cumhuriyeti halen iki farkl milliyeti ideolojiyi uzlatrmann yolunu bulmu deil.
Baka lke rneklerine baklrsa, iktisadi gelime ayrlk milliyetilii etkisizletirememektedir.
Atatrk'n "muasr medeniyet" dedii olgunun dini arlk zerindeki etkisini kestirmek daha
da gtr. Ancak nasl ki Krt milliyetilii Krtlerin Trk toplumuna yapsal asimilasyonuna
bal olarak geliiyor gibi duruyorsa, II. Dnya Sava'ndan sonra seme zgrlnn genile
mesinden doan siyasi tslam da toplumun yapsal laiklemesinin nne gemeyi baaramam
tr. Trklerin ou, liberal Bat'da genellikle modas gemi, otoriter bir reti olarak eletirilen
Kemalizme yaknln hala korumaktadr. A ta trk'n brakt miras ok eitli yorumlara tabi tu
tulmakla beraber, temel ilkesi -yani Trkiye'nin menfaatinin, dnyann gelimi lkelerine daha
da yaklamasnda yatmas- neredeyse genelgeer kabul grmektedir. Yeni binyln balangcnda

70 milyon Trkiye sakininin, Cumhuriyet'in ilk yllarndaki

I2

milyon vatandandan ok daha

yksek yaam standartlarna sahip olmas, hi deilse ksmen, Atatrk'n "yurtta sulh, cihanda
sulh" araynn ve mazlum, kaderine boyun emi kurban zihniyetini kendi kendine yetme ru
huyla ikame etmeye abalamasnn bir sonucudur. imparatorluklarn dalmasndan ortaya kan
ilevsiz devletlerden farkl olarak Trkiye Cumhuriyeti bandan itibaren gl olmu. Osmanl
!mparatorluu'nun aksine hemen hemen kesintisiz bir bar iinde yaamtr. Maddi ilerleme
hz deiiklik gstermise de ilerlemesi durmamtr. Atatrk. demokratik ynetim iin gerekli
kurumlar yaratmakla birlikte, demokratik ynetimin kendisini tesis etmedi. Ancak akla ynetim
de srar etti ve ardllar da genel olarak bu kaideye riayet ettiler. Cumhuriyet olgunlatka, Atatrk
kltnn yerini, onun geride brakt mirasn daha makul bir idrakinin almas muhtemeldir.
Byk Petro'nun Rusya'da yapt Batllamaa reformlar veya Fransz Devrimi gibi, Atatrk'n

166

ATATRK

politika tercihleri de daima mnakaa konusu olacaktr. Ama lke zerinde braktklar izlerin
silinmesi mmkn deildir.
Osman Bey ile Atatrk arasndaki bu kyaslamay Caroline Finkel'n Osman's Dream adl eserine
borluyum (Londra: John Murray, 2005), s. 554.
2

Baka kaynaklarn belirtildii durumlar haricinde, bu blmdeki tm olgusal veriler u al


madan alnmtr: Andrew Mango. Atatrk: The Biography of the Founder of Modern Turkey
(Woodstock, NY: Overlook Press, 1999)
Chamber's Encyclopaedia (New York: Collier, 1904), IX. Cilt, s. n9.

Rona Aybay, Karlatrmal 1961 Anayasas (lstanbul: Faklteler Matbaas, 1963), s. 36.

Bu ifade Namk Kemal'in yazd bir makalenin balndan alnmtr: ibret 98, 9, Kanun-i Sani

Cem Behar, The Population of the Ottoman Empire and Turkey (Ankara: T.C. Babakarl.k Devlet

Bkz. 1935 nfus saym sonulan, istatistik Genel Mdrl, Small Statistical Abstract ofTurkey

A.g.e.

Selahattin Tansel. Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, 4 cilt (Ankara: Milli Eitim Basmevi, 1991),

10

Gazi Mustafa Kemal Atatrk, Nutuk (lstanbul: Devlet Basmevi, 1938 [1927]; yeniden basm

1289. Bu kaynak iin Dr. Bengisu Rona'ya rninnetanm.


istatistik Enstits, 1996), il. Cilt, s. 65.
(Ankara: y.y., 1948), s. 84-85.

III. Cilt, s. 105-06.


lstanbul: Yeditepe niversitesi, 2002), 1. Cilt, s. 15-16.
n

12

A.g.e., 1. Cilt, s. 16.

Andrew Mango, Atatrk and the Kurds." Midclle Eastern Stdies 35. 3 (femmuz 1999). s. .

T R K Y E TAR H

II. AYRIM
TRKYE CUMHURYET

KEMAL KR

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE


SYAS ETTE K DNAMKLER,
G R: GE OSMANLI DNEMNDEN TRKYE CUMHURYETi'NE

, farkl biimleriy e, gerek Trkiye Cumhuriyeti'ni, gerekse n


cl olan Osmanl Imparatorluu'nu derinden ekillendirmitir.
Zorunlu yer deiimleri Osmanl mparatorluu'nun son dnem
lerine bilhassa damgasn vurmutur. Milliyetiliin trde ulusal kimlikler oluturma yolundaki ilerleyii, Osmanl mparatorluu'nun ok etnik
kkenli ve ok kltrl yapsnn temelini zayflatmtr. 2 mparatorluun
knn ve milliyetiliin zellikle Dou Avrupa ve Balkanlar'daki
ykseliinin ayrt edici zellii, o gne kadar bir arada yaayan halklarn
"ayrmas"J ve ok sayda Hristiyan, Yahudi ve Mslmann yurtlarn
dan edilmesidir.4 Aralarnda Ermeni, Bonak, Bulgar, erkes, Rum, Krt,

Pomak, Tatar ve Trklerin de bulunduu bu insanlar ok eitli etnik


kkenlerden geliyordu. Balkan ve 1. Dnya Savalarndaki nfus hare
ketlerini Yunanistan ile yeni Trkiye Cumhuriyeti arasnda zorunlu n
fus mbadelesi izledi ve bu srete neredeyse yarm milyon Mslman
Trkiye'ye geldi.5
ktisadi koullar ve devlet basks, srekli klmekte olan Osmanl
mparatorluu'nda yaayan Hristiyan aznlklar g etmeye mecbur brak
t. Zaten bazlar daha 19. yzyl sonlarndan itibaren Birleik Devletler'e
g etmeye balamt. Osmanl mparatorluu'ndan Birleik Devletler'e
ynelen, neredeyse yarsn Ermeni ve Rumlarn oluturduu bu g hare
keti, Trk milliyetiliinin ykseliiyle birlikte, 1 9 0 0-13 arasnda trmana
geti.6 Ancak Hristiyanlann kitleler halinde ge mecbur braklmalar
ounlukla I. Dnya Sava esnasnda ve hemen akabinde oldu. Bundan
en ok Ermeniler ve Rumlar etkilendi Bugnn Trkiye' sine tekabl eden
corafyadaki Ermeni cemaatinin bykl, Trkiye'deki ilk nfus say
mnn yapld 1 927 ylna gelindiinde l , 5 milyondan 140.ooo ' e inmiti.7
TORt< YE TAR H

Rum cemaatinin neredeyse tamamna yaknn gnderilmesi,


Osmanl mparatorluu'nun kp Trkiye Cumhuriyeti'nin domasnn
ardndan gerekleti. Trk milliyeti gleri, Yunan ordusunun Anadolu'yu
igalini 1922'de geri pskrtrken, Ege B lgesi ve Dou Trakya'daki
Rumlar Yunanistan'a kat. Onlar Karadeniz Blgesi'ndeki Rumlar iz
ledi. Trkiye ile Yunanistan arasnda, 1923 Lozan Antlamas gereince
kararlatrlan nfus mbadelesi, bir buuk yl nceki toplu Rum gnn
resmiyete kavumasndan ibaretti. 1924 yl itibariyle, sadece stanbul'da
ve Ege Denizi'nin kuzeyindeki iki kk adada yaayan Rumlarn zorunlu
mbadeleden muaf tutulmasyla, 1,2 milyon Rum yeni Cumhuriyet top
raklarn terk etmi bulunuyordu. 1927 nfus saym sonularna gre,
Trkiye' de 120.000 kadar Rumca konuan kalmt.8
Ermeni ve Rum cemaatlerinin kayb, savalarda tahminen 2,5 mil-,
yon kadar Mslmann lmyle birleince, gen Trkiye Cumhuriyeti'ni
Osmanl mparatorluu'na nazaran hayli seyrelmi bir nfusla brakmt.9
Bir zamanlar Osmanl mparatorluu'nun idari, ticari ve kltrel merkezi
olan stanbul'un, I. Dnya Sava'nn hemen ncesinde 1,2 milyon olan
nfusunun, ilk ulusal nfus saymnn yapld 1927'de 700.ooo'in hemen
altnda olduu grlr.1 Cumhuriyet'in nfusunun demografik bileimi de,
yerini ald imparatorluunkinden byk lde farklyd. Keyder'in belirt
tii gibi, "Savatan nce, gnmz Trkiye' sinde yaayan her be kiiden bi
ri gayrimslimken, savatan sonra ancak her lark kiiden biri gayrimslim
di."" Bu sonucun ilerleyen on yllarda iktisadi kalknmann gidiat zerinde
muazzam etkileri oldu. Trkiye, zellikle meslek sahibi ve giriimci vasfl
nfus kayplar yznden iddetli bir sermaye ve emek ktl iine dt.
Bu ktlk, gdml ekonomiyi ve Trk milli kapitalist snfnn yaratlmasn
vurgulayan devlet politikalarnn oluumunda nemli bir rol oynad.
Bu tarihsel arka plann, gen Trk devleti ve onun g politikalar
zerinde youn bir etkisi olmutur. H epsinden nemlisi, bu nfus hare
ketlerinin yeni rejimin sekinleri zerinde derin izler brakm olmasyd.
Yeni sekinlerin pek ou, Osmanl mparatorluu'nun sonuna dam
gasn vuran zorunlu glerin madurlarydlar. Ya 1912-13'teki Balkan
Savalar'nn sonucunda Osmanl mparatorluu'nun Balkanlar'da kalan
G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D iNAM KLER

topraklarndan ge zorlanmlard ya da Rus yaylmasnn bir sonucu ola


rak Kafkasya, Krm ve Tuna blgelerinden, modern Trkiye'yi oluturan
topraklara g etmek zorunda braklm insanlarn torunlar idiler. Dier
gmenlere ve geride braklanlara yrekten bir ballk duyuyorlard.
Yeni sekinlerin bir dier kesimi, Osmanl mparatorluu'nun son gn
leriyle Cumhuriyet arasnda devamllk sergiledi. Bu liderlerin pek ou
Osmanl mparatorluu'nun yklmasnn nne gemeye alm, ancak
baaramamt. Bu birinci elden toprak kayb ve kitlesel g deneyimi yeni
liderlii, Trkleri din ile dil ya da kltre gre tanmlayan "trde" bir Trk
ulusal kimliinin ina edilmesinde g politikalarnn kullanl bir ara
olabilecei inanna gtrd. Yeni Cumhuriyet rejimi, Balkanlar'da kalm
eski Osmanl Mslman cemaatlerine mensup kiilerin ie gn tevik
ederken, aralarnda Gagavuz Trkleri gibi Trk kkenli Hristiyanlarn da
bulunduu gayrimslimlere geit vermiyordu. Ayn zamanda, Krtler gibi,
Trke konumayan eitli etnik topluluklarn mensuplar da, Trk kim
liini zmsetmek iin z9rla yeniden iskan edildiler. Devlet, Trkiye'nin
gayrimslim cemaatlerinin geride kalan mensuplarnn da gn tevik
etmeyi de srdrd.
II. Dnya Sava'nn sona ermesiyle birlikte koullar tamamen
bakalat. Trkiye'nin tedrici demokratikleme sreci, demografik ve ik
tisadi gelimelerle birlikte, lkede yaanan g hareketlerinin tabiahn da
deitirdi. Devletin yeniden iskan politikalar, yerini kentsel merkezlere
doru kitlesel bir g srecine brakt. ilk nfus saymnn yapld 1927'de
nfusun hemen hemen yzde 8o'i krsal kesimde yayordu ve bu denge
19 5o'lere kadar bozulmad. Bu tarihten itibaren oran giderek deimeye
balad; yle ki, 2 0 0 0 yl saymna gre nfusun neredeyse yzde 65'i e
hirlilemiti.'2 Bu dnme elik eden, Trk iilerinin 196o'lardan itiba
ren Bab Avrupa lkelerine olan g, Trkiye'yi Yugoslavya'dan sonra Bah
Avrupa'nn en byk ii tedarikisi durumuna getirdi ve hem Trkiye'nin
hem de bata Almanya olmak zere var lkelerinin iktisat ve siyasetlerine
yeniden biim verdi.
1 9 9 o'larda Sovyetler Birlii'nin ykl ve artan kresellemeyle
birlikte Trkiye'ye ynelik glerin doas daha da deiti. Eski Sovyet
TRKYE TAR H

173

dnyasndan gelen iktisadi gmenlerin says gibi, gelimekte olan lkeler


den gelen snma talepilerinin says da artt. Erken Cumhuriyet dnemi
nin ve bu dnemdeki "ulus inas" abalarnn bir ilevi olan politikalar yeni
engellerle karlat. Trkiye, insan ticareti gibi, evvelce bilinmeyen bir g
olgusu yaamaya balad. Bu dnem, vize mevzuatndan i hukukuna kadar
uzanan bir dizi konuda, Trk toplumu zerinde de hatr saylr izler brakan
byk devlet politikas deiiklikleriyle son buldu. Trkiye, kaplar Souk
Sava'n bitimine kadar kapal kalm olan bir dnya ile giderek byyen
bir ticari, kltrel ve toplumsal etkileimler ann bir paras olmaktayd.
Bu arada, Krtlerin yaad blgelerdeki zorunlu i g, zellikle
I98o'lerin ortalarndan itibaren balayp I99o'larn sonlarna kadar srd.
atmalar, yz binlerce Krd, gvenlik kaygsyla Gneydou'daki krsal
alanlardan Bat Anadolu'daki kasaba ve ehirlere g ettirdi. Ayn zamanda:
ou Krt kkenli olan birok Trkiye vatanda da, giderek artan saylarda,
iltica talebiyle Bat Avrupa lkelerinin kapsn andrmaya balad. Bu
zorunlu g dalgasnn tabiat, Cumhuriyet'in ilk on yllarnda olanlardan
son derece farklyd. Gemite devlet, yeniden iskan gerekten de zorun
lu tutan, ulus inas kayglaryla kabul ettii yasalara dayanmt. Oysa
gnmze gelindiinde, uluslararas ilgiyle de birleen demokratikleme
sreci, Trk devleti zerinde, zorunlu gn sonularn insan haklar ve
demokrasi ilkeleriyle badar biimde ele almas ynnde artan bir bask
yaratmaya balad.
Uus NASI PROJES BALAM INDA G VE AZINLIKLAR
Trkiye Cumhuriyeti'nin kurucular ilk bata vatandalk temelli bir
ulusal kimlik tanmn benimsediler. I 924 anayasas bu tasavvuru aka
yanstr. Anayasann 88. maddesine gre, din ve rk ayrm yaplmakszn
tm Trkiye vatandalar iin "Trk" ifadesi kullanlyordtL Ne var ki dev
let uygulamalar, zellikle I 9 2o'lerin sonlarndan itibaren, bu tanmdan
olduka sapt. Krt isyan ve laiklik kart slami bir ayaklanma karsnda,
lkenin toprak btnl ve siyasi btnlk konusunda duyulan kayglar,
devleti vatandalk temelli ulusal kimlik anlayn geriye atp, trdelii ve
"Trkl" vurgulayan bir anlay benimsemeye sevk etti.
1 74

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D N A M KLER

Bu kimlii gelitirme yolunda bilinli abalar sarf eden Trk devlet


sekinleri, "yeni Trk" ina etmeyi hedefleyen politikalar benimsediler.'3
"Trkln" devlet uygulamalarnda tarifini bulan ayrt edici zellii,
Trke konumak (veya Trke konumay kabul etmek) ve eski Osmanl
idaresiyle yakndan ilikilendirilen Snni etnik gruplarndan birine men
sup olmakt. Dolaysyla Bonaklar, erkesler, Pomaklar ve Tatarlar bu tari
fe haydi haydi dahil edilirken, Hristiyan Gagavuz Trkleri, dier Hristiyan
aznlklarn mensuplar, Aleviler ve asimile olmam Krtler ulusal toplulu
un dnda brakldlar. Ayn dnemdeki pek ok Dou Avrupa ve Balkan
milliyetiliinin zellii olan ulusal trdelik ve birlik vurgusu, Trk se
kinlerini de etkisi altna ald. '4
G politikas, Trk ulusal kimliinin inasnda nemli bir ara
haline geldi. Hkmet, devlet destekli ulusal kimlie "asimile olmaya"
direnen etnik veya dini grup mensuplarnn tehcir edilmesini veya yeniden
iskann kararlatrd. Ayn zamanda, devletin asimilasyona elverili olduu
nu dnd kii ya da gruplarn Trkiye'ye g zendirildi. nsanlarn
devlet tarafndan yerinden edilmesi, yeni kurulan Trkiye Cumhuriyeti'ne
Osmanl zamanndan kalm bir uygulamayd.s Ban eyh Said'in ekti
i 1925 Krt isyan da Trk devletinin zorunlu iskan politikas gelitirme
kararnda nemli bir rol oynad. Bu isyan Cumhuriyet'in kurulmasndan
ve modem, merkezi, trde ve laik bir Trk devleti ve toplumu yaratmay
amalayan byk siyasi ve toplumsal reformlarn balatlmasndan hemen
sonra patlak verdi. eyh Said isyann harekete geiren, ksmen laikletirme
politikalarna duyulan dinsel tepki, ksmen de ykselen Trk milliyetilii
ne muhalefet oldu. 1924 ile 1938 arasnda kan ou Krt isyannn ardn
dan, devlet bu isyanlara karan airetleri ve liderlerini zorla Trkiye'nin
bat kesimlerinde yeniden iskan etti. rG
Cumhuriyet rejimi g politikasn yrrle koymak iin pek
ok kanun ve ynetmelik kard. Bunlardan en nls, Haziran 1934
tarihli skan Kanunu'dur. Zamann hkmeti kayglyd, nk Trkiye
Cumhuriyeti'nin kurulmasnn zerinden on yl gemiti, ama ou gayri
mslim aznlk ulusal kimliin en temel yn saylan Trkeyi hala konu
muyordu.'7 Dahas, lkede Trke dndaki dillerin hala ar bast byk
T<ive TAR H

175

kesimler bulunuyordu Bu blgeler arasnda sadece Krt nfuslu yreler


deil, Kuzey Kafkasya, Krm ve Balkanlar'dan gelen Mslman mlteci
lerin de bulunduu, Trke konumayan gmenlerin yerletii yerler de
bulunuyordu. Kanunun karlmasndan nceki meclis oturumunda birok
mebus, dil hususundaki bu kaygy dile getirmiti.18
skan Kanunu, Cumhuriyet halkn gruba, lkeyi de kuaa
ayryordu. Bu grup, Trke konuan ve Trk soyundan gelenler; Trke
konumayan ama Trk kltrnden saylanlar; son olarak da, ne Trke
konuan ne de Trk kltrne mensup olanlard. kinci gruptakiler arasn
da, Arnavut, Bonak, erkes, Pomak, Roman ya da Tatar kkenli de olsalar
devletin Trk addettii, eski Kafkas ve Balkan gmenleri yer alyordu Bu
kategoriye girenlerin birou eitli nedenlerle Trke konumuyor ya da
konuamyordu. nc grupta ise esasen Rumlar, Yahudiler, Ermeniler,
Krtler ve Araplar vard. Corafi kuaklarn birincisi, ounlukla Trk kl
trnden ve soyundan addedilen ve Trke konuanlarn yaad blgeler
den oluuyordu. Bu blgelere, lkenin her yerinden ve yabanc lkelerden
gmenler gelebilirdi. kinci kuak, devletin Trklklerinin dil ve kltr
bakmndan takviye edilmesine, bunun da yeniden iskan politikalaryla
yaplabileceine kanaat getirdii insanlarn yaad topraklardan meydana
geliyordu. nc kuak ise gverilik gerekeleriyle her trl sivil yerlei
me kapal tutulan alanlardan ibaretti. Bunlar da, esas olarak, iddetli Krt
isyanlarnn kh Dou Anadolu'da yer alyordu Kanun lkeye sadece
"Trk soyu ve kltr"nden insanlarn girmesine izin vererek, Trkiye'ye
g de snrlyordu.
skan Kanunu, trde bir ulusal Trk kimlii yaratmay hedefleyen,
kitlesel bir toplumsal mhendislik projesinin hukuki zeminini oluturu
yordu. Kanunun metni ve kabul edilii srasnda mecliste yaanan baz
tarhmalar, hkmetin gzndeki ideal Trk vatanda imgesini ele veri
yordu. Bir mebusun szleriyle, kanun "tek dille konuan, bir dnen, ayn
hissi tayan bir memleket" yaratmay hedefliyordu.19 Kanun taslan ha
zrlayanlar bunu daha da aka ortaya koymulard. Onlara gre, bu kanu
nun yrrle girmesiyle birlikte, "Devlet[in] hi bir Trkn Trklnden
bir soluk ikillenme[sine]" gerek kalmayacakt.20 skan Kanunu uyarnca,
G VE TRKYE: DEVLET, TO PLUM

VE

S YASETTEK D NAM K LER

devlet binlerce insan Trkiye dahilinde zorla baka yrelere nakletti. Ancak
II. Dnya Sava sonras Trkiye'sinde demokrasinin douuyla birlikte,
devlet zorunlu yeniden iskana olanak veren hkmleri feshederken, byle
iskan edilenlerden bir ksmnn memleketlerine dnmelerine de izin verdi.
Trkiye, otoriter tek parti devletinde mmkn olan g politikalarn artk
uygulanamayaca yeni bir dneme giriyordu
Cumhuriyet'in ilk on yllarnda zorunlu i gten gayrimslim ce
maatler de muzdarip oldular. ilk vaka, Trakya'daki kk Yahudi cemaati
nin stanbul'a getirtilmesiydi. Haziran 1934'te, takriben skan Kanunu'nun
kabul edildii sralarda, genlerden oluan yerel eteler Yahudilerin canna
ve malna kasteden iddet hareketlerine giritiler. "Trakya Olaylar" diye
bilinen bu olaylarn kayna tartmaldr. Baz yazarlar saldrlar merkezi
devletin kontrol dndaki kaak gruplarn kkrttn ileri srerken,, di
erleri olaylarn, saldrgan ve yaylmac talya'ya kar ulusal gvenlik kay
glaryla verilmi bir devlet tepkisi olduunu syler. Bu ikinci grtekiler,
devlet yetkililerinin askeri adan hassas bir blgenin, dmanla ibirlii
yapabileceinden phelenilen bir aznlk nfusu barndrmamasn sa
lamak istediklerini ileri srmektedirler. Baz kaynaklar, olaylarn, devletin
193o'lardaki trde bir Trk yurdu yaratma yolundaki gayretlerinin ayrl
maz bir paras olduunu da iddia etmektedirler. Bu iddet hareketlerinin
sonucunda hi huzurlar kalmayan Trakya Yahudilerinin byk ksm apar
topar mallarn mlklerini satp stanbul'a yerlemilerdir.
Gayrimslimlerin, zellikle de Yahudi cemaatinin yerinden edil
mesini tetikleyen bir dier nemli gelime de, Kasm 1942 tarihli Varlk
Vergisi Kanunu idi. Kanunun, Trkiye'deki iletmelerin sava nedeniyle ar
tan karllklaryla mcadele etmek iin karld ne srlyordu Ancak
uygulamada Mslman ve gayrimslim vergi mkellefleri arasnda ayrm
clk yapld ve gayrimslimlere yle ar vergiler karld ki, Trkiye'nin
geride kalan gayrimslim tccarlar da ortadan yok oldu. Son tarih olan
ubat 1 94J'e kadar vergilerini deyemeyenler, Dou Anadolu'daki alma
kamplarna gnderildiler. Bu kamplara gnderilen 6 .000-8.000 insann
neredeyse tamam gayrimslimlerden, zellikle de Yahudilerden oluuyor
du. Vergilerinin tamamn deyemeyen Mslman vergi mkellefleri daha
TR<YE TAR H

hafif cezalara arptnldlar.21 Varlk Vergisi ve alma kamplar yznden


birok gayrimslim aile can kayplar yaad ve mali durumlar yerle bir
oldu. Varlk Vergisi'nin toplanmasndan sorumlu olan stanbul Defterdar
Faik kte'nin bizzat kendisi de, vergi kanununu ve uygulann "facia" ola
rak adlandrm ve sonralan bu konuda gayet pimanlk gsterir bir tutum
taknmtr. Uradklar bu ayrmclk ve alma kamp tecrbesi, Yahudi
nfusunun byk blmnn 1948 ve l949 'da srail'e toplu gnde
nemli bir etmen olmutur.22
Meum 6-7 Eyll Olaylar ise stanbul'da kalan Rumlarn pek o
unun kamasna sebep oldu. Evveliyatnda bozulmakta olan Trk-Yunan
ilikileri bulunan olaylar erevesinde, 6-7 Eyll l955'te stanbul sokakla
rn talan eden kalabalk gruhlar, Rumlarn yan sra Ermeni, Yahudi ve
teki gayrimslimlerin de iyerlerini ve evlerini krp dktler. Bu idde
patlamasnn bataki nedeni, Selanik'teki Atatrk mzesinde bir bom
bann patlad haberleriydi. Sonralar, bombay koyann bir Trk ajan
olduu ortaya kt1 Trk devletinin bu gruhun iddet eylemlerini nle
me ve yattrmadaki baarszl sonucunda ilerleyen yllarda ok sayda
Rumun stanbul'u terk etmesiyle, cemaatin l96o'ta yaklak oo.ooo olan
nfusu l978'de 7.0oo civarna indi.23 Trk devleti ayrca Kbrs'taki Kbrs
Trklerinin sindirilmesine ve Yunan hkmetinin de buna destek verme
sine misilleme olarak, Yunan uyruklulara Trkiye' de oturma hakk tanyan
1930 tarihli bir antlamay da rafa kaldrd. Bu olay, ou Yunan vatanda
ln devam ettirmekle birlikte stanbul'da oturan daha ok sayda Rumun
gidiini hzlandrd. lerleyen on yllarda, sorunlu Trk-Yunan ilikileri ve
AB vatandalnn cazibesi nedeniyle g srecek ve Trkiye'deki Rum
cemaati yakn zamanlarda l. 500 dolayna kadar inecekti.24
l97o'lerde ve l98o'lerde, Yahudilerin ar bast ve devlet bask
sndan ziyade iktisadi ve toplumsal unsurlarn etken olduu bir baka d
g dalgas daha yaand. Bugn srail'de, ounluu Trk vatandaln
hala muhafaza eden byk bir Trkiye Yahudisi cemaati vardr. Trkiye'yle
srail arasnda youn bir seyahat trafii olmakla ve Trkiye Yahudileri
cemaatinin baz mensuplarnn ayn anda her iki lkede de ikametgahlar
bulunmakla birlikte, Trkiye'deki Yahudilerin gnmzde ancak 25.000
G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D N A M KLER

kadar olduu tahmin edilmektedir. Oysa 1927 nfus saymna gre lkede
80.000 ksur Yahudi bulunuyordu ve l945'te bile saylar hala 60.ooo'i
aknd.2s Ermeni cemaati de d g nedeniyle azalmaya devam etti.
Gnmzde Trkiye'deki Ermeni nfusunun 55.000-60.000 civarnda
olduu tahmin edilmektedir.26
KRT MESELESNDE ZORUNLU G VE LKE i YERNDEN EDLME
Otoriter tek partili bir siyasi sistemden grece demokratik ve oul
cu bir sisteme gemesine ramen, Trk devleti 20. yzyln ikinci yars
boyunca etnik ve kltrel farkllklara kar msamahaszln korudu.
Devletin l93o'lardaki zorunlu g uygulamalarnn kalntlar, l98o'lerde
ve l99o'larda tamamyla farkl bir balamda yeniden gndeme geldi. Trk
devletinin ulus ina politikalar, Krtlerin yaad Gneydou Anadolu
illerinde Partiya Karkeren Kurdistan (Krdistan i Partisi, PKK) ric
lnde l984'te balatlan isyana kadar, en azndan grnte nispeten
baarl olmutu. Bu isyanla Krtlerin etnik olarak ayr bir halk olmad
yolundaki resmi devlet konumuna kar, ayr bir Krt kimlii olduu ger
eklii ilan edilmi oluyordu. Trk devletinin ve toplumunun, Krtlerden
gelen bu meydan okumaya ayak uydurmay beceremeyii, Trk gvenlik
gleriyle PKK arasndaki iddeti artrd. PKK'nin eitli komu lkelerden
ve Avrupa lkelerinden ald siyasi ve lojistik destek de gneydoudaki
asayii iyice bozdu. Bu iddet ve gvensizlik ortamnda, zellikle krsal
kesimden, giderek artan sayda Krt, gerek blgenin, gerekse Trkiye'nin
dier kesimlerinin kentsel merkezlerine akn etmeye balad. Balangta,
yerini yurdunu terk eden bu insanlar ya PKK'nin tehdit ettii ya da gven
lik gleriyle PKK arasnda apraz atete kalm kyllerden oluuyordu.
Ancak l99o'larn ortalarndan itibaren, Trk gvenlik gleri PKK'nin
lojistik desteini kesmek amacyla kyleri zorla boaltma yoluna gitti. Bu
boaltmalar, Trkiye'nin dou ve gneydousundaki on ilde olaanst
hal ilan eden, Temmuz 1 9 87 tarihli bir kararnameye dayanyordu. Resmi
kaynaklara gre, 1 9 97 itibariyle 378.000 kii kyn terk etmek zorunda
brakld, ancak eitli sivil toplum rgtlerinin tahminleri ok daha yksek
olup l ile 4 milyon arasnda deimektedir.27
TRK YE TAR H

Trk hkmeti, bu i g ve bunun sebep olduu sorunlar yu


ma yznden, gerek lke iinden, gerekse dndan sert eletiriler ald.
Hkmetin, zorunlu ky boaltmalarnn madurlarnn urad zarar
telafi edemeyii, Avrupa nsan Haklar Mahkemesi'nde (AHM) Trkiye'ye
kar ok sayda davann almasna neden oldu.28 199o'lann koullan
193o'larnkinden aka ok farklyd. nsan haklan ve sivil zgrlkler
uluslararas norm haline gelmiti ve sonuta Trk devleti politikalarnn
yaratt sorunlar grmezden gelemezdi. stelik ok sayda partinin yar
t seimlerin dzenli olarak yapld bir ortamda, siyasi partiler soruna
sonsuza kadar ilgisiz kalamazlard. Dolaysyla, kamuoyunda giderek artan
honutsuzluk karsnda, Trkiye Byk Millet Meclisi 1 997'de zorunlu
gn yaratt sorunlar aratran zel bir komisyon kurdu. 1 9 98'de yayn
lanan meclis raporunda, madurlarn kylerine dnmeleri ve uradklar
kayplarn telafi edilmesi arsnda bulunuluyordu. 9
Aynca, 193o'lann tek parti sistemindeki vaziyetin aksine, 1 9 9 o'lar
Trkiye'sinde, zorunlu ge ilikin sorunlara eilen ve giderek byyen
bir sivil toplum hareketi balam bulunuyordu. nsan haklan ve hukuk
konusunda faaliyet gsteren pek ok Trk sivil toplum rgt ie kart,
kamuoyunun ilgisini seferber etmek ve soruna zm bulmak iin kam
panyalar yrtt zellikle nsan Haklar Dernei (HD ) bu konuda youn
faaliyet gsteriyordu. Yllk raporlarnda zorunlu glere dzenli olarak yer
veriyor ve batn saylr bir uluslararas ilgi uyanmasn salyordu. H D
madurlara davalarn AHM'ye gtrmelerinde bilhassa yardmc oluyor
du. Trkiye'nin AB yelii beklentileri balamnda devlet politikalarnn
ekillenmesinde, AHM'nin Trkiye aleyhindeki kararlar da rol oynad.
Nitekim Adalet ve Kalknma Partisi'nin (AKP) Kopenhag kriterlerini kar
lama gayretiyle getirdii bir dizi reform paketinden birinde, terr ve terrle
mcadele kurbanlarnn urad zararlar telafi etmeyi amalayan bir de
kanun bulunuyordu (Temmuz 2004 ) .3 Ayn kanunun, yerinden edilmi
insanlarn evlerine dnn salayacak koullar da yarataca varsayl
yordu. Ancak kanunun uygulan kimi zaman baarl, kimi zaman da ba
arsz olmutur. Trkiye Ekonomik ve Sosyal Etdler Vakf (TESEV) yayn
lad yakn tarihli bir raporda, resmi istatistiklere gre 125.000 dolaynda
180

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM

ve

SYASETTEK D NAM KLER

insann kyne dndn, ama g ettirilmi pek ok kiinin geri dnme


srecinde saysz engelle karlatn belirtmektedir.''
TRKYE CuMHURYETi'NDE GMENLER, MLTECLER vE
SIINMA TALEPLER
Trk devletinin ulus ina projesi, g ve snma politikalar zerin
de de kalc bir iz brakmtr. Gnmze dek bu konudaki yasal temel 1934
tarihli skan Kanunu'dur. Bu kanuna gre, Trkiye'ye ancak "Trk soyu
ve kltr"nden kiiler g edip yerleebilmekte ve nihayetinde de Trk
vatandalna geebilmektedir. Kanun, Trk soyu ve kltrnn tanm
konusunda ak bir kstas koymaktansa, lke dndaki hangi gruplarn
Trk soyu ve kltrne ait olduunu tespit etmekte Bakanlar Kurulu'nu
yetkili kld. Kurulun kararna gre, kanun kapsamna Balkanlar ve bir
'
dereceye kadar da Orta Asya ve Kafkasya'daki Trke konuan cemaatler
girmekteydi. Dolaysyla kanun hkmlerinden birok Arnavut, B onak,
erkes, Grc, Pomak ve Tatar'n yan sra Orta Asya'dan gelen az sayda
muhacir yararland. Cumhuriyet'in kuruluu ile 199o'larn ortalarna kadar
olan dnemde Trkiye'ye toplamda ,6 milyon gmen yerleti. 1 97o'lerin
balarna kadar Trkiye'ye g bilfiil tevik eden ve gmenlere kaynak
ayran devlet, aslen gmenlerin yerlemesinden ve uyum salamasndan
sorumlu bir ihtisas kurumu da kurdu.
Trkiye'ye olan g dalgalar arasnda II. Dnya Sava ncesinde
ve srasnda snma talep eden mlteciler de vard. Almanya'da 1 933'te
balayan Nazi rejimi, Trkiye'ye Almanca konuan kk bir mlteci akn
yaanmasna yol at. iltica edenler arasnda, Trkiye'deki bilim ve sanat
ve zellikle de Trk niversiteleri zerinde byk bir iz brakan profesr
ler, bilim insanlar, sanatlar ve dnrler bulunuyordu. Ancak byk
ounluunu Yahudi entelektellerin oluturduu bu grup Trkiye'ye her
hangi bir hukuki dzenleme temelinde deil, Mustafa Kemal Atatrk'n
tevikiyle yaplan bir pazarlk neticesinde gelmiti. Ne var ki, Trkiye
Nazi Almanya'sndan kaan Yahudi mltecilere kar kark bir politika
yrtyordu. Bir yandan, Alman igali altndaki Avrupa topraklarndan
kaan kimi Yahudilerin Trkiye topraklar zerinden Filistin'e gemesine
T RKYE TAR H

181

izin veriyor,l dier yandan da Filistin'e gitmek zere yola km, Yahudi
mltecileri tayan gemilerin Trk limanlarna yanamasna her zaman
msaade etmiyordu. 1942 ubat'nda meydana gelen Struma olay bu uy
gulamann sonucudur. 770 civarnda mlteciyle ykl olan Struma gemisi,
Karadeniz'de arzalandktan sonra 1941 Aralk'nda stanbul'a ulamt.
Ne Trk ne de ngiliz hkmetleri mltecileri kabule yanamaynca, ge
mi gerisin geri Karadeniz'e ekilip brakld. S onunda, muhtemelen bir
S ovyet denizaltsnca torpidolanan gemi batarken, bir kii hari tm yol
cular ld.n i l . Dnya S ava srasnda, Alman igalindeki Balkanlar'dan
kaan ve aralarnda Bulgarlarn, Yunanllarn (zellikle Ege'deki adalardan
gelenler) ve On ki Ada'dan gelen talyanlarn bulunduu pek ok mlteci
de Trkiye'ye snma talebinde bulundu. Devlet arivlerinde saylarna
ilikin bir kayt bulunmamaktadr, fakat bir kaynaa gre savan sonun
da Trkiye'de yaklak 67.000 mlteci bulunuyordu.H Ancak sava sona
erdikten sonra, skan Kanunu'nun koullarn yerine getirenler hari bu
insanlarn byk ounluu lkelerine geri dnd.
Trkiye'nin mlteci politikas i l . Dnya Sava'ndan sonra her ne
kadar byk lde deitiyse de, "Trk soyu ve kltr"ne mensup olma
yan gmenlerin reddedilmesi bir devlet politikas olmay srdrd. Souk
Sava'n Trkiye'nin politikasnn belirleyici bir unsuru haline geldii bu
dnemde, Trkiye Bat Blou'yla btnletii iin, mltecilerin ezici o
unluunun Sovyet Blou'ndan gelmi olmas arta deildir. Birlemi
Milletler Mlteciler Yksek Komiserlii (BMMYK) ile yakn ibirlii iindeki
Trkiye'ye, S ovyetler Birlii de dahil Avrupa'nn komnist lkelerinden ml
teciler geldi. Bu mlteciler Trkiye'de bulunduklar sre iinde, Mltecilerin
Hukuki Statsne llikin 1951 Cenevre Szlemesi'nde salanan btn
haklardan yararlandlar. Ancak bunlardan, genellikle Trk vatandalaryla
yaptklar evliliklere bal olarak pek aznn Trkiye'de ikamet etmesine izin
verildi Dierleri Birleik Devletler, Kanada ve baka lkelere dald.
Trkiye 1952, 1988, 1 98 9 ve 199'de de kitlesel mlteci aknlar
na urad. Bunlardan 1952 ve 1989'dakiler Bulgaristan'dan gelen Pomak
gyd. Her iki olayda da hkmet, Trkiye'de kalp yerlemelerine izin
verilen Pomaklarn Trk toplumuna uyum salamasn kolaylatrmak

182

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D N A M KLER

iin zel politikalar uygulad. 1988 ve 1991'deki gmen dalgalan ise Kilit
mltecileri kapsyordu. Bu mltecilere lkenin ulusal gvenlii asndan
potansiyel tehdit gzyle bakan Trk devleti ya bu mltecileri yeniden
iskan etmeye ya da uluslararas kamuoyunu, Irak'n kuzeyinde, hzla geri
dnmelerini temin edecek "gvenli bir snak" yaratmaya ikna etmeye a
lt. 1992 ile 1995 arasnda Trkiye'ye g eden 20.000-25.000 civarndaki
Mslman Bonak mlteci rneinde ise hkmet, tam uyuma varmayan
ancak eitim, istihdam ve salk hizmetlerine eriim imkan salayan, c
mert bir " geici snma" politikas izledi. Bu mltecilerin byk ounlu
u daha sonra memleketine geri dnd. 1 9 99'da Trkiye'ye kaan 17.000
dolayndaki Kosoval mlteci iin de benzer bir politika izlendi.
Trkiye'nin Afrika, Asya ve Ortadou lkelerinden gelen mltecile
re ve snma talepilerine kar izledii politikay da 1934 skan Kail\mu
belirlemitir. Ortadou'nun ve Afrika ile Gney Asya'nn baz blgelerin
deki genel istikrarszlk ve ran Devrimi, 198o'lerin ilk yllarndan bala
yarak bu blgelerden gelen snmaclarn saysnda bir art yaratmtr.
Hkmet, snma talebinde bulunanlarn daha s onra tespit edilip Trkiye
dnda yerletirilmeleri kouluyla, B MMYK'ye bir sre bu blgelerden ge
len mltecileri kabul etme konusunda epey sz hakk tand. Ancak gerek
Trkiye'ye yasad girilerin, gerekse talepleri reddedilen snmaclarn
saysndaki art, hkmeti politikalarn sertletirmeye itti. 1994'te s
nma konusunu dzenleyen yeni ve sk ynetmelikler karld. Bunun
sonucunda snr d edilmelerin saysnda bir art meydana gelirken, m l
teci savunucularndan ve insan haklan evrelerinden eletiriler ykseldi.
Sonunda Trkiye ve BMMYK, bugn ylda yaklak 4.000-4.500 bavuruyu
deerlendiren yeni bir snma sistemi gelitirmeyi baard.35 Devlet yetki
lileri, mlteci olarak tamnmayanlarn lkeyi terk edecei, tannanlarn ise
Trkiye dnda yerletirilecei beklentisindedir. Bu uygulama, Trkiye'nin
mlteciler konusundaki temel uluslararas belge olan Mltecilerin Hukuki
Statsne likin 1 9 5 1 Cenevre Szlemesi'ne kabul edi biimine dayan
maktadr. Trkiye'nin snma politikalarnn temel nitelii olan bu "co
rafi kst," pratikte, Trkiye'nin Avrupa dndaki lkelerden gelen snma
talepilerine mlteci stats tanmak gibi bir yasal zorunluluk altnda

TORdYE TAR H

bulunmamas anlamna gelmektedir. Bu politika, Trk devletinin Trk


ulusal kimliini tanmlama tarzyla yakndan ilintilidir.
Trk devletinin otoriter ve baskc politikalar, kimi Trk vatan
dalarn, zellikle de Krtleri, zaman zaman, ounlukla da Bat Avrupa
lkelerinden snma talep etmeye itti. 1 97o'lerin siyasi alkantlar, ardn
dan gelen 1 980 askeri darbesi, birok Krdn ve solcu eylemcinin lkeden
kamasna yol at. 1 9 8 2 anayasann kabul ve sivil ynetime dn de bu
eilimi deitirmedi. Aksine, Dou ve Gneydou Anadolu' da byyen
etnik atma, devletin insan haklar ihlalleriyle de birleince, Trkiyeli
mltecilerin Avrupa'ya snma talepleri art gsterdi. 1981 ile 2005 ara
snda, yaklak 650.000 Trk vatanda Bat Avrupa lkelerinden snma
istedi.36 Bu say, Avrupa'ya g etmenin dier yollan kapal kald iin bu
kanal istismar edenleri de kapsamaktadr. Ancak yine de, snma tale,
binde bulunanlarn ounun Avrupa'da kalmasna izin verilmitir. Son
yllarda Trkiye'den gelen snma bavurularnn saysnda d vardr
ve istekleri reddedilen snmaclar da Trkiye'ye geri dnmektedir. Bu de
iimde, Avrupa devletlerinin daha sk snma politikalar benimsemesi
kadar, Trkiye'nin gerekletirdii pek ok reform sonucunda insan haklan
ihlallerinde d yaanmasnn da pay vardr.

KTSAD G VE KENTLEME
ktisaden tetiklenen i gn, Trkiye devleti, toplumu v e siyase
ti zerinde derin etkileri olmutur. Bu tr gler 194o'larn sonlar ile
195o'lerin ilk yllarnda balad. Bu dnem, ayn zamanda, Trkiye'nin
devlet denetimindeki bir ekonomiyle tek partili otoriter bir siyasi sistem
den, daha liberal bir pazar ekonomisiyle parlamenter demokrasiye gei
dnemiyle akr. Trkiye'deki krsal kesim ile taral sekinlerin karlar
n temsil eden Demokrat Parti (DP), 1 95 o'de Cumhuriyet Halk Partisi'nin
(CHP) siyasetteki sultasn krd. Yeni hkmet "merkez"in ekonomi ve
toplum zerindeki denetimini gevetti. CHP'nin devletilik dneminin
yerini, zel giriimi destekleyen ve lkeyi yabanc yatrma aan bir iktisadi
politika ald. Ayn zamanda byk bir altyap projeleri hamlesini de bala
tan hkmet, zellikle karayolu ve baraj inasna giriti.
G VE TRKYE: DEVLET, TO PLU M VE S YASETTEK D NAM KLER

1 93o'larda ve 194o'larda nispeten dk kalan nfus art hz,


1 9 5o'lerde hzla artmaya balad. Bu art, Trkiye nfusunun halen ar
lkl biimde krsal olduu bir dnemde gerekleti. Bu demografik gei,
Trkiye'nin dnm ve ortaya kan g rntleri bakmndan can al
cyd.J7 Balangta i g tipik olarak krsal yrelerden kentsel merkezlere
doru oldu. Bu eilim, kk tara kasabalarndan byk ehirlere ynelen
gte bir ykseliin ilk iaretlerinin aa kt 1 9 6o'larn sonlarna kadar
devam etti.J8 1 980-85 dnemine gelindiinde ise Trkiye'deki i gn
yardan fazlas kentsel merkezler arasnda gerekleiyordu; 1985-90 dne
minde bu oran yzde 6 o'n da zerine kt.39 Aradan geen on yllar iinde
Trkiye'nin nfusu giderek kentlemi ve i g bu srete nemli bir rol
oynamt.
Giderek daha ok sayda insann topraktan kopmasna yol aan
balca unsurun, tarm sektrndeki makineleme ile tarma traktr ve
suni gbrenin girii olduu sylenir:0 Geni karayolu alarnn yapm,
karayolu ulamndaki ilerlemeler, byk ehirlerdeki imalat ve inaat faa
liyetlerindeki byme, insanlar kentsel merkezlere eken dier unsurlard.
gn nemli bir sonucu da, lkenin deiik ksmlarndaki gelime
dzeylerinde yaratt farkllama oldu.41 Bugn bu etki, Trkiye'nin gele
neksel olarak g alan blgeleriyle, yani genel olarak bat kesimleriyle g
gnderen blgeleri, yani Dou Karadeniz kylar ve Gneydou Anadolu
arasndaki gelir dalm eitsizliinde kendini gsterir.
g, Trkiye' de kelimenin tam anlamyla muazzam bir dnm
yaanmasna katkda bulundlL Gn etkisiyle birok kentsel merkezin
fiziki grn deiti. 1 9 5 o 'l erin balarndan itibaren "gecekondu"
Trkiye' deki belli bal kentsel merkezlerin belirleyici bir zellii haline
geldi. Gecekondular ehirlerin grmn bozarken, kentsel merkezlerdeki
kltrel, iktisadi ve toplumsal yaanty da etkileri altna aldlar. Genlerin
yaad gecekondu mahallelerinin douu, siyasi partilerin tutumlarn
etkilerken, seim sonularn da belirledi. CHP nceleri, 1 97o'lerde bu ma
halleleri baaryla harekete geirdi, ancak bu durum 198o'lerden itibaren
Refah Partisi (RP) , Saadet Partisi ( S P) ve Adalet ve Kalknma Partisi (AKP)
gibi, krdan kente g edenlerin hakim olduu mahallelerdeki semenlerin
TORKYE TAR H

185

siyasi tercihlerinden kazanl kan, slamla zdeleen partilerin ykseli


iyle deimeye balad.
stanbul ehri, gn kentsel bir merkezin kltrel, iktisadi, top
lumsal ve siyasal grnmn nasl belirlediinin kantdr.42 ehrin resmi
rakamlara gre 1945'te 860.500 olan nfusu, 2000'de neredeyse o milyonu
bulmutur. Bu bymenin nemli ksm ge balanmaktadr. 1975 ile 1990
arasndaki dnemde, yeni bir gmen dalgasyla birlikte ehrin nfusu 1,2
milyondan fazla artm,4J ehir 197o'lere kadar krlk alan olarak bombo kal
m olan uzak blgelere doru yaylmtr. Yeni gelen gmenleri ve ocukla
rn barndran koca mahalleler peyda olmutur. Yerel ynetimlerdeki arlk
merkezi sosyal demokrat CHP'den muhafazakar slamc RP'ye ve onun
lml mirass AKP'ye kayarken, belediyenin de yeniden yaplanmas ge
rekmitir. G, ayn zamanda, Anadolu' da bir dizi baka Trk ehrinin yeni
sanayi ve ticaret merkezleri olarak ykselmesinde nemli bir rol oynamtr.

AVRUPA'YA GC G
Trkiye'deki dnmle balantl demografik etmenler, goun
bir dier biiminde, Bat Avrupa'ya 196o'larn ilk yllarnda balayan ii
gnde de anlaml bir rol oynad. Bu hareketi ardndan Ortadou'ya yne
len g dalgalar, daha sonra da Rusya Federasyonu'na ve Azerbaycan gibi
Orta Asya Trki cumhuriyetlerine gler izledi. Trk devlet istatistiklerine
gre 2 003'te yurtdnda yaayan 3,5 milyonu akn Trk vatanda vard.
Bir milyon ksur Trk gmen gittikleri lkelerin vatandalna gemi
ti. lke dnda yaayan Trklerin neredeyse yzde 8fi, ya da 3 milyonu
Avrupa lkelerinde yaamaktadr; yalnzca Almanya'da oturanlarn oran
yzde 53'tr, yani yaklak 2 milyon kii. Kalan yzde 15 Rusya Federasyonu
ve Ortadou'daki eitli lkeler ile Avustralya, Kanada ve ABD 'ye (yzde 8,
yani 300.000 dolaynda) dalm haldedir.44
Trkiye vatandalarnn Avrupa'ya olan gn bir dizi faktr etki
lemitir. Bunlardan ilki, liberal 1 96 0 anayasasnn getirdii seyahat zgr
ldr. Daha nceleri yurtdna seyahat gayet kark ve sk bir biimde
denetlenen bir sreti. kincisi, 195o'lerdeki pazar ekonomisi tecrbesin
den sonra devletin ekonomiye yeniden dahil olmas ynndeki abayd.

186

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE S YASETTEK Di NAM KLER

Trk hkmeti, bu balamda, 1 9 62'de Birinci Be Yllk Kalknma Plan'n


kabul etti. Planda bizatihi "emek ihrac" hedefleniyordu. Bunun ardndaki
dnce, yurtii istihdam zerindeki basklar hafifletmek ve aynca "emek
ihrac"n nihayetinde Trk sanayilemesinde kullanlabilecek teknik bece
rilerin edinilmesinde bir ara olarak kullanmakt. ilerin yurtdndan
yapacaklar para aktarmlarnn da lkede sknts ekilen dvize kaynaklk
etmesi planlanyordu. nc bir unsur da, Almanya'da ve Avrupa'nn
baka yerlerinde yaanan iktisadi patlama ve dk vasfl igc ayd.
Btn bu unsurlar, Bat Almanya ile Eyll 1 9 6 'de, Avusturya ile
Mays 964'te, Belika ile Temmuz 1964'te, Hollanda ile Austos 1964'te,
Fransa ile Nisan 1 9 65'te ve sve ile de Mart 9 67'de iki tarafl antlamalar
imzalanmasna yol at. Bu antlamalar, Trkiye'den dar ynelen igc
hareketini kurumlatrrken leini de bytt. Antlamalarda hareketin
geici tabiatta olduu belirtildiinden, Gastarbetier (konuk i i) kavram
ortaya km oldu. Ne var ki, gerekte Gastarbetier Trkiye'ye dnemedi.
Dahas, 1973 petrol krizinin ardndan Bat Avrupa'da yaanan ikti
sadi knt, Avrupal devletlerin Trkiye ve baka lkelerden yaptklar
igc ithalatna son vermeleri sonucunu dourdu. Trk "konuk iiler"
ailelerini de yanlarna getirdike veya Trkiye'den gelenlerle evlendike,
giderek birer gmene dntler. Avrupa'daki iktisadi knt genelde
gmenler ve zelde Trkler arasnda giderek artan bir isizlie yol at.
sizlik, gn sosyal gvenlik zerinde yaratt yk ve byyen kltrel
atmalar, Avrupa'nn birok ev sahibi lkesinde gmen kart duygulara
sebep oldu. Bat Avrupa'nn iktisadi bymesini ve refahn desteklemek
zere balatlan bir politika, zellikle Bat Avrupa lkelerinde toplumsal bir
lii tehdit eden bir politika olarak alglanr oldu. Ev sahibi lkelerdeki devlet
politikalar, ge ve gmenlere gsterilen bu tepkilerin etkisi altnda kald.
rnein Bat Almanya'da Sosyal Demokratlar, daha 97o'lerin son
larnda, gmenlere ynelik hogry savunan ok kltrc politikalar
gelitirmeye altlar, ama gmenlerin snr d edilmesini talep eden
Hristiyan Demokrat Parti'nin sylemine yenildiler. Haziran 98'de, on be
Alman profesr, ok kltrl bir toplum yaratma hedefinin Alman kltr
ve dilinin "melezleme"sine sebep olduu uyarsnda bulunan "Heidelberg
TO odve TAR H

Manifestosu"nu yaynlad:H Bildirge, gmen kart siyasete daha byk bir


meruiyet salad. Bu tr duygular, Hristiyan Demokratlarn iktidara gelme
lerinde ve "konuk iileri" geri dnmeye tevik eden politikalar benimseme
lerinde ciddi bir rol oynad. Alman hkmetinin 98J'te benimsedii bu tr
tevikler sonucunda, eyrek milyon Trk gmen memleketine geri dnd:6
O gnden bu yana, her ne kadar yllk saylar dmse de geri dn g
srmekte ve giderek artan sayda gmen iki lke arasnda mekik dokumak
tadr. Trklere ynelik rklk ve yabanc dmanlndaki art da, zellikle
rk iddete maruz kalmaya baladklar 99o'lann balarndan itibaren geri
dnleri tevik eden ilave bir unsur olmutur. Yine de, Bat Avrupa'daki
Trk topluluunun lei bymeye devam etmitir.
3,5 milyonu akn Trkn varl, Avrupa siyasetini ve toplumsal
yaam derinden etkilemitir. Avrupa'daki biroklar, Trk gmenlerin ev
sahibi toplumla btnleemediklerinin altn izmektedir. Trk gmenler
arasnda isizlik orannn yksek olduu ve birok gmen Trk gencinin
okulda baar gsteremedii dorudur. Grc usul evlilikler kadar,
"ithal" damat ve gelinlerin ve ocuklarnn ev sahibi topluma katl da,
kamuoyundaki Trk gmen algsna katkda bulunmaktadr. Trkiye'deki
gelimelere paralel olarak, din birok Trk gmenin dernek faaliyetlerinde
gitgide daha gze arpan bir rol oynar hale gelmitir. Evvelce gmen top
luluklarnn din dnyalarna hakim konumdaki Diyanet leri Bakanl,
Trkiye'deki siyasal slamla sk balan olan bir gmen rgtlenmesi
niteliindeki Milli Gr'le giderek boy lemez olmutur. Trk g
menlerin oluturduu sivil toplum, uzun zaman, ev sahibi lkedeki toplu
luklardan ziyade, Trkiye'deki olaylarn ve siyasetin etrafnda rgtlyd.
Trk gmenler yaadklar lkelerin yerel ve ulusal siyasetine gitgide daha
ok katldka bu durum deimektedir. Ancak kltrel ve siyasi engeller
seimle gelinen mevkilere eriimlerini hala kstlamaktadr.
Trk gmenlerin kar karya kaldklar uyum sorunlar ok e
itli ve karmaktr.47 ncelikle, Avrupa' da isiz ve uyum salayamam
birok Trk gmen olduu gibi, gittikleri lkelerde iyi durumda olan,
aralarnda kurduklar ilerde yerel halk ve dier gmenleri istihdam eden
iadamlarnn da bulunduu Trkler de vardr.48 lerinden bazlar, yerel
188

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D NAM KLER

ve ulusal dzeyde, hatta Avrupa Parlamentosu seviyesinde bilinen, nde


gelen ahsiyetler ve siyasetiler haline gelmilerdir. Kald ki, uyum iki
ynl bir sretir. Gmenlerin yz yze geldii sorunlarn irdelenmesine
yardmc olabilecek bir evrenin yokluu, uyum sorununu arlatrmakta
dr. Yakn zamana kadar, birok Avrupa devleti birer gmen lkesi haline
geldiklerini kabul etmekte zorlanyordu. Yine birou, gmenlerin uyu
munu kolaylatracak etkin politikalar yrtmekten kanyordu. Gmen
kart siyaset ve rklk hala en temel darboazlar olmay srdrmektedir.
stelik gmenlerin oralarda artk nice on yllara varan varlklar, ev sahibi
toplumlar kadar kendi kltrlerine de tesir etmektedir. Belli lde, olumlu
anlamda bir kltrel etkileim ve harmanlanmadan sz edilebilir.
Bu arada, Avrupa' da byk bir gmen Trk topluluunun varl,
Avrupa Birlii ile Trkiye arasndaki ilikileri de etkilemektedir. Sz konu
su dinamik son birka yldr iyice belirgin hale gelmitir. Buradaki can alc
dnm noktas, Avrupa Konseyi'nin, Trkiye'nin Kopenhag kriterlerini
karlamada gsterdii ilerlemeyi deerlendirdii ve dolaysyla katlm
mzakerelerini "derhal" balatma karar ald Aralk 2002'deki Kopenhag
zirvesiydi. Ardndan, Trkiye'nin AB'ye tam yeliine muhalefet edenler,
Trkiye'nin yelik beklentisine kar daimi bir itiraza getiler. Bu itirazlar,
Aralk 2004'teki Avrupa Konseyi zirvesi n hazrlklar ve Trkiye'yle m
zakerelere balama kararnn nihayet alnabildii Ekim 2005'teki AB Genel
ler ve D likiler Konseyi toplants srasnda bilhassa ykseldi.
Trkiye'nin tam yeliine kar kanlar, bu yelikle Trk vatanda
lar "emein ve sermayenin serbest dolam" hakkn kazanacaklar iin, i
arayan milyonlarca Trk'n AB lkelerine g edeceini iddia etmektedirler.
Onlara gre bu akn isizlii daha da artracak ve Trklerle Avrupa'nn yerel
halk arasndaki kltrel atmay trmandracaktr. Pek ok Trk gmenin
yaad uyum sorunlarn temel kltrel ve dini farkllklara atfeden muha
lifler, bu farkllklarn, Trkiye'nin esasen "Avrupal" olmad ve AB'ye tam
ye olmamas gerektii ynndeki savlarn desteklediini ileri srmekte,
Trkiye'ye tam yelik yerine tanmlanmam bir "ayrcalkl iliki" salanma
s gerektiini savunmaktadrlar. Ve bu savlar Avrupa kamuoyunda yank bul
maktadr. Ama Trkiye ile AB arasndaki ilikilerin gidiat ne olursa olsun,
TRKYE TAR H

Avrupa'ya ve baka yerlere olan Trk gnn srmesi gayet muhtemeldir.49


Bu gn bir ksm, beceri gerektirmeyen iler peindeki iktisadi gmenle
rin yaratt nceki dalgalara benzer olacaktr. Ayrca, ksa ya da uzun vadeli
amalarla yurtdna giden meslek sahiplerinin saysnn artmas da olasdr.
te yandan, birok Avrupal siyaseti, Avrupa'daki demografik eilimlerin
ou AB lkesinde azalan nfuslara iaret ettiinin ve Avrupa'nn zenginle
mek iin Trk gmenlere muhta olacann da farkndadr.
GNMZ TRKYE'siNDE G VE otucuuK
Trkiye'nin AB'ye doru yolculuunun gzden karlan bir y
n, Trkiye'nin kendisinin bir g lkesi haline gelmekte olduudur.
Trkiye'deki ve blgedeki iktisadi ve siyasi dnm, Trkiye'ye son yirmi
yldr ynelen gn doasn byk lde deitirmitir. Balkanlar gibi g&
leneksel kaynaklardan gelen gmenlerin says son derece azalm, yerlerini
giderek artan oranda eenler, Azeriler, Trkmenler ve dier "Trki" halkla
rn yannda, Ermenistan, Grcistan, Romanya, Ukrayna, Rusya Federasyonu
ve ran uyruklular almtr.s0 Bu gruplarn bazlarna gemite kendiliinden
gmen stats tannrken, bugn artk yasal ile yasad arasndaki gri bl
gededirler. Trkiye'ye turist veya kaak olarak girdikten sonra bavul ticaretin
den ev ilerine ve fahielie kadar uzanan alanlarda almaya balamakta ve
genellikle vize srelerini amaktadrlarY Bu gruplar arasnda, Moldova'dan
gelen Hristiyan Gagavuz Trklerinin durumu bilhassa ilgi ekicidir.
93o'larda, dinleri nedeniyle Trkiye'ye gmen olarak girilerine izin veril
mezken, gnmzde stanbul ve baka ehirlerdeki orta snf evlerde temiz
liki olarak almak zere gelmi byk bir Moldoval kadn kitlesi vardr.
Trk devleti, ksmen statlerini yasal bir dzleme oturtmak iin, ksmen de
AB reformlar erevesinde, bu tr kiilerin alma ve oturma izni almala
rna olanak tanyan yeni bir kanun karmtr. Trkiye ayn zamanda, bata
eski Sovyetler Birlii ve Balkanlar olmak zere eitli lkelerden gelen ve
sayca gitgide artan bir renci aknyla da kar karyadr. Dahas, zellikle
stanbul'a yerlemi, mesleki faaliyetlerde bulunan AB vatandalan yannda,
Akdeniz'deki tatil yrelerinde yaayan emekli Avrupallarn says da giderek
artmaktadr. Bu hareket, Trkiye'ye ynelik g bakmndan nispeten yeni
190

G VE TRKYE: DEVLET, TO PLUM VE SYASETTEK DNAM KLER

bir olgudur. Bu tr Avrupal gmenlerin saysnn oo.000-120.000 dola


ynda olduu tahmin edilmektedirY
Trkiye son yllarda ran ve Irak gibi komu lkelerin yan sra,
Afganistan ve Pakistan gibi daha uzak lke vatandalarnn da bir tr d
zensiz transit gne sahne olmaktadr. Kendilerini Bat Avrupa lkelerine
gtrecek kaaklara byk paralar deyen bu tr dzensiz transit g
menlerin saysn tahmin etmek son derece gtr ve bu konuda zikredilen
rakamlar her zaman iin speklatiftir. Ancak resmi istatistiklere gre, 1995
ile 2004 (Haziran) arasnda byle 477.ooo'i akn kii Trkiye'deki vize ve
g mevzuatn ihlal etmekten tutuklanmtr.53
Bu tr g dalgalarnn sonucunda Trkler yabanclarla birlikte yaa
maya ve eskinin dar 'Trk" tanmna pek de uymayan kiileri Trk olarak
kabul etmeye aina olmaktadr. Spor bu olgunun kendini en bariz biimde
gsterdii alandr. Bugn Trkiye'de eitli spor dallarnda faaliyet gsteren
pek ok yabancya rastlanmaktadr. Bunlar arasnda Trk vatandalna
geen yabanclar da vardr. Trk toplumu, Trk milli takm listelerinde
Trkeye benzemeyen isimler grmeye almaktadr. rnein, bu atletler
den, 5.000 metre kousu dnya rekorunu elinde tutan Elvan Abeylegesse
Etiyopya doumludur ve Atina Olimpiyatlar'nda Trkiye'yi temsil etmitir.
2004'teki Avrupa ampiyonas'nda ok baarl olan Trk milli voleybol ta
kmnda Nathalie Hanikolu adl bir Rus gmeni bulunmaktadr. Bu tr bir
gn varl, Trk ulusal topluluunun tanmn yava yava esnetmektedir.
SONU
G hem Trk toplumunu hem de Trk devletinin politikalarn ekil
lendirmekte son derece merkezi bir rol oynamtr. Trkiye Cumhuriyeti'nin
kuruluundan sonraki on yllarda, g politikalar ulus ina etme amacyla
kullanlm, bu sre srasnda da genellikle azmsanmayacak derece insan
hakk ihlali gereklemitir. il. Dnya Sava'ndan sonra durum deimeye
balam, demografik eler, demokratikleme ve iktisadi kalknma, krsal
kesimden kentsel merkezlere kitlesel bir i g yaanmasna yol amtr.
Devletin kendisi de deimi, g denetleme ve ynlendirme yetenei
kaybolmutur. 196o'larn balarnda, devlet emek gn iktisadi kalknma
TRKYE TAR H

planlarna dahil ederek denetimi tekrar eline geirmeye alrken, i g


de CHP'lilerin 193o'larda devlet zerindeki hakimiyetine bir son vermi,
Trkiye siyasetini daha oulcu ve eitli bir hale getirerek, toplumu ve illke
siyasetini dnme uratmtr. Yeni bir brokratik, iktisadi ve siyasi se
kin kesiminin ortaya kmasyla birlikte, devletin kat laiklii nemli lde
hafifletilmitir. 1 98o'ler ve 199o'larda yrtlen milli gvenlik politikalar
Krtlerin illk e iinde g ettirilmelerine sebep olmutur. Bu zorunlu g her
ne kadar 193o'larn yeniden iskan politikalarn andryorsa da, bu kez ko
ullar ok farklydL ilerleyen yllarda sivil toplumun dnm, demokratik
basklar ve d etmenler, devleti lke iinde yerinden edilenlerin sorunlarna
eilmeye mecbur brakt. nsan haklar siyaseti de devleti, insan kaakl
ve ticaretirin yaratt sorunlarn yan sra snma konusunu irdelemekte
sivil toplum ve uluslararas rgtlerle el ele vermeye gtrd.
Son zamanlarda komu lkelerden Trkiye'ye ok sayda snma
talepisi ve gmen ii giri yapmaya balad. Trkiye'ye ynelik gn
hacmi, bu gn yaratt: sorunlar ve darboazlarla da birleerek, mevcut
reformcu politikalar zorlamaya balad. Ayrca, Trkiye'nin AB'ye tam ye
lik beklentisi de g politikalarn etkiledi. Trkiye' den, g politikalarn
A B'ninkilerle uyumlu hale getirmesi beklenmektedir. Trk hkmeti Mart
2005'te ltica ve G Ulusal Eylem Plan'n kabul ederek bu ynde byk
bir adm atm oldu. Bu plan, Trkiye'nin ulus ina etme dneminin bir
sonucu olan mevcut mevzuatn yerini byk reformlarn almasn ngr
mektedir. Gmenlik kanunundaki "Trk soyu ve kltr" vurgusu, yerini
ada Trkiye'nin oulculuunu ve AB'yle ilikilerini daha iyi yanstan
politikalara brakacaktr. Bu politikalardan bazlar daha imdiden dei
meye balamtr. Hkmetin Eyll 2006' da, 1934 tarihli olann yerine
kabul ettii yeni skan Kanunu, Trk devleti ve toplumunun, AB'yle ilintili
reform sreci baladndan beri geirdii dnmleri yanstmaktadr.
Bu yeni kanunun, sembolik anlamda, Trkiye'nin "ulus inas"nn ar
lklaryla arasna bir mesafe koymas bakmndan nemli bir adm olduu
sylenebilir. Yine de Trkiye'ye resmi gn "Trk soyu"ndan insanlarla
snrl kalmaya devam etmesi, Trkiye'nin gerek bir "post-ulusal devlet ve
toplum" olabilmesi iin daha kapsaml dnmler geirmesi gerektiini
G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM

VE

S YASETTEK D NAM KLER

gstermektedir. Bu sre zarfnda g bu dnm srecinde kayda deer


bir rol oynamaya muhtemelen devam edecektir.54
NOTI.AR
Boazii niversitesi'nde arallrma grevlisi olan Esin Sara'a yardmlar iin minnettar olduu
mu belirtmeliyim; aynca, bu blmn nceki biimini deerlendirip, zellikle i g konusundaki
literatr labirentinde bana rehberlik eden meslektalarm, Marmara niversitesi'nden Sema
Erder, Ko niversitesi'nden Ahmet lduygu ve Hacettepe niversitesi'nden Turgay nalan'a da
teekkrlerimi sunuyorum.
2

J. McCarthy, The Ottoman Peoples and the End of the Empire (Londra: Amold, 2001), s. 47-62.

M.R. Marcus, The Unwanted: European Refugees in the Twentieth Century (Oxford: Oxford
U niversity Press, r985). Zorunlu i gleri tetikleyen devlet oluumu kavramna ilikin olarak bkz.
A. Zolberg, "The Formation of New States as a Refugee-Generating Process," ANNALS, AAPSS
467 (Mays 983).

Bu zorunlu glerin balam ve leine ilikin ayrntlar iin bkz. K. Karpat, Ottoman Population,
1830-1914: Demographic and Social Characteristics (Madison: U niversity Press of Wisconsin,
1985); P. Loizos, "Ottoman Half-Lives: Long-Term Perspectives on Particular Forced Migrations,"
Joumal of Refugee S tudies 12, 3 (1999); J. McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of
Ottoman Muslims (Princeton: Darwin Press, 1995); McCarthy, The Ottoman Peoples; A. Pallis,
"Racial Migrations in the Balkans during the Years 1912-1924," Geographical J oumal 66, 4
( Ekim 1925); ve S.J. Shaw, " Resettlement of Refugees in Anatolia, 19 18-1923," Turkish S tudies
Association Bulletin 22 (ilkbahar 1998).
Nfus mbadelesinin aynnlllan iin bkz. K. An, Byk Mbadele: Trkiye'ye Zorunlu G (1923
1925) (stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlan, 1995) ve S. Ladas, The Balkan Exchanges of Minorities:
Bulgaria, Greece and Turkey (New York: Macmillan, 1932).

R. Bali, Anadolu'dan Yeni Dnya'ya: Amerika'ya lk G Eden Trklerin Yaam ykleri


(stanbul: i letiim Yaynlan, 2004), s. 49-55. Aynca bkz. K. Karpat, "The Ottoman Emigration to
America, 1860-1914," lntemational J oumal of M iddle East Studies 17, 2 (Mays 1985).

J.

McCarthy, Muslims and M inorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the

Empire (New Yorlc New York University Press, 1983), s. 121-30. Zorunlu g neticesinde madur
olan Ermenilerin says son derece ihtilafldr. McCarthy, 1. Dnya Sava ve 19r5 tehciri srasnda
hemen hemen 600.000 Ermeninin ldn, 880.ooo'i akn Ermeninin de Trkiye'den mlte
ci olarak kalln tahmin eder. Ermenilerin yan sra baz Trk akademisyenleri de, Osmanl'nn
Ermeni cemaatinin ou mensubunu 95'te tehcir ediinin sonularn "soykrm" addeder. Bkz.
m. V. Dadrian, The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to
Anatolia to the Caucasus (New York: Oxford Bergham Books, 2003); ve T. Akam, From Empire
to Republic: Turkish Nationalism and the Armeinan Genocide (Londra: Zed Books, 2004).
" Soyknm" olduuna kar kan ve Ermenilerin bana gelenleri 1. Dnya Sava siyasetine at
feden akademisyenler de vardr. Bkz. m. K. Grn, Ermeni Dosyas (stanbul: Remzi Kitabevi,
2005): K. Grn, The Armenian File: Myth of Innocence Exposed (Mersin: Rstem. 2001); ve

TO R K V E TAR H

1 93

G. Lewy, The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City:
University of Utah Press. 2005).
8

F. Dndar, Trkiye Nfus Saymlannda Aznlklar (stanbul: Doz Yaynlan, 1999). s. 124-25.

Dndar, Rumca konuanlardan bazlannn, kanlmaz olarak, nfus mbadelesinin kapsamnda


Yunanistan'dan Trkiye'ye g ettirilip yerletirilen yanm milyonluk Mslman nfus arasnda
yer aldn kaydeder.
9

McCarty'nin tahmini, Muslims and Minorities, s. 133-34.

ro

Glten Kazgan, "Milli Trk Devletinin Kuruluu ve Gler." Cumhuriyet Dnemi Trkiye

. Keyder, State and Class in Turkey: A Study in Capitalist Development (Londra ve New York:

Ansiklopedisi, VI. Cilt: Nfus (stanbul: iletiim Yaynlan, 1983), s. 1557.


Verso. 1 9 87), s. 79.
12

1923-2002 Statistical Indicators (Ankara: T.C. Babakanlk Devlet statistik Enstits, Aralk 003),
s. 3 ve 7.

13

"Osmanl Trk" kimliinin yerine geen "yeni Trk" kavram iin bkz. E . Bisbee, The New Turks:
Pioneers of the Republic, 1920-1950 (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951).

14

S. aaptay, Islam, Secularism, and Nationalism in Modern Turkey: Who is a Turk? (Londra:

15

F. Dndar, "The Settlement Policy of the Committee of Union and Progress (1913-18)." Hans

Routledge. 2005).
Lukas Kieser (yay. haz.), Turkey: Nationalism, Post-Nationalism and the European Community
(Londra: I.B. Tauris, 2006) iinde.
16

Krtleri yeniden iskan ederek asimile etme abalarnn aynntlan iin bkz. D . McDowall, A
Modem History of the Kurds (Londra: l . B . Tauris, 1996), s. 184-211. Trkiye Cumhuriyeti'nin
kuruluundan i l. Dnya Sava'na kadar olan btn isyanlann resmi bir dkm iin bkz.
Trkiye Cumhuriyeti'nde Ayaklanmalar ( 1924-1938) (Ankara: Genelkurmay Basmevi, 1972).
Bu dnemde on sekiz isyan meydana geldi ve bunlann on alts Dou Anadolu blgesindeki
Krtlerce kanlmt.

17

Bilhassa Trkenin daha yaygn kullanmn tevik etmeye dayal "Trkletirme" gayretlerinin
bir tahlili iin bkz. A. Aktar, "Cumhuriyet'in tik Yllarnda Uyglanan Trkletirme Politikalar."
Tarih ve Toplum 156 (Aralk 1996); A. Yldz, "Ne Mutlu Trkm Diyebilene": Trk Ulusal
Kimliinin Etno-Sekler Snrlan (1919-1938) (lstanbul: iletiim Yaynlan, 2001).

18

Bu konudaki tartmalar ve yeniden iskan politikalarnn geliimi iin bkz. K. Kirici, " Disaggregating
Turkish Citizenship and Immigration Practices." Middle Eastem S tudies 36, 3 (Temmuz 2000),
s. 4-6. Trk devletinin iskan politikalan iin aynca bkz. E. lker, "Homogenizing a Nation:
Turkish National Identity and Migration-Settlement Policies of the Turkish Republic (1923-1938)."
yaynlanmam master tezi, Boazii niversitesi (2003); S . aaptay, " Race, Assimilation and
Kemalism: Turkish Nationalism and the Minorities in the 193os." Middle Eastern Studies 40, 3
(Mays 2004); ve aaptay, Islam, Secularism and Nationalism.

19
20

TBMM Zabt Ceridesi, Devre iV, tima 3, 14 Haziran 1934 XXII l. Cilt (Ankara: TBMM, 1934), s. 141.
" 1 /335 Numaral iskan Kanunu Layihas ve iskan Murakkat Encmeni Mazbatas." TBMM Zabt
Ceridesi, xx . Cilt, s. 8.

194

VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK DNAM KLER

21

Bkz. R. Akar, Akale Yolculan (lstanbul: Belge Yaynlan, 1999), s. 109, ve ok daha dk olan

22

R. Bali, Cumhuriyet Yllannda Trkiye Yahudileri: Aliya, Bir Toplu Gn yks (1946-1949)

23

A. Alexandris, The Greek Minority of lstanbul and Greek-Turkish Relations (Atina: Centre for

r.400 rakamn veren F. kte, Varlk Vergisi Facias (lstanbul: Nebiolu Yaynlan, 1951), s. 157

(lstanbul: iletiim Yaynlan, 2003).


Asia Minor Studies, 1983), s. 294. te yandan Dndar, Trkiye Nfus Saymlannda Aznlklar, s.
124, nfus saymlann temel alarak, 1960 ve 1955 yllannda Trkiye'deki Rumca konuanlar iin

srasyla yaklak 147.000 ve 138.000 rakamlann verir.


24

B. Oran, Trkiye'de Aznlklar: Kavramlar, Lozan, i Mevzuat, itihat, Uygulama (lstanbul: TESEV

25

Nfus saym sonulan iin bkz. Dndar, Trkiye Nfus Saymlannda Aznlklar, ekler.

Yaynlan, 2004), s. 39
26

Oran, Trkiye'de Aznlklar, s. 38.

27

ilgili rakamlara ilikin bir inceleme iin bkz. The Problem of Intemal Displacement in Turkey:
Assesment and Policy Proposals / Trkiye'de lke iinde Yerinden Edilme Sorunu: Tespitler
ve zm nerileri (lstanbul: TESEV Yaynlan, 2005), s. 8. Bu rapora http://www.tesev.org.tr/
UD_OBJS/PDF /DEMP/TES EV_UYE_Grubu_Raporu.pdf adresinden ulalabilir.

28

Sorunun, zellikle insan haklan asndan hukuki ynlerinin bir tahlili iin bkz. A.B. elik,
"Transnationalization of Human Rights Norms and its Impact on Intemally Displaced Kurds,"
Human Rights Quarterly 27, 3 (Austos 2005).

29

"Dou ve Gneydou Anadolu'da boaltlan yerleim birimleri nedeniyle g eden yurttalanm


zn sorunlan aratnlarak alnmas gereken tedbirlerin tespit edilmesi amacyla kurulan meclis
aratrmas komisyon raporu (10/25)." TBMM Tutanak Dergisi, Oturum 20, cilt 53, yasama yl 3,
96. Toplant, 2 Haziran 1998.

30

Kanun No. 5233, "Terr ve Terrle Mcadelen Doan Zararlann Karlanmas Hakknda Kanun,"
17 Temmuz 2004.

31
32

The Problem of Internal Displacement in Turkey.


S.J. Shaw, The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic (New York: New York
University Press, 1991), s. 256, bu sayy yaklak 100.000 olarak ifade eder. R. Bali, Devlet'in
Yahudileri ve "teki" Yahudi (lstanbul: iletiim Yaynlan, 2004), s. 171 dipnot 18, buna katlmaz

33

ve saynn daha ziyade 15.000-17.000 olduunu ileri srer.


R. Bali, Cumhuriyet Yllannda Trkiye Yahudileri: Bir Trkletirme Serveni (1923-1945)

34

J. Vemant, The Refugee in the Post-War World (Londra: George Ailen & Unwin, 1953), s. 244.

(lstanbul: iletiim Yaynlan, 1999), s. 342-56.


35

K. Kirici, "Turkey: Political Dimension of Migration." P. Fargues (yay. haz.), Mediterranean


Migration Report 2005 (Floransa: CARIM, European University lnstitute, Robert Schuman Centre
for Advanced Studies, 2005) iinde, s. 35r.

36

u kaynaklardan derlenmitir: A. lduygu, "Turkey: Demographic and Economic Dimension of


Migration," a.g.e. iinde, s. 330; ve UNHCR, The State of the World's Refugees: Fifty Years of
Humanitarian Action (New York: Oxford University Press, 2000), Ek lO, s. 325.

37

C. Behar vd., Trkiye'nin Frsat Penceresi: Demografik Dnm ve izdmleri (lstanbul:


TSIAD, 1999)

TRKYE TAR H

195

38

E. Tmertekin, Trkiye'de Gler / lntemal Migration in Turkey (lstanbul: lstanbul niversitesi


Yaynlan, No. 1371, 1968); E. Tmertekin, "Trkiye'de Kademeli Gler." Sosyal Antropoloji
Etnoloji Blm Dergisi

39

ve

(lstanbul, 1971).

A. Gedik, "lntemal Migration in Turkey, 1965-1985: Test of Some Conflicting Findings in the
Llterature," Working Papers in Demography 66 (Kanberra : Australian National University, Research
School ofSocial Sciences, 1996), s. 27; ve bkz. M. Demirci ve B. Sunar, "Nfus Sayrnlan ile Derlenen
i G Bilgisinin Deerlendirilmesi," A. lduygu, t. Sirkeci ve 1. Aydngn (yay. haz.). Trkiye'de i
G (stanbul: Trkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf. Ocak 1998). s. 138, tablo 5.

40

!. Tekeli. Krda ve Kentte Dnm Sreci: Baml Kentleme (Ankara. Mimarlar Odas, 1997).

41

R. Kele. "The Effects of External Migration on Regional Development in Turkey," R. Hudson ve J.


Lewis (yay. haz.), Uneven Development in Southern Europe (New York: Methuens Co., 1985) iinde.

42

Bkz. m. S. Erder, lstanbul'a Bir Kent Kondu: mraniye (lstanbul: iletiim Yaynlan. 1996); .
Keyder (yay. haz.), lstanbul between the Global and the Loca! (Lanham, MD: Rowman & Llttlefeld,
1999); ve F. zbay, "Migration and l ntra-provincial Movements in Istanbul between 1985-1990,"
Boazii joumal - Review of Social, Economk and Administrative Studies , 12 (1997).

43

Demirci ve Sunar, " Nfus Sayrnlan ile Derlenen i G Bilgilerinin Deerlendirilmesi," s. 136.
tablo 4'ten hesaplanmtr.

l.

44

Btn rakamlar iin bkz. lduygu, "Turkey," s. 359. tablo

45

P. O'Brien, Beyond the Swastika (Londra: Routledge, 1996). s. 78.

46

N. Abadan-Unat, Bitmeyen G: Konuk iilikten Ulus-tesi Yurttala (lstanbul: Bilgi niversitesi


Yaynlan, 2002), s. 59.

47

Bkz. R. Erzan ve K. Kirici (yay. haz.), Turkish Studies, " Determinants of lmmigraion and the
Integration of Turkish lmmigrants in the European Union." zel Say. +7.

(Mart 2006).

48

Abadan-Unat, Bitmeyen G; Ayhan Kaya ve Ferhat Kente!, Euro-Turks: A Bridge or a Breach

49

Trkiye'den AB'ye ynelik g senaryolannn bir tahlili iin bkz. R. Erzan, U . Kuzuba ve N. Yldz.

50

Trkiye'ye olan insan hareketlerindeki eilimlerin bir deerlendirmesi iin bkz. Kirii, "A

between Turkey and the European Union? (Brksel: Centre for European Policy Studies, 2005).
"lmmigration Scenarios: Turkey-EU," Turkish Studies, zel Say, 7, (Mart 2006).
Friendlier Schengen Visa System as a Tool of 'Soft Power': The Experience of Turkey," European
Joumal of Migration and Law 7, 4 (2005).
51

Trkiye'ye olan yasad g ve insan ticareti aratrmalan iin bkz. Ahmet l duygu, lrregular
Migration in Turkey (Cenevre: IOM, 2003); ve S. Erder ve S. Kaska, lrregular Migration and
Trafficking in Women: The Case ofTurkey (Cenevre: !OM , 2003).

52

B. Kaiser ve A. lduygu, "Trkiye'deki Avrupa Birlii Vatandalan," A. Kaya ve T. Tarhanl (yay.


haz.) , Trkiye'de ounluk ve Aznlk Politikalan: AB Srecinde Yurttalk Tartmalan (lstanbul:
TESEV Yaynlan, 2005) iinde.

53

Bu saylar iin bkz. K. Kirici, "Turkey."

54

Kanun, Resmi Gazete'nin 26301 numaral saysnda yaynlanmtr, 26 Eyll 2006, Kanun No. 5543.

G VE TRKYE: DEVLET, TOPLUM VE SYASETTEK D N A M K L E R

LEVENT SOYSAL

BAINDAN SONUNA ALMANYA'DAK


TRKLERN G HKAYE S
BALANGI

er hikaye gibi, Trkiye'den Almanya'ya g hikayesinin de bir


balangc, bir de sonu vardr. Almanya'ya gidip gece gndz
alarak para biriktirmeyi ve yurda dnp rahat bir hayat srmeyi uman ilk Trk iileri lkelerinden ayrldklarnda, takvimler 1 9 6 1'i
gsteriyordu. Hikayenin sonu ise krk yl kadar sonra, yeni binyla girilmi
ken, Avrupa'nn bir Birlik kurma srecinde bulunduu, Trkiye'nin ie o
Birlie ye olma mzakerelerine giritii bir dnemde geldi. Bu blm,
Almanya' da olduu kadar daha geni Avrupa corafyasnda da Trk toplu
luklarnn oluumuna sahne olan, bu arada Avrupa dahilinde ve haricinde
g, kltr ve uyum konusunda hararetli tartmalara ahitlik eden bu ksa
tarihi yeniden ele almaktadr.
G hikayesinin resmi anlatmna gre, Avrupa'ya ii g, 1961 'de
Almanya (ve eitli Avrupa devletleri) ile ikili anlamalarn imzalanmasyla
balad ve konuk ii programlar denilen oluum ortaya kt. Resmi hikaye,
gelenlerle gidenleri kaydederek aradaki farkn, yani net gn hesabn tutan
bir istatistik ilemidir. Btn Avrupa'da bu g hikayesinin kahraman, aslen
kurumsallatrlm bir deiim programnda rol alan kategorik uluslara
ras gmen iidir. gc g, Avrupa'nn sanayilemi merkez lkeleri
(Avusturya, Belika, Almanya, Fransa, Hollanda, sve ve svire) ile gneyin
deki evre lkeler (Trkiye'nin yan sra talya, spanya, Portekiz, Yunanistan,
eski Yugoslavya, Cezayir ve Fas) arasnda, ikinci kmeden birincilere, evre
den merkeze doru ynelen bir ii hareketi eklinde geliti. Ayn zamanda,
(eski) smrgelerden (Hindistan, Pakistan, Karayipler, Cezayir, Surinam,
Endonezya) iiler de merkeze (ngiltere, Fransa, Hollanda) ynelmekteydi.
1 972'de bir gazetede yaynlanan bir fotoraf, ismiyle cismiyle bize
g hikayesinin kiisel boyutunu sunar. Resmin altnda iinin ad Necati
TRKYE TAR H

1 97

Gven olarak kaydedilmitir: Yeni ikamet ve alma yeri olan Almanya yo


lundaki 500.ooo'inci ii. Fotorafta onu, biri Trk Dileri B akan, dieri
Trkiye'deki Alman Bykelisi olmak zere, koyu renk takm elbiseli iki
devlet yetkilisinin arasnda apronda yrrken grrz - elinde, bu olayn
ansna verilmi, gzelce paketlenmi iki hediye kutusu tutmaktadr. Daha
sonra, sra bir milyonuncu iiye geldiinde, o da Almanya'daki havaala
nnda, olayn anlam ve nemini ifade eden hediyeler ve nfuzlu haftalk
Alman dergisi Der Spiegel'e kapak olmu fotorafyla bir kahraman gibi
karlanacaktr; ayn dergi, ilerleyen yllarda, g ve gmenler konusunda
panik havas estiren bir dizi toplumsal, iktisadi ve kltrel felaket haberleri
de yaynlayacaktr.
Necati Gven'in Almanya'ya gidii, haberlerde, gmenin memle
ketini (kyn) ve geleneini brakp yabanc bir yere (kentsel ve modem ,
Almanya'ya) yerletii bir seyahat olarak hikaye edilir. i olma yolunda
bir kyl, tek bana bir yalnzla adm atmakta olan bir aile babas, yeni
bir kent hayatyla karlaacak bir Anadolu insandr o. Bu hikayede, Necati
Gven ayn zamanda bir aynlk yolculuuna da kmtr, evini brakp ya
bancla adm atmaktadr. Memleket hasretinin dile geldii halk trk ve
atlarnn geleneksel daarcndan kma bir ift sz, "gurbet" ve "sla,"
ayrln bu duygusal ykn vurgular. Trk ve atlarda, slann, yani
genellikle yuvasnn bulunduu kyn bildik snrlanndan kan kii, gur
betin o usuz bucaksz bilinmezliine der. Bu iirsel gelenek, iinin yu
vasn onun memleketi olarak resmederken, var yerine de "yaban" adn
verir. B ylece Necati Gven'in ahsnda, yuvayla (Trkiye) yaban (Almanya)
gzergah arasnda geen bir emek g hikayesi balar.
G n erken dnemlerinde ortaya konmu kurgu eserler, aynhk
ve smr zerine benzer eitlemeler sunarlar. Kendisi de Almanya'ya
ii olarak gitmi olan yazar Bekir Yldz'n Trkler Almanya'da adl yapt,
trnn ilk rnei olarak, ardndan gelecek daha pek ok yitik umut ve
dara dme hikayesinin habercisi olmutur. nde gelen bir niversitede
iktisat olan Ahmet Aker, g zerine ilk akademik kitap olan ve zamann
da hayli ilgi gren i G'nde, smrnn bilimsel terimlerini ortaya
koymutur. Ynetmen Tun Okan, Otobs filminde iilerini uzun bir
1 98

BAI NDAN SON U NA ALMANVA'DAl< TRKLERN G H KAYES

yolculua karr; ama onlar Bat'nn herhangi bir yeri olabilecek hasma
ne bir ehir meydannda sonlaryla -ve lmle- karlaacaklardr. Sahte
Cennete Veda, Almanya Ac Vatan, Umuda Yolculuk, Yara gibi adlar tayan
daha baka kurgu eserler de bu yolu izlemi ve gn "insan" maliyetinin
anlalma biimlerini belirlemilerdir.
Avrupa'nn resmi ii alm politikas 197o'lerin ortalarnda
(Almanya'da 1 97fte) sona erdi. O zamana kadar, ktadaki yabanc lke do
umlu nfusun miktar nemli lde artmt.' 1976'da, yukarda ad ge
en Avrupa lkelerindeki yabanclarn says 12 milyona varmt; oysa daha
196o'ta bu say sadece 5 milyondu. 1976'da yalnzca Almanya'daki yaban
clarn says yaklak 4 milyondu, ki bu o sradaki Federal Cumhuriyet'in
nfusunun yzde 6 ,4'ne tekabl ediyordtL
Resmi ii almnn sona ermesi, gn sona ermesi anlamna
gelmiyordu. Trkler de dahil yabanc akn, aile birletirme programlar ve
siyasi iltica yasalar sayesinde, her ne kadar kstlayc dzenlemelerin ve
tersine g teviklerinin yaratt arzi dler geirdiyse de, 198o'ler ve
199o'lar boyunca srd. 199o'a gelindiinde, Avrupa'daki yabanc nfus
14,5 milyona ulamt.3 1 994'te Almanya'da, 2 milyonunu Trkiye'den
gidenlerin oluturduu 7 milyon yabanc bulunuyordu.4 O zamandan bu
yana Almanya'daki yabanc says 7,3 milyon civarnda sabitlendi.5
T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl'nn yaynlad en son is
tatistiklere gre, bugn 3,5 milyon kadar Trk vatanda darda almakta
ve yaamaktadr (en byk ksm 1,9 milyon ile Almanya'da olmak zere
Avrupa'da toplam 3 milyon kadar; ABD'de 220.000; Suudi Arabistan'da
oo.ooo; Japonya'da da 2.424).6
EMEK, KLTR VE U LUS-TESL K HKAYELER
Akademik makaleler, kamu politikalar ve popler kltr arivlerin
de g hikayesi kendini ayr aamada gzler nne serer: Emek, kltr
ve ulus-tesilik. ilk aamada kategorik gmen ii ve erkektir. 500.000.
ii Necati Gven gibi ekmeini kazanma peindedir. Ailesini, yurdunu ve
kklerini arkada brakm olarak, suskunlua ve smrlmeye, teki'lerin
Heimat'larndaki (memleket) Heim'larda (evlerde) yaamaya mahkum
TRKYE TAR H

1 99

olmutur. Werner Schiffauer'in duygusal etnografk g anlats Die Bauern


von Subay'daki farazi Anadolu kasabas Subay'daki kyldr o;7 Immigrant
Workers and Class Structure in Western Europe gibi g literatrnn kla
siklerinde sz edilen, mcadele veren iidir.8
Gnter Wallraffn oksatan smr ve hayatta kalma hikayesi Ganz
unten'de (Trkede En Alttakiler adyla yaynlanmtr) 9 gmen, Ali hvi
yetine brnr (Ali Walraffn kendisidir) , Alman toplumsal snflarnn en
alt basamandaki bir ii olarak kar karmza. Hikayede Ali srekli i
deitirir, bir gn inaat iisidir, ertesi gn McDonald's'da yar-zamanl
bir temizliki, ve phesiz smrlmektedir. ok zor koullarda yaar, ezi
lir, Almanya'nn en alt ve tecrit edilmi kademelerindeki ayrmcla maruz
kalr. Kitabn kapanda Ali, "en alttan" okura bakmaktadr:
Yrtk prtk giysileri ve bandaki Thyssen baretiyle Trkn silueti
bildik yzn sergiler: salar, gzler ve o byk. Omzunun stn
den, ok da uzak olmayan arka planda, bir fabrika bacasnn havaya
savurduu dumanlar havada asl kalan devasa bir bulut meydana
getirir. Kamerann objektifine, bize ynelen bak tavrl, kastl,
sulaycdr.'0
Ali'nin resmi ve hikayesi, A Seventh Man'in sanat ykl sayfalarn
daki gmen fotoraflarna ilemi vakur yokluk imgelerinden bsbtn
farkl bir izlenim brakr.11 Orada, rahatsz edici sz ve jest yokluu iinde
gmeni John Berger'n lirik bak belirler. Kendisini Avrupa imgele
minden ayran duvarlarn ardnda grnmez kalan gmen, duyulmaz ve
grlmez. Wallraffn hikayesinde ise gmen Alman ekonomi ve imgelem
dnyasna girer. Trk Gastarbeiter'n imdi artk bir yz, kara salar, kara
gzleri, byklar, ayn zamanda da en altta bir yeri vardr ve mlkszlerin,
temel sosyal haklardan yoksun olanlarn bir mensubu olarak konumak
tadr. Ali'nin hikayesi bir mevcudiyeti simgeler, istatistiki bulgular de
neyimsel anlat olarak yeniden ekillendirir, "en alttaki" ve gidecek hibir
yeri olmayan Trk Gastarbeiter'n allagelmi, tandk hikayelerine model
oluturur. 12
200

BAI NOAN SO N U NA ALMANVA'OAK TRKLER N G H KAYES

Avrupa'daki yabanclar, ii almnn sona ermesini izleyen yirmi yl


iinde, ikamet ettikleri lkenin mevcut hukuki, siyasi, iktisadi ve toplumsal
yaplan ve kurumlaryla iyice kaynatlar.r Emek ve yatrm pazarlarnn,
eitim ve refah sistemlerinin, politik sylemlerin ve rejimlerin birer paras
haline geldiler. Geleneksel olarak ulusal vatandalara ayrlm hak ve ayrca
lklar, yabanalar olarak edinip kullandlar. Dernek faaliyetleri, sendika ye
lii, parti siyaseti, semen almalar, sanatsal ve edebi retimler vastasyla
kamusal yaama geni lde itirak ettiler. Aynca mevcut gelir eitsizlii,
toplumsal farkllama, etnik ve rk ayrmclk rejimlerinin birer paras ol
dular. Ksaca yabanclar, karmak bir dlamalar ve kapsamalar, ekimeler
ve uzlamalar, mahrumiyet ve mensubiyet alannn zneleri haline geldiler.
198o'lerin ortalarna gelinirken, Avrupa bir "ok kltrllk" dn
yasna girdi ve g hakkndaki hakim dnce tarz kltr ve kimlik (lze
rine merkezlendi. Dnteki bu deiim en iyi, M ax Frisch'in efsanevi
ifadesinde zetlenir: "Man hat Arbeitskraefte gerufen und es kommen
Menschen" (Biz ii istedik, insanlar geldi) . Kltrel deiimle birlikte
Gastarbeiter bir kii olarak, duygular ve kltr olan topyekun bir varlk
olarak yeniden anlamlandrld -salt bir ii deildi ve artk konuk olarak da
grlmyordu. Hikayenin kahraman, kimlii -kltrel tekilik ve farkllk
kalplar dahilinde- Alman (yerli) olana kyasla tahlil edilen Trk (teki)
oldu. G metinleri de emek istatistiklerinden ziyade, kimlik hikayelerine
dnmekteydi.
Ayn dnemde, politika tartmalar emek ithali lojistiinden ve ik
tisadndan uzaklap, belli belirsiz tanmlanm uyum sorunlarna ve kat
snr denetimlerine younlatL Uyum, halihazrda lkede bulunanlarn
"intibak"yla ilikiliyken, snr denetimleri Avrupa'y tekil eden ulus-dev
letlere daha fazla g yaanmasn kstlamak amacyla kurguland. Uyum
politikalar diye bir ey varsa eer, bunlar asla tanmlanmayan, ama dolayl
yoldan gmenlerin yeni toplumlaryla btnleme ihtiyaann ispat olarak
ortaya atlan szde "uyum sorunlar"m somutlatrrlar

bir gmenin

sahip olduu Alman arkadalarn saysna ilikin arzi istatistiklerle ve


Mslman ya da Trk olmak gibi kltrel farkllklarn zorunlu olarak yi
nelenmesiyle sslenmilerdir.

TRKYE TAR H

201

Akademide ise, evvelce sosyoloji ve iktisadn inceleme alanna giren


g, giderek antropoloji ve edebi/kltrel aratrmalarn konusu haline gel
di. Disipliner alametifarikalar kltr olan antropoloji ve kltrel aratrma
lar yeni g hikayelerini belgelemenin doal adaylar olarak belirdi. Emek
piyasalarnn toplumsal tahlilinden kurtulan sosyoloji, disiplinin, ulus-dev
letler dahilindeki kitlesel glerin ve yabancln ne kard tarihsel ilgi
alan olan vatandalk almalarna hz verdi. 14
G hikayesinin kltrel anlatmnn, znesi olan gmeni toplum
sal cinsiyet zerinden farkllatrdna ve kadnlarn bal bana meru
aratrma konular haline geldiine dikkat ekmek gerekiyor. ilk aama
larnda g erkek fabrika iilerinin temini anlamna geldiinden, kadn
gmenlerin erkek gmenlere oran nemli lde dkt. Ancak son
ralar, kadn gmenlerin oran, ounlukla yalnzca kadn ii altrma
politikalar ve aile birlemeleri sebebiyle erkeklerle eitlenmeye yz tuttu.
Buna ramen, gmen kadn byk lde grnmezliini srdrd. G
bir (geici) igc ithali meselesi olarak alglanyordu ve kadnlar da gn
deme pek gelmiyordu.
Mirjana Morokvasic, International Migration Review'un dnm
noktas nitelii tayan, kadn gmenlere hasredilmi ilk zel saysndaki
giri yazsnda hakl olarak yle sylyordu:
kadn gnn az allm bir olgu olduunu "kefetmektense,"
halihazrda mevcut literatrn, kadnlarn g hareketlerine akn
akn katldklar ynndeki giderek artan bulgulara ramen eril yan
lln yetmilerin sonunda ve seksenlerde de varln srdrmeye
devam ettii politika oluumlar, kitle iletiim aralarnn kadn
gmenleri sunma tarz, ve ayrca g literatrnn byk oun
luuna pek az tesir ettiini vurgulamak daha nemlidir.15
Gteki kltrel dnemele -yani gmenlerin haklar, grevleri ve
yelikleri bakmndan kltr zerindeki vurgunun artyla- birlikte kadn
lar g meselesinin n planna geldiler. Kltrel anlatya gre "gmen"
artk yalnzca erkek anlamna gelmiyordu, kadnn da oynad bir rol vard
202

BA I N DAN SO NUNA ALMANYA'DAK TRKLER N G H KAYES

- ama bu rol her zaman Morokvasic'in yazsnda ortaya atlan nermeleri


izlemiyordu. Deiik lkelerden (Trkiye, Pakistan, Fas, Surinam gibi) ge
len, farkl toplumsal, eitsel ve kltrel gemileri olmasna karn katego
rik olarak Mslman saylan gmen kadnlar barts tartmalarna ko
nu olmaya baladlar. Medyada tipik olarak "peenin gerisinde," dolaysyla
da suskun olarak resmedildiler, resmedilmekteler. Farazi grnmezlikleri
ve slami gelenekler altnda yaadklar ataerkil bask, zellikle de Avrupa ve
baka yerlerdeki radikal slamc gruplarn ve rgtlerin hedef gzetmeksi
zin srdrdkleri saldrlardan sonra, srekli olarak gndemi megul eden
Stanley Cohen'in deyiiyle "ahlaki panikler"e16 konu olmaktalar.
G hikayesinin son fasl ulus-tesiliktir. 199o'lann sonlarnda,
mallarn, emein ve sermayenin dnya apndaki yaygn hareketi karsn
da, gn kltrel anlats kstlayc olmakla kalmad, hikayenin snrl<nn
"ulus"la izmek de giderek srdrlemez hale geldi. Almanya'daki Trkler,
memleket ile ev sahibi lke kltr ve ekonomileri arasndaki beylik ayrmla
r reddeden alanlar igal ettiler ve atlar. Trkiye'de moda olan bir eilim
hemen Almanya'ya srar oldu. Belli bal Trk filmlerinin ilk gsterimleri
stanbul ve Berlin'de ayn anda yapld1 nl ya da nsz Trk sanatla
rn Almanya'da bir konser vermesi, okuma yapmas, sergi dzenlemesi
ya da oyun sahnelemesi gayet alldk birer kltrel faaliyet halini ald.
stanbul'daki en nemli Trk rapilerinin pek ounun Almanya doumlu
olmas sradanlat.
Etnik ve dini aznlk gruplarnn (szgelimi Aleviler ve Krtler)
Trkiye'de ve Almanya'da siyaseten tannma araylar, rgtsel bilgi ve be
cerilerin, siyasi eylemciliin ve sylemsel stratejilerin nfuzu vastasyla her
iki lkedeki siyasetin biimini de koullandrd1 Almanya'daki slam siyaseti
Trkiye'de eylemlere sebep olduu gibi, tersi de gerekleti. Alman parla
mentosunun 1915'teki Ermeni katliamn knama karar, gerek Almanya'dan,
gerek Trkiye'den, sa ve sol eilimli pek ok Trk siyasi grubunun ve rg
tnn katlmyla Berlin' de siyasi bir gsteri dzenlenmesine yol at.
Almanya baarl Trk sanatlar iin ekici bir pazarken, Almanyal
gen Trk meslek sahipleri de Trkiye' de i ve servet peinde komaktalar.
Almanya'ya giden yolu aan gmenler, bugn artk iki lkeden de emekli
TRKYE TAR H

203

olmu durumdalar - yln alt ayn Almanya'da, alt ayn Trkiye'de gei
riyorlar. Trkiye'ye dnmek ne gn tahrip edici etkilerinin ilac (bir "eve
dn" anlatsnda olduu gibi) ne de Almanya'da kurulmu bir yaamn
mahvolmas anlamna gelmekte. Trkiye ile Almanya'y, yurdunu terk edip
yabanc yerlere yerlemenin dorusal anlahlarnn tesinde daimi olarak
birbirine balayan bir dnyada, eve dn ancak geici bir kavram olarak
anlam ifade etmekte.
Son bir nokta da, Trkiye'nin AB adaylnn ve bunun sonucu olarak
balayan mzakere srecinin, her iki lkedeki siyasi zemini, kltrel tart
malar ve iktisadi giriimleri yeniden ekillendirmekte olmas. Bugn artk
Trkiye ile Almanya, tarihsel balara, kltrel ilikilere ve g hikayelerine
sahip iki ulus-devletin tesinde, farkl dzeylerde de birbirleriyle ilintili
Nina Glick Sebiller ve meslektalar tarafndan ortaya ahlp kullan-,
lan "ulus-tesi g" terimi, trl trl mal, insan, bilgi ve sermaye hareketi
ve snr geme rnts (mesela Trkiye ile Almanya ve Avrupa arasnda)
olduunun kefedilmesinin ardndan g hikayesine verilen yeni isim oldu. 17
Yeni hikaye, evvelki yllarn kuru emek ve kltr hikayelerinden ok daha
talepkar. nk artk, beklenmedik, gle pek badahramadmz yerlerde
g anlahlaryla karlamaktayz - szgelimi Japonya' daki Pakistanllar ve
Trkler. Yeni g rakamlar, uluslararas istatistik uygulamalarna akl almaz
bir yk bindirmekte. Gnmzdeki hareketin lei, ulus-devletlere bln
m g corafyalarnda karkla sebep olmakta. Ulus-tesilik, ar sayda
yasal ya da yasad yabancnn, omuzlarnda eitsiz seyahat dzenlemeleri,
pazar talepleri, servet ve ihtiras ykleriyle dnyay dolap durduklar g
men hikayelerinin bu yeni ynn yakalamay vaat ediyor. Ancak burada bir
uyarda bulunmakta yarar var: "G aratrmalar" ve g politikalar, eskinin
memleket-ev sahibi lke, gelenek-modernlik, Trkiye-Almanya biimindeki
ikili kartlklarna inatla sadk kalmay srdryor. Eski hikayeler, yeni para
digmalar zerindeki boyunduruunu henz gevetmi deil. 18
UYUMUN LM
lJyum (kimilerince "asimilasyon" da denmektedir) , Almanya'daki
Trklerin -hatta Avrupa'daki tm yabanclarn- g hikayesinin en
204

BA I N DAN SON U NA ALMANYA0DAK TRKLER N G H KAYES

merkezi ve ihtilafl izleidir. Bulank bir kavram, kymetli bir siyasi rn,
grnrde elzem bir politika seeneidir. Siyasetiler, gmen toplulukla
rnn karlatklar toplumsal sorunlarda (szgelimi dk eitim seviyesi,
yksek isizlik ya da gmen mahallelerinde rastlanan bol miktarda duvar
yazs) suu uyum eksikliine yklerler. Gmen eylemciler, gmenlere
ynelik pozitif ayrmclk gden hkmet politikalarnn (rnein, eitim
seviyesini artracak, isizlii azaltacak ya da duvar yazlarnn sanatsal po
tansiyelini ortaya karacak programlar) eksikliinden ikayet edecekleri
zaman, yine bu terime bavururlar.
Velhasl, o srada tartlan konu gmenlikle ancak uzaktan alakal
bile olsa, "uyum" tartmasndan ka yoktur. Uyum, kamusal sylemde
kullanld biimiyle, gmenlik yznden ortaya kan bir yoksunlua
-kltrel donanm, toplumsal mevki ve iktisadi refah yoksunluuna- ia
ret eder. Bu yoksunluk ou zaman kltr terimleriyle (ya da modernlik
terimleriyle) ifade edilir ve ev sahipleriyle gmenler (Almanlarla Trkler
ve/veya Mslmanlar) arasndaki doutan gelen kltrel farkllklardan
kaynakland dnlr. Bylece gmen genler arasndaki isizlikten
sz edildiinde, mesele Alman ekonomisini aksatan makro-ekonomik
sorunlardan veya Alman hkmetinin istihdam yaratmadaki baarszln
dan ziyade, bu genleri modern bir toplumda olmas gerektii gibi i gr
mekten alkoyan szde kltrel eksikliklere bavurulur. Bu haliyle uyum
sylemi sosyoekonomik meseleleri kltrel farkllklara balar ve bylelikle
geitirmi olur.
Dahas, uyuma giden yolun sonunun neye benzedii de ounlukla
belirsizdir. Uyum, Trkleri/Mslmanlar (gmenler) Almanlarn (yerli
ler) seviyesine getirerek (bilhassa haklar, istihdam ve eitim bakmndan),
arkadalk ve evlilik gibi yakn ilikileri tevik ederek, grnte bu gruplar
arasnda toplumsal birliktelik yaratmay hedeflemektedir. Ancak uyum
dendiinde, Trk kltrnn karlatrmal bir modernlik a olduu
ima edilmekte ve bu da meseleyi Trklerin modern tarzda davranmay
renmeleri ve modern Alman kltrne intibak etmeleri (aslnda bu
kltr benimsemeleri) sorununa dntrmektedir. Bu ikin varsaym,
sorunu zc anlamda ulusal kltrlere indirger ve biri (modern Alman
TOl!t<VE TAR H

205

kltr) lehine dierine (geleneksel Trk kltrne) kar ayrmclk ya


par. Birliktelin siyasi erevesi olarak ok kltrllk ise konuyu daha
da iinden klmaz klar. nk ok kltrllk tekinin kltrne -ve
kltrel haklarna- ncelik tanr ve gerek yerel halkn, gerekse gmenlerin
kltrnn her ikisine de eit normatif deer atfederek kltrel zemini
dzlemeye alr. Alman kltrn, Trk kltrn ve dier kltrlerin
hepsini birden, Alman corafyasnn ve tabiri caizse yeni Avrupa'nn zen
ginlik kaynaklar olarak grr. Sonuta, etnik olarak tanmlanm Trk/
Mslman kltr, gnmzn g manzaralarnda hem iyi hem de ek
sikli bir ey olarak beli;mekte, ayn zamanda da Almanya'nn ulusla snrl
kltr -ve yeermekte olan Avrupa mefhumlar- iin hem bir tehdit hem
de bir deer olarak ortaya kmaktadr.
Aadaki ksmlarda, anlatmaya baladm g hikayesini somut,
latrmak iin istatistiki verilerle bezeli bir gmenlik portresi sunuyorum
Bu sunumda uyum kavram kukusuz zmnen varsaylmaktadr. Amacm
uyumu lme abalarna ne ilaveler yapmakla yetinmek ne de basite kar
kmak. Bir baka deyile, burada izilen gmenlik portresinden maksat,
uyum eksiklii ya da fazlal savlarn hakl karmak deil. Bununla birlikte,
kaynamay resmederken, Trk gmenini daimi bir konuk ii olarak gs
teren basmakalp tasvirlere kar karak, aratrlmakta olan konulardan ve
sunulan istatistiklerden yararlanyorum ncelediim izlekler: haklar ve men
subiyet, istihdam ve gelir, genlik ve toplumsal dzen (eitim ve istihdam) ve
dner kebap. Bu portreyi ortaya koyarken, kltr, slam ve kadn balklarna
giren grnrdeki kltrel anlamazlklara ve ok kltrlln baarla
rna da deiniyorum. Almanya'daki Trklerin krk yllk g tecrbesini ve
tarihesini anlamada, bu alt balklarn hepsi vazgeilmezdir, elzemdir.
Ancak ilerlemeden nce, bu blmde verilen istatistiklerin nitelii
ne dair bir not dmek gerekiyor: Avrupa'daki ge ilikin karlatrmal
almalar ve buna bal olarak da kapsaml istatistiki seriler son derece
azdr. zellikle Almanya' da, federal dzen nedeniyle ulusal dzeyde istatis
tiki veri derlemek hayli gtr. Ayrca, isizlik ve eitim seviyesi gibi temel
gstergelerden daha fazlasn len istatistiki incelemeler tamamen yok
deilse bile, ok nadirdir. Dahas, uyuma ilikin mevcut istatistiki bilgiler
206

BA I N DAN SON UNA ALMANYA'DAK TRKLER N G H KAYES

en hafif deyile mulaktr. Ksacas, gnmzde Almanya ve Avrupa'daki


gmenlerin durumlarn gvenilir bir biimde ortaya koyan istatistiki bir
resim sunmak imkanszdr. Verdiim istatistiklerin ou, olduka kapsam
l istatistiki veri kmelerinin derlenebildii 199o'l yllara aittir. Bu istatis
tiklerin aydnlatt eilimler, nemli bir yn deiiklii gstermeksizin
yeni binylda da devam etmektedir.
Haklar ve mensubiyet
Almanya'daki yabanclarn sahip olduu hak ve imtiyazlar byk
bir deikenlik gsterir. AB vatanda yabanclar, kendilerine ulus-devlet
dzeyinde tannm sosyal haklarn yan sra, yerel seimlerde ve Avrupa
Parlamentosu seimlerinde oy kullanmak gibi Avrupa dzeyindeki kurum
sallatrlm siyasi haklara da sahiplerdir. Vatanda olmayan yabanclarn
haklar ikamet durumlarna baldr: Daimi olarak ikamet edenler, ulusal
seimlerde ve Avrupa seimlerinde oy kullanma hakk dnda, vatanda
olanlardan neredeyse ayrt edilemezken, yasad gmenler temel toplum
sal ve siyasi haklardan dahi yoksundur.
199o'larn ortalarnda, Almanya'daki her drt yabancdan biri AB
vatandayken, Trkler btn yabanclarn yzde 28'ini oluturarak en
byk nc lke yabanclar nfusunu tekil ediyorlard.'9 Yine 199o'la
rn ortalarnda, Trk nfusun yaklak drtte .biri snrsz ikamet hakkna
(Aufenthaltsberechtigung) ve kabaca bir dier eyrei de sresiz oturma
iznine (Aufenthaltserlaubnis) sahipti. '0 Pratikte bu, Alman vatandalna
gemi olanlar saylmazsa, Almanya'da yaayan Trk nfusun neredeyse
yarsnn Alman vatandalaryla ayn sivil, sosyal, siyasi ve iktisadi haklara
sahip olduklar anlamna geliyordu - oy kullanma hakk ile polis, asker ve
st dzey devlet memuru gibi, gvenlikle ilikili addedilen kamu hizmeti
istihdamndaki kstlamalar bir yana braklmak kaydyla. Trk nfusun
geri kalan (eitli mddetlerde oturma izni olanlar) , tam sivil haklar, salk
hizmetlerine ve eitime snrsz eriim, oturma izni mddetince ie uygun
luk ve sosyal yardmlar bakmndan farkl farkl haklara sahipti.
Avrupa'nn ou yerinde olduu gibi, Almanya'daki yllk vatanda
la kabul oranlar da son derece dktr; szgelimi 197ften 1 9 94'e kadar

T RKYE TAR H

207

olan dnemde binde 3 ile binde 6 arasnda oynamtr.21 Bu dk oran


genellikle Almanya'nn nesep temelli (jus sanguinis) vatandalk yasalar
na, vatandala kabuln ar koullarna ve ilemlerin yksek maliyetine
yorulmaktadr. Ancak vatandala kabul byk lde kolaylatran 1993
dzenlemelerine ramen, oran yine de dk kalmtr. Yabanclarn yzde
krk vatandala bavurmak iin gerekli koullara sahip olduu halde, tm
yabanc nfusun sadece yzde 'ine tekabl eden 74.058 kii vatandala
gemitir. 22
Vatandala ynelik bu grnrdeki dk ilginin nedeni, Alman
yasa ve dzenlemelerinin kard glklerden deil, gmenlerin vatan
dalklarn deitirmektense ifte vatandal muhafaza etmeyi tercih et
melerinden kaynaklanmaktadr. 1993'te vatandala kabul edilenlerin top
lamnn yzde 4o' (30.000 kii kadar), Trkiye'den kabul edilenlerin ise
yzde 6 8'i ifte ya da oklu vatandalk sahibiydi.23 Ayn yl Almanya'daki
yabanclar arasnda yaplan bir aratrma, yzde 9 5'in ifte vatandal
yabancla tercih ettiini gstermitir. Bir baka deyile, yllar iinde g
menler "yabanc" olarak kalma ve ifte vatandalk talep etme konularnda
ki tercihlerini gayet kuvvetli bir biimde ortaya koymulardr.
Yeni yzyla girildiinden beri, Trk gmenler arasnda Alman
vatandalna geme konusunda tereddtl ama yine de gzle grlr bir
yneli olmutur. Bu eilim, Trkiye ve Almanya vatandalk yasalarndaki
deiimler kadar, her iki lkede yetkililerinin vatandala kar tutumla
rndaki deiimlerle de aklanabilir. Halen, Trkiye'deki yasal dzenle
meler Trk vatandalarnn, nceki Trk vatandalklarndan doan hibir
haklarn yitirmeksizin bir baka lke vatandalna gemelerine ya da bir
baka lke vatanda olmak iin Trk vatandalndan feragat etmelerine
izin vermektedir. Yeni Alman vatandalk kanununa gre, oturma izinli
yabanc ebeveynlerin Almanya'da doan gmen ocuklarna geici Alman
vatandal verilmektedir. Kanun, bu ocuklarn yirmi yana geldik
lerinde Alman vatandaln muhafaza m edecekleri, yoksa vazgeip
ebeveynlerinin vatandalna m geecekleri konusunda karar vermeleri
gerektiine hkmetmektedir. Trkiye ve Almanya'daki yasal erevede ya
plan deiiklikler snrlamalarn daha az olduu bir vatandalk rejimini
208

BAI NOAN SONUNA AlMANYA00AK TORKlf:R N G H KAYf:S

ngrmekte ve ifte vatandala -her ne kadar Alman devleti tarafndan


resmen tannmasa da- izin vermektedir. Buna ek olarak, Trk devletinin
uyumlu abalarnn ve Almanya'daki eitli devlet -ve sivil toplum- rgt
lerinin tevik edici almalarnn Alman vatandalna talebi artrmas
muhtemeldir. Dorusu, Almanya bu fikre ne kadar direnirse dirensin, ifte
vatandalk birok Trk gmenin ve zellikle de iki lkeden birinin vatan
dalna zaten sahip genlerin resmi stats haline gelecektir.
Yeni vatandalk kanununun yrrle girdii 2001 ylnda, Alman
vatandalna geenlerin says 178.098 idi, yani 2ooo'dekinden yzde 4,6
orannda daha dkt. O zamandan beri say dzenli olarak azalmaktadr.
2oofte vatandala geenlerin says 140.000 civarndayd ve bunlarn
yaklak 5 6.ooo'i Trk kkenliydi Eldeki verilere gre vatandala kabul
edilenlerin ounluunu Trkler oluturmaktadr.24 1972 ile 2002 ylla
r arasnda yarm milyon kadar Trk vatanda bavuruda bulunmu ve
Alman vatandalna alnmtr.25
stihdam ve gel ir
l 99o'larn ortalarnda, Alman igc pazarnda bulunan 2.183.579
yabancnn yaklak yzde 2 9'unu (631.837), Almanya'daki en byk yaban
c ii grubu olan Trkler oluturuyordu. 26 Yine l99o'lann ortalarnda, i
sizlik oranlan bakmndan Trkler yzde l9,6'yla en bata geliyordu; yaban
a iilerin tm arasndaki isizlik oran ise yzde l 5,9'du. Ayn dnemde
Almanya'daki toplam isizlik oran yzde 6 ile 7 arasnda deiiyordu. 2003
ylna gelindiinde, Trkler arasndaki isizlik oran yzde 25,fe ykselmi
ti. Dier yabanclarn durumu da iyi deildi. sizlik oran talyanlar arasn
da yzde 20 iken, Yunanllar arasnda yzde 19, Portekizliler arasnda yzde
16, spanyollar arasnda ise yzde 14 't.27 Ayn yl Almanlar arasndaki isiz
lik oran yzde 9,3 ile 199o'lardaki isizlik orannn iki puan stndeydi.28
2004 yl itibariyle, T.C. Dileri Bakanl, yurtdndaki "ii" pasaportlu
Trk vatandalarnn saysnn l,19 milyon kadar olduu tahmininde bulu
nuyordu. Bu saynn yaklak 2 36.ooo'i isizdi.29
1 9 84 ile 1 994 arasndaki on yllk dnemdeki mesleki hareketlilie
bakldnda, vatanda igc arasnda vasfsz iilerin pay dk ama
TORl<YE TAR H

209

sabit kalrken, yabanc igc arasnda, vasfsz ilerden yar vasfl ve vasf
l ilere ve mavi yakal i kategorilerinden beyaz yakal i kategorilerine do
ru bir hareket olduunu gsteren ak bir eilim grlr.3 rnein, Trk
iileri arasnda vasfsz iilerin oran yzde 36'dan yzde l 9 'a dm,
yar vasfllar yzde 40 civarnda deimeden kalrken, vasfl iilerin oran
yzde 14'ten yzde 21'e ykselmitirY Benzer biimde, serbest meslek sa
hipleri ile st dzey beyaz yakallarn oran da, srasyla yzde 2'den yzde
8'e ve yzde 2 'den yzde f e olmak zere art gstermitirY l 996'dan
2oo}'e kadar ise, yar vasfl iilerin oranlarnda yzde 37'den yzde 34'e,
vasfl iilerin oranlarnda yzde 23'ten yzde l8'e d yaanrken, vasf
sz iilerde kayda deer bir deiiklik meydana gelmemitir (yzde 16 civa
rnda) . Bunun bir aklamas isizlik oranlarndaki artla ilgili olabilir. Bir
dieri ise, orta ve st dzey beyaz yakallarn, serbest meslek sahiplerinin
ve beamte'lerin (st dzey kamu grevlileri) oranlarndaki arttr (srasyla
yzde 9'dan yzde l 4'e, yzde 5'ten yzde lO'a ve yzde o' dan yzde l'e).33
Toplamda, Almanya'daki Trk igcnn bileiminde yava ama sabit bir
deiim olmu, st mevkilere doru bir gidi grlmtr.
1995 itibariyle Almanya'daki Trk i insanlarnn says 40.5oo'e,
yani 1985'tekinin iki katna ulamt.34 l994'te, Almanya'nn 269.000
olan yabanc i insan toplam iinde Trk i insanlar sayca talyanlardan
(45.000) sonra ikinci geliyordu.35 1995'te, Trk iyerleri 168.ooo ii
istihdam ediyor ve 8,3 milyar Alman Mark'lk bir yatrm miktaryla 34
milyar Alman Mark'hk bir ciroya ulam bulunuyordu - bu rakamlar yine
198ftekilerin iki katndan fazlaydY' Sektre! dalma bakldnda, sanayi
yzde l ,6'1k, inaat yzde 4,8'lik, ticaret yzde 53,8'1ik ve hizmet sektr
de yzde 38'lik bir paya sahipti.37 2 oo}'te saylar 43.ooo'e erien Trk i
insanlar, 286.ooo'lik yabanc i insan toplam iinde az farkla talyanlarn
(46. 000) ardndan ikinci durumdayd.38
Kadnlar igc pazarnn daha alt katmanlarn igal ederken, i
kesimindeki saylar grece yksektir. l 9 9o'larn ortalarnda, vatanda ka
dnlarn yzde 41 olan oranyla karlatrldnda, yabanc kadn iilerin
te ikisi mavi yakal ilerde vasfsz ya da yan vasfl ii olarak alrken,
yzde n'i de orta ve st dzey beyaz yakal ilerde alyordu.39 Kuzey
2 10

BAIN DA N SONUNA AlMANYA'OAl< TOAl<LEllN c H KAYE S

Ren-Vestfalya eyaletinde yaplan bir aratrma, 199o'lann balarnda, ya


hanclara ait her o iyerinden birinin kadnlarca ynetildiini gstermitir.
199o'lann ortalarna gelindiinde, yabanc ikadnlarnn says hatr say
hr derecede ykselmitir. 1 994'te, eyaletteki 67.300 yabanc i insanndan
19.2oo', yani te biri kadnd. Yabanc ikadnlar arasnda en byk
grubu oluturan Trk kadnlar, Trk i insanlarnn da yzde l fn tekil
ediyordu.4
Merkezi Almanya' da bulunan Zentrum fr Trkeistudien (Trkiye
Aratrmalar Merkezi) tarafndan yrtlen almalara gre, 199o'larn
ortalarnda, Alman bankalarndaki Trk tasarruflar 2,986 milyar Alman
Mark'na ulamt. Ortalama hane halk geliri 3.650 Alman Mark, or
talama hane halk bykl de 4,1 kiiydi.41 2oofte, bir Trk ailesinin
ortalama hane halk geliri 2.340 Euro iken, ortalama bir Alman ailesin\nki
2.810 Euro'ydu. Ayn yl, ortalama hane halk bykl Trklerde 3,4
iken, Almanlarda 2, l idi42 l 988 'de her on Trk ailesinden biri yaad
evin sahibi iken,43 l 994'te Almanya'daki Trk hane halklarnn (toplamda
467.000) yzde n 'i burada bir ev satn alm ve bylece gayrimenkul paza
rnda faaliyet gstermi bulunuyordu.44 Gayrimenkul pazarna olan bu ilgi
dzenli olarak artmaktadr.
Her ne kadar 1984'te, Trk alanlarn ortalama aylk creti tm
yabanclarn ortalamasndan daha dk idiyse de, bundan on yl sonra
Trk alanlarn cretleri ortalamann zerine kmtr. 1 994'te cretli
bir Trk alan 3. 360 Alman Mark kazanrken, bu miktar cretli bir
yabanc alan iin 3.330 Alman Mark, cretli bir Alman alan iin
4.160 Alman Mark idi. 1996 ile 2003 arasnda Trk cretli alanlarnn
ortalama creti 1.630 Euro'dan .910 Euro'ya karak kayda deer bir art
gstermitir. 2oofte cretli bir Alman alan ise ortalama 2.530 Euro
kazanmaktayd.4> Kadnlarn, vatandalk statleri ya da etnik kkenleri
ne olursa olsun, baka yerlerdeki gibi Almanya'daki cret istatistiklerinin
de alt sralarn igal etmeleri artc deildir. 1 994'te yabanc bir ka
dn cretli ayda 2.570 Alman Mark kazanrken, Alman bir kadn cretli
2.940 Alman Mark kazanmaktayd.46 2oofte bir Trk kadn ortalama
.uo Euro kazanrken, bir Alman kadn .770 Euro kazanyordu. Ayn yl,
TORl< Y E TAR H

21 1

ikinci kuak bir Trk-Alman ahs 2.080 Euro kazanarak, gerek Trk gerek
Alman kadnlardan ok daha yksek bir kazan elde ederken, Alman erkek
lerinin ald cretlere de nemli lde yaklam oluyordu.47
Gen l i k ve to p l u msal d zen

Genlie gelince, balca iki uyum gstergesi eitim ve istihdamdr.


Okulu brakanlarn ve isiz genlerin yksek oran, i piyasalarndan ya da
eitim kurumlarndan kaynaklanan toplumsal sorunlarn iaretinden ziya
de, adet olduu zere uyum eksikliinin bir kant -ve zaman zaman da,
dini inanlar hususunda olduu gibi, uyum salama konusundaki isteksiz
liin kesin bir iareti- olarak sunulur.48
Almanya'daki Trklerin en youn olarak bulunduu ehir olan
Berlin rneini alacak olursak, devlet okullarnda toplam 370.000 renci
eitim grmekte ve yabanc renciler bu toplamn yzde 15,'ini olutur
maktadr. Anadili Almanca olmayan rencilerin oran biraz daha yksek
tir (yzde 19,8). Yabanc rencilerin byk ounluu Hauptschule ve
Realschule'lere devam eder ve bu okullardan mezun olurlar (2000-01
retim ylnda srasyla yzde 33 ve yzde 16). Alman eitim sisteminde, her
iki okul tr de lise eitimi vermekteyse de, Hauptschule'ler mezunlarn
esas olarak mesleki eitim ve rakla ynlendirir. Realschule mezunlar
ise okulu bitirdikten sonra raklk veya yksek retime devam etme ko
nusunda eit ansa sahiptiler.
1983 ve 1993 arasndaki on ylda, yabanclarn Hauptschule'den
mezun olma oran derken, Realschule'den mezun olma oran bir art
gstererek, mesleki eitimden kesin bir uzaklama eilimi ortaya koymu
tur. Ayn zaman diliminde, yksek retim kurumlarna giri oranlar da
1983-84'te yzde 4 iken, 1993-94'te yzde f e karak keskin bir ykseli
sergilemitir. Bu eilimler, yksek eitime devam oran yzde 12 civarnda
sabit kalmak zere, 199o'larda da devam etmitir. Trk renciler yaklak
yzde 14'le, Berlin'deki yksek eitim kurumlarna devam eden yabanclar
iindeki en byk grubu oluturmaktadrlar. Berlin'deki yabanc ren
ciler arasnda, Gymnasium'a, yani niversiteye hazrlayan liselere devam
etme oran epey dk olmakla birlikte, istikrarl bir ykselile 1995-96
212

BA I N DAN So NU NA ALMANYA'DAK TRKLER N G H KAYES

retim ylnda yzde iden 2000-01 retim ylnda neredeyse yzde o'a
kmtr. Liseden terk oran, gmen genler arasnda dzenli bir biimde
azalarak 1983-84 retim ylnda yzde 35'ten 1 993-94'te yzde 25,2'ye,
1999-2ooo'de ise yzde 23,8'e inmitir.49
Her ne kadar son yirmi ylda ilerlemeler kaydedilmise de, dier
Avrupa lkelerinde ve Almanya'nn genelinde olduu gibi Berlin'de de
gmen genlerin eitim alanndaki gelimelerini baar hikayesi olarak
adlandrmak pek mmkn deildir. 1996 ile 2003 arasnda, Almanlar
arasnda toplam okul terk oran yzde 2 dzeyinde sabit kalrken, Trk
gmenler arasnda, her ne kadar sz konusu dnemde yzde 27'den yz
de 2'e inmise de, yine de endie verecek derecede yksektir. kinci kuak
gmenler arasnda terklerin yzde 19'dan yzde fe inerek Alman ortala
masna yaklam olmas iyiye gidi iareti saylabilir.5
ou uyum savnda ne srld gibi, baarszln suunu biz
zat gmenlerin kltrel temayllerine yklemek yersizdir. Trk genleri
arasnda ve yabanc genlerin genelinde, kzlar okulda daha baarldr.
1999-2000 retim ylnda, Berlin'deki yabanc genler arasnda eitimle
rini Hauptschule ve Realschule'lerde tamamlam kzlarn oran srasyla
yzde 49 ve yzde 52'ydi. Yksek retime devam eden kzlarn oran yak
lak yzde 56'yd. 1996 ile 2003 yllar arasnda, akademik kariyer yolunu
seen Trk gen kadnlarnn oran yzde 2'den yzde ?'ye ykselerek ciddi
bir art gstermi, Gymnasium'a devam edenlerin oran ise yzde ften
yzde n'e kmt.51 Bu saylar, Mslman ailelerin kz ocuklarn okula
gndermekteki isteksizleri konusunda ileri srlen kltrel savlar da ak
a rtmektedir.
Daha nemlisi, otuz iki lkeyi karlatran bir OECD renim
deerlendirme projesi olan PISA almas'yla, Alman eitim sisteminin
uluslararas dzeyde nemli lde baarsz olduu ortaya kt. Alman
renciler okuma becerisinde yirmi birinci srada gelirken, matematik
ve doa bilimlerinde yirminci oldular. Alman eyaletleri arasnda Berlin,
renci bana harcamalarn yksekliine ramen zellikle yetersizdi.
Almanya' da eitimle toplumsal mevki arasndaki yakn bantnn da altn
izen alma ayrca Almanya'daki yabanc rencilerin, yksek gmen
TRKYE TAR H

21 3

nfuslu dier Avrupa lkelerindeki mukabilleriyle karlatrldnda daha


baarsz olduklarn da ortaya koydu.52
Gmen genlii arasndaki isizlik oranlar ar derecede yksek
tir. Yabanclar iinde, Trk genleri arasndaki isizlik, dier gruplara gre
ok daha fazladr. 199o'larn ortalarnda, yirmi yandan kk yabanc
erkekler arasndaki isizlik oran yzde 4, ayn ya grubundan kadnlar ara
snda ise yzde 7 idi. Yine ayn dnemde, yirmi ile yirmi be ya arasndaki
genlerde isizlik oran ok daha yksekti (erkeklerde yzde 15, kadnlarda
yzde 15,3).53 Berlin'deki yabanclar arasndaki isizlik oranlar 1998-2000
arasnda nemli lde artarak yzde 15,6'dan yzde 34'e ykseldi. Ayn
dnemde, Alman vatandalar arasndaki isizlik oran ise yzde o,8'den
yzde 17,6'ya kmtr. Yabanclarn isizlik oranlar 2ooo'lerin ilk yars
boyunca nispeten yksek seyretmitir.
Gmen genlerin tek sknts yksek isizlik oranlar deildir; on
lar iin mesleki eitime giden bir yol bulabilmek de gayet zordur. Alman
igc piyasas, mesleki kariyerden nce, iki ila yl arasnda deien
bir rakl mecbur tutmakta ve raklk yaplabilecek staj yerleri ise yllar
getike daha da azalmaktadr. Berlin'de, 1974 ile 1990 yllar arasnda,
mesleki eitimini tamamlamay baaran yabanc rencilerin oran, yava
ama emin admlarla yzde 3-4'ten yzde 13 3'e ykselmitir. Ancak son on
'
ylda oranlar nemli lde dt (1999'da, mevcut 62.904 staj yeri iinde
yzde 5,4'e). Toplamda, 1994'ten 2002'ye kadar olan dnemde, yabanc
genlere ak olan staj yerlerinin oran yzde 8'den yzde 5,f e indi. Yer
ana ramen, Trk genleri yzde 38,9 ile mesleki eitimde yabanclar
arasndaki en byk paya sahipti.54
Yllarla birlikte, gmen genlerin mesleki zlemlerinde ak bir
deiim meydana gelmitir. Giriimcilie duyulan byk ilgi ve kamu hiz
metlerindeki grevlere talep olumas, artan isizlie ramen -veya belki de
bu nedenle- iktisadi alanda "daha iyi bir manzara" beklentisinin ve daha
olumlu bir bakn gstergesi olarak okunabilir. 1997'de yaplan bir aratr
mada, Trk genlerinin mesleki tercihlerinin ne olduu sorusuna verdikleri
cevaplar, kendi hesabna almaya ve giriimcilie doru kuvvetli bir yne
lim olduunu (yzde 60,9), ii olma tercihinin dkln (yzde o,7)
21 4

BAI N DAN SONU NA ALMANYA'DAK TRKLER N G H i KAYES

ve kamu hizmetine girmenin yeni bir eilim olarak belirdiini (yzde 12,6)
ortaya koyuyordu. Bununla karlatrldnda, 1991'deki cevaplar yle s
ralanmt: serbest meslek (yzde 51,4), tezgahtar (yzde 28,4) ve ii (yzde
20,) - kamu grevlisi olma kkysa ya anket formunda ya da genlerin o
dnemde tasavvur edebildikleri ihtimaller arasnda yer almyordu.
Dner kebap

Trk gmenlerin geliinden ve ilk Trk lokantalarnn alndan


itibaren, dner kebap (Arap dnyasnda avarma, Yunanistan'da gyro ve
Meksika'da pastor denilen yiyecein bir trevi) Avrupa'da her yerde bu
lunan bir fast food haline gelmitir. 1996'da, Almanya'nn eitli medya
kurulularnda dnerin Almanya'ya geliinin yirmi beinci yl kutland. ss
Bugn dner kebap, her ne kadar Trkiye'de fast food konumuna yksel
mesi grece yeniyse de, Avrupa balamnda su gtrmez bir ekild bir
Trklk simgesidir.
Dner Almanya'da, belki de Avrupa'nn baka herhangi bir yerin
de olduundan daha fazla, belli bal bir fast food eidi haline gelmitir.
Dnerin Almanlar nezdindeki poplaritesi hakkndaki Aufgespiesst'eS6
(ie Geirilmi) gre, Berlin'de . 3oo' akn bfe (imbiss) ve kk lo
kantada her gn 25 ton dner satlmaktadr. Kaba bir hesap, Almanya'daki
gnlk dner tketiminin 200 tonu bulduunu gstermitir ki, bu miktar
yllk 72.000 ton ya da 720 milyon sandvi tketimine denk dmektedir.
Ksacas, 1996 itibariyle dner endstrisi, yllk 3,6 milyar Alman Marklk
cirosu ve giderek artan satlaryla, aralarnda McDonald's Almanya,
Mvenpick ve Burger King'in bulunduu, Almanya'daki balca gda devle
rinden daha byk pazar payna sahipti.57
Dner bfeleri, Dou Almanya'nn orak diye anlan topografyasna
ilk ulaan sat noktalar olmu, sahipleri de giriimciliin u beyleri rolne
soyunmutur. Dner sanayii, 199o'lardan bu yana, dier fast food zincir
leriyle rekabet halinde imaj tazelemektedir. rn farkllatrmas (beyaz
peynirli dner, tavuk dner, zgara sebzeli dner) , rn standartlatrmas
(dner menleri) , niformalar (maaza renklerinde tirt ve apka giyen
sat elemanlar) ve yeni maaza isimleri (McMahmud, McKebap, Kep'up,
TRKYE TAR H

21 5

Mister Kebap), hep bu standartlam fast food dkkan ve zincirlerine olan


yeni yneliin birer parasdr .58
Avrupai bir fast food olarak dner kebabn bu sessiz haan hikaye
sini anlatmamn nedeni, kltrel farkn ne kadar direnJi olduu konusun
da mtemadiyen ileri srlen savlarn beyhudeliine dikkate ekmektir.
Dner kebabn -Trkiye'de sevilmeyen- yeni eklemelerle (krmz ve beyaz
lahana ve farkh sos) birlikte Avrupai bir fast food olarak yeniden kefi,
szde "geleneksel" alkanlklarn ve Alman yahut bakaca yerleik damak
tatlarnn hzla yeniden ekil deitirebildiinin kantdr.
Dner, deyim yerindeyse, Alman kltrnde kendine bir yer edinen
tek tketim rn deildir. Birok Trk yiyecei, ar ama emin admlarla
standart birer rn olma yolundadr. Berlin'deki Trk giriimcileri arasn
da yakn zamanlarda, kunyemii ve aktar ile baklava ve dier tatllarda
uzmanlam tatlc dkkanlar ama eilimi grlmektedir. Bunun aksine
(daha iyi bir ifade bulamadmz iin "Alman etkisi" diyelim) de rastlan
maktadr. Trk bakkal zincirlerinin raflarnda Alman salam ve sosislerinin
her eit "helal" (domuz eti iermeyen) trevini bulmak mmkndr.
Bugn artk Berlin'deki frnlarn ou Trklere aittir ve buralarda espresso
yannda ge1eneksel Alman Brtchen'i (kk kahvalthk ekmekler) ve ha
mur ileri piirilip sunulmaktadr. Krk yllk g srecinin ardndan, baz
geleneklerin artk mutlak surette Trk ya da Alman olarak tanmlanamaya
ca rahatlkla sylenebilir hi deilse yemeklik malzemeler ve yeme ime
alkanlklar konusunda.

KLTR, SLAM

VE

KADINLAR

Din, gmenlerin uyumu sz konusu olduunda en tartmal


meseledir. Gerek politik, gerekse akademik tartmalarda, dini ynelim ka
tegorik olarak uyumun vurulduu kantar ilevini grr. u Eyll saldrlar,
Avrupa'daki Trk ve Araplarn " slami" eilimlerine kar hassasiyeti daha
da artrarak meseleyi daha da karmaklatrmtr. "Barts" etrafnda
alevlenen tartmalara, "paralel toplumlar" (yani ayrk etnik yerleim bl
geleri) ve Mslman genlerin "terr"e yatknl gibi yeni icat edilenler de
eklenerek, Mslmanlarn "Avrupai" toplum ve deerlere uyum salama
21 6

BAINOAN SONUNA AlMANVA'OAl< TORl<lER N G H i <AVES

kabiliyeti, ya da daha genel olarak, slamiyet ile Bat'nn medeniyet bak


mndan szm ona kyaslanamaz oluu, alttan alta ileyen endieleri su
yzne karmtr.
Almanya'daki -ve Avrupa'daki- devlet yetkililerinin slamla her
zaman skntl bir ilikileri olmutur. Bir uyumsuzluk gstergesi olarak
dini inan zerine yaplan kkrtc vurgu, Avrupa mahkemeleri ve devlet
organlannn eitlilik ve kltrel hak sylemleriyle ciddi bir eliki iinde
dir. Gvenlik kayglar gmenleri Mslman, dolaysyla da tehlikeli diye
yaftalayarak faaliyet alanlarn daraltacak nlemlere yol aarken, eitlilik
sylemleri dini kltrel bir hak olarak grp bu hakkn yerine getirilmesini
ngren hkmlere olanak salar.
Almanya'daki dier birok eyalet gibi Berlin de, hi durmakszn
kltrel farklla olan desteini ifade ederek ve bu amaca ynelik proje
lere kaynak salayarak, toplu birok kltrclk politikas gtmektedir.
Berlin'de 199o'larn bandan beri geerli olan ok kltrclk, rnein
H ollanda'da olduu gibi, .kesin bir kavramsal ereve ve tutarl bir politik
gndem halini alamamtr. Devlet grevlileri ve gmen eylemciler katn
daki ok kltrclk faaliyetleri, kimi zaman moral ykseltici bir sylemsel
icraattan teye geememektedir. Her eye ramen, sylemsel bir ara ve
politika vastas olarak ok kltrclk fikri, muhafazakar partilerin belirli
hizipleri de dahil olmak zere, siyasi yelpazedeki yerini almtr. Berlin'de
uygulana geldii haliyle ok kltrclk nispeten sonu getiren bir politika
olmutur.
Bunun tipik bir rnei okullardaki din eitimidir. Szgelimi, ya
kn bir zamanda grlen bir davada, slamla resmi olarak kabul edilmi
Protestan ve Katolik kiliseleri arasnda denklik kurularak Berlin slam
Federasyonu'na Berlin'deki okullarda ders saatleri dnda din dersi ver
me hakk tannmtr. Berlin'deki en byk Alevi dernei de Snni slam
Federasyonu'ndan dinen ve kltrel adan farkl olduunu ileri srerek
Berlin eyaletine bavurmu ve kendi din derslerini verme hakk kazan
mtr. Bugn artk Berlin'deki baz okullarda, eyalet tarafndan istihdam
edilen eitmenlerin girdii ve Alevi inan ve ibadetlerinin retildii okul
sonras kurslar mevcuttur. Bunlara ilaveten, yakn zamanlarda ad Uyum
TORKYE TAR H

21 7

ve G Mdrl olarak deitirilen Yabanclar Dairesi de ehrin kltrel


eitliliini tantma abalarnn bir paras olarak Alevi kltr hakknda
bir kitap yaynlam ve bylece Miteinander Leben (Bir Arada Yaamak) st
bal altnda karlan krk ksur kitapkl diziye bir yenisini eklemitir.
ok kltrcln kayda deer sonulara yol at bir baka
devlet icraat alan ise genlik almalardr. Berlin bir anlamda genlik
kltr merkezleri cennetidir. Bu rgtler ok eitli ynelimler sergile
mekte ve Berlin'deki gmen genlerden temsili kitleleri cezbetmektedir.
Kreuzberg'deki, yerel ynetimin himayesinde faaliyet gsteren bir gen
lik merkezi olan NaunynRitze, bip-hopun merkezi ilevini grmektedir.
NaunynRitze, 199o'larn balarnda To Stay Here is My Right [Burada
Kalmak Benim Hakkm] adl uzun mrl ve baarl bir gruba ev sahiplii
yapmtr. Bu grup, merkezin sosyal hizmetler ekibinin gzetiminde baa-,
rh bir "hip-hop camias"na dnerek gelecek vaat eden hip-hop yldzlar
n NaunynRitze'ye ekmitir. Duvar yazs dersleri, break dans almalar,
rap kurslar ve hip-hop partileri, NaunynRitze'ye katlan "getto" genlerinin
kltrel gndemine hakim olmaya balamtr. Kreuzberg'deki hip-hop
mahalli, 199o'lar boyunca MC Gio, yazarlar Neco ve Sony, DJ Derezon,
dans Storm ve rapi Boe B gibi yerel dzeyde nl isimler karmtr.
Onlarn fotoraflarna ve szlerine, kozmopolit Berlin'in on be gnde
bir kan dergilerinin k sayfalarnda yer verilmi, hikayeleri ve yaptklar
sanat, toplumsal ahengin ve Berlin'in ok kltrl birlik ve beraberliinin
gerekli koulu olarak yorumlanp vurgulanmtr. Hanesinde uzun met
rajl film bulunan nemli bir ynetmen olan Neco gibi, bu gen sanatlarn
pek ou Berlin sanat sahnesinde kendilerine yer edinmitir.
Hip-hopun kltrel reticileri olarak genlie hitap eden tek yer
NaunynRitze deildi. 199o'larda hemen her eyalet ve zel kurum, genlie
ulamak iin bip-hopa dnd. Hip-hop gmen (getto) genliinin doal
sanat biimi olarak grlyordu - her ne kadar Berlin'in gmen mahal
lelerini getto addetmek zor ise de. S zgelimi, Schneberg'de, rapilerin ve
sz yazarlarnn urak yeri olan, eyalet destekli Hip Hop Cafe; kar amac
gtmeyen kurulularn balatt ve Berlin apnda her yl dzenlenen bir
gen kzlar aras rap yarmas; o zamanlar Berlin'in en nemli mzik
21 8

BAI N OAN SONUNA ALMANYA'OAK TRKLE R N G H KAYES

mekanlarndan biri olan Tempodrom'un dzenledii, stanbul adl, iki gn


sren bir dans ve mzik gsterisi vard1 "Sokak ocuklar"na toplumsal hiz
met ulahrmak amacyla eitli eyalet organlarnn kaynak salad, Bedin
apnda bir kurulu olan Gangway, genleri eitli Avrupa lkelerindeki
hip-hop festivallerine tamaktayd.
En gze arpan rn olmasna karn, hip-hop Berlin'deki gmen
genliinin rettii ve tkettii yaratc kltrel projeler yelpazesinin sa
dece bir blmn meydana getirir. Bu genler konserler, iir okumalar,
partiler, dans gsterileri dzenlemekte, oyunlar sahnelemekte; Kltrler
Karnaval'nda btn bir gn boyunca Bertin sokaklarnda dans etmekte; k
sa mrl edebiyat dergilerinde ak ve adalet zerine iirler yaynlamakta;
iki dillilik zerine yazlar makaleler yazmakta ve eyaletin ngrd gen
lik alanndaki hizmetleri etkileyen sert bte kesintilerine kar dzenlet.en
protesto gsterilerine katlmaktadr.
Bu kltrel katlmclk Trkler, slam ve ok kltrl bir toplum
beklentileri hakknda youn -ve giderek alevlenen- bir tartma kopmas
n engellememektedir. Kendini "modem haber dergisi" olarak tarif eden
Focus'un bir says ( o Nisan 2006), bartl bir kadn figrnn kar
sndaki " Die MultikultiLge" ( Mulkikulti Yalan) manetiyle kt. Focus,
"multikulti"yi Almanya'nn bir numaral sorunu olarak ne karan ilk ya
yn organ deildi. Sadece modaya uyuyor ve alldk hikayelerin altn izi
yordu: barts, genlik eteleri, erkeklere has kahvehaneler, sakinlerinin
yzde 7 o'ini gmenlerin oluturduu ok katl kenar mahalle apartman
lar, kabaran su oranlar, dk dil becerileri, isizlik ve her trlsnden
arlk

bir anlamda gerekten i karartc bir tablo.


Uyum tartmasn alevlendiren bir olay da, otuz yandaki g

men kadn H atun Src'nn, ailesinin erefine leke srd gerekesiyle


erkek kardeleri tarafndan hunharca ldrlmesi oldu. H atun'un suu,
kocasn terk edip ocuunu tek bana bytmeye kalkmak, dolaysyla
da ailesinin erefini ayaklar altna almakt. Mahkemede en kk karde
suunu kabul ederken, byk kardeler masum -ya da cinayetten haber
siz- olduklarn ileri srdler. Dava sonulandnda, beraat eden byk

TOR< VE TAR H

219

kardeler kameralara zafer iareti yaparak serbest kallarn kutlarken,


kk karde dokuz yllk cezasn ekmek zere ocuk slahevine yolland.
Hatun Src cinayeti, zellikle de Mslman toplum ve kltrler
de kadnn yeri bakmndan, Trk (ve/veya Mslman) gelenekleriyle Bat
normlar ve yaam tarzlarnn badarl konusunda uzun zamandr bes
lenen pheleri ve soru iaretlerini alevlendirdi. Tartma sadece Almanlarla
Trkleri kar karya konumlandrmakla kalmad, oksesli bir sorgulamay
da balatt. Szgelimi, Trk feminist eylemci Neda Kelek tre cinayetlerini
alenen knad ve Mslmanlara geleneklerini sorgulama ve deime a
rsnda bulundtL Kelek'in bu slam'da reform ars, nl haftalk fikir
dergisi Die Zeit'in sayfalarnda, aralarnda nde gelen Trk ve Alman etnog
raflarn, entelektellerin, g aratrmaclarnn ve eylemcilerin bulunduu
altm kiinin imza att ve gmen kart duygularn gerek halk, gerekse
karar mercileri arasnda ykselie getii bir dnemde tartmann karma
klna ve gmenlerin (Mslmanlar olarak) topluca itham edilmesinin
tad tehlikelere dikkat eken sert bir yazyla cevabn buldu.s9
"Etnograflar ve Entelekteller Kelek'e kar" polemii trnn ilk
rnei deildi. Gemite de sk sk, ou feminist eilimli olan gmen k
kenli kadn yazar ve eylemciler, bartsne, kage, tre cinayetlerine ve
gerek memleketlerinde gerekse gmen topluluklarnda kadnlara ynelik
dier iddet trlerine kar eletirel durularyla kartlarn kzdrmlard.
Bu noktada, "gelenek" eletirisinin kadnlara ve eylemcilere zg bir duru
olmadna iaret etmek ok nemlidir. Bu, Almanlarla Trkler, entelek
tellerle sokak terbiyesi alm olanlar, dindarlarla sradan vatandalar,
solcularla saclar, kadnlarla erkekler arasnda beklenmedik ittifaklar ve
ekimeler yaratarak, hararetle ve alenen tartlan bir husustur.
Bylesi polemiklerin ayrntlarna ve yararlarna daha da girmeden,
btn bu uyum tartmalarnn -ve toplumsal cinsiyet eitlii ve kltr
bakmndan farkl konumlarn- merkezinde yatann kadn sorunu olduu
nu ileri srmek istiyorum. n Eyll sonras dnemde, "Mslman" ifadesi
koulsuz bir kt hret kazanm ve her Mslmann, terrist olmasa
bile gayri medeni ve gayri modern bir kltrn mensubu olduu yolunda
yaygn bir alg olumasna neden olmutur. Mslman kadnlarn slam ve
220

BA I N DAN SO NUNA ALMANYA'DAK T RKLE R N G H KAYES

onun Avrupa'nn toplumsal alanlarndaki yeri zerinde dnen tartmala


rn her daim merkezinde olmas da tesadf deildir.
Bugn Avrupa'da, kadn bedenine damgasn vuran barts ya
bancln (Batl olmamak anlamnda) maddi gstergesidir ve ounlukla
onu slami olarak tanmlar. Konu g ya da slam olduunda, gazete ya
zlarna, televizyon programlarna ya da akademik almalara amaz bir
biimde bartl kadn resimleri elik eder. Yazlan ya da sylenen szlere
gerekli grsel onay bu imge salar.
Bir yandan, barts (hijab, foulard, kopftuch gibi deiik isimlerle
anlr) kadnlarn slam geleneinin ve Mslman erkein otoritesine tabi
oluunun altnda yatan ebedi bir slam simgeler. Bylesi bir gelenek Bat'nn
normatif deerlerince kabul edilemezdir ve Mslman kadnlarn Avrupa'ya,
ya da Bat'ya uyum salamalarnn nnde bir engel olarak grlr. te
yandan, bartsz Mslman kadnlar laik -ve dolaysyla "Batllam"addedilir. Ne var ki, bu mantk erevesinde "Batllamak" uyumun deil,
gelenek yitiminin, "kltrel" kkszlemenin ve sahte benliklerin addr.
Ksacas. bir simge olarak barts, gerek dini inanlarna, siyasi
ve kltrel eilimlerine bakmakszn Mslman kadn ebedi bir kltrn
ve gelenein arkasna saklar. Eer gmen kadn bu simgeyi takyorsa,
Mslman kltrnn bilfiil tutsa -ve dolaysyla da suskun- addedilir.
Kadn eer barts takmyorsa, bu kez de kltrel karmaa yaadklar
dnlr - ve bylece sahtelik gerekesiyle susturulur. Kadnlar, Bat'nn
moderniteden ve imdiki zamanndan llemeyecek kadar uzakta, pheli
bir gelenein kuytuluklarnda konumlandrlrlar.
S ezgisel de olsa bu kltrel alg, barts -ve dolaysyla slam
zerine yapt bu yersiz vurguyla, gmen .kadnlarn ikamet ettikleri l
kenin toplumsal, kltrel ve iktisadi yaamna olan geni apl katlmlarn
grnmez klar. Bu kadnlarn baarlar, dayankllklar, yaratclklar ve
eylemcilikleri, Avrupal zihinlerin imgeleminde beliren eylemi kate
gorik kimliklerin (Trklk ve slam) iine hapsolur. Kadnn sesi; halini
ve beklentilerini anlatan, dnyaya hitap eden, hayatnn bilinmezliklerine
kar topyalar dillendiren kadnn sesi yitiktir - Hatun Src'nn kabul
edilmez lmnde rneklendii gibi.

TR<YE TAR H

221

Almanya ve Avrupa, g tarihinin bu dnm noktasnda, her ikisi


de hayli ykl sylem ve politika gndemleri olan, eitliliin altndan
kalkmakla gvenlii salamak grevlerini uzlatrmaya almaktalar. Bu
iki gndem arasndaki aikar eliki uzunca bir sre daha devam edecee
ve Avrupa'daki gmenlerin potansiyel uyumu konusundaki tartmann
zemini olmay srdrecee benzemektedir.

... VE SON
Burada anlattklarm, Almanya'ya ve Almanya iindeki Trk g
nn btn hikayesi deil. Bu, bu blmn olanaklarn aan -ve hzla dei
ip "kreselleen" bir dnyada belki de baarlmas imkansz- bir i. Ancak
ben Trklerin gnn gncel durumunun ana hatlarn sundum. Burada
verilen istatistiki rneklerden kardm eilimler her zaman umut verici
olmamakla birlikte cesaret knc da deil. Yalnz kesinkes iaret ettikleri bir
ey var ki, o da, gmenlerin yasal ve toplumsal kurumlarla, hak ve mensu
biyet rejimleriyle, mlkiyet ve eitsizlik ekonomileriyle kaynam olmalar.
Almanya'daki gmenlerin kaynamas olduka hzl bir biimde ve
olaanst bir ihtilafa sebep olmadan gerekleti. Gnmzn alevlenen
uyum tartmalar, sk sk gmenlerin yabancl kapsamna alnan ve
toplumsal gndemden silinen maddi eitliksizliklere are bulmaktan ok,
bir dman medeniyetin hayaletiyle arpma ve ulusal dzenin kategorik
btnln muhafaza etmeyle ilgilidir. Bir baka deyile, gle iliki
lendirilen kltrel "sorun"lara ynelik artan ama vakitsiz ilgi, kaynama
srecini ve kreselleen bir dnyada yabanc olarak kalmann imkansz
ln gz ard eder. S onuta karmza kan, farkll ve kimlii yaratan
parametrelerin ulusal/etnik/dinsel (yani Trklk, Almanlk, slamiyet)
olarak alnd, girizgah trnden bir uyum hikayesidir. Ard arkas ke
silmeyen bir uyum tartmas, ulus-devlet dahili ve haricindeki karmak
eitliksizlik ve birlikteliklere kulak asmadan, kyamet habercilii kabilinden
kltrel paralanmalar, paralel toplumlar ve slami gettolarla megul olur.
Nihayetinde, "iin tuhaf, gmenler Avrupal ev sahibi ynetimlerin men
subiyet tasarlaryla kaynatka, ne kadar iyi "ayak uydurabildikleri" tart
mas younluk kazanr ve kltrel tekiliklerinin alt izilmi olur. Konuk
iiler [Avrupa'nn) sembolik yabanclar[] haline gelir. "60
222

BA I N DAN SO N U NA Al.MANYA'DAK TRKl.ERN G H KAYE S

Sembolik yabanclar olarak amzn gmenleri (Almanya'da


Trkler, Britanya'da Hintliler, Fransa'da Araplar) kurtulunmas mmkn
olmayan bir gemie (memleketlerinin ve kltrlerinin gemii) ve yakala
rn brakmayan bir imdiye, g ettikleri lkenin ve kendi tekiliklerinin
imdisine hapsolup kalmlardr. Bakalarnn uluslarnda, kendi uluslary
la -ya da dinleriyle- snrlanrlar ve bu snrlamalarn boyunduruu altnda
sonsuza dek diasporalarda yaamaya mahkum edilirler. Bu yaklamda
yitip giden, gelecekler, hayaller ve muktedirliklerin yan sra, birden fazla
memlekete sahip olma ve vatanl/vatansz yaama olasldr. Btn g
hikayeleri, memleketler, gemiler ve imdi'ye ilikin bktrc tekrarlar
hakknda mdr? amzda g, cennetvari gemilere sahip evre lkele
riyle imdinin bolluk iindeki merkezleri, ya da az gelimiliin hiliyle
ileriliin refah arasndaki bir kltrel hareket ekonomisinden mi ibaret,tir?
Bunlar yeni anlatlar ve yeni cevaplar arayan zor sorulardr. Yeni
anlatlar ve yeni cevaplar, pazar taleplerinin, siyasi karklklarn, doal
felaketlerin ve tutku dolu hayallerin seferber ettii. oransz saylarda dn
yay kat eden gmenlerin hikayelerinde olumaktadr. Bu hikayeler sadece
Avrupa'da deil, Asya ve Afrika'nn uzak addedilen kelerinde de kar
mza kmaktadr. Saylar devletlerin itinayla tuttuu istatistik haritalarn
ar bir yk altnda brakmakta; yolculuklar ulus-devletlere ayrlm co
rafyalar alt st etmektedir. "Gmen sorunu" dnya genelinde bir norm
haline geldike, olmadk yerlerde ok eitli yasal/yasad yabanclara rast
lamak giderek artc olmaktan kmaktadr.
Sava sonras dnemde kaytlara g olarak geen hareketin hac
mi, dnmeye artlandmzdan hem ok daha kitlesel hem de mthi
derecede farkldr. Szgelimi, Alman devlet istatistiklerine gre, 1954 ile
1994 arasnda 21,9 milyon yabanc lkeye giri yapm, 15,G's lkeyi terk
etmitir. Geerli ulus-devlet merkezli g anlay bakmndan, bu saylar
6,3 milyonluk net g anlamna gelmektedir. Bir baka yorum erevesin
den bakldnda ise, bu saylar krk yllk bir mddette 37,5 milyon insann
hareketine iaret eder. statistiki raporlarda kaytl olan net g rakamlarnn
hayli tesine geen, hareket halindeki insanlar, hem brakp gittikleri hem
de g edip geldikleri yerlerdeki ailelerini ve ehirlerini hzla etkisi altna alan
TRKYE TAR H

223

.bir harekettir bu. Hareketin toplumsal ve iktisadi yaps kadar corafyas da


Avrupa dahilindeki ve haricindeki yerleri kapsamaktadr. Net g rakamnn
yalnl, tekil ulusal g kaytlarnn, hareketin karmakln ve younluu
nu ve insani boyutunu aktarmakta ne kadar yetersiz kaldn aa karr.
NOTI.AR

Btn bunlar yetmezmi gibi, Trkiye'nin AB'ye katlmna da deineyim. Bugn Avrupa'da
hararetle tartlan bir mesele bu ve muhtemelen nmzdeki yllarda da byle olacak. Birliin
liderleri, 17 Aralk 2004'te, Trkiye'yle resmi kaalm mzakerelerinin balang tarihi konusun
da anlaalar ve takriben bir yl sonra, 3 Ekim 2005'te mzakereler balad. Avrupa'nn kamusal
imgelemi, Trklerin ve Trkiye'nin Avrupall konusunda iyice hararetlenmi bir tartmaya
halihazrda doymu durumda. Her ne kadar soru Trklerin kltrel olarak nereye ait olduu
eklinde soruluyorsa da (muhtemelen cevaplanmas imkansz bir soru, nk ampirik olmaktan
ziyade siyasi bir mesele bu), asl yakc konu gtr - Avrupa'nn duraan emek pazarna ve sosyal

yardm kurumlarna ar yklenecek potansiyel bir Trk akn korkusu. Uzmanlarn bu konudaki
grleri ikiye ayrlm durumda. Trkiye'nin katlmna kar kanlar tam bir felaket ngrr
ken, Trkiye'nin yeliinden yana olanlar Avrupa'nn azalan ve yalanan nfusuna dikkat ekerek
gen, taze bir igc vaadini selamlyorlar.
Benim ynelttiim soru ise biraz daha farkl: Trkiye Birliin yesi olduunda, g anlaymza
ne olacak? Avrupa Birlii'yle, daha dorusu katlm miizakereleriyle birlikte "insanlarn zgrce
dolam" sz konusu olacak ve zgr dolamla birlikte "gmen" ifadesi lzumsuz hale gelecek.
Mzakere edilecek mesele ka Trkn g edebilecei deil, -ileride Avrupa vatandalar olacak
Trk vatandalarnn Avrupa' da kendi geleceklerinin ve hayallerinin peinde zgrce komalarna
ne zaman izin verilecei olacak. Trklerin Avrupa'ya g ve uyumu konusunda lzumsuz bir tar
tmaya m tank olmaktayz? Kanmca, bu soru, Almanya'daki Trklerin g hikayesinin sonunun
habercisi Ancak her son gibi bu son(lar) da yeni bir balangca (balanglara) gebedir.
"Yabanc" kelimesi, nc lke (AB yesi olmayan) vatandalar. Avrupa vatandalar (ev sahibi
lkeden farkl bir lkenin vatanda olan), snma talepileri, ifte vatandalar, eitli geici ve
srekli oturma izinlerine sahip olanlar ve yasad yabanclar da dahil olmak zere, farkl ltlere
gre belirlenmi geni bir mensubiyet kategorisi yelpazesidir. Dier bir deyile, her yabanc bir
deildir.
2

Yasemin Nuholu Soysal, Limits of Citizenship: Migrants and Postnational Membership in

3
4

A.g.e., s. 23.

Europe (Chicago: University of Chicago Press, 1 9 94). s. 22.


Rainer Muenz ve RalfUlrich, "Changing Patterns oflmmigration to Germany, 1945-1995," Rainer
Muenz ve Myron Weiner (der.). Migrants, Refugees, and Foreign Policy: US and German Policies
toward Countries of Origin (Providence: Berghahn Books, 1 997) iinde, s. 84> 93.
Barbara Frchlich, "SOPEMI 2004: German Report on International Migration," 1 3. AG1T
Ekonomik Forumu'nda sunulan bildiri, Prag. 23-27 Mays 2005.

BA I N OAN SONUNA ALMANVA'OAK TRKLE R N G H KAYES

Bkz. T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl resmi nternet sitesi: www.csgb.gov.tr/birimler/
yih/istatistik/sayisaLbilgiler.htm (son ziyaret Kasm 2007; ktlar yazarda mevcuttur).

Werner Schiffauer, Die Bauern von Subay: das Leben in einem trkischen Dorf (Stuttgart
Kleff-Cotta, 1987); Werner Schiffauer, Die Migranten aus Subay: Trken in Deutschland, eine
Ethnographie (Stuttgart Kleff-Cotta, 1991).

Stephen Castles ve Godula Kosack, Immigrant Workers and Class Structure in Western Europe
.
(Londra: Oxford University Press, 1973).

Guenter Wallraff, Ganz unten (Kl: Verlag Kiepenheuer & Witsch, 1985).

lO

Arlene Akiko Teraoka, "Talking 'Turk': On Narrative Strategies and Cultural Stereotypes

John Berger, A Seventh Man: A Book of lmages and Words about the Experience of Migrant

12

Wallraffn kitab trnn ilk rnei olmad gibi, Wallraf da bu trn e n retken yazan deildir.

Stereotypes," New Geman Critique 46 (1989). s. 104.


Workers in Europe (Baltimore: Penguin, 1975).
Almanya'daki Trk iilerinin gereki etnograflerinin eletirel bir tahlili iin bkz. Arlene Akiko

Teraoka, "Turks as Subjects: The Etnographic Novels of Paul Geiersbach." E. Valentine Daniel

ve ) effrey M. Peck (der.), Culture and Contexture: Essays in Anthropology and Literary Studies
(Berkeley: University of California Press, 1994) iinde.
13

Nuholu S oysal. Limits o f Citizenship'te kaynamay. gmenlerin bireysel dzeyde " e v sahibi
toplumun yaam biimlerine" ayak uydurma derecesinden bamsz olarak, "konuk ii nfu
sunun g edilen lkenin kurumsal yapsnn bir paras haline gelmesi sreci" olarak tanmlar
(s. 30). Bu anlamda kaynama, g tartlmalar ve aratrmalarnda yaygnca kullanlan dier iki
terim olan uyum veya asimilasyondan farkldr. Dahas, gmenlerin kaynamalar her eyden
nce ev sahibi lkenin yaplan ve kurumlan ile bireylik ve insan haklarna ilikin dnya apnda
evrenselci sylemlerine baldr - genellikle iddia edildii gibi "anavatan"n kltrne ve gele
neklerine deil.

14

Son yirmi yl iinde, btn kt.alan kapsayan ve ok eitli etnik gruplara, hareketlerine ve kltrle
rine odaklanan gmen almalarnda bir patlama yaanmtr. Bu klliyat ierisinde, Avrupa'daki
Trkleri ele alan literatr, hem konu bakmndan ve kuramsal adan genilemesi hem de alan
temsil etmesi bakmndan olduka nemlidir.

15

Mirjana Morokvasic, "Birds o f Passage are Also Women... ", Intemational Migration Review 18
(1984), s. 899.

16

St.anley Cohen, Folk Devils and Moral Panics: The Creation o f Mods and Rockers (New York: St.
Martin's Press, 1980 [1972]).

17

Bkz. Linda Basch, Nina Glick Schiller v e Cristina Szanton Blanc. Nations Unbound: Transnational
Projects, Postcolonial Predicaments, and Deterritorialized Nation-states (Langhorne, PA: Gordon

& Breach, 1994)


18

Aye S. alar v e Levent Soysal, " Introductio: Turkish Migration to Germany

Forty Years

After," New Perspectives on Turkey 28-29 (lkbahar-Sonbahar 1993)


19

Muenz v e Ulrich, "Changing Pattems of Immigration," s. 93. Orann yllar iinde deimediine
dikkat edilmelidir. 200J'te, Almanya'nn toplam nfusunun yzde 8,9'unu oluturan 7.3 milyon
yabancnn yaklak l,85 milyonu AB vatandayd: Frdich, "SOPEMI 2004."

TRKYE TAR H

225

20

Elin Krat-Ahlers, "The Turkish Minority in Gennan Society." David Horrocks ve Eva Kolinsky
(der.) , Turkish Culture in Gennan Society Today (Providence: Berghahn Books, 1996) iinde,
s. 120. O dnemde, bir yabanc Almanya'da 15 yllk ikamet ettikten sonra daimi oturma iznine
hak kazanrken,

l Ocak 2001'de yeni Vatandalk Kanunu'nun kmasyla bu sre sekiz yla indi.

Daimi oturma izninin birinci tr olan Aufenthaltsberechtigung hemen hemen geri alnamaz bir
hak iken, ikincisi, yani Aufenthaltserlaubnis snrsz sreli bir izin statsndeydi. Almanya'nn
yeni g ve vatandalk rejiminde bu kategoriler artk kullanlmamaktadr. Bugn Almanya'nn.
yllar sren yasama savalan ve ret kararlanndan sonra, federal kabinece 7 Kasm 2001'de kabul
edilen ve Temmuz 2004'te yrrle giren yeni bir Gmen Yasas vardr. Almanya'nn yeni
Gmen Yasas ve Vatandalk Kanunu hakknda daha aynntl bilgi iin bkz. Frclich, "SOPEMI
2004."
21

Muenz ve Ulrich, "Changing Patterns of Immigration," s. 93-

22

A.g.e., s.

23

A.g.e., s. 102-03.

loo.

24

Frclich, "SOPEMI 2004."

25

Bkz. T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl'nn resmi nternet sitesi:

www.csgb.gov.tr/birim

ler/yih/istatistik/sayisaLbilgiler.htrn (son ziyaret Kasm 2007; ktlar yazarda mevcuttur). Sava


sonras dnemde, yaad Avrupa lkesinin vatandalna geen Trk vatandalannn toplam
says bir milyonun biraz stndedir.
26

Faruk en, Andreas Goldberg ve Gray z, Almanya'da Aynmclk: Federal Alman i Piyasasnda
Trklere Ynelik Aynmclk (Kln: nel-Verlag, 1996), s. 2.

27

Frclich, "SOPEMI 2004."

28

Datenreport 2004 (Bonn: Bundeszentrale fr politische Bildung, 2004), s. 108.

29

Bkz. T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl'nn resmi nternet sitesi:

www.csgb.gov.tr/birim

ler/yih/istatistik/sayisaLbilgiler.htrn (son ziyaret Kasm 2007; ktlar yazarda mevcuttur).


30

Bkz. Eva Kolinsky, "Non-Gennan Minorities in Contemporary Gennan Society." Horrocks ve


Kolinsky (der.) , Turkish Culture iinde; Wolfgang Seifert, "Social and Economic Integration
of Foreigners in Gennany." Peter H. Schuck ve Rainer Muenz (der.) , Paths to Inclusion: The
lntegration of Migrants in the United States and Gerrnany (New York: Berghahn Books, 1998); ve
en v.d., Almanya'da Ayrmclk.

31

Seifert, "Social and Economic Integration," s . 90.

32

A.g.e.

33

Datenreport 2004, s. 58.

34

Glay Kzlocak, Dnden Bugne Almanya'da Trk Serbest Giriimcileri (Kln: nel-Verlag.

35

A.g.e., s. 45

36

A.g.e., s. 48.

37

A.g.e., s. 49

1996), s. 44

38

Frclich, "SOPEMI 2004."

39

Seifert, "Social and Economic Integration," s. 9.

40

Kzlocak, Dnden Bugne Almanya'da Trk Serbest Giriimcileri, s. 62-63.

226

BA I N DAN SONUNA ALMANYA'DAK TRKLE R N G H KAYES

41

Faruk en. Gray z ve Ahmet lyidirli, Federal Almanya'da Trklerin Kltrel Sorunlan (Kln:
nel-Verlag, 1996), s. 27.

42
43

Datenreport 2004, s. 577.


Faruk en, Turkish Enterprises in the Federal Republic of Germany, Report (Bonn: Zentrum fr
Trkeistudien, 1988).

44

Faruk en ve Andreas Goldberg, Trken in Deutschland: Leben zwischen zwei Kulturen (Mnih:
Verlag C.H. Beck, 1994), s. 30.

45

Datenreport 2004, s. 581.

46

Seifert, "Social and Economic Integration," s. 94.

47

Datenreport 2004, s. 58.

48

Gmen genlerin durumuna ilikin istatistikler halihazrda kullanl ve kapsaml deildir. Aksi
belirtilmedike, bu blmde verilen istatistikler Berlin Senatosu Yabanalar Brosu'nun yaynla
nndan ve zellikle de uyum ve yabanc ileri konusundaki raporlanndan (Bericht zur lntegrations
und Auslanderpolitik, 1994 1996/1997), eitli basn bltenlerinden (Pressemitteilung, 1997,
2000, 2002) ve yazann kullanmna sunulan dier belgelerden alnmtr.

49

Alman lise sisteminin daha aynntl bir aklamas ve bu sistemin Trk genlerinin eitsel ve mes
leki beklentileri zerindeki etkilerinin aynntl bir tahlili iin bkz. Thomas Faist, Social Citizenship
for Whom? Young Turks in Germany and Mexican Arnericans in the United States (Aldershot:
Avebury, 1995).

50

Datenreport 2004, s. 578.

51

A.g.e.

52

PISA almas'na dair daha aynntl bilgi iin bkz. Max-Planck Enstits'nn nternet sitesi:
www.mpib-berlin.mpg.de.

53

en v.d. . Almanya'da Aynmchk.

54

Datenreport 2004. s. 74.

55

Kzlocak, Dnden Bugne Almanya'da Trk Serbest Giriimcileri.

56

Eberhard Seidel-Pielen, Aufgespiesst: wie der dner ber die Deutschen kam (Hamburg: Rotbuch
Verlag, 1996).

57
58

A.g.e .. s. 13.
Bkz. Aye S . alar, "McDner: Dner Kebap and the Social Positioning Struggle of German
Turks," Janeen Amold Costa ve Gary J. Bamossy (der.), Marketing in a Multicultural World:
Ethnicity, Nationalism, and Cultural ldentity (Londra: Sage Publications, 1995) iinde; Seidel
Pielen, Aufgespiesst.

59

Kelek ile kartlan arasndaki tartma iin bkz. Mark Terkessidis ve Yasemin Karakaolu,
"Gerechtigkeit fr die Muslime!", Die Zeit,

ubat 2006, say 6; ve Necla Kelek, "Sie haben das

Leid anderer zugelassen!", Die Zeit, 9 ubat 2006, say 7.


60

N uholu Soysal, Llmits of Citizenship, s. 135.

TRKYE TAR H

227

fEROZ AHMAD

CUMHURYET TRKYE'SNDE
SYASET VE SYAS PARTLER

okuluslu bir imparatorluktan ulus-devlete geite yeni Trkiye'deki


siyasi yaam kkten bir dnm yaad. Cumhuriyet'in siyasi yaa
mnda olup bitenin bir devamllk m, yoksa bir deiim mi olduu,
aratrmaclar arasnda halen ateli bir tartma konusudur. Bazlar,
Cumhuriyet'in mimarlarnn siyasi deneyimlerini l908'den sonra edinmi
kadrolara mensup olduklarn belirterek devamllk lehinde savlar ileri
srerler. mparatorluktan ulus-devlete, monariden cumhuriyete, teokra
siden laik/sektiler bir devlete ve topluma geite, deiim, hatta devimci
deiim savlarnn elini glendirecek yeterli zemin var gibi gzkse de,
bu dorudur.
Sava Kasm 1918'de topyekun bir bozgunla sona erdiinde, sava
n ykntlarndan canl bir Trk devletinin kp kamayaca pheliydi.
1918 atekesiyle Osmanllara braklan ve o sralar milliyetilerin de yeni
Trkiye'nin snrlar olarak talep ettii topraklara, Yunan ve Ermeni mil
liyetileri kadar ngiliz ve Franszlar da karyd. Dolaysyla, herhangi bir
siyasi yaam olmadan nce, Trklerin imparatorluun enkazndan yeni bir
devlet kurtarmalar gerekiyordu ve bunun sava ve diplomasiyle gerek
letirilmesi yaklak be yl buldu. Trk sekinleri bu yllarda iki kampa
ayrldlar. Padiahlar ayakta kalabilmek iin diplomasiye ve Britanya'nn
iyi niyetine gveniyorlardt Ancak sava sonrasnda kendi meselelerine
dalan Britanya stanbul'un beklentilerini boa kard. Sonuta, padiah o
Austos 192o'de imzalamak zorunda brakld Sevr Antlamas hkm
leri yznden kolu baca kesilmi bir devletle ba baa kald ve Encmen-i
Dani'e, tamamen yok olmaktansa zayf da olsa ayakta kalmann ye oldu
unu belirterek teslimiyetine gereke gsterdi.
Mustafa Kemal nderliindeki milli kuvvetler antlama hkmleri
ne uymay reddederek, Anadolu'da Mays 1919'da balayan Yunan igaline
kar savamay srdrdler. Batda Yunan ordusuyla, douda da Ermeni
TORl< YE TAR H

229

milliyetileriyle arpan milli kuvvetler birleik bir cephe grnm arz


ediyordu, fakat ufukta zafer grnr grnmez saflarnda atlaklar belir
meye balad. Ne var ki, 1921 Austos'unda durum ktye gitmeye ba
laynca Mustafa Kemal'i bakumandan olarak atayan meclis, ona askeri
meselelerde meclisin de zerinde bir yetki tand. Eyll' de Sakarya Meydan
Muharebesi'ni kazanan Mustafa Kemal milli harekete de hakim oldtL Eer
milliyetiler Sakarya' da yenilselerdi, nderlik baarl bir baka generale,
muhtemelen muhafazakar milliyeti Kazm Karabekir'e geecekti. Ama
imdilik Mustafa Kemal baarlyd ve meclis kendisine Gazi unvann verdi.
Yunanl temsilcileri sava kaybeden tilaf Devletleri, Lozan'daki
bar mzakerelere hem stanbul'daki padiahn hem de Ankara'daki mec
lisin heyetlerini davet ederek milliyetileri blme umuduna kapld. Ancak
Ankara'daki meclis, stanbul'un tilaf Devletleri'yle ibirlii yaparak her,
trl merutiyet iddiasn kaybettiini ve tek meru otoritenin kendisi ol
duunu savundu. Monarinin muhafazasndan yana ve nde gelen bir mil
liyeti olan General Refet Bele, padiaha stanbul'daki "hayalet hkmet"i
azledip Ankara'y tanmasn tavsiye etti. Ancak Sultan Vahdeddin bunu
reddetti. Meclis Kasm aynda, tilaf kuvvetleri 16 Mart 192o'de bakenti
igal ettiinde saltanat hkmetinin varlnn sona erdiini ileri srerek
saltanat ilga etti. Bundan byle stanbul bir vilayet olarak Ankara' dan yne
tilecekti. Btn otoritesini yitiren Sultan Vahdeddin 17 Kasm' da bir ngiliz
sava gemisiyle bakenti terk etti. Radikal milliyetilerin egemenliin tecelli
yeri ilan ettii meclis, ertesi gn Abdlmecid'i halifelie seti.
Muhalefet meclisin bylesine dorudan bir yetki kullanmasna
kar karak, gemite bu tr bir uygulama olmadn savundu. Mustafa
Kemal bu eletiriye, "Biz bize benzeriz," ifadesini kulland ve baka h
kmet modellerini taklit etmeye gerek olmadn belirttii bir konumayla
karlk verdi. Bunun zerine muhalefet harekete geti ve meclise seile
bilmek iin Anadolu' da en az be yl ikamet etmi olma artn getiren bir
kanun teklifi vererek Mustafa Kemal'in meclis yeliini drmeye alt.
Mustafa Kemal'in, askeri kariyerinin onun herhangi bir yerde bu kadar s
re ikamet etmesine izin vermediini belirtmesi zerine teklif geri ekildi.
Muhalefetin gcn ve kararlln fark eden Mustafa Kemal mcadele
CU M H U RYET T RKYES0NDE SYASET VE SYAS PART LER

etmeye karar verdi. Basna, siyasi mcadele arac olarak Halk Frkas'n
kuraca aklamasn yapt. Anadolu'yu dolap lkenin nabzn tuttuktan
sonra, Nisan 192 fte partinin kuruluunu ilan etti.1
Mustafa Kemal bu arada stanbul'daki muhalefeti zayflatacak
tedbirler de ald. Ankara'nn Kasm 1923'te Tkiye'nin bakenti ilan
edilmesi zerine, stanbul siyasi hayatn kenarna itildi. 29 Ekim 1 92fte
Cumhuriyet'in ilan ve Mustafa Kemal'in cumhurbakanlna seilmesi,
Rauf, Refet, Adnan ve Ali Fuad Beyler gibi balca liderleri Ankara dnda
bulunan muhalefeti hazrlksz yakalad. Kemalistler Cumhuriyet'i ilan ede
rek, cumhurbakanl makamna halifenin oturmasn isteyen halife yan
dalarn zayflatmakla kalmam, eski dzenin modernletirilmesinden
ve ataerkil hiyerarisinden ziyade modemiteye ve eitlie bal olduklarn
da ilan etmilerdi. Eski dzenin dayand ve Terakkiperver Cumhuriyet
Frkas'n kuracak olan muhafazakar milliyetilerin de muhafaza etmek
istedii hiyerari ve gelenek gibi temelleri tanmyorlard.
Muhalefete ynelik hcum, kart grllerin hakkndan gelmek
zere stanbul'da bir stiklal Mahkemesi kurulmasyla devam etti. stanbul
basnnn, nde gelen ngiliz yanls iki Hindistan Mslmannn (Aa
Han ile Emir Ali) hkmetten hilafeti muhafaza etmesini rica ettii bir
mektubu yaynlamasndan akabinde muhalefetin etkili ahslar tevkif
edildi Aralk 192 fte, meclis muhalefete olan her trl askeri destee
son verecek bir kanunu kabul etti; subaylarn askeri kariyerleriyle siyaset
arasnda bir seim yapmalar gerekiyor, muvazzaf subaylarn milletvekili
olmalar yasaklanyordu. Muhalefet, Mustafa Kemal'in Halk Frkas'ndan
ayrlmasn ve partiler st bir cumhurbakan olmasn istedi. Ama o her
iki neriyi de reddederek lkedeki koullarn birden fazla partiyi kaldracak
kadar olgunlamadn belirtti. 2
Bir sre sonra, ortalkta muhalefetin Terakkiperver Cumhuriyet
Frkas adl bir parti kurmak zere olduuna dair rivayetler dolamaya
balad. Halk Frkas da adnn bana "Cumhuriyet" kelimesini ekle
yerek Cumhuriyet Halk Frkas (CHF) adn ald. 17 Kasm'da kurulan
Terakkiperver Cumhuriyet Frkas (TCF) ertesi gn programn yaynlad.3
Mustafa Kemal, muhalefete bir jest olarak smet Paa'y babakanlktan
TRKYE TAR H

231

alp, yerine muhalefete kar daha yumuak olan Ali Fethi'yi atad. Ancak
iki parti arasndaki gerilim, ubat 925'te, Krt airetleri arasnda patlak
veren eyh Said syan'na kadar devam etti Hkmet skynetim ilan
ederken, Babakan Ali Fethi Bey de muhalefetten partilerini lavetmelerini
istedi. Ancak General Kazm Karabekir buna gerek olmadn belirterek
teklifi reddetti. Mart'ta meclisten geen Takrir-i Skun Kanunu'yla birlikte
stiklal Mahkemeleri geri geldi. lkedeki her trl siyasi faaliyet bir anda
dondu. Domakta olan sol basnla birlikte muhalif basn da susturulurken,
hkmet Haziran 925'te TCF'nin kesin olarak datlmasn emretti.
Kemalist rejim Krt isyann bastrm ve her trl muhalefeti
bertaraf etmi olarak, eski dzenin toplumsal temellerini ortadan kaldrp
yenisinin temellerini atacak politikalar yrrle koyabilirdi Parti 92J'te
ki tznde, milli egemenlii demokratik bir tarzda gerekletirmekten ,
ve toplumu modernletirmekten sz ediyordu Mademki artk hkmet
reformlar uygulayacak konumda idi, Mustafa Kemal de unu ilan ede
bilirdi: "Efendiler ( ... ) Trkiye Cumhuriyeti eyhler, derviler, mritler,
mensuplar memleketi olamaz. En doru, en hakiki tarikat, tarikat medeni
yedir." 4 Takrir-i Skun Kanunu'nun Mart 929'da kaldrlmasna kadarki
drt yl boyunca, lkedeki yasal yap dnme urad: Kadnlara gemite
sahip olmadklar haklar verildi; din, rejim muhaliflerinin onu kendi siyasi
emelleri dorultusunda kullanmalarna meydan vermemek zere devlet
denetimine sokuldu.
Reformlara kar itirazlar ykseliyordu ve muhalefet yeraltna itil
mi durumdayd. Tasawuf tarikatlarla ilikilendirilen kurumlar tahrip
edilmi olabilirdi, ama gelenekleri, tarikatlar faal deilken bile gcnden
bir ey kaybetmemiti. Nitekim 95o'den sonra yeniden ortaya karak
siyasi yaamda can alc bir rol oynamay srdrdler. Muhalefetin var
lnn farknda olan Kemalistler, yasama organnda lml bir muhalefet
partisinin bulunmasn tevik ederek muhalefeti etkisiz hale getirmeyi de
nediler. Bylelikle Mustafa Kemal, Austos 93o'da, yakn mesai arkada
Ali Fethi'nin (Okyar) Serbest Cumhuriyet Frkas'n (SCF) kurmasna izin
verildiini duyurdu Ancak halk rejimden ylesine honutsuzdu ki, yeni
parti lehine yaplan gsteriler CHF'yi rktt. Hkmet yerel seimlerde
232

CU M H U RYET T RKYES'NDE SYAS ET VE SYAS PARTLER

hileye ve yolsuzlua bavurunca Serbest Frka durumu protesto etti ama ie


yaramad. CHF'yi tatmin edemeyen Fethi Bey'in partiyi lavetmesiyle, bu
ksack ok partili siyaset denemesi de sona erdi.5
Serbest Frka olay, geleneklere ve yerleik kurumlara saldran reform
lara kar olan muhafazakar glerin kuvvetini ortaya koyarak iktidar partisini
telalandrmt. Oysa lkenin en gelimi blgesi olan Bat Anadolu'nun
kk bir kasabasnda, Menemen'de yaanan olay (23 Aralk 1930) rejimi
temellerine kadar sarst Hilafetin ve eriatn yeniden tesis edilmesini talep
eden ve bir Nakibendi eyhinin ban ektii eski dzen taraftarlar, durumu
tahkik etmeye gelen bir yedek subayn ban kestiler. Hkmet reformlarn
kklememi olduunu ve halka bir ideoloji ve uygun kurumlarla anlatlmas
gerektiini kavrad. CHP tam da bunu yapmaya karar verdi.6
Mustafa Kemal 28 Ocak 931'de CHP zmir il kongresinde yapt
konumada partiyi yeniden tanmlad. Siyasi partilerin zgl ve snrl bir
amaca ynelik olarak kurulabileceini belirtti, szgelimi zmirli tccarlar
kendi menfaatlerini korumak zere bir parti kurabilir ya da iftiler kendi
partilerini oluturabilirlerdi. "Ancak partimiz byle mahdut bir maksatla ku
rulmamtr. Tam aksine, o yekdierinin eitliine halel getirmeden, btn
snflarn karlarn kollamak zere tasarlanm bir organdr."7 Bu snflar
st politikayla birlikte CHP partinin denetimi dndaki rgtleri datma
ya giriti. Bylece, bamsz milliyeti bir kurulu olan Trk Ocaklar Nisan
931'de kapatlarak, yerine parti ynetimindeki Halkevleri kuruldu Bunlarn
amac, modern kltr ve uygarl tm Trkiye'ye yaymak kadar, artk cum
huriyetilik, milliyetilik, halklk, devletilik, inklaplk ve laiklik olmak
zere alt ilkeyle tanmlanmaya balayan Kemalizmi anlatmakt. Partiyle dev
leti bir tek parti sistemi iinde kaynatrma sreci partinin 935'teki drdn
c kurultaynda tamamland.8 Her ne kadar tek parti temayl 92o'ler ve
93o'larda Sovyetler Birlii, talya ve Almanya'da meydana gelen olaylardan
etkilendiyse de, Mustafa Kemal (934'ten sonra Atatrk) devletin stnl
n, srf demokrasilerde hkm sren "karmaa"dan daha etkin gzkt
iin benimsedi. Hatta milliyeti basnda, Franklin Roosevelt'in dnya buhra
nnn yaratt durumla ba edebilmek iin devlet mdahalesini tercih ettii
yolunda haberler bile kt. Ancak Atatrk, kat devletilere kar karma bir
T RKYE TAR H

233

ekonomiyi desteklemeye devam etti; 1932'de, devleti iktisat Vekili Mustafa


erefin (zkan) yerine, Bankas'nn kurucusu Celal Bayar' getirerek,
Bankas grubuna arka kt. H aziran 1936'da ise Recep Peker'i parti genel
sekreterliinden uzaklatrarak, onun partiyi yeniden yaplandnp daha da
glendirecek nlemler almasnn nne geti.9
Derken, Cumhuriyet'in onuncu yldnmnde bir genel af kanunu
karlarak muhaliflerin srgnden dnmesine izin verildi. in tuhaf, si
yasi sistem liberalletirilirken, devlet Trk Mason Cemiyeti'nin kapatlmas
ve yabanc rgtlerin Trkiye'deki almalarna kstlamalar getirilmesi
gibi nlemlerle kuvvetlendiriliyordu. Nihayetinde, Kasm 1938'de, gerek
babakan, gerek parti bakan vekili olarak smet nn'nn yerini Celal
Bayar'n almas, devleti hizbin kenara itilmekte olduunu dndrmek
tedir. Eer Atatrk sreci tamamlayacak kadar yaasayd, vaziyet bu olar
caktL Ancak o Kasm 938'deki lmnden hemen sonra meclisin smet
nn'y cumhurbakan semesiyle devletiler bir kez daha iktidara kurul
dular. Bayar'n Ocak 1939'a kadar babakanlkta kalmasna izin verildi; bu
tarihteyse yerine Refik S aydam geti.10
S onu II. Dnya Sava'na kan korkun bir dnya apnda buhran
la kar karya kalan nn, Atatrk'n muhalifleriyle rejimi uzlatrma ve
lmllk politikas benimsedi. Nitekim 1 9 39'daki beinci parti kurultaynda,
partinin brokrasi zerindeki denetiminin sona erdiini; valilerin artk il
tekilatlarnn bakan olamayacan; ayrca genel sekreterin ayn zamanda
iileri bakan da olma uygulamasnn kalkacan aklad. Rejime sadk
muhalefet olarak hareket etmek zere, parti iinde bir Mstakil Grup ku
ruldu.11 Mart 1939'daki genel seimlerde de sren uzlama sreciyle kr
Kaya ve Kl Ali gibi Atatrk'n yakn mesai arkadalar meclis dnda b
raklrken, Kazm Karabekir, H seyin Cahid Yaln, Refet Bele ve Ali Fuad
Cebesoy gibi eski rakip ve mnekkitlere meclis kaplar ald.
Sava dnemi siyaseti, Cumhuriyet Halk Partisi'nin (CHP) dayand
uzlama zeminini ypratt. Savaa dein kamu ve zel sektrler yan yana
gelimiti. Ama sava srasnda zel sektr hzla byd. ktisadi byme
ve kazanlan yeni gven duygusu, devletin babalk taslamasn giderek
daha zor tahamml edilir hale getiriyordu. 1940 tarihli Milli Korunma

2 34

C U M H U R YET TRt<YESi'NOE SYASET ve S YAS PARTLER

Kanunu'yla devlete vatandalk haklan zerinde olduu kadar ekonomi


zerinde de geni yetkiler tannrken, 1942 tarihli Varlk Vergisi'yle gay
rimslim burjuvaziyi yoksullatrarak ortadan kaldrma giriiminde bulu
nuldu. H er iki kanun da, her ne kadar Mslman burjuvaziyi kayrmac
nlemler olarak tasarlanm idiyse de, devletin ne denli keyfi, ngrlemez
ve sorumsuz olabildiini ortaya koydu. Bunu ancak, devletin ykselen bur
juvazinin kendini emniyette hissedebilecei lde sorumlu hale getirilme
si onarabilirdi. Ama bu da ancak sava sona erdikten sonra mmknd.
Partinin devleti kanad da, sava sonras deiimlerin yolda oldu
unun ve eer parti gncelliini koruyacaksa bu deiimlerin dikkate aln
mas gerektiinin farkndayd. Bu kanat, toprak reformunu gerekletirip
feodal bir toprak aas snf yerine zengin bir toprak sahibi ifti kesimi
yaratarak Trkiye'yi dntrmek istiyordu. Hkmet toprak refo:pnu
yasasn "gerekten devrimci bir kanun" addediyordu.12 Ama burjuvazi ve
toprak aalar serbest piyasa ekonomisinden, bamsz bir toprak sahibi
snftan ve Bat'yla btnlemeden yanaydlar. Parti ii muhalefeti destek
leyerek tepkilerini gsterdiler.
CHP'nin drt muhalif yesi, 7 Haziran 1945'te siyasi liberalleme
talep eden bir bildiri yaynlad. Bu bildiride, hkmetten milli egemen
lik ilkesini anayasadaki ekliyle uygulamaya koymas ve parti ilerini
demokrasi ilkeleri erevesinde yrtmesi talep ediliyordu. Sz konusu
drt kii, Atatrk'n yakn mesai arkada ve bankac Celal Bayar; Ege
Blgesi'nin nde gelen toprak sahiplerinden Adnan Menderes; tarihi ve
Trkoloji profesr Fuad Kprl ve tecrbeli brokrat Refik Koraltan' d.
Cumhurbakan nn hemen tepki gstermedi. Ama Kasm'da yapt
konumada, demokrasinin faizm karsnda kazand zafere atfla, siyasi
sistemde kkl deiiklikler yapmaya ve onu dnyann deien koullarna
uygun hale getirmeye hazrlandnn ipularn verdi. Trkiye'deki sis
temin en byk eksikliinin bir muhalefet partisinin olmay olduunu
belirterek, byle bir yapnn ortaya kmasna msaade etmeye hazr oldu
una iaret etti. Basnda, Bayar ve arkadalarnn byle bir parti kurmak
zere olduklarna dair rivayetler dolayordu; Demokrat Parti'nin (DP) 7
Ocak 1946'daki kuruluuyla bu rivayetler dorulanm oldu.13
TRKYE TAR H

2 35

Muhalefet faaliyete geer gemez, tek partili dnemin sekinler si


yasetinin yerini ok partili kitle siyaseti ald. Siyasi yaamn merkezi, ehir
lerden Kemalist reformlarn ya da modem laik kltrn byk lde eri
emedii taraya kayd. 1945'ten sonra slamn rolnn giderek artmasnn
aklamas budur ve yeni siyasi iklimde rekabetten baaryla kmak isteyen
her partinin yapaca gibi, C H P de, DP de slami uyan kolaylatrmtr.
C H P evreleri yeni partiye kar bir miktar dmanlk sergilemi
e
l rse de, bir muhalefet partisinin ortaya kmas karsnda endieye de
kaplmamlard. Ne de olsa, bu partinin nderlerinin tm de, kartlaryla
sadece vurgu farkllklar olan ve ayn temel felsefeyi paylaan eski birer
Kemalist idi. Celal Bayar, her iki partinin de ayn yemei hazrlayan iki a
gibi olduu benzetmesine bavurmay pek sever, ancak kendi partisinin
Trkiye'nin kalknmasna daha uygun bir tarifi olduunu eklerdi. C H P'nin,
lider kadrosu, DP'nin, 193o'da icabna baklan Serbest Frka ve sava ylla
rnn Mstakil Grubu gibi, hkmetin meruiyetini asla sorgulamayacak
szde bir muhalefet grevi grmesini bekliyordu. H alk bu yzden yeni
partiyi hakiki bir alternatiften ziyade, hkmete ynelik husumeti baka
bir yne evirecek bir vasta olarak gryordu. Programlar C H P'ninkinden
pek farkl olmadndan, Demokratlar tam da bu ilevi gryor gibi gz
kyordu. "Alt Kemalist ilke"yi anayasa gerei onlar da kabul ettiler, ama
bu ilkeleri dogmatik bir biimde deil de zamann icaplarna gre yorum
layacaklarn akladlar. Temel amalar, devlet mdahalesini dizginleye
rek ve bireysel hak ve zgrlkleri genileyerek demokrasiyi ilerletmekti.
Halkl ve halkn egemenliini vurgularken, siyasi inisiyatifin partiden
deil halktan gelmesini talep ettiler. Bylece ksa srede zel giriimin ve
ahsi inisiyatifin szcleri haline gelen Demokratlar, bu sayede iadamlar
nn, aydn kesimin ve semenlerin desteini kazandlar.
Cumhuriyetiler lkeyi hukuki ve kurumsal yapsnda reform yapa
rak dntrmlerdi. Ama beklentileri olduka ykselmi olmakla birlikte
halkn ounun bundan pek kazanc olmamt. Halk yaygn yolsuzluun
ve jandarma hakimiyetinin damgasn vurduu sava rejimi altnda ma
dur olmutu. zellikle laiklik/seklerlik politikalarna kin gtrnekteydiler
ve bundan nasl kar saladklarnn farkna varmamlard. C HP'nin her
(UM H U RYET T0Rl(YES' NOE S YASET VE S YAS PARTLER

eyin "halk iin" yapldn ileri srmesi iyi, gzeldi ama parti slogannda
ifade edildii gibi btn bunlar neden "halka ramen" yaplyordu?
1946-50 arasnda her iki parti de semene hitap edecek yeni kimlik
ler edindi. Artk "Milli ef' ya da "Deimez Genel Bakan" olmadn ilan
ederek liberal bir ehre kazandrd partisini yenileyen nn, DP rgtle
nemeden bir erken genel seim yaplmasna karar verdi. Ama Demokratlar
yasalar demokratikletirilmeden seime katlmay reddettiler. Bunun zeri
ne hkmet daha da taviz vererek, seim kanununda, delegeler vastasyla
iki kademeli bir oy pusulas yerine dorudan oy kullanlmas dorultusun
da deiiklik yapt, niversite idarelerine zerklik tand, basn kanununu
liberalletirdi. C H P ayrca, snf fark, snf menfaatleri ve blgecilik propa
gandas yapma amal dernekleri yasaklayan kanunu da lavetti. '4 Radikal
cumhuriyetiler CHP'yi bir "snf partisi" haline getirerek iftinin, iin.in,
ortaknn, zanaatkarn ve esnafn desteini kazanmak istiyor, ayn zaman
da da DP'yi toprak aalarnn ve byk i evrelerinin partisi olarak tecrit
etmeye niyetleniyorlard. Ancak partinin lmllar ar bast ve C H P snflar
arasnda bir denge gzeterek snf mcadelesine kar kmaya devam etti.
CHP reformlara ramen geleneksel yandalar dnda bir se
men kitlesi edinemedi. Demokratlar hkmetin keyfiliini vurgulayarak
ve jandarma ve brokrasinin saltanatna son vermeyi vaat ederek, halkn
hkmet kartlndan faydalandlar. Srekli "devletin zorbal"na sald
rarak kitlelerin partisi haline geldiler. Semenler, Demokratlarn iktidara
gelmesi halinde, kendilerini devletin boyunduruundan kurtaracana ve
ayn zamanda madden refaha kavuturacana inandlar. 1946 seimlerini
kaybeden Demokratlar, iktidara ancak brokrasinin etkisiz olduu, adil
ve drst bir seimle gelebileceklerini anlaynca, brokrasinin yaknln
kazanarak gerekli zemini hazrlamaya giritiler.
Dnya konjonktr (demokrasilerin ve serbest piyasa sisteminin
zaferi, Souk Sava'n balangc) Demokratlarn lehine gibi grnyordu.
Cumhurbakan nn de durumu anlam ve partisindeki devletilere
kar lml hizipten yana olmaya balamt. 12 Temmuz 1947'de tek
parti sistemi geride brakld ve muhalefete tam bir hareket serbestisi ve
C HP'yle eitlik tannd.1s DP'nin meydan okuyuu karsnda, serbest pazar
TRKYE TAR H

237

politikalarn ve Trkiye ekonomisini da amay benimsedi. Trkiye'nin


geleceinin, devlet kapitalizminden ziyade piyasa kapitalizminde yattna
ve byk lekli yabanc yatrmn hzl iktisadi kalknma iin hayati oldu
una ikna olmutu. Eer yabanc yatrm cezbetmenin yolu siyasi istikrar
ve ok partili siyasetten geiyorsa, o da bu yolu tutmaya istekliydi. Trk
Liras'nn deeri drld, ithalat mevzuat kolaylatrld ve bankalarn
altn rezervlerini satmalarna izin verildi. "7 Eyll tedbirleri"nin sonucu,
yerli ve yabanc i dnyasn honut eden, ama kitleleri yabanclatran enf
lasyonist bir ynelime girilmesi oldu. Kat bir laiki olan nn bu cephede
de tavizler vermeye balad. Demokratlar kadar, DP' deki muhafazakar mu
haliflerin l948'de kurduu Millet Partisi'ni de tecrit edebilmek iin din ko
nusundaki tavizlerin kilit nem tad dnlyordu. Bu sebeple, okul
larda din derslerine izin verildi ve dier tavizler de onu izledi. Nihayetinde,,
Ocak l949'da, slamclara yakn duran tarih profesr emsettin Gnaltay
babakanla getirildi. Siyasi inisiyatif Cumhuriyetilere gemi grn
yordu. Yllar iinde C H P rakibinin renklerine ylesine brnd ki ikisini
birbirinden ayrmak gleti. ki partinin program birbirinden zor ayrt
edilebiliyordu. Her ikisi de Souk S ava'ta Bat'y tutan, Sovyetler Birlii
ve komnizm kart, iki partili bir d politikadan yanayd. Sol kanattaki
Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisi daha Haziran l946'da kapatld,
Ankara niversitesi'ndeki solcu yanklar l948'de retim yelerinin tasfi
yesiyle giderildi.
nn 14 Mays l95o'deki genel seimlerden baaryla kacana
emindi. Ama ahsnn gemii simgelediini ve semenlerin, dmende o
olduka gerekte hibir eyin deimeyeceine inandklarn unutuyordu.
Dahas DP, gemiin hatalarndan devleti deil de C HP 'yi sorumlu tutarak
brokrasiyi etkisiz hale getirmiti Eer brokrasi aleyhte kalmaya devam
etseydi, DP'nin seim zaferi pheli olacaktL Her eye kadir devlet kav
ramnn hakim olduu bir toplumda resmi grevlilerin siyasi yaamdaki
nfuzu basknd ve hala da yle.
Mays 1950 seiminin sonulan byk bir srpriz oldu: Semenler
CHP'ye byk bir hezimet tattrm ve oylarn yzde 53,35'ini alan D P
mecliste 4 0 8 sandalye kazanrken, oylarn azmsanmayacak bir yzdesini
(UM HUR YET TRKYES ' NOE S YASET VE S YAS PARTLER

(38,38) alan C H P ancak 39 sandalyeye sahip olabilmiti. Dnemin "kaza


nan her eyi alr" sisteminin bir sonucuydu bu. 1954'e gelindiinde, nn
partisinin urad hezimeti semenin "nankrl" olarak tanmlad.16 Bir
iktidar partisinin seim sonucunda iktidardan olmas nadirattand.
DP'nin zaferi Trkiye'nin siyasi manzarasnda radikal bir dnm
noktas oldu: ktidar, eski sivil-askeri brokrasinin elinden alnp yeni sekin
lere gemi bulunuyordtL Roller deimi, DP iktidar, CHP muhalefet partisi
olmu ve ortaya allmas zor bir kimlik bunalm kmt. Eer Trkiye'nin
siyasal kltr yeterince olgunlam olsayd, yenilgiye urayan bir partinin
lideri olarak smet nn istifa eder ve zamana uygun yeni bir liderliin
belirmesine izin verirdi Ama CHP "nn'nn partisi" haline gelmiti ve
geri ekilecek olursa partinin paralanacandan korkuluyordtL Demokratlar
da kendi paylarna, halkn onlara lkeyi kendi programlarna gre ynetmek
iin vekalet (kendi deyimleriyle "milli irade") verdiine ve muhalefetin bunu
yapmalarna izin vermeye mecbur olduuna inanyorlard.
D P liderleri iktidarda bir ikilemle kar karya kaldlar: iktidara gelir
gelmez tek parti sistemini ortadan kaldracaklarna sz vermilerdi. Ancak
iktidara geince, tek partili rejimin oluturduu kurumlarla (anayasa, brok
rasi, ordu, ksacas tm devlet aygt) olduu kadar, bizzat CHP'yle de birlikte
almak zorunda kaldlar. Hkmet devrald sistem iinde i grerek l
keyi dntrmek istiyordtL Partinin alt kademe yeleriyse, hkmete eski
rejimin kurumlarn mmkn olduunca sratle ykmas iin bask yapyor
du. nn gemiin yadigaryd ve 195o'ler boyunca Trkiye siyasi yaamnn
bir unsuru ("Paa unsuru") olagelmiti. Demokratlar devlet kurumlarnn,
zellikle de ordunun, Cumhuriyet'in kuruluunda oynad tarihi rol nede
niyle nn'ye sadk kalmay srdrdklerinden endie etmekteydiler. Bu
endielerini ancak 1950 ve 1954 seimlerinde kazandklar zaferlere ve onla
ra muhalefeti tamamen gz ard ederek tm devlet kurwnlarn tekellerine
alma hakk verdiine inandklar "milli irade"ye dayanarak giderdiler. ok
partili dnemde uygulanan tek parti zihniyetiydi btL '7
Partiler arasndaki iliki daha Mays 1954'teki genel seimlere
gelmeden son derece bozuldu. Hkmet CHP'ye sava aarak, partinin
faaliyetini srdrmesi iin elzem olmayan mallarna el koydu. Her trl
TRKYE TAR H

eletiriye gem vuran kanunlar kararak lkedeki konumunu pekitirmeye


alt; rnein, bir kanunla niversite retim yelerinin siyasete katl
malar yasakland. Babakan Menderes'in muhalefeti bastrmaya ynelik
nlemleri ancak gvensizlik duygusuyla aklanabilir. Hkmetin iktisat
alanndaki sicili dikkate alndnda, 1954 seim zaferi herhangi bir baskc
nleme gerek kalmadan garantiye alnm gnyordu yi hasat ve bayn
drlk alannda, zellikle de yol yapmnda salanan d kredi ve yatrmlar,
muhalefetin kolay kolay kar kamayaca, artan bir refah havas yaratm
t. S emen 2 Mays 1954'te oylarn yzde 5]'sini ve meclisteki sandalyelerin
504'n DP'ye vererek muazzam bir zafere imza atarken, CHP'nin oy
oran yzde 3 5'e, sandalye says da 31'e geriledi,I8
Bu netice Adnan Menderes'i deitirdi. 1950-54 yllarndaki gei
dnemi sona ermiti; o artk tm muhalefetin "milli irade" nnde eilme,
sini bekliyordu, aksi takdirde onlar ezmesini bilirdi. Sre iinde hem ni
versiteyi hem de basn, yani Trkiye aydn kesiminin iki kalesini kstrd.
M eclisteki ezici ounlukla, onu ancak parti dizginleyebilirdi. 6-7 Eyll
1 9 55'te stanbullu Rumlara kart patlak veren olaylar, parti ii anlamaz
lk ve iileri bakannn istifasyla sonuland. Menderes'in dahi konumu
sarslmt ve istifa etmeyi dnd. Ancak yerine gemeye niyetli baka
kimse olmadndan, onun yerine kabine istifa etti ve M enderes meclisten
gvenoyu ald. DP'yi desteklemi olan ve partinin ieriden bir reform ge
irmesi umudunu yitiren akademisyenler Aralk 1955'te partiden koparak
Hrriyet Partisi'ni ( HP) kurdular. DP "Menderes'in partisi" olmutu ve ona
meydan okuyacak baka herhangi bir kiilik yoktu
Muhalefet darmadanktL lerinde ulusal bir varlk gsterebilen
tek parti CHP'ydi. Ama muhalefette olduu yllarda o da DP'ye bir alterna
tif olamam, otoriter parti imgesinden syrlmay ya da kamuoyunun gve
nini kazanmay baaramamt. H P her ne kadar meclisteki otuz iki sandal
yesiyle nemli bir yer edinmise de, kendini etkili bir muhalefet partisine
dntrecek ulusal rgtlenmeden yoksundu. Dolaysyla, Menderes er
ken genel seimlerin 27 Ekim 1 95]'de yaplacan ilan ettiinde, muha
lefet partisi de (CHP, HP ve Cumhuriyeti Millet Partisi [CMP]) bir ibirlii
forml zerinde anlamaya varamayarak faturay lnn'ye kesti.
CU M H U RYET TRKYES ' N OE SYASET \IE S YAS PARTLER

Demokratlar 1957 seimlerini kazanmt ama katlm dk kalm,


kendi oylar da yzde 5o'nin altna inerek, "milli irade"nin vekiliyiz yolun
daki iddialarna zemin kaybettirmiti. Ama yine de, CHP'nin 178, HP ve
CMP'nin 4'er sandalyesine karlk, 424 sandalye ile mecliste hala byk
ounlua sahiptiler. Daha gven kazanan muhalefet seim sonularn sor
gulamaya, siyasi kurumlarda reform ars yapmaya giriti. Bu arada yksek
enflasyonla beraber ekonomi durgunlua girdi Menderes, Bat'nn bask
syla Austos 1958'de bir istikrar program ilan etmeye mecbur kald, Trk
Liras ABD Dolar karsnda deer kaybederek 2,8o'den 9 ,025'e ykseldi.
iktisadi vaziyetteki bozulma ve artan toplumsal gerilimle birlikte
halkta hkmete kar bir honutsuzluk, bir kprdanma ba gstermeye
balad. Muhalefetir de arka kmasyla yaplan renci gsterileriri bastr
mak iin askeri birlikler arld. Ocak 1958'de ortalk askeri darbe iddialar
ve dokuz subayn tutuklanmasyla alkaland. Ancak uzun sren soruturma
safhasna ramen, btn devlet aygt (silahl kuvvetler, brokrasi, niver
siteler ve basn) zerindeki denetimini neredeyse tamamen yitirmi olan
hkmet komployu aa karamad. Irak'ta krall deviren Temmuz 1958
darbesinin Trkiye'deki siyasi yaam zerinde ykc bir tesiri oldu. Sonuta
Demokratlar daha acmaszlatlar ve "ykc faaliyetler"e karmakla itham
ettikleri muhalefete kar nlem alma arsnda bulunmaya baladlar.
Babakan Menderes, ayet CHP olumsuz politikalarndan vazgeme
yecek olursa demokrasiyi kstlamaktan sz etti, ama CHP gzdana boyun
emedi. Demokratlar, bir "er ve husumet cephesi" addettikleri CHP'ye
karlk, 12 Ekim l958'de bir "Vatan Cephesi" kurma arsnda bulundular.
1957 seimlerirden sonra giderek gven kazanan, H P'nir kendini lavede
rek onlara katlma kararyla da bu gvenleri pekien Cumhuriyetiler, elleri
ne geen her frsatta hkmete saldryorlardL Dahas, lkenin artan iktisadi
eitsizlik ve toplumsal adalet kayglarna odaklanarak kendirle yeni bir ehre
edinmeye balayan CHP, kendi uzun iktidar yllar boyunca yapmay becere
medii anayasal ve kurumsal reformlarn yaplmas arsnda da bulundu.
Menderes'in ubat lg59'da, Londra'nn Gatwick H avaalan'nda
meydana gelen bir uak kazasndan sa kmas zerine, hkmet onun
klt haline gelen kiiliini kullanmaya giriti. Trajik kazada, Kbrs krizini
TRKYE TAR H

zme kavuturmak zere gelen, maiyetindeki on drt kii hayatm kay


betmiti. Menderes'in kurtulmas bir mucize olarak yorumland; slam
artk muhalefete kar siyasi mcadelede ok daha alenen kullanlmaya
balamt. Bu esnada, 195 9'un balarnda nn, ortaln sakinlemesi
iin hkmetin erken seime gitmesi gerektiini ileri srd. Nisan aynda
lke apnda bir kampanya balatarak kt gezilerinin zirvesi, DP'nin
kalesi olan Ege Blgesi oldu ve burada partisine ynelik saldrda atlan bir
ta nn'ye isabet etti. DP ounluu olay soruturmak yle dursun tar
tmay dahi reddedince, C H P de bunu kullanarak meclisi terk etti.
Siyaset kutuplam, partiler arasnda hibir ortak zemin kalmam
gibi grnyordu. C H P erken seim konusundaki srarm srdrrken,
DP'li muhafazakarlar C H P'nin kapatlmas iin arlar yapmaya balad
lar. Hkmetin M art'ta 1 9 60 btesini geirmesi zerine her trl erken,
seim ihtimali ortadan kalkt ve erken seime dayal hesaplar altst oldu;
bunun zerine C H P "iki parti arasndaki farkllklarn stesinden gelinme
sinin artk imkannn kalmadn" bildirdi. '9

ki taraf da uzlamaya yanamad iin siyasi durum gitgide


ktleti. Hkmet 18 Nisan 1 96o 'ta, C H P'nin muhalefetin yasal snr
larm ihlal edip etmediini aratrmak zere, meclisin ve mahkemelerin
yetkilerini aan olaanst yetkilerle donatlm bir komisyon kurdu.
Komisyon lkedeki her trl siyasi faaliyetin aylna durdurulmasn
ve tahkikata bal olarak basna da yasak getirilmesini tavsiye etti. Bu yet
mezmi gibi, hkmet 27 Nisan'da daha da ileri gidip komisyona basn
denetleme, celpname karma, hatta soruturmay engelleyenleri tutukla
ma yetkisi tamd.
Komisyon yznden 19 Nisan'da bakentte bir yry dzenlendi;
bu yryte hukuk profesrleri sz konusu nlemlerin anayasaya aykr
olduunu ilan ettiler. Ardndan mecliste yaplan tartmalarda, halk isyana
ve kanuna kar gelmeye tevik etmek ve Trk ulusuna, Trk ordusuna ve
meclisin birliine saldrmakla sulanan nn'ye on iki oturumdan men
edilme cezas verildi.20 Muhalefet buna, stanbul ve Ankara'da genlik r
gtn sokaa karak karlk verdi ve sonuta i niversitelerin kapatlp
skynetim ilan edilmesine kadar vard.

(UMH URVET TRKVES i 'NDE Si VASET VE S iVAS PARTLER

Mays banda durum yatmt, nk gsteriler kentli kitlelere


kadar yaylmamt. Ama iki parti arasndaki ilikiler her an kopacak gibiydi
ve ortada askeri mdahale sylentileri dolayordu. nn yabanc gazeteci
lere, Kuzey Kore'deki Syngman Rhee'nin dn ima ederek " Baskc bir
rejimin ordudan asla emin olamayacan" syledi; Dileri Bakan Zorlu
buna "Trk subay ordunun siyasete bulamamas gerektiinin tamamen
farkndadr," diye cevap verdi.21 Ancak darbe planlar alm ban gitmiti
ve hkmet tertibin farkndaym gibi gzkse de, onu durdurmak iin
yapabilecei pek bir ey yoktu. Menderes lke apnda mitingler dzenleye
rek hala halkn desteine sahip olduunu gsterip konumunu glendirme
yoluna gitti. Bat Anadolu boyunca byk kalabalklara seslendikten sonra
19 Mays Genlik ve Spor Bayram iin Ankara'ya dnd.
H arp Okulu talebelerinin 21 Mays'taki yryne kadar dunm
kontrol altndaym gibi gzkyordu. Telaa kaplan hkmet buna ba
kentte skynetim ilan ederek karlk verdi. lgintir, talebelerin soru
turulmasnn planlarnn ortaya kmasna yol aacandan endie eden
komplocular darbeyi ne aldlar ve 25 Mays'ta, Menderes'in Yunanistan
gezisi srasnda yaplmasna karar verdiler. Ancak Menderes 24 Mays'ta
bu ziyareti ertelemeye ve bir Anadolu gezisine daha kmaya karar verdi.
Tahkikat komisyonunun grevini tamamlayp raporunu hazrlamakta
olduunu belirtti. H atta Konya'da yapaca konumada, siyaseti normale
dndrmesi umuduyla H aziran'da erken seime gideceklerinin haberini
verecekti. Ama buna frsat kalmadan, darbeciler 27 M ays sabah onu tu
tukladlar; bylece Trkiye'nin siyasi hayatnda yeni bir sayfa alm oldu.22
2 7 MAYIS 1 96o'TAN SONRA S YAS YAAM

Otuz sekiz subaydan oluan ve kendine Milli Birlik Komitesi (MBK)


adn veren askeri cunta iktidara el koyduktan sonra, muhalefetin 1924 anaya
sasnda deiiklik yaplmas ve Trkiye'nin kurumlarnn sava sonras dn
yann gerekleriyle uyumlu hale getirilmesi ynndeki dncesini benimsedi.
stanbul niversitesi Rektr Profesr Sddk Sami Onar yeni bir anayasa
yazmak zere davet edildi Cuntann, aydnlar da iin iine katma karan,
askeri darbeyi kurumsal bir darbeye, bir "aydnlar devrimi"ne dntrd.
T RKYE TAR H

Resim

C u m h urbakan Celal Bayar, Cemal G rsel'le birlikleri tefti ederken

[yazar n ahsi koleksiyo nund an]

n raporunu 28 Mays'ta sunan Onar Komisyonu, D P'nin siyasi


iktidar nasl yozlatrdn, anayasaya, basna, orduya ve niversiteye
olan saygsn nasl yitirdiini anlatarak mdahaleye meruiyet kazandrd.
Komisyon, siyasi otoriteyi tesis etmeden ve yasal hkmeti sivillere devret
meden nce yepyeni bir devlet ve toplumsal kurumlar yaratlmasn salk
veriyordu. Bu arada M B K, 12 Haziran 96o'ta, kendisine yeni meclis sei
linceye kadar lkeyi ynetme izni veren geici anayasann merulatrd
bir ara hkmet kurdu.
Genel hatlaryla MBK'da iki hizip vard: Ilmllar ve radikaller.
Ilmllar, iktidar siyasetilere (yani CHP'ye) teslim etmek isteyen liberal
ve demokrat kanad temsil eden ounluu oluturuyordu. Esasen Albay
C U M H U R YET TRKYES 'NDE SYASET VE SYAS PART LER

Alparslan Trke'e bal gen subaylardan meydana gelen radikaller ise


aydnlarn dndnden ok daha kkl bir kurumsal yaplanmay ger
ekletirene kadar sresiz olarak iktidarda kalma taraftar idiler. Ancak 13
Kasm'da on drt radikalin M BK'dan tasfiye edilmesiyle lmllarn prog
ramlarm uygulamasnn n alm oldu. Albay Talat Aydemir'e bal
ylgn gen subay ve Harbiyeliler, 22 ubat 1962'de ve 20-21 Mays 196fte
M BK'ya kar darbe giriimlerinde bulundular. Bunlar aadan gelen son
darbe giriimleriydi; kdemli subaylar, gelecekteki herhangi bir askeri m
dahalenin ancak hiyerarik ilkelere gre gerekletirilebileceini garanti
eden kar nlemler aldlar.
196 anayasas ve nispi temsili gvence altna alan seim yasas
gibi yeni kurumlar, 1950-60 arasnda uyguland ekliyle "ounluku
demokrasiyi" nleyecek ekilde dzenlendi Bu, gemi uygulamalanian
kkten bir kopu anlamna geliyordu. ift meclisli bir sistem oluturul
du; biri nispi temsille seilen millet meclisi, dieri de ksmen ounluk
usulyle seilen, ksmen de dorudan cumhurbakan tarafndan atanan
150 yeden oluan Cumhuriyet senatosuydu. kisi birlikte Trkiye Byk
Millet Meclisi'ni (TBMM) meydana getiriyordu. Meclis cumhurbakanm
kendi iinden ve yelerinin te iki ounluuyla seiyordu. Bakanlar ku
rulu meclise kar sorumluydu. Gelecekteki hkmetleri yldran nemli
bir yenilik, ana ilevi yasamann anayasaya uygunluunu denetlemek olan
Anayasa Mahkemesi'nin kurulmasyd. Keyfi icraatn onaylamay reddetti
i siyasetilerin srekli saldrsna urayan bu mahkeme en nemli ve en
tartmal kurumlardan biri oldu. 2'
196 1 anayasas yurttalarn dnce, ifade, rgtlenme ve basn z
grl yannda dier hrriyetlerini de gvence altna alyor ve onlara "top
lumsal ve iktisadi haklar ( ... ) ile alma ve i kurma zgrl" vaadinde
bulunuyordu. Askeri yksek idare yeni rejimin muhafz konumundayd
n . madde ile kurulan Milli Gvenlik Kurulu (MGK) "kanunun belirledii
Bakanlar ile Genelkurmay Bakam ve silahl kuvvetler temsilcilerinden"
oluuyordu. Grevi, "milli gvenlik ve koordinasyon ile ilgili kararlar
almasnda" bakanlar kuruluna yardmc olmakt. "Milli gvenlik" o denli
geni kapsaml bir terimdi ki, fiiliyatta bakanlar kurulunun ele ald her
TRKYE TAR H

konuda generallerin sz hakk oluyordu. Mart 1 9 62 'de, MGK'nn yetkileri


ve nfuzu bir yasa tasarsyla geniletilerek, kurula bakanlar kurulunun
deerlendirmelerine mdahale etme hakk verildi. Ayrca 110. madde ile
genelkurmay bakan, grev ve yetkilerinin ifasnda savunma bakanna de
il babakana kar sorumlu klnd. Silahl kuvvetler, yeni dzenin bekisi
ve orta olarak tannan zerk bir kurum haline geldi. Yksek idare lkenin
siyasi ve sosyoekonomik yaamnn ayrlmaz bir paras oldu.
htilal siyasi mimariyi baka bakmlardan da deitirdi. Trkiye'de
artk eskiden hi olmad kadar zgrlk vard. Yurttalarn sivil haklar
fazlalam, niversiteler daha byk bir zerklie kavumu, renci
derneklerinin faaliyetlerine izin verilmi, iilere de grev hakk tannmt.
Byle bir siyasi ortamda, baz aydn ve sendikaclar iileri ve kylleri tem
sil etmek zere yeni bir parti, Trkiye i Partisi'ni (TP} kurdular.
Demokrat Parti artk tarihe karmt, ama onun siyasi zemini
merkez sadaki tm neo-demokrat partiler arasnda kapld. 1961'de si
yasi faaliyetler tekrar balar balamaz byle iki parti kuruldu. Biri, banda
cunta ynetimi ile sk balan bulunan emekli bir generalin bulunduu
Adalet Partisi (AP}. dieri de Menderes'e muhalefet ederek 1955'te Hrriyet
Partisi'ni kuran Ekrem Alican'n nderliindeki Yeni Trkiye Partisi'ydi
(YTP). 1961 Ekim'indeki genel seimlerde bu iki parti. nn'l CHP'nin
yzde 36.?'lik oy oranna karlk yzde 48,5'lik (AP yzde 34,8, YTP yz
de 1 3,7 olmak zere) bir oy oran elde ettiler. Seim Adnan Menderes'in
karizmasna vg niteliindeydi. Onu aalamak ve saygnln yerle bir
etmek zere dzenlenen halka ak bir mahkemenin ardndan Menderes
ile iki bakan, Fatin Rt Zorlu (dileri) ve Hasan Polatkan (maliye)
Eyll 1 961'de idam edildiler. Ancak Menderes mezarndan da hkmn
srdrmeye devam etti ve seim ayn zamanda onu alaa eden askeri
rejime kar bir gvensizlik oyu yerine de geti. Bir neo-DP koalisyonunun
hkmeti kurmas sz konusu olamayacana gre (bu, ordunun yeni bir
mdahalesine davetiye karmak demekti) Cumhurbakan Cemal Grsel
hkmeti kurma grevini smet nn'ye verdi.
tk koalisyon hkmeti ( o Kasm 1961-30 Mays 1962) CHP ile
gnlsz bir AP ortaklydt Silahl Kuvvetler Birlii'nin aralksz tehditleri
CUMHURYET TRK 'l'ESi'NOE SivASET VE SivAS PARTLER

ve kkrtmalar yznden bu koalisyon ancak alt ay srebildi. kincisi ge


nerallerin zorbalndan sonra bin bir zahmetle 25 Haziran'da kurulabildL
O da Aralk 1963'e kadar ayakta kald. Bu koalisyona AP dnda mecliste
bulunan tm partiler, yani CHP, YTP, Cumhuriyeti Kyl Millet Partisi
(CKMP) ve bamszlar bakan verdi. Ama CHP'nin ortaklar Kasm 1963'te
ki yerel seimde o kadar dk bir oy aldlar ki, bundan smet nn'yle
ibirlii yapmann uursuz olduu sonucunu kartarak koalisyondan e
kildiler. Bu seimlerde AP lkenin en popler partisi haline geldi.
nn'nn bamszlarla birlikte oluturduu son bakanlar kuru
lunun kuruluu (25 Aralk 1 963) , Kbrs krizi ve Yunanistan'la sava tehli
kesiyle ayn zamana denk geldi. Artk mecliste ounlua hkmedemeyen
nn, baz muhalefet partisi mensuplarnn bu krizde hkmeti destek
lemesi nedeniyle 3 Ocak 1964'te gvenoyu alp ayakta kalmay baard.
Ancak 1964 yl boyunca, lke Kbrs'la yatp Kbrs'la kalkt halde muha
lefet hkmete hi aman vermedi. Bakanlar kurulu her an drebilirdi.
Ama AP genel bakan Sleyman Demirel, gerek partideki konumunu iyice
salamlatrdktan, gerekse generallerle arasn dzelttikten sonra doru
ann gelmesini bekledi. 1965'in balarna gelindiinde artk dizginleri eline
almaya hazrd ve 12 ubat'taki bte grmelerini nn'y istifaya zorla
ma frsat olarak kullanmaya karar verdi.
Banda, AP listesinden seilmi bamsz vekil Suat Hayri
rgpl'nn olduu, iinde teki sac partilerden bakanlar kadar baka
bamszlarn da bulunduu drdnc koalisyon vekaleten bir AP yneti
miydi. Hkmetin balca grevi lkeyi yln ilerleyen aylarnda yaplacak
genel seimlere kadar ynetmek ve siyasi istikrar salamakt. Semen za
yf, beceriksiz hkmetlerden bkp usand iin 1965 genel seimlerinde
poplist DP'ye en yakn seenek olarak grd partiye, yani Sleyman
Demirel'in AP'ye oy verdi.
AP 11 ubat 1961'de ordunun icazetiyle kurulmutu. Genel ba
kannn, Mays 196o'ta 3- Ordu'yu kumanda eden emekli General Ragp
Gmpala olmas hi de tesadf deildi. Gmpala 3 Haziran'da ge
nelkurmay bakanlna atanm, Austos'ta ise istifa ederek alt ay sonra
nde gelen neo-demokrat partinin bana gemiti. Gmpala, ordunun
TRKYE TAR H

24 7

DP rvanizmi, sabk Demokratlarn ise ordu basks karsndaki sigorta


syd. Ancak 5 Haziran 1964'teki lmyle parti lider krizi iine girdi. Her
hizip kendi adayn kard: Tavizsiz sabk Demokratlar S ait Bilgi'i; orduya
ho grnmek isteyenler, Celal Bayar'n da yaverliini yapm emekli ha
vac General Tekin Anburun'u; muhafa.akarlar hukuk profesr Ali Fuad
Bagil'i; ve orta yolcu lmllar da, hamisi Adnan Menderes olan ve pek de
tannmayan mhendis Sleyman Demirel'i. En az tartmal aday olduu
iin parti Demirel'i bakan seti.
Cunta st dzey siyasetiler arasnda temizlik yapt iin, Sleyman
Demirel tepeye trmanan yeni Trk siyasetisinin somut rneiydi. Askeri
mdahalenin -siyasi gre bal olarak- en ykc ya da en yapc vehesi
belki de buydu. Yapay bir siyasi boluk yaratlm ve bu boluk, aksi takdir
de siyasetin dnda kalacak insanlar iine ekmiti 196o'larn olaand
koullar olmasayd, Devlet Su leri'nde mhendislik yapan Demirel'in
siyasete adm ataca pheliydi.
Demirel, parti iinde, modem dnyayla ba etmeye en uygun tek
nokrat ve M enderes'in aksine, karmak bir ekonominin ileyiine vakf
biri olarak grlyordu. Doum yeri olan Isparta'da herhangi bir siyasi
taban olmadndan, siyaseten zayf olduu, bu yzden de parti zerinde
egemenlik kuramayaca dnlyordu. Dahas, maharetle suiistimal et
tii kyl/kasabal kkeni, onun "sradan Trkne, zellikle de krdan gelip
byk kentlerin gecekondu mahallerine yerleen ve "kendi kendini yetitir
mi"' bir insan olarak Demirel'le zdelik kuran gmenlere hitap etmesini
salyordu. Mstesna bir hatip olmamakla birlikte ivesi ve konuma tarz
Demirel'i bir "halk adam" klarken, nn ve hatta T P bakan sosyalist
Mehmet Ali Aybar gibi liderlerin askeri/brokratik sekin zmreye men
sup olduklar aikard124
1 96o'larn siyaseti bir nceki on ylla taban tabana ztt1 Trkiye
96o'tan ve anayasann salad, ilk kez ideolojik siyasete izin veren yeni
zgrlklerden sonra her adan siyasilemiti. Artk lkede, zellikle de
niversitelerde solun varl hissediliyordu. renciler, kimileri TP'e bal
olmak zere kendi siyasi derneklerini kurmulard. S iyasi literatr zen
ginlemiti ve zellikle Batl solcu yazarlardan yaplan evirilere kolayca
CUM H U R YET T RKYES' NOE S YASET VE S YAS PART LER

eriilebiliyordu. Trkiye'nin tecrit hali sona ermi, lke etrafndaki dn


yann giderek daha fazla farkna varmaya balamt. Bu uyanla endieye
kaplan sa, rehavetten syrlp "komnizmle mcadele"yi desteklemek
zere glerini seferber etmeye giriti.
Bu siyasi eilimler lkenin ABD'yle d krkl yaamasyla
da akyordu. Menderes l95o'ler boyunca Washington'a sadk kalm
ve ABD'nin Souk Sava politikasn sorgulamakszn desteklemiti.
Ynetime gelir gelmez cuntann ilk ii, Trkiye'nin Batl mttefiklerine
olan balln teyit etmek oldu. Ekim l962'deki Kba fze krizi srasnda
Babakan nn, bunun bir Sovyet saldrs olmas ve nkleer imhayla kar
karya bulunulduu anlamna gelmesi halinde (ki bunun kysndan d
nld) Bat'nn yannda yer alacana sz verdi. Ama Trkiye bu kriz sra
snda, sper gler arasndaki mzakerelerde bir pazarlk kaleminden .te
bir ey olmadn ve mttefikinin mzakerelerde onun karlarn dikkate
almadn grd. Kamuoyu, Trkiye'nin menfaati zerinde pazarlk edil
diine ve Washington iin artk "stratejik bir deer" tamadna kani oldu.
Washington'n Atina'nn yannda yer alm gzkt 1 963-34 Kbrs krizi
(zellikle de Johnson'n Haziran l 9 64'teki mektubu) kamuoyunu Amerika
aleyhine ayaa kaldrd. Anti-Amerikan gsteriler, ordunun 12 Mart l 971'de
iktidara el koymasna kadar aralklarla srd. 2 s
Trk kamuoyu adadaki olaylar karsnda yle byk bir fkeye
kaplm ve Trkiye'nin yapaca askeri mdahaleye ezici bir destek oldu
una ylesini inanmt ki, Bakan Johnson'n 5 Haziran tarihli, Babakan
nn'y mdahaleden men eden mektubu karsnda akna dnmt.
Her ne kadar mektubun tam metni kamuoyuna ok sonra aklandysa da,
ierii basna hemen szmt. Bu ierik, milliyetilerin, Trkiye'nin Kba
fze krizinden beri kendisine ihtiya duysa bile yardmna komaya hi ni
yetli olmayan Bat'nn piyonu olduu yolundaki iddialarn hakl karyordu.
Johnson'n mektubu iddetli bir Amerikan kartlna yol at, milliyetiler
byk bir grlt koparrken, solculardan da "tarafsz Trkiye" talebi yksel
di. Hkmet dahi acizlii ve J ohnson'n pervaszl karsnda sarslmt.
Amerikan kartl bir d politika meselesi olmann tesine geti;
lke, kabaca Amerikan yanls sac ve Amerikan kart solcu kamp olmak
TRKYE TAR H

zere iki kutba blnd. Aslnda, Amerikan kart kampta solcular kadar,
her trl siyasi izgiden neo-Kemalist ulusalclar da bulunuyor ve bu ikisi
zaman zaman i ie geiyordu. Bu insanlar Trkiye'yi, ban A BD'nin
ektii kapitalist Bat tarafndan smrlmesi ve ona baml olmas bak
mndan mklat iinde gryorlard1 Trkiye'nin stiklal Harbi hikayesi,
bamsz, tarafsz bir devlet kurma peindeki Kemalistlerle yabanc vesaye
tini kabule hazr kartlar arasnda geen, emperyalizme kar bir mcade
le olarak yeniden yorumlanp sunuldu.
Benzer bir tahlil sava sonras Trkiye'si iin de yapld ve y
neticiler lkenin gerek bamszln koruma kararllndan yoksun
olmakla eletirildi. Bu bakmdan C H P de, DP de sulu bulundu; ilki
Truman Doktrini'ni ve Marshall Plan'n kabul ettii, ikincisi ise Trkiye'yi
NATO'ya ve Badat Pakt'na soktuu iin. S on gelimeler de bunlarn na
fleliini ortaya koyduuna gre, bu politikalar devam ettirmenin hibir
mazereti yoktu.
Byle bir eletiri, ilk kez kurulu brokratik dzenin ve ana partilerin
dndan geliyordu. Eletiriyi yneltenler esas olarak aydn kesim, zellikle
de niversitelerde fikir kulpleri kurarak geri kalm, ya da bir baka deyi
le emperyalizm tarafndan "geri kalmla terk edilmi" toplumlarnn yz
yze geldii sorunlar tartan renci gruplaryd. Bu kulpler, brokratik
denetimin her trl inisiyatifi boduu bir lkede bir sivil toplum yaratma
yolundaki ilk ciddi giriimlerdi. Kulp yelerinden bazlar grlerine si
yasi bir platform salayan TP'e katldlar. Bu radikal eilimlerden C H P de
nasibini ald ve karlnda siyaseten gndemde kalabilmek iin kendini
"ortann solu" olarak tanmlad.
Sa kanat, komnist ilan ettii bu yeni radikal milliyetiliin kit
lelere hitap etmesinden dolay alarma geti Neo-Kemalistler milliyetilii
ideolojilerinin akidelerinden biri haline getirmeyi baardndan, o zamana
dein milliyetilii tekelinde tutan sa kart g olarak slam kullanmaya
mecbur oldu. "Komnizmle Mcadele Dernei" gibi sac rgtlenmeler
1 9 6 2 gibi erken bir tarihte kurulmaya ve " slam komnizmin panzehi
ri olarak" takdim edilmeye balanmt bile. slamn bu siyasi gdml
kullanm 1 9 6o'lar boyunca, zellikle de Suudi parasnn slam Dnyas
250

(UM H U RYET T Rl< YES 'NOE SiYASET VE SiYAS PARTLER

Birlii yahut Rabitat-l Alem-l slam olarak bilinen rgt sayesinde nfuz
kazanmasnn ardndan artarak devam etti Ancak dinin siyasette nem
kazanmasn ithal ikameci politikalarn toplumun btn bir kesimini dla
mas da besledi ve bu kesimden bazlar, ileride greceimiz gibi, zm
slamc siyasette aramaya balad.26
Banda bulunduu Adalet Partisi'yle 1965 seimlerini hkmeti
kurmasna yetecek bir ounlukla kazanan Demirel'in, 27 Mays rejiminin
aa kard yeni glerle ba etmesi gerekiyordu. Demirel Eisenhower
bursuyla Amerika'da bir yl kald ve Trkiye'de faaliyet gsteren oku
luslu bir ABD irketinde alt iin, modem kapitalizmin ve ABD'yle
irtibatn sembol haline gelmiti. Bu nedenle soldan ve neo-Kemalistler
den olduu kadar, onu farmasonlukla itham eden dinci sadan da olmak
zere her ynden saldrya uruyordu. 196o'l yllarn sonuna gelinirken
Demirel'in siyasi konumu iyice bozuldu. Zamanla kangren olmaya yz
tutan ve Yunanllarn lehine dnen Kbrs sorununun yaratt hayal k
rkln giderecek hibir zm yoktu. zellikle de ABD'nin Vietnam'a
mdahalesinden ve 1967 Ortadou savandan sonra lke daha da siyasi
lemi, bunun sonucunda Amerikan kartl iyice artmt.
196o'l yllarn olaylar ve bilhassa TP'in propagandalar bu esnada
Trkiye'deki emekileri daha siyasiletirip militanlatrd. Bunun sonucun
da 1967'de, bir grup sendika hkmet yanls Trk- konfederasyonundan
ayrlp radikal Devrimci i Sendikalar Konfederasyonu'nu ( D S K) kur
dular. Amerikan modeline gre kurulmu olan Trk- iktisadi taleplere
younlayor, siyasi katlm caydryordu. Avrupa'daki rneklerin izinden
giden D S K ise iktisadi taleplerin ancak siyasi eylemle kazanlabileceini
savunuyordu. Bu yzden TP'i destekledi. atlak, ayrlkla ve aksi yndeki
iddialara ramen gayri resmi olarak AP'yle balantl olan Trk- 'in kan
kaybetmesiyle sonuland. Hkmet ve iveren sendikalar alarma geti.
i hareketi zerindeki hakimiyetlerini kaybettiklerini anlayp, i iten ge
meden dizginleri yeniden ele almaya karar verdiler.
Eer partisi birlik iinde kalabilseydi, Demirel duruma daha iyi
hakim olabilirdi. Ama yle olmad; kendi beceriksizlii yznden deil,
temsil ettii iktisat politikalarnn sonular yznden. Demirel modem
T RKYE TAR H

251

kapitalist bir devletin ve toplumun mimar olmak, bu uurda eski, khne


mi yaplar gemie gmmek istiyordu. Mecliste yapt bir konumada
"Modem Trk devletinin izleyecei yol 19. yzyl kapitalizminin usullerin
den tamamen farkl olacak," demiti. Ve yle de oldu. Kimi alanlarda tekel
nitelii kazanan byk lekli modem kapitalist giriimler ksa srede
Anadolu'nun her yerine kk saldlar. Bir avu kapitalist yeni iktisat politi
kalarndan istifade ediyordu ve bunlardan bazlar ksa srede Fortune 500
irketleri arasndaki yerini alacakt. Ama lkenin her yerine dalm olan
serbest kk esnaf, tccar ve zanaatkarlar bu yartan zararl ktlar.
AP iindeki bu geleneksel alt-orta snf temsilcileri, Demirel'i kar
evrelerinin eline dt ve halktan ziyade onlara hizmet ettii iin ele
tirmeye baladlar. slamc bir sylemi benimseyip, lkedeki ou byk
iadam ve sanayici iin iddia edildii zere onu da farmasonlukla itham,
ettiler. Demirel bu insanlarn iinde bulunduu ikilemi anlyordu, ama
t vermek dnda onlara hibir yardm eli uzatmad. Gnderdikleri he
yete yle dedi: "lkemizde bir buuk milyon esnaf ve zanaatkar vardr; bu
da be alt milyon insan demektir. Kendi kendine yeten, deneyimli, bilgili,
becerikli insanlar, demokratik dzende birer g tekil eder. Bugnn
kk esnaf yarnn fabrika sahibi olabilir. " ine dm olduklar a
mazdan kurtulabilmek iin rgtlenmeleri ve kaynaklarn birletirmeleri
gerekiyordu. Oysa. ilerinden pek az bunu yapabilecek durumdayd ya da
buna istekliydi; ou iflas etti.
Bu kesim Demirel'in dne kulak vermediyse de, siyasi rgt
lenme iine girmeyi becererek Demirel'e ve politikalarna kar olanlar
desteklemeye balad. ok gemeden slamc Milli Nizam Partisi'ni
(MNP) kuracak olan Prof. Necmettin Erbakan, Mays 1968'de hkmetin,
Trkiye'yi "Avrupa ve Amerika'nn ak pazar" haline getirdiini syle
dii politikalarna saldrmaya balad. Bir yl sonra da, Trkiye Odalar ve
Borsalar Birlii bakanl iin yaplan seimlerde, Anadolulu delegelerin
desteiyle Demirel'in adayn yendi.
AP Ekim 1969'daki genel seimlerden galibiyetle kt ama oy
oran 6,4 puan gerilemiti. Bu sonulardan cesaret alan Erbakan Ocak
197o'te kendi partisini kurdu. Daha sonra, ayn yln Aralk aynda AP' den
CU M H U RYET T RKYES 0 NDE SYASET VE S YAS PARTLER

ayrlan bir dier hizip de Demokrat Parti'yi oluturdtL Bu esnada, 1965'te


Cumhuriyeti Kyl Millet Partisi'ni ele geiren Albay Trke ubat
1969'da partinin adn Milliyeti Hareket Partisi (M HP) olarak deitirdi.
Amac, tekelci kapitalizme ve komnizme ayn oranda kar olma iddiasn
daki militan, ar milliyeti, neo-faist bir parti yaratarak ayn alt-orta snf
oylara talip olmakt. 1965'te ortann solu programn benimsemesinin ar
dndan CHP de blnmt. Partinin sa kanad program protesto ederek
partiden ayrlm ve Profesr Turhan Feyziolu nderliinde, daha sonra
Cumhuriyeti Gven Partisi adn alacak Milli Gven Partisi'ni kurmuttL
Blnm sa 197o'lerin siyasi istikrarszlnn ba etmeni oldu.
Ykselen siyasi tansiyon, toplumsal deiimler ve dnyada olup
bitenlerle birleerek, 196o'larn sonu ile 197o'lerin balarnda her an pat
lamaya hazr bir ortam meydana getirdi. Sanayideki yksek byme or'ln,
srekli olarak artan ve karlanmas imkansz beklentiler yaratt. Yksek
enflasyon tketimi mreffeh bir aznlkla snrlyor, igc istihdama gre
orantsz bir hzla byyor, bylece her ne kadar Avrupa'da "ekonomik
mucize" gerekletiren d gle biraz hafflemise de isizlik srekli yk
seliyordu. Bu arada iiler de giderek daha militanlamakta ve akn akn
sendikalara katlmaktaydlar. $ nc Dnya lkesinde olduu gibi
Trkiye'de de nfus sadece hzla artmakla kalmyor, otuz yan altndakile
rin oran endie verici boyutlara ulayordtL Halihazrda yetersiz olan ei
tim sistemi, byyen renci kitlesinin ihtiyalarn karlamakta yetersiz
kalrken, ekonomi de her yl mezun olan binlerce kiiye i salayamyordtL
196o'lardaki kayt kapasitelerini ikiye katlayan okullar ve yksek retim
kurumlar (niversiteler, retmen okullar ve ilahiyat faklteleri) san ve
solun u siyasi gruplarnn ye toplama mekanna dnt.
196o'larn solcu eylemcilerinden ve solun ideologlarndan biri
olan Murat Belge, "1968'in sarsc olaylar (ubat'taki Tet saldrs, Fransz
rencilerin Mays'taki ayaklanmas ve Austos'taki ekoslovakya igali)
Trkiye'deki renci siyasetinin hakim sera ortamnda, ou lkede ol
duundan ok daha byk bir etki yapt," diye yazd.>? Bu olaylar, "milli
bakiye sistemini" laveden Mart tarihli seim kanunu deiikliyle de
birleti. Deitirilmesi planlanan hkm sayesinde, TP 1965 seimlerinde
TRKYE TAR H

mecliste on drt sandalye kazanm ve boyutuyla son derecede orantsz,


tarihi nemde bir muhalefet rol oynamt. Hkmetin kanunda deiik
lik yaparak TP'i siyasi arenann dna itmek istemesinin nedeni buydu.
Yaplan deiiklik, TP'in ayn oyu alsa dahi mecliste ancak
sandalye kazanmasna yol ayordu; 1969'daki seimlerde parti ancak iki
sandalye elde edebildi. Yeni yasay deerlendiren The Economist (9 Mart
1968) u aikar sonuca ulayordu: "Trkiye Komnist Partisi yasakl oldu
u iin, i Partisi gerekte an solcularn yasal olarak yuvalanabildii tek
yer. Ykclk, siyasi engellenmilik iinde beslenip byr. i Partisi u an
da ykc olsa da olmasa da, eer mecliste bir mahre bulmas engellenir8e,
o yne meyletmesi ok muhtemeldir."
Geri baz yandalar yle idi ama TP'in kendisi ykc bir parti hali
ne gelmedi. Meclis yolunun sola kapal olduuna kanaat getirenler, iktidara
gelmenin tek yolunun sempatizan baz subaylarla ibirlii iinde yaplacak
bir askeri darbeden getiine inanmaya baladlar. S ol , TP'i desteklemeye
devam edenler ve " Milli Demokratik Devrim" (yani radikal subaylarla ya
plan ittifak) taraftarlar olmak zere ikiye ayrld. Trkiye'nin sorunlarna
verilecek cevabn Hindistan'daki Naksalit hareketi trnde bir Maoizmde
ya da Latin Amerikan ehir gerillas stratejisinde bulunabileceine inanan
lar da vard.
Ayn zamanda, solu seim yasasyla sakatlayan hkmet, D S K'in
siyasi sendikacln hkmet yanls Trk- lehine bir kanun kararak
ortadan kaldrmaya da karar verdi. Trk sendikaclk hareketi konusunda
uzman olan Prof. Ikl, yaplan deiiklikle "belli bir iyerinde alan
larn en az te birini temsil etmedike, o iyerinde sendikalamann
yasakland"n yazar: "Ancak en nemlisi, hkmet szcsnn de aka
ve kamuoyu nnde kabul ettii gibi, deiikliin D S K'in kkn kaz
mak iin kullanlacayd. "28

iler bu kanuna, 15- 16 Haziran 97o'te byk lde kendiliinden


gelien muazzam bir gsteriyle karlk verdiler ve tm stanbul-Marmara
blgesini felce urattlar. Bu, gsteriyi "kostml ihtilal provas" olarak
tanmlayan rejim iin barda taran son damla oldu. Gzlemciler, hk
metin kinci Cumhuriyet'in kurumlaryla asayii salamay beceremedii

2 54

CUMH UR YET TORKYES'NOE S YASET \it S YAS PART LER

belirterek, bir dier askeri vesayet rejiminin yolda olduu tahmininde bu


lundular. Demirel, sk sk, bu kadar liberal ve gevek bir anayasayla lkeyi
ynetmenin imkanszlndan dem vurmutu.
Ocak 1971 itibariyle Trkiye kargaa iindeydi. niversitelerde ei
tim durmutu. Latin Amerikal ehir gerillalarn taklit eden solcu genler
banka soymaya, ABD askerlerini karmaya ve Amerikan hedeflerine sal
drmaya koyulmutu. Neo-faist militanlar, hkmeti eletiren niversite
profesrlerinin evlerini bombalyordu. Fabrikalar grevdeydi ve l Ocak'la
12 Mart 1 971 arasnda, nceki herhangi bir ylda olduundan ok daha
fazla ign kaybedildi.29 slamclar daha da saldrganlamt; MNP'nin
Atatrk' ve Kemalizmi aka reddetmesi silahl kuvvetleri adeta ldrtt.
Mart aynn balarna gelindiinde Demirel artk iyice kontrolnden
kan ve giderek vahimleen olaylara yenik dmt. Partisinin medis
grubunun 8 Mart'ta yapt toplant artk gvenoyuna sahip olmadn
ortaya koydu ve bu haber AP iindeki srdalar tarafndan hemen gene
rallere iletildi. ki gn sonra toplanan generaller, artk partisinin tam des
teini arkasnda bulamayan Demirel'in gitmesi gerektiine karar verdiler.
Bylelikle 12 Mart'ta silahl kuvvetler adna harekete geen generaller,
Cumhurbakan Sunay'a ve iki meclisin bakanlarna verdikleri muhtra
da, anayasann ngrd reformlar gerekletirmeye muktedir, kuvvetli,
inandrc bir hkmetin kurulmasn istediler. Hkmetin ekilmeyi
kabul etmemesi halinde iktidara el koyacaklar tehdidinde bulunmalar
Demirel'e baka seenek brakmyordu. Onun istifasyla, nicedir istedii
ama 1 9 6 1 anayasasnn getirdii teminatlar yznden bir trl alamad
anti-demokratik nlemlerin yolu alm oldu.
S OSYAL DEMOKRAS VE SYAS TERR, 1 971-80
Generallerin ncelii "asayiin tesis edilmesi"ydi. Bu, siyasal solun
ve onun i Partisi, Trkiye Devrimci Genlik Federasyonu (Dev-Gen),
niversitelerdeki fikir kulpleri, retmenler Sendikas ubeleri ve DSK
gibi btn rgtlenmelerinin tasfiyesi anlamna geliyordu. Ayn zamanda,
Milliyeti Hareket Partisi'nin lk Ocaklar adn tayan genlik rgtne,
ideolojik rakiplerine kar adeta polislik etme serbestisi tannd.
T RK YE TAR H

Cunta Demirel hkmetinin yerine "partiler st" bir teknokratlar


kabinesi getirdi ve bana da 1 9 Mart'ta muhafazakar Cumhuriyeti Prof.
Nihat Erim'i babakan olarak atad. Sa partilerce desteklenen Erim'in,
nn'nn arka kmasyla CHP'yi de kendi tarafna ekmesi umuluyordu.
Erim cuntann planlad reform programn, ksmen de siyasal sol yasak
lannca yeraltna itilen ar solcularn yrtt, yeni yeni patlak veren
terr eylemleri nedeniyle yrtemedi. Nisan aynda, aralarnda Krt ayrlk
larnn faaliyet gsterdii Gneydou illerinin de bulunduu on bir ilde
skynetim ilan edildi Buna bal olarak siyasi yaam kesintiye urarken,
3 Mays'ta her trl grev ve lokavt yasad ilan edildi.
zleyen iki yl boyunca bask olaan hale geldi. Saclar tarafndan
Trkiye'nin btn sorunlarnn msebbibi ilan edilen anayasa, kamuoyu
tartmasna almadan, 1961 anayasasnn gvence altna ald hak ve z
grlkler ortadan kaldrlarak deitirildi. Generaller liberal bir anayasann
Trkiye gibi gelimekte olan bir toplum iin lks olduuna hkmetmi
lerdi. Liberal anayasa deitirildikten sonra sra reform konusuna geldi.
Ama saclar reformlara karyd ve Demirel'in kabinedeki AP'li bakanlar
ekmesi bir krize sebep oldu. Kriz Demirel'in lehine zld, ama reform
larn l doduuna inanan on bir bakan, Erim'i de ayn yolu izlemeye
zorlayarak kabineden ekildi.
kinci Erim hkmeti (11 Aralk 1971-17 Nisan 1972) de baarsz
oldu. Demirel'in destei olmadan Erim'in yapabilecei pek bir ey yoktu;
Demirel ise bir sonraki seimleri kazanmay kolluyordu. Bylelikle istifa
eden Erim'in yerine Ferit Melen geti. Melen, ncelii asayie vermeye
devam etti ve reform ile temel iktisadi ve toplumsal sorunlar el srlme
den kald. Ama 1 973 yaklarken seim vaatleriyle birlikte lkedeki haleti
ruhiye de deimeye balad. Blent Ecevit 1972 Mays'nda C H P genel
bakanln smet nn'den almay baarm ve partinin rotasn sosyal
demokrasiye doru evirmeye koyulmutu. Ayn zamanda nn'nn
generallerle ibirlii politikasn da bir kenara brakarak, grev sresi
1 973 'te dolacak olan Cumhurbakan General Cevdet Sunay'n yerine
General Faruk Grler'in getirilmemesi konusunda Demirel'le anlat. 6
Nisan'da, zerinde uzlaya varlan aday, emekli amiral Fahri Korutrk
CUM H U RYET TRKYES0 N D E SYASET VE S YAS PARTLER

cumhurbakan seildi. Melen 7 Nisan'da istifasn sununca, Korutrk


babakanla byk i evrelerinin muhafazakar szcs Naim Talu'yu
atad. Reform artk tamamyla kat zerinde kalm ve uygulanmas se
im sonras hkmetine braklmt.
Trkiye seimlere hazrlanyordu Sada Demirel dizginleri ele
alm gibi grnyordu, ama sac Milli Gven, Milliyeti Hareket ve
Milli Nizam partilerinin 197'de kapatlmasndan sonra kurulan Milli
Selamet Partisi (MSP) gibi kk partiler yznden hala blnmt. Mart
197'den ar yaralarla kan sol ise yeni sosyal demokrat CHP etrafnda
toplanmaya balamt. Ekim 1 97fteki seimlerden sosyal demokrasi yle
glenerek kt ki, generaller Eyll 198o'de daha da iddetli bir mdaha
lede bulunmaya mecbur kaldlar. CHP oylarn yzde 33,fn, meclisteki
sandalyelerin ise 185'ini almt, ama meclis ounluu iin gerekli 22()'nn
hala gerisindeydi. Dolaysyla Ecevit sa kanattan bir partiyle koalisyona
gitmek zorunda kald.
Ecevit'e hkmeti kurma grevi verildiinde, Trkiye'deki kurulu
dzen Demirel'in Ecevit'in radikalliini trpleyecei bir CHP-AP koalis
yonundan yanayd. Ancak Demirel, yeni hkmetin, ekonominin ksmen
dnya ekonomisindeki bozulmadan kaynaklanan ktye gidiine dur diye
bilmek iin halkn houna gitmeyecek nlemler almak zorunda kalacan
bilerek, herhangi bir koalisyona katlmay reddetti. Ecevit, slamc poplist
lider Necmettin Erbakan'a ynelmek zorunda kald. Sk pazarlklardan
sonra Ocak 1974'te kurulan CHP-M SP koalisyonu, herhangi bir ortak
programa deil, katksz bir siyasi frsatla dayanyordu Bu yzden de
krlgand ve dalmaya mahk1mdu. Ecevit'in istifasyla 18 Eyll'de sona
erdi. Ecevit, Kbrs Rum kesiminde Bakan Makarios'a kar dzenlenen
darbe zerine Kbrs'a mdahale kararn veren karizmatik lider olarak er
ken seimi kazanp tek bana iktidara geleceinden emindi.
Ancak hesaplarnda fena halde yanlmt, nk Ecevit'in ezici bir
seim zaferi elde etmesinden korkan sa partiler erken seime gitmeyi red
dettiler ve Demirel'in bakanlnda "Milliyeti Cephe" adyla bilinen "Sola
Kar Sac Cephe" koalisyonunu kurma yoluna gittiler. 31 Mart 1975'te
ilan edilen hkmet drt partiden oluuyordu: Adalet Partisi, Milli Selamet
T RKYE TAR H

Partisi, Milliyeti Hareket Partisi ve dardan destek veren bamsz sabk


Demokrat Partililer. Milliyeti Hareket Partisi milletvekilinden ikisini
kabineye sokmay, bylece neo-faist ideolojisini merulatrmay baard.
Sa partiler, koalisyonu kendi saflarn eitli bakanlklara yerletirerek
devleti parsellemekte kullandlar. Cephe yanls medya "Parlamentoda
Demirel, Sokakta Trke" slogann yayarken, partinin Bozkurtlar diye
bilinen militanlar iddet hareketlerinde ok daha etkin bir rol oynamaya
baladlar; yle ki, siyasi terr Trk siyasi hayatnn daimi bir paras haline
geldi. 1 97o'ler boyunca Trkiye'yi kasp kavurarak 198o'deki askeri m
dahaleye zemin hazrlayan siyasi iddetin birincil hedefi, Ecevit'in sosyal
demokrat hareketini saf d brakmakt.
Semen ne Milli Selametilerin slamc propagandasna ne de neo
faistlerin komnizm tehdidini smrmesine yant verdi. Sadece partilerin
programlarna oy verdi: CHP'nin "insani yzl" bir kapitalist Trkiye yarat
ma vaadiyle Demirel'in her Trk'n gurur duyaca "Byk Trkiye"sine.
ilgintir, seim sonular, Milliyeti Cephe koalisyonunun, par
tilerin devlet yaps zerindeki hakimiyetleri zerinden ciddi biimde
hazrlanmaya baladklar genel seimlere kadar srmesini garantiledi.
1976 ve 1 977'de iddet ylesine trmand ki, hkmet artk ipleri tamamen
elinden kard. Liberal basn ak ak faizm tehlikesinden sz ediyordu.
Babakan Demirel kendini Milliyeti Cephe'den kurtarmann tek yolunun
erken seimden getiine kanaat getirdi. 5 Nisan 1 977'de, AP ve CHP'nin
oylaryla 5 Haziran' da seim yaplmas karar alnd.
Seimlerin ilanyla birlikte siyasi iddetin skl ve younluu iyice
artt ve Mays 1977'de stanbul'da, "ykselen faizm dalgas" denen eye
kar bir g gsterisi olarak dzenlenen muazzam bir yryte dorua
ulat. S a kanat yry bir katliama dntrmeyi becerdi. Eer ama
lar semene gzda vermek idiyse bunda fena halde baarsz oldular,
nk ertesi ay yaplan seime katlm oran 1 972'deki yzde 68,8'den
yzde 72,2'ye kt ve CHP 213 sandalye kazand, ama tek bana hkmet
kurmas iin gereken 226'y tutturamad.3
Trkiye tarihinde ilk kez bir aznlk hkmeti kuran Ecevit 3
Temmuz'daki gven oylamasn geemedi. Bunun zerine Demirel, 21
CUMHU RYET T0 RKYES 0 NDE SYASET VE S YAS PARTLER

Temmuz'da "kinci Milliyeti Cephe"yi kurdu. Bu koalisyonda AP'nin


on milletvekiline karlk slamclarn sekiz ve neo-faistlerin de be
bakanlk elde etmi olmas, AP'nin ar saa nasl muhta hale geldiini
gsteriyordu. Ancak bu koalisyon Aralk 1977'deki yerel seimlere kadar
ayakta kalamad. On iki AP milletvekilinin sre giden iddet olaylar ve
Gneydou'da Krtlere ynelik basklar nedeniyle aleyhte oy kullanmas
zerine, Demirel 31 Aralk'taki gven oylamasn kaybetti.
Ecevit, AP'den ve eski CHP'den ayrlan ve hepsi de bamsz mil
letvekillerinin desteiyle hkmeti kurdu. Bu ahslarn kendi programn
uygulamasna asla izin vermeyeceklerini biliyordu, bu yzden tek vaadi
lkede "bar ve beraberlii yeniden tesis etmek" oldu. Ancak bunu dahi
yerine getiremedi ve san balatt siyasi terr dalgas, ubat 1 979'da,
liberal Milliyet'in genel yayn ynetmeni ve bayazar Abdi peki'nin ,su
ikasta kurban gitmesiyle meum bir dnemece girdi. Ecevit terristlerin
Alevileri hedef almaya balamalar zerine, 25 Aralk 1 978'de on ilde s
kynetim ilan etmek zorunda kald. Ama bu snrl skynetim bile iddeti
zapt edemedi ve Ecevit'e olan destek zayflamaya balad. 14 Ekim 1979'da
yaplan ksmi ara seimlerde semen Ecevit'i cezalandrd: Ecevit'in oylar
yzde 29'a derken AP'ninkiler yzde 46,8f e ykseldi; M S P ve M H P ise
ayn seviyede kald.
Ecevit'in 1 6 Ekim'deki istifas zerine, Demirel 12 Kasm'da bir
aznlk hkmeti kurdu. Her ne kadar san desteine dayanmaya devam
ettiyse de, bir dier Milliyeti Cephe koalisyonu mmkn deildi. Sa,
siyasi solu 197'den sonra nasl ortadan sildiyse, sosyal demokrasiyi ber
taraf etme hedefine de ulamt. Demirel 25 Kasm' da gvenoyu aldysa
da, hkmetinin ran Devrimi ve Sovyetlerin Afganistan mdahalesinin
yaratt siyasi kargaayla ba edecek istikrar salamasnn imkan yoktu.
Dahas, kreselleme, seim siyasetinden muaf bir devlet gerektiriyordu.
Bu iki etmen de Trkiye'nin tm siyasi yapsn byle bir devlet yaratacak
ekilde yeniden rgtleyecek bir askeri mdahaleyi zorunlu klyordu. 12
Eyll 1980 askeri mdahalesi tam da bunu yapmak amacyla gerekle
tirildi.

TRKYE TAR H

2 59

1980 SONRASI SYAS VE KTSAD YEN DEN YAPILANMA


Generaller Demirel hkmetini grevden uzaklatrdktan sonra,
Genelkurmay Bakan General Kenan Evren ile donanma, hava kuvvet
leri ve jandarmann kuvvet komutanlarndan oluan bir Milli Gvenlik
Konseyi (MGK) kurarak kendilerini yasama ve yrtme organ olarak ata
dlar. Yetkilerinden bazlarn emekli Amiral Blent Ulusu bakanlnda
kurulan teknokratlar kabinesine devretmekle birlikte, Kasm 1983 seim
lerinden sonra sivil ynetime geilene kadar lkeyi ynettiler. Bu arada
skynetim ilan edilmi, generaller "asayii" tesis etme iine girimilerdi.
Siyasi partiler kapatJd ve eski siyasetilere yasak getirildii iin, lkedeki
her trl siyasi faaliyet durma noktasna gelmi bulunuyordu. Grnte
siyasi yaama benzer bir ey ina edilinceye kadar, Trkiye'nin kurumla
rnn (anayasa, seim sistemi, niversiteler) lkeyi depolitize etmek zere,
kknden deitirilmesi gerekiyordu.
198fte siyasi partilere yeniden izin verildi, ama yalnzca "yeni si
yasetiler" parti kurabiliyordu. Parti bakanlar tek tek elden geirilip yeni
rejim asndan tehlikeli duranlar eJendi. 1980 meclisinin tamam be
yllna, parti bakanlar ise on yllna siyasetten men edildi. Dolaysyla,
yaplacak seimlere ancak parti katlabildi. Merkez sa, Turgut zal'n
Anavatan Partisi (ANAP) ve emekli General Turgut Sunalp'in Milliyeti
Demokrasi Partisi (MDP) etrafnda birleirken, merkez solu, tek vasf
smet nn'nn sekreterliinden gelmek olan emekli brokrat Necdet
Calp bakanlndaki Halk Parti temsil ediyordu)' Sleyman Demirel,
Blent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Trke gibi eski siyasetile
rin, yasakl da olsalar, siyasi yaam zerindeki etkileri devam etti.
Kasm 1983 seimleri yzde 4s,5'lik oy oranyla zal'n ANAP'n
iktidara tad; Halk Parti yzde 30,46, MDP ise yzde 23,27 orannda
oy ald. zal, partisinin, 1980 ncesinin sadan sola tm ideolojik eilim
lerini temsil ettiini iddia ediyordu. Kendisi Demirel'in son hkmetinde
ekonomiden sorumlu olmu ve generaller zamannda da grevine devam
etmi bir brokratt. Hibir siyasi kargaann yer almad be yllk bir
"toplumsal bar" istemi ve rejim de bunu salamt. "lkenin iktisadi so
runlarn dzeltmek iin" uygun grd her nlemi almakta serbestti. Bu,
CU M H U RYET TORl<YES ' N O E S YASET VE S YAS PARTLER

enflasyonu drmek iin fiyatlarn serbest braklmas, cretlerin dk


tutularak tketimin kslmas, ihracatn artrlmas ve on sekiz milyar dolar
civarndaki d bor demelerini ertelemek iin yabanc kredi kurulularyla
masa bana oturulmas anlamna geliyordu.
Trkiye'de partiler, fikir ya da program partisi olmaktan ok, bakan
larnn karakterine brnmeye yatkndr. Bu yzden CHP nn'nn, DP
Menderes'in, AP Demirel'in, slamc partiler de Erbakan'n partisi olmu
tur. ANAP da daha bandan itibaren zal'n partisiydi ve kurduu kabine,
onun yrtme organ zerindeki mutlak hakimiyetini yanstyordu; parti ii
demokrasi sz konusu bile deildi. Bu durum 1989'da parti bakanlndan
resmen ayrlp cumhurbakan olmasndan sonra dahi devam etti.
Yasakl liderler (Demirel, Ecevit, Erbakan ve Trke) 1986 yl bala
rnda, emaneti partilerin arkasnda siyaset sahnesine ktlar. Ancak sixasi
haklarna yeniden kavumak iin 6 Eyll 1 987'deki referandumu bekleme
leri gerekiyordu. Erken seimin yolu almt; muhalefete rgtlenmek
iin ne kadar az zaman kalrsa partisi iin o kadar iyi olacan hesaplayan
zal, erken seim tarihini 29 Kasm olarak belirledi. ANAP seimi kazand,
ama yzde 36,29'a den bir oy oranyla; banda smet nn'nn olu
Erdal nn'nn bulunduu Sosyal Demokratlar (SHP) yzde 24,81 ile
ikinci, Demirel'in Doru Yol Partisi (DYP) ise yzde 19,15 ile nc oldu.
Drt kk parti, yeni seim kanunun getirdii yzde o'luk seim barajn
aamayp meclis d kald. Sol oylar, SHP ile Ecevit'in seimde yzde 8,53
orannda oy alan Demokratik Sol Parti'si (DSP) arasnda blnmt.
ANAP gten dmeye devam etti ve 26 Mart 1989 yerel seim
leri parti iin tam bir bozgun oldu: Partinin oylar be ylda yzde 45'ten
yzde 22'ye dmt. zal 1 992'de yaplacak genel seimde ounluu
kaybedeceinin ve bylece siyasi kariyerinin sona ereceinin farkndayd.
Bu yzden, grev sresi 1989'da sona erecek olan General Evren'den
sonra meclise kendini cumhurbakan setirtmeye karar verdi. " Kutsal
ttifak" slamclarla milliyetiler arasnda blnm olan parti, zal'n
ayrln partinin hakimiyetini ele geirme frsat olarak grd. 31 Ekim' de
Trkiye'nin sekizinci cumhurbakan olarak seilen Turgut zal 9 Kasm
1989'da makama oturdu.
TRKYE TAR H

261

zal'n cumhurbakanl (1989-93) siyasi istikrarszlklar iinde ge


ti. Onun denetiminden kurtulan ve bana, silik bir babakan olan Yldrm
Akbulut'un getii partide balayan hizipler aras liderlik yar partiyi daha
da zayflatt. Giderek byyen Krt isyan, siyasi suikastler, "slamc kkten
dincilik" ve iktisadi sorunlar karsnda hkmetin gsterdii beceriksizlik,
askeri mdahale sylentilerini gndeme getirdi. 2 Austos 199o'daki Krfez
kriziyle birlikte lkenin tm dikkatini ieriden darya evirmesi, zal'a
bir sreliine de olsa konumunu glendirme imkan verdi Mart 199'de
yaplan bir saha aratrmas, ANAP'n stanbul'daki desteinin yzde 2ften
yzde 8'e dtn ortaya koyuyordtL Sosyal demokratlarn ans da yaver
gitmiyordu; ykselen tek parti Demirel'in DYP'siydi. Haziran'daki seim
lerde ANAP bakanlna gen ve "modern" Mesut Ylmaz'n (daha krk
yandayd) getirilmesi ve milliyeti-dinci gruplarn yenilgiye uramas, par-.
tiye lkedeki duruunu dzeltme ans tand. Ylmaz iktisadi durum iyice
ktlemeden, 1992 yerine 199'de genel seime gitmeye karar verdi Meclis
20 Ekim'de seim yaplmas karar ald.
Seim sonular Ylmaz' hakl kard ve ANAP, Demirel'in
DYP'sinden sonra ikinci geldi. Asl kaybedenler ise blnm sosyal de
mokratlard. 1989'un en popler partisi olan Sosyaldemokrat Halk Parti
( S H P) oylarn yzde 20,8'ini alarak ncle der ve mecliste seksen
sekiz sandalye kazanabilirken, Ecevit'in DS P'si yzde o,8 oy oranyla yedi
sandalye elde etmiti. Erbakan'n Refah Partisi'nin altm iki sandalye ka
zanarak meclise girmesi, Trkiye'deki Mslman orta snfn artan siyasi
neminin habercisiydi.
ki merkez sa parti (ANAP ve DYP) arasnda anlaml ideolojik
farkllklar yoktu, ama birleerek gl bir hkmet oluturmay kabul
etmediler. kar evreleri ar bash ve Ylmaz Demirel'in liderliini kabul
etmektense muhalefete gemeyi tercih etti. Demirel aradaki ideolojik fark
llklara ramen Erdal nn'nn sosyal demokratlaryla, lkenin 1 97o'ler
boyunca arzu ettii, ideolojik olmayan bir koalisyon kurdu.32 Halkn yzde
48'inin desteine sahip olan hkmet mecliste 266 sandalye ile temsil edi
liyordu. Teoride, kresel pazara girmek iin gerekli reformlar uygulamaya
muktedir gl bir hkmetti.
262

Cu M H U RYET T RK YEs i'NDE SiYASET VE S i vAsi PARTLER

Turgut zal'n 17 Nisan 1993'teki ani lm zerine Demirel parti


bakanln iktisat doktoral, i evreleriyle yakn balara sahip, nispeten
gen ve deneyimsiz bir siyaseti olan Tansu iller'e (1946- ) brakarak,
Mays aynda kke kt. Amerika'da eitim grm olan iller'in partiye
modem bir imaj kazandrmas bekleniyordu. iller, halkn zararna olan
sac politikalara omuz verdike semenin gznden den sosyal demok
ratlarla koalisyonu srdrd. Bu durumdan karl kan ve semen nezdin
deki konumunu pekitiren ise Refah Partisi (M SP'nin yeniden dirilmi
hali) oldu.
1984'te balam olan Krt ayaklanmasnn 199o'larda daha da cid
diyet kazanmas zerine lml Krt siyasetiler davalarn meclise tamak
iin eitli partiler kurmaya giritiler. Bu partilerden biri olan Halkn Emek
Partisi (HEP) Austos 1993'te Anayasa Mahkemesi'nce kapatld; Mf!.ys
1 994'te yerine kurulan Halkn Demokrasi Partisi (HADEP) de ayn akbete
urad. Bu esnada iller bakanlndaki DYP hzla oy kaybetmeye bala
m, Aralk 1995'teki genel seimlerde, oylarn yzde 2,38'ini alan ve 158
milletvekili karan Refah Partisi galip gelmiti.33
Hibir parti tek bana hkmet kuracak ounluu elde edeme
miti ve koalisyon kurma abalar da boa kt. Laik partiler Refah'n
bakanlnda bir koalisyona katlmay reddederken, DYP ve ANAP'n
bakanlar da (iller ve Ylmaz) birbirlerinin idaresi altna girmeyi reddet
tiler. iller ile Ylmaz nihayetinde Mart 1996'da, dnml babakanlk
ieren, Ecevit'in D S P'sinin de destek verdii bir koalisyon kurmakta an
lat. Erbakan'n iller'i yolsuzlukla itham eden bir meclis soruturmas
balatma tehdidi koalisyonu zayflatb. Byle bir koalisyon fazla uzun sre
meyecek kadar istikrarszd ve kabine iindeki gerilimler Mesut Ylmaz' 6
Haziran'da istifaya zorlad. Bundan sonraki hkmeti Erbakan'n kurma
sndan baka are kalmamt ve bu, bir slamcnn babakanlndaki ilk
hkmet olacakt.
Erbakan'n antaj ie yarad ve iller, aleyhindeki soruturmay
durdurmas kaydyla slamclarla koalisyon kurmaya raz oldu. Frsat
Erbakan kendisinin babakan olaca bir koalisyonu kabul etti ve 2 9
Haziran 1996'da "Refahyol hkmeti" ilan edildi.34 Bylesine ilkesiz bir
TOR<VE TAR H

siyasi davrann ardndan yaplan bir kamuoyu yoklamas, halkn siyaset


ilerin yan sra baka devlet kurumlarna olan gvenini de yitirdiini ve
sadece orduya gvenin arttn gsterdi.
Erbakan, babakanlktaki tedbirli yaklamna ramen laik medyada
srekli eletiriliyordu. MGK'daki generaller, Trkiye'nin srail'le olan as
keri ibirliini daha da genileterek onu kltme yoluna gittiler. Dahas,
Erbakan'n laik sekinlere ho grnme gayretleri, iktidara gelmeden nce
dilinden drmedii saldrgan slamc politika beklentisi iindeki parti
tabann yabanclatryordtL Oysa Refah ynetimi, "Anadolu kaplanlar"
olarak anlan Anadolu burjuvazisinin 198o'lerden itibaren elde ettii ka
zanmlar nedeniyle lml ve merkezci olmutu. slamc burjuvazi kresel
lemenin nimetlerinden pay almak istiyor ve bu nimetlere de ancak kendi
partisi iktidarda iken uzanabiliyordu. Partinin alt kademeleri ise iktisadi,
glklerle boumakta ve radikal taleplerini yinelemekteydiler.
Refah Partili bir belediye bakannn ubat 1997'de bir " Kuds
Gn" gsterisi dzenleyip ehrin srail'den kurtarlmas arsnda bu
lunmasyla olaylar dorua ulat. Bu, 193o'daki Menemen Olay'n hatrla
tan bir gsteriydi ve laik gler, bilhassa da silahl kuvvetler bakentin bu
kadar yaknnda byle bir olayn sahnelenmesi karsnda dehete kapld.
Ordu, tanklarn Sincan sokaklarnda dolatrarak, belediye bakann tu
tuklatarak, gsteride konuma yapan ran bykelisini istenmeyen kii
ilan ederek ve Refah Partisi aleyhinde bir soruturma balatarak karlk
verdi. Dahas, generaller 2.8 ubat'ta, siyasi slam Krt milliyetiliinden
daha tehlikeli addederek, Erbakan' siyasi slamn etkisini zayflatmak
zere tasarlanm yirmi karar kabule mecbur braktlar. Siyasi slam yan
dalarnn yan sra generallerin Eyll 1980 sonrasnda "solcu ideolojiler"in
tesirini dengelemek zere yasallatrd mam Hatip okullar da devlet
aygtndan temizlenmeliydi.
Austos aynda meclisten, siyasal slamn Trkiye'deki alt ve alt
orta snf genlii zerindeki etkisini zayflatmak amacyla laik eitimi be
yldan sekiz yla karan bir yasa geirildi.
Savunulamaz bir durumda kalan Babakan Erbakan 18 Haziran
1 9 97'de istifasn sundu. Cumhurbakan Demirel'in Tansu iller'i
CUMHU RYET TRKYES'NDE SYASET VE SYAS PARTLER

babakan atamas halinde koalisyonun devam edebileceini umuyordtL


Ama Demirel babakanlk grevini ANAP genel bakan Mesut Ylmaz'a
verirken, mahkeme de Refah Partisi aleyhine bir soruturma balatt.
Partilerinin kapatlacan anlayan parti liderleri Aralk 1997'de Recai
Kutan bakanlnda yeni bir parti kurdular: Fazilet Partisi (FP) .35 Kapatlan
slamc partinin yerine kurulan daha lml ve daha az slamc oluyordtL
Recai Kutan da Mays ay itibariyle Erbakan'n kat slamc sylemini bir
kenara brakm, NATO'dan ekilmekten ya da slami bankacl getir
mekten sz etmez olmutu. Ayrca, slamclarn ana akm siyasi yaama
katlmaya istekli olduklarnn bir ispat olarak Antkabir'e gidip Atatrk'e
sayg duruunda da bulundu.
Ancak yine de Anayasa Mahkemesi Fazilet Partisi'ni irticai faali
yetlerin yuvas olduu gerekesiyle Haziran 2oo'de kapatt; bunda ,bil
hassa partinin laik devlete kar balatlan trban kampanyasndaki rol
etken olmutu. slamclar Temmuz aynda Saadet Partisi'ni ( SP) kurdular;
Austos'ta ise Saadet Partisi'nin reformcu ve "modern" kanad, laik olduu
iddiasndaki Adalet ve Kalknma Partisi'ni (AKP) oluturdu. Partinin ba
kan, dini nefreti krkledii ve laiklii ihlal ettii gerekesiyle hapse atlan,
stanbul'un eski bykehir belediye bakan Recep Tayyip Erdoan'd.
Anketler, ksa srede en popler lider olan Erdoan'n partisinin gelecek
seimleri kazanacan gsteriyordu.
Ylmaz bakanlndaki, Demokratik Sol Parti ve iller kartlar
nn kurduu Demokrat Trkiye Partisi ile oluturulan koalisyon Kasm
1998'e kadar srd. Ylmaz'n, muhalefet tarafndan yolsuzluk yapt ve
"mafya" ile ilikisi olduu gerekesiyle verilen bir gensoruyla drlme
sinin ardndan, sicili temiz nadir siyasetilerden biri olan Ecevit n Ocak
1999'da bamszlarla koalisyona girdi. Koalisyonun grevi Trkiye'yi 25
Nisan 1999'daki seimlere gtrmekti. PKK (Krdistan i Partisi) lide
ri Abdullah calan'n 15 ubat'ta yakalanmas lkedeki milliyeti havay
ykseltirken, aslnda milliyetiliin yaklaan seimlerdeki ezici zaferini de
garanti etmi oldu.
Sosyal demokrasiden fiilen vazgemi olan Ecevit kendini cokulu
bir milliyeti olarak yeniden yaratmt; Milliyeti Hareket Partisi ise ar
TRKYE TAR H

milliyetiliini sergilemekten geri durmuyordu. Seim sonular siyasi bir


deprem olarak betimlendi. Milliyetiler (DSP ve M HP) liberalleri (ANAP
ve DYP) yaya brakmt, nk semen Ylmaz ile iller'in yolsuzluklarn
dan ve atmalarndan usanmt. slamclarn 1995'te yzde 19 olan oylar
1999'da yzde 15,94'e dmt, ama yerel seim sonularnn da gster
dii zere parti hala azmsanmayacak bir gt. Krt yanls HADEP ulusal
dzeyde varlk gsterememiti, ama Gneydou Anadolu'daki ehirleri
almt. CHP ise, anlalan, semene hibir ey vaat edememi ve meclis
d kalmt.36
Blent Ecevit ANAP ve MHP ile koalisyon kurdu. Birincil amac
durgun bir ekonomiyi iler hale getirebilmekti; koalisyon ortaklarnn bu
konuda ibirlii yapmakta ve acilen ihtiya duyulan siyasi istikrar sala
makta anlamalar zerine, i dnyas Trkiye Sanayiciler ve adamlar .
Dernei (TS AD) nclnde gereken destei verdi. Fakat 17 Austos
ve 12 Kasm 1999'daki ykc depremler kriz dneminde partileri ibirli
ine iterken, ekonomide reform yapma planlarn da devre d brakt.
Ancak partiler anayasa deiiklii ve 5 Mays 2ooo'de grev sresi dolan
Demirel'in ikinci kez cumhurbakan olmas konularnda anlaamadlar.
Sonunda, Anayasa Mahkemesi bakan, bamsz dnl liberal laik
Ahmet Necdet Sezer'in Trkiye'nin onuncu cumhurbakan olmas ze
rinde fikir birliine vardlar. Sezer Trkiye'nin AB'ye girmesi iin gerekli
"Kopenhag Kriterleri"nin yerine getirilmesine ynelik reform paketine
nezaret edeceine sz verdi. Bu kriterler iktisadi reform, insan haklarnn
yeniden tesisi ve aznlklarn (Krtler, Aleviler, gayrimslimler) korunma
snn yan sra ordunun sivil denetime gemesini kapsyordu. AB'nin talep
leri koalisyonu blerken reform programn da yavalatt.
Son be yln en istikrarl hkmeti olan koalisyon 2oo'de yeni bir
krizle sarsld. Cumhurbakan Sezer, 19 ubat'ta, Ecevit'i kabinesindeki
yolsuzluklara gz yummakla itham ederek azarlad. Ecevit ise kprerek
Sezer'in ithamlarn "kriz" olarak tanmlad. Siyasi kriz beklentisindeki
borsa kerek byk bir finansal ve iktisadi alkant yaratt. lkenin mali
durumu zaten zayft, Ecevit'in szleri kopmak zere olan frtnay sadece
tetiklemiti.37
266

CU M H U RYET T RKYES 'NDE S YASET VE S YAS PARTLER

ktisadi istikrarszlk ister istemez siyasi istikrarszla da yol at.


Koalisyonun, lkeyi yeni seimlere gtrecek bir ara hkmetle ikame
edilecei yolunda rivayetler dolamaya balad. Ecevit 16 Temmuz'da bir
deme vererek bu sylentilerin koalisyona olan gveni ve IMF programn
yrtme kabiliyetini zayflatt uyarsnda bulundu. Bakan Bush'un New
York ve Washington'daki 11 Eyll saldrlarnn ardndan "terre at
sava," Trkiye'nin stratejik konumunu glendirerek toparlanmas iin
acilen gerekli olan ABD kredilerini gvenceye almt. Ancak Washington
Trkiye'ye bir de istikrarl hkmet artn kouyordu.
ideolojik olarak blnm olan koalisyon, idam cezasnn kaldrl
mas, Krtlere belirli haklar tannmas veya ordunun sivil denetime girmesi
gibi, AB'nin art kotuu reformlarn pek ounu yerine getiremedi. Bu bir
oylama meselesiydi ve MHP bu tr reformlar desteklemesi halinde e
men kitlesini (Anadolulu alt-orta snf) kaybetmekten korkuyordu. Ecevit'in
4 Mays 2002'deki ani rahatszl istifasn gndeme getirdi, ancak Ecevit
yerini yeni bir lidere brakmay reddetti. Eer Ecevit istifa etmi olsayd,
koalisyon yeni bir DSP'li liderin, szgelimi smail Cem'in bakanlnda
yoluna devam edebilirdi. Ancak koalisyon haliyle felce urad; parti de
yaplacak bir erken seimin yzde o barajn dahi aamayp meclis d kal
malar anlamna geleceinin farkndayd. Anketler, erken seim gzdesinin
Adalet ve Kalknma Partisi olduunu gsteriyordu.
Sonunda M H P lideri Devlet Baheli, 7 Temmuz 2002'de, 3
Kasm'da erken seim yaplmas arsnda bulunarak siyasi bunalm
dnm noktasna getirdi. Ertesi gn babakan yardmcs Hsamettin
zkan ile DS P'li istifa etti. Dileri Bakan smail Cem'in hkmetten
ve partiden ayrlmas zerine, onun Hsamettin zkan ve Kemal Dervi'le
birlikte, ANAP ve DYP gibi merkez sa partilerin desteiyle iktidara gelecek
yeni bir parti kuraca yolunda sylentiler dolamaya balad. Ancak geri
ekilmeyi reddeden Ecevit 16 Austos'ta erken seime gidileceini ilan etti.
smail Cem'in Yeni Trkiye Partisi (YTP) 22 Temmuz'da kuruldu.
Ancak troykann en nemli yesi Kemal Dervi YTP'ye katlmaktan vaz
gemiti; merkez sa unsurlar tayan bir merkez sol birlii oluturama
yarak, Austos'ta istifa edip CHP'ye girdi. Yapmak istedii, "ada sosyal
TRKYE TAR H

demokrasi" adn verdii bir siyasi hareket yaratarak gelecek seimlerde tek
bana iktidara gelecek ve l99o'lar boyunca lkeyi kasp kavuran iktisadi ve
siyasi krizleri sona erdirmek iin gerekli reformlar gerekletirecek kuvvet
li bir hkmet kurmakt. Ancak byle bir hareket oluturamaynca Deniz
Baykal'n CHP' sine katld. Dervi' in CHP'ye katlmas ve medyada grd
destek, partinin semenler nezdindeki konumunu ykseltti. Anketler,
AKP'nin oy oran yzde 2o 'lerde seyrederken B aykal'n sadece yzde 6 ora
nnda oy alabileceini gsteriyordu. l 9 9 9 'da meclise giremeyen Baykal'n
bunu 2002'de baarabilecei de kukuluydlL Eyll banda yaplan anket
ler, CHP'nin oylarnn "Kemal Dervi faktr" sayesinde yzde 6,9 'dan
yzde 14,J'e ykseldiini ortaya koydu. Bu arada AKP'nin oylar da nere
deyse yzde 25'e kmt. Bu durum karsnda TSAD ynetim kurulu
bakan Tuncay zilhan 18 Eyll'de yapt bir aklamayla. tercihlerinin,
zellikle ekonominin banda Kemal Dervi'in bulunduu bir AKP-CHP
koalisyonundan yana olduunu aklad. Burjuvazinin beklentisi, 3 Kasm
2002 seimlerinin iki partili bir koalisyon dourmas, bylece CHP'nin
orta AKP'nin "ar, slamc" eilimlerini dizginlemesi ynndeydi.
4 Kasm' da aklanan seim sonular aknlk yaratt. Adalet ve
Kalknma Partisi oylarn yzde 34' akn ksmn alarak mecliste 363 san
dalye elde etmi ve bylece hkmeti kurmas iin gerekenden ok daha
fazlasna sahip olmutu. Oylarn yzde l9'unu, meclisteki sandalyelerin
ise 8o'ini alan C H P tek muhalefet partisi haline geldi. Dier tm parti
lerin yzde o barajn aamayarak meclis d kalmalaryla semenlerin
yzde 37'si mecliste temsil edilmemi oldu.J8 Semenler eski liderlerin ve
partilerin tmne yz evirmiti ve Erdoan yeni lider olarak grlyordlL
Erdoan her ne kadar Erbakan'n Refah Partisi'nden yetime idiyse de
onunla yollarn ayrm ve Refah'n yerine kurulan partiye katlmamt.
Sokaktaki adama hitap ediyordu: M odern, profesyonel bir eitimi yoktu, ya
banc dil bilmiyordu, ama stanbul bykehir belediye b akanyken dolar
milyoneri olmay baarmt. rnek gsteriliyordtL
AKP her ne kadar kklerini siyasal slamdan alyor idiyse de, parti
ileri gelenlerinin byk ksm merkeze yaklam ve partilerinin laik, de
mokratik ve muhafazakar; daha ziyade Avrupa'daki Hristiyan Demokratlar
268

CU M H URYET TOR< VES 'NOE S YASET VE SYAS PART LER

gibi Mslman Demokrat bir parti olduunu aklamlard. Anketler parti


nin krsal kesimdeki desteinin yzde 51, kentlerdeki desteinin ise yzde
49 olduunu, destein esas olarak erkeklerden geldiini gsteriyordu. Ev
kadnlan (yzde 17) kentli alan kadnlara gre AKP'yi daha ok destek
liyordu. Eski siyasal slamc partilerin yerine 21 Temmuz 2oo'de kurulan
Saadet Partisi semen tarafndan cezalandrlm ve oylarn sadece yzde
2,5'ini alabilmiti. AKP Anadolu'da domakta olan kar-sekinlerin temsil
cisiydi ve basn 2002 seimlerini "Anadolu devrimi" olarak tanmlyordtL
AKP, "lml" diye tarif edilebilecek ve ou (yzde 43) eriatn
yrrle girmesine kar olan Mslmanlarn desteine dayanyordu.
Oylarnn bir blm (yzde 27) Saadet Partisi tabanndan gelmiti ve bu
kesim AKP'ye esas olarak, dier partileri isizlik ve fiyat artlaryla tescille
nen iktisadi krize are addetmedii iin oy vermiti. Bu semenler "koskca
stanbul'u" baaryla yneten Erdoan'n, ayn baary Trkiye'nin btn
sz konusu olduunda da gstereceine kanaat getirmilerdi.39
Erdoan, blc bir siyasi konuma yapt gerekesiyle mahkum
edildii hapis cezasn tamamladktan ve anayasada meclise. girmesine ola
nak veren bir deiiklik yapldktan sonra ancak Mart 2oofte babakan ola
bildi. Onun liderliinde konumunu iyice pekitiren partisi yerel seimlerde
oyunu yzde 34'ten yzde 43'e kard; bu arada CHP'nin oyu yzde 19'dan
yzde 15'e dmt. iktidar partisi AB artlarn karlamaya ynelik "re
form paketleri" kabul ederken, muhalefetteki Cumhuriyetilerin sundukla
r hibir alternatif program yokttL Reformlardaki bu ilerleme yzndendir
ki, AB 17 Aralk 2004'te Trkiye'nin yeliini daha ileri reformlar gerek
letirilmesi kouluyla kabul ettiini aklad ve katlm mzakerelerinin 3
Ekim 2005'te balayacan ilan ettL
Liberal basn mzakereleri "yeni bir Avrupa ve yeni bir Trkiye"
yaratacak uzun bir yolculuun balangc olarak niteledi. Ancak baz
Avrupa lkelerinin Trkiye'den srekli yeni taleplerde bulunarak nne
kardklar engellerden kaynaklanan milliyeti bir ters tepki de mevcuttu.
Bylece, dier muhalefet partileri gibi Baykal'n CH P'si de sosyal demokrat
kimliini muhafaza edecei yerde giderek milliyetileip tutuculat. Bu
arada AKP de kendi politikalarndan etkilendi; partinin trban kamusal
T RKYE TAR H

alanlarda yasal hale getirememesi ya da dini okullardan mezun olanlarn i


imkanlarn artramamas radikal slamc kanadn yabanclatrd. te yan
dan, Trkiye'deki laik gler de Erdoan'n brokraside kadrolaarak dev
leti tekeline alp toplumu slamiletirmek gibi gizli bir emeli olmasndan
endie ediyorlard ve bu endieler Erdoan'n Aralk 2oos'te alkoll iecek
satlarna ksmi bir yasak getirilmesini savunmasyla ykseldi.
200 6'ya gelindiinde en nemli mesele, militan bir laik olan ve
grev sresi Mays 2ootde sona eren Cumhurbakan Ahmet Necdet
S ezer'in yerine kimin geeceiydi. Laik Trkiye, mecliste gerekli ounlu
a sahip olan Babakan Erdoan'n cumhurbakann partisinin semesi
konusunda kararl olduunu anlaynca alarma geti. Muhalefet, poplarite
sinin de getiini dnd AKP'nin cumhurbakan adayn setir
mek iin gerekli oyu alamayaca umuduyla erken seim arsnda bulurr
du. Bylece AKP, zerinde uzlalan bir adaya raz olacak ve partiler st
bir aday seilecekti. Ancak Babakan Erdoan kestirip att: " Erken seim
bekleyemeyin." Cumhurbakan S ezer o Nisan 2 ootdeki katld son
MGK toplantsnda, irticann rktc boyutlara ulat ve Trkiye'nin bu
tehdit karsndaki tek garantisinin laik dzen olduu uyarsnda buluna
rak, iktidar partisinin " slami" bir cumhurbakan semekte srarc olmas
halinde askeri mdahalenin hala ihtimal dahilinde olduu imasnda bu
lundu. H albuki Erdoan da kendi partisi iindeki radikal slamc kanattan
gelen bir muhalefetle kar karyayd. S zcln Blent Arn'n yapt
bu kesim " slamc" bir aday karlmasn istiyordu; bunun olmamas du
rumunda Arn kendi adayln aklayacak ve bylece parti blnecekti.
Erdoan uzlama yoluna giderek, AKP'nin kurucu yelerinden biri olan ve
laiklerin de lml slamc olarak itibar ettikleri Dileri Bakan Abdullah
Gl' aday gsterdi.
Cumhuriyeti muhalefet, meclisin cumhurbakann ancak te
ikilik oy okluuyla seebileceini ne srerek buna itiraz etti ve itirazn
Anayasa Mahkemesi'ne tad. Bu itiraz yerinde gren mahkeme Mays
2 ootdeki ilk tur oylamay geersiz sayd. Be gn sonraki oylamada gerekli
ounluk salanamaynca Abdullah Gl adaylktan ekildi ve erken seim
lerin 22 Temmuz Pazar gn yaplmasna karar verildi. Partiler, semene
CUM H U RYET TO R K YES ' N O E S YASET VE S YAS PARTLER

AKP karsnda salam ve birleik bir cephe sunabilmek iin hemen bir
leme grmelerine baladlar. Geri "merkez sol" CHP ile DSP arasnda
birleme koullan konusunda bir anlamaya varlamad ama, D S P CHP'yle
birlikte seim mcadelesi vermeye raz oldu. Merkez sa partiler (Doru
Yol ve Anavatan) ise Demokrat Parti ad altnda, bu ismin onlar meclise
tamak iin gerekli oy yzdesini salamas midiyle kendilerini yeni ba
tan yaratmaya giritiler. Ancak ANAP mzakerelerden ekilerek seimlere
katlmamaya karar verdi ve bylece siyasi yaamdan fiilen silindi. Erdoan
partisinin aday listesinden radikal "slamc" isimleri eleyip lml bir ehre
sergileyerek merkez sa semene hitap etmeye alt. Milliyeti Hareket
Partisi ise aday listesine partinin kurucusu Alparslan Trke'in olu Turul
Trke'i koyarak ar milliyeti imgesini glendirmeye karar verdi. Bu
arada stanbul, Ankara ve zmir' de, AKP aleyhinde laik Trkiye'yi savunan
kitlesel gsteriler yapld.
22 Temmuz 2007'deki seimin sonular ou tahmini yerle bir
etti. AKP oylarn yzde 45,fini ve meclisteki sandalyelerin de 34'ini alarak
beklenenden ok daha iyi bir performans sergiledi; CHP yzde 21 oyla II2
milletvekillii elde ederken, MHP de yzde 15 oyla 71 sandalye kazand.
DTP yzde o barajn geemeyecei iin adaylar bamszlar arasnda
seime katlmt ve meclisteki 26 bamsz milletvekilinden 2 J' gayri
resmi olarak DTP'liydi; bylece mstakbel mecliste Krt sorunlarn dile
getirebileceklerdi.
2007 seimi ok partili dnemin en nemli seimlerinden biri
saylmaktadr. Bu seim, yeni oluturulan DP'nin meclise girmeyi baara
mamasyla geleneksel merkez sa partilerin (DYP ve ANAP) iflasnn altn
izmitir. Bu yzden bazlar AKP'yi, slamc kkenine ramen merkez
san yeni temsilcisi addetmektedir. CHP'nin mevcut lider kadrosu yne
timinde gsterdii kt performans, onu an milliyetilikten syrlp ken
disine 197o'lerde byk baar kazandran trden bir sosyal demokrasiye
tayacak yeni bir lider arayna itmitir. Ar milliyeti M H P ise Kasm
2002 seimlerinden beri oylarn ikiye katlam ve ar san partisi olarak
ne kmtr. 2007 seimi merkez san iflasn simgelemesiyle kukusuz
ok partili dnemin en nemli seimlerinden biridir. Seimlerden sonra
TRKYE TAR H

Erdoan tekrar Abdullah Gl' AKP'nin cumhurbakan aday ilan etmi


ve Gl 28 Austos 2007'de Trkiye Cumhuriyeti'nin on birinci cumhur
bakan seilmitir. Bu blm yazld srada (Ekim 2 007) AKP iktidara
koldan (yrtme, yasama ve cumhurbakanl) hakimdi. Partinin, gcn
toplumun laik niteliini muhafaza edecek politikalar izleme yolunda m
kullanacan, yoksa Trkiye'ye gelenekself"dini" deerleri mi dayatmaya
alacan zaman gsterecektir.

Noru..R
Partinin kuruluu ve 195o'ye kadarki tarihesi iin bkz. Mete Tunay, "Cumhuriyet Halk Partisi
(1923-1950)," Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansiklopedisi, cilt VIII (lstanbul: lletiim Yaynlan,
2002) iinde; Kemal Karpat, "Republican People's Party, 1923-1945," Metin Heper ve Jacob M .
Landau (der.), Political Parties and Democracy i n Turkey (Londra v e New York: I . B . Tauris, l991i}
iinde.
2

Mustafa Kemal'in Trabzon ve Samsun'da, srasyla 18 ve 29 Eyll l 924'te verdii demelerden


aktaran Erik Zrcher, Political Opposition in the Early Turkish Republic (Leiden: Brill, 1991),

s.

42-43.
3
4

A.g.e., s. 55 ve sonras.
"Kastamonu'da kinci Bir Konuma," 30 Austos 1925, Atatrk'n Sylev ve Demeleri I I (Ankara:
Atatrk Aratrma Merkezi, 2006 [195 9]),

s.

225.

Bkz. Walter Weiker, Political Tutelage and Democracy i n Turkey: The Free Party and its Aftermath
(Leiden: BriU, 1975); ve Tevfik avdar, serbest Frka," Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansiklopedisi,
cilt VIII iinde.
6

Menemen Olay ve remin tepkisi iin bkz. Kemal stn, Menemen Olay ve Kubilay (stanbul:
ada Yaynlar, 1981).

Cumhuriyet, 29 Aralk 1931; aynca bkz. C.H. Dodd. Atatrk and Political Parties," Heper ve

Tunay, "Cumhuriyet Halk Partisi," s. 2021.

A.g.e.

lO

CHP olaanst kurultaynda Atatrk "Partinin kurucusu ve ebedi efi. lnn ise "milli ef' ilan

Landau (der.), Political Parties and Democracy in Turkey iinde.

edildi. Bkz. Kemal Karpat, Turkey's Politics: The Transition to a Multi-party System (Princeton:
Princeton University Press, 1959). s. 58.
II

etin Yetkin, Trkiye'de Tek Parti Ynetimi 1930-1945 (lstanbul: Altn Kitaplar Yaynevi, 1983). s.
178-81, nn'nn 29 Mays 1939 tarihli demeci.

12

Bu, Babakan kr Saraolu'nun tanmlamasyd. Bkz. Ayn Tarihi (Ankara: Basn Genel
Direktrl, Haziran 1945), s. 35"47

13

Karpat'n Turkey's Politics'i, 1945-50 arasndaki gei yllarna ilikin halen en kapsaml kitaptr.
Ancak aynca bkz. B. Lewis, The Emergence of Modern Turkey, :.. bask (Londra: Oxford University

C U M H U RYET TO RKVES ' NOE S iVASET VE S iVAS PARTLER

Press, 1968); ve Feroz Ahrnad, The Turkish Experiment in Dernocracy, 1950-1975 (Boulder:
Westview Press, 1977), s. 134. Dankwart Rustow, 1945 ile 1952 arasnda otuz siyasi parti kurul
duunu, ama sadece DP'nin sonu aldn kaydeder: "Political Parties in Turkey: An overview."
Heper ve Landau (der.), Political Parties and Democracy in Turkey iinde, s. 21, dipnot 2.
14

Feroz Ahmad, The Making of Modem Turkey (Londra ve New York: Routledge, 1993), s. 106.

15

Karpat, Turkey's Politics, s. 169.

16

nn'nn Dankwart Rustow'a yorumu yleydi: "Byle bir nankrl hi beklemiyordum,"


"Political Parties in Turkey"den alntJ, s. 22, dipnot 12.

17

Bkz. Ahmad, Experiment, 2., 3. ve 5. Blmler DP dnemine ayrlmken, 4. Blm muhalefet


teki C HP'yi ele alr. Aynca bkz. Ali Yaar Sanbay, "The Democratic Party, 1946-1960," Heper ve
Landau (der.), Political Parties and Democracy in Turkey iinde. Samet Ag<olu ieriden bir bak
sunar: Demokrat Partinin Dou ve Ykseli Sebepleri: Bir Soru (stanbul: Baha Matbaas, 1972).

18

Ahmad, Experiment, s. 50-51.

19

Cumhuriyet, I2 Mart 1960.

20

Ahmad, Experiment, s. 65.

21

A.g.e.

22

A.g.e., s. 147 ve sonras.

23

Yeni anayasa ve 1960 sonras kurumlara dair bkz. C.H. Dodd, Politics and Govemment in Turkey

24

A.g.e., s. 55-103; ve Ahmad, Experiment, s. r2-36.

25

Bkz. George Harris, Troubled Alliance: Turkish-American P roblems in Historical Perspective,

26

Binnaz Toprak, lslam and Poliical Development in Turkey (Leiden: E.J. Brill, 1981); Mehmet

( Manchester: Manchester University Press, 1969), s. 107 ve sonras.

19451971 (Stanford: Hoover Institution, 1972).


Yaar Geyikda, Political Parties in Turkey: The Role of Islam (New York: Praeger, 1984).
27

Ahmet Samim [Murat Belge), "The Left, " lrvin C. Schick ve Erturul Ahmet Tonak (der.), Turkey
in Transition: New Perspectives (Oxford and New York: Oxford University Press. 1987) iinde.
TP'e dair bkz. Artun nsal, Trkiye ii Partisi (1961-1971) ( lstanbul: Yurt Yaynlan, 2002).

28

Alpaslan Ikl, "Wage Labor and Unionization," Schick ve Tonak (der.), Turkey in Transition

29

A.g.e., s. 325.

iinde, s. 320.
30

C H P oylann yzde 4 1,4'n, AP ise yzde 364unu ald. MHP dndaki partilerin oylan byk
oranda azald, hatta Demokrat Parti ile Gven Partisi fiilen ortadan kalkt. Milli Selametilerin
meclisteki sandalyelerinin yansn kaybetmeleri, Trkiye'deki semenin oylarn belirleyen temel
faktrn din olmadn dndryordu. 1977'de kk partilerden bir tek M H P baanl oldu
ve oylann yzde 3 ,4'ten 6,4'e, meclisteki ye saysn da ten on e kard. Bu duruma iddet
olaylan da. devletin iktidan da etkili olmutu.

31

Bkz. stn Ergder, "The Motherland Party, 1983-1989"; Andrew Mango, "The Social Democratic
Populist Party, 1983-1989";

ve

Feride Acar. "The True Path Party, 1983-1989," hepsi Heper ve

Landau (der.), Political Parties and Democracy in Turkey iinde.


32

Bkz. M. Hakan Yavuz, " Political Jslam and the Welfare (Refah) Party in Turkey," Comparative
Politics 30,

TRKYE TAR H

(Ekim 1997); ve Metin Heper ve Filiz Bakan, "The Politics of Coaliion Govemment

273

in Turkey, 196!-1999," lntemational joumal ofTurkish Studies 7.

(ilkbahar 2001). Aynca bk.

Ziya ni. "The Political Economy of Islamic Resurgence in Turkey: The Rise of the Welfare Pany
in Perspective," Third World Quarterly 18, 4 (1997).
33

DYP yzde l9,8'lik oy oranyla 135 sandalye; ANAP yzde 9,65'lik oy oranyla 13} sandalye kazan
d; D S P yzde 14,64; tarihi adm tekrar alan CH P yzde 10,71; M H P yzde 8,18; HADEP yde
4,17; YDH (Yeni Demokrasi Hareketi) yzde 0,48; Millet Partisi yzde 0,45; Yeni Demokrasi
Partisi (YDP) yzde 0,34 orannda oy ald. iller'in bakanl DYP'yi bld ve aynlanlar Demokrat
Trkiye Partisi'ni kurdular.

34

Bk. Heper ve Bakan, "The Politics of Coalition Govemment.

35

Anayasa Mahkemesi Ocak l998'de Refah Partisi'ni kapad ve Erbakan ile partinin ileri gelenlerine
be yllk siyaset yasa koydu. Bk. Birol Yeilada, "Realignment and Party Adaption: The Case of
Refah and Fazilet Parties," Sabri Sayan ve Ylmaz Esmer (der.), Politics, Parties, and Election in
Turkey (Boulder ve Londra: Lynne Reiner. 2003) iinde.

36

DSP'nin oy oran yzde 10 artarak l995'te yzde 14 iken 23,33'e; MH P'ninki yzde loo'den fazla
artarak yzde 8,18'den l7,07'ye ykseldi; Fazilet Partisi'nin oylan yzde 9'dan 5,94'e geriledi;
ANAP yzde 5'lik dle yzde 4,2'ye, DYP yde 8'lik dle yzde l9'dan II,u'e indi;
C H P yzde 9,02'lik oy oranyla barajn altnda kald. C H P ilk kez kendini meclis dnda bulu
yordu; yzde lo'luk engeli HADEP de aamad. Bk. Ali arkolu, "The Geography of the April
l999Turkish Elections," Turkish Studies ,

37

(lkbahar 2000).

Bkz. Sefa Kaplan, Kemal Dervi: Bir "Kurtarc" yks (stanbul: Metis Yaynlan, 2001).
Kemal Dervi gelimeleri kendi asndan anlatr: Kemal Dervi, Kriden k ve ada Sosyal
Demokrasi (stanbul: Doan Kitap, 2006). Ecevit'ten telefon ald 25 ubat 2oo'den CHP'ye
katld 23 Astos'a kadar olan dnemi betimler.

38

Anlalan, semenler eski parti liderlerini, Blent Ecevit'i, Devlet Bah<:li'yi, Necmettin Erbakan',
Mesut Ylmaz' ve Tansu iller'i cezalandnp elemiti. ladam Cem Uzan'n yeni kurdu Gen
Parti bile ancak yzde 7,2 orannda oy alabilmiti. Gen Parti'nin seim kampanyasn profesyo
nel reklamclar yrtmt ve semenlere konserler dzenlenip bedava yiyecek datlm, parti
Uzan'n sahibi oldu medya kurululannda ska boy gstermiti.

39

Bk. fenny White, lslamist Mobilization in Turkey: A Study in Vemacu.lar Politics (Seattle ve
Londra: University of Washington Press, 2002).

274

CU M H U R YET TORKYES ' N D E SYASET VE SYAS PART LE R

EVKET PAMUK

YZYIL TRKYE'SNDE
KT SAD DEG M: BARDAGIN
YARIDAN FAZLAS I DOLU MU?
20.

Ti
GR

rkiye'nin 2 0 . yzyldaki iktisadi performansn deerlendirmekte


kullanlan mecazlardan biri bardan yarsnn bo mu dolu mu oldu
unu sorusudur. Bir yandan, Trkiye 192o'lerin ilk yllarndan itiba
ren geni kapsaml iktisadi deiimler geirdi. 20. yzyl balarnda arlkl
olarak krsal ve tarmsal olan ekonomi byk lde kentsel bir ekonomi
haline geldi. Bu dnemde kii bana yahut ortalama gelir be kattan fazla
art gsterdi. Dier hayat standard gstergeleri de nemli ilerlemeler kay
detti Doum annda beklenen yaam sresi iki dnya sava aras dnemde
otuz be yln altnda iken katlanarak altm bee kt. Yetikinlerdeki okur
yazarlk oran yzde o dolaylarndan yzde 90 dolaylarna ykseldi (bkz
Tablo o.).
Ancak te yandan, iktisadi performans salt mutlak terimlerle
deerlendirmek yanltc olacaktr. 20. yzyl, bilhassa da ikinci yans,
Trkiye'nin de hala bir paras sayld gelimekte olan dnyann ou bl
gesinde hayat standartlarnn hzla ykseldii bir dnemdir. Trkiye'de kii
bana gelirdeki artlar, 1. Dnya S ava'ndan itibaren dnya ve gelimekte
olan lkeler ortalamalarna yakn, hatta onlarn biraz zerinde seyretmi
tir. Kii bana gelir bakmndan Trkiye ile yksek gelirli Bat Avrupa ve
Kuzey Amerika lkeleri arasndaki fark, 1. Dnya S ava arifesinde neyse,
2005'te de hemen hemen ayn dzeydeydi. Trkiye kukusuz 20. yzyln
mucize yaratan ekonomilerinden biri olmamtr. Dahas, insani kalknma
alanndaki, gelimekte olan lkeler ortalamasna yakn ama belki de biraz
altnda olan sicili, iktisadi byme alanndaki sicilinden daha zayftr.
Ayrca bu artlarn veya ilerlemelerin hepsi sabit bir hzda gerekleme
mitir. Aslnda Trkiye ekonomisi, zellikle 20. yzyln ikinci yansnda,
TORt< VE TAR H

27 5

pek ok krize yol aan, siyasi ve makroekonomik istikrarszlklarn esiri


olmutur. Bunlardan en an, 2oo'deki mali krizdir. Yine de bu kriz son
rasnda ekonominin birka yl ierisinde hzla toparlanp kendine gelmesi
belki de bize yukardaki mecaz hatrlatmaldr.
Yine bardan dolu tarafnda, Trkiye'nin Avrupa Birlii (AB) ile olan
ilikilerinde son on ylda yaanan nemli deiimler yer alr. Her ne kadar
Trkiye ile o sradaki adyla Ortak Pazar arasnda imzalanan ilk ibirlii
anlamas 963'e kadar uzanyorsa da, her iki taraf da Trkiye'nin enteg
rasyonu konusunda kukulu olmay srdrmtr. Trkiye'nin 987'deki
ilk adaylk bavurusu geri evrildi, ama 996'da Gmrk Birlii'ne katld.
Gmrk Birlii'nin nispeten baarl bir ekilde iledii on yllk bir sre
nin ardndan AB ile resmi katlm mzakereleri 2006'da balad.
Yazma Trkiye'nin 1923 veya 913'ten itibaren gsterdii iktisad
gelimenin karlatrmal bir erevede zet deerlendirmesini sunan
eitli temel gstergeleri vermekle balayacam. Bu blmn geri kalan
ise bu sicili anlamlandrma abas olacak. Son yllarda, toplumsal ve siyasi
ortamn, zgl olarak da yazl ve yazl olmayan kural ve normlar olarak
tanmlanan kurumlarn uzun vadeli iktisadi deiime yapt katky vur
gulayan literatr giderek geniliyor. Blmn ikinci ksmnda, 20. yzyl
Trkiye' sinde kurumlarn evrimiyle iktisadi deiim arasndaki balantla
r anlamaya ynelik bir ereve izeceim. Ardndan nc ksmda ise,
Trkiye'nin gerek mutlak gerekse nispi byme sicilini daha derinden
kavramaya ynelik bir bakla dnyadaki iktisadi koullar, devlet iktisat
politikalarn ve Trkiye asndan alt dnemdeki makroekonomik
sonular irdeleyeceim. Yakn zamana kadar toplam istihdam ve retim
iinde sahip olduu ok byk payla tarm, Trkiye'nin uzun vadedeki
iktisadi geliimini anlamada merkezi neme sahiptir. Benzer bir biimde,
gelir dalm veya daha genel olarak kazanlarn dalm, her uzun va
deli deerlendirmede mutlaka gz nne alnmaldr. Drdnc ksmda
bu iki izlek, yarii tarm ile gelir dalm ve blgesel eitsizlikler zerinde
durduktan sonra, beinci ksmda sonu tespitlerinde bulunup yazm
bitireceim.

2 76

20. YZYIL TRKYE'S N DE i KTSAD DEM: BARDA I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M U ?

Tablo o. Trkiye'nin lktisadi ve nsani Kallanma Gstergeleri, 1913-2005


1913

1923

1950

1980

2005

Nfus (milyon)

17

13

21

45

72

Kentsel nfusun (5.000+)


toplam nfustaki pay (%)

28

24

25

44

68

8o

85

84

51

34

55

42

54

26

13

Il

13

21

26

I.200

710

1.620

4.020

7.500

29

16

24

25

30

168

yok

188

219

225

79

yok

77

8g

30?

yok

47

62

69

10

yok

32

69

89

1913-50

1923 - 50

1950-80

11980-2005

1913-2005

1923-2005

Nfus

o,6

,8

2,6

1,9

1,6

2,1

Kii bana GSYIH

o,8

3.1

3,

2,5

2,0

2,9

4.5

2,9

1,2

1,7

2,9

Tannn igcndeki
pay (%)

Tannun GSYIH'deki
pay (%)

Sanayinin GSYIH'deki
pay (%)

Kii bana GSYIH,


SAGP'ye gre (ABD
dolan, 1990)

Kii bana GSYIH, B.


Avrupa+ABD'nin %'si

Ki i bana GSYIH,
f
ge imekte olan lkelerin
%'si

Kii bana GSYIH,


dnya deerinin %'si

Doum annda beklenen


yaam sresi (yl)

Yetikin okuryazarl
( 1 5+ ya, %)
Yllk art hzlan (%)

Toplam tarmsal retim

1
1
1

1
1

Not: Aile iftliinde alan kadnlarn igcne dahil edilip kentlerde evde alan kadnlarn kentsel
igcne dahil edilmemesi, Trkiye'nin istihdam istatistiklerinde tarmn paynn olduundan yksek
kmasna sebep olmaktadr. Sabit ABD dolar cinsinden kii bana GSYIH, ortalama gelirlerdeki uzun
vadeli artlarn incelenmesinde temel gstergedir. Bu diziler, dk gelirli lkelerde fiyat dzeylerinin
daha dk olmas ve ayn dolar geliriyle daha fazla ey satn alnabildiini hesaba katabilmek iin, satn
alma gc paritesine (SAGP) gre hesaplanr.
Kaynaklar: Kii bana GSYIH verisi dndaki Trkiye verileri iin: Devlet istatistik Enstits, istatistik
Gstergeler, 1923-2002; GSYIH serileri iin: Maddison, World Economy, 2001 ve 2003; Eldem,
Osmanl; zel ve Pamuk, "Osmanl'dan Cumhuriyete"; ve Pamuk, " Estimating Economic Growth."

TRKYE TAR H

KTSAD BYME VE KALKINMA S icili


192o'li yllarda, Trkiye nfusunun 5.ooo'den daha fazla sakini
olan kentsel merkezlerde yaayan ksm yzde 25'in altndayd. Kr/kent
oranlar il. Dnya Sava'nn bitimine kadar pek az deiiklik gsterdi, ama
o tarihten itibaren Trkiye'de ok hzl bir kentleme yaand. Yukarda ta
nmland ekliyle kentsel merkezlerde yaayan nfus oran 1980 itibariyle
yzde 44'e, 2005 itibariyle de yzde 68'e kt. Hzl kentlemeyle birlikte
igcnde de byk oynamalar meydana geldi. Tarmn toplam istihdam
ierisinde 1 913 ve 195o'de yzde 80 dolaylarnda olan pay 2005'te yzde
34'e gerilerken, sanayinin pay yzde 9'dan yzde 2J'e, hizmetlerinki ise
yzde n'den yzde 4J'e ykseldi. Benzer biimde, tarmn GSYH iindeki
pay 191J'teki yzde 55 ve 195o'deki yzde 54 dolaylarndan 2005'te yzde
n'e indi. S anayinin pay 19ften 2005'ye yzde J'ten yzde 26'ya ykse-,
lirken, hizmetlerin pay yine ayn zaman diliminde yzde 34'ten yzde 64'e
kt (bkz. Tablo o. ve Grafik o.).

l
"

ie

,..

,.

Grafik 10.1. Trkye'de tar m n GSYH 'dek v e gcndek pay,

27 8

go-2000

20. YZY IL TRKYE0S NDE i KTSAD DEt M : BAR DAt l N YARIDAN FAZLASI DOLU M U ?

ktisadi bymeye dair uzun vadeli karlatrmalarda balang


tarihinin yahut temel alnacak yln hangisi olaca (1913 m, yoksa 1923
m?) aklamaya muhtatr. 1912'de balayan ve on yl sren savalar,
1922 itibariyle nfusta yzde 20, kii bana gelirde de yzde 40 kadarlk
byk bir de yol am bulunuyordu. Bunun sonucunda, 192o'lerin
ilk yllarnda Trkiye'de kii bana GSYH dzeyleri, uzun vadeli trend
deerlerinden nemli lde dkt. Bu sebeple, uzun vadeli karlatr
malar iin seilen yl byk fark yaratmaktadr. Tablo o.'de her iki yln
da deerlerini vermekle birlikte, ou karlatrmada, uluslararas karla
trmalarda da oka bavurulan 1913 yln temel alacam.
Kii bana gelir Trkiye'de ve Osmanl mparatorluu'nun geri
kalannda 19. yzylda ykseldi. Yine de, yksek gelirli Bat Avrupa lke
leri ve ABD ile Osmanl mparatorluu'nun da dahil olduu gelimkte
olan lkeler arasndaki fark, 1. Dnya Sava'ndan nceki yzylda, birinci
gruptakilerin hzla sanayilemesine bal olarak nemli lde geniledi.
Bugnk Trkiye snrlar iinde kalan alanda kii bana G SYH 1 9fte
yaklak 1.200 ABD Dolaryd (bkz. Tablo o.). Bu deer, Bat Avrupa l
kelerinde ve ABD'deki kii bana GSYH'nn yzde 29'u kadard. Buna
karlk ayn deer yine ayn ylda, gelimekte olan Asya, Afrika ve Latin
Amerika lkeleri iin hesaplanan kii bana G SYH'dan bir hayli yksek,
yzde 68'i kadard.
ki dnya sava ve bir byk buhrann ardndan, Trkiye'de kii
bana gelir 195o'de yzde 3o'un stnde art gstererek, sabit ya da enf
lasyona gre dzeltilmi fiyatlarla 1.620 ABD Dolar'na ykseldi. Bu deer,
yksek gelirli lkelerdeki kii bana gelirin yzde 24', gelimekte olan
lkelerdeki kii bana gelirin ise yzde 88'i dzeyindeydi. 2005 yl itiba
riyle Trkiye' de kii bana G SYH, 19ften beri be kattan fazla bir artla
7.500 ABD Dolar'n buldu. Bu rakam, yksek gelirli Bat Avrupa lkeleri
ile ABD'deki kii bana gelirin yzde 30 kadarna, gelimekte olan lkele
rin ayn ylki kii bana gelirinin ise yaklak yzde 225'ine tekabl ediyor
du. Bir baka deyile, Trkiye'deki ortalama gelirler, 19ften bu yana aa
yukar yksek gelirli lkelerdeki hzla artm ve Trkiye aradaki bu byk
fark hibir ekilde kapatamamtr. Bunun yannda, Trkiye' de 19ften bu
TRKYE TAR H

279

1a meydana gelen ortalama gelir artlar gelimekte olan lkelerden b


ktar daha hzl olmutur. 1923 baz yl olarak alndnda ise, Trkiye'ni
lln vadeli sicili biraz daha parlak gzkecektir (Tablo o.).
1913'ten sonraki dnemin Trkiye'ye ve birka baka blge ve kta)
G SYH dizisini, Bat Avrupa lkeleri ve ABD ortalamalarnn yzde
rak verdiim Grafik o.2, Trkiye'nin 20. yzyldaki karlatrma
isat siciline ilikin daha derinlikli yorumlar yapmamza olanak sa]
:. Burada Trkiye'nin, Latin Amerika, Ortadou ve Afrika ortalamala
tnnden daha yksek bir byme tutturmuken, 195o'lerden bu yar
mey Avrupa ve Dou Asya'nn hayli gerisinden geldiini gryoruz.
--.P G. Awupe 5 /. Avr. + ABD)
- G. -Avr. + AllO)

ID

__.. L B/fB.Aw. + MD)

...
--..----...--.-....---.
.
J------....
- 1.. 1llO 1870 1llO 1llO 20llO
1130
1
1910

1900

.fik 10.2.

Kii bana GSY H, ABD + Bat Avrupa'nn %'si, 9002000.

Ancak kii bana G SYH, iktisadi kalknmann ya da daha g


l olarak hayat standartlarnn yeterli bir ls deildir. Bu nedenl

:lemi Milletlerin ilk kez 199o'da ortaya koyduu, daha geni bir li
.n nsani Geliim Endeksi (GE) olduka yaygnlk kazanmtr. GE'ni
0

20. YZY I L TRKYE'S i N D E KTSAD DEG M : BARDAG I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M I

bileeni vardr: Doum annda beklenen yaam sresiyle llen mr;


yetikin okuryazarlnn arl).d ortalamasyla llen bilgi; ve okullama
sresi ve kii bana GSYH ile llen gelir. 1950 ve 1 975 gibi bu tr a
lmalarda baz alnan yllar iin olduu kadar, 1 99o'lardan bu yana olan
dnem iin de, gerek Trkiye, gerekse dier lkelere dair G E tahminleri
mevcuttur. Yukarda aktarlan verilerden yararlanarak, 1913 Trkiye'si iin
de ayn bir tahminde bulundum. Bu tahminler, 20. yzyl Trkiye'sindeki
yaam standartlarna ilikin bir fikir edinmemizi ve onu karlatrmal bir
ereveye yerletirebilmemizi salamaktadr (Tablo 10.2).
Tablo 10.2 nsani geliim endeksindeki deiimler, 1913-2003
01.ke
Bat Avrupa

Kuzey Amerika
Japonya

in

Hindistan

Afrika

Yunanistan
Rusya

Bulgaristan
Arjantin
Meksika

1913

1950

1975

2003

l950-2003'teki deiim
[eldeki verilerin %'si)

"J

0,580

0,707

0,848

0,935

7 ,8

0,643

o,n4

0,861

0,945

75.7

0-466

0,676

o,85

0,943

82.4

yok

0,225

0,522

0,755

68,4

0,247

0,406

0,602

47,1

0,271

yok

0,549

38,I

0,912

76,5

0,795

33,o

0,143

yok

0,625

0,800

yok

0.345

0,694

0.403

0,607

o,5u

0,526

0,784

yok

0,808

51,r

0,863

71,1

0,270

0,484

o,688

0,814

64,0

Brezilya

o,.49

0,448

o,64

0,792

62,3

0,459

0,687

0,901

8,7

Malezya

yok

yok

0,407

0,614

0,796

65,6

0,388

0,603

0,757

0,778

44,1

yok

0.337

0,467

0,697

54,3

yok

0,303

0,512

0,753

64,6

o,33

0,507

o,n6

60,5

yok

0,291

0,433

0.659

5.9

0,194

0,326

0.453

32,I

0,382

0,592

om o

59.5

Gney Kore

Tayland

Endonezya

Tunus
lran

Msr

Nijerya

Trkiye

TO Rl<VE TAR H

yok
yok

() I 2()

281

Gelimekte olan lkelerin G E'lerinin evrimini, gelimi lkelerin


bugnk ya da gemi GE'leriyle karlatrmak kolay deildir. Bu amala,
Tablo o.2'nin en son stununa, lkelerin 1 9 5 o'de sahip olduklar G E
dzeyiyle alnabilecek en yksek puan olan ,ooo arasndaki fark n e l
de kapatabildiklerini yanstan bir lt koydum. Balang seviyesi dk
olan Trkiye ve baka birok gelimekte olan lke 1 9 5 o'den beri GE'sinde
byk artlar yaamalarna karn, mmkn olan azami artn yzdesi
olarak lldnde, gelimi lkelerin yine de daha byk artlar kay
dettikleri grlmektedir. Bu son bahsedilen lm bakmndan Trkiye,
1 9 5 o'den itibaren Afrika ve Dou Avrupa lkelerinden daha iyi durumda,
Latin Amerika lkeleriyle hemen hemen ayn dzeyde, Dou Asya lkele
rinin ise gerisinde bulunmaktadr.
Doum annda beklenen yaam sresinde meydana gelen deiik;
likler ya da b(o), 2 0 . yzyl Trkiye'sindeki deiimin arpc bir rneini
ortaya koyar. ilk b( o) tahminlerinin yapld 193o'larda bu sre otuz yld.
Doum annda beklenen yaam sresi 1 9 5 0 itibariyle krk yediye, 1980
itibariyle altm ikiye, v e verilerine sahip oldulmuz son yl olan 2 0 04 iti
bariyle de, kadnlarda yetmi yl, erkeklerde altm sekiz yl olmak zere
yetmi yla ykseldi (Tablo o.). Elimizde Cumhuriyet'in ilk yllarna ait
yetikin okuryazarlna ilikin resmi veri bulunmazken, orann l92o'ler
boyunca yzde o 'u amad rahata varsaylabilir. 1935'te on be ya zeri
kiiler arasnda okuryazarlk oran yzde 19 idi: erkekler arasnda yzde
3 1 , kadnlar arasnda ise sadece yzde 8. 1 9 5 o'ye gelindiinde, yetikin
okuryazarl yzde 28'e ykselmiti: erkekler arasnda yzde 47, kadnlar
arasnda yzde 13. 2oofte ise oran yzde 89'a erimiti: erkekler arasnda
yzde 9 5 , kadnlar arasnda yzde 82 (Tablo o . ) .
191J'ten, bilhassa da 1 9 5 o'den b u yana, Trkiye'deki yaam beklen
tisi dzeyleri ve bu dzeylerde gerekleen ilerlemeler, benzer gelir dzey
lerindeki teki gelimekte olan lkelerle mukayese edilebilir hale gelmitir.
Ancak 1913 ve 1 95o'den itibaren, Trkiye'nin okuryazarlk, okullama ve
okula kayt sreleriyle llen eitim dzeyleri, benzer GSYH dzeyle
rindeki gelimekte olan lkelerin nemli lde gerisinde kalmtr. Ayn
zamanda, Trkiye'de yoksullua da, benzer gelir dzeylerindeki geli-

282

20. YZVtL TRKVE'Si N O E i KTSAD E M : BAROA I N YAR I OAN FAZLASI OLU M U ?

mekte olan lkelere kyasla daha az rastlanmaktadr. Bu tezatlar, Trkiye


ile Latin Amerika lkelerinin 1913 ve 195o'den itibaren karlatrlmalar
durumunda aka grlebilir. Trkiye'deki okullama dzeyleri 20. yzyl
boyunca byk Latin Amerika lkeleri ortalamalarnn altnda kalmtr.
Ancak eitimdeki bu geri kal gemie zg bir meseleden ibaret deildir.
Bu ak kendini nmzdeki on yllarda giderek daha ok hissettirecektir.
Kii bana GSY H'de daha fazla art iin, Trkiye'nin daha iyi eitimli bir
igcne ve ekonomisinin bilgi ve teknoloji ayaklarnda daha byk artlar
kaydetmeye ihtiyac vardr.
Mslman arlkl baka lkeler gibi Trkiye de, kadnlarn sosyoe
konomik geliimini ve toplumsal cinsiyet eitliini lmeyi amalayan, kar
latrlabilir kii bana gelir belirtileri bakmndan gelimekte olan lke
lerin gerisinden gelmektedir.1 Trkiye'nin birok insani geliim ltnde
geriden gelmesinin bir dier nedeni de, aada sayfa ***-**'de ele alnd
gibi, lkenin ounlukla Krtlerin yaad Gneydou Blgesi'yle geri
kalan arasnda bu gstergeler bakmndan byk farkllklar bulunmasdr.
KURUM SAL DEtM VE KTSAD BYME
On yllar boyunca, iktisadi bymenin, ksmen retim faktrle
rindeki birikim ile makinelere ve beceri oluumuna yaplan yatrmlarla
bu faktrlerde salanan nitelik ykselmelerinden, ksmen de teknoloji ve
rgtsel verimlilikteki ilerlemelerden kaynaklanan retkenlik artlarndan
meydana geldiine inanld. Ne var ki, son yllarda, iktisadi bymenin
yakn ve nihai nedenleri arasnda faydal bir ayrm yaplmaya baland.
Bunlardan yakn nedenler yukarda da belirtildii gibi faktr girdileri ve
retkenlikteki artlarn yapt katklara ilikin iken, nihai nedenler girdi
ler ve retkenlikteki byme hzn etkileyen toplumsal ve iktisadi evrenin
eitli ynleriyle ilgilidir. Giderek genileyen bir literatr, bir toplumda yat
rm ve iyiletirme teviklerini etkileyen kurumlarn veya yazl olan ve olma
yan kurallarn, mlkiyet haklar ve bunlarn yaptrm, davran normlar,
siyasi ve makroekonomik istikrar gibi politikalarn nemini vurgulamak
tadr. Bu yeni bak asna gre, kurumlarn temel ilevi iktisadi faaliyete
kesinlik salamaktr. Kurumlar byle yaplarla ilikilendirilen belirsizlikleri
TRKYE TAR H

azaltmadka, daha karmak iktisadi yaplar doamaz. Ayrca yakn tarihli


aratrmalar da lkeler arasnda toplam retkenlik seviyeleri bakmndan
ok byk farkllklar olduunu ortaya koymutur. Grne gre, kii
bana den retim dzeyi farkllklarnn yardan fazlas, kii bana daha
ok makine ya da beceri dmesinden ziyade, ayn miktarda kaynaktan elde
edilen retkenlikten dolaydr.> Bu balamda, kii bana GSYH'deki uzun
vadeli farkllklarn ve iktisadi bymenin aklanmasnda, kurumlarn
niteliine giderek daha kilit bir konum atfedilmektedir. iktisadi kurumlar,
ayn zamanda, gelir ve refah dalmn da tayin ederler. Bir baka deyile,
pastann sadece byklne deil, toplumdaki farkl gruplar arasnda
nasl pay edileceine de karar verirler.
iktisadi kurumlarn belirlenme sreci ve lkeden lkeye niin fark
llklar gsterdiklerinin gerekeleri henz yeterince anlalmamtr. Ancak
devlet sekinleri de dahil farkl toplumsal gruplar farkl iktisadi kurumlar
dan yarar saladklar iin, genellikle, nihayetinde daha fazla siyasi iktidara
sahip gruplarn lehine karara balanacak ekilde iktisadi kurumlarn sei
mi zerinde bir kar atmas olduu aktr. Buna karlk, toplumdaki
siyasi iktidarn dalmn belirleyen de siyasi kurumlar ve iktisadi gcn
dalmdr. Uzun vadeli byme iin, iktisadi kurumlar dar gruplara tevik
sunmak yerine, toplumun daha geni kesimlerinin nndeki frsatlar yarat
maldr. Bu nedenle, siyasi iktisat ve siyasi kurumlar, kurumsal deiimin
ynnn ve iktisadi kurumlarn temel belirleyicileri olarak kabul edilir.3
Trkiye'deki iktisadi kurumlarn evrimi ve bunlarn iktisadi by
me ve gelir dalm zerindeki etkileri yeterince incelenmemitir. zleyen
ksmda, alt dnem halinde kurumsal deiimi, sanayilemeyi ve temel
makroekonomik sonular ele alacam: iki dnya sava arasndaki yllar
ya da il. Dnya Sava'nn sonuna kadarki tek parti dnemi; il. Dnya
Sava'ndan sonraki ithal ikameci sanayileme ve 198o'den bu yanaki
kreselleme. Bylece, Trkiye'nin sadece iktisadi byme ve dalm
konusundaki sicilinin deil, bu sonularda barol oynayan iktisadi kurum
larn evriminin de iyzne inmeye alacam. Ksaca sylenecek olursa,
Trkiye'de iki dnya sava aras dnemde byk kurumsal deiiklikler
yaand. Ancak nihayetinde, siyasi ve iktisadi iktidar devlet sekinlerinin
284

20. YZY IL T RKYE'S NDE KTSAD D E M : BARDA I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M U ?

elinde kald. Tam aksi yndeki syleme ramen, lkenin ezici ounluu
krsal kesimde yaar ve tarmla urarken, rejim srarla kentli olmay sr
drd. Dolaysyla da bu kurumsal deiiklikler nfusun geni kesimlerine
ulaamad. Bu dnemde, ou gelimekte olan lke gibi Trkiye'de de kii
bana G SYH'deki art hz dk kald il. Dnya Sava'ndan sonra ise,
gerek gelimi, gerekse Trkiye'nin de aralarnda bulunduu gelimekte
olan lkelerde iktisadi byme hz artt. Daha ak bir siyasi rejime gei
ve kentlemeyle birlikte, kentli snai gruplar devlet sekinlerinin elinden
iktidar almaya ve iktisadi kurumlar da bu deiimleri yanstmaya balad.
Ancak bu gei ne przsz ne de kolay oldu. Geen yzyln byk bl
m, ilerinde askeri darbe ve bir dizi zayfkoalisyonun bulunduu siyasi
ve makroekonomik istikrarszlklarla geti ve kurumsal iklimdeki kusurlar
iktisadi byme potansiyelini ciddi biimde zayflatt. Bardak hala sadece
yarsna kadar doluydu.
DNYA SAVALARI, BYK BUHRAN VE DEVLETL K, 19 13-46
Daha sonra modern Trkiye'yi oluturacak alanlar da dahil olmak
zere Osmanl ekonomisi, 1 Dnya Sava'na kadar byk lde tarmsal
bir ekonomi olmay srdrd. Yine de savatan nceki on yllarda impara
torluun ou blgesinde kii bana gelir ykselmekteydi.4 Ancak 1912-13
Balkan Savalar, 1. Dnya Sava ve 1920-22 Kurtulu Sava'nn getirdi
lm ve ykm, nemli ve uzun sreli sonulara yol at. Sz konusu on ylda,
Mslman nfusun asker ve sivil toplam kayplar 2 milyona yakndr. Buna
ek olarak, bugnk Trkiye snrlar iindeki alanda saylar 1,5 milyona
yaklaan Ermenilerin ou 1915'ten sonra ya kat, ya ldrld ya da hasta
lktan ld. Son olarak da, Lozan Antlamas uyarnca, 1,2 milyon civarnda
Ortodoks Rum Anadolu'yu terk etmeye zorlanrken, karlnda 1922'den
sonra Yunanistan ve Balkanlar'dan yarm milyona yakn Mslman geldi
Bu kitlesel deiikliklerin sonucunda, Trkiye Cumhuriyeti'ni
oluturan topraklardaki nfus 19 14'te ry milyon iken 1924 sonunda 13
milyona indi.5 Yeni ulus-devletin daha trde olan nfusunun yzde 98'ini
Mslman Trkler ve ounlukla gneydouda yaayan Krtler oluturu
yordu. Rum ve Ermeni nfustaki byk d ise Bat Anadolu ve Dou
T RKYE TAR H

Karadeniz'in ky kesimlerindeki ticarilemi, ihracata ynelik iftilerin


pek ounun yan sra zanaatkarlarn, krsal kesimleri liman ehirlerine ve
Avrupa ticarethanelerine balayan tccar ve tefecilerin de lkeden ayrlm
ya da lm olmasndan kaynaklanyordu. Sava yllarnda meydana gelen
can kayplar ile tehizatta, yk ve ekim hayvanlarnda ve fabrikalarda orta
ya kan tahribat ve gerileme de, tarm, sanayiyi ve madencilii olumsuz
etkiledi. 192J'te kii bana G SYH, 1 914'te kaydedilen dzeyin yaklak
yzde 40 altndayd (ayrca Tablo o.). 6
Yeni Cumhuriyet'in liderlik mevkiine yerleen eski subaylar, brok
ratlar ve entelekteller, yeni bir ulus-devlet kurmak ile Batllaarak
modernlemeyi ayrlmaz iki hedef kabul ediyorlard. Bandan itibaren,
yeni snrlar iinde ulusal bir ekonomi yaratnaya uratlar. Yeni lider
kadrosu, Avrupal glere olan mali ve iktisadi bamlln, Osmanl dev-.
leti iin ciddi siyasi sorunlar yarattnn farkndayd. Baka meselelerin
yan sra yeni devletin uluslararas iktisadi erevesinin de tayin edildii
Lozan Bar Konferans'nda (1922-23), yabanc uyruklulara zel ayrca
lklar tanyan kapitlasyonlar rejimini kaldrtmay baard. Taraflar, yeni
Cumhuriyet'in 1929'dan sonra kendi ticaret politikasn takip etmekte
serbest olaca konusunda da hemfikir oldular. Yeni hkmet yeni demir
yollar yapmay ve mevcut irketleri milliletirmeyi, yeni snrlar iindeki
yeni devletin siyasi ve iktisadi birliini salamakta nemli birer adm ola
rak gryordu. Sanayilemeyi ve bir Trk burjuvazisi yaratlmasn ulusal
iktisadi gelimenin ba reetesi olarak gren yeni rejimin ncelikleri, aksi
yndeki sylemine ramen kentsel kesimlerden yanayd.7
Tm mali glklere karn yeni rejim, kyllk iin bir korkulu
rya haline gelen aar ve hayvan vergisini 1924'te kaldrd. Bu hamle,
Osmanl vergilendirme dzeninden ciddi bir kopuu ve krsal kesimin
omuzlarndaki vergi yknde byk bir hafiflemeyi temsil ediyordu. Bu
karar byk toprak sahiplerine verilmi bir taviz olarak yorumlanrken,
yeni liderler, daha ziyade, krsal kesimin ezici ounluunu tekil eden
orta ve kk lekli reticinin sefaletini azaltmann derdindeydi. Aarn
ve hayvan vergisinin kaldrlmas, uzun vadede, kk kyl mlkiyetinin
glenmesini salad. Tarmdaki toparlanma, kentsel ekonomi iin de kal286

20. YZYIL T RKYE'S N DE KTSAD DE M : BARDA I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M U ?

dra grevi grd. 192o'lerin sonlanna gelindiinde, kii bana GSYH 1.


Dnya S ava ncesinde kaydedilen dzeyi yakalamt.8
BYK BUHRAN
Byk Buhran'n Trkiye ekonomisine sirayet ediinin altnda
yatan temel mekanizma, tanmsal rnlerin fiyatlanndaki keskin d
oldu. Buday ve dier tahllar, ttn, kuru zm, fndk ve pamuk gibi
balca mahsullerin fiyatlanndaki dler, 1928-29 ila 19 32-33 arasnda
ortalamada yzde 5o 'den fazla ve tanmsal olmayan mal ve hizmetlerdeki
fiyat dlerinden ok daha yksek oldu. Bu tersine fiyat hareketleri, lke
nin Bab Anadolu' daki, Dou Karadeniz kylanndaki ve gneydeki pamuk
blgesi Adana'daki daha ticarilemi blgelerinde byk bir tarmsal k
hissi yaratt.9
1 9 29'un balannda, daha buhran balamadan, hkmet korumac
la kayarak d ticareti ve yabanc dvizleri daha yakndan kontrol etmeye
balamt. 193o'larn ikinci yarsna gelindiinde lke ticaretinin yzde
8o'inden fazlas takas ve karlkl kota sistemleriyle yryordu.10 Dnya
pazanndaki olumsuz koullar srerken, hkmet de 193o 'da devleti kent
sel sektrn nde gelen reticisi ve yatrmcs olarak ne karan yeni bir
devletilik stratejisi ilan ettL 1 934'te Sovyet danmanlann desteiyle be
yllk bir sanayi plan kabul edildi. 193o'lann sonuna gelindiinde, devletin
iktisadi giriimleri, tekstil, eker, demir-elik, cam, imento, kamu hizmet
leri ve madencilik gibi bir dizi kilit sektrde nem kazanm, hatta bata
gelen reticiler haline gelmiti." Devletiliin Trkiye'de ve daha sonralan
Ortadou'daki dier lkelerde uzun sreli etkileri olduuna hi kuku yok
tur. Ancak 193o'lardaki ilk abalar, iktisadi bymeye ve yapsal deiime
sadece mtevaz katklar yapabilmitir. Evvela, imalat sektr ve dier bir
ok alandaki devlet iletmeleri ancak 1 93ften sonra faaliyete geebilmitir.
Bu yllarda kamu sektrnn yapt btn sabit yatrmlarn neredeyse
yars demiryolu ve dier ulam trlerinin inasna gitmitir. 1938'de dev
let yatrmlar lkedeki toplam istihdamn ancak yzde 'ini salayabiliyor
du. malat sanayiindeki istihdamn yaklak yzde 75'i kk lekli zel
giriimler tarafndan karlanmaya devam ediyordu. 12
TO dve TAR H

Devletilik mali ve parasal politikalarda da byk bir deiime yol


amad. Devlet bteleri denkliini korurken, rejim cari ak finansma
nndan yararlanma yolunda herhangi bir giriimde bulunmad. Esasnda,
devletin makroekonomik politikasndaki ian "denk bte, gl para" idi.
r93o'larda Lira dnyann nde gelen tm paralarna kar deer kazand.
Bu politikann arkasndaki en nemli neden, 1. Dnya Sava srasnda,
bte aklan, byk d borlar ve enflasyonist kat para ile yaanan
Osmanl tecrbesinin ac mirasyd. ki sava aras dnemin byk bl
mnde babakanlk yapan smet nn, Osmanl'nn son dnemlerinin
keskin bir gzlemcisi olarak, bu tedbirli, hatta muhafazakar duruun
ba sorumlusuydu. Bir baka deyile, 193o'larn devlet mdahalecilii,
Keynesi anlamda, devalasyonu ve genilemeci mali ve parasal politikalan
kullanarak toplam talebi artrmak zere tasarlanm deildi Onun yerine,.
yeni bir dnya savann ufukta olduu da dikkate alnarak daha kapal,
otarik bir ekonomi yaratmak ve kamu sektrn genileterek merkezi
denetimi artrmak hedefleniyordu.'3

KTSAD BYME VE NEDENLER


Genilemeci bir mali ve parasal politikann yokluuna ramen,
r93o 'larda G SYH ve kii bana GSYH, eldeki tahminlere gre, ylda sra
syla ortalama yzde 5,4 ve p'lik bir hzla artmtr (bkz. Tablo o. ve Grafik
ro .2). r929'dan sonraki kt artlannn nemli bir kayna, hkmetin ald
, gmrk tarifeleri ve kotalardan yabanc dvizler zerindeki sk denetime
kadar uzanan ve 1928-29'da yzde 15,4 olan GSY H'deki ithalat hacmini kes
kin bir dle 1938-39 'da yzde 6,8'e indiren koruyucu nlemlerdi (Grafik
10.3). thalat kstlamas, ounluu kk ve orta lekli olmak zere bir
yerli imalat kesiminin domas iin elverili koullar yaratt.
Kentsel ve ulusal ekonominin 193o'lardaki topyekun performan
snn, ateli devletilik tartmalar arasnda gzden kam bir dier ak
lamas daha vardr. Gl demografik toparlanma sayesinde, 193o'larda
tarmda (ekonominin, igcnn drtte nden fazlasn istihdam eden
ve GSYH 'nin yarya yaknn reten en byk sektr) iler gayet yolunda
gitti. 14

288

20. YOZYI L T RKYE'S NOE i KTSAD DE M : BAROA I N YARI DAN FAZLASI DOLU M U ?

Grafik 10.3. Trkiye ekonomisinin ak l k derecesi, 1 91 3-2005

Denk bte politikas gz nnde bulundurulduunda, devletin


1929 sonrasnda tarmsal fiyatlardaki keskin dlere karlk olarak
gerekletirdii faaliyetler kk miktarl buday almlaryla snrl kald1
Fiyatlardaki bu tersine eilime ramen, tarmsal ktnn 193o'larda yzde
50-70 dolaynda artm olmas dikkate deerdir. Bu sonucun en nemli
aklamas krsal kesimde yaanan demografik canlanmadr. Bir ift eki
hayvan ve en basitinden alet edevatyla kendi topran ileyen kyl hane
si, iki sava aras dnemde de Anadolu tarmnn ayrt edici zellii olmaya
devam etti. Savalar on ylnn ardndan, nfusun yllk yzde 2 civarnda
bir hzla arta gemesiyle ekili alan da genilemeye balad. Kyl hanele
rinin, 1929'dan sonraki dk tahl fiyatlar karsnda, tpk Rus iktisat
ayanov'un ngrd ekilde, belli bir gelir hedefini tutturabilmek iin
daha ok alarak daha ok topra ekip daha bol rn almak yoluna
gitmi olmas da muhtemeldir. Baka bir deyile, kentsel kesimdeki hzl
sanayileme ve bymenin arkasnda, yiyecek ve hammadde fiyatlarnn
T RKYE TAR H

i L Dnya Sava'na kadar dk kalmasn salayan, krsal kesimdeki mil


yonlarca kyl ailesi yatyordu.11

SAVA DNEMN D EK ZORLUKLAR


Her ne kadar Trkiye i l . Dnya Sava'na katlmadysa da, btn
bu dnem boyunca tam seferberlik durumu korundu. ithalattaki keskin
d, bir milyonu akn bir ordunun muhafaza edilmesi iin gereken
geni kaynaklarla birlikte ekonomiye muazzam bir yk bindirdi. Resmi
istatistiklere gre, savan sonuna kadar G SYH'deki d yzde 3 5 'i,
buday retimindeki d ise yzde 5o'yi gemiti. Buna karlk gda
maddesi fiyatlar hzla ykseldi ve kentsel kesimlerin iaesi hkmetin
nnde byk bir sorun olarak belirdi. Bu koullarda devletilik hemen
kenara itildi. Savunma harcamalarndaki byk artlar para arz artrlarak,
finanse edildi. Yksek enflasyon, sava ktl, iktisadi politikadaki hatalarn
hz verdii karaborsa ksa srede gndelik olaylar haline geldi. Nispetsizce
gayrimslimlere yklenen 1 942 Varlk Vergisi gibi nlemler, ileri iyice
sarpa sardrmaktan baka bir eye yaramad .16
Den retim ve daha da dk hayat standartlar artan gelir da
lm eitsizlikleriyle birleince, kentsel ve krsal nfusun byk kesimleri
92 o'lerden beri iktidarda olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) aleyhine
dnmeye balad. Dolaysyla iktisadi bakmdan, tek partili rejimin siyasi
knde asl kritik zaman, Byk Buhran ve devletilik dneminden
ziyade sava yllan olarak belirmektedir.
ki dnya savana ve Byk Buhran'a ramen, Trkiye' de kii ba
na den retim ve gelir, 95o'de 1. Dnya S ava arifesindekinden yzde
30-40 daha yksekti (bkz. Tablo o. ve Grafik 10.2).17 Yzyln ortalarnda
ekonomi 19fte olduundan ok daha ie dnkt. ki dnya savann ve
bir buhrann etkisiyle kr-kent farkllklar ve blgesel eitsizlikler de 19fte
olduundan ok daha belirgindi.
i L DNYA SAVAI SONRASI DNEM, 1946-80
il. Dnya Sava'ndan sonra, i ve d gler Trkiye'de byk siya
si ve iktisadi deiimler meydana getirmek zere el ele verdiler. eride, tek

290

20. YZY IL T0RKYE0S NOE KTSAD DE M : BAROAI N YARIOAN FAZLASI DOLU MU?

parti rejiminden honut olmayan pek ok toplumsal grup vard. Tarmsal


reticiler, zellikle de kyllerin daha yoksul kesimleri, sava zamannda
ki vergilendirme ve devletin kentlerin iaesine dnk talepleri yznden
madur olmutu. Mensuplarnn birou sava zaman koullarndan ve
politikalarndan kar etmise de, kentli burjuvazi artk imtiyazl ama baml
bir snf olmay kabule yanamyor, zel giriime daha arlk verilmesini,
devlet mdahalesinin ise azalmasn istiyordu.18
Yeni politikalarn biimlenmesinde uluslararas basn da nemli rol
oynad. Savatan sonra ABD'nin hakim dnya gc olarak ortaya kmas,
dengeyi daha ak bir siyasi sistem ve daha liberal ve ak bir iktisadi mode
le doru kaydrd. Sovyetlerin toprak talepleri, Trk devletini ABD ve Bat
ittifakyla sk bir ibirlii yapmaya itti. ABD I948'den balayarak askeri ve
iktisadi amal Marshall Plan'n Trkiye'yi de dahil edecek ekilde genitti.
TARIMIN BAI N I EKTt BYME, I947-62
ok partili seim sistemine gei, I95o'de Demokrat Parti'yi ikti
dara getirdi. Demokratlarn getirdii en nemli iktisadi deiim, hi ku
kusuz, tarmsal kalknmaya verdikleri byk nemdi. Tarmsal retim,
sava ncesi retim dzeylerinin halihazrda yakaland I947'den itibaren
arta geerek I953'e kadar iki mislinden fazla artt.19 Bu artlarn byk
ksm ekim alanlarndaki genilemeden kaynaklanyor, ancak devletin biri
kk kylye, dieri de byk toprak sahibi iftiye ynelik iki ek nlemi
tarafndan da destekleniyordu. Bunlardan ilki, devletin kamuya ait toprak
lar ve geni ortak meralar, topraksz ya da az toprakl kylye datmaya
girimesiydi. kincisi de, DP hkmetinin Marshall Yardm'n, tarmsal
makine, zellikle de says I946'da o.ooo'in altnda iken I95o'lerin
sonunda 42.ooo'i aan traktr ithalatnn finansmannda kullanmasyd.
Ayrca uygun hava koullar ve ABD'nin Kore Sava srasndaki stoklama
programlar sayesinde dnya pazarnda budaya, kroma ve dier ihra
rnlerine olan yksek talep de tarmsal reticilerin iine yarad. 20
Tarmn ban ektii patlama, ekonominin tm sektrlerinde
gzel rzgarlarn esmesi ve gelirlerin artmas anlamna geliyordu. I953'te,
liberal modelin vaatleri hzla yerine gelmi gibiydi. Ne var ki, bu altn yllar
TRKYE TAR H

291

fazla uzun srmedi. Kore Sava'nn sona ermesiyle uluslararas talep hz


kesti, ihra rnlerinin fiyatlar dmeye balad. Uygun hava koullarnn
ortadan kalkmasyla tarmsal kt da inie geti. Hkmet, semenin te
ikisinden fazlasn meydana getiren tarmsal reticilerin gelirlerindeki azal
may kabul edecei yerde, budayda byk bir fiyat destekleme program
balatma ve bunu da para arzn artrarak karlama yoluna gitti. Arkadan
gelen enflasyon dalgas ve dviz krizi tketim rnleri yokluuna sebep
olurken, DP iin zellikle kentsel kesimde ciddi iktisadi ve siyasi sorunlar
da yaratt." Krizin bir kayb, DP'nin iktisadi olduu kadar siyasi libera
lizmiydi. Hkmet ykselen siyasi muhalefete demokratik zgrlkleri
kstlayarak karlk verdii gibi, birok iktisadi hususta da eski duruunu
deitirmek ve ok daha mdahaleci bir yaklam benimsemek zorunda
kaldt Sonunda, 1958'de, byk bir devalasyon yapmaya raz olarak i M
ve OECD destekli bir istikrar program uygulamaya balad.
Tarmsal reticiler ve onlarn ou imdi kentlilemi olan ocuk
lar ve torunlar, bugne dek DP hkmetini, zellikle de byk bir toprak
sahibi olan Babakan Adnan Menderes'i krsal kesimin zlemlerini anla
yan ve bunlara cevap veren ilk hkmet olarak grmeye devam ettiler. DP
ayn zamanda modem Trkiye'de poplist iktisadi politika uygulamasnn
da ilk rneklerini verdi. Sadece byk bir semen kitlesini hedeflemek ve
geliri onlar lehine yeniden datmaya girimekle kalmad, yavalayan ikti
sadi bymeyi, ksa vadeli genilemeci politikalarla srdrmeyi de dene
di. Ancak bu yntem ekonomiyi ok daha olumsuz sonulara srkledi.
195o'ler ayn zamanda Trkiye'de krdan kente olan gn nemli lde
hzlanmasna da ahit oldu. Krsal kesimdeki koullar lkede yreden
yreye ok farkllat iin, bu hareketin arkasnda hem itici hem de ekici
faktrler bulunuyordu. Karayolu andaki gelimeler de bu yeni hareketli
lie hizmet etti."
THAL KAMEC SANAYLEME, 1963-77
Demokratlara sk sk yneltilen bir eletiri, ekonominin idaresinde
herhangi bir koordinasyonun ve uzun vadeli perspektifin olmaydr. 1960
darbesinden sonra askeri rejim hzla Devlet Planlama Tekilat'n (DPT)
292

20. YZYIL T RKYE0SNDE KTSAD DEM: BARDA I N YAR IDAN FAZLASI DOLU M U ?

kurdu. Kalknmann planlanmas fikri imdi geni bir koalisyon tarafndan


destekleniyordu: devleti mirasyla CHP, brokrasi, byk sanayiciler ve
hatta bata OECD olmak zere uluslararas tekilatlar tarafndan.23
196o'larn ve 197o'lerin iktisadi politikalar, her eyin tesinde,
i pazarn korunmasn ve ithal ikameci sanayilemeyi hedefliyordu.
Hkmetler bu ithal ikameci sanayileme hedeflerine ulamann ana ara
lar olarak kstlayc bir ticaret rejimini, kamu iktisadi teekklleri eliyle
yaplan yatrmlar ve sbvansiyonlu kredileri bol bol kullandlar. DPT zel
sektr kararlarnda da nemli bir rol oynad, nk sbvansiyonlu kredi
lerden, vergi muafiyetlerinden, ithalat imtiyazlarndan yararlanmak ve kt
olan dviz kaynaklarna ulamak isteyen tm zel sektr projelerinde onun
onay aranyordu. Tarm sektr planlama srecinin byk lde dnda
tutulmutu. 4
Yeniden ithal ikameci sanayilemeye dnlmesiyle, kamu iktiadi
teekklleri sanayilemede bir kez daha nemli bir rol oynamaya balad.
Ancak onlarn bu rol evvelki dnemde oynadklarndan son derece farkly
d zel sektrn gsz olduu 193o'larda sanayileme devlet teebbsleri
eliyle yrm ve devlet ekonomideki birok sektr denetleyebilmiti.
Sava sonras dnemde ise, tam aksine, ailelere ait byk holdingler, bn
yesinde bankalar ve dier hizmet firmalar kadar ok sayda imalat ve da
tm irketi de barndran byk irket gruplar ncl stlendi.
Trkiye iin 1 96ften 1 977'ye kadar olan yllar, Albert Hirschman'n
deyimiyle ithal ikameci sanayilemenin erken yllarn temsil eder.25 Byk
ve korunmu bir i pazarn sunduu olanaklar smrlm, ancak ithal
ikameci sanayileme teknolojik olarak daha etin bir aama olan serma
ye mallar sanayiine ulaamamtr. malat sanayiinin ihracata ynelme
eilimi de zayf kalmtr. Trkiye retimin artmas iin gerekli dvizi,
geleneksel tarm rnleri ihracndan ve Avrupa'daki iilerin memlekete
gnderdikleri paralardan salamtr. ithal ikameci sanayileme politikala
r, iktisadi byme getirmede zellikle ilk safhalarda baarlyd. Kii bana
GSYH 1 963-77 dneminde ylda ortalama yzde 4,flk bir hzla artarken,
kriz yllar olan 1 978-79'da dahi ylda yzde 3,4'lk bir art gsterdi. malat
sanayiindeki art hz ise 1 9 63-77 dneminde ylda ortalama yzde o'u
T RKYE TAR H

aan oranyla bunun nemli lde stndeydi26 (aynca bkz. Tablo o . 1 ve


Grafik 10.2).
Bu dnemde i pazarn oynad rol daha fazla dikkati hak eder.
Aleni gelir eitsizliklerine ramen, nfusun byk kesimleri, kamu grev
lileri, iiler ve daha az oranda olmak zere tarmsal reticiler, dayankl
tketim mallan i pazarna dahil oldular. Belki de en nemlisi, bu dnemde
reel cretlerin neredeyse iki katna kmasyd. Bu istisnai ykseliin geri
sinde hem pazar gleri hem de kurumsal ve siyasi deiimler yatyordu.
Snai byme igcne olan talebi artrrken, 1975 itibariyle bir milyondan
fazla iinin Avrupa'ya g etmi olmas kentsel igc piyasasnda hkm
sren grece kat koullan devam ettirdi. Ayn zamanda, 1 9 6 1 anayasasyla
elde ettikleri kurumsal haklar ii sendikalarnn pazarlk payn glendiri
yordu. ihra pazarlarnda rekabet basks yaamayan byk sanayi irketleri,
cret artlarn daha kolayca kabul ettiler, nk yksek cretler onlarn
rnlerine olan talebi de artryordu. Ne var ki, 1 97o'lerin ortalarna gelin
diinde, sanayiciler cretlerin yksekliinden ve bir ii aristokrasisinin
domasndan yaknmaya baladlar. 27
Sanayi kesimi ve hkmet politikas byk ve ekici i pazara
younlarken, ihracat gz ard edildi. Bu hata Trkiye'deki ithal ikameci
sanayileme srecinin zayf halkas olarak ortaya kt. 1 97o'ler boyunca
ihracat sektrnn G SYH'deki pay ortalamada yzde 4'n altnda seyre
derken, ihra gelirlerinin te ikisi de geleneksel ihra rnlerinden gelme
ye devam etti (Grafik o. 3). ihracata ynelmek, var olan snai yapnn verim
liliini ve rekabet gcn artracak, genileyen bir ekonomi iin gerekli
dviz ihtiyacn karlayacak ve hatta teknolojik olarak daha karmak ara
ve ana mallan sanayileriyle geriye doru balantlar kurarak ithal ikameci
srecin kendisini de destekleyecekti
197o'lerin balarnda, zellikle de 97o'in grece baarl deval
asyonundan sonra ihracatn gelime frsat vard. O srada Trk sanayii
uluslararas pazarlarda rekabet etmek veya rekabet etmeyi renmek iin
yeterli deneyime sahipti. Ancak bu trden byk bir yn deiiminin
gerekleebilmesi iin, hkmet politikasnda ve kurumsal erevede yeni
bir ynelim olmas gerekiyordu. lke parasnn an deerliliinin son
294

20. YOZYI L Tl!KYE'S i NOE I KTSAO DE M : BAl!OA I N YAl! IOAN FAZLASI DOLU M U

bulmasna, ihracata ynelik eitli nyarglann ortadan kaldrlmasna ihti


ya vard. Bunun yerine, korunmu bir ortamda elde edilen baarlar, ayn
modelin devamndan yana bir yerleik kar evresi yaratt. Sanayicilerin
ou kadar, ihracata ynelmenin cretler zerinde aa ynl bir bask
yaratmasndan korkan rgtl emein tercihi de i pazara ynelik model
den yanayd. Bu arada 1 97o'lerin siyasi koullar da giderek istikrarsz
lamaktaydL nn gremeyen, her an dalabilecek koalisyonlar birbi
rini kovalad. S onuta ynetim, ihracata dnk politikalara ynelme veya
1 97fteki ilk petrol okundan sonra makroekonomik dengeleri dzeltme
yoluna bile gitmedi..8

THAL KAMEC SANAY LEMENN BUHRAN I


Birok sanayilemi lkenin ekonomilerini dzenleme yolu,nda
zorlu admlar att bir srada, ibana gelen ksa mrl koalisyonlar
genilemeci politikalarla yola devam etmeyi yeledi. Trkiye'nin mevcut
politikalar ancak yksek maliyetli d borlanma planlaryla yrtlebilir
di. ki yla varmadan, ynetimin, GSY H'nin yzde 9'undan yzde 24'ne
trmanm olan birikmi d bor stoku taahhdn yerine getiremeye
cei anlald.29 7o'lerin sonunda Trkiye, sava sonras dnemin en ar
demeler dengesi buhranlarndan birinin ortasnda bulunuyordu. Artan
bte aklan parasal genilemeyle karland iin, enflasyon 1979'da
yzde 9o'a frlad. Petrol fiyatlarndaki ikinci tur artlar zorluklar iyice
katmerletirdi. A rtan petrol ktlyla birlikte elektrik kesilmeleri de sadece
snai retimi deil gnlk hayat da rayndan kard. En temel kalemler
deki, hem ithalat kapasitesindeki dten hem de fiyat denetimlerinden
kaynaklanan yokluklar giderek yaygnlat. Devam eden siyasi kargaayla
katlanan iktisadi kriz lkeyi i savan eiine getirdi.3
Trkiye deneyiminden karlacak belki de en temel ders, ithal
ikameci sanayileme rejimini ortadan kaldrmann, mevcut koruma ve
sbvansiyon sisteminden nemalanan yerleik kar evrelerinin iktidar
nedeniyle zor olduudur. pazar geni bir lkede ihracata dnk politi
kalara ynelmek, ileriye bakabilen, hatr saylr bir zerklie sahip, kuvvetli
bir hkmet gerektirir. Bunlar ise tam da 197o'ler Trkiye'sinin yoksun
TRKVE TAR H

olduu zelliklerdi. Sonuta, iktisadi dengesizlik ve dzenleme yapmann


maliyeti ylesine artt ki, ekonomiyi da amak iin byk bir krizin pat
lamas gerekti.
1980 SONRASI KRESELLEME DNEM
Arka plannda iddetli bir yabanc dviz kriziyle IMF ve uluslararas
bankalarla gerilen ilikilerin bulunduu, Sleyman Demirel'in yeni kuru
lan aznlk hkmeti, Ocak 198o'de, kapsaml ve beklenmedik derecede
radikal bir istikrar ve liberalleme paketi aklad. Eski D PT bakan Turgut
zal yeni paketin icrasna nezaret edecekti. Demirel hkmeti paketin
baarl bir ekilde uygulanmas iin gereken siyasi destei alamad, ama
ayn yln ilerleyen zamanlarnda iktidara el koyan askeri rejim yeni prog
ram destekledi ve Zal' iktisattan sorumlu babakan yardmcs olarak.
hkmette tuttu.
Yeni politikalarn amac, demeler dengesini dzeltmek, ksa vade
de enflasyon hzn drmek, uzun vadede ise piyasa arlkl, ihracata
ynelik bir ekonomi yaratmakt. Politika paketinde byk bir devalasyon,
arkasndan para biriminin enflasyon hzyla at ba gidecek bir daimi deer
dmesi, ticaret ve demeler rejimlerinde daha byk bir liberalleme,
fiyatlar zerindeki denetimin kaldrlmas, faiz oranlannn serbest bra
klmas, hkmetin birok sbvansiyonunun kaldrlmas, kamu iktisadi
teekkllerinin rnlerinde hatr saylr fiyat artlan, ihracat ve yabanc
sermaye giriini zendirecek sbvansiyonlar ve dier destek nlemleri
bulunuyordu. Reel cretlerin ve tanmsal reticilerin gelirlerinin drl
mesi de yeni politikalann nemli ayaklanydL3'
1 983'te kstl parlamenter rejime geilmesiyle birlikte Anavatan
Partisi'nin genel bakan olan Turgut zal babakan seildi. zal hemen
ticaret ve demeler rejimlerinde yeni bir liberalleme dalgas balatt. Bu
nlemler ithal ikameci sanayileme yaplarn rekabete amaya balad.
Ancak liberalleme listelerinde sk sk revizyona gidilmesi, bunlarn keyfi
bir tarzda yaplmas ve hkmete yakn gruplarn kayrlmas, bu dei
ikliklerin istikrar ve uzun mrll bakmlarndan nemli lde
belirsizlik yaratt. zel sektrn ithalatn serbest braklmasna verdii
296

20. YzvL TRKVE'SiNOE i KTSAD DE M : BAROA I N YAR I OAN FAZLASI DOLU M U

tepki karkh. hracata dnk sektrler ve gruplar bunu desteklerken, ithal


ikameci sanayileme sanayileri, zellikle de rnleri arasnda dayankl
tketim mallar ve otomotivin de bulunduu byk lekli irket gruplar
korumaclk ynnde lobi yapmaya devam ettilerY
Ocak 1 9 8 0 kararlar daha en bandan itibaren, I M F ve Dnya
Bankas gibi uluslararas kurulular kadar uluslararas bankalar tarafndan
da sk bir ibirlii ve olumlu tepki grd. Bu kurulular 8o 'li yllarn byk
blmnde Trkiye'yi kat istikrar ve yapsal uyum programlarnn geerli
inin parlak bir rnei olarak resmettiler. ktisadi bakmdan bu destek d
borcun daha iyi koullarla yeniden takvime balanmas ve ieriye esasl bir
yeni kaynak ak anlamna geliyordu. Sonuta, yabanc dviz yasa byk
bir hzla ortadan kalkt ve kamu sektrnn ieride enflasyonist finansma
na gitme ihtiyac azald. Salanan d destein, makroekonomik istikran
oluumunda nemli bir rol olduu aktr.33
Yeni politikalarn baarl olduu bir dier alan da ihracattaki artt.
Trkiye'nin kriz yl 1979'da G SYH 'nin yalnzca yzde 2,6's kadar olan
mamul ihracat, keskin bir ykselile r99o'da G S Y H'nin yzde 8,6'sna
kt (Grafik o . 3). Aslnda Trkiye, sz konusu on yldaki ihracat art hz
bakmndan tm lkeler arasnda birinci srada geliyordu. Bu artn yakla
k yzde 8o'ini imalat mallarnn karlamas da ayn derecede arpc bir
dier husustu. ihracatta piyasaya, dokuma, giyim ve demir-elik rnleri
hakimdi. Dolaysyla, ihracattaki artn ithal ikameci sanayilerin mevcut
kapasitesinin d pazarlara doru yeniden ynlendirilmesiyle baarld
aktr. ihracatlar bu atlm srasnda, dviz kurunun srekli surette
dk tutulmas politikasna ilaveten tercihli faizle verilen cmert krediler,
vergi iadeleri ve dviz tahsisi programlaryla da desteklendiler.
Ne var ki, yeni politikalarn ekonominin geri kalan zerinde ok
ynl etkileri oldu. Hepsinden nemlisi, yeni politikalar uzun vadeli by
me iin gerekli yksek d yahnm seviyelerini yaratamadlar. Bu bakmdan,
imalat sanayiinde, yksek faiz oranlar ve siyasi istikrarszlk en nemli
engellerdi. ihracat alannda dahi yeni yatrm yok denecek kadar azd;
artn ou mevcut snai kapasiteyle saland. Yabanc sermayenin yeni
politikalara tepkisi de, yerli sermayeyle ayn nedenlerden tr olacak,
TO R!< VE TAR H

297

ok gl deildi.H Sonuta, ekonominin byme performans mtevaz


bir dzeyde seyretti. l98o'lerde GSYH ylda yzde 4,6'1k ve kii bana
GSYH de yzde 2,31k bir hzla artt (Tablo lO.l ve Grafik 1 0 .2 ) . Dahas bu
rakamlara, l98o 'de IO milyar Dolar' dan az iken 1 9 9o'da 50 milyar Dolar'n
stne trmanarak be kattan fazla artan byk bir d bor altna girilmesi
pahasna ulald.
Yeni politikalarn sonularna iddetle itiraz edilen bir baka nemli
alan da gelir dalmyd. Ocak 1 9 8 0 paketi, ta en bandan beri emek ve
tarm gelirlerini bastrmak zere yola km ve bu politikalar askeri rejim
ve ok partili rejime ksmi gei sayesinde l 987'ye kadar srdrlmt.
Her ne kadar bu bozulmann bir ksm 1 978 ve 1 97 9 kriz yllarnda ortaya
km olsa da, 987'ye kadar reel cretler yzde 34 gibi byk bir oranda
dm ve sektrler aras ticaret hadleri yzde 4o' aan bir oranla tarmn,,
aleyhine dnmt.
Bu dnemde igcnn yaklak yarsna istihdam salamaya
devam eden tarm sektr, askeri rejim ve Anavatan Partisi tarafndan da
ihmal edildi Sektr iin en nemli gelime, 98 o'den sonra sbvansiyon
larn ve destekleme almlarnn fiilen ortadan kalkmas ve bunun uluslara
ras pazarlardaki eilimlerle birleerek sektre! ticaret hadlerinde hzl bir
bozulma yaratmas oldu. Bunun sonucunda tarm sektr, l 98o'den sonra
ylda ortalama yzde l 'lik artla, sava sonras dnemin en dk retim
artlarn gstermi oldu Bylece tarmsal retim 2 0 . yzylda nfus art
na ilk kez ayak uyduramam oluyordu.
Turgut zal, Trkiye'nin 1 9 8 o'de neoliberal kalknma modeline
geiinde nemli bir ahsiyetti. Gz pek bir ekilde ald kararlarn,
ekonominin almasn ve pazara ynelmesini hzlandrdna dair phe
yoktur. Bununla birlikte, arkasnda brakt miras tmyle olumlu da
deildir. zal, ahsi kararlar ve buyruklarla ynetmeyi tercih etmi, huku
kun stnlnn ve bir piyasa ekonomisinin etkin ileyii iin kuvvetli bir
yasal altyapnn nemini hafife almtr. Hukukun stnl karsnda
taknd olduka gevek tutum uzun vadede tahripkar sonular vermitir.
Trkiye'de 199o'larda yolsuzlukta grlen ciddi art, zal dneminin
dolaysz bir miras olarak dnlmelidir.35

298

20. YZVI L TRKVE's i N DE i KTSAD DE M : BARDA I N YAR IDAN FAZLASI DOLU M U ?

Daha ak ve rekabeti bir seim rejimine geile birlikte, muhale


fet gelir dalmndaki bozulmay ve zal'n genelde politikalarn yrt
mekteki keyfi slubunu eletirmeye balad. H kmet, buna cevaben, eski
usul poplizme sarld ve manevra alann kaybetti. Kamu sektrndeki
cretler, maalar ve tarmsal gelirler hzla ykselie geti. Reel cretler,
1 98]'den 99o'a kadarki dk dzeylerinin neredeyse iki katna kt.
Btn bunlar da karlnda kamu aklarn ve borlanma ihtiyacn id
detle artrd)6
UNUTULASI BR ON YI L
Kreselleme sreci gelimekte olan lkelere frsatlar kadar zafi
yetler de sunuyordu. Trkiye rneinde, 2002'ye kadar sren siyasi istik
rarszlk ve byk kamu aklar, bu yeni ortama katlmay giderek daha
maliyetli bir hale getiriyordu. I989'd a, makroekonomik dengeler bozulma
ya yz tuttuu iin, zal sermaye hesabn tamamen liberalletirmeye ve
uluslararas sermaye aknn nndeki engelleri kaldrmaya karar verdi.
Bu deiiklii ksmen de olsa ksa vadeli sermaye girilerini ya da scak
paray cezbederek aklarn finansmann kolaylatrmak iin yapt. Ancak
makroekonomik istikrar salamadan ve finans sektrn skca denetle
nen bir altyapya kavuturmadan sermaye hesabn liberalletirme karar
uzun vadede son derece m aliyetli oldu. Ekonomi d oklar ve ani sermaye
klar karsnda giderek daha da krlgan bir hale gelirken, 99o'lar il.
Dnya Sava sonras dnemin en zorlu dnemi haline geldi.
Kamu sektr aklar, eitli semen kesimlerine hitap eden prog
ramlarla, kk iletmelere ynelik kredilerle, daha dk emeklilik ya
ve daha cmert emekli ikramiyeleriyle, ve hepsinden nemlisi de tarm
rnlerindeki yksek destekleme fiyatlaryla I 99 0'larda genilemeye
devam etti. Trkiye'nin gneydousunda 1 9 84'ten I 999'a kadar Krt
ayrlks PKK'ye kar verilen sava da byk bir mali yk getirdi. Artan
aklar finanse etmenin en nemli mekanizmas i ve d borlanma idi.
Yksek faiz oranlar ve sabit kur rejimi byk bir ksa vadeli sermaye
girii yaratt. zel bankalar hkmete bor vermek iin yurtdndan
bor almakta birbirleriyle yartlar. laveten, byk kamu bankalar da
TR< YE TAR H

299

hkmetler tarafndan bu harcamalan ksmen finanse etmeye yneltil


diler. Son olarak da, parasal genileme dzenli bir mali gelir arac olarak
kullanld.
Bu srada ekonominin i ve d oklara kar dayanklln artracak
yapsal reformlar bir kenara itildi. Kamu iktisadi teekkllerinin zelle
tirilmesi konusunda neredeyse hibir gelime salanmad. Byk kamu
yatmmlann elden karma giriimlerine sk sk nde gelen siyasetilerin
kant skandallar elik etti. Daha kk apl baz kamu bankalarnn
sat ise, bu bankalarn varlklannn nfuzlu balantlan olan alclarca
soyulup soana evrilmesi yznden devlete ok tuzluya mal oldu ve banka
mevduatlannn tamamnn garanti altnda olmas kamu sektrn byk
zararlara uratt. Bu durumda dorudan yabanc yatrm girilerinin snrl
kalmas hi artc deildi.
Sonu, l994'te yzde l OO'n zerine karak zirve yapan ve 2001'e
kadar yllk yzde 5o'nin zerinde seyreden ok yksek bir enflasyon dne
mi, yksek nominal ve reel faiz oranlar, kamu borcunda mtemadi art
lar ve d oklara kar artan knlganlk oldu ki, bunlarn yolu 1 99 1 , 1 994
1998 ve hepsinin en an olan 2 0 00-01 krizlerine kt. Kii bana G SYH
uzun vadeli bir eilimle artmaya devam etti, ama bu art nceki dneme
gre daha dk bir hzdayd (Grafik 10.2) . Yksek enflasyon ve yksek
faiz oranlan zellikle kentsel kesimdeki gelir dalmn daha da bozdu.
Bu dnemde siyaset ve iktisat zararna kaydedilen nemli bir baan, AB ile
1996'da balayan Gmrk Birlii anlamasyd)?
1 9 9 9 sonuna gelindiinde makroekonomik dengelerin srdrle
mez olduu belli olmutu. I M F ile yaplan mzakereler sonunda, enflas
yonu drmenin a na dayanann sabit kur rejimi olduu yeni bir istikrar
programna gidildi. Ancak bu programn mali sektrdeki, zellikle de bte
aklarn ksmen finanse etmekte kullanlm olan kamu bankalarndaki
byk aklar gibi nemli sorunlan ihmal ettii iin son derece kusurlu bir
tasarm vard. Balangta elde edilen bir miktar baardan sonra program
kerek 200 1 'in kapsaml bankaclk ve finans krizini dourdu. Kitlesel
sermaye klar karsnda hkmet program bir kenara brakmaya ve
Lira'nn deerinde byk bir d kabullenmeye mecbur kald.
J00

20. YZYIL TRK YE'S i N O E I KTSAO DE M : BAROA I N YAR IOAN FAZLASI DOLU MU?

Koalisyon hkmetinin, 2001 'in balarnda Dnya Bankas'n bra


kp ekonomi bakan olarak grev almak zere Trkiye'ye davet ettii Kemal
Dervi, IMF desteiyle, ekibiyle birlikte mali disipline ve byk bte faz
lalar vermeye dayal bir program gelitirdi. Program dalgal kur rejimini
kabul ediyor ve kamu bankalarnn vadesi gelmi ykmllklerini uzun
vadeli kamu borcuna eviriyordu. Program ayrca krlgan mali sistemde
reform yapmak, kamu bankalar ile kamu iktisadi teekkllerini siyaseti
lerin mdahalesi dnda tutmaya ve Merkez Bankas'nn bamszln
artrmaya ynelik bir dizi kanun karmak gibi nlemler de dahil olmak
zere kimi uzun vadeli yapsal reformlara yer veriyordu.

Ekonomi o zamandan beri dikkate deer bir toparlanma iindedir.


Reel GSYH 2 0 0 1'de yzde 9 , 5 orannda azaldktan sonra, izleyen drt yl
iinde yzde 3 5 kadar artmtr. 2005'in sonu itibariyle yllk enflas}'.on,
r96o'lardan beri grlmemi bir dzey olan yzde 8'in altna indi (Grafik
10.2) . Nominal ve reel faiz oranlan da hzla dti.L Bu tersine dnteki
haan ilk nce Dervi'in ve ilk programn hanesine yazlmaldr. 2002
seimlerinden sonra iktidara gelen Adalet ve Kalknma Partisi (AKP) hk
meti de mali disiplini koruduu iin vgden payna deni almaldr.
Uluslararas atmosferin gelimekte olan lkeler iin dk faiz oranlaryla
genelde uygun koullar yaratmas da yardmc olmutur. 2 0 05 ylna gelin
diinde, nemli miktarda dorudan yabanc yatrm Trkiye'ye akmaya
balam ve hkmet kamu iktisadi teekkllerinin zelletirilmesinde
baz admlar atm bulunuyordu. ktisadi byme ve byk bte fazlalar
sayesinde, 2oo'de G SYH'nin yzde oo'n am olan bor yk 2005
itibariyle yzde 7o'in altna inmiti. Ancak b u byk lde istihdam yarat
mayan bir canlanmayd. retim ve gelirlerdeki hatr saylr artlara ra
men, kentsel alanlardaki isizlik 2 0 0 5 boyunca yzde 13'n zerinde kald.

ANADOLU KAPLANLARI
198o'den sonraki iktisadi liberallemenin bir nemli sonucu, eko
nominin giderek daha da ihracata ynelik bir hal almas oldu. 198o'de 3 mil
yar ABD Dolan'nn altnda olan ihracat. 2005 itibariyle 70 milyar Dolar'a
ya da G SYH 'nin yzde 2o'sine ykseldi (Grafik 10.3) . Bu artn byk
TRK Y E TAR H

3 01

blm, 199o'larda toplam ihracat iindeki paylar yzde 9o' aan tekstil,
elik, otomotiv ve dier rnlerden geldi. rn ihracatndaki bu hzl art,
Anadolu kaplanlarnn, yani Gaziantep, Denizli, Kayseri, Malatya, Konya,
orum ve dier blgesel sanayi merkezlerinin ykseliinde barol oynad.
Zanaatkarlk geleneinden gelen, igcnn sendikalamad bu snai
merkezler, dokuma ve dier emek-youn sanayilerin artan ihracatnda
ciddi bir yer tutmaya baladlar. Dk cretlerin, uzun alma saatlerinin
ve esnek alma rejimlerinin rekabet stnlklerini destekledii bu sanayi
merkezlerinin ykseliinde ok saydaki kk ve orta lekli aile iletmesi
byk rol oynad. Bu ykseli pek devlet destei olmadan ve yok denecek
kadar az yabanc yatrmla gerekleti.
Bu kentsel merkezlerdeki giriimcilerin birou yeni liberal syle
mi benimsemilerdi. zel sektre sonradan giri yapanlar olarak, slamc
bir siyasi partiyi desteklemeleri ve stanbul merkezli sekinlerin arln
siyaseten dengelemek zere slama bir iadamlan dernei altnda rgt
lenmeleri ok daha muhtemeldi. Aslnda, taradaki giriimcilerle stanbul
blgesinin snai sekinleri arasndaki gerilim ta 9 6o'lara, sava sonras
dnemin ilk slamc lideri olan N ectnettin Erbakan'n Trkiye Odalar ve
Borsalar Birlii bakanlna seilerek ilk siyasi kn yapt zamana
uzanr.38 Ancak Erbakan ie dnk sanayileme programlarndan yanaym
gibi gzkyordu. Oysa Anadolu kaplan sanayiciler, AKP hkmetini ve
onun son dnemdeki ihracata dnk politikalarn desteklediler.
Benzer bir ekilde, korunmu yerli sanayinin byk kesimleri
1 97o'lerde Avrupa ile daha yakn balar kurulmasna kar km
lard. Oysa 99o'lardan itibaren gerek stanbul sanayicileri, gerekse
Anadolu kaplan giriimciler Avrupa'yla entegrasyondan yana olmutur.
Tutumlardaki bu deiimde, hem Trkiye'nin ihracata dnk sanayile
mede edindii olumlu deneyimin hem de 1996'da balayan ve kimilerinin
korktuu gibi sanayinin kne yol amayan Gmrk Birlii'nin pay
vardr. AKP'nin ounluu elde tuttuu yeni meclisin demokratik reform
lar hzlandrmas zerine, AB 2 004'te Trkiye ile katlm mzakerelerini
balatmaya karar verdi. Trkiye'nin AB'ye tam ye olup olamayaca veya
ne zaman olaca net olmasa da, yelik srecinin kurumsal deiimlere
302

20. YZY I L TRKYE'SNOE KT SAD DE M : BAROAI N YARIOAN FAZLASI DOLU M U ?

hz kazandrmas ve iktisadi deiim iin daha kuvvetli bir kurumsal er


eve yaratmas muhtemeldir.
TARIM VE YAPISAL DEM
20. yzyln ilk yansnda, Trkiye'de istihdamn yzde 8o'den
ve G SY H'nin yandan fazlasn tarm karlyordu. Her ne kadar bu pay
lar imdi srasyla yzde 35 ve yzde IO seviyelerinde bulunuyorsa da,
Trkiye'de uzun vadeli yapsal deiim, iktisadi byme ve gelir dalm
konusunda yaplacak herhangi bir tahlilin tann yakndan incelemesi
gerektii aktr (Grafik o.I).
Trkiye'nin toplam nfusu I9I4'ten bu yana drt kattan fazla
artm, ayn dnemde be kattan fazla artan tarmsal retim de buna
ayak uydurmutur.J9 Bunun sonucunda, Trkiye bugn hala gdada ve
tann rnlerinde byk lde kendine yetmeye devam etmektedir.
Tarmsal retim I 9I4'ten sonraki savalar on ylnda yzde 50 azalm,
ancak I92o'lerde yeniden toparlanmaya balamtr. Bu dnemde toprak
verimi ve emein retkenliindeki artlar mtevaz dzeyde kalm, ama
I93o'larn ortalarna gelindiinde nfus ve toplam retim 1. Dnya Sava
ncesindeki dzeylerin stne kmaya balamtr. Tarmsal retim il.
Dnya Sava sonrasndan I98o'e kadar ylda yzde 3 gibi daha hzl bir
art tutturdu. Bu yksek art hz ekili alandaki hzl genilemeyle de
desteklendi. Elde ekime alabilecek toprak olmas sayesinde toplam ekili
alan il. Dnya Sava'ndan sonraki on yl iinde iki kattan fazla artt. Ekime
alabilecek alanlar snrlarna ulanca, I96o'larda youn tanna doru
bir kayma yaand. Bu yeni faslda retim daha yava, ama mahsul ve
toprak verimlilii yeni girdiler, tann makine ve tehizat, yksek verimli
tohum eitleri kullanm, sulama ve gbreleme sayesinde daha hzl artt.
I98o'den bu yana toplam retimde ve toprak verimliliindeki art yava
layarak ylda yzde I'e inmi, fakat emek verimliliindeki art son yllarda
emein daha seri bir ekilde tann dna kmasyla hz kazanmtr.
Ksmen elde ekime alabilecek toprak bulunmasndan, ksmen de
19. yzyla dek uz.anan hkmet politikalarndan, Trkiye'de Krt ar
lkl gneydou topraklan ile ukurova ve Ske gibi ancak 19. yzylda
TRKYE TAR H

3 03

ekime alm birtakm verimli vadiler dnda, tarma kk ve orta lekli


iletmeler hakimdir.4 Bu doku, r95o'lerden itibaren siyasetilere hk
met programlarn bir seim vastas olarak kullanma cesareti vermitir.
Sektrler aras ticaret hadlerinin tarm lehine evrilmesiyle, krsal nfusun
ulusal pazarla btnlemesi hzlanmtr. Kyler, dokuma, gdan maddele
rinin yan sra yava yava tarm makine ve tehizatlar ve dayankl tketim
mallar iin de nemli birer pazar haline gelmitir. Son dnemlerde krsal
kesimlerde turizm ve kimi imalat kollar gibi tarm d faaliyetler de yay
gnlamaya balamtr.
Gneydou Anadolu' da Frat Vadisi'ndeki byk ve pahal sulama
projesi, i l . Dnya Sava'ndan bu yana gelitirilen dier btn krsal kal
knma projelerinden ayr bir yerde durmaktadr. lk bata, Frat zerinde
birbiriyle balantl bir sr baraj ve hidroelektrik santrali ina ederek r , 6
milyon hektarlk H arran Ovas'n sulama ve bylece lkenin sulanabilen
ekili alanlarn iki katna karma tasarsyla yola kan proje, o zamandan
bu yana evrilerek Trkiye'nin byk ve yoksul bir blgesinin toplumsal
ve iktisadi dokusunu iyiletirmeyi hedefleyen btnleik bir blgesel kal
knma program halini almtr. Bugn, dnyann en byk ve en iddial
blgesel gelime proj elerinden biri olarak, kentsel ve krsal altyap kadar,
tarm, enerji ve ulam gibi kalknmayla ilintili birok sektrden byk
yatrmlar barndrmaktadr. Ne var ki, yakn zamana kadar proje tepeden
gelen kalknmac bir bakla ve yerel nfusun ihtiyalarn tam olarak
anlamadan veya bunlar fazla dikkate almadan tasarlanp yrtlmtr.
Planlayclarla mstakbel lehtarlar, yani yerel Krt cemaatleri arasnda
ortak bir anlay olmay, projeden hasl olacak yararlar snrlamaktadr.41
Tarm ile ekonominin geri kalan arasnda, verimlilik ve gelirdeki
byk ve devam ede gelen farkllklara ramen, kk ve orta lekli top
rak sahipliinin basknl, ekonominin kalanna olan igc hareketini
yavalatmtr. Kk ve orta lekli aile iletmelerinin krsal yrelerdeki
yaygnl Osmanl dneminin mirasyd. i l . Dnya Sava'ndan sonra,
bir dier Osmanl mirasyla, topraktaki devlet mlkiyetiyle birleerek,
hzl kentleme yllarnn kentsel eitsizliklerini yumuatt. Yeni gelen
gmenlerin pek ou, kentsel alanlardaki devlet topraklar zerine
} 04

20. YZY IL T RKYE'S NDE i KTSAD D E M : BARDA I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M U ?

dk maliyetli gecekondularn ina etmek iin krsal alanda elde ettik


leri birikimleri kullanabiliyorlard. Ksa sre sonra bu arsalarn sahibi de
oldular.
Krsal ve kentsel kesim arasndaki byk verimlilik ve gelir fark
lar, Trk ekonomisinin 92o'lerden beri nemli bir zellii olmutur.
Tarmdaki igcnn ou, lkedeki en yoksul insanlarn byk bir ksm
n barndran 3 milyonu akn aile iftliinde kendi hesabna almaktadr.
Ne var ki, bu rntnn sregelmesi salt tarmdaki dk verimlilikten
dolay deildir. Eer kentsel kesim daha byk bir hzla byyebilseydi,
son yarm yzylda daha byk bir igc krsal kesimden ayrlacakt. Ayn
derecede nemli bir baka husus da, hkmetlerin gemite krsal nfusa
pek kstl bir okullama imkan sunmasyd. Toplam igc (on be yatan
altm drt yaa kadar) arasnda, ortalama okula devam etme sresi 950'de
sadece bir yl iken, 2005'te yedi yla ykselmitir. Tarmsal igc arasnda
ise okula devam etme sresi bugn hala ortalama yln altndadr.42 Bir
baka deyile, gnmzde krsal igcnn byk blm, kentsel kesi
min kstl frsatlar sunduu, eitimsiz kadn ve erkeklerden olumaktadr.
Krsal nfusun ve krsal sefaletin gelecek on yllardaki dme hz, krsal
kesimin ne lde bir kurumsal deiiklikten geeceine ve ne derece ei
tim ve sermayeye kavuacana bal olacaktr.
GELR DAtILI M I
Trkiye' deki gelir dalm verileri yeterince ayrntl ve uzun vadeli
kyaslamalar yapmaya elverili deildir. Aada, uzun vadeli dizilerin mev
cut olduu basit gstergeler kullanarak byle kyaslamalar yapmaya ala
cam. 20. yzyl Trkiye'sindeki gelir dalm deiikliklerini temel
bileende inceleyeceim: (a) tarmn kendi iindeki dalm; (b) tarm/
tarm d veya kentsel/krsal farklar; ve (c) tarm d veya kentsel kesimin
kendi iindeki dalm. Bu bileenin greli arlklar zaman iinde
aikar bir biimde deimitir. 95o'lere kadar ilk ikisi daha nemliyken,
95o'den sonra kentlemeyle birlikte ikinci bileen ve zellikle 98o'den
sonra da nc bileen lke apndaki gelir dalm tartmalarna hakim
olmaya balamtr.'o
TRKYE TAR H

Tarm sektrnde, toprak sahiplii ve toprak kullanmna ilikin


bulgular ou blgede kk ve orta lekli iletmelerin hakim olduu,
grece dengeli bir dalma iaret eder. Eldeki verilerin kstlarna ramen,
toprak dalm ve toprak kullanmna ilikin Gini katsaysnn 1 9 5 o'lerden
bu yana pek de deimedii grlmektedir.44 Dahas, tarm kesiminin
kendi iindeki dalm, hem tarmsal ve kentsel kesim arasndaki farkllk
lara hem de kentsel kesimin kendi iindeki dalma gre daha dengelidir.
Ortalama gelirlerdeki tarm/tarm d farkllklarna ilikin bulgu
lar milli gelir hesaplarndan elde edilebilir. Bunlar, sektrler arasndaki
farklhklarn, bilhassa da Byk Buhran srasnda tarm fiyatlarndaki kes
kin d yznden, iki sava aras dnemde en yksek dzeyde olduuna
iaret eder. Ortalama gelirlerdeki sektrler aras farkllklar, biraz da hk
met politikalar yznden i l . Dnya Sava sonras dnemde azald, ama .
1 9 8o'den sonra yine artt. Kentlemenin hzlanmas ve son yllarda tarm
igcnde grlen hzl d tarmdaki ortalama gelirlerin artmasn sa
lad (Grafik 10.4) .
..

0.7

...
...

u
u
u

...... - dlp ....Jlrlll


.. bopw-dpGSVIH

0.1 "t------1 - ... .---doOor/ldlbpo -dpk.doflor


'

..
...

190

1MI

Grafik 10.4 Trkiye'deki gel ir dalm gstergeleri, 1 923-2000

3 06

20. YZY I L TRKYE'S iNDE KTSAD DEG M : BARDAG I N YAR I DAN FAZLASI DOLU M U ?

Kentsel kesim iindeki gelir dalmnn uzun vadeli kyaslamala


rna uygun dier dizilerin yokluunda, emein kii bana gelirdeki pay
zerinde duracam. Daha zgl olarak, kentsel cretler/kentsel igcnde
kii bana den retim endeksini izleyeceim. Bu oran, iki sava aras
dnemde, kii bana kentsel retime nispetle kentsel cretlerin dk
seyretmesi nedeniyle olduka dkt. Bu da kentsel kesim iindeki gelir
dalmnn, il. Dnya Sava'na kadar olduka dk olduunu dn
drmektedir. Ancak cretlerin kentsel gelirdeki pay savatan sonra yksel
mitir. ki kesim arasndaki ortalama gelir farknn azalmasyla, bu rnt
198o'e kadar olan sava sonras dnemde, 20. yzyln baka herhangi bir
dnemine gre daha eit ya da daha dengeli bir gelir dalm olduuna
iaret eder (grafik o.4). 1980 sonrasndaki kreselleme anda sektrler
arasndaki kii bana gelir farklar hzla artm, ancak tarmsal igc\in
deki ani daralmayla birlikte yakn zamanlarda bu farklar da azalmaya yz
tutmutur. Ancak lke apndaki gelir dalm rntsnde artk kentsel
kesim iindeki deiikliklerin ar bast aktr. Kentsel kesim iinde,
emek ve emek d gelirler ile vasfl ve vasfsz emek gelirleri arasndaki
eitsizlikler 198o'den bu yana artmaktadr.
20. yzyln byk blmnde, lke apndaki gelir dalmnn
ikinci ve nc bileenlerinin, yani sektrler aras ortalama gelir farklar
ile kentsel kesim iindeki gelir dalmnn birlikte hareket etmi olmas da
ilgintir. Bu iki gstergenin deeri ykseldike, gelir dalm eitlenmeye
yz tutar, ve tam tersi (grafik o.4) . Bu rnt hkmetlerin, zellikle de
ok partili seimli siyaset dnemlerinde, gelir dalmnn her iki bileenini
de etkilemeye muktedir olduklarn dndrmektedir.
Byk blgesel eitsizlikler, gelir dalmnn, Trkiye rneinde
zellikle dikkate alnmas gereken drdnc boyutudur. 20. yzyl boyunca
ortalama gelirlerde byk dou-bat farklar sregelmitir. zel sektrn
ban ektii sanayileme sreci yakn zamana kadar lkenin batdaki
te birlik blmnde younlam bulunuyordu. Tarmn ticarilemesi
de yine batda ve ky kesimlerinde ilerlemiti. lkenin doudaki te biri
ise, dk gelirlere ilaveten, altyapdan ve bata eitimle salk olmak zere
devletin sunduu hizmetlerden yoksundlL Batda turizmin gelimesi, ticaTRKYE TAR H

ret hadlerinin tarm aleyhine bozulmas, gneydouda 198o'lerdeki Krt


ayaklanmas, krdan kente g ynndeki basklara doudan batya g
basksn da ekleyerek byk blgesel eitsizlikleri daha da bytmtr.
Gneydou Anadolu Projesi'nin gelecekte gsterecei ilerlemeler ve blge
sel sanayi merkezlerinin ykselii bu eitsizliklerin giderilmesini salaya
bilir. Ancak lkenin o ksmndaki iktisadi gelime, her eyin tesinde, Krt
sorununun siyasi zmne baldr.4s
Ortalama gelirlerdeki byk dou-bat farkllklar, 192o'lerden
bu yana, insani geliim gstergelerindeki byk ve srarl blgeler aras
eitsizliklerle el ele yrmektedir. rnein, Birlemi Milletler nsani
Kalknma Program'nn Trkiye iin 2002'de hazrlad lke raporunda,
lkenin seksen bir ilinden, aralarnda stanbul'un da bulunduu bat ve
kuzeybatdaki en yksek gelirli on ilinin GE deerlerinin 0,825 dzeyind
olduu, bir baka deyile Hrvatistan veya Slovakya gibi Orta-Dou Avrupa
lkelerinin GE'sine yakn olduu anlalyor. te yandan ou Krt nfu
sun arlkl olduu Gneydou Blgesi'nde yer alan en yoksul on ilde ise
GE deeri ortalamas o,6oo'dr. Bu deer ise Fas ya da Hindistan'n ayn
yldaki GE'sine yakndr.46
SONU
Trkiye ekonomisinin 20. yzyldaki sicilini tahlil etmeye alrken,
ie iktisadi bymenin yakn ve nihai nedenlerini ayrt etmekle baladm.
Bunlardan ilki faktr girdileri ve verimlilikteki artlarn yapt katklara
ilikinken, ikincisi bymenin gerekletii toplumsal ve iktisadi ortamla
ilgilidir. Bu balamda iktisadi kurumlar giderek sadece iktisadi bymenin
ve uzun vadeli kii bana G SYH farklarnn deil, ayn zamanda pastann
toplumun farkl kesimleri arasnda nasl bllecei sorusunun da anah
tar olarak grlmektedir. iktisadi kurumlarn seimi zerinde toplumun
farkl kesimleri arasnda kar atmas olduu iin, siyasal iktisadn ve
siyasal kurumlarn, iktisadi kurumlarn ve kurumsal deiimin ynnn
ana belirleyicisi olduunu vurguladm.
Trkiye'nin 20. yzylda krsal ve tarmsal bir ekonomiden kentsel ve
snai bir ekonomiye geii, her biri kentsel ve snai gruplarn siyasi ve ikti3 08

20. YZY IL T RKYE0S NOE i KTSAD D E M : BARDA I N YAR I OAN FAZLASI DOLU M U ?

sadi iktidarnn artmasna hizmet eden dalga halinde gereklemitir. Bu


gruplarn siyasi ve iktisadi iktidarndaki artlar, iktisadi kurumlar istedikleri
ynde biimlendirmelerine imkan tanmtr. Bununla birlikte, bu sanayile
me ve iktisadi byme dalgalarnn her biri kunun sal evredeki eksiklikler ya
da aksaklklar nedeniyle ksa kesilmitir. Bu dalgalarn ilki 93o'larda meyda
na geldi. Yeni Cumhuriyet'in stlendii bir dizi yasal ve kurumsal deiim
den sonra, bir avu devlet teekkl sanayileme srecine ve sk korunmu
bir ekonomide kk lekli zel yatrmlara nclk etti. Devletilik, dev
leti kentsel kesimdeki balca retici ve yatrma mertebesine kartyordu.
Ancak nihayetinde siyasi ve iktisadi iktidar devlet sekinlerinde, ve bu iktisadi
ve kurumsal deiimler de kk bir kentsel kesimle snrl kaldt
i l . Dnya Sava'n izleyen on yllarda dnyadaki iktisadi byme
ak bir biimde hzlandt Trkiye'deki ikinci sanayileme dalgas da y,ine

ar bir korumaclk altnda ve hkmet sbvansiyonlar ve vergi indirim


leri eliinde 196o'larda balad. Hzl kentleme sanayilemenin tabann
hzla bytt. Kamu iktisadi teekklleri ara mal tedarikisi olarak nemli
bir rol oynamaya devam ettiler. Ancak sanayileme srecinin yeni liderleri,
istanbul'daki ve lkenin kuzeybat kesindeki byk lekli zel firmalar
ve holdinglerdi. 97o'lerde ykselie geen siyasi ve makroekonomik istik
rarszlklarla birlikte, sanayilemenin giderek ie dnmesi ve dar gruplarn
ksa vadeli karlarnn uzun vadeli bir ufkun nne gemesi, on yln
sonunda ar bir krizle dorua ulat.
198o'lerde daha ak ve ihracata ynelik bir ekonomi koullarnda
balayan nc dalga, snai taban Anadolu'daki blgesel merkezlere
yayd. M amul ihracatndaki hzl genileme, stanbul merkezli sanayicile
re meydan okumaya balayan bu yeni sanayi merkezlerinin ykseliinde
barol oynad. Ancak 199o'larn ykselen siyasi ve makroekonomik istik
rarszl, artan yolsuzluklar ve kurumsal evredeki bozulma, bu dalgann
2oo 'de ani bir kesintiye uramasyla sonuland.
Trkiye' de hkmetler, ttihat ve Terakki dneminden bu yana, bir
sanayi burjuvazisinin doup bymesini desteklemilerdir. Bu burjuvazi,
kentsel kesimdeki bymenin ve pe pee gelen sanayileme dalgalarnn
da yardmyla, ekonominin kontroln yava yava Ankara'daki devlet seTRKYE TAR H

kinlerinin elinden almtr.47 lkenin sanayi sekinleri, 20. yzyln byk


blmnde stanbul yresindekilerle snrl kald. Ancak Anadolu kaplan
larnn ykseliiyle birlikte, burjuvazinin iktisadi taban da toplumsal ve
corafi olarak geniledi. Son yllarn AKP hkmeti tarada yeni ykselen
bu sekinler tarafndan desteklendi.
ilerin siyasi ve iktisadi gc ise, toplam pastadaki paylan gibi,
i l . Dnya Sava sonrasnda, zellikle de 196o'lann ithal ikameci sana
yilemesi srasnda ykseliteydi. Ancak kreselleme anda iktisadi ve
kurumsal deiimler, iilerin ve ii sendikalarnn gcn krmak ynn
de el birlii yapt. Benzer biimde tarmsal reticiler de, 195o'lerdeki ok
partili siyasi rejime geile, iktidar bakmndan deilse de nfuz bakmn
dan keskin bir ykselme yaadlar. Ne var ki, tarmn gerek igc, gerekse
toplam retimdeki paynn dmesiyle, iktisadi kurumlan biimlendirme
konusundaki etki ve becerileri yava yava ancak srekli bir d gsterdi.
ktisadi iktidar aka Ankara'dan stanbul'a ve yakn zamanlarda
taradaki sanayi gruplarna kayarken, siyasi iktidardaki kayma ve daha
oulcu bir siyasete doru gei hi de kolay ya da basit olmad. Trkiye'nin
siyasi dzeni getiimiz yzyln ikinci yars boyunca srekli bte akla
rna, borlanmaya ve enflasyonist bir finansmana bavurarak eitli kesim
lerin ksa vadeli taleplerini yerine getirmek peinde koan krlgan koalis
yonlar ve zayf hkmetler retti. Siyasi ve makroekonomik istikrarszlk
da kurumsal evrede bozulmaya yol at. Hukukun stnl ve mlkiyet
haklan inendi, eitim harcamalar da dahil olmak zere kamu yatrmlar
hzla azald. Zayf hkmetler, imtiyaz peindeki farkl gruplardan, hatta
tekil firma veya giriimcilerden gelen basklara fazlasyla akt. Bunun
sonucunda, reticiler iin, yerel ve merkezi ynetimlerden kayrlma ya da
imtiyaz talep etmek, uluslararas pazarlarda rekabet etmeye ya da verimlii
artrmaya almaktan daha yaygn bir faaliyet haline geldi.
2001 krizi, ekonomiyi siyasal katmandaki ksa vadeli mdahaleler
den yaltma teebbsleriyle, bilhassa ikisi arasndaki balantlarda nemli
kurumsal deiimlere yol at. Ancak bu kurumsal deiimlerin etkili ve
uzun mrl olup olmadklar veya siyasi ve kurumsal ortamn eski usul
lerine dnp dnmeyeceini zaman gsterecektir. Trkiye geen yzyln
3 10

20. YZYIL TRKYE's N DE KTSAD D E M : BARDA I N YARIDAN FAZLASI DOLU MU?

byk blm boyunca hem ieride hem de uluslararas literatrde iktisadi


potansiyeli yksek bir lke olarak nitelendi. Potansiyelin geree dnp
dnmeyeceini de zaman gsterecektir. Trkiye'nin AB'ye entegrasyon
sreci tam da bu yol ayrmnda byk nem kazanmaktadr. lkenin AB'ye
tam ye olup olmayaca veya ne zaman olaca belli olmamakla birlikte,
yelik srecinin iktisadi deiim iin daha gl bir kurumsal ereve
yaratmas beklenir. Bir baka deyile, tam yelik hedefinin ekonomiye en
byk katks, siyasi iradeyi bardaktaki suyun seviyesini ykseltecek ve
Trkiye ekonomisini yeni bir dzeye karacak kurumsal deiimleri ger
ekletirmek ynnde glendirmesi olacaktr.

NOTLAR

'

Son yllara ait DilnyaBankas Dnya Gelime Raporu ve Birlemi Milletler Kalknma Program
insani Gelime Raporu'na dayanmaktadr.
2

Bu genellemenin Trkiye iin de geerli olduunu gsteren kantlar giderek artmaktadr: eref
Saygl, Cengiz Cihan ve Hasan Yurtolu, "Productivity and Growth in OECD Countries: An
Assessment of the Determinants of Productivity," Yap Kredi Economic Review 12 (2001); Sumn
Altu ve Alpay Filiztekin, "Productivity and Growth, 19232003," S. Altu ve A. Filiztekin (der.),
The Turkish Economy: The Real Economy, Corporate Governance and Reform (Londra ve New
York: Routledge, 2005) iinde.

Daron Acemolu, Simon Johnson ve James A. Robinson, "Institutions as a Fundamental


Cause of Long-term Growth," P. Aghion ve S.N. Durlauf (der.), Handbook of Economic Growth
(Amsterdam: Elsevier, 2005) iinde; aynca bkz. Elhanan Helpman, The Mystery of Economic
Growth (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2004).

evket Pamuk, " Estimating Economic Growth in the Middle East since 1820," journal ofEconomic
History 66 (2006).

u kaynaklara dayanmaktadr: Cem Behar, The Population of the Ottoman Empire and Turkey,
1500-1927 (Ankara: Devlet istatistik Enstits, 1995) ve Vedat Eldem, Osmanl lmparatorluu'nun

iktisadi artlan Hakknda Bir Tetkik (stanbul: T. i Bankas Yaynlan, 1970).


6

Ik zel ve evket Pamuk, "Osmanl'dan Cumhuriyet'e Kii Bana retim ve Milli Gelir, 1907
1950," Glay Dinel (yay. haz.), 75 Ylda Para'nn Serveni (stanbul: Tarih Vakf Yaynlan, 1998):

Tuncer Bulutay, Yahya S. Tezel ve Nuri Yldnm, Trkiye Milli Geliri, 1923-1948, 2 cilt (Ankara:
Ankara niversitesi Yaynlan, 1974)'te zetlenen l92o'lerin Trkiye tanm istatistiklerinin, Tevfk
Gran, Agricultural Statistics of Turkey during the Ottoman Period (Ankara: Devlet istatistik
Enstits, 997)'de verilen 1 Dnya Sava ncesi Osmanl tanm istatistikleriyle kyaslanmasna
dayanmaktadr.
7

erif Mardin, "Turkey: The Transforrnation of an Economic Code," E. zbudun ve A. Ulusan

T RKYE TAR H

3n

(der.), The Political Economy of Income Distribution in Turkey (New York: Holmes & Meier,
8
9

1980) iinde.

zel ve Pamuk, "Osmanl'dan Cumhuriyet'e i Bana retim ve Milli Gelir."

tlhan Tekeli ve Selim lkin, 1929 Dnya Buhran'nda Trkiye'nin iktisadi Politika Araylan

(Ankara: Ortadou Teknik niversitesi, 1977); Yahya S. Tezel, Cumhuriyet Dneminin ktisadi

Tarihi, 1923-1950 (Ankara: Yurt Yaynlan, 1986), 2. bask, s. 98-106.

A.g.e .. s. 139-62.

Korkut Boratav, " Kemalist Economic Policies and Etatism," A. Kazancgil ve E. zbudun (der.),

Atatrk: Founder of A Modern State (Londra: C. Hurst, 1981), s. 172-89; Tezel. Cumhuriyet
Dneminin iktisadi Tarihi, s. 197-285; lhan Tekeli ve Selim lkin, Uygulamaya Geerken

12
13

14
15
16

Trkiye'de Devletiliin Oluumu (Ankara: Ortadou Teknik niversitesi, 1982).


Tezel, Cumhuriyet Dneminin ktisadi Tarihi, s. 233-37.

evket Pamuk, "Intervention during the Great Depression, Another Look at Turkish Experience,

. Pamuk ve Jeffrey Williamson (der.), The Mediterranean Response to Globalization Before 1850
(Londra ve New York: Routledge, 2000) iinde, s. 332-34.

Frederic C. Shorter, "The Population of Turkey after tle War of Jndependence," International

Journal of Middle East Studies 17 (1985).

Pamuk, "lntervention during tle Great Depression," s . 334-37.


evket Pamuk, "War, State Economic Policies and Resistance by Agricultural Producers in Turkey,

1939-1945." F. Kazemi ve J. Waterbury (der.) , Peasants and Politics in tle Modern Middle East

(Miami: University Press of Florida, 1991) iinde; Ayhan Aktar, "Varlk Vergisi Nasl Uyguland?",

17
18

19
20

21
22

Toplum ve Bilim 71 (1996).

zel ve Pamuk, "Osmanl'dan Cumhuriyet'e Kii Bana retim ve Milli Gelir."

alar Keyder, State and Class in Turkey: A Study in Capitalist Development (Londra ve New York:

Verso, 1987), s. 2-14; Korkut Boratav, Trkiye ktisat Tarihi, 1908-2002 (Ankara: imge Kitabevi
Yaynlan, 2003), 7. bask, s. 93-101.

Devlet istatistik Enstits, istatistik Gstergeler, 1923-2002 (Ankara: DE, 2003).

Bent Hansen, Egypt and Turkey: The Political Econorny of Poverty, Equity and Growth, Dnya

Bankas iin baslmtr (Oxford ve New York: Oxford University Press, 1991), s. 338-44; Keyder,
State and Class in Turkey, s. u7-3 5.

!!kay Sunar, "Demokrat Parti ve Poplizm," Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansiklopedisi, cilt VI I I

(stanbul: Hetiim Yaynlan, 1984) iinde.

Erle J. Zrcher, Turkey: A Modern History (Londra: l.B. Tauris, 1997), s. 235 ; Keyder, State and
Class in Turkey, s. 135-40; Reat Kasaba, "Populism and Democracy in Turkey, 19461961," E.

Goldberg, R. Kasaba ve f.S. Migdal (der.), Rules and Rights in tle Middle East: Democracy, Law
23
24

and Society (Seattle: University of Washington Press, 1993) iinde.

Vedat Milor, "The Genesis of Planning in Turkey, New Perspectives on Turkey 4 (1990).

Hansen, Egypt and Turkey, s. 352-53; Henry J. Barkey, The State and the Industrialization Crisis

in Turkey (Boulder, CO: Westview Press, 1990), 4. Blm; Ziya ni ve James Riedel. Economic
Crises and Long-tenn Growtl in Turkey (Washington, DC: World Bank Research Publications,
1993). s. 99-100.

312

20. Yzv L T R K ive'si N DE I KrisAoi

De i i . : BARDA N YARIDAN FAzL.As DoLU . u ?

25

Albert O. Hirschman, ne Political Economy of lmport-Substituting lndustrialization in Latin


America," Quarterly Joumal of Economics 82 (1968).

26

Devlet istatistik Enstits, istatistik Gstergeler; aynca bkz. Aydn een, A. Suut Doruel ve
Fatma Doruel, " Economic Growth and Structural Change in Turkey, 1960-1988," lnternational
)ournal of Middle East S tudies (1994).

27

Hansen, Egypt and Turkey, s. 360-78; Keyder, State and Class in Turkey, 7. Blm; Barkey, The

28

,Barkey, The State and the lndustrialization Crisis in Turkey, s. 109-67.

State and the l ndustrialization Crisis in Turkey, 5. Blm.


29

Merih Celasun ve Dani Rodrik, " Debt, Adjustment and Growth: Turkey," Jeffrey D. Sachs ve Susan
Collins (der.) , Developing Country Debt and Economic Perfonnance, III. Cilt (Chicago: University
of Chicago Press, 1989) iinde.

30

Keyder, State and Class i n Turkey, 8 . Blm.

31

Tosun Ancanl ve Dani Rodrik, An Overview ofTurkey's Experience with Economic Llberalization
and Structural Adjustment," World Development 18 (1990).

32

Ziya ni ve Steven Webb, Political Economy of Policy Refonn in Turkey in the 198os," Policy
Research Working Paper Series, Dnya Bankas, 1059 (1992).

33
34

Ancanl ve Rodrik, "An Overview of Turkey's Experience," s. 1348-50.


Korkut Boratav, Oktar Trel ve Erin Yeldan, oiJemmas of Structural Adjustment and
Environmental Policies under Instability: Post-1980 Turkey, World Development 24 (1996), s.
1347-48; Ancanl ve Rodrik, "An Overview of Turkey's Experience," s. 1347-48.

35

Ziya ni, "Turgut zal and his Economic Legacy: Turkish Neo-Llberalism in Critical Perspective,

36

ni ve Webb, "Political Economy of Policy Refonn in Turkey"; aynca bkz. J ohn Waterbury,

37

Ziya ni ve Ahmet Faruk Aysan, " Neoliberal Globalisation, the Nation Sate and Financial Crises

38

Sencer Ayata, "Bir Yerel Sanayi Oda Olarak Gaziantep'te Giriimcilik, Sanayi Kltr ve

Middle Eastern Studies 40 (2004).


"Export Led Growth and the Center-Right Coalition in Turkey," Comparative Politics 24 (1991).
in the Semi-Periphery: A Comparative Analysis," Third World Quarterly 21 (2000).
Ekonomik Dnya ile ilikiler," S. ilkin, O. Silier ve M. Gven (der.), ilhan Tekeli iin Armaan
Yazlar (stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlan. 2005) iinde; Aye Bura. "Class, Culture and State:
An Analysis of Interest Representations by Two Turkish Business Associations," lnternational
) oumal of Middle East Studies 30 (1998); Alpay Filiztekin ve Ihsan Tunal. Anatolian Tigers: Are
They for Real?", New Perspectives on Turkey 20 (1999).
39

Bu uzun vadeli eilimler u kaynaktan alnmtr: evket Pamuk, Agricultural Output and
Productivity Growth in Turkey since 1880," P. Lains ve V. Pinilla (der.), Agriculture and Economic
Development in Europe since 1870 (Londra ve New York: Routledge, 2008) iinde.

40

Keyder, State and Class in Turkey, s. 177-240.

41

Ali arkolu ve Mine Eder, " Development alla Turca: The Southeastern Anatolia Development
Projeci (GAP)," F. Adaman ve M. Arsel {der.). Environmentalism in Turkey: Between Democracy
and Development (Aldershot: Ashgate Publishers, 2005) iinde.

42

Hesaplamalanm, Devlet istatistik Enstits'nn istatistik Gstergeler yaynndaki okul kaytlan ve


mezuniyet verilerine dayanmaktadr.

TRKYE TARH

313

43

Bu ksm u almaya dayanmaktadr: evket Pamuk, "20. Yzyl Trkiyesi iin Byme ve

44

Hansen, Egypt and Turkey, s. 275-80 ve 495-501.

45

arkolu ve Eder, "Development alla Turca."

Blm Endeksleri," iktisat, iletme ve Finans Dergisi 235 (Ekim 2005).

46

Birlemi Milletler Kalknma Program, Turkey 2004 (Ankara: BMKP, 2004).

47

Keyder, State and Class in Turkey; Aye Buwa. State and Business in Modem Turkey: A
Comparative Study (Albany: State University of New York Press, 994l

20. YOZY I L TORKYE'S N D E i KTSAD 0 E M : BARDA I N YARIDAN FAZLASI DOLU M U ?

MT CZRE

iDEOLOJi, BAGLAM VE MENFAAT:


TRK ORDUSU

Ti

k Silahl Kuvvetleri (TS K) , Trkiye Cunhuriyeti'nin kuruluun


an itibaren, hibir zaman yalnzca d savunmaya odaklanmam
kurduu rejimin bekiliini yapmak gibi istisnai bir yetkiye
sahip olmutur. Ordunun bunu yapmaktaki gven ve kabiliyeti tek parti
yllarnda (1923-46) o kadar aikar deil idiyse de, Trkiye'd e l946'dan son
raki ok partili siyasi sistemin ayrt edici zellii, ordunun kendine bitii
Cumhuriyet'in vasisi grevi erevesinde siyasi gndemin esaslarn denet
leme kapasitesi olmutur.' Bu rol merkezi bir "inan misyonu" eklinde
iselletiren ordu, bu sayede i "siyasal" elikileri i gvenlik tehlikeleri
olarak yorumlayp "ulusal gvenlii" ordu hakimiyetindeki bir kavrama
indirgeyebilmitir. Ordu Trkiye siyasetine, her seferinde iktidar ksa sre
sonra sivillere devretmise de, drt kez (1960, 1971, 1 980 ve 1 9 97) mda
hale edip yeniden ekillendirmitir. 28 ubat r997'deki drdnc mda
hale, ordunun hakim olduu Milli Gvenlik Kurulu'nun (MGK) slamc
Refah Partisi (RP) bakanlndaki, seimle ibana gelmi meru koa
lisyon hkmetini iktidardan indirmesiyle niteliksel bir dnme iaret
ederek ordu, devlet ve toplum arasndaki ilikiyi de deiime uratmtr.
Adalet ve Kalknma Partisi'nin (AKP)2 2002 Kasm'ndaki seim zaferinin
ardndan TSK'nn siyasi yetkilerini ve vesayetini kstlama ynnde ba
latt deiim sreci, Irak S ava ve Avrupa Birlii'nin (AB) art kotuu
demokratik reformlardan sonra blgesel ve uluslararas gler dengesinde
meydana gelen byk deiim balamnda incelenmelidir.
Trkiye'nin 195o'den bu yanaki parlamenter demokrasisinin ba
lca zellii, ordunun kamu meselelerinde koyduu arlktr. Rejimin
bir dier temel dayana da, Trkiye'ye "Avrupal" bir kimlik bien kkl
Kemalist gelenee sk skya ballktr. Ordunun gerek rol meselesi,
Trkiye'nin nne Avrupa'ya baaryla katlmas iin yerine getirmesi ge
reken siyasi nkoullardan oluan bir paket koyan AB'nin eiinde uzun
TORKYE TAR H

zamandr bekleyen Ankara'ya ciddi zorluklar karmtr. Ordunun kendi


ne bitii siyasi rol, toplumsal ve siyasi anlamazlklara hi hesap vermeden
dahil olmasn gerektirirken, AB 'ye katlm kriterlerine gre ordunun sivil
otoritenin denetimine tabi olmas gerektii gayet aktr. Trkiye'de silahl
kuvvetler zerinde etkili bir sivil denetimin olmay, sivil-asker ilikile
rindeki demokratik normlara da sk sk ters der. AB'ye katlm sreci,
demokrasiyle ulusal gvenlik arasndaki baa ilikin kapsaml bir tartma
almasn salarken, ayn zamanda azalan askeri bteler ve deien teh
ditler anda, bir demokraside askeri ve sivil otoriteler arasndaki ilikile
rin nasl olmas gerektii de sorgulanmaya balamtr. Bunun sonucunda,
silahl kuvvetleri meclisin etkin gzetimine sokmadka ve Trkiye'deki
demokratik normlar AB gerekleriyle denkletirmedike, ordunun i g
venlik konusundaki daimi teyakkuz halinin demokrasiyi istikrarsz, koullu
ve buhrana ak bir hale getirdii de giderek artan bir mutabakat konusu
olmutur.
Ne var ki, TS K'da demokratik bir rol deiimi yaplmasna ynelik
itirazlar da zorludur: Eski komnist devletler sfrdan demokratik sivil-as
keri kurumsal ereveler ina ederken, Trkiye'deki benzer reformlar de
rin bir sivil-asker dengesizliine dayanan gelenek zemininde gereklemek
zorunda kalmtr. Bu gelenee gre siyasi karar almnda kuvvetler ayrl
gzetmeden kendini meru bir aktr addeden ordu, kendinde demokrasi
ve ulusal gvenlik konularnda kamuoyuna seilmi temsilcilerden farkl
fikirler ilan etme yetkisi de grmektedir.
Ordunun siyaset zerinde kurduu hakimiyetin nihai gerekesi,
laiklik ve toprak btnl temelleri zerinde ykselen, devletin resmi
ideolojisi Kemalizmin vasisi olmasna dayanr. TS K'nn hakim roln
m erulatrmas da kendi karlarn milletin karlaryla zde grmesin
de yatar; misyonunu, lke deerlerinin Batl bir modernlik ynnde sre
giden bir dnm olarak tayin etmitir. Bu roln temel direi, ana ilkesi
ve kant olan laiklik, slamn devlet dini olmaktan karlarak yeni bir tr
devlet denetimine tabi olmasn; Batllama ve modernleme zihniyetiyle
balantl, trde bir ulusal kimliin inasn ve gl bir devletin kurul
masn art koar.
iDEOLOJ , 8ALAM VE M E N FAAT: TRK RDUSU

Dier taraftan, TS K'nn vesayet gc ve kurumsal yetkileri, ayn


zamanda, ordunun siyaset ve toplumdaki zel konumuna itiraz etmeyecek
sivil politikalarn izlenmesi ynndeki bilinli giriimlerine de dayanr.
Ordu bunu yaparken iki ynteme bavurur: Birincisi, darbe tehdidinde
bulunur veya kamuoyuna hkmet politikalarna ilikin, genellikle itibar
krc aklamalarda bulunur; ikincisi, ulusal gvenlik kavramn, ordunun
vasi biimindeki siyasi roln merulatracak tarzda ina eder. AB'ye ka
tlm, insan haklar ve demokrasi sicilini dzeltme hususlarnda Trkiye
zerindeki d basklar gz nne alndnda, darbe yntemi giderek akl
d bir hal almaktadr. ilaveten, ordunun kltrel ve yasal dokunulmazl
bulunan siyasi muhbir konumu da "darbe"yi fuzuli klmaktadr. Bu yzden
TSK, siyasi nfuzunu, ulusal gvenlie ynelen tehditlerin altn izerek
uygulamaya yatkndr.
Trk ordusu, baka lkelerdeki mukabilleri gibi, resmi olarak "dev
letin anayasal dzeninin, milli varlnn ve btrlnn, milletleraras
alanda siyasi, sosyal, kltrel ve ekonomik dahil btn menfaatlerinin ve ah
di hukukunun her trl d ve i tehditlere kar korunmas ve kollanmas"4
olarak tanmlanan ulusal gvenlii korur. Bu tanmda arpc olan, gvenli
in kapsaml ve karmak mahiyetidir. Bu tanm sadece d tehditlere kar
geleneksel savunma erevesinde kalmaz, ayn zamanda salt askeri nitelikli
grevleri siyasi grevlerle birletirerek, iktisadi, toplumsal, kltrel ve siyasi
amalara dair ordu d hedefleri de iine alr. Mary Kaldor'n ileri srd
gibi, "gverlik politikasnn doas, kurumlarn tasarmna ve toplumla olan
zmni akde katkda bulunuyo"'s ise, Trkiye'de ulusal gverliin tanm,
TSK'nn rejimin vasisi roln yeniden retmekte ve gvenlik politikasna
herhangi bir sivil katky baltalamakta can alc bir role sahiptir.6 Ordu tehdit
algsn ve gverlik politikasnn formlasyonunu tekeline aldnda, nasl
tehditlerin boyutunu kendi kurumsal menfaatlerine hizmet edecek ekilde
abartabiliyorsa, bunlar gvenlii teminat altna almann yolunun sadece
askeri gten getiini dorulamak iin de kullanabilir. Trkiye' de 1971 m
dahalesinden bu yana ulusal gvenliin birok yn, toplumsal dzeni sala
yan kanurlarla btrletirilerek ifade ve rgtlenme zgrl kstlanm,
kamuoyu tartmalar engellenmi, muhalefet ve medya susturulmutur.
T RKYE TAR H

Cumhuriyet tarihinin sicili, askeri motivasyonun iki dinamii


arasnda etkileim bulunduunu ortaya koyar: Trk ordusu siyasetin
laik erevesini koruma ve srdrme konusunda sahih bir ideolojik sa
dakat tarken, meru olarak seilmi sivil liderlerle de sk bir iktidar
mcadelesine girer. Bu iki yn harmanlamak, Trk ordusunu inceleyen
literatrn byk blmnn ordunun misyonunun srekliliini akla
makta kulland kltrel-tarihsel mirasn tesini grmemizi mmkn
klar. Daha da nemlisi, bu i ie gemi saikler rnts, askerin yetki
kullanma biimlerinin zaman ierisinde niye deitiini de aklayabilir.
Trk ordusunun kurumsal, tutumsal ve ideolojik davranlar, kendi
menfaatlerinin, toplum gzndeki itibarnn, hiyerarik disiplininin ve
siyasal kudretinin yeniden dzenlenmesini gerektiren siyasi koullardaki
deiimlere bal olarak farkllamtr. Bylesi bir tahlil. odak noktasn
ordunun proaktif ve/veya allagelmi politikalarn etkileyen ok sayda
faktre kaydrarak, sivil ve askeri aktrlerin tarihten ders karma yetene
ini de hesaba katm olur.
Bu matrisin ortak bileeni, her iki yorumun da Trk ordusunun
kendine bitii ulusun vasisi rolnde "siyaset kart" bir modem mantk
bulunduunu ngrmesidir. Bu mantk, askeri liderlerin, eitlilii ve
sosyopolitik oulculuu modem, gl bir devletin oluturulmasna ve
srdrlmesine engel grmelerine neden olmutur.
TRK ORDUSUNUN TARHSEL ROLN EREVELEYEN
S YASET KARITI Z H NYET
Ordu, Cumhuriyet'in ilanndan bu yana, bir yandan siyasetin s
tnde ya da karsnda olduunu ileri srm, bir yandan da siyasallama
eilimi iinde aln utur. Cumhuriyet'in ilk yllarnda grlen, orduyla
siyasetin resmen aynlmas,7 Bat Avrupa veya Amerika'daki mukabilleriyle
boy lebilecek bir sivil hakimiyet kurma niyeti tamyordu; tek amac,
ordunun iktidardaki gruba potansiyel olarak rakip bir iktidar kayna olma
snn nne gemekti.8 Atatrk'n orduyu gnlk siyasal meselelerin d
nda tutarak balatt bu erken Cumhuriyet gelenei,9 yine anti-siyasal bir
tasavvur olan, ordunun kendini siyasal ihtilafn "stnde" grme algsna
DEOLOJ , BAc!.LAM

ve

M E N FAAT: TRK ORDUSU

katkda bulundu; bu da kuruma, iinde yer ald siyasal dnyay anlama


gerei duymakszn nem duygusu kazandrd.
Siyaset kart dnce rntsnn ncelikleri, "ikincisi birincisi
ne bal olmak zere dzen ve ilerleme"10; "geri kalmln, yolsuzluun
ve errin"u kayna olarak alglanan siyasetin dpedz reddedilmesi; ve
"otoriter bir devlet ve toplum idaresine demokratik bir meruiyet klf giy
dirmenin"12 bir arac olarak seimlere bavurmaktr. Bu demokrasi anlay,
sfr toplaml bir eliki algsna ve eletiri ve muhalefeti rejimin tehdidi
olarak gren bir baka iaret eder. Siyaset kart bak as, demokrasiyi
topluma duyarl olma yetenei deil, siyasal bir sorumluluk ve aklclk me
selesi olarak gren bir anlay yanstr.1 Metin Heper, zl bir biimde, bu
arasal mantn "dmanlarnn," ordunun gznde "genellikle toplumun
uzun vadeli menfaatlerine kaytsz kaldndan kukulanlan"'4 seilmi
politikaclar ile "henz daha yksek bir aklclk dzeyine eriememi kitle
ler"1s olduuna iaret eder.
Ne var ki, Trk ordusunun "Trkiye'nin ideallerinin bekisi" rol
onu siyasette praetoryen16 bir rol stlenmeye gtrmez, nk bekilik
kavram topik bir demokrasi standardyla i ie gemitir. Askeriye ku
rumu, Kemalist ideallere ulaldndan emin olmak iin, siyasetilerin
yaptklarn kendi dsturlar uyarnca denetler. Dahas, praetoryen ordular
demokrasinin temellerini yok edip sivil otoritenin yerini alrken, T S K sivil
asker snrlarn inemekten ve yrtme erkini dorudan kullanmaktan
imtina eden, incelmi bir zerklik kavram benimsemitir. Trk asker
tekilatnn siyasetteki rol konusundaki anlay, her zaman, kltr ve si
yasetin ulusun en yce deeri olan Kemalizme tabi olmas gerektii mefhu
munu tamtr. Vatann "en yce" deerine ynelik herhangi bir tehdidi
gslemek de ulusal gvenliin bir zorunluluudur. Bu anlay, askeriye
kurumunda normatif bir "rol inanc" olarak btnyle iselletirilmitir.
TSK'nn siyaset kart mantnda, toplumsal, iktisadi ve askeri
gler arasnda araclk yapan, salt "siyasal" belirleyicileri dikkate almak
tan kanma vardr. Kemalist ideolojiye ar bir tutarllk ve btncllk
atfeden bu mantk, sivil glerle ordu arasndaki kltrel ve tarihsel ilikiyi
deitirebilecek "siyasal" ve "toplumsal" deiikliklerin etkilerini yok sayar.
TOR< Y E TAR H

319

Trkiye'nin siyasal yaamn da, askeri brokrasi ve onun sivil mttefikleri


nin ban ektii, modernlemeci ve laik devlet sekinleriyle halkn setii,
"geleneksel ynelimli" siyasetiler arasndaki bir ikilie indirger. Sonuta
bu dnya gr, aktrleri basite modem-geleneksel, laik-laik kart iki
liklerine iterek, siyasal-toplumsal arenadaki derin atmalar ve yarlmalar
maskeler.
"Ordu politikasnn, her zaman, sivil-asker ilikilerinin dndaki,"
ordunun gerek roln ve sivil ve askeri liderler arasndaki ilikiyi siyasetin
geri kalan aktrlerince grld gibi nitelendiren "siyasi unsurlar tara
fndan koullandnn'7 kabul etmemiz halinde, iki taraf arasndaki yeni
koalisyonlar veya yeni "ztlama eikleri," Kemalizmin ana ilkelerinin ve
ordunun rolnn yeniden gzden geirilmesini elzem klar. izleyen sayfa
larda ordu ile mevcut hkmet arasndaki etkileimin bir zmlemesini
yaparken gstereceim gibi, Trkiye'nin sivil-asker dengesini yeniden d
zenleme kapasitesi, hkmetin, askeri mdahale tehdidinden deilse bile,
hkmet politikalarna kar kan, bu politikalar eletiren ya da veto eden
askeri liderlerin tehdidinden siyaseten korunakl olup olmadna da ba
ldr. Hkmet kendini "askeri tehdide" kar ne kadar "emniyette" hisse
derse, "silahl kuvvetleri karsna alma pahasna bile olsa reforma girime
potansiyel marj o kadar geniler. "18
Krizler ve d arbelerin man t

Siyaset kartlnn en temel biimi, siyaseti rafa kaldran ve si


yasi ortama ya da sisteme yeni batan biim veren askeri mdahaledir.
Trkiye'deki darbelerin ahlaki izah Cumhuriyet'i kurtarmakt -Llnzci an
lamda, karlnda bir "kriz"in veya "byk" yahut "kk kntler"in
varlna dayanan bir izah.'9 Bylesi her krizin akabinde siyasal yaamn
yeniden yaplanmas, Trk ordusunun yukarda tahlil edildii ekliyle si
yasete karma dinamiklerinin ikisini de iermitir: TSK ulusal menfaatin
tek bekisi rolnde sreklilik yaratrken, bir yandan da kendi iktidarn
yeniden retmede proaktif bir rol sergileyerek Kemalist idealleri kendi gn
demi ve stratejisi altnda toplamtr. Her mdahale, siyasetin kurumsal
ve ahlaki parametrelerini gelecek on yllara brakarak, sosyopolitik yaama
320

i DEOLOJ , BALAM

VE

MENFAAT: TRK ORDUSU

muhafazakar bir deli gmlei giydirmitir. 1 9 6 0 , 1 971 ve 1980 darbeleri


nin, TSK'nn kendi radikaller-lmllar eklindeki i blnmesiyle ba ede
bilmek iin tasarlanm, nleyici tedbirler olmas, kendi konumunu ve yet
kilerini muhafaza etmek zere mdahale ettiini de gzler nne serer.20
Her mdahalede, toplad farkl sivil koalisyonlara dayanan TS K'nn
mdahalelerine bulduu gereke, rejimin modern ve laik dsturlarnn
gzeticisi olarak engelleri ve krizleri ortadan kaldrmakla demokrasinin
gelimesinin ve ilerlemenin yolunu at iddiasdr: Bu engeller 1960 iin
otoriter tek parti hkmeti, 1971 ve 1980 iin siyasi kargaa ve anari, 1997
iin ise irticadr.
1 9 6 0 darbesine yol aan bir dizi unsur vardr: 1923-50 arasnn
baskc tek parti rejimine karlk sava sonrasnn daha bir ak ortamnda,
kentli aydn kesim, boy veren sanayiciler, meslek sahipleri ve krsal kesim
de ykselie geen hsran ve memnuniyetsizliin temsilcisi niteliideki
dnemin Demokrat Parti (DP) hkmeti, daha az devletilik, daha az b
rokratiklik ve daha gevek bir laiklik anlayndan yanayd. Btn bunlar
eski sekinler arasnda rahatszla yol atL Tek parti dneminde domu
bir parti olarak DP, toplumsal mhendislie inancyla, muhalefetten ya
da gr ayrlndan ekinmesi ya da hazzetmemesiyle, etkin bir siyasal
kuvvetler ayrm olmayan bir sistemi tercih etmesiyle, egemen sekinlerle
hemfikirdi D P'li liderler ayn zamanda asker ve sivil brokrasiye kar
derin bir itimatszlk da besliyorlard. Cumhuriyet dneminde lkenin tek
partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ile ordu arasndaki ortak ya
am, DP'nin kayg duyduu konularn banda geliyordu. DP hkmetinin
CHP'yi sindirmek iin orduyu partizanca kullanmas, CHP tarafnda da ay
n siyasi stratejiyle karland. Ordunun siyasallamasnn yam sra DP'nin
uygulad bir dizi otoriter politikann yaratt ksr dng de, TSK'nn
iktidara el koymasn tetikledi.
" Sivillerin hakimiyetinde modernleen ve demokratikleen bir
toplum"u tevik etme ynndeki genel erevesi nedeniyle kimileri ta
rafndan "modernletirici/reformcu bir darbe"21 olarak niteleniyorsa da,
1 9 6 0 darbesi ordunun olaan ilevlerine geri dnd yeni bir statko
tesis etmeyi baaramad. Demokratik hak ve zgrlkleri geniletirken,
TRKYE TAR H

321

temsili demokrasinin meruiyetini zayflatp askeriyeyi siyasallatrarak,


uzlamas mmkn olmayan eilimler yaratt. Bu yzden, her ne kadar
darbeciler " devleti Atatrk'n koyduu ilkelere dndrecek bir 'hukuk
devrimi'"ninn bekisi olduklar szn vererek Kemalist ilkelere olan
ballklarn vurgulam iseler de, 1960 darbesinin Kemalist gelenee
ballk yle dursun, Trk siyasetinin herhangi bir cephesinde ak ve net
bir miras braktn varsaymak doru deildir. Tek partili Cumhuriyet'in
Kemalist reformlar lkenin ehresini deitiren radikal bir sre olduu
kadar, DP'nin lkenin tarasnn bel balad parti olarak ykseliini ha
zrlayan zemini de atmtr.
O halde darbe, bu anlamda, Kemalist devrimin temellendii se
kinci yapy yeniden yaratmaya ynelik, geriye dnk bir giriimdi.,
Byle bir sistem, toplumu: tm unsurlarnn temsil edildii de
mokratik biimlere temelden aykryd. Nitekim, ordunun da son
derece nemli bir parasn oluturduu Kemalist sekinler, oy
hakk demokrasiyi in.kar noktasna varacak kadar kstlanmadan,
anayasal iradeyle yeniden ibana gelemezlerdi.'3
1960 darbe geleneinin mulak tabiatna paralel olarak, birok kii,
sa ve sol grl renciler arasnda 196o'larda patlak veren iddetin,
rejimi istikrarszlatrarak 1971 mdahalesine yol aan 1961 anayasasnn
getirdii bireysel zgrlklerin geniletilmesinden ve an oulculuktan
kaynaklandn dnmek gibi "kolayc" bir bak as benimsemitir.
Oysa lkenin 196o'lardaki modernlemesinin neticesinde yeni ayrlklarn
ve aktrlerin (Trkiye i Partisi gibi) ortaya kmasnn, ideolojik eki
meye giden Souk Sava dinamikleriyle el ele vererek Trkiye siyasetini d
ntrdn sylemek daha yerinde olacaktr. Trkiye'nin devleti Halk
Partilileri sosyal demokrat olmaya, hatta ar solla flrte balarken, merkez
sa da iddetli bir komnizm aleyhtarlina tutularak ar milliyeti ve
muhafazakar glerle koalisyon yapmtr. Ancak merkez sa hkmet, so
kaklarda terrizme dnen iddetin yol at huzursuzluu yattrama
d. TSK'nn yksek komuta heyeti, 12 Mart 1 971'de cumhurbakanna bir
322

iDEOLOJ , BA<!LAM

ve

M E N FAAT: TRK ORDUSU

muhtra vererek, meclisin anariyi sona erdirecek sosyoekonomik tedbirleri


almamas halinde iktidara el koyaca tehdidinde bulununca, hkmet e
kilmeye mecbur kald ve 1973'teki seimlere kadar ibanda kalacak karma
bir sivil-asker hkmet kuruldu.
General Kenan Evren'in liderliindeki 1980 darbesi ve onu izleyen
askeri rejim (1980-83) ordunun "devleti ve milleti, partilerin ve siyaseti
lerin sorumlu olduu toplumsal blnmeden, iktisadi kten ve anar
i ile iddetten"24 kurtarma misyonunun yeniden diriliini temsil eder.
Gerekten de, sol ile san tm ulusu kaplayacak ekilde kutuplamas ve
aralarndaki daha nce benzeri grlmemi iddet; cemaatler aras atma
lar; CHP'nin ar sol, Adalet Partisi'ninse (AP) militan sa kanada dru
ekilii ve mdahale ncesinde kanunun, dzenin, meclisin ve hkmetin
iflas etmi olmas, yksek komutann ekmeine ya srerek meruiyetini
glendirmitir. Tek itiraz, ordunun hkmeti gzden drmek ve darbeye zemin hazrlamak iin, anariyi bastrmada skynetimin kendisine
tand yetkileri kullanmaktan kasten kandn ileri sren, dnemin
babakan Sleyman Demirel'den geldi.25 Ancak lkedeki i sava ortam,
halkn, anti-demokratik niteliini dnmeden askeri harekata tam destek
vermesini kolaylatrd. Siyasi partileri, meclisi, meslek rgtlerini ve sen
dikalar fesheden ordu, bunlarn bakanlarn da tutuklayarak tm lkede
olaanst hal ilan edip 1 9 6 1 anayasasnn tand demokratik hak ve
zgrlkleri askya ald.
Trkiye'deki toplumsal, siyasal ve iktisadi hayatn darbe ncesinde
ki iflas, "darbe liderleri tarafndan Trkiye devletini kertme giriimin
deki i ve d dmanlarn el ele verdii 1919-23 savandaki duruma ben
zetiliyordu."26 Darbeciler, niyetlendikleri siyasal deiiklikleri, Trklerin
Kemalist ilkelere (bilhassa "karde kavgasna ve ayrlk mcadeleye"
son verecek halklk, milliyetilik ve laiklie) dn vastas sayyorlard.
Genelkurmay Bakan ve darbenin lideri Kenan Evren'e gre, "Trkiye
Cumhuriyeti'nin kalbinde Kemalist dnce biimi ve Trk olmann hakl
gururu yatyor" du. Askeri yetkililer darbe ncesinde, terr ve anarinin
faillerini "yozlam" Kemalizm ve anti-Kemalizm bakmndan sistematik
olarak tasnif ettiler. 27
'

TRKYE TAR H

1 9 97 mdahalesi : Fark ne?

TSK 1995 genel seimlerinden sonra siyasetteki roln MGK va


stasyla geniletmeye balad: nde gelen askeri grevliler, devletin laik
karakterine kamu nnde ineli atflarda bulunmaya ve slamc Refah
Partisi'nin (RP) iktidarn nlemek iin iki merkez sa parti arasnda bir ko
alisyon hkmeti kurulmas ynnde aracla soyundular. RP'nin iller'in
Doru Yol Partisi'yle (DYP) koalisyon yaparak Haziran 1996'da Refahyol
hkmetini kurup iktidar koltuuna oturmas, slam lkeleriyle yakn
ilikiler kurmasn ve dini esaslara riayeti tevik etmesini gzleyen orduyu
alarma geirdi. RP'li belediye bakannn ve ran'n Ankara bykelisinin
eriat ven konumalar zerine, bir dizi tank Ankara'nn Sincan ilesi
zerine yrd. Sonunda, 28 ubat 1997'deki MGK toplantsnda, koalis
yon hkmetine Trkiye'ye "szan slamlama"y ortadan kaldrmak ve lai
sistemi tahkim etmek zere dzenlenmi taleplerin yer ald bir liste ve
rildi. MGK'nn, laik dzenin sivil bileenleriyle ortaklaa uygulad bask,
hkmetin istifasna, partinin Anayasa Mahkemesi'nce kapatlmasna ve
nde gelen liderlerinin aktif siyasetten men edilmesine yol at.
Genelkurmay, 29 Nisan 1 997'de, Milli Gvenlik Savunma
Kavram'nda (MGSK) radikal bir deiiklik yaparak gvenlik nceliini d
tehditlerden slami eylemcilik ve Krt ayrlkl gibi iki i tehdide kay
drd. Refahyol deneyiminden sonra DYP'nin orduyla olan evvelki uyumlu
ilikisi de kknden deiime urad. Silahl kuvvetleri demokrasinin en
byk teminat28 sayan iller, tam bir U dn yaparak ordunun laikliin
bekisi olma roln, halkn egemenlii ve "milli irade" temelinde sorgular
bir konuma geti. Hatta bir noktada, ileri Bakanl dahilinde "kendi
zel" sivil gvenlik kuvvetlerini dahi kurdu.29
"28 ubat srecine deinmeden, halihazrda Trk siyasetindeki
hibir temel unsurun anlalamayaca"3 kukusuz dorudur. 28 ubat
19 97'den bu yana yaplan tercihlerin ve izlenen stratejilerin Trkiye'deki
siyasal ve iktisadi yaam, liderlik tarz, siyasi ibirlii, sivil toplum ve b
rokraside yaratt ykc etkilere pek az yorumcu kar gelebilir. Ordu daha
da artm bir siyasi rol stlenmitir. 1997 mdahalesinin bir dier fark
da, askeri brokrasinin, sivil otoritelere ve slamn siyasi yaamdaki rolne
324

DEOLOJ , BALAM

VE

M E N FAAT: TRK RDUSU

kar duyduu derin gvensizliin etkisiyle gndelik siyasete daha fazla


mdahale etmeye ynelmesidir. O zamandan bu yana kdemli komutanla
rn "kktendincilie" kar olularn szl ya da yazl beyanatlarla tekrar
tekrar dile getirmeleri adetten olmutur.
Refahyol hkmetinin saf d edilmesi, aslnda ordunun Trkiye'nin
siyasi arenasn iktidara dorudan el koymadan yeniden biimlendirme
plannn baladnn habercisiydi. "28 ubat Sreci" terimi, Kemalist
modelin temel varsaymlarnn, klasik bir darbe olmadan, sivil toplumun
yardmyla yeniden tesis ediliini ifade eder. stelik slami platformlara
ynelik olarak 199o'lardan itibaren edinilen resmi sylem, Cumhuriyet'in
daha nce Trkiye'nin siyasal slamclaryla kurulu dzen arasnda mza
kere, uzlama ve uyumalara izin veren devlet-slam ilikisi rntsnn
tamamen zddn temsil etmektedir.3' Evvelki tarz, laik devlet sekinleiyle
eitli derecelerden slamclar arasndaki iktidar mcadelesinin sfr top
laml bir oyun olmadn kantlar. Her ne kadar Kemalist lider kadrosu laik
ulus-devleti ina ederken "slam ulus kavramnn dnda brakm ise de,
pratikte ( ... ) dini hesaba katmaya devam etmitir."32
Yksek komuta, 1 997'den bu yana, irticann laik devletin temelle
rini ykmak zere pusuda beklediine kani olmu vaziyettedir. Bu yzden,
laik dzenin doal refleksi daimi bir teyakkuz halidir. Eski genelkurmay
bakan, emekli General Hseyin Kvrkolu, bu duyguyu yle ifade et
mitir: "rtica belli dnemlerde, tekrar ortaya kmak iin sinsi bir ekilde
gizlenir. ( ... ) Tehlikenin getiini sylemek mmkn deildir.''33 st dzey
komuta, laik dzenin ancak siyasetteki yeniden yaplanmann devamll
nn "Cumhuriyet'in Kemalist temellerinin tasfiyeci bir yeniden yorumu" na
sk skya tutunmasyla salanabileceine inanmaktadr.H Kvrkolu'nun
3 Eyll 1999'daki bir basn aklamasnda "28 ubat bir sretir. 192J'te
balamtr ve [o] tarihten bu yana irticaya endeksli olarak srmektedir. ( ... )
28 ubat gerekirse o sene srecektir. Bu gerekirse oo sene, gerekirse
ooo sene devam edecek bir sretir,"35 demesinin nedeni budur. Eski
stanbul belediye bakan, imdiki Adalet ve Kalknma Partisi (AKP) genel
bakan ve babakan Recep Tayyip Erdoan, Nisan 2002'de TS K'nn gney
doudaki sava ele aln iddetle eletirdiinde, Kvrkolu bu duruunu
TRKYE TAR H

tekrarlamtr: "Deimediklerine inanyoruz. Biz bouna m syledik,


28 ubat daha bin yl srer. "36 Benzer biimde, 28 ubat'tan alt ay nce
deniz kuvvetleri komutan olan ve srete nemli bir rol oynayan emekli
amiral Salim Derviolu'na gre de 28 ubat "Cumhuriyet'in kuruluun
dan beri laiklik ilkesini ihlal eden olaylar karsnda duyulan tepki"nin
"devamll"n temsil etmektedir.37
Tarihsel olarak, darbelerin hem askerler hem de siviller zerinde
muhafazakarlatrc bir etkisi olmutur. Ordunun en st kademeleri salt
statko savunuculuuna gemekle kalmam, ayn zamanda siyasal partile
ri ve hareketleri zorla merkezci bir izgiye doru iten boucu bir g haline
de gelmilerdir.38
Trkiye'nin darbe gelenei, ordunun stn konumundan, aske
ri sekinlerin biim ve ierik olarak siyasetten anlad ey olan "gerek.,
Kemalizm"in dayanann "aklc demokrasi" denen kilit kavram olduunu
gstermitir: Seilmi otoritelerin aklc demokrasi erevesinde ilev gr
meleri kaydyla grnte hibir askeri mdahale tehlikesi yoktur. Ancak
darbeler tarihi, ordunun aklc demokrasi tanmnda partiler aras rekabe
tin, benimsenecek ideolojilerin, koalisyon hkmetlerini oluturan taraflar
arasndaki siyasi pazarlklarn, siyasi vesayetlerin, liderlik tarzlarnn ve
stratejilerin snrlar olduunu da ortaya koymutur. Ordu nemli politika
kararlarna gereinden fazla mdahale eder ve buna anti-siyasal zeminler
de gereke arar; yani anlamazlklarn ve yanl politik kararlarn sulusu
"ok fazla siyaset yapmak"tr.
Sivil tarafta ise, mdahaleler siyasetiler arasnda dar ufukluluk,
kendine gvensizlik, kendi siyasi tabanna sadakat, siyasetin hem siya
setinin kendisi hem de ahbaplar iin bir iktisadi menfaat vastas olarak
hoyrata kullanmyla ayrlan, belli bir "iktidar sahiplii tarz" yaratmtr.
Askeriyenin hem resmi hem de gayri resmi rolnn tehdidi altndaki
siyaseti zmresi, kaynaklar zerindeki hamiliinden kolayca vazgee
mez, nk ynetimde beceriksizlikle, yolsuzlukla ve ilerin durmasyla
mcadele etmenin salayaca yararlara kar hamilik faaliyetlerinin si
yasi getirisini hesap etmek zorundadr. "Beki" rolnn glgesi dt
mddete, muhtemeldir ki sivil siyaseti zmresi askeriyenin nemini
iDEOLOJ , BALAM VE M E N FAAT: TRK RDUSU

azaltacak reformlan hayata geirip ahsi menfaatlerinin nn kesmeye


cektir. Byle bir liderliin en bata gelen kaygs, maliyetli bir uzun vadeli
ref orm riskini gze almaktan ziyade, ksa vadeli kazanlar elde etmek ola
caktr. Gerekten de, 1950-60 arasndaki DP hkmeti katnda, ordunun
ve muhalefetteki CHP lideri smet nn'nn ban ektii muhafazakar
Cumhuriyetilerin yayd korku ve gvensizlik, DP'nin iktidara yapma
kararnda byk rol oynam, bu da karlnda 1960 mdahalesini hz
landrmtr.39
Trk sa ve anti-siyasal bekilik r ol n n m uhafaza e d i l mesi

DP ve ordu taraftarlan arasndaki, gerek duygusal gerekse somut ik


tidar mcadelesi, TSK'nn bekilik rolnn tarihsel olarak muhafaza edili
inin balca niteliklerinden birini unutturmamaldr: ok partili dnemin
'
byk blmnde, brokrasinin askeri faaliyetlerini harekete geiren, beki rolne siyasal soldan gelecek bir itiraz korkusu olmamtr. Daha ziyade,
yetkilerine ve ayncalkl konumuna asl tehdidin, brokrasinin bu rolne
meydan okuyacak bir halk desteine sahip ve dengeyi sivil otoriteden yana
kaydracak bir iktidar tabanna dayanan bir merkez sa hkmetten gelece
i konusundaki hakl inanc temelinde harekete gemitir.4
Ancak Cumhuriyet'in merkez sa, merkez sol ve an sa ideolo
jileri ve hareketleri, ordunun kararlarn ounlukla onaylam ve askeri
sekinlerin Souk Sava dneminde "komnizm," sonrasnda da "irtica" ve
"Krt ayrlkl" olmak zere "dman" tanmlarn ve bunlara kar m
cadele stratejilerini farkl llerde desteklemilerdir. Kat zerinde, mer
kez sa glerin "oyunun kurallar"na gerek bir tehdit oluturabilecei tek
dnem, yeni san modernlemesinin Trk kimliine dini bir boyut kath
1980 sonras dnemdi. Krf ez Sava srasnda taraflar arasnda gerilimler
yaand, ama ordu genelde Trk-slam sentezini ho karlayp destekledi,
nk bu ideolojinin, ulusal birlii ve toplumsal dayanmay glendire
ceine, Trk kapitalizminin tmyle liberallemesinin aaca yaralan sa
racana ve solun potansiyel muhalefetini etkisizletireceine inanyordu.4'
Yeni muhafazakar sivil sekinlerle ordu arasndaki iliki, sivillerin siyaseti
1980 sonrasnn kurumsal erevesi iinde ileyen ve ordunun roln
TRKYE TAR H

sorgulamamay zmnen kabul eden teknik zmler olarak yrtt, ak


ulu dzenlemelere dayanyordu.
1960 askeri mdahalesinden sonra, merkez san baat partisi,
DP'nin halefi AP oldu ve 196o'larda, siyasi zgrlkler zerinde durarak,
tutuklu ve siyaseten yasakl DP'li siyasetiler iin af talep ederek ve DP'nin
yerle bir olmu imajndan bir iktidar zemini yaratabilmek iin ordunun
iradesine kar srekli "milli irade"yi vurgulayarak ona meydan okudu.
Ancak DP'nin de, AP'nin de siyasi ve iktisadi liberalizme yrekten bal
olmadklar gerei, tuhaf bir ekilde ordunun iine yarad. Krsal kesimin
partileri olarak varlklar, mevcut gler dengesindeki, yani merkezi brok
ratik sekinlerle krsal kesim arasndaki o byk uuruma dayanyordu.
Her iki parti de "ideolojik deil de ( ... ) kklerini Trkiye'nin toplumsal ya
psndan alan" bir cazibeye sahipti.42 Siyasi ve iktisadi liberalizmin, k
kyllerden ve ykselmekte olan kentli ticari gruplardan meydana gelen
bu ekirdek semen kitlesiyle kstl bir ilikisi vard. Bu kesimler, devleti
sbvansiyonlar ve korumalarla devlete gbekten bal idiler.
Daha nemlisi, Trk ulusal kimliinin, Batc/Avrupai ve teki/
slami ehreleri arasndaki gerilim, kimin hakiki Trk olduu konusunda
ak bir yara girme aamasna henz erimemiti. Her ne kadar devle
tin anti-komnist ideolojisi tarann muhafazakarln pekitirdiyse de,
196o'lar ve 197o'ler "Avrupaileme" ve laikliin Souk Sava dnemiyle
snrl zlemler olmadn aka gstermiti. Ykselmekte olan Trk bur
juvazisi, 198o'lere kadar illa bal bana liberal bir devlet deilse de, devlet
brokrasisinin kstlamalarndan kurtulmak istedi. Sonu olarak DP de, AP
de, halkn devlete kar duyduu honutsuzluu, temelde devlet taraftar
bir sylemle seslendirdiler.4 Bunun sonucunda, Trkiye'deki merkez sa
glerin tara unsurlar Batc/laik bir ereve iine alnp zmsenerek,
ordunun geleneksel rol ve yetkileriyle devletin btnletirici gc takviye
edilmi oldu.
Ordu kamu politikas formlasyonunu ve devletle toplum arasnda
ki ilikiyi kendi deerleriyle uyuan bir siyasi sistem lehine deitirmek iin
yapt her mdahaleden sonra, giderek daha da otoriterleen anayasalar
ortaya koymutur.44 1960 sonrasnda siyasal ve toplumsal yaamn yeniden
DEOLOJ , BALAM

VE

MEN FAAT: T RK ORDUSU

yaplanmasnn liberal nitelii ilk bakta bir sapma gibi gzkebilir, fakat
balama oturtulduunda daha iyi anlalacaktr: Amerikan askeri yardm
ve subay ktalarnn modernizasyonu, toplumsal ve siyasal meselelere kar
giderek artan ve DP hkmetinin sivil deerlerini aan bir ilgi yaratmtr.45
1962'de ve 1963 'te baarsz iki darbe giriiminde bulunan Harp Okulu
kumandan Talat Aydemir, anlarnda ordunun siyasallamasn yle
aklar: Askeri okullardaki eitim sistemi 949-5o'ye kadar ilkel ve baskc
iken, bu tarihten itibaren kurmay subaylar, entelektel kapasiteleri kadar
teknik profesyonelliklerini de artran, daha liberal Amerikan sisteminde
eitilmeye balamtr. 196o'larda ise partideki hizipilikten, ykselen
toplumsal kargaadan, sistemdeki ideolojik paralanmadan, D P'nin halefi
olarak otoritesinin ve konumunun zayflndan dolay sknt eken AP
ierisinde yaanan gvensizlik ve belirsizlik, ordunun sivillere kar nyar
gsn artrmtr.
te yandan, 1980 mdahalesinden sonra rekabeti siyasete geri
dnn ekillenmesinde barol, generallerin, kendi menfaatini kol
layan sivil siyasi aktrlerin sebebiyet verdiine inand, gemiin ykc
istikrarszlndan kanma arzusu oynamtr. Gerek askeri yneticiler,
gerekse 1983'ten 1 99'e kadar iktidarda Anavatan Partisi (ANAP) , siyase
tin toplumsal temellerini, partiler aras rekabetin kurumsal erevesini
deitirmi,46 eski partilerin ve siyasetilerin gcn krmtr. Kresel
semen eilimlerinin Trkiye'ye ulamasyla birlikte siyasi temsil gitgide
tekil liderlerin ahsnda toplanmaya balamtr, bu da "siyasi rekabetin
Amerikanlamas" ya da "ahsi oy"lardaki art olarak ifade edilir. Bu geli
me, babakann ahsi imajna prim vererek, lider temelli partilerin haliha
zrda demokratik olmaylarn daha da pekitirmitir.
197o'teki derin devlet krizinin neticesinde, silahl kuvvetlerin
98o'de toplumsal gler karsnda, daha nceki mdahalelerde grlme
yen lde zerklik kazandnn altn izmek de nemlidir. ktisadi libe
ralizme gei, disiplinli ve siyasetten arndrlm bir toplum yaratlmasna
isnat edilmitir. Bir baka deyile, ordu ve onun siyasi halefleri, siyasi ka
tlmn temellerini daraltan, mevcut siyasi liderleri, partileri ve toplantlar
yasaklayan, devlet kurumlarn glendiren ve TSK'nn siyasi ayrcalklarn
TRKYE TAR H

anayasal olarak genileten muhafazakar-otoriter bir siyasi gndem vasta


syla iktisadi liberalizme nayak olmulardr. Bu sre, yeni bir modernle
me aamas, kresel ekonomi ve siyasete yeni bir giri gerektirmekteydi.
Neo-liberal gndemin kabul, siyasal tartmada bir yaknsamaya,
alternatif fikir ve deerlerde ksrla yol at. 1980 mdahalesi, devletle
toplumun gnmzdeki kopukluunun en temel nedenlerinden biridir.
198o'lerin sonuna gelindiinde darbe sadk takipilerini yaratm bulunu
yordu: Artk iktisadi neo-liberalizmi benimseyen, bireysel ve hazc bir ya
am tarzn seen ve sosyal devletin herhangi bir biimini hastalkl sayan,
hatr saylr byklkte, karmak bir orta snf vard. Ancak bu yeni orta
snflar, ak bir askeri mdahaleyi uygun bulmamakla birlikte, ordunun
siyasetteki varln ve roln eletirmiyorlard. Ordunun rolnn kabul,
sivil hkmetlerin siyasetin kurallarn TS K'nn belirlemesine srekli bo,
yun emelerinin bir nedeninin de, kamusal alann devlet-toplum-vatanda
ban, demokrasinin yeni ihtiyalarna, zlemlerine ve ayrc zelliklerine
daha duyarl hale getirecek yeni yol araylar iin alternatif fikirler, enerji
ve yaratclk retme potansiyelinin azalm olduunu dndrmektedir.
Bu kaytszlk, karlnda, etkili sivil aktrlerin siyasette tutunmalarn
zorlatrmaktadr.
ANAP eski genel bakan Turgut zal'n, odak noktasn partiler
aras rekabetten "etkin ynetiim"e kaydrma eklindeki kresel trendi r
nek ald 198o'li ve 199o'l yllarda sa kanat, ordunun resmi ya da gayri
resmi siyasi nfuzunu engelleyebilecek bir koalisyon oluturma gcne
sahip deildi. Solun ideolojik zemini daha demokrasi dostu bir ortam nite
liindeyken, AP ile halefi DYP'nin gelenei daha ziyade liberal olmayan ve
muhafazakar bir devletten yanayd. Bu yzden, 1980 sonras Trkiye' sinde
yaanan hukuki ve tutumsal deiimler, solda olduu kadar sadaki geri
limleri, engelleri, atmalar ve fay hatlarn da su yzne kard.
1982 anayasasnn, "demokratik otoritenin devlette toplanmas"n
vurgulayan kstlayc hkmleri, 1980 ncesi AP izgisiyle esasen uyum
iindeydi. Tansu iller'in Demirel'in yerine genel bakan (1993-2002)
olarak DYP'nin bana geiine kadar, AP-DYP gelenei ikili bir sivil-asker
ilikileri politikas sylemi tutturmutu: Liderlik temelde askerin siyasete
330

iDEOLOJ, BALAM

VE

M E N FAAT: TRK ORDUSU

karmasna kar uzlamac bir izgi izliyordu, ama sivil-asker ilikilerinin


dte olduu belirli kriz noktalarnda, meclisin stnl ve halkn ira
desinin ncelii sylemini yeniden ortaya koymak iin zayf baz gayretler
de sarf ediyordu.47
19 64'ten itibaren darbe grm olan Demirel, ordu ile stratejik
uzlamalara daima hazrd. Btn meslek hayat bu tarihsel ifte sylemin
iki boyutu arasndaki ustaca dengeleme hareketine dayanyordu. Bunun
en iyi rnei 198o'lerde muhalefette bulunduu gnlere aittir: Daha de
mokratikleme yolunda arlar yaparken, antimilitarist fikirler, hukukun
stnl ve siyasi katlmn genilemesi zerinde de durmutur. Bu anti
militarist duru ve sylem, Trkiye'de orta yoku bir siyasi partinin kabul
edebileceinin en radikaliydi, nk MGK'nn anayasal roln alenen
sorguluyor ve silahl kuvvetlerle siyasi zmre arasndaki deien iktidar
ilikilerine dair kayglarn ifade ediyordu. Parti hiyerarisi, ordunun sivil
denetime tabi olmas ilkesinin tesis edilmesini talep ediyordu. ANAP "si
yasi talihini artrmak iin ordunun siyasi nfuzunu ( . . .) kullanan ( . . . ) darbe
rn" olarak resmediliyordu.48
199 o'da, henz hala muhalefette iken, ordu zerinde sivil dene
timin kurulmas iin sivil-asker ilikilerinde bir yeniden yaplanma talep
eden Demirel,49 iki yl sonra babakan olduunda, parti mensuplarnn,
genelkurmay bakanlnn savunma bakanlna balanmasns0 ngren
bir kanun teklifi aleyhinde oy kullanmalarn salayarak teklifin meclis ko
misyonundan gemesini engellediY Ayn kanun teklifi. sekiz ay sonra ayn
komisyonda, ayn milletvekilleri tarafndan tekrar reddedildis2
Daha tutarl bir sylem benimseyerek partisinin geleneksel izgisin
den uzaklaan Tansu iller, orduya kar daha farkl bir yaklam tutturdu.S
Sivillerin stnl aldatmacasm tamamen bir kenara brakp silahl kuv
vetleri vgye bodu, nk ordunun tepkisini riske atmak ve statkoyu
bozmak istemiyor, aynca ayaklanmay askeri yntemlerle bastrarak Krt
sorununda siyasi bir zafer kazanmay da umut ediyordu. Dolaysyla politi
kasn yle aklad: " Srtmz askere dayayarak hkmet etmekle itham
ediliyoruz. ( ... ) Hangi lkede hangi siyasi lider ve parti kendi ordusuyla e
kierek iktidara gelmitir?"s4 Gerekten de iller, Austos 1 993 ve 1994'te

TOR K VE TAR H i

33 1

genelkurmay bakannn atanmas meselesi ba gsterdiinde, yksek


komutann houna gitmeyecek herhangi bir inisiyatif almaktan kanarak
hiyerarinin konuyla ilgili isteklerine uydu. Genelkurmay bakan olarak
atad ve daha sonra 9 9 5 'te DYP listesinden milletvekili seilen Doan
Gre, iller'le silahl kuvvetlerle arasndaki uyumu yle dile getirdi:
"Babakan kaplan kesildi, silahl kuvvetlerin ok houna gitti. Btn ba
bakanlarla rahat altm, zal'la, Akbulut'la, Ylmaz'la, Demirel'le. Ama
iller'le daha rahat altm. "55
Sonuta, kritik politika tercihleri ve Krt sorunu gibi temel sorun
lardaki inisiyatifler, sac hkmetlerin statkoyu merulatran ve buna
bal olarak sivil-asker ilikilerinde asker kefesi ar basan bir dengeyi des
tekleyen mirasnca engellendi.
1997 mdahalesinin asker ve sivil aktrleri, irticann kklerinin
slamn siyasiler tarafndan partizanca amalar uruna " sorumsuzca" kulla
nlmasnda yattna inanyorlard. Bu yzden, temsili kurumlan zapturapt
altna alarak, merkez sa ve merkez solu glendirerek ve halk nezdinde
gvenlik odakl politikalar yrterek, siyasal slamn glerini marjinalle
tirmeye altlar. Daha etkin bir ynetiim, siyasal meruiyet ve genilemi
bir demokrasi vastasyla rejimin imkanlarn artrmakla ilgilenmiyorlar
d.56 Benimsedikleri mantk, yapsal deiimlerin siyasal dncelerde
mukabil dnmler olmakszn da hayata geirilebilecei ynndeydi.
Ancak siyasal sistemde icra ettikleri bu yeniden yaplanma, sadece merkez
sa ve merkez sol partilerin devleti gzeten ve devlete baml niteliklerinin
n plana kp ufuklarnn, yaratclklarnn ve cazibelerinin tkanmasna
sebep oldu.57 Sol partiler de, sa partiler de statkoyu muhafaza etme der
dine dp, yeni, ileriye dnk herhangi bir fikir retmekte akim kaldlar.58
Egemen kesimin, lkeyi slamclktan ve Krt milliyetiliinden kaynakla
nan potansiyel tehditlerden korumak dnda baka bir kayg tamamas,
kamuoyunda temel sorunlarn tartmaya almasnn nne geiyor ve
mevcut siyasetilerin ciddi sorunlarn zmn asker-sivil brokrasiye
havale etmelerine yol ayordu.59 zetle, tm siyasi kanaatler yeni bir "atalet
siyaseti" sahnelemeye raz oldular; bu, temel zellii "siyasi sinerjinin veya

332

i DEOLOJ , BA<!LAM VE M E NFAAT: TRK O RDUSU

muteber bir parlamenter alternatifin yokluu ve yetkililerin temsil ettikleri


kiilerin kayglarn hie saymalar" olan bir siyasetti. 60
Trkiye'nin AB'ye yeliinin o-11 Aralk 1999'da Helsinki Avrupa
Konseyi toplanhsnda izilen yol haritas, 28 ubat srecinin varislerini,
slamn siyasete girmesine kar takndklar "ya hep ya hi" zihniyetini
yumuatmaya mecbur etti. Ankara'nn Bahl deerleri kabul etmesinin bir
yolu, "slami anakronizm" imgesini Trkiye'de Bahc laiklikle zdeleti
rilen "ada yaam tarz" sylemiyle kar karya getirmekten geiyordu.
Helsinki sonras dnemde askeri egemen zmre katndaki sylemde,
demokrasi ve insan haklar ihlalleriyle ilgili i ve d ithamlarla karla
ldnda "tartmaya ak aklcla" doru bir kayma meydana geldi.61
Tartmaya ak sylem, demokratik normlarn ihlal edildiini reddetmek
tense, Trkiye'nin siyasal yaamndaki demokratik eksiklii kabul ediyor,
ancak nlemlerin i dmanlara, zellikle de Krt ayaklanmaclara kar
yrtlen askeri harekahn bir paras olmas hasebiyle, demokratik hak
ve normlarn askya alnmasn veya kstlanmasn "istisnailik" ve "slah
edicilik" zemininde savunmaya alyordu.
Ancak n Eyll saldrlarndan beri, Trk genelkurmay Ankara'nn
AB'nin Kopenhag kriterlerini yerine getirmesi konusunda daha muhafa
zakarve milliyeti bir konum iine girmitir. Yksek komuta, demokrasinin
yerine gelmesinin koullarnn "taviz vermek" olduu ve Trkiye'ye kar
olumsuz bir tutum sergileyen bir birlie dahil olmak iin fazlaca yksek
bir bedel istendii dncesindedir ve bu nedenle kahlmn nne engeller
karacakhr. Eski MGK sekreteri Tuncer Kln, 2002 Mart ay balarnda
Ankara Harp Akademisi'nde yaph bir konumada yle demitir: "AB
Trkiye'yi hibir zaman kabul etmeyecektir. ( ... ) Dolaysyla, Trkiye'nin
yeni mttefiklere ihtiyac vardr ve Rusya ile ran' ierecek ekilde yeni bir
arayn iinde olmas Trkiye'nin yararnadr."62
O rd u ve Adalet ve Kal k n m a Partisi: Sa ile yap l an geici anlamay
s rdrmek yahut boz mak

Ilml slamc AKP'nin Kasm 2002'de kazand seim zaferi,


ordunun siyasal slamn bir i gvenlik tehdidi olduu algsn bir kez
TRK YE TAR H

333

daha dorulad. Ancak AKP 1 99o'lann baarsz koalisyonlarndan sk bir


ders karmt ve sonuta statkoyu iki konumda etkin bir performans
gstererek deitirme yoluna gitti: ilki, slamc ecerenin sylemsel bir
reddi ve yerine lml ve dini olmayan bir sylemin benimsenii; ikincisi
de, Trkiye'nin AB'ye katlmnn sadece bir reform stratejisi olarak deil,
ierideki g dengesini dntrmenin bir yolu olarak salama alnmas.
Hkmetin AB'ye katlm sreci balamnda 2002 Kasm'ndan bu
yana hazrlad reform paketleri, ifade zgrlnn geniletilmesi; idam
cezasnn ve devletin birlik ve btnl aleyhine szl propagandaya ceza
ngren terrizm kart hkmlerin kaldrlmas; hakkndaki mahkeme
kararlan Avrupa nsan Haklan Mahkemesi tarafndan bozulan kiilere
yeniden yarglanma hakk; Krte eitim ve radyo-televizyon yayn izni; ve
.
Trkiye'nin Kbrs sorununa ilikin kat d politikasnda yumuamay ie;.
mektedir. Reformlara verilen destekteki mutabakatn yannda, bu reformla
rn sadece hacmi ve hz bile halktaki sivil hkmetleri baarsz, istikrarsz
ve yozlam grme algsn deitirdi. Asl nemlisi, iktidar partisinin bir
dizi incelikli politika ile askeri vesayetten bamsz karar almasn salaya
cak bir hareket alan yaratmaya girimesiydi. Bu sre de, karlnda, laik
kesimdeki memnuniyetsizlie ramen, hkmetin siviller lehine reform
yapma becerisini artrd.
AKP hkmeti siyasi reform gndemine mevcut sivil-asker ilikile
ri sistemini deitirmeyi aldka, hkmetin sylemini ve gerek niyetleri
ni derin bir pheyle izlemeye devam eden TSK da "beki" misyonunu ele
almaya tahrik oluyordu. Souk Sava'tan sonra dnyann kresel aptaki
yeniden biimlenii, Trk ordusunun kamusal hayattaki rol konusunda
birbiriyle elien iki politik sonucu oldu: Birincisi, ordunun tanmlad i
gvenlik tehditlerindeki ani art, daha ok gvenlik, daha az demokrasi
ve TS K'nn daha teyakkuzda olmas eilimini krkledi. 199o'larda i
gvenlie, anti-terrizme ve kamu dzeninin korunmasna ynelik kanun
lardaki artla birlikte belirli siyasal faaliyetler su sayld, kamu tartmalar
kstland ve askeri yargnn alan sivilleri kapsayacak ekilde geniletildi.
Ancak ikinci ve ksmen bu baskc nlemlere tepki olarak, ksmen de
AB'ye katlm fikrinin yaratt ivme sonucunda Avrupa siyasal deerlerini
334

i DEOLOJ , BALAM

VE

M EN FAAT: TRK ORDUSU

iselletirmeye doru gerekleen arpc ynelim "daha fazla gvenliin"


maliyetini nemli lde ykselttL Bu gelime reformu hzlandrrken,
TSK'nn siyasi nfuzunu da inie geirdi.
Trkiye'nin gerekletirdii demokratik reformlarn hibiri, Trk
ordusunun 2ooo'lerdeki iktidarna ve zerkliine ilikin olanlar kadar
tartmal ve nemli deildir. Resmen 7 Austos 2oofte yrrle giren
Temmuz 2003 tarihli demokratik reform paketi, Trkiye'deki mevcut as
ker-sivil denkleminin, sivil-asker ilikisindeki tarihsel-kltrel devamlln
izin verdiinden ok daha byk bir dinamizm tadn gstermektedir.
Pakette Milli Gvenlik Kurulu ve MGK Genel Sekreterlii Yasas'nn baz
maddelerinde, g dengesini siviller lehine eviren deiiklikler vard.
Austos 2003 yasalar, tarihsel standartlar itibariyle de sivrilen bir hukuki
baardr, nk ordunun siyasetteki rol, uzun zamandr "glge hk
met" addedilen bir kurum olan MGK'ya dayanmaktayd.63 Reformlar sade
ce MGK'nn yrtme yetkisini feshedip onu bir danma kuruluna dn
trmekle kalmad, ayn zamanda kuruldaki sivil yelerin sayca arlkta
olmasn da salad.
7. Uyum Paketi diye de anlan Austos 2003 yasa paketi, sivil-as
ker g denklemi iin pek ok adan byk bir siyasal ve kuramsal nem
tamaktadr. AKP hkmeti, MGK'y ulusal politikada pek az fiili nfuza
sahip bir danma kuruluna dntrmekle, askeri liderlikle kar karya
gelme riskini gze almtr. Bu adm, hkmetin artk kendini sivillerin s
tnln tesis etmeye yetecek kadar gvende hissettiini gstermektedir.
21 Mays 2004'te kabul edilen 8. Uyum Paketi, sivillerin savunma btesi
zerindeki gzetimini artrrken, Yksekretim Kurumu (YK) ile Radyo
ve Televizyon st Kurulu'ndaki (RTK) askeri yelikleri kaldrm, ayrca
devlete kar ilenen sulara bakan, 1980 darbe dneminden kalma Devlet
Gvenlik Mahkemelerini lavetmitir.64 Son olarak, baz deiikliklerle
askeri mahkemelerin orduyu eletirdikleri iin sivilleri yarglama hakkna
snrlama getirilmitir. 2006'da savunma harcamalar zerindeki meclis
gzetimini daha da artrmay planlayan hkmet, en son milli gvenlik
siyaseti belgesinin hazrlanmasna kendini de dahil eden baz admlan at
m durumdadr. Bu gelimeler, hatta MGK'nn ileyii zerindeki gizlilii
TRK YE TAR H

335

kaldran 8 Ocak 2005 tarihli kararname bile, ordunun siyasetten topyek1n


geri ekilmesinin iareti deildir. Ama askeri nfuzun uyguland ve yeni
den retildii en nemli platform kesinlikle kstlanmtr.
Ordunun siyasi arenadan ksmi ricat, sadece AB yeliinin gerek
lilikleriyle deil, 11 Eyll ve 2003 Irak Sava sonrasnda doan stratejik
ortamla da aklanabilir. Bu ortamda, Trkiye'nin lml slamla zdele
tirilen hkmetine verilen uluslararas destek ve duyulan sempati, ulus
lararas siyaseti belirleyen hakim ahlaki duyarllkla da badamaktadr.
Bu yeni vaziyet, Trkiye'nin "gerici" dini inanlar, yoksulluk, az gelimi
lik ve demokratik yetersizlik blgesinde uzun zamandan beri besledii
Avrupallk zleminde de karln bulmaktadr. Tarihi Kemal Karpat'n
da belirttii gibi, Trkiye belki de "modernlii ulusal bir din haline dn
tren tek lkedir."65 Yani iliki karlkl olarak avantajldr, nk Trkiy
hem Bat'ya yararldr hem de " Bat'ya bal bir gelecek tasavvuru" vardr. 66
Bu durumda, AKP hkmetinin Bat'yla btnlemekte fazla zorlanmas
gerekmemi, blgedeki stratejik deiim bu grevi yerine getirmitir.
Ancak bu tartmay asl iinden klmaz hale getiren, Trk ordu
sunun "blgedeki dier lkelere iyi bir rnek tekil eden," kltrel olarak
Mslman bir lkede laik bir rejim fikrine hi yatkn olmamasdr.67
Trkiye'deki rejim, lkenin kimlii ve slam dnyasyla olan balantlar
konusunda daima mphem bir tutum izlemitir. Aslnda rejim, Trk
kimliini din asndan tanmlamay ya da slama kamusal alanda rol
vermeyi reddetmektedir. Ancak laik kimlik tanm da ayn derecede tart
maya aktr: Trkiye 'ye eletirel bir perspektiften bakanlar, lkenin laiklik
konusundaki sicilini pheyle karlamakta ve "dinin hemen hemen her
dzeyde devlet hakimiyetinde ve denetiminde olduu bir laik sisteme sahip
olduunu" ileri srmektedirler.68
Trkiye'nin Bat'nn gzndeki siyasi deerini artran unsurlar,
aslnda ordu tarafndan reddedilmektedir: Eski genelkurmay ikinci ba
kan General lker Babu, laiklikle demokrasi arasnda nedensel bir
ba olduunu savunarak, Trkiye'nin laik olduuna gre demokratik de
olduu varsaymnda bulunmaktadr: "Trkiye'den hareketle nfusunun
byk bir blm Mslman olan lkelerin kolaylkla demokratik bir
DEOLOJ , BAGLAM VE M E N FAAT: TRK ORDUSU

yapya dnebilecei konusunu kartmak yanltc olabilir. Laiklik sreci


ni yaamayan bu deneyime sahip olamayan lkelere demokratik bir yapya
kolaylkla ulalabileceini sylemek bir iddiadan ileriyle geemeyebilir."69
General Babu, Cumhuriyet'in laik karakteriyle "lml" slamn uyuama
yacandan hareketle slami-demokratik modeli de reddetmektedir.7
200J'ten bu yana, AKP'ye olan samimi uluslararas destein pei
sra AB meselesinde kati bir ilerleme de salanmtr. AB Bakan Romano
Prodi, Trkiye'yi ziyaretinden sonra, hkmetin uygulad radikal reform
lar vm ve reform srecindeki hzn ve kararlln kendisini arttn
ifade etmitir.7' Uzun vadede kurumsal ve siyasal menfaatlerini koruma
kaygsyla hareket eden TSK, "nce gvenlik" sylemine ncelik vermekten
geri adm atmtr. Trkiye'nin AB yeliiyle Kbrs sorununun zm
arasnda ak bir balant olduunun bilinciyle, ordu iindeki ve dnpaki
sabit fikirliler, her ne kadar nceleri onaylamakta isteksiz idiyseler de BM
Genel Sekreteri Kof Annan'n plann kabul etmilerdir. Bu kiilerden
biri olan Ege Ordu Komutan General Hurit Tolon bu gr aka ifade
etmitir: "Elbette bir anlama zemini bulunacak. Ama 'askerler istemiyor'
diye bir yalan atlyor ortaya. Bu dpedz bir yalan. ( ...) 5-6 aydr moda ol
mu. Asker AB'yi istemiyor sylemi. Byle bir sylem klliyen yalandr."72
Genelkurmay Bakan General H ilmi zkk, Prodi'nin ziyaretin
den drt ay sonra Yunanl bir gazeteciye verdii demete, AB'ye kar olan
b,u yeni olumlu tutumu daha da pekitirmi ve kendisinin grece daha
esnek ve demokrat imgesiyle tutarl biimde, ordunun yz seksen derece
lik dnnn kaynana ilikin iten bir itirafta bulunmutur: " Halkn
yzde 7o'i AB yeliini destekliyor. Kimse bu ounlua kar kamaz."n
Zkk bylece, hem ordunun i gvenlik ilevini gerekelendirmekte
Trkiye'nin istisnai zelliini yeniden dile getirmi, hem de ordunun
bekilik rolyle AB'ye giriin gerekliliklerini uzlatrmaktaki esnekliini
ortaya koymutur: "Biz Avrupa deerlerine uyma riskini almaya ve uzla
malara haznz.''74
Irak Sava konusunda da, Trk devletinin politikalarn ekillendiren
ha.kim kayg, Kuzey Irak'ta mstakil bir Krt devletinin ortaya kmasdr.
Trkiye meclisinin, ABD askerlerinin Trkiye topraklar zerinden Irak'a
TO Rl<YE TAR H

337

girmelerine izin veren Mart 2003 tarihli tezkereyi, Washington'la Ankara


arasndaki zamana yenik dmemi stratejik ve siyasi balar temeline ra
men, srpriz bir ekilde reddetmesi, kamuoyunun Mslman bir komuya
kar giriilen savata ara rol oynamay istemediini yanstmaktadr.
zetle, ierideki deiimlerle kresel frsatlar el ele vererek TS K'nn
nndeki klar azaltm ve ordu iki alternatif arasnda kalmtr: Ya AB'ye
girmenin artlar gerei iktidarnda bir azalma olduunu kabul edecek
ya da hkmetle ve ounluu AB'den yana olan bir toplumu karsna
alacakt. kinci yol, kendini lkenin toplumsal ve entelektel sekinlerinin
temsilcisi addetmi , Atatrk'n Trkiye'yi "muasr medeniyet seviyesine
ykseltme" hayalini yerine getirmekten sorumlu gren orduyu itibarn
kaybetme riskine sokuyordu. Onlarsz siyasi stnln muhafaza ede
meyecei iktidar tabann ve kurumsal menfaatlerini koruyabilmek iin,.
seimini ilk ktan yana yapt.
Ancak askeri mdahaleler dnemi gemite kalmsa bile, TS K'nn
elinde nemli bir siyasi koz bulundurduunu da teslim etmek gerekir.
TS K'nn, askerlerin demokrasi tasavvuruna sahip kan ve rejime ynelik
herhangi bir "i tehdit"e kar duran gl sivil mttefikleri mevcuttur.
Trkiye'nin yasalarn AB gerekleriyle hizalamada gsterilen ilerlemeye?s
ve AB'ye katlm mzakerelerinin balamas konusunda Ankara'ya 3 Ekim
2005'te yaklan yeil a ramen, 2005 Yllk Raporu'nda yle denil
mektedir: "Trkiye 2002'den bu yana sivil-asker ilikileri reformunda iyi
bir ilerleme salamtr. ( ... ) ancak silahl kuvvetler hala nemli derecede
siyasi nfuz kullanmaya devam etmektedir. ( ... ) Trkiye ye devletlerin 'en
iyi uygulamalar' izgisinde, gvenlik meselelerinin yrtlmesinde daha
fazla sorumluluk ve effaflk salanmasna ynelik olarak almaldr."76
RDU, TOPLUM

VE

SYASLE R

To p l u m l a etki l e i m i n u s u l leri

Tarihsel olarak, askerlerin dier meslek sahiplerine gre Trk top


lumundan ok daha byk lde kopmu olduu grlr. Bunun man
t, ulusun esenliinden sorumlu tutulan bir insan grubu olarak onlarn,
DEOLOJ , BALAM VE M E N FAAT: T RK ORDUSU

halkn yaamndaki "sradan" gailelerden uzak olmalar gereinde yatar.


Bir baka deyile, Cumhuriyet'in ordusunun, nfusun ana gvdesinden
ksmen yaltlmasna yol aan koullar askeri ve sivil brokrasinin nc
rolnce ortaya konmutur. Bu roln sonucunda ordu kendini tamamen
devletle ve statkoyla zdeletirmitir.
Kemalizm her ne kadar halk dzeyinde daha az militan ve fetiist
bir biimde alglanyorsa da, ordunun sahip olduu bu toplumsal zerklik
onun bu ideolojiyi, askeri brokrasi toplumsal ve siyasal iktidarn srdr
d mddete gndemde kalacak ekilde muhafaza etmesini olanakl
klmaktadr; bu da bir kez daha ideoloji ve iktidarn motivasyon olarak nasl
i ie getiine iaret eder. "Asker ve sivil kamu grevlilerinin oullarn"
yine askeriyeye sevk etme rnts de,77 bu iktidar yeniden reten koul
larn devamlln aklamaya yarar. Kemalizmin, byk lde askerle,rin
toplumdan kopukluu ve sermaye sahipleriyle de balarnn zayfl tara
fndan yeniden retilen, orduya hakim bir ideoloji olduu savnda byk
gereklik pay vardr.78
TSK'nn belirleyici rgtsel nitelikleri onun bir kura ordusu olma
sna dayanr. Bu zellii, askeri deerlerin toplumla kaynatrlmasnda
byk bir nem tar. Zorunlu askerlik, yirmi yanda askere arlm
delikanllara, sadece haklar deil, devlete kar "grev ve sorumluluklar"
da olduunu belletmenin bir vastasdr. Kura ordusu olmasnn sonular,
Ankara'nn, gvenliin ordunun gcne bal olduu, bunun da daha b
yk bir orduya sahip olmakla salanabilecei dncesine de yansr.
Aada da grlecei gibi, Trkiye'nin tehdit alglan ve gvenlik
mefhumu, dnyadaki askeri ihtiyalarn deiiminden asgari derecede et
kilenmitir. Bu yzden dnyada geerli olan, hakim askeri model ve eilim
ler, yani zorunlu askerliin kaldrlmas; profesyonel askerliin, daha kk
ve daha teknik ordularn tevik edilmesi; ordunun sivil ve siyasi arenalara
karmaktan caydrlmas; ok-uluslu g oluturan planlara katkda bulun
mas; ve silahl kuvvetlerin siviller tarafndan demokratik denetimi -her ne
kadar artmaktaysa da- Trkiye corafyasnda ya hi uygulanamam ya da
snrl derecede uygulanabilmitir. Dolaysyla, bu koullar altnda, siyasal
ve toplumsal beki rolnn srdrlmesi artc deildir.
TRKYE TAR H

339

Dahas, TSK'nn 199o'lardaki gvenlik odakl baknn ve anti-te


rrist grevlere younlamasnn sonucunda, silahl kuvvetlerin baknda
ve davranndaki deiikleri ve buna bal olarak deerler ve tutumlar
bakmndan sivil toplumla arasndaki benzerlik ve farkllklara ynelen
gvenilir bir aratrma olmad gibi, elimizde ordunun duyarsz kalama
d geni apl toplumsal deiimlerin etkilerine dair salkl veriler de
mevcut deildir. Ancak, sezgimize ve tarihsel verilere dayanarak, TS K'nn
anti-siyasal dnce ve slubunun, i siyasetteki ideolojik ve politik ba
arszlklardan g bulduunu karabiliriz. Anlaml lde bir kamusal
sorumluluk mevcut olmadndan ve eitlik salamaya ynelik politikalarn
baarszla uramasndan dolay halkta siyasi sisteme kar bir gven
kayb olumu, bundan kamuoyunun byk blmne hakim anti-siyasal
sylemi paylaan ordu karl kmtr.
Aynca, devletin eitim sistemi ve kitle iletiim aralar zerinden

yrtt "kitlesel anlamlandrma" vastasyla gerekletirdii kapsaml top


lumsal denetim sreci, resmi ideolojinin toplumun klcal damarlarna kadar
ileyip bir "iktidar mikrofziine" dnmesinde can alc bir grev grr.79
Kemalist ideolojinin toplumla olan iktidar ilikisi yledir ki, toplumsal olarak
tanmlanan ve ekillendirirken bireylerde grnte demokratik bir nitelik
olan "rza"ya dayal bir denetleme biimi yaratr. Kemalist ideoloji, nihaye
tinde, kendini modern ve ilerici olarak tanmlamak isteyen bir toplumun
"kendilik imgesi" olarak i gren bir kamu imgesini maniple ederek meru
toplumsal syleme dnr. 80 Bir baka deyile, devletin toplumsal modern
leme projesi toplum tarafndan "kendi menfaati"ne diye kabul grr.
Askeri brokrasisine hayranlk duyan klasik Trk toplumu betimle
mesi yanltc olmayabilir, ancak buradaki asl sorun byle bir tavrn nasl
olutuudur. Ordunun etkinlii, salt devletin, en temel direklerini askeri
birimlerin oluturduu, denetim odakl syleminde yatmaz. Bu daha ziya
de, merkezden kp etrafa yaylan bir popler sylem vastasyla toplumun
kendilik imgesinin denetlenmesinin bir neticesidir. Kemalist deerlerin
topluma nfuz etmekteki baars, tabandan gelen bir sremi gibi algla
nan, ama aslnda tepeden belirlenen bir "kamusal" imgeyi kendilik imge
siymi gibi benimsetmesinden kaynaklanr.
340

iDEOLOJ , BALAM ve M E N FAAT: T R K ORDUSU

Trkiye'deki toplumsal balam, r99o'larda kimlik siyasetinin


ykselmesinin getirdii st dzey siyasal elikilerle gze arpar oldu.
Gvenlik kavramndaki kresel deiiklikler Trkiye balamna ylesine
tercme edildi ki, i siyasal ekimeler ve yeni kresel koullarn kkrt
t istikrarszlk, gvenlik tehdidi olarak yeniden yorumland. Bu gelime
temel politika kararlarnn, seilmi temsilcilerin alanndan alnp, ana
bileenini askeri brokrasinin oluturduu gvenlik zmresine emanet
edilmesi anlamna geliyordu.
Keskin eitsizlik, zayf demokratik gelenekler ve temel haklarn ih
laline yatknlk balamnda hzl iktisadi ve toplumsal deiim Trkiye'deki
asker-toplum ilikisine ksa srede byk bir zarar verdi ve bata anti-ter
rist harekatlarda grev alan gvenlik glerinde olmak zere yolsuzluu
artrd. Susurluk skandal, siyasetiler, mafya babalar ve PKK'ye kar sava
an gvenlik gleri arasnda bir su geni olduunu gzler nne serdi.81
Kamuoyundan ykselen lk sistemde sorumluluk, effaflk ve adalet
ynnde muazzam bir bask yaratrken, gvenlik gleri ile Babakan
Necmettin Erbakan ve Babakan Yardmcs Tansu iller ynetimindeki
Refahyol koalisyonu sistemi slah etmek zere bir "temiz eller" harekat
yaplmasna kar ktlar. iller yasad cinayetler dahil pheli devlet
uygulamalarna aka destek vererek yle dedi: "Devlet iin kurun atan
da yiyen de kahramandr."82 Trkiye'nin sac gleri dahi, gvenlik gle
rinin geliigzel kullanlmasna, denetlenemeyen ayrcalklara ve istihbarat
ve anti-terr harekatlarndaki menfaat gruplarna bir son verilmesini talep
eden. geni apl bir toplumsal baskda birletiler.
Ordu ve siyasi s n f: Alg r nt leri
S eilmi temsilcilerin bak asndan, sivil-asker denkleminde
dengeyi askerden yana emeye muktedir belki de en ciddi unsur, ordunun
sivil siyasi snfna ilikin algsdr: Trk ordusunun, baka lkelerdeki mu
kabilleri gibi, sivil dnyay istikrarsz, beceriksiz, kariyer odakl, poplist,
ihtiyatsz, yoz ve sorumsuz olarak alglad, bir sr deildir. Subaylarn bu
anti-siyasal bilisel haritas, temsili demokrasinin en esnek varsaymlarna
bile uymaz. Ordu, siyasi partileri, ou kar grubunu, siyasi liderleri ve

T RKYE TAR H

sivil cumhurbakanlann -en azndan Ahmet Necdet Sezer'in 2ooo'deki


seimine kadar- zararl ve blc gler olarak grmtr. Ordunun el
koymalar, siyasi otoritede, kamu dzeninin darbe ncesindeki bozulma
koullarnda meydana gelen byk boluk zemininde gerekelendirilir.
Trkiye'deki siyasi partiler, belli bal siyasi meselelerde bamsz
politikalar yrtmede, deien ihtiyalara cevap vermede, siyasi sistemdeki
dalmay tersine dndrecek reformlar hayata geirmede, kendi parti
yaplarnn i ileyilerini demokratikletirmede baarsz olmann ar
sorumluluunu tamaktadrlar. Bylesi deiiklikler, onlarn hem halk
desteini kazanmalarna hem de ordu karsnda duyduklar gvensizliin
stesinden gelmelerin salayacaktr. Eric Rouleau, babakanl srasnda
askeri hiyerarinin siyasetteki roln bir nebze kstlamay baaran eski
babakan (1983-89) Turgut zal'n "iyi devlet adaml"ndan8 bahseder-,
ken, bir anlamda bu ksr dngy bir noktasndan durdurabilmenin ta
d kilit nemin altn izer.
Ancak siyasetilerin zaman zaman sivil kurumlar glendirmeye,
siyasi srece yeni bir biim verip gvenlik tehditlerini kimin tanmlayaca
n sorgulamaya, kabul edilebilir riskler belirleyip bunlara verilecek uygun
karlklar tayin etmeye niyetlenip inisiyatifi ele aldklar da olmutur.
rnein, eski babakan yardmcs, ANAP genel bakan ve 1999-2002
arasndaki partili koalisyonun kk orta Mesut Ylmaz, 28 ubat
srecinin ertesinde, generallere irticayla savamaktan vazgeip dikkatlerini
d savunma zerinde younlatrmalarn nermitir. Daha da nemlisi,
Ylmaz'n, partisinin 4 Austos 2001'deki kongresinde yapt konumada,
Trk siyasetinin bir "ulusal gvenlik hastal"na yakalanm olduunu ve
bunun sadece Trk siyasi sisteminin demokratiklemesi ve AB'ye entegre
olmas iin gerekli reformlar durdurmaya sebep olduunu sylemesiydi.
Yksek komuta heyeti buna, ulusal gvenliin siyasetin dnda tutulmas
gerektii ynnde sert bir cevap verdi.84
Generallerin siyasetteki ar rolnn dorudan sorumlusu, anayasa
ya uygun olarak seimle ibana gelmi yetkililerin zayfl deildir. Tam
tersine, sivil liderlerin siyasi ortam zerinde denetim kurma ve kilit siyasi
sorunlar etkili bir biimde zmleme sorumluluundan ve yeteneinden
342

iDEOLOJ , BALAM

ve

M E N FAAT: TRK ORDUSU

iyice uzaklamasnda, baat rol ordunun tarihsel konumuna, yani kendine


bitii rejim bekilii kapasitesine aittir. S ivillerin "zayfl" konusunda
ortaya atlan en ikna edici aklama, siyasete mtemadiyen yaplan askeri
basknlarn demokrasinin temellerini derinden sarst, halkta siyasetilere
kar iddetli bir gven bunalm yaratt, asker-sivil ilikilerinde zaten
mevcut olan g asimetrisini ve ordunun siyasetteki aleni roln daha da
kuvvetlendirdii ynndedir.

SouK SAVA SONRASI GvENLKTEK DEMLER VE RDUIARDAK


UYANI KARISINDA GvENLN YEN BATAN KEF
H erhangi bir dnemde askerler tarafndan ynetilmi pek ok
gelimekte olan lkede, yakn zamanlardaki "kresel demokratikleme
dalgas, asker-sivil ilikilerinde de ok nemli deiimler balatmtr"85 ,ve
bunlar, postmodem gvenlik kayglarndan ziyade, ift kutuplu gerilimin
sona ermesi ve devlet iktidarlarnn adem-i merkezilemesi ynndeki
akmla ilgilidir. Bu eilim, sivil-asker ilikilerinin daha demokratik bir
formlasyona kavumas ynnde umut uyandrm ve " sivil hkmetler
katnda subaylara daha fazla sz geirmek, askerler katnda ise evvelce
var olan imtiyazlarn savunmak iin aba gstermek ynnde bir eilim"
belirmitir.86 Ancak Trk ordusunun siyasi gc, tam aksine, son on
ylda nemli lde artmtr. Bat' da ordulara olan inancn yerini onlar
kltmek ve askeri harcamalar ksmak alrken, Krt sorunu ve siyasi
slamn glenmesi ordunun merkezi roln yeniden teyit etmesine ola
nak s alamtr.
Ordunun gvenlik kaygs gerekesinin neredeyse hi tartlma
dan ve pek az sivil katkyla ekillenmesindeki merkezi unsur, Trkiye'nin
benzersiz bir stratejik konumu olduu ve snrlarnda gerek gvenlik
tehlikeleri bulunduu algsdr. lkenin jeostratejik konumu, askeri ve
siyasi deerini Bat'ya gstermek ve byk bteli koca bir ordunun var
ln hakl karmak isteyen sivil ve askeri liderlerce sk sk vurgulanr.
Trkiye'nin, snrlarnda gerek gvenlik tehlikeleriyle kar karya olduu
ve "karlatrmal stnlnn, blge-an tehdit ve frsatlar etkileme
yeteneinde yatt"87 konusunda pek ok yabanc gzlemci de hemfikirdir.
TRt< VE TAR H

343

Trkiye'nin liderleri, lkenin NATO'nun ikincil bir yesi olmaktan kp


birinci derecede nemli bir lke haline geldiini ("kanat lke"likten "cep
he lke"liine kaydn)88 dile getirirler; bu, ilk kez Mart 1995'te ABD
Dileri Bakan Yardmcs Richard Holbrooke'un ileri srd bir gr
tr.89 Bu jeostrateji temelli bakn, ulusal gvenlik politikasna sivillerin
katlm bakmndan sonular hazindir: Bir aratrmacnn belirttii gibi,
"Trkiye'nin ulusal gvenlik kavram, jeopolitik konumu ve dahili bileimi
nedeniyle nceden belirlenmi durumdadr ve bu tr 'verili durumlar' tar
tmaya mahal vermez. ( ... ) Trkiye'nin gvenlik anlayna dair tartma
larn grece azl, biraz da corafi konumunun gvenlik politikasn tayin
ettii varsaymna atfla aklanabilir."9
Bylece, jeostratejik unsurlarn harekete geirdii bir gvenlik
algsnn ordu iin son derece gerek olduu aktr. Suriye, ran, Irak
Ermenistan ve belli bir lde de Rusya gibi lkeler, Trkiye'ye kar
dmanca ya da potansiyel olarak dmanca bir duru iindedirler. Kuzey
Irak'taki zerk Krt oluumunun varl, Trkiye'nin d ve gvenlik
politikasn belirleyenleri fazlasyla rahatsz etmektedir. Askeri liderler
bu tehditlerle ba etmek iin ulusal gvenlik aygtnn hazr ve muktedir
tutulmas gerektiini savunmaktadr.9' Bu i ve d gvenlik alglar birle
tiinde, Souk Sava'n bitmesi Trkiye'de, kresel eilimin tersine, daha
az gvenlik temelli bir gndeme yol aamama benzemektedir. Aksine bu
durum, gvenliin toplumla yaplan, kltre, evreye ve gndelik rutine
yerlemi demokratik bir taahhtten ziyade, hala bir "denetim" meselesi
olduu anlamna gelmektedir.
Souk Sava'n sona ermesiyle yakndan ilikili yeni sarsntlar, g
vensizlikler ve krizler, TS K'nn bekilik rolne dair sistemdeki kklemi
tarihi/corafi determinizmi pekitirmektedir. Deien gvenlik kavram
lar, silahl kuvvetlerin yetkilerini azaltmayp, kendine bitii rol takviye
etmitir. Jane Chanaa'nn yeni ada siyasi iktidarlarn yapsal, ideolojik
ve maddi olarak korumak iin yeni alanlar aratran baz askeri iktidar
yaplarn resmedii, Trk ordusunun mkemmel bir betimlemesidir.
Chanaa, 199o'larn, gelimekte olan baz lkelerde "gvenlik gelenekle
rinin kendilerini yeniden icat edilerine" sahne olduunu ne srer.92
344

i DEOLOJ , BALAM

VE

M E N FAAT: T R K O RDUSU

gvenlik tehditlerinin domas, Trkiye'nin de aralarnda bulunduu pek


ok gelimekte olan lkenin gvenlik gndemini geniletmesinde etkili bir
vasta olmutur.
S ONU
Chanaa'nn, Souk Sava sonrasnda baz ordularn yeni gvenlik
nceliklerini "icat etmekte hnerli olduklar"93 sav, TSK'nn Kemalist ide
olojiye olan iten ballnn anti-siyasal mdahaleciini biimlendirmesi
yannda, sivil otoriteyle iktidar mcadelesine girmesi mefhumuna da kat
kda bulunur. "Gvenlik salt alnp verilecek bir ey deildir, ayn zamanda
oluturulur,"94 fikri, ordunun, ona dayanarak Kemalist dzen ve ilerleme
nin gzergah ve standartlarn yeniden tanmlayabilecei bir iktidar zemini
ina ediinin doruk noktasdr. S ouk Sava'n sona ermesinden bu Y'!na,
sivil-asker ilikilerinde daha demokratik bir yap ynnde umutlar domu
tur. Ne var ki, uluslararas siyasetin muhafazakar tonu, slamcln uyan
ve Krt atmasnn trman, ulusal kar, gvenlik ve TSK'nn beki
rolnn yeniden tanmlanna hz kazandrmtr.
TS K'nn siyasal ve kurumsal alanlarda olduka geni bir zerklii
elinde tutmay srdrmesi, Trkiye demokrasisi iin bir tezatlar yuma
yaratmaktadr. Bir kere bu durum temsili srecin temelini zayflatmakta
dr. Ordunun olanca arlyla sisteme yklenmesi, Gneydou sorunuyla
balantl olarak kitlesel i g ve kentleme gibi zorlu snavlarla kar kar
ya kald halde, bunlar zmek iin gerekli istek, kapasite ve gvenilirlii
gelitirmesini tevik edecek bir siyasal marja sahip olmayan siyasetilerin
yaratcln sndrme eilimi gstermektedir.
Bu ktmser deerlendirmeye kimi olumlu gelimeler de ekle
nebilir. AB'ye katlm sreci, ordunun siyasi sistemdeki konumunun
normalletirilmesine ynelik ciddi bir gizli eilim yaratmtr. Dahas, bu
srecin yaratt ivmeyle hkmetin, AB, Kbrs ve Irak gibi can alc ulusal
gvenlik ve d politika meselelerinde kozlarnn artmas, sivil sekinler
asndan i gvenlik sorunlarnn siyasi karakterini gstermek ve onlar
kamuoyu tartmasnn konusu haline getirmek zere tasarlanm alterna
tif klar, stratejiler ve politikalar gelitirme ihtiyac dourmutur. Bu yeni
TRKYE TAR H

345

sivil inisiyatif, AKP'ye, blgede "Mslman demokrat bir model" olarak i


grmesi temelinde verilen uluslararas destekle birleerek, ordunun halk
desteine sahip bir hkmete meydan okuma yetisinin nn kesmitir.

Non.AR
"Vasi devlet" modelinde, ordu kendini mphemce tanmlanm ulusal menfaatin Platoncu an
lamda koruyucusu olarak grr. A.R. Luckham ufuk ac makalesinde, askeri vesayeti drt alt
tre ayrr. Bunlardan ilki, ordunun kendini ulusal deerlerin yegane koruyucusu olarak grd
"Dorudan Vesayet"tir; ikincisi, dinamiklerin ayn olduu ama ordunun dnml olarak iktidar
sahibi olduu "Deimeli Vesayet"tir; ncs, sz konusu ordunun dorudan iktidar olmak
istemedii, ancak kendi lehine olacak hkmetler kurdurduu " Etkin Vesayet"tir. Son kategori ise,
ordunun geri planda kald, ancak uzun vadede yine de ulusal gvenlii n plana alan bir siyasi
dzeni destekleyerek, dorudan mdahale ihtimalini elinde bulundurduu "rtl Vesayet"tir.
Trk ordusunun siyasi rolnn zaman ierisinde bu alt trler arasnda deiim gsterdii sylene;
bilir. Bkz. A.R Luckham, "A Comparative Typology of Civil-Military Relations, G<vemment and
Opposition 6,
2

(1971).

AKP'nin asl ncl, 198J'te kurulan ve laiklik kart eylemlerin oda olduu gerekesiyle Ocak
1998'de Anayasa Mahkemesi'nce kapatlan RP'ydi. Kapatmayla birlikte, partinin lideri Necmettin
Erbakan'a ve be parti ileri gelenine be yllk siyaset yasa getirildi. RP'nin yerini, 1 997'de
kurulan ve laiklik kart eylemleri ve sresiz olarak feshedilen bir partinin (RP) yeniden kurula
mayaca ynndeki anayasa hkmn ihlal etmesi nedeniyle

22

Haziran 2oo'de ncl gibi

kapatlan Fazilet Partisi (FP) ald. Hareket Austos 2oo'de blnd ve Temmuz 2oo'de kurulan
muhafazakar Saadet Partisi (SP) ile reformcu AKP ortaya kt.
3

Litvanya, Letonya, Slovenya ve Estonya bunun tipik rnekleridir. Anton Bebler'a gre, "bugn
Slovenya'daki sivil-asker ilikilerinin belki de en arpa yn, bu ilikilerin siyasi bir mesele olarak
grlmemesi ve halk arasndaki yaygn kaytszlktr. Pratikte, Slovenya'daki sivil-asker ilikileri,
alanlar ksa sre ncesine kadar sivil olan bir sivil sektr iindeki ilikilere dnmtr":
Bkz. Anton Bebler, "Civil-Military Relations and Democratic Control of Armed Forces in Slovenia,
19 90-2000," 7. ERGOMAS Konferans'nda sunulan bildiri, Prag. 6-o Aralk 2000, s. 30.

Beyaz Kitap - Savunma, Milli Savunma Bakanl, 1998, s. 12; Beyaz Kitap 2000, Milli Savunma
Bakanl, Ksm 3, s. 2. Beyaz Kitaplar, Milli Savunma Bakanl (MSB) tarafndan, dzenli olma
yan aralklarla yaynlanr.

5
6

Mary Kaldor, "Europe at the Millenium, " Politics 20, 2 (2000), s. 61.
rnein, 29 Nisan 1977'de, genelkurmay lkenin Milli Gvenlik Savunma Kavram'nda (MGSK)
sivil hkmete danmadan radikal bir deiiklik yapt. Gvenlik tehdidi nceliini, d tehditler
den, srasyla slami kktendincilik ve Krt aynlk olarak i tehditlere kaydrd.

er'iye ve Evkaf Vekaleti, "dinin ve ordunun siyasetle megul olmas eitli menfi sonulara yol
aar" gerekesiyle 1924'te lavedilerek bir hkmet dairesine dntrld: M. Kemal Atatrk'ten
aktaran Mahmut G<lolu, Devrimler ve Tepkileri, 1924-1930 (Ankara: Bavur Matbaas, 1972),

s.

9.

iDEOLOJ , BALAM VE M E N FAAT: TRK O RDUSU

Bu, birtakm yazarlar tarafndan paylalan grtr. rnein, Dankwart A. Rustow, "The Anny
and the Founding of the Turkish Republic," World Politics 4 (Temmuz r959), s. 549; Daniel
Lerner ve Richard O. Robinson, "Swords and Ploughsbares: The Turkish Anny as as Modernizing
Force," World Politics 13 (1960-1), s. 22; William Hale, "Transitions to Civilian Governments in
Turkey: The Military Perspective," M etin Heper ve Ahmet Evin (der.), State, Democracy and the
Military: Turkey in 198os (Berlin ve New York: De Gruyter, 1988) iinde. s. 174

Bununla birlikte, erken Cumhuriyet'in apolitik ordu doktrini, nde gelen siyasetilerin askeri
gemileri nedeniyle, orduyu mevcut egemen snfa ynelik bir tehdit olmaktan karm, ama ge
reinde ve zaman geldiinde siyasi destek iin hazr halde tutmutur. Bkz. Metin Heper ve Frank
Tachau, "The State, Politics and the Military in Turkey, Comparative Politics 16,

10

(1983). s. 20.

Brian Loveman ve Thomas M. Davies, " Politics of Antipolitics." B. Loveman ve T.M. Davies (der.),
Politics of Antipolitics, the Military in Latin America (Lincoln ve Londra: University of Nebraska
Press, 1989) iinde, s. 13.

A.g.e.

12

A.g.e.

13

Metin Heper, "The Strong State as a Problem for the Consolidation of Democracy, Turkey and

14

Metin Heper, "Consolidating Turkish Democracy," journal of Democracy 3. 3 (1992), s. 106.

15

Metin Heper. "The Ottoman Legacy and Turkish Politics," )ournal of Intemational Affairs 54, l

Germany Compared," Comparative Political Studies 25, 2 (1992), s. 170.

(2000), s. 72.
16

Irving Louis Horowitz, "Military Origins of Third World Dictatorship and Democracy," Third
World Quarterly 3, (1981), s. 42.

17

J . Samuel Finch, The Armed Forces and Democracy in Latin America ( Baltimore ve Londra: )ohns

18

A.g.e.

Hopkins Press, 1998), s. 162.


19

Juan ). Linz, The Breakdown of Democratic Regimes: Crisis, Breakdown and Reequilibration
(Baltimore: )ohns Hopkins U niversity Press, 1978), s. 28-38. Linz'in emasnda k sreci, kilit
liderlerin sisteme "sadakatsizlik" ve "ksmi sadakat" gstermeleriyle ilintilidir. ilkinde, iktidan elde
etmek ve tutmak iin bask lcullanma , hile yapma, ordudan ve yaad yntemlerden destek bulma
arzusu varken, ikincisinde sadakatsiz gruplarla ittifak yapma ve hkmet kurma veya onlann anti
demokratik eylemlerini cesaretlendirme, msamaha gsterme yahut rtbas etme s:z konusudur.

20

Semih Vaner. "The Anny; lrvin C. Schick ve Ertugrl Ahmet Tonak (der.), Turkey in Transition

21

Lerner ve Robinson, "Swords and Ploughshares," s. 40.

22

Lucille W. Pevsner, Turkey's Political Crisis: Background, Perspectives and Prospects (New York:

(New York ve Oxford: Oxford U niversity Press, 1987) iinde. s. 239.

Praeger, 1984). s. 30.


23

George Harris, "The Role of the Military in Turkish Politics, Part Jl," Middle East )ournal 1 9
(ilkbahar 1965) , s . 176.

24
25

Feroz Ahmad, Turkey: The Quest for Jdentity (Oxford: Oneworld, 2003). s. 149.
mit Cizre Sakallolu, AP-Ordu ilikileri: Bir ikilemin Anatomisi (stanbul: iletiim Yaynlan.
2002). s. 181-205.

TRKYE TAR H i

347

26 Pevsner, Turkey's Political Crisis, s. o.


27 A.g.e., s.

28 22 ubat 1997'de, TGRT TV kanalnda Mehmer Barlas'la yapt bir rportajda, aka unlar ifade
etmitir: 'Ordumuz sivillemeyi ve demokratiklemeyi gayet iyi yapabilir.' Bu rportajn seilmi
baz ksmlan, ertesi gn Trkiye gazetesinde yaynland.
29 mit Cizre, "From Ruler to Pariah: The Life and Times of the True Path Party." Turkish Studies 3,
1 (2002), s. 94
30 Cizre ve nar, "Turkey 2002: Kemalism, Islamism, and Politics in the Light of the February
28 Process." Relocating the Fault Lines: Turkey beyond the East-West Divide, South Atlantic
Quarterly, zel say, ed. Sibel Irzk ve Gven Gzelde 102 (ilkbahar/Yaz 2003), s. 310.
31

mit Cizre Sakallolu, "Parameters and Strategies of Islam-State Interaction in Republican

32

Paul Dumont, "The Origins of Kemalist Ideology', Jacob Landau (der.), Atatrk and the

33

"Kvnkolu: Sinsi rtica." Radikal. 14 Haziran 2001.

34

Heinz Kramer, A Changing Turkey: The Challenge to Europe and the United States (Washington,

35

Sedat Ergin, "Askerden 12 Mesaj ." Hrriyet, 4 Eyll 1999.

36

"Kvnkolu Erdoan'a Sert." Radikal, 24 Nisan 2002.

Turkey." Intemational Joumal of Middle East S tudies 28 (1996).


Modernization of Turkey (Boulder, CO: Westview Press, 1984) iinde, s. 30.

DC: Brookings Institution Press, 2000), s. 71.

37

Hulki Cevizolu, Generalinden 28 ubat itiraf: "Postmodem Darbe" (lstanbul: Ceviz Kabuu
Yaynlan, 2001), s. 76.

38

Cizre ve nar, "Turkey 2002"; Dwight J. Simpson, "Turkey: A Time ofTroubles." Current History

39

George Harris, "The Causes of the 1960 Revolution in Turkey." Middle East Joumal 24 (1970), s.

62, 365 (1972).


449
40

Dankwart Rustow, "Transition to Democracy." Heper ve Evin (der.), State, Democracy and the
Military iinde.

41

Kemal Karpat, "Military Interventions: Army-Civilian Relations in Turkey before and after 1980."

42

W.B. Sherwood, "The Rise of the Justise Party in Turkey." World Politics 20 (1968), s. 55.

43

mit Cizre Sakallolu, "Liberalism, Democracy and the Turkish Center-Right: The Identity Crisis

44

Semih Vaner, "The Army," s. 238.

45

Lerner ve Robinson, "Swords and Ploughshares." s. 41.

Heper ve Evin (der.), State, Democracy and the Military, s. 156.

of the True Path Party." Middle Eastem Studies 32 (Nisan 1996).

46

l lter Turan, "Political Parties and the Party System in Post-1983 Turkey." Heper ve Evin (der.),
State, Democracy and the Military iinde.

47

mit Cizre Sakallolu, "The Anatomy of the Turkish Military's Political Autonomy." Comparative
Po\itics 29 (Ocak 1997), s. 155.
Sleyman Demirel. Trk Demokrasisi Meydan Okuyor: DYP Genel Bakan Sleyman Demirel'in

48

1989 Mali Yl Btesi Vesilesi ile TBM M'de Yapt Konumalar (Ankara: DYP Basn ve
Propaganda Bakanl, t.y.), s. 133.

348

i DEOLOJ , BA LAM VE M E N FAAT: TRK ORDUSU

49

Sleyman Demirel. "12 Eyll Vaatleri Tutulmad." Milliyet, 28 Mays 1990. Demirel bu rpor
tajda aka unlar syledi: "Yalnz Trkiye'nin Genelkurmay Bakan, Savunma Bakan'nn
nndedir. Trkiye bir askeri cumhuriyet midir? ( ... ) Genelkurmay Bakan'nn yeri aslnda Milli
Savunma Bakan'nn altndadr. ( ... ) Hangi dnyann, hangi memleketinde genelkurmay bakan.
cumhurbakan ile brifing yapar. her hafta cumhurbakann ziyaret eder?"

50

Genelkurmay bakannn babakana deil de savunma bakanna bal olmas konusu, Trkiye'de
AB'nin nerdii izgilerde bir liberal demokrasi tesis edilmesine taraftar olan ve bu tr bir otorite
aynln ordunun Bat'da olduu gibi sivil otoriteye tabi oluunun iareti olarak grenler iin
byk bir nem tamaktadr.

51

Cizre. "Ruler to Pariah," s. 88.

52
53

Bkz. Hrriyet, 15 Ocak 1993


mit Cizre, "Tansu iller: Lusting for Power and Undermining Democracy," M. Heper ve S.
Sayan (der.), Political Leaders and Democracy in Turkey (Lanham, Boulder, New York ve Oxford:
Lexington Books, 2002) iinde, s. 203.

54
55
56

A.g.e.
Cizre, "Ruler to Pariah." s. 92.

57

Cizre ve nar, "Turkey 2002," s. 316.


A.g.e., s. 316-17.

58

A.g.e.. s. 318.

59

Menderes nar, "Mission Impossible." Private View 2, 5 (1997), s. 76.

60
61

Cizre ve nar, "Turkey 2002." s. 318.


Bkz. Thomas Risse ve Kathryn Sikkink, "The Socialization of lntemational Human Rights Norms
into Domestic Practices: Introduction." Thomas Risse, Stephen C. Ropp ve Kathryn Sikkink (der.),
The Power of Human Rights, lntemational Norms and Domestic Change (Cambridge: Cambridge
University Press, 1999) iinde, s. 2-3.

62
63

Bkz. Jon Gorvett, "Turkish Military Fires Waming Shot over EU Membership." The Middle East
323 (Mays 2002), s. 33.
Dnemin Dileri Bakan Abdullah Gl b u terimi New York'ta verdii bir demete kulland. Bkz.
"MGK, Glge Hkmetti," Milliyet, 29 Eyll 2004.

64

1982'de kurulan ve 1984'te faaliyete balayan Devlet Gvenlik Mahkemeleri, 1998'de Avrupa
insan Haklan Mahkemesi'nin, bileimlerinde iki sivil hakime karlk bir askeri hakim bulunma
snn Avrupa konvansiyonlarna aykr olduuna hkmetmesi zerine Haziran 1999'da siville
tirildi. PKK lideri Abdullah calan'n davasnn eletirilmesinin nne geilmek iin, krsdeki
askeri hakim yerine bir sivil hakim getirildi. Avrupa Komisyonu Dzenli Raporlar'nda, bu mah
kemelerin yetkilerinin ve yntemlerinin AB standartlarna daha uygun hale getirilmesi gerektii
defalarca dile getirildi. 6 ubat 2002'de meclisten geen demokratikleme reformlarnn ilk turu,
Devlet Gvenlik Mahkemelerinde baklan sularn tutukluluk sresini indirmekle, konuyu sadece
prosedr bakmndan ele alm oluyordu.

65

Kemal Karpat, "Turkey's Long Joumey to Europe," http://news.bbc.eo.uk/2/hi/europe/4094873.


stm (4 Ocak 2005). BBC News.

66

A.g.e.

TRKYE TAR H

349

67

Avrupa Topluluklar Komisyonu, "Commission Staff Working Document, Issues Arising from

68

Graham Fuller, "Turkey's Strategic Model: Myths and Realities," Washington Quarterly 27, 3

Turkey's Membership Perspective," Brksel. Ekim 2004, s.

n.

(2004), s. 52.
www.rurkishnewsline.com/.

69

Bkz.

70

"Trkiye'nin Yaps Belli," Milliyet, 20 Mart 2004.

71

"AB'ye ok Yaknsnz," Milliyet, 6 Ocak 2004.

72

"Tolon: akl Ta Vermeyiz, Nbetteyiz," Radikal, 18 Ocak 2004.

73

"Yeter ki AB'li Olalm." Radikal. 19 Ekim 2003.

74

A.g.e.

75

2001 ve 2004'te yaplan iki byle anayasal reform ve ubat 2002 ile Temmuz 2004 arasnda
kabul edilen sekiz yasama paketi sayesinde. genelkurmay bakannn konumu (hala savunma ba
kanna deil babakana kar sorumludur) hari, AB'nin iaret ettii reform alanndaki yapsal
hususlar ele alnd.

76

Avrupa Komisyonu, "Turkey 2005 Progress Report." B rksel, 9 Kasm 2005, s. 14.

77

James Brown, "The Military and Society: The Tnkish Case," Middle Eastem Societies 25, 3 (1989).
s. 399

78

Ahmet Kemal. "Military Rule and the Furure of Democracy in Turkey." MERIP 122 {Mart-Nisan

79

Dario Melossi, The State of Social Control (Cambridge: Polity Press, 1990), s. 172. Vurguyu devlet

1984), S. lJ.
iktidarndan ve itaatten, iktidarn etki yarattg ve klcallatg yere kaydran bir zmleme iin
bkz. Michel Foucault, "Power, Sovereignty and Discipline," David Held v.d. (der.), States and
Societies (New York ve Londra: New York University Press, 1983) iinde.
80

Melossi, The State of Social Control. s. 172 .

81

Bu skandal, 97o'lerde siyasi cinayetlere bulam firari an milliyeti Abdullah atl ile
lstanbul'daki bir sivil emniyet mdr ve gen bir kadnn ld bir trafik kazas zerine patlak
verdi. Kazadan sa olarak kurtulan tek kii, aireti devlet yanls olan Gneydoulu bir airet aas
ve ayn zamanda bir DYP milletvekiliydi.

82

Ancak iller'in ve o sradaki emniyet mdr Mehmet Aar'n 1995'ten sonra bu gerle alakal
olduu imdi bilindiinden, bu pek de artc bir aklama deildir. Aar. iller'e Aralk 1995 se
imlerinde yarar salamas iin, PKK lideri Abdullah calan' yakalayp ortadan kaldrmay kabul
etmiti.

83

Erle Rouleau, "Turkey's Dream of Democracy," Foreign Affairs {Kasm-Aralk 2000), s. IIO.

84

mit Cizre, " Demythologizing the National Security Concept: The Case of Turkey," Middle East

85

Wendy Hunter, " Negotiating Civil-Military Relatiohs in Post-Authoritarian Argentina and Chile,"

86

A.g.e.

Joumal 57, 2 {2003), s. 223.


lntemational Studies Quarterly 42, 2 {1998), s. 295.
87

lan O. Lesser, "in Search ofa Post-Cold War Role," Private View (Sonbahar 1997), s. 94.

88

A.g.e.

89

Morton Abramowitz, "The Complexities of American Policymaking on Turkey," Morton

350

i DEOLOJ , BALAM VE M E N FAAT: TOAK ORDUSU

Abramowitz (der.), Turkey's Transfonnation and American Policy (New York: Century Foundation
Press, 2000), s. 159.
90

Pnar Bilgin, "Rethinking Turkey's Security Discourse: The Challenge of Globalization," yllk
APSA toplantsnda sunulan bildiri, Boston, MA, 29 Austos! Eyll 2002, s. 13-19.

91

Cizre, "Demythologizing the National Security Concept," s. 216.

92

Jane Chanaa, Security Sector Reform: Issues, Challenges and Prospects (Londra: Intemational

93

A.g.e., s. 43

94

A.g.e.. s. 44.

Insti.tute for Strategic Studies, 2002, Adelphi Paper 344), s. 42.

TRKYE TARH

351

HAMT BOZARSIAN

KRTLER VE TRKYE DEVLET

rkiye Cumhuriyeti'ne kar en nemli meydan okuma l923'teki


kuruluundan beri "irtica"yla birlikte Krt sorunu olmutur. Krt
meselesinin izledii yrngeyi iki zellik belirler: Devletin sorunun
varln inkar ve devlete radikal bir itiraz halinde ortaya k. Resmi
devlet politikas ya Krtler denilen ayr bir topluluun bizzat varln inkar
etmi, ya da Krtleri Trkiye'ye ve Trklerin ulusal btnlne bir tehdit
olarak sunmutur. Krt mcadelesi ise 1923-38 arasnda bir dizi isyan, da
ha sonra da 197o'ler-99o'larda kentsel iddet ve gerilla sava temelinde
yrmtr.
Cumhuriyet'in kuruluundan itibaren, Trkiye'nin dahili Krt'me
selesi ile Ortadou'daki Krt ihtilaf arasnda daima sk bir ba olagelmi
tir. 20. yzyldaki Krt mcadelelerinin hemen hemen hepsinin aslnda
blgesel bir boyutu olmu, Trkiye, ran, Irak ve Suriye d politikalarnda
belirleyici bir rol oynamlardr. Cumhurbakan Turgut zal (1989-93)
istisna olmak kaydyla, Trk devlet yetkilileri komu topraklarda kurulacak
bamsz bir Krt oluumunu daima kendi toprak btnlkleri karsnda
potansiyel bir tehdit olarak grm ve "Krt ayrlkl"na kar blgesel
bir emniyet sisteminden yana olmulardr.
Bu blmde ilk olarak Cumhuriyet ncesi dnemin Krt milliyet
iliinin douunda tad nem zerinde duracak, ardndan Mustafa
Kemal'in (Atatrk) cumhurbakanlnn hemen hemen btnne yaylan
"isyan yllar"ndan sz edeceim. nc ksmda, sistemli bir Krt mil
liyetiliinin ve simgelerinin ortaya knda dolayl bir rol oynayan "ses
sizlik dnemi"ne (1938-61) odaklanacam. Drdnc ksm Trkiye'deki
Krt hareketinin 1 961-80 arasndaki uzun ve sorunlu yenilenme dne
mine ayracak, son ksmda ise 1980 darbesinin sonularn ve PKK'nin
(Krdistan i Partisi) 1984-99 yllar arasnda yrtt gerilla savan
tahlil edip mevcut duruma deineceim.

TRt< VE TAR H

353

TRKYE'DEK KRTLER
lk olarak, Krtler ve akademik literatrde Trkiye Krdistan' veya
Trk Krdistan' diye bilinen Krt yrelerine ilikin ksaca bilgi vermek
istiyorum. ou gzlemciye gre, Ortadou ve diasporadaki Krtlerin
says tahminen 3 0 milyona yakndr (12 ila 15 milyonu Trkiye'de; 8
ksur milyonu ran'da; 5 milyonu Irak'ta; milyonu akn Suriye'de; ve
yaklak 2 milyonu Lbnan ve dier Ortadou lkeleri ile eski Sovyetler
Birlii ve Avrupa'da olmak zere). Devlet snrlar arasnda blnm ol
mann, asimilasyon, gnll veya zorunlu g, karma evlilikler gibi eitli
btnletirici politikalarn yan sra, kendi aralarndaki din ve dil farkllk
lar da mnhasr bir Krt kimlii ne srmeyi imkansz hale getirmitir.
Szgelimi, Trkiye'deki Krtlerin ounluu Snniyken, hatr saylr bir
aznlk da Alevidir. Baz Krtler Zazaca konuurken, dierleri Kurmanc(
konuur. Dahas, Elaz, Malatya ve Erzurum gibi kimi illerde Trkler,
Krtler, Snniler ve Aleviler eitli kombinasyonlarla gerek etnik, gerek
dini bakmdan karm haldedir. Bu karmlar, corafyaclar bu blgeyi
Krdistan'dan ziyade Krtlerin ounlukta olduu alanlar olarak grmeye
sevk etmitir.'
Krtlerin ounlukta olduu alanlar Trkiye'nin en az gelimi
blgeleri arasndadr. Dou illerinin G S M H iinde 1 965'te yzde 10,3
olan pay, 1986'd; yzde 7,68'de kalmt.2 2000 yl itibariyle ise -yzde
14,5'lik bir nfus ht hzyla birlikte- yzde o,2'ye kmt, fakat Mustafa
Snmez'in de
at ektii gibi, bu art ancak devletin, savan yol at
askeri harcamalaii karlayabilmek iin aktard yksek denekler ve saylar
giderek artar gverlik personeli cretleriyle aklanabiliyordu. Trkiye'de
1992'de kii bana GSMH 2,032 $ iken, doudaki birok ilde sadece 300 $
idi.4 2oo'de, Trkiye genelinde kii bana GSMH 2.941 $'a ykselmi, hatta
stanbul, Kocaeli gibi illerde 3-00o-6. 16 5 $' bulmuken, baz dou illerinde
bunun ancak yedide biri kadard. 2004'te, kii bana G SYH Trkiye gene
linde 2.146 $ ve stanbul'da 3-063 $ iken, Krt illerinde 1.000 $' zor geiyor
du (Urfa'da 1.008 $, Diyarbakr'da . 312 $, Batman'da 1.216 $, Siirt'te 1.111 $,
Mardin'de 963 $, Idr'da 855 $, Hakkari'de 836 $, Bingl'de 795 $, An'da
730 $, Bitlis'te 646 $, Mu'ta 578 $ ve Kars'ta 568 $).5 20. yzyln sonlarnda,

354

K RTLER VE TRKYE DEVLET

Edirne'de kii bana den doktor says 888 iken, ayn yllarda Bitlis ve
Hakkari'de bu say 2.506 idi.6 Devletin kendi hesaplarna gre, 1996 'da
blge nfusunun te biri yoksulluk snrnn altnda yayordu.7 "Bat" ile
"dou" arasndaki bu byk aklar gz nne alndnda, kimi gzlemci
ler Krt illerinin iktisadi durumunu betimlemek zere "az gelimilik alt"
kavramn ortaya attlar.8
197o'lerin sonlarna kadar Krtlerin arlkta olduu illerde gl
airet balar olan9 ve lkenin geri kalanyla iktisadi bakmdan btnleme
salayamam krsal bir nfus hakimdi. 197o'ler ve 198o'lerin ar iktisadi
buhranlar, 197o'lerin iddet olaylar ve 198o'ler ve 199o'lardaki gerilla
sava ile onu izleyen gnll ya da zorunlu gler kentleme srecini
muazzam bir ivmeyle hzlandrd ve sanayileme ya da hizmetlere dayanan
geerli bir ekonomiyle ikame etmeksizin krsal ekonominin temelini r;t
t. Byk GAP projesi, aa yukar 73.000 km2'lik kapsama alanyla10 l
kenin enerji arzn artrm, ancak blgenin iktisadi koullarn kayda deer
bir biimde iyiletirmemitir. Gnmzde blgenin ekonomisi esas olarak
yasal veya yasad snr ticaretiyle kayt d ekonomiye dayanmaktadr.
19 6o'lardan bugne dein, sacsyla solcusuyla siyasetiler
Krtlerin huzursuzluunu "dou"nun iktisadi az gelimiliine dayandr
m ve halk btnletirici nlemler nermilerdir. Ancak bu nlemler,
hayata geirilmek yle dursun, hibir zaman tam olarak planlanmamtr
bile. Daha da nemlisi, iktisadi kayglar 196o'larn Krt eylemcilerinin te
mel skntlarndan biri idiyse de, iktisadi gelimeler, kendi dahili ve blge
dinamiklerini yaratarak kuvvetli bir milliyeti ideoloji ve znellik dourmu
bu asrlk sorunu zmekte byk lde yetersiz kalmtr.

KRT M iLLYETLNN Douu VE GE O SMANLI


M PARATORLUU'NDAK M CADELE
Tarihsel olarak, Krt meselesi kkenleri Osmanl mparatorluu'nun
dalma dnemine kadar uzanr. Ancak Krtlerin imparatorluk boyunca
belirli derece bir farkllk bilinci gelitirdikleri de aktr. ii yanls ayak
lanmalarn Osmanllar kadar tehdit altnda brakt on alt Krt emir
liinden meydana gelen bir koalisyon, 15 14'te Osmanl idaresiyle ittifak
T RKYE TAR H

355

mzakeresinde bulunup bir antlama yaptlar ve bylelikle zerkliini ko


rumu oldu. Bazlar resmen tannan, bazlar da fiilen zerk olan Krt yap
lanmalar Osmanl hkmranlnda 19. yzyln ortalarna kadar varlklar
n srdrdler. Bu emirliklerden bazlarnn, ran ahl'nda, onlara hara
deyen tebaalar vard. nl Bidlis miri eref Han, 1 596'da yazd antsal
tarih eserinde kendi hanedannn meziyetlerini vurgularken, Krt tarihini
de mterek bir varlk olarak yorumluyordu11 Tasavvuf airi Ehmed-e Xani
(Ahmed-i Hani) 1695'te Krt birliinden yana durarak "Rumlara, Acemlere
ve Araplara" kar bir Krt devleti fikrini savunmutu.'2
H akan zolu'nun ileri ; srd zere,'3 bu miras ve 1 8 4 6 ' da
bir Krdistan eyaletinin kurulmas, Krt farkllk bilincinin gelimesin
de belirleyici bir rol oynad. 1 9 . yzyln sonunda vuku bulan iki olay,
Krtlerin kendilerini mstakil bir topluluk olarak tanmlamalar srecin!
daha da hzlandrd: Osmanl devleti tarafndan, H amidiye Alaylar de
nilen ve esasen Krt airetlerinden oluan birliklerin kurulmas ( 1 8 9 1 ) ;
ve O smanl mparatorluu snrlar dnda Krdistan adl muhalif bir
gazetenin karlmaya balamas ( 1 8 9 8) . Krt airet kuvvetlerinden mey
dan gelen alaylar esas olarak Ermeni komitaclaryla arpmakla grev
liydi. H i deilse kat zerinde, imparatorluun snrlarn korumakla
da ykmlydler. Sultan II. Abdlhamid'in bu alaylar oluturmaktaki
niyeti, Tanzimat dneminde Krt emirliklerinin ortadan kaldrlmasyla
ortaya kan iddetli kargaann ve airet ayaklanmalarnn stesinden
gelebilmekti. Airet erbabndan bazlarnn devlet tarafna ekilmesi,
Krt blgesindeki iddeti kknden yok etmediyse de, devlet kart
potansiyelini ortadan kaldrd. Ancak bu kazanlan airetlerden, devletin
karlarn korumaktan ziyade zerkliklerini muhafaza etmekte kararl
olan bazlar daha sonralar devlet otoritesine kar Krt isyannn en
ateli taraftarlarna dntler.
Merhum Botan miri Bedirhan Paa'nn14 olu Mikdad Midhad
Bedirhan'n kard Krdistan gazetesinin, Krt eraf tarafndan okun
duu ve kltrel milliyetiliin douunda nemli rol oynad anlalyor.
II. Merutiyet dneminde Krd Terakki Cemiyeti'nin kuruluu ve Krd
Terakki ve Teavn Gazetesi'nin yaynlan (1908-09)15 gibi baka giriimler
KRTLER VE TRKYE DEVLET

de bu milliyetiliin geliimindeki dier admlar tekil etti. Yine de, bu


dnemde Krt milliyetilii genel itibariyle Osmanlc olmay srdrd.
1 913 ve 1914 yllarna ise, Krtler arasndaki ekimeler ile hala
krlgan olan bu milliyetiliin radikallemesi damga vurdu. ttihat hk
metin Ermeni tarm sorununun16 kkl etkilerini gidermeye ynelmesinin
ykselttii iddetli Ermeni aleyhtar duygular, aralarnda artk Airet Svari
Alaylar adn alm olan Hamidiye Alaylar'nn da bulunduu pek ok Krt
airetinin yan sra kimi Krt din adamlarn da merkezi hkmete aka
isyan etmeye itti. 17 Bu Ermeni aleyhtar isyanlardan tamamen bamsz
olarak 1914'te patlak veren Bidlis, Barzan ve Baban ayaklanmalarnn n
derlerinin dile getirdii aka milliyeti talepler arasnda Krte eitim
hakk ve blgesel zerklik de bulunuyordu.18 1. Dnya Sava ve Ermeni
Soykrm (1915-16), pek ok Krt airetiyle kimi eyhleri ve ayan mensubu
nu ttihat hkmetle ittifaka iterek yeni bir dnm noktas tekil etti. Bu
ittifak stiklal Harbi'nde (1919-22) yenilendi.
Balca Krt liderleri 1919-2o'de, Mustafa Kemal'in halifeliin
muhafaza edilecei, eski M usul vilayetinin ngiliz igalinden kurtarlaca
ve sava sona erdikten sonra kurulacak mstakbel devlette Trk-Krt
kardeliinin tesis edilecei yolundaki vaatlerini olumlu karladlar. Her
trl ayrlk programa da kar ktlar. Ermenilerin intikam alaca kor
kusu birounu Mslmanlarla ittifaka ncelik vermeye zorluyordu. Ama
ayn zamanda, Jin (Hayat) adl bir dergi karan stanbul'daki Krd Teali
Cemiyeti ile Krt mahfillerinin evresinde biimlenmeye balayan bir
bamszlk hareketi de u vermekteydi. Cemiyetin resmi murahhas olan
erif Paa, iki lkenin de bamszln teminat altna almak zere Ermeni
heyetiyle mzakereye giriirken, Sevr Antlamas (1920) ile de gelecekteki
bir Krt devleti oluumunun nn ald. Ancak ou Krt nde geleni
tarafndan iddetle reddedilen bu antlama, Kemalist glerin baarsnn
ardndan yrrlkten kalkt.

RADKALLEME VE SYAN D NEM ( 1923-3 8 )


Muhtemel bir Krt radikallemesinin tek iareti Krd Teali
Cemiyeti'nin faaliyetleri deildi. Alevi Dersim yresinde 92 ' de kan Kogiri
TRK YE TAR H

357

syan da19 Kemalist-Krt ittifakn tehlikeye sokmutu. Ayaklanmann, Krt


isyanclar Ermenilerle ayn kaderi paylama korkusuna sevk edecek dere
cede iddetle bastrlmas, Mustafa Kemal taraftar kanat iinde dahil geni
apl bir olumsuz tepki uyandrd. Bu isyann Snni Krtleri harekete
geirmedii dorudur. Bununla birlikte, Cumhuriyet'in ilanndan sonra
pek ok Snni Krt lider giderek Krt Alevi isyanclarn izinden yrmeye
balamtr. Muhalefete giden yol illa yeni Kemalist devletin basksndan
kaynaklanmyordu. Pek ok belge, Ankara'nn aslnda ykselen Krt muha
lefetinden byk lde habersiz olduunu ve yerel temsilcilerin gnderdi
i uyarlar ciddiye almadklarn gstermektedir.
Kopuun temelinde e.tken bulunmaktadr. ilk olarak, Kemalistler
Trkiye Cumhuriyeti'ni Trklerin Osmanl mparatorluu'nun dier halk
lar zerindeki zaferinin bir rn olarak grdklerinden, 192fn sonu ,
itibariyle Trk milliyetiliinin lkenin resmi ve egemen ideolojisi halini
alaca aikard. Yeni ideoloji dil farkllklarn lkenin varlna ynelik
fiili ya da potansiyel bir tehdit olarak gryordu. 1915-16'da Ermenilerin
ortadan kaldrlmasna katlanlarn da aralarnda bulunduu pek ok Krt
ileri geleni, kendi balarna da ayn eyin gelmesinden korkmaya bala
dlar.2 0 kinci neden, Kemalist-Krt ittifaknn temel direklerinden biri
olan halifeliin kaldrlmasyla ilikiliydi. Halifelii Osmanl gemiinin
sreklilii bakmndan nemli bir simge addeden kimi Trk entelektelle
ri haricinde, bu hareket Trk halknda gl bir tepki uyandrmad. Oysa
Krt dini liderleri, Trklerle Krtler arasndaki son ortak zemini de ortadan
kaldrd dncesiyle halifeliin kaldrlmasna sert bir tepki gsterdiler.
aha sonra isyan edecek olan eyh Said, Trklerin terk ettii slam bayra
n Krtlerin devralmas gerektiini ileri srd.21 Son olarak, Krt liderler
stiklal Harbi'nin, Mustafa Kemal'in daha evvel verdii szlerin aksine
ngilizlere braklan Gney Krdistan kurtarlmadan sona ermi olmasna
kzgnd. Musul vilayetinin nihai stats 1926'ya kadar kesinlemeyecekti,
ama Kemalist devletin 1920 tarihli Misak- Milli vaatlerini yerine getirmek
iin yeni bir sava gze almayaca daha 1924'te belliydi.
Kemalist devletle Krtler arasndaki ittifakn sona ermesinin en
nemli sonucu, 1924'ten 1936'ya kadar sren bir dizi isyan oldu. Bunlardan
KRTLER VE TRKYE DEVLET

, yani 1925 eyh Said syan, 1930 Ar syan ve 193 6-38 Dersim syan,
gerek Krt milliyetilii, gerekse Trkiye Cumhuriyeti tarihinde derin izler
brakmtr. eyh Said syan, balarda, 1924'te tevkif edilen Krt ente
lektel ve subaylardan oluan Azadi Cemiyeti'nce rgtlendi.22 Bir Krt
din by olan Nakibendi eyhi Piranl Said Efendi'nin nderliindeki
isyan, Diyarbekir (daha sonra Diyarbakr oldu) surlar nnde bastrln
caya kadar Cumhuriyet'e ynelik ciddi bir tehdittL syan bastrmak iin
50.000 civarnda asker seferber eden ve yllk btesinin neredeyse te
birini harcayan Ankara, gney demiryollarn kullanma iznini alabilmek
iin Franszlarla da mzakere etmek zorunda kald. Mnhasran deilse
de esasen Zazaca konuulan Snni blgeleriyle snrl kalmasna ramen,
Krt milliyetiliinin sadece Krt entelektel ve subaylarndan ok daha
geni bir evreye hitap ettiinin ak ve net bir iaretiydi.
,
eyh Said syan, 197o 'lere kadar gerek Trkiye, gerekse
Ortadou'nun baka yerlerindeki Krt ayaklanmalarnn hemen hemen
hepsinde grlecek bir model ortaya kard. syan planlayanlar, ttihat
ve Kemalist sekinlerle ayn altyap ve eitimden gelen, airet reislerini ve
tarikatlar mtegallibe, ya da Krtleri "medeniyet"e ulamaktan alkoyan
engeller addeden entelekteller ve subaylard. Devleti esasen bir Trk
devleti (yani Krt olmayan bir devlet) olduu iin reddediyorlard. te
yandan, kentli orta snflarn zayfl dikkate alndnda, neredeyse tama
myla krsal glere bel balamak zorundaydlar; oysa sz konusu gler,
ilkin devleti bir Trk devleti olduu iin deil, snrlar dayatp buralara
asker yerletirdii, halifelii kaldrd ve kardelik vaadinden cayd iin
reddediyorlard. Entelektellerin ve subaylarn nderlii bu krsal glere
iddetle ihtiya duyduklar rgtsel deneyimi salarken, Krt milliyetilii
de zgrlk mcadelelerini tanmlayp merulatrmalarna imkan verecek
sz daarcn sundu.
1927'de balayp 193o'da sona eren ve Ar syan olarak bilinen
ayaklanma, pek ok ky ve sakinlerini ortadan kaldran,2 ran ve Sovyetler
Birlii'yle, ve bir dereceye kadar da Irak'la sk ibirlii halindeki byk bir as
keri harekatla bastrld. Ar syan, ilk ayaklanmann belirledii modeli da
ha da gelitirdL syan, 1927'de Ermeni Devrimci Federasyonu Tanaksutyun
T RKYE TAR H

359

ile ibirlii antlamas imzalayan24 iyi yaplanm Hoybun Cemiyeti tara


fndan rgtlenmiti. Hoybun'un iki bileeni vard: Banda eski Osmanl
subay ihsan Nuri'nin25 bulunduu askeri aya ve am merkezli, Ortadou
ve Bat lkelerinde temsilcileri olan, esasen Bedirhan kardelerin ynettii
siyasi aya. 6 Ancak isyanc gler krsal kesimlerden kyordu. Aralarnda,
eski Hamidiye Alayllar ile bazlar 192fteki eyh Said syan'nda devletin
tarafn tutmu, Kemalist glerle ibirlii yapm airetler de vard.
Son isyan, 1 92'deki Kogiri syan'ndan beri sakin duran ve fiilen
zerklie sahip Dersim yresinde 1 93o'lerin sonlarnda meydana geldi.
syan, aslnda bu yrenin Krt Alevi nfusunu dahp yerine bir Trk
nfusu geirerek bu "cerahat"i aktmay amalayan 1 935 tarihli "Dersim
Kanunu"yla balad. syanclar kadar sivillerin de kitlesel kymyla bastr
lan bu isyanda hayati rol yine Nuri Dersimi27 gibi entelekteller ile S eyyid ,
Rza adndaki bir dini liderin ynettii krsal gler oynad.'8
Cumhuriyet dneminin balarndaki bu isyanlar eitli ortak ni
telikler tar. ilk olarak, pek ok airet reisinin, en azndan ksa vadede,
milislerin bana geerek saf deitirdiine baklrsa, bu isyanlar devletin
airet dinamiklerini ayn anda hem bashrma hem de bu dinamiklerden
yararlanma kabiliyetini ortaya koyar. kincisi, Krt yrelerinin hemen he
men tamamnn Mustafa Kemal'in cumhurbakanl dneminde zaman
zaman askeri saldrya maruz kalm olmasna ramen, Krt direnii krsal
nfusun tamamn seferber etmekte muvaffak olamam, kentsel nfus
ise temelde pasif kalmtr. ncs, her ne kadar bu isyanlar Krt ille
rinin sadece biri ksmyla snrl kalmsa da, neredeyse tmnn Trkiye
dnda uzun vadeli yanklan ohnu ve ran, Irak ve Suriye'deki Krtleri
harekete geirmitir. Snr tesi hareketlenmenin douunda, Krt ky
lsnn snrlara asker yerletirilmesini kabul etmemesi de hayati bir rol
oynamtr. Eski imparatorluk snrlarnn aksine yeni devletin snrlar,
Trkiye de dahil olmak zere modern devletler tarafndan ulusal egemenli
in ve gururun simgesi ve ulusal ekonominin de hududu olarak grlyor,
ancak birok aireti ve aileyi blyordu. Burada da, bu meselenin dahili
ve blgesel boyutlarn i ie geirerek Krt sorununa 20. yzyl boyunca
hkmedecek bir rnt gryoruz. Drdncs, Batllam entelektel
KRTLEll vt T RKVE DEVLET

liderlik sayesinde, isyanlarn modern Krt milliyetiliinin sembollerinin


sistemletirilmesinde belirleyici bir rol oynamasdr. Kemalist ideolojiyle
dnya savalar arasnda belirmi dier milliyeti ideolojilerin etkisi altn
daki Krt sekinleri, Kemalizme kar karken -hem Med kkeni efsane
sinde olduu gibi mitsel, hem de Selaheddin ve gemi Krt emirlikleri
imgelerinde olduu gibi gereklere dayal- Krt tarihinden faydalanm
lardr. Bu ideoloji Trkleri barbar olarak tanmlarken, Krtlerin tarihinin
ve dnya uygarlna yaptklar katklarn onlara bamsz bir devlet kurma
hakk tandn ileri srmekteydi.
Mustafa Kemal'in muhaliflerince kurulan Terakkiperver Cumhuriyet
Frkas'nn (TCF) "irticai" eyh Said syan'na gizliden destek verdii ge
rekesiyle kapatlmasna ve hem siyasi oulculuun hem de zgr bas
nn sonunu getiren Takrir-i Skun kanununun kabulne biraz da erk,en
Cumhuriyet dnemindeki bu isyanlar yol am, isyanlar Kemalist rejimin
ve Krt politikasnn evrimini derinden etkilemitir. kincisi, devlet isyanc
lar alenen mrteci ilan etmi ve Byk Britanya'nn oyunca olmakla su
lamtr.29 Ancak eyh Said ve arkadalarn 1925'te lme mahkum eden
mahkeme kararnda hakim neredeyse sadece Trk milliyetii ve Trklk
karsndaki Krt tehdidi zerinde durmutur.3
1925'ten sonra devlet Krtlere ynelik ikili bir sylem gelitirdi: Bir
yandan varlklarn inkar ederken,31 bir yandan da, tek amac bir etnik toplu
luk ve madur snf olarak Trkleri ortadan kaldrmaktan ibaret olan zorba
ve feodal bir etnik zmre olduklarnda srarcydY Dolaysyla, "feodal"
Krtl yok etmek ve bylelikle "asimile olmu" Trk kylsn zgn
Trklne ve saflna kavuturmak nem tayordu. Mehmet Bayrak'n
199o'larda yaynlad gizli belgeler, bir nc ve "gizli" sylemin daha
yaygn olduuna ahitlik eder: Bu raporun yazarlarna gre, Frat Nehri'nin
dou yakas neredeyse tamamyla Krtt ve Krt milliyetilii Krt nfusun
iliklerine ilemiti. O halde, nehrin bat yakasnn Trkln kuvvetlen
dirmek ve dou yakasn da tedricen arndrarak Trkletirmek gerekiyor
du. 1934'te skan Kanunu ad altnda karlan bir dizi kanun, aka, "Trk
kltrne sahip olmayan topluluklarn" Anadolu ilerine datlmasn ve
yerlerine "Trk kltrne sahip topluluklarn" geirilmesini amalyordu.33
T RKYE TAR H

Salt idari adan bakldnda, tek parti Krt blgelerinde temsilciye sahip
deildi, onun yerini dorudan Mustafa Kemal'in emrindeki umumi
mfettilik almt.34 Bununla beraber, blgede Halkevleri ve Halkodalar
gibi Trk milliyetisi birok rgtn yerel ubeleri bulunuyordu. Devlet,
birincil amac Krt genlerine Trklk alamak olan, youn bir modem
okul ina program balatt.

S ESSZLK DNEM ( 1938-6 1 )


1 936-38 Dersim syan'nn izleyen yaklak yirmi yllk dnem
de merkezi devlete direni hi olmad. yle ki, bir Fransz gzlemci
"Anlald kadaryla Krt sorunu gerekten de bir zabta meselesiymi,"
diye yazacakt.s Bu dnem henz etraflca allmamtr. Yine d e bu ses
sizlik en az etkenle aklanabilir: lk olarak, kitlesel devlet basks, ba-,
lca liderleri ldrlm ya da srlm silahl direnii krmtr. kincisi,
Trkiye' de bir korku dnemine geit veren il. Dnya Sava'nn patlak ver
mesi Krt blgelerini de etkilemitir; nitekim Suriye ve Lbnan'daki mil
liyeti Krt topluluklar dar anlamda siyasi faaliyetlerden ziyade Mttefik
propagandas ve kltrel faaliyetlerle megul olmulardr.J6 Milliyeti Krt
topluluklar Birlemi Milletler'in kurulmasndan sonra byk devletlerin
dikkatini Krtlerin kaderine ekmeye altlar.J7 Ancak uralar boa kt.
Irak'taki Barzani isyannn 943'te asker gcyle bastrlmas ve ran'daki
zerk Mahabad Cumhuriyeti deneyiminin 1946'da sona ermesi, Ortadou
ve Trkiye'deki Krt direniini daha da zayflatt.
nc ve en nemli neden ise Trkiye'de Krt krsal sekinleri
iin yeni frsat pencereleri aan, ok partili siyasi hayata geitir. 1945'te ku
rulup 195o'de iktidara gelen Demokrat Parti (DP), bask yerine btnleti
rici bir x>litika benimsedi. Krt srgnlerin geri dnmesine imkan verdi ve
1 95 2 'de umumi mfettilikleri kaldrd. Krt airetleri arasndaki semen
tabann geniletme ve pek ok dini ahsiyeti kendi saflarna ekme yoluna
gitti. rnein, Cumhuriyet'in gznde ifte tehdidi ( Krtlk ve irtica)
temsil eden eyh Said'in torunu Abdlmelik Frat'n milletvekili olarak
meclise girmesini salad.8 Mustafa Remzi Bucak ve Ziya erefhanolu
gibi dier Krt milliyetisi isimler de DP listesinden seilip meclisteki
K RTtER VE TRKiYE Devleri

yerlerini aldlar. Her ne kadar bu vekiller fikirlerini beyan ederken son


derece temkinli olmak ve devlet ideolojisinin resmi temeli olmaya devam
eden Kemalizme bir dereceye kadar biat etmek zorunda kaldysalar da, DP
hkmetinin teklifini kabul ettiler. Son olarak, r95o'lerde Krt illerinin
Trkiye'nin dier blgeleriyle ok daha kapsaml bir iktisadi btnlemeye
girdiini ve ok sayda Krt rencinin renimlerini stanbul ve Ankara' da
srdrdn de eklemek gerekir.
Bu dnemde Krt milletiliinden uluorta bahsedilmesi nadir bir
olayd. Nuri Dersimi, hsan Nuri ve Cemilpaazade kardeler gibi,39 eitli
O rtadou lkelerine dalm olan, 192o'lerin ve r93o'larn kimi direni
liderleri, hayallerinin kendileri hayattayken gereklemesinin imkansz
olduunu anlamlardL abalarnn, lmlerinden sonra da devam edecek
uzun soluklu bir mcadelenin bir an olduunu kabullenmekten bka
areleri yoktu. Bylece, byk lde Trk milliyetisi rneklerden esin
lenmi an, tarih ya da corafya kitaplar yazmaya koyuldular. Bu sessiz
lik dneminin yazl miras, Krt milliyetiliinin sistemletirilmesinde
(harita, btncl bir tarih anlats, bayrak, ahadet dncesi ve ehitlerin
yceltilmesi, Krtlerin kurtarcs Kawa efsanesi, Krtln beii olarak
Mezopotamya kavram ve benzeri tehizatyla) hayati bir rol oynad. Bu
dnem ayn zamanda bir ortak hafzann olumasna ve Kemalist rejim
srasndaki isyan yllarnn Krt milliyetilik tarihiyle btnletirilmesine
de katkda bulundu.

SORUNLU UYANI DNEM: r961-80


Bu kuan yazdklar, Trkiye'de liselerde y a da e l altndan faali
yet gstermeyi srdren medreselerde okuyan gen kuak bata gelmek
zere ancak dar bir evreye ulaabiliyordu. 1956'da Wiesbaden'da Komala
Xwendekaren Kurd li Ewropa'y (Avrupa Krt Talebe Cemiyeti) kuran yurt
dndaki Krt rencilerin, Trkiye'deki Krtlerle de baz temastan oldu.
Krt genleri iin bizatihi Trk milliyetilii de bir farkndalk kayna
oluyordu. rnein, Mustafa Kemal'in stiklal Harbi srasnda Krt ileri ge
!enleriyle mektuplamalarnn pek ounu ieren Nutuk ( 1927) 1 95o'lerde
Krt genleri arasnda yaygn bir ekilde okunuyordu.
TllK VE TAR H

l95o'lerin sonlarna gelindiinde bir Krt uyannn iaretleri ak


a grlmeye balamt. Aralarnda Musa Anter, Mustafa Remzi Bucak,
Yusuf Azizolu, Ziya erefhanolu ve Faik Bucak'n bulunduu kimi Krt
entelekteller Krtleri Kurtarma Cemiyeti adl gizli bir rgt kurdular - ya
da en azndan kurmaya teebbs ettiler.4 stanbul'daki Krt renciler,
Krt kltrnn tartlp deerlendirilmesine hasredilmi piknik gezileri
ve "dou geceleri" dzenlemeye baladlar. arkn Sesi ve ileri Yurt gibi
birka gazete yayna geerek Cumhuriyet'in kuruluundan sonra doan
kuaklar zerinde etkisini gstermeye balad. Meclisin Krt yelerinden
Mustafa Remzi Bucak, Trkiye'nin Krt sorunu konusundaki resmi tutu
muna dair eletirilerini dile getirdi.4' 1959'da, aralarnda orta yal ente
lektellerin yan sra rencilerin de bulunduu, 49'lar diye bilinen Krt
militanlar, aka Krt haklarndan bahsetmeleri zerine tutuklandlarY .
Ama Krt milliyetiliinin asl uyan 1 9 6 0 darbesinden sonra ger
ekleti. Uyann arkasnda yatan nedenlerden biri, kukusuz, temel hak
ve zgrlkleri genileten 1961 anayasasdr. Ancak iki nemli faktr daha
vardr: Mustafa Barzani'nin Sovyetler Birlii'nde geirdii on yllk srgn
den dnmesine imkan tanyan 1 9 5 8 Irak askeri darbesiyle l96'de balayan
Krt isyan. Barzani kuvvetleri arasnda Trkiyeli Krtlerin de bulunmas,
Krt ihtilalci radyosunda yaynlanan programlar ve Trk basnnda yer alan
isyan haberleri, Trkiye'deki Krtler, zellikle de genler zerinde mthi
bir etki yapt. syan onlarn yasaklanm dillerini var olan ve deer verilen
bir dil olarak yeniden tasavvur edip Mustafa Barzani'yi uluslarnn babas
olarak grmeye balarken, Mustafa Kemal'in manevi ve tarihi otoritesine
bakaldrmalarna yol at.
Krt uyannn bu kayna nasl byk lde Trkiye haricinden
geliyorduysa, ikinci faktr, yani Trkiye' de gl bir sol hareketin gelime
si de balangta Krt illerinin dnda vuku buldu. nce Krt genlerini,
sonra kentsel Krt toplumunun byk kesimlerini kendine eken sol hare
ketin Krtler arasnda revata olmasnn en az nedeni vardr. Bunlardan
birincisi, solun toplumsal adalet ve eitlii savunmas, bylelikle hakim
siyasi dzene itirazn ve az gelimi, marjinalletirilmi Krt kasabalarn
daki toplumsal ve iktisadi gelime talebinin ana mecras haline gelmesiydi.
K ORTt.ER VE TORKYE DEVLET

kincisi, her ne kadar Kemalizmi yadsmam, hatta bir dereceye kadar onu
onarmaya almsa da sol, devlete ve nihayetinde devlet destekli Trk mil
liyetiliine aka meydan okuyordu. Son olarak da, "Marksist-Leninist"
sol Krtleri yeni evrensel bak alaryla tantrmaktaydL Trkiye'deki sol,
eserleri Trkeye tercme edilmeye balayan Lenin ve Stalin'in etkisiyle
"ulusal sorunnun (ki bu Krt sorunuyla eanlaml olmutu) meruiyetini ve
"ezilen halklarn kendi kaderlerini tayin hakk"n kabul etmi, dahas, Trk
Krt kardeliine "ezilen snflarn ve ezilen halklarn kardeliin gibi yeni
bir anlam yklemiti. stiklal Harbi srasnda slam kardelii syleminin
oynad roln aynsn imdi Marksizm-Leninizm oynuyordu.
196o'larda airet reisleri ve tarikat eyhleri Krt siyasi yaamnn
itici gc olmay srdrd. Gerek lkeyi 1 950-60 arasnda ynetmi olan
DP'nin balca rn, sa kanat Adalet Partisi'nin (AP) , gerekse haffe,so
la dmen kran Cumhuriyet Halk Partisi'nin ( C H P), Krt illerinde salam
bir desteki tabanlar vard. Kimi Krt milliyetileri genel yahut yerel tem
silci olarak seilmilerdi. Ancak kentsel Krt blgelerindeki siyasi yaamn
arlk merkezi giderek, 197o'te Krt sorununun ya da Barzani hareketinin
destekledii Trkiye Krdistan Demokrat Partisi'nin (TKDP) varln res
men tanm olan Trkiye i Partisi'ne (TP) doru kaymaktayd. Genler
ve kentli sekinler arasnda rgtlememi muhalefet biimleri de yaygn
d. Daha sonra Diyarbakr Belediye Bakan olan Mehdi Zana, anlarnda,
Silvan kasabasndaki terzi atlyesinin nasl da genlerin, entelektellerin
ve " Krt" esnafn43 toplanp Krtler hakknda bilgi edinebildikleri kitap
ve makaleleri okuduklar ve Trkiye'de 1 968'de baslan ilk Krte alfabeyi
rendikleri hakiki bir niversite grevi grdn anlatr. 1967'de, top
lumsal eitsizliklere, toprak aalarnn hakimiyetine ve Krtlerin kaderine
kar yaplan -"douda baskya son" arl- kitle gsterileri, Krt kent
merkezlerindeki siyasi hareketlenmeyi iyice artrd.44
Ancak Barzani isyanna verdii ak destee ramen bu hareket
lenme balangta radikalleme anlamna gelmiyordu. Krtlerin balca
talepleri iktisadi gelime, anayasaya riayet, Krtlerin varlnn ve hakla
rnn tannmasnn yan sra devlet destekli Krte radyo yayn ve eitim
di.45 Radikalleme ancak 196 8'den sonra, ksmen Krt entelektellerinin
TRKYE TAR H

tutuklanmasn ve Krt blgelerinde dzenlenen byk apl askeri ha


rekatlar da ieren devlet basksna,-+6 ksmen de Krt genliinin giderek
gerek Barzani isyanndan gerekse Trk solundan bamszlamasna bal
olarak geliti. Barzani isyan, 196o'lar boyunca Trkiye'deki Krt hareke
tinin balca referans noktas olmutu. Ancak 196o'larn sonuna doru
solcu Krt militanlan Krdistan'n smrgeletirilmi bir lke olduunu
dnmeye baladlar ve Irak'taki "Krt ulusal kurtulu hareketi"nin edil
gin destekileri olmay artk kabul edemeyeceklerini belirttiler. Bu esnada
Trk solu da devlete kar kendi kent gerilla savan balatmt ki bu Krt
genlii iin, Krdistan'n kurtuluunun hem bal bana bir devrimci
vazife hem de Trk soluyla kardeliin koulu olduu anlamna geliyordu.
Pek ok Krt militan Trkiye apndaki radikal sol rgtlerden ayrlmay
reddettiyse de, bazlan 1 97o'te aynlarak Devrimci Dou Kltr Ocaklar
( DDKO) adnda yeni bir rgt kurdular.
Gizli faaliyet gstermeyi reddeden DDKO , Krtlerin Trkiye iinde
mstakil bir kltrel ve dilsel varlk olduunu savunuyordu.47 DDKO asl
gcn genlerden alyordu, ama bu genler, iddet ieren eylem biimle
rine byk bir kukuyla yaklaan daha yal ve deneyimli entelektellerin
manevi otoritesi altndayd Ancak Trk solunu devlete askeri mdahalede
bulunmaya iten an radikalleme halinde, DDKO yelerinin bazlarnn ra
dikallemesi de kanlmazd. S zgelimi, 196o'lann sonuna gelindiinde,
TKDP'yi terk ederek kendi partisini-+8 kuran militan Dr. Sait Krmztoprak,
"oven zihniyetli" Trk solunu iddetle eletirmekte ve Trkiye Krdistan'
dahilinde silahl mcadeleyi savunmaktayd.49
Krt eylemcilerdeki bu genel radikallemeye ramen, Trkiye'deki
Krt hareketinin hala yasal erevede kalmaya devam eden ounluu kuv
vetli bir siyasi muhalefetin domasn salad. Ancak 1 97o'lerde iddete
bavurdu. Bu deiimin birinci saiki 12 Mart 1971 askeri darbesidir. Krt
hareketi, cunta ynetimi dneminde liderlerinin ounu kaybeden radikal
Trk solu kadar zayiat vermedi. Yine de yzlerce Krt entelektel ve mili
tan tutuklanp ikenceden geirildi ve her trl Krtlk tezahr geni ap
l bir basknn hedefi oldu. Krt tutuklulann ou 1 974'te serbest brakld;
ama hapisteyken birou yeni bir radikalleme srecinden gemi ve yeni
KRTLER VE TRKYE DEVLET

rgtlenmelerin nvelerini oluturmulard. Hepsinden nemlisi, hemen


hemen tm Krt eylemciler anayasal ve yasal ereveye olan inanlarn yi
tirmi ve yeralb yaplanmalarn (bu illa iddet demek deildi) hareketlerini
ayakta tutmann gelecee ynelik tek vastas addetmeye balamlard.
Krt hareketi, Krt eylemcilerin hapisten kmasn salayan 1 974
genel affnn ertesinde, 1 975'te Barzani isyannn sona ermesiyle birlik
te byk bir zorlukla kar karya kald. Barzani hareketinin, esasen,
Sovyetlerin Baas Irak'a geni apl destekte bulunmas ve ABD ile srail'in
Krtlere verdikleri askeri ve lojistik destei geri ekmelerine bal olarak ge
rilemesi, Ortadou'daki Krt zlemlerini suya drd. Afrika ve Asya'daki
pek ok gerilla hareketi 1 975-76'da zafer kazanrken Krt kurtulu mcade
lesinin ar bir bozguna uramas, Krt genleri arasnda "tek dostlarnn
dalar olduu" inancn iyice pekitirdi. Birou, Krdistan kurtulu :q;.
cadelesinde artk n saflara gemi olduklarn, bu nedenle her ne paha
sna olursa olsun onurlarn kurtarmak iin eyleme gemeleri gerektiini
dnmeye balad. 1 97'de ancak on bir-on iki yalarnda olanlar 1 97fte
on be-on alb yana gelmiti ve bu ulusal trajediden sadece Barzani'yi
ve onun "feodal hizbini" deil, aabeylerini de sorumlu tutarak kuaklar
aras bir uurumun domasna sebep olmulard. r 97o'lerin sonlarndaki
iddetli mcadelelerin sosyolojik tabann tekil edeceklerdi. Nihayetinde,
Trkiye'yi saran ve 1 975'ten 12 Eyll darbesine kadar ardnda 5.750 l
brakan iddet, Trk toplumunda vuku bulan geni apl paralanma ve
kutuplama srecinin neticesiydi ve lke apnda, i savan eli kulanda
olduu hissini yaratmaktayd.
Dr. Sait Krmztoprak taraftarlarnn kurduu Devrimci Dou
Kltr Dernekleri (DDKD) ile Kemal Burkay'n kurduu Partiya S osyalista
Kurdistan-Trkiye'yi (Krdistan Sosyalist Partisi-Trkiye, P S K-T) de ieren
ana akm Krt sol rgtleri, hi deilse 1977'ye kadar iddetten kanmay
ve Krt genlerini kontrol altnda tutmay baardlar. Ksmen gizli kalmakla
birlikte, seimlere katlmak gibi siyasi ve sivil eylemlerde de bulundular.
rnein. bir militandan ziyade PSK-T yanda olan Mehdi Zana 1977'de
yerel seimlere katldl ve Diyarbakr Belediye Bakan seildi. Silvan ve
Lice'de de seimi baka Krt eylemciler kazand. Mstakil bir Krt siyaset
T RKYE TAR H

alannn doduunun habercisi olan bu gl iaretler bir bakma yanlt


cyd. Aslnda tam da bu zaferlerin tescillendii anlarda, yukarda bahsedi
len kuaklar aras uurum iki yeni rgte, Krdistan Ulusal Kurtuluular
(KUK) ile Partiya Karkeren Kurdistan'a (Krdistan ii Partisi, PKK) hayat
vermek zereydi.
KUK ile 1 978'de Abdullah calan tarafndan kurulan PKK benzer
bir sosyolojik tabana ve az ok benzer bir programa sahipti.1 Liderleri 1968
kuandanken, taraftarlar genelde yeniyetme genlerdi. Her iki parti de
kendini Marksist-Leninist olarak tanmlyor ve hem Krt hem de Trk solu
nu nemli lde blen Sovyet-in elikisinde taraf olmay reddediyordu.
H er ikisi de, Trk smrgeciliine son vermenin, birleik bir Krdistan'n
ulusal kurtuluunun ve sosyalist devrimi gerekletirmenin tek yolunun
iddetten getiine inanyordu. Ayn ekilde her ikisi de "Trk smrgeci
liinin Krt ibirlikilerini" ortadan kaldrmann balca ynteminin silahl
mcadele olduunu dnyordu. Bu partiler, Ankara ve AP ile sk balar
olduu bilinen baz Krt airet reislerini hedef aldlar. Bu ailelerden biri
olan Bucaklar 1 978'de Siverek'te PKK militanlarnn saldrsna urad.
KUK ile PKK arasnda, 1978-80 yllarnda dorulanmam baz tahminlere
gre yzlerce kiilik zayiata yol aan, azmsanmayacak bir dahili atma
yaand. Nfusun kark (Alevi ve Snni, Trk ve Krt) olduu illerdeki
etnisiteler ve mezhepler arasnda yaanan iddete ilaveten, bu iki rgt
arasndaki atma da btn Krt yrelerindeki asayii byk lde bozdu.
1980 DARBES VE GERLIA SAVAI DNEM
198o'lerin balarna gelindiinde, Krt siyasetine hakim kanat
bulunmaktayd1 Siyasetilerin ounluu hala AP, C H P ve slamc Milli
Selamet Partisi (MSP) gibi ana akm siyasi partilere mensuplard. Bu si
yasetilerin erafettin Eli, Nurettin Ylmaz ve Abdlmelik Frat gibi pek
ou Krt davasnn ve halknn savunucusu olarak deilse bile aka
Krt olarak ortaya kmaktaydlar. Bu partilerden sonuncusu, yani M S P ,
Zazaca konuulan blgelerdeki Krt ileri gelenlerini v e dini ahsiyetleri
bnyesine katmay, dolaysyla slam Krtlerle Trklerin birlikte yaama
zemini haline getirmeyi baard. kinci kanaatte "yeni gelenler," yani yerel
KORTLER VE TRKYE DEVLET

iktidar ellerinde tuttuklar Diyarbakr gibi yerlerde Krt kimliklerini daha


alenen ilan eden DDKD ve P S K-T yandalar vard. Bizatihi varlklaryla,
Krt davasna balln Krt illerinde siyaset yapmann n art olduunun
kantydlar.
Son kategori ise sokaa hakim olan ok daha gen kuakt. Esas
olarak Krtlerin alt tabakalarndan kan bu eylemcilerin birou ya yeni
kentlilemi ailelere mensuplard ya da krsal kesim kkenlilerdi. ktisadi
durumlar olduka istikrarszd ve genellikle dk eitimliydiler. PKK'ye
yahut KUK'ye katlarak iddet zerinden bir sosyalleme ve eylem paralel
dnyas kuran ve bylece eski kuaklarn hakimiyetine de bakaldran bu
militanlar, bir yandan solcu ve sac Trk militanlar gibi "sosyopsikolojik
erteleme" yaarken,5' kentsel nfusta da aknlk ve fke uyandryorlard1
Bu durumda, Trk nfus gibi Krt nfusun da 1980 darbeini
balangta geni apl iddete dur deme frsat addedip ho karlamas a
rtc deildir. Ordu iddeti etkili bir biimde bastrd, ama gerek Trkiye,
gerekse Krt yreleri asndan ok byk bir bedel pahasna. Cuntaclar,
sol ideolojiler gibi Krtl de, ar dozda Kemalizm ve Trklk verilerek
tedavi edilebilecek bir hastalk olarak gryorlard. Krtln her ekilde
ifadesi yasakland, yasal olarak seilmi belediye bakanlar grevden alnd
(Mehdi Zana gibi bazlar hapsedilip ar ikence grd) ve bata KUK ya
da PKK yeleri olmak zere binlerce kii tutukland. Binlerce gen militana
ikence yapld, bazlar ldrld, dierleri ise Krtler arasndaki siyasi
seferberliin simgesi haline gelmi olan "Newroz atei snmesin" diye
kendini feda etti.
D DKD, P S K-T, Kawa ve KUK gibi kimi Krt rgtlerinin mensup
lar baskdan kap nce Suriye'ye, sonra da Avrupa lkelerine sndlarY
Darbeden nce Trkiye'den ayrlan liderleri Abdullah calan dahil olmak
zere pek ok PKK militan Suriye'de kald1 ou daha sonra Lbnan'a
geip srail igaline (1982) kar verilen savaa katldktan sonra kendi as
keri slerine ve ileri dzey talim imkanlarna kavutular. On yllara yaylan
Trkiye-Suriye krizi, 1 98o'lerin balarnda Irak Krtlerinden ve ran'dan
da destek gren calan'n iine yarad1 Blgesel anlamazlklarda bu e
kilde taraf olmas, dnemin pek ok devlet d aktr gibi PKK'nin de
TO R<YE TAR H

blgesel istikrarszlk sistemine dahil olduunu ve ondan maddi ve lojistik


fayda saladn dorular. B ylesi genilemi bir eylem alanna kavuan ve
her trl i muhalefeti srgn ya da infazlan susturan calan, 15 Austos
1984'te gerilla savan balatt. Arada baz kesintilerle calan'n yakalan
d l 999'a kadar devam eden bu sava, 2005'in ikinci yansndan itibaren
yeniden canlanma emareleri gstermitir.
Bununla beraber, Suriye ve dier d destekler, bu silahl mcade
lenin baarsnn ancak bir blmn aklayabilir. calan'n etkili oluu,
byk lde, Krt nfusun cunta ynetiminde ektii eziyetlere atfedilebi
lir. mer Lainer ve Philip Robins'in vurgulad54 -ve birok PKK liderinin
de kabul ettii- gibi, Krt kentleri askeri baskdan ylesine ar yaralar
almlard ki, evvelce reddettikleri PKK'nin 1 984 taarruzunu, Krtlerin
cunta ynetiminden ve giderek, dudak bkerek "TC Devleti" ya da "Rum
Devleti" (dewleta Romi) dedikleri Trk devletinden intikam olarak deer
lendirmeye baladlar. Hapisteki aabey ve ablalarnn acl hikayeleriyle
yetien gen kuaklar, gerilla eylemlerini onurlarn iade eden bir alma
yntemi ve suskunluk iindeki byk lde ie dnk sosyallemelerine
bir son verme eylemi olarak selamladlar. Gerilla sava onlara hem kitle
sel itibar kazanma olana hem de bireysel angajman ve kurtulu iin bir
mecra salyordu.
Calan'n baarsnn ikinci nedeni, srgnde geirdii ksa d
nem srasnda partide yaanan byk deiimdi. calan l 98o'den nce
de PKK iinde "eitlerin birincisi"ydi. Ancak Suriye ve Lbnan yllarnda,
Trkiye'de Atatrk'e ve teki Ortadoulu "lider"lere benzer bir biimde,
PKK'yi bir tek adam partisi halinde yeniden rgtledi. Bundan byle
calan partiyi, parti ise tm Krt ulusunu temsil ediyordu. "ehit"lerle bir
likte "liderlii"ni meydana getiriyordu ve ancak ehitlerle ulusa hesap verir
di. Her trl yoldaln yerini bu "liderlie" mutlak itaat ald. calan ad,
Krt genleri iin Mustafa Kemal yerine izinden gidebilecekleri yce bir fi
gr oldu. Trk milliyetiliinin teki sembolleri de Krtletirildi. rnein,
kkenin Mezopotamya olduu ve grkemli bir gelecek vaat eden Krtln
Altn a fikri, byk lde, Trk milliyeti syleminin efsanevi anayur
du Ergenekon mitinin Krt mukabiliydi. Krt ulusunun kaderinde silahl
370

KRTLER VE TRKYE DEVLET

mcadele yoluyla ulusal kurtuluun yatt tasavvuru ve topran ancak "e


hitlerin kan"yla vatan olabilecei inanc, Kemalist -ve Ortadoulu- siyasi
syleme hakim olan dier unsurlard. PKK bu milliyeti lgat sayesinde
Trk milliyetiliinin sembollerine ve sz daarcna neredeyse tmyle
karlk verebiliyordu. Bu izleklerin parti yaynlarnda, anlarnda ve metin
lerindeki daimi varl ve Krt genliinin dimanda brakt derin etki
calan'a 20. yzyldaki dier btn Krt liderlerden ok farkl nitelikte ve
ei benzeri grlmemi bir karizma kazandrd.55
PKK, Marksist-Leninist sylemden ve radikal Trk solunun lider
lerinin (zellikle brahim Kaypakkaya) 197o'lerde gelitirdii gerilla sava
kuramlarndan etkilenmiti. Hareketin, Barzani isyannn 1975'te sona er
mesinden ve 1 980 darbesinin basksndan fena halde rselenmi olan Krt
genleri arasnda yakalad baar Fanonyen denebilecek bir dnya gr
ne atfedilebilir. Frantz Fanon gibi, calan da iddet yoluyla mcadeleyi
salt bir ulusal kurtulu arac olarak deil, bireysel kurtuluun da art olarak
gryordu. Bu kurtulu, bireyin kendi kimliinin ortadan kaldrlarak,
liderin rnek alnp ona biat edilmesi yoluyla yeni bir kimliin ina edil
mesini gerektiriyordu. Lidere, dolaysyla da ulusa ihanet korkusu, bireysel,
dolaysyla da ulusal kurtulua ulama midiyle el ele vermi durumdayd.
Kimliin bylesine bir yeniden yorumlan, ok sayda militann calan'a
biat etme isteini ve duygusal bask altnda gerekletirdikleri hayret uyan
drc fedakarlklar aklayan tamamen tutucu bir evren ve neredeyse dini
bir grnm yaratt.56 Krt toplumunun geri kalanndan ynelen eletirile
re ramen calan'n ve PKK'nin kanlmaz bir biimde Krt sorununun
nirengi noktas haline gelmesini de yine bu durum aklar.
Gerilla sava, devletin buna baskyla verdii karlk ve 1 9 9o'larn
balarnda kabul edilen kontrgerilla politikas, hem Krt toplumu ze
rinde hem de Trkiye genelinde derin izler brakt. Orduya ve gvenlik
kuvvetlerine oo milyar dolardan fazlas harcanrken, 5 .ooo'i sivillerden,
5.ooo'i gvenlik glerinden olmak zere tahminen 40.000 kii hayatn
kaybetti.57 Yaklak milyon insan yerinden yurdundan oldu. 1987'de Krt
yrelerinin hemen hemen tamamnda Olaanst Hal ilan edildi ve 413
sayl yasa (1989) erevesinde, aralarnda ifade ve yerleme zgrlnn
TRKYE TAR H

371

de bulunduu birok temel hak ve zgrlk askya alnd ya da kstland.


Esasen devlet yanls airet mensuplarndan oluan Ky Korucular tekilat
oluturuldu. 199o'larda saylar yaklak o o.ooo'e ulaan korucularn b
tnl ordu hiyerarisine deil, airet reislerinin fiili zerkliine dayan
yordu. Baz kk ehirlerin yan sra 3.5oo' akn ky ve mezra (rnein
rnak, Kulp ve Lice) youn askeri saldrlara hedef olarak ksmen ya da
tamamen harap oldu. 199o'larda gvenlik ve istihbarat birimlerinde gr
len genilemenin ardndan, ar milliyeti sac militanlar ile devlet yanls
kimi airet reisleri lm mangalar oluturdular. Resmi kaytlara gre,s8 bu
mangalar ve devletin msamaha gsterdii Hizbullahs9 militanlar, arlkl
olarak Krt entelektelleri olmak zere 2.000 dolaynda insan ldrd.
PKK de, sivilleri ve retmenleri ldrmenin (zellikle 1 987'de) yan sra
Ky Korucularn ve birok PKK savasn infaz etmek gibi vahet rnek- ,
leri sergiledi. Bunun yan sra, kimi PKK efleri zel iddet biimleri geli
tirerek gerek birer zorba haline geldiler.
Bu yllarda, gerilla savana paralel olarak siyasi ve yasal bir Krt
hareketi de geliti ve Erdal nn'l SHP'yle yaplan ksa mrl ittifak
sayesinde 1991 seimlerinde nemli sonular elde edildi. Yeni Krt partisi
Halkn Emek Partisi (HEP) ok gemeden kapatld gibi, arkasndan ge
lenler de ayn akbete urad. Demokrasi Partisi'nin (DEP) pek ok yesi
ve bir milletvekili, aslnda lm mangalarna mensup kiilerce, ama resmi
aklamaya gre "faili mehul" cinayete kurban giderken, dier milletve
killeri de meclisten atld.60 Aralannda eski Diyarbakr Belediye Bakan
Mehdi Zana'nn ei ve Avrupa Parlamentosu S akharov dl sahibi Leyla
Zana'nn da bulunduu bazlar 1 994'ten 2004'e hapis yatt. DEP'in
devam olan Halkn Demokrasi Partisi ( HADEP) ile Demokratik Halk
Partisi'nin ( D EHAP) ald oylar yzde 5 ila yzde 6,4 arasnda kald iin
meclise giremediler. Ama bu partiler ksa srede ou Krt belediyesinin
ynetimine geldiler.
Geleneksel Trk siyasi partilerinin ounun (slamc partiler6r
istisna olmak zere) Krt yrelerindeki nfuzunu sona erdiren bu yasal
hareket farkl kuaklardan Krt siyasetilerini bir araya getirdi: 196o'larda
ve 197o'lerde faal olup ana akm partilerde siyaset yapanlar (Ahmet Trk ve
37 2

K RTLER VE T RKVE DEVLET

Abdlmelik Frat gibi); 197o'lerde Krt rgtlerine yakn duranlar (Feridun


Yazar gibi); ve nihayet gerilla savann arifesinde siyaset sahnesine kan
lar (Orhan Doan, Hatip Dicle ve Leyla Zana gibi). Bu siyasetilerin byk
ounluunun gerilla harekatyla ilikisi yoktu ve hatta birou iddet
kullanmna alenen karydlar. Ne var ki PKK'den tamamen bamsz da
olamyorlard.
Son olarak, gerilla sava yllarnda, siyasetiler, sivil toplum r
gtleri ve hukukular tarafndan Krt sorununu zmeye ynelik pek ok
senaryo gelitirildi. Bunlardan bazlar. Trk olmayan etnik kimliklerin
zgn ifadesine olanak salayacak "anayasal vatandaln" gerekliliinde
srar ederken, kimileri de "Bask modeli" -yani blgesel adem-i merkezi
yetiliin ve Krt yrelerinin kltrel zerkliinin kabul- zerinde du
ruyordu. Bunlarn en iddials, Cumhurbakan Turgut zal'n 1993;teki
lmnden ksa sre nce savunduu, Trkiye' deki yerel ynetimlerin
zerkliinin artrlmasn, Krtlerin yasal temsilinin geniletilmesini ve
PKK mensuplarnn affedilerek siyasal hayata katlmalarna izin verilme
sini neren pland. Ancak bu senaryolarn hibiri gereklemedi. Uzun
vadede, ordunun baskc mantyla PKK'nin silahl mcadele yaklam
hakimiyetini srdrd.
M EVCUT DURUM
Trkiye 1 9 98'de Suriye'yi calan' snr d etmedii takdirde
askeri mdahalede bulunmakla tehdit etti Byle bir senaryonun sonu
larndan ekinen ve ABD'yle Msr'n basks altnda kalan am, siyasi
snma talep eden (nce Rusya, sonra ltalya'dan) calan' snr d etti.
Kenya, Nairobi'de misafir edildii Yunan Bykelilii'nde tutuklanan
calan, ABD'nin yardmyla 16 ubat 1 9 99'da Trkiye'ye teslim edildi
Trk mahkemesince lm cezasna arptrld, ancak ksa sre sonra idam
cezas kaldrld. Trk halkndan zr dileyen calan, silahl mcadeleye ve
Trkiye dnda militanlann seferber edilmesine son verilmesini emretti.
1999-2005 arasnda, atmay sonlandrmaya ynelik bir dizi -kimi za
man da birbiriyle elien- siyasi program nerisinde bulundu. Bu neriler
arasnda Krtlerin kltrel haklarn tanyan demokratik bir cumhuriyetin
TO RKVE TAR H

373

kurulmas; 92o'lerin Kemalist-Krt ittifaknn yeniden mzakere edilme


si; ve hem devletlerin btnln korumak hem de Krtlerin kendi ken
dilerini ynetme arzularn karlamak zere eitli Ortadou devletlerinin
federal birimlere dntrlmesi bulunuyordu.
Mevcut dnem hakknda yorum yapmak zor, hele bir gelecek se
naryosu izmek daha da zor. Ancak birbirini tamamlayan drt husus ayan
beyan ortadadr. Bunlardan birincisi, calan'n Kemalizm yanls yanltc
beyanlarna ve PKK iindeki atlamalara (calan'n kardei Osman calan
liderliinde bir kolun ortaya kmas dahil) ramen, P KK'nin aktif bir g
olmay srdrm ve Haziran 2004Austos 2005 arasnda ikinci bir geril
la savan balatm olmasdr. Bu blmn yazld srada (2005 sonu),
P KK Trkiye dahilinde ve haricinde Krt milliyetiliinin ba aktr konu
munu muhafaza ediyordu.
kincisi, 2003 Irak savann ardndan blgesel balamn muazzam
derecede deimi olmasdr: lrak'taki Krtler belirleyici bir blgesel aktr
ve lkedeki ngiliz-Amerikan glerinin fiili mttefiki haline gelmitir.
Trkiye'nin gerek askeri g kullanarak gerekse diplomas yoluyla bu s
reci engelleme giriimleri baarsz olmutur. stelik Krtler, 2003-05 ara
snda ABD'nin potansiyel dman ilan ettii iki lkede daha, yani ran ve
Suriye'de de byk gsteriler dzenlemi ve gvenlik gleriyle arpm
lardr. Ortadou'nun Krt alanndaki bu kkten dnmn Trkiye'deki
Krtler iin de nemli sonular dourmutur. Bu evrim Trkiye-ABD
ilikilerini de etkilemitir: Trkiye'nin Krtler aleyhine Suriye ve ran'la
yaknlamas ancak ABD'yle yeni gerilimleri tetiklemeye yarar ve ABD'nin
bulunaca herhangi bir dorudan mdahale de btn Ortadou'daki
Krtler nezdinde itibar kaybetmesi demek olur.
nc olarak, Irak sava ile Amerikan kart duygularn tr
manmas Trkiye'de yeni bir durum yaratmtr. Artk belirli kayglan
hem milliyeti gruplar hem de pek ok solcu entelektel ve siyasi g
paylamaktadr. Post-Kemalist milliyeti sylem ya Krtlerin varln
reddetmi yahut Krt sorununu komplo teorileriyle ya da d mihrakla
rn ie karmasyla aklamken, yeni Trk milliyetilii Krtleri Trk
etnisitesinin dahili ve harici dman addetmektedir. Milliyetiliin bu

374

KRTLER VE TRKYE DEVLET

yorumunun savunucularna gre, aralarnda Trkiye'nin de bulundu


u blgesel Ortadou gleri, Ortadou'ya hakim olma peindeki bir
"Amerikan-srail." plannn gelecekteki hedefleridir. Dolaysyla Krtler,
paralanm bir Ortadou'da "ikinci bir srail"in kurulmasnda kolaylat
ran bir unsur olarak grlmektedir. Bu tr milliyetiliin, Kemalist entelek
teller kadar askeri ve sivil evrelerde de giderek reva bulmas, asrlk Krt
meselesine barl bir zm bulunmas umudunu karartmaktadr. Bu
ahlanm Trk milliyetiliine cevaben, gerek Trkiye'deki gerekse ran,
Irak ve Suriye'deki Krt entelektelleri ve genleri arasnda Trk kart,
saldrgan bir milliyetilik doabilir.
S on olarak, Trkiye'nin Avrupa ile entegrasyon srecinin Krt so
runu zerindeki snrl da olsa olumlu etkisi kmsenmemelidir. AB'ye
adaylk ansn artrmak isteyen Trkiye, bunun iin Leyla Zana'y serbest
brakm, snrl bir Krte radyo ve televizyon yaynna izin vermitir.
Ancak bu nlemler, Krtleri bir aznlk olarak tanmlamaya katiyen yana
mamaktadr. Yine de, Avrupa'yla baarl bir entegrasyon demokratikleme
yi derinletirip lkenin iktidar yaplarnda radikal deiimlere yol aabilir
ve nihayetinde, Krt sorununun henz tasavvur edilememi btnletirici
mekanizmalarla barl bir zme kavuturulmasna imkan tanyabilir.

NOTIAR

David McDowell, A Modem History ofthe Kurds (Londra: I. B. Tauris, 1996).


2

Jean-Franois Peroutz, La Turquie en marche: Les grandes mutations depuis 1980 (Paris: de la
Martiniere, 2004).
Mustafa Snmez, Gelir Uurumu: Trkiye'de Gelirin Adaletsiz Blm (l stanbul: OM
Yaynlan, 2001), s. 68.

Hemi J. Barkey ve Graham E Fuller, Turkey's Kurdish Question (Lanham, MD: Rowman &
Littlefield, 1998), s. 188. Aynca bkz. Mustafa Snmez, Dou Anadolu'nun Hikayesi (lstanbul:
Arkada Yaynlan, 1990).

5
6

Devlet istatistik Enstits, Trkiye istatistik Yll (Ankara: DIE, 2004), s. 354-56.
Martin Strohmeier ve Lale Yaln-Heckmann, Die Kurden: Geschichte, Politik, Kultur (Mnih:
C.H. Beck, 2000), s. 186.

7
8

Peroutz, La Turquie en marche, s. 109.


R. Madjid Jafar, Under-underdevelopment: A Regional Case Study of Kurdish Areas in Turkey
(Helsinki: Painoprint, 1976).

TRKYE TAR H

375

Lale Yaln-Heck:nann, Tribe and Kinship among the Kurds (Frankfu.rt: Peter Lang, 1991); Martin
van Bruinessen, Agha, Sheikh and the State (Londra: Zed Press, 1992).

Gneydou Anadolu Projesi (GAP), aralannda Urfa, Diyarbakr, Adyaman, Siirt, Mardin, Batman
ve rnak'n aralannda bulunduu, Krtlerin arlkta olduu birok yreyi kapsayan, "btnle
tirici" bir sulama ve hidroelektrik retim projesidir. 197o'lerde tasarlanm, ancak 198J'ten sonra
hz kazanmtr. Bkz. Ahmet zer, Modernleme ve Gneydou (Ankara: imge Kitabevi Yaynlan,
1999).

eref Han, erefname: Krd Tarihi, ev. Mehmed Emin Bozarslan (stanbul: Deng Yaynlan,
1998) .

12
13

Ehmed Xani, Mem u Zin, yay. haz. Mehmed Emin Bozarslan (Uppsala: Deng, 1995).
Hakan zolu, Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties,
and Shifting Boundaries (Albany: State University of New York Press, 2004).

14

Mehmed Emin Bozarslan (yay. haz.), Kurdistar, 2 cilt (Uppsala: Deng, 1991).

15

Bkz. Mehmed Emin Bozarslan (yay. haz.), Krd Teavn ve Terakki Gazetesi, Kovara Kurdi-Tirki
Krdce-Trke Dergi (1908-1909) (Uppsala: Deng, 1998).

16

189496'daki katliamlarda e n

a.

100.000 Ermeni ldrld v e birok Ermeni ky Krt airet

!erince igal edildi, bylece Ermeni kyllerinin byk ksm yerlerinden edilmi oldu. "Tann
sorunu"nun bu ekilde zlmesi, Ermeni komitaolan kadar Avrupal glerin de balca kayg
lanndan biri haline geldi. 1908 Jn Trk lhtilali'nden sonra yeni hkrnet bu soruna dostane bir
zm bulmaya alt: Bkz. Hamit Bozarslan, "Les relations kurdo-armeniennes: 1894-1996,"
Hans-Lukas Kieser (der.), Die armenische Frage und die Schweiz (Zrih: Chronos Verlag) iinde.
17

Bkz. a.g.e.

18

Celile Celil, XIX. Yzyl Osmanl lmparatorluu'nda Krtler (Ankara: z-Ge, 1992); C.

Celil, 13

Rupelen Balke ji Diroka Gele Kurd (Viyana: Institua Kurdzaniye, 2002), s. IIJ-38.
19

Hans-Lukas Kieser, Les Kurdes alevis face au nationalisme turc kemaliste: l'alevite du Dersim
et son rle dans le premier soulevement kurde contre Mustafa Kemal (Kogiri, 1919-1921)
(Amsterdam: Middle East Research Associates, 1993).

20

Hamit Bozarslan, "The Kurdish Nationalism in Turkey: From the Tacit Contract to Rebellion
(1919-1925): Abbas Vali (der.), Essays on the Origins of Kurdish Nationalism (Costa Mesa: Mazda,
2003) iinde.

21

E. Lindsay'den A. Chamberlain'e, stanbul, 24 ubat 1925, no. 154 (FO 424/262).

22

Robert Olson, The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion (1880-1925)
(Austin: University of Tecas Press, 1989).

23

ismet lnn, lnn'nn Sylev ve Demeleri (stanbul: M B , 1946), s. 218.

24

Belge iin bkz. Bozarslan, "Les relations kurdo-armeniennes: s. 337-40.

25

Hatrat iin bkz. Ihsan Nouri [Nuri], L e revolte d e l'Agridagh (Cenevre: Editions Kurdes, 1986).

26

rnein, Hoybun, Les massacres des Kurdes en Turquie (Kahire: Hoybun, 1927); Hoybun, De la
question kurde: La loi de deportation et le dispersion des Kurdes (Kahire: Hoybun, 1928); Sureyya
Bedir Khan, The Case of Kurdistan against Turkey (Stockholm: Sara Publishing, 1995); aynca bkz.
Martin Strohmeier, Crucial Images in the Presentation ofa Kurdish National Identity: Heroes and
Patriots, Traitors and Foes (Leiden: Brill, 2003).

KORTLER VE TRKYE D EVLET

27

Hatrat iin bkz. Nuri Dersimi. Krdistan Tarihinde Dersim (lstanbul: Dilan, 1986); Nuri ersimi,
Dersim ve Krt Milli Mcadelesine Dair Hatratm, yay. haz. Mehmet Bayrak (Ankara: z-Ge,
1992).

28

1 . Beiki, Tunceli Kanunu (1935) ve Dersim Jenosidi (lstanbul: Belge Yaynlan, 1990); Martin
van Bruinessen, Kurdish Ethno-Nationalism versus Nation-Building States: Collected Articles
(lstanbul: lsis Press, 2000), s. 67-96.

29

Bu tez hem smet nn tarafndan anlannda (Ulus, 31 Mart 1969) hem de T.C. Dileri
Bakanl'nca yaynlanan ngiliz belgelerince yalanlanr (m. Bilal N . imir, ngiliz Belgelerinde
Atatrk [1919-1938], Cilt IV: Ekim 1921-Ekim 1922 [Ankara: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 1973)).

30

Bkz. Les massacres des Kurdes.

31

Bkz. Mesut Yeen, Devlet Syleminde Krt Sorunu (stanbul: 1letiim Yaynlan, 1999).

32

Mehmet Bayrak, Krtler ve Ulusal Demokratik Mcadeleleri: Gizli Belgeler - Aratrmalar


Notlar (Ankara: z-Ge, 1993); Mehmet Bayrak, Ak-Gizli/Resmi-Gayriresmi Krdoloji Belgeleri
(Ankara: Oz-Ge, 1994); Osman M. Kansu, "Ararat Eteklerinde,n Cumhuriyet, 18-22 Temmuz 1930.

33

Resmi metinler iin bkz. l. Beiki, Krtlerin Mecburi skan (Ankara: Yurt Yaynlan, 1991).

34

Drdnc umumi mfettiliin merkezi Trakya'dayd: Bkz. Cemil Koak, Umumi Mfettilikler
(1927-1952) (stanbul: tletiim Yaynlan, 2003).

35

P. Gentizon'dan aktaran Paul Rambeau, Les Kurdes et le droit (Paris: Editions du CERF, 1947), s. 37.

36

Ancak erif Paa sava srasnda tam tersine talya'ya yaknd: Bkz. Mirella Galetti, "Dewc lettres
de Cheriff Pascha a Benito Mussolini,n Etudes Kurdes 2 (2000).

37

Memorandum on the Situation of the Kurds and Their Cla.ims, Krt heyetince Birlemi Milletler
Genel Sekreteri Trygve Lle'ye sunulan genelgenin zeti, Paris, 1949.

38

Ferzende Kaya, Mezopotamya Srgn: Abdlmelik Frat'n Yaam yks (stanbul: Alfa
Yaynlan, 2005).

39

Cemil Paa. Krdistan Ksa Tarihi (stanbul: Doz Yaynlan, 1998); Cemil Paa, Muhtasar Hayatm
(Brksel: Brksel Krt Enstits, 1989); Cemil Paa, Doza Kurdistan (Krdistan Davas) (Ankara:
z-Ge, 1991) .

40

Musa Anter, Hatralanm (stanbul: Doz Yaynlan, 1990), s. 60-61.

41

Belgeler iin bkz. Remzi Bucak, Bir Krt Aydnndan smet nn'ye Mektup (stanbul: Doz
Yaynlan, 1991).

42

Naci Kutlay, 49'lar Dosyas (stanbul: Frat Yaynlan, 1994).

43

Anlan iin bkz. Mehdi Zana, Bekle Diyarbakr (stanbul: Doz Yaynlan, 1991).

44

1. Beiki, Dou Anadolu Mitingleri'nin Analizi (Ankara: Yurt Yaynlan, 1992 [1967]).

45

M. Emin Bozarslan, Dou'nun Sorunlan (Ankara: Toplum Yaynlan, 1966).

46

Bkz. smail Cem'in Trkiye zerine Aratrmalar'ndaki (stanbul: Cem Yaynlan, 1971) rportaj
lan.

47

Belgeler iin bkz. Koma!, DDKO Dava Dosyas,

48

Trkiye'de Krdistan Demokrat Partisi.

Cilt (Ankara: Koma! Yaynlan, 1975).

49

Sait Krmztoprak, Krt Millet Hareketleri ve lrak'ta Krdistan ihtilali (Stockholm: Apec, 19971

50

Hamit Bozarslan, "Trkiye'de Krt Sol Hareketi,n Modem Trkiye'de Siyasi Dnce, Cilt Vlll
(stanbul: Uetiim Yaynlan, 2006) iinde.

T R KYE TAR H

377

51

Daha eski kuaklarn, genlerin aksi halde "sapkn" addedilen davranlarnn meruiyetini kabul
etmeye mecbur olduklar anlamna gelen bu kavram iin bkz. H. Erik Erikson, ldentity, Youth and
Crisis (New York: W.W. Norton & Co., 1968).

52
53

PSK-T hari, bu rgtlerin hibiri srgnde varlm srdremedi.


Martin van Bruinessen, "Between Guerilla War and Political Murder: The Workers' Party of
Kurdistan," MERIP 432 (1988).

54

mer Lainer, Krt Sorunu: Henz Va.kit Varken (lstanbul: Birikim Yaynlan, 1991); Philip

55

calan'n karizmasna dair bkz. Paul ) . White, Primitive Rebels or Revolutionary Modemizers?

Robins, Turkey and the Middle East (New York: Royal Institute of Intemational Affairs, 1991).
The Kurdish Nationalist Movement in Turkey ( Londra: Zed Books, 2000).
56

Bozarslan, "Trkiye'de Krt Sol Hareketi."

57

Savan toplam maliyetine dair gvenilir bir rakam mevcut deildir. 1993-95 yllarnda babakan
lk yapan Tansu iller'e gre, 1984'ten 199fe kadarki toplam maliyet 95 milyar Alman Mark'n
bulmutu: Bkz. M. ahin, "199fn Krdistan Panoramas," Deng 27 (1994). " Dk younluklu
abma ilkesinin ordu tarafndan tam olarak hayata geirilmesinden sonra, bu maliyet her yl 8- o
milyar Dolar artb (A.E. Bilgin, "Kirli Sava ve Krizdeki Ekonomi," zgr Gndem, 17 Ocak 1994).
Baz kaynaklara gre, sadece Irak Krdistan'ndaki PKK slerine yaplan 1995 bahar harekatlar
iin milyar 200 milyon Dolar gerekmiti (Hrriyet, 4 Nisan 1995).

58

Sava Kutlu, Babakanla Sunulan, il. Cilt: Susurluk Raporu (l stanbul: Bir & Yre, 1998); Veli
zdemir, TBMM Susurluk Arabrma Komisyonu ifade Tutanaklar (lstanbul: SCAIA, 1997);
Veli zdemir, TBMM Tutanaklar, Susurluk Belgeleri, TBMM Komisyon R.aporu'na Muhalefet
erhleri ile Birlikte (lstanbul: SCAIA, 1997).

59

Ruen akr, Derin Hizbullah: lslama iddetin Gelecei (lstanbul: Metis Yaynlan, 2001).

60

Barkey ve Fuller, Turkey's Kurdish Question.

61

Fehmi almuk, Erbakan'n Krtleri (lstanbul: Metis Yaynlan, 2000).

K RTLER VE TRKYE DEVLET

JENNY B. WHITE

AGDA TRKYE'DE SLAM VE SYAS ET

GR

slamn kamusal ve siyasal alanlardaki rol Trkiye Cumhuriyeti tarihi


boyunca bir ekime konusu olagelmitir. Mustafa Kemal nderliinde
192fte kurulan devlet, Batl kltrel alkanlklarn kabulyle birlikte
slamn kamusal ve siyasal alanlardan karlmasn da kurumsallatrm
tr - geri bu yndeki hareket bir yzyl nce balamt. slam 95o'lere
kadar siyasi arenaya admn atamazken, ilk slamc partilerin poplerlik
kazanmas da 98o'leri buldu. 98o'lerden itibaren, devletin resmi laiklik
anlayyla kah atan, kah uzlaan dini kimlikli siyasi partiler Trkiye' deki
siyaset sahnesine yeniden biim vermitir.
Trk devletinin din karsndaki tutumunu, din ile devlet ilerinin
birbirinden ayrlmas demek olan seklarizm olarak deil de, dinin devlete
tabi klnmas anlamndaki laiklik olarak tanmlamak daha doru olacaktr.
Burada "sektiler" terimini, ladini bir kimlii, ya da dini inanlar kamusal
alandan ziyade zel alana havale eden bir kimlii ifade etmek iin kullan
yorum. Laik devlet ise din grevlilerinin eitimini, camilere atanmalarn
ve din eitiminin ieriini denetler, kamusal alan ve kurumlarda dini sim
geler taklmasyla ve giyimle ilgili kanunlar tatbik eder. Cumhuriyet'in
ilk dnemlerinde, her ne kadar bamsz dini tarikatlar varlklarn gizlice
srdrmlerse de, devlet din ilerini ve kurumlarn denetlemeyi yerleik
hale getirmitir.
Mustafa Kemal'in laik reformlarndan yana olanlara Kemalist,
dier saftakilere ise slamc denmektedir - dinin toplum ve siyasetteki
yerinin tam olarak ne olmas gerektii konusundaki inanlarn oluturdu
u bir sremin en u noktalarn temsil eden ve belirli konular etrafnda
kutuplaan insan topluluklarn belirten atflardr bunlar. Genel itibariyle
Kemalist tutum bir tr otoriter demokrasiyle Batl yaam tarzn birletirir.
Kemalistlerin kaygs laikliin ve bilhassa da kadnlara sunduu, yaam
T RKYE TAR H

379

tarzn serbeste seme teminatnn bekiliini yapmaktr ve bunu yapabil


mek iin din ve inan ifadesi balamnda tercihleri kstlamay gze alrlar.
Kemalistler devletin laikliini ve Trk toplumunun seklerliini, ynetim,
yarg ve eitim sistemi vastasyla teminat altna almaya almlardr.
Bir siyasi reti olarak Kemalizm genel hatlaryla belirli erken
Cumhuriyeti ilkeler etrafnda btnlemitir ve burada bizi bu ilkelerden
ilgilendirmektedir: Yukarda bahsedilen laiklik, devletilik ve halklk.
Devletilikte devlet ekonomiye mdahale etmekte ve prensipte, kalknma
planlar ve toplumsal programlar vastasyla toplumun iktisadi refahn
gzetmekteydi. Devletin halk temeline yaplan atf ise, prensipte, lkenin
(ve "halkn") menfaatini her trl snf ya da zmrenin menfaatinin stn
de tutan bir toplumsal dayanma idealini ifade ediyordu. Gerekten de,
halklk ilkesi toplumsal snflar btnyle reddetmekteydi ve bu ilkele.r
Atatrk'n Cumhuriyet Halk Partisi'nin (CHP) 1931 programna resmen
dahil edildiinde, snfsal menfaate dayal siyasi faaliyetler yasaklanmt.
iktisadi kalknmann meyvelerinin blmndeki byk eitsizliklere ve
zenginlerle yoksullar arasndaki giderek genileyen uuruma karlk snf
farkllklarnn inkar, Trkiye genelinde ortaya kan toplumsal hareket
lerin ve 198o'lerden bu yana da slamc halkln geliiminde nemli
saiklerden biri oldu.
slamclar, miras edinilmi bir slam geleneini olduu gibi kabul
etmekten ziyade, bilinli ve akabinde de toplumsal ve siyasal olaylarla
ilikilendirilen bir slam tasavvuru gelitirmi Mslmanlardr. Bu tasav
vur, Kuran'n liberal, modemist yorumlarna yol aabilecei gibi, hakkyla
Mslmanca bir yaamn nitelikleri konusunda kstlayc bir tavr da ge
tirebilir. slamc dncede, ideal bir Mslman toplumun temel bileen
lerinin (otoriteye itaat, cemaat dayanmas ve toplumsal adalet) pratikte
neleri ierdii konusu Mslmanlar arasnda tartmaldr. Trkiye'de
eitim din metinlerine dorudan eriim salamamaktadr, nk Kuran
Allah tarafndan Hz. Muhammed'e Arapa indirildii ve tercme edilmi
bir Kuran artk "Allah'n kelam" olmayaca iin, dini literatr hala Arapa
olarak okunup ezberlenmektedir. Trklerin ou Arapa bilmediinden,
Kuran'n meali konusunda vaazlara, derslere ya da hocalarnn Trke
ADA T RKYE'DE lsLAM

VE

SiYASET

matbu eserlerine bavururlar. Kuran' okuyup anlayabilen ya da uluslarara


s camiadaki yorumlan takip eden slamc entelekteller arasnda olduka
canl bir tartma srp gitmektedir. Trk slamc entelekteller tartma
larna Bat'nn sosyal ve siyaset bilimlerinden geni bir literatr de katm
durumdadrlar.
slamn kamusal alanda ifade bulmas devlet tarafndan bastrl
m olmakla birlikte, din ou insann hayatnda byk bir yer kaplama
ya devam etmitir. Bugn Trkiye'nin nfusu, kk lekli Yahudi ve
Hristiyan (Ortodoks Rumlar, Ortodoks Ermeniler, Katolikler, Protestanlar
ve dier mezhepler olmak zere) aznlklar haricinde neredeyse tama
myla Mslmandr. Mslman nfusun aa yukar bete drd Snni
Mslman, geri kalan ise Krt ve Trk etnisitelerinin snrlarn aan, gayri
Snni, badatrmac bir Mslman aznlk olan Alevilerdir. Bektailik.de
benzer, ama daha az yaygn olan bir mezheptir. 1999'da yaplan ve her on
yetikinden dokuzunun Ramazan ay boyunca oru tutup, hemen hemen
yarsnn da gnde be vakit namaz kldn gsteren bir aratrma, dini
ibadetlerin yksek oranda yerine getirildiine iaret etmektedir.' Sektiler
C H P yandalar arasnda kendini ok dindar diye niteleyenlerin en dk
(Fazilet Partisi yandalarnn yzde 14'lk oranna karlk yzde 2) ve hi
dindar deilim diye niteleyenlerin en yksek (dier tm partiler toplamnn
yzde }'ten azlk oranna karlk yzde 8) olmasnn da gsterdii gibi,
dindarlk leinin en u deerleri kabaca bir Kemalist/slamc ayrmas
na iaret etmektedir. Tm katlmclarn yzde 40 ila 6o' kendini dindar
addederken, yzde 4 o ' da kendini Trk vatandandan nce Mslman ya
da Mslman Trk olarak nitelemitir.'
CUMHURYET'i N LK YILLARI
Mustafa Kemal'in sektiler, Batl bir Trkiye kurma plan, eski reji
min yozlam, dine dayal gelenek ve kurumlar olarak alglad olgulardan
lkeyi uzaklatrmasna yol at. Cumhuriyet ynetimi onun nderliinde,
Osmanl mparatorluu'ndan ve onun Mslman liderliinden kalan ok
inanl ve ok etnik yapl mirasn nemsiz klmaya alt. Rejimin, dev
letin dilini Arap harfleriyle yazlan Osmanlcadan Latin harfleriyle yazlan
TRKYE TAR H

yeni ve modernletirilmi Trkeye evirmesi, gen kuaklarn Cumhuriyet


ncesi belgeler ve literatrle ilikisini kesti. Okullarda Osmanl gemiinin
yerine, M . . 2ooo'lerde Anadolu yaylasnda yaam, slamiyet ncesi
Hitit uygarlyla n. yzyldan itibaren Orta Asya' dan Anadolu'ya g etmi
Trk boylarna dayal bir tarih retilmeye, antlar ve mzeler bu tarihi
payelendirmeye balad. Bu reformlar yeni, sekler ulusal kimlie ideolojik
destek salarken, Orta Asya Trklerinin Arap slamiyetinden daha demok
ratik ve toplumsal cinsiyet bakmndan daha eitliki olan uygulamalarnn
etkisi altnda olduu varsaylan Trklere has bir slamiyet biimine me
ruiyet kazandrd. slamiyetin bu zel, Trklere zg biimini, fikirleriyle
Trk milliyetilii dncesinin olgunlamasnda byk rol oynam olan
son dnem Osmanl milliyeti alimlerinden Ziya Gkalp ortaya atmt ve
bu fikir daha sonra, 99o'larda yeni taraftarlar edindi.
Yeni Cumhuriyet devleti nce saltanat, ardndan da Osmanl sul
tanlarna ait, tm slam dnyasnn liderliini kapsayan itibarl bir makam
olan hilafeti kaldrd. Devlet tarikatlar da yasaklad. slamn dini olarak ifa
desi bir zel alan meselesi olmalyd. Devlet bylece dini, dersliklerin ve her
trl kamusal ilevin dna karm oldu. Trk kanunlarna gre, kamusal
ve sivil alanlarda dini simge niteliindeki giysilerin giyilmesi yasaktr; din
adamlar sokaklarda makamlarn gsteren nianlarla dolaamazlar; kamu
grevlilerinin ve niversite rencilerinin balarn rtmelerine izin veril
mez. Gelenee boyun eilerek barts kanunla yasaklanmam, ancak
yldrc nlemler alnmtr. Yeni ulusun bankalarnda, hastanelerinde,
okullarnda ve kamu dairelerinde ba bal kadnlara yer yoktu. Kentli
kadnlar byk lde Avrupai tarzda giyinip kuanmaya baladlar, ancak
esnaf ve ii snf arlkl evrelerde, kk ehirlerde ve krsal kesimde
ou kadn ban rtmeye ve geleneksel iffet mefhumunun gerektirdii
btn vcudu rten bol giysiler giymeye devam etti.
idari ve adli yetkilerinin ellerinden alnmasna, hilafetin kald
rlmasna ve reformlarn sekler tabiatna fkelenen dini liderler, gen
Cumhuriyet ynetimine bazen isyana kadar vararak bakaldrdlar. lkenin
dou kesimlerinde dini hassasiyetler, zerk bir Krdistan'a duyulan zlem
ve Cumhuriyet'in Krt kimliini bastrmasna gsterilen direnle i ie
ADA TRKYE'DE Is LAM VE S i YASET

geti. Yeni bir ulusal bilin tesis etme abasndaki devlet, Krtenin alenen
retilmesini ve konuulmasn yasaklad gibi, nde gelen Krt toprak
aalarn ve airet reislerini de lkenin bat kesimlerinde zorunlu yeniden
iskana tabi tuttu. Nakibendi tarikatnn nfuzlu mensuplarndan eyh
Said, ubat 1925'te, sonu hsranla biten bir isyan balatt. syanclar ha
rekete geiren saikler arasnda Krt bamszlndan hilafetin ve eriatn
geri getirilmesine kadar uzanan pek ok neden vard. syan, biraz da, eyh
S aid'e bal Snni Krtlerin karsna, onlar Snni katliamndan koruyan
sekler Cumhuriyet'i destekleyen Alevi cemaatine mensup Krtlerin k
mas sonucunda baarsz oldtL eyh Said'in Nisan aynda devlet kuvvetle
rince yakalanp idam edilmesi isyan fiilen sona erdirdi.
eyh S aid syan'nn neticesinde devletin dine ve Krtlere ynelik
tutumu sertleti. Krt liderler ya idam ya da zorla yeniden iskan edilirken,
Krt kimlii de resmi olarak inkar edildi. Mustafa Kemal yeni Takrir-i
Skun Kanunu'nu kullanarak basn susturup, muhalif Terakkiperver
Cumhuriyet Frkas'n, yelerinin isyan destekledii ve dini siyasete alet et
tii gerekesiyle kapatt. Bu hamleyle o ve CHP siyasi arenann tek hakimi
haline geliyor ve reformlar kabul ettirme frsatn ele geirmi oluyordu.
PART S YASETNN GELM
CHP ynetimindeki devlet, ok partili siyasete geilen 1945'e ka
dar her trl meru siyasi sylemi tekelinde bulunduruyordu. Mslman
oylarn kendilerine ekebilmek iin, CHP de, yeni kurulan Demokrat
Parti (DP) de dine kar daha msamahakar bir tutum iine girdiler. CHP
1947'den sonra okullarda semeli din dersine izin verirken, imamlarn
eitimi iin kurslar at. 1949'da Ankara niversitesi bnyesinde bilimsel
yntemle din eitimine ynelik ilahiyat Fakltesi kuruldu, ayn yl trbele
rin yeniden almasna izin verildi. Ancak devletin modernleme projesinin
sekler tabiatn korumak iin, onun sekler niteliine ynelik saldrlar
yasaklayan, Ceza Kanunu'nun 163. maddesini de CHP kard.
CHP 1950 seimlerinden yenilgiyle kt ve iktidara ilk kez bir
muhalefet partisi, yani DP geldi. Krsal kesim, seim ncesinde ve sonra
snda, yaygn bir taban rgtlenmesi ve siyasal katlmla kenetlendi. DP
T RKYE TAR H

temsilcileri daha nceki hkmetlerde olduu gibi brokratik veya askeri


evrelerden deil, Trkiye'nin ticaret ve hukuk gemii olan, seim bl
geleriyle kkl ilikiler iinde bulunan sekin evrelerinden geliyorlard.
C H P'nin aksine, D P'nin siyasete halk bir yaklam vard. lkeyi serbest
piyasac iktisat politikalaryla ve cra kylere elektrik, su ve dier hizmetleri
gtrerek dntrmeyi hedefliyordu. Bylece krda ve kentte karlkl bir
dnm sreci balad, kyller kentlere g ederken, yeni fikirler ve i
trleri de ky hayatn deitirmeye koyuldu. DP'nin, Atatrk'n sektiler
modernleme projesi karsndaki tutumu, C H P'ninkinden gzle gr
lr bir fark tamyordu. DP hkmeti de dini kurumlar Diyanet leri
Bakanl bnyesinde toplamaya devam etti. Ancak bir yandan da, din ei
timini yaygnlatrp ebeveynler aksini istemedike zorunlu hale getirerek,
mam Hatip Okullarnn saysn artrarak ve dini kitaplarn satna izin
vererek, dindar kesimin oylarna talip olmay srdrd. Cumhuriyet'in ilk
yllarnda Trkeye evrilen ezan yeniden Arapa okunmaya balad. Cami
inaatlar lke genelinde hz kazand. DP Nurcu tarikat gibi resmen yasak
olan dini rgtlere de el altndan yol vererek, 1954 ve 1957 seimlerinde
desteklerini ald. Tarikatlarn mritlerinden toplu oy karma gc vard.
C H P ve kendini Atatrk'n mirasnn bekisi olarak gren ordu, lkenin
slamlatrlmas olarak algladklar bu manzaraya iddetle tepki gsterdi
ler. Bu alg, l95o'lerden itibaren ehirlere g eden ve gelirken muhafa
zakar kltrel alkanlklarn da yanlarnda getiren kitlesel kyl aknyla
katlanarak byd. Bir baka deyile, dinin bu tazelenmi grnrl,
slamn veya siyasal slamn dirilmesi deil. Kemalist devletin laiki dnya
grne pek ok bakmdan zt olan bir kitle kltrnn kendini ortaya
koyuuydu. Ordu bunu ve dier sulamalar gereke gstererek 27 Mays
l96o'ta bir darbeyle DP hkmetini devirdi
197o'lerde oylarn yzde 42'ye kadar karan ve iki kez hkmeti
kuran parti olan C H P bu yllarn en byk partisi oldu. Tarmda makinele
me, sanayileme ve kentleme sonucu ortaya kan yeni toplumsal kesim
lere, sendikalarda rgtlenen ii snfna, gelimi blgelerin tarmclarna
ve eitimli orta snfa sesleniyordu. 196o'larn ve 197o'lerin siyasetine,
zaman zaman solcularla sac milliyeti gler arasnda yaanan iddetli
AOA TORK YE'OE ISLAM

VE

SYASET

atmalar damgasn vurdu. slamn bu ideolojik atmalarda ok kk


bir rol oldu. Aka slami kimlikli ilk parti, Necmettin Erbakan tarafn
dan l97o'te kurulan ve sanayilemenin tehdidi altndaki bamsz kk
iadamlarn, tccarlar ve zanaatkarlar temsil eden Milli Nizam Partisi
(MNP) idi. Batc byk i evrelerine kar kat bir tutum sergileyen MNP,
1971 darbesinden hemen sonra, dini siyasete kartrarak anayasay ihlal et
mekten dolay Anayasa Mahkemesi'nce kapatldL l svire'ye kaan Erbakan
l972'de geri dnerek baka bir isim altnda partisini yeniden kurdu: Milli
Selamet Partisi ( M S P) .
M S P, taradaki i evrelerinden ve tarikat mensuplarndan snrl
destek alan, muhafazakar bir parti idi. Erbakan Trkiye'nin Batllama
programn eletiren Milli Gr Hareketi (MGH) adl bir akm balatt Bu
akm, her ne kadar mulak bir biimde tanmlansalar da geleneksel -y,ani
slami- deerlere ve Osmanl kurumlarna yeniden hayat veren, alternatif
ve aka daha zgn bir "milli nizam" neriyor ve Bat'nn gcn denge
lemek iin slam dnyasyla iktisadi btnlemeyi savunuyordu. Bu duru
teknolojinin veya sanayinin reddini iermiyordu. Aksine parti, hibiri yz
de 5 'ten fazla hisse sahibi olmamak kaydyla ok sayda kk sermayeda
rn destekledii ve ban devletin ektii bir sanayileme modeli neriyor,
yani kk sanayiyi sanayileme pasna balyordu.4
nclnden daha radikal olan M S P , laik sistemi, hatta bizzat
Atatrk' eletiren ve eriat arsnda bulunan yryler dzenledi.
Ancak partinin 197o'lerdeki seimlerde pek baarl olamamas, dinin
siyasi destei seferber etmede yeterli bir unsur olmadn dndrr.
iilerin ve kentli entelektellerin desteini alarak sosyal demokrat bir parti
haline gelen CHP, oylarn yaklak te birini alarak 1 973 seimlerinden
galibiyetle kt. Ancak ounluu elde edemedii iin, oylarn onda birin
den fazlasn alan M S P ile koalisyon hkmeti kurdu. CHP'nin 1977'deki
seimlerde oylarn bete ikisini almas, meclisteki gler dengesinin yine
kk partilere bal olmas anlamna geliyordu. Dnya petrol fiyatlarn
daki keskin ykselile birlikte yurtdndaki iilerin gnderdii dvizler
deki d siyasi istikrarszl artrd. Arka arkaya gelen bir dizi baarsz
koalisyon hkmeti, ne hzla ykselen enflasyonla, ne isizlikle, ne ticaret
TRKVE TAR H

ayla ne de siyasi iddetle ba edebildi. M S P , 1980 darbesine kadar sren


bu dnemin koalisyon hkmetinde de yer ald.
Ordu 12 Eyll 198o'de, iyice yorgun dm bir kamuoyunun
genel desteiyle kansz bir darbe gerekletirdi. Be yeli Milli Gvenlik
Konseyi (MGK) lke ynetimine el koydu ve tm Trkiye'de skynetim
ilan etti. Darbenin ardndan, byk lde siyasal sola ynelen idamlar ve
binlerce tutuklama geldi. Cunta ynetimi meclisi, siyasi partileri ve sen
dikalar feshedip nde gelen siyasetileri tutuklad. 1982'de referandumla
kabul edilen yeni anayasa daha gl bir merkezi devlet yaratyordu.
Kk partilerin etkisini azaltmak amacyla, lke genelindeki oylarn yz
de o'unu alamayan partilerin meclise girmesi yasakland. Siyasi partiler,
basn ve sendikalar artan bir devlet gzetimi altna alnd. Darbe ncesi
nin partileri yasakl kalrken, yeni partiler kuruldu. 198fte yaplan, darbe ,
sonras ilk seimleri, liberal, sosyal demokrat, milliyeti ve slamc grup
larn birlemesinden oluan yeni merkez-sa Anavatan Partisi (ANAP)
kazand. Partinin lideri ve nceki hkmetin iktisadi reform paketinin
mimar olan Turgut zal, darbe sonrasnn baarl istikrar programnn
da yrtcs oldu.
Solcu ideolojilerin arsn gsleme hamlesindeki ordu ve dev
let, Trk-slam sentezi diye bilinen yeni bir milliyeti din modelini tevik
etti. Ordu slamn, 1980 darbesini hzlandran toplumsal atlaklar iyi
letirecek ve Trk genliinin solcu fikirlerini daha btnletirici bir din
kltryle ikame edecek, toplumu birletirici bir g olacan umuyordu.
zal hkmeti, ordunun da desteiyle, cami yapmn ve din eitiminin
yaygnlamasn tevik etti. 198o'lerde her yl . 500 kadar yeni cami yapld;
1988 itibariyle her 857 kiiye bir cami dyordu.s zal hkmeti aynca
bakanlklar ve devlet brokrasisinde dini muhafazakarlara yer verdi.
zal'n bakanlnda Trkiye'yi 1991'e kadar yneten ANAP, ser
best piyasa ilkelerine dayanan iktisat politikas gerei devlet denetimlerini
kaldrp d ticareti tevik etti. Sanayi kurulularn zelletirmeye giriip,
halkla ilikisinin ok merkezi bir vehesi olagelmi yetki ve himayeleri y
rrlkten kaldran devlet, bylelikle iktisadi gvenliin garantr olmaktan
vazgeerek, ihracata ynelik giriimleri tevik ve sbvanse etmeye balad.
ADA TRK YE'DE sLAM

VE

SiYASET

lke iine de mal ak yaanyordu; kresellemi bir tketim ekonomisi


husule geldi. Kablolu ve uydu televizyon denetimi imkansz kldndan,
198o'lerde radyo ve televizyon yayncl zerindeki hkmet kstlamalar
da fiilen kaldrld. 1991 ylna gelindiinde, Trkiye'deki hanelerin yzde
9o'nda renkli televizyon bulunuyordu.6 Yeni yaynlarda ve teki iletiim
biimlerinde de bir patlama yaand. 1979'da bir milyon olan telefon abone
si says l989'da alt milyona ykselirken, ayn dnemde telefon ebekesine
bal kylerin says da 6 .ooo 'den 38.ooo'e kt.7 Cep telefonlarnn yaygn
biimde kullanma girmesiyle bu say daha da artmtr.
1 987'den sonra kresel durgunlukla birlikte Trkiye'nin artan bte
a, enflasyonu ve isizlii yukar frlatrken ekonomide de de yol at.
Yeni ekonominin deiik toplumsal gruplara ykledii yk ile bu dzenden
aldklar pay fazlasyla oranszd. Yeni ekonomide kimileri byk bir seyvet
edinirken, tarm iileri, emekliler, kamu sektr alanlar ve dier sabit
cretliler iin yaam iyice zorlat. Nfus artnn yaratt bask ve altyap
yatrmlarnn eksiklii karsnda kentsel yaam koullar bozuldu. k