You are on page 1of 321

Kulturowe konteksty

języka
pod redakcją
Beaty Afeltowicz i Jolanty Ignatowicz-Skowrońskiej

Szczecin 2014

Recenzent
dr hab. Leonarda Mariak, prof. US
Redakcja
Beata Afeltowicz, Jolanta Ignatowicz-Skowrońska
Redakcja techniczna
Jerzy Chrapowicki
Skład komputerowy, projekt graficzny okładki
Dawid Pechan
Druk i oprawa
volumina.pl Daniel Krzanowski

Żadna część tej książki nie może być powielana, kopiowana
ani wykorzystywana bez pisemnej zgody autorki.

ISBN: 978–83–7867-xxx-x
Wydawca
volumina.pl Daniel Krzanowski
ul. Ks. Witolda 7–9, 71–063 Szczecin
tel. 91 812 09 08
druk@volumina.pl, www.voluminamarket.pl

Spis treści

Beata Afeltowicz, Jolanta Ignatowicz-Skowrońska

Słowo wstępne
Beata Afeltowicz

Kulturowe konteksty nazw szczecińskich przedszkoli publicznych

7
9

Edyta Bocian

Związki języka włoskiego z kulturą: wybrane aspekty z zakresu frazeologii 27
Magdalena Czachorowska

Funkcje słownictwa wojskowego w twórczości Bolesława Prusa
Anna Dąbrowska-Kamińska

Wybrane antroponimy w perspektywie lokalnej i ogólnonarodowej

35
47

Gabriela Dziamska-Lenart

Frazeologizmy związane z kulturą i sztuką w słownikach
frazeologicznych języka polskiego

57

Piotr Fliciński

Pierwszy słowniczek frazeologiczny małego dziecka – wybrane
elementy twórczości Grzegorza Kasdepkego
Aleksandra Gad

Genre mowy prośby o udzielenie rady

67
79

Małgorzata Gębka-Wolak

O interpretacji tekstu prawnego (z uwzględnieniem koncepcji
kontekstu kulturowego)

93

Beata Kędzia-Klebeko

Kanon lekturowy a subiektywizm czytelniczy w  kształceniu literackim
na studiach romanistycznych

107

Dorota Kozaryn

Język jako gwarant kultury narodowej w świetle „Listów Brata i Siostry”
Klementyny z Tańskich Hoffmanowej

117

Anna Kricka

Kultura współczesnego języka francuskiego według Jeana-Marii
Rouarta i Luca Ferry’ego
Jaromir Krško

Onymické registre v komunikácii a kontakte rozličných sociokultúr

129
139

Wojciech Krysztofiak

Jak badać fakt nierozumienia wypowiedzi językowych? Esej o nowym
paradygmacie lingwistyki

147

Aniela Książek-Szczepanikowa

Między poprawną pisownią a ekspresją tekstu – unikalna proza
Stanisława Wyspiańskiego

163

Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska

O profilowaniu znaczeń na przykładzie przetwarzania nazw pór roku
i miesięcy

185

Agnieszka Mielczarek, Bogdan Walczak

Tło kulturowe w podręcznikach do nauczania języka polskiego jako
obcego

201

Andrzej Moroz

Lingwistyczne sposoby kształtowania kulturowego dystansu władzy na
przykładzie tekstów prawnych

211

Krzysztof Nerlicki

Kulturowe aspekty akwizycji języków obcych w świetle badań nad
poglądami uczących się – wybrane problemy

223

Anna Nieroda-Kowal

Rozwijanie kompetencji interkulturowej przez realizację projektów
międzynarodowych

243

Pavol Odaloš

K charakteristike literároným v literatúre pre deti (Funkčná oscilácia
medzi ústnosťou a písomnosťou)

259

Ewa Pajewska

Pole semantyczne barw drzew i krzewów w Forsthandbuch: Allgemeiner
theoretisch-praktischer Lehrbegriff sämmtlicher Försterwissenschaften
w porównaniu z tłumaczeniem Filipa Nałęcz-Kobierzyckiego
Umieiętność laſowa czyli Rękoksiąg dla właścicieli lasow i ich lesnniczych:
pod Tytułem powszechna teoretyczno-praktyczna wszystkich lasowych
umieiętności Nauka
Vladimír Patráš

Sociokultúrne kontexty vo výskumoch hovorovej slovenčiny

269
283

Piotr Sulikowski

Problem intertekstu i relacji intersemiotycznej w tłumaczeniu (na
podstawie tłumaczeń Tadeusza Różewicza na język angielski)

297

Anna Szyntor-Bykowska

O pewnym typie defrazeologizacji na przykładzie języka poetyckiego
(komunikat) 307
Lujza Urbancová

Zvieracie dysfemizmy a ich použitie v komunikácii

315

Beata Afeltowicz Jolanta Ignatowicz-Skowrońska . uwzględniającej uwagi merytoryczne Pani Profesor Leonardy Mariak. Reprezentowane były następujące uczelnie: Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy. Adama Mickiewicza w Poznaniu. wzięło w  niej udział 30 naukowców z  9 polskich i  zagranicznych ośrodków naukowych. Politechnika Koszalińska. która odbyła się w dniach 26–27 maja 2014 w Ośrodku Szkoleniowo-Wypoczynkowym Uniwersytetu Szczecińskiego w  Pobierowie. W trakcie opracowania redakcyjnego zamieszczonych w tomie tekstów przyjęto zasadę ograniczenia ingerencji do niezbędnej korekty technicznej. Konferencję przygotowali pracownicy Zakładu Współczesnego Języka Polskiego US. której składamy w tym miejscu serdeczne podziękowania za wnikliwą recenzję. Akademia Pomorska w Słupsku oraz Uniwersytet Szczeciński. Na prezentowany tom składa się 25 artykuów poświęconych funkcjonowaniu języka w różnorodnych kontekstach dawnej i współczesnej kultury. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w  Toruniu. Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w  Bydgoszczy. Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w  Warszawie. Uniwersytet im. pozostawiając Autorom swobodny wybór konwencji stylistycznej i metodologicznej. Uniwersytet w  Białymstoku.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 7 Słowo wstępne Monografia „Kulturowe konteksty języka” jest owocem dyskusji przeprowadzonej podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej z udziałem gości zagranicznych.

.

Wielki słownik języka polskiego PWN on-line nie notuje jeszcze hasła przedszkole. L. red.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 9 Beata Afeltowicz Uniwersytet Szczeciński Kulturowe konteksty nazw szczecińskich przedszkoli publicznych Słowa kluczowe: językoznawstwo – onomastyka – chrematonimia użytkowa – przedszkola publiczne Keywords: linguistics – onomastics – usable chrematonymy – public kindergartens Inspiracją do podjęcia badań nad nazewnictwem szczecińskich przedszkoli publicznych był referat Małgorzaty Kułakowskiej z Uniwersytetu Rzeszowskiego na temat nazw przedszkoli w  województwie podkarpackim. Przedszkolanka – wychowawczyni czy wychowanka z 2005 roku2. slovenská onomastická konferencia. w której dzieci przebywają kilka godzin dziennie’ USJP III 6543. ponieważ . można zatem przywołać definicję leksemu przedszkole zamieszczoną w Uniwersalnym słowniku języka polskiego z 2003 roku: ‘placówka wychowawcza i opiekuńcza dla dzieci w wieku od trzech do sześciu lat. Ološtiak. W  zmieniającej się rzeczywistości definicje leksykograficzne dezaktualizują się. Prešov 2012. Na płaszczyźnie apelatywnej leksem przedszkolanka analizowała Lucyna Warda-Radys z Uniwersytetu Gdańskiego w artykule pt. Polszczyzna piękna i poprawna. wygłoszony w czasie 18. Kułakowska. Prešov 12. Nazewnictwo przedszkoli w  województwie podkarpackim. M. s. w: Jednotlivé a všeobecné v onomastike. 313–324. prywatnych oraz katolickich. Gdańsk 2005. E. słowackiej konferencji onomastycznej w Preszowie w 2011 roku1. septembra 2011. Warda-Radys. red. Współcześnie praca 1 2 3 Artykuł został opublikowany w  roku 2012: M. s. 18. w: Wokół słów i znaczeń I. Autorka wzięła pod uwagę 375 nazw podkarpackich przedszkoli publicznych. 125–141. – 14. Rogowska-Cybulska. Przedszkolanka – wychowawczyni czy wychowanka.

poz. ISBN 83–01–11968–3).U. przygotowanie dziecka do nauki w szkole oraz pomoc pracującym rodzicom w zapewnieniu dzieciom opieki wychowawczej”4. że przedszkole to ‘instytucja opiekuńczo-wychowawcza. nr 256.mlawa. t. s.05. Wydawnictwo Naukowe PWN. spółki. są precyzyjnie regulowane przez ustawę o systemie oświaty. J. stowarzyszenia. Przedszkola publiczne są prowadzone przez samorządy. Małgorzata Bratuszewska i Jolanta Witkowska w  artykule pt. Wówczas nadanie nazwy leży w gestii właściciela przedszkola. wyrównanie elementarnych braków i  opóźnień w  tym zakresie. Do naszych zadań badawczych należało: zgromadzenie aktualnego kompletnego zbioru onimicznego obejmującego nazewnictwo szczecińskich przedszkoli 4 w  Wikipedii czytamy. poz. emocjonalnego i społecznego. Warszawa 1996. 361. Jako ciekawostkę można przytoczyć definicję leksykograficzną omawianego leksemu z 1965 roku ze Słownika języka polskiego pod red. umysłowego. W. 5 (P-S).5) do rozpoczęcia obowiązku szkolnego’ (cyt. przyrodniczej. Doroszewskiego.. Nie bez znaczenia jest także wychowanie zdrowotne i aktywność fizyczna prowadząca do prawidłowego rozwoju dziecka. mogą być również określane mianem przedszkola miejskie. Bratuszewska.05. technicznej i komunikacyjnej. firmy. 2572). na podstawie których można rozpocząć i zakończyć działalność przedszkola niepublicznego. że przedszkole to ‘zakład wychowawczy dla dzieci w wieku przedszkolnym (od trzech do siedmiu lat). Warunki i zasady. która jest załącznikiem do obwieszczenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z  dnia 19 listopada 2004 r.zpo1. http://www. Witkowska. mowy i  myślenia. Dzieci nabywają wiedzę z  kilku dziedzin edukacji: społeczno-moralnej. organizacje religijne albo – jak okazuje się najczęściej – przez osoby fizyczne. M. muzycznej. Nr 256. kulturalno-estetycznej. http://pl.2014]. Przedszkole – szansa czy zagrożenie? przedstawiły następujące zadania nowoczesnego przedszkola: „zapewnienie dzieciom właściwych warunków rozwoju fizycznego. do której uczęszczają dzieci w wieku od 3 lat (w Polsce – w szczególnych przypadkach od 2. Obecnie w Polsce pracę przedszkoli reguluje Ustawa z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty (Dz. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie oświaty (Dz. fundacje. z 2004 r. matematycznej. czyli gminy lub miasta i noszą wówczas miano przedszkoli publicznych. za: Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. samorządowych. pl/index. Przedszkola niepubliczne z kolei mogą być prowadzone przez osoby prawne inne niż samorządy. Przedszkole – szansa czy zagrożenie?.wikipedia. w którym czytamy. zdrowotnej.2014].10 Beata Afeltowicz w  przedszkolu odbywa się w  oparciu o  zatwierdzony przez MEN program nauczania.php?option=com_content&view=article&id=26:przedszkole-szansa-czy-zagroenie&catid=19:publikacje&Itemid=12 [12.U. w którym dzieci przebywają kilka godzin dziennie pod opieką fachowych wychowawczyń’ SJPD VII 204–205. Cytowana ustawa o systemie oświaty stworzyła możliwość funkcjonowania dwóch rodzajów przedszkoli: publicznych i niepublicznych. .org/ wiki/Przedszkole [12. np. 2572).

czyli „nazw własnych wytworów jednostkowych lub seryjnych pracy ludzkiej. s. przedsiębiorstw. Ibidem. érgon ‘dzieło. 343. Rzetelska-Feleszko. https://nabor. ludycznej. czyli nazwy firm i produktów – tu należałyby zatem nazwy przedszkoli niepublicznych).pl informuje. omawiane onimy należy włączyć do klasy ergonimów lub instytucjonimów.2014]. jego analiza motywacyjna oraz strukturalna. stowarzyszeń (od gr. będące niejako językowym dowodem ludzkiej aktywności w  różnych obszarach kulturowych życia publicznego: przestrzeni społecznej.05. institutio. edukacyjnej [. Gałkowski dokonał także klasyfikacji chrematonimii użytkowej10 na trzy zbiory: a) chrematonimię marketingową (do której włączane są firmonimy.pl/szczecin/przedszkole/nabor [9.. Korzystając z klasyfikacji chrematonimów opracowanej przez Edwarda Brezę. nie sposób nie przywołać monografii Artura Gałkowskiego pt. Organem prowadzącym szczecińskie przedszkola samorządowe jest Wydział Oświaty Urzędu Miasta Szczecina. E. praca’.]”9. partii. W świetle badań onomastycznych nazwy przedszkoli należy włączyć do kategorii chrematonimów. 51. s. Nazwy obiektów i instytucji związanych z nowoczesną cywilizacją (chrematonimy). czyli „nazw instytucji. przez którą badacz rozumie „wszystkie nazwy własne. że w  Szczecinie działa obecnie 61 przedszkoli publicznych. Onomastyczne studium porównawcze na materiale polskim. 52–53. Łódź 2008. na ile kontekst kulturowy oddziałuje na repertuar motywów nazewniczych w tej kategorii onimicznej. . s. a także próba odpowiedzi na pytanie. Chrematonimy w  funkcji kulturowo-użytkowej. A. że czynnych przedszkoli samorządowych działających w mieście i prowadzących rekrutację dzieci jest 555. A. Chrematonimy w  funkcji kulturowo-użytkowej. Ibidem. Gałkowski. -onis ‘urządzenie’)”7. s. edu. Onomastyczne studium porównawcze na materiale polskim. red. 348. artystycznej. E. gospodarczej. łac. 5 6 7 8 9 10 Por.pcss.. NABÓR 2014. Ibidem. włoskim i francuskim z 2008 roku8. Chcąc dopełnić informacje na temat klasyfikacji nazw przedszkoli miejskich. Wortal internetowy przedszkola. listę z 2014 roku: systemowa obsługa rekrutacji oświatowej Szczecin. najczęściej nie związanych z  określonym krajobrazem”6. w: Polskie nazwy własne. Warszawa-Kraków 1998. organizacji. Nadzór pedagogiczny nad nimi sprawuje Kuratorium Oświaty w Szczecinie na czele z Zachodniopomorskim Kuratorem Oświaty. włoskim i francuskim. Według znawcy współczesnej chrematonimii nazwy różnych typów przedszkoli wchodzą w skład chrematonimii użytkowej. Breza.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 11 publicznych. kulturalnej. Encyklopedia. Materiał onimiczny (oraz informacje szczegółowe na temat nazw przedszkoli) wyekscerpowano ze źródeł elektronicznych. natomiast systemowa obsługa rekrutacji oświatowej w  Szczecinie z  obecnego roku aktualizuje te dane i  podaje.

ergonimy marketingowe (nazwy firm): – nazwy firm produkcyjnych. akcji społecznych itp)11.. Gałkowski.. którymi kierują się w swojej działalności12. kulturalnych. K. które ujmowane są jako nazwy potoczne. w: Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze. Świtała-Cheda. 503. s. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. Kaleta. Gałkowski w  artykule pt. że nazwy przedszkoli prywatnych spełniają wszelkie kryteria uznania ich mian za firmonimy. M. Socjoideonimy a chrematonimy – miejsce nazw organizacji i inicjatyw społecznych w dynamice onimicznej języka. . Zefirek. A. s. red. że do lat 90. 474. nazwy towarzyszące (NT)15 lub właściwe nazwy własne określonego obiektu (traktując pozostałe składniki nazwy jako zapis 11 12 13 14 15 Ten typ chrematonimów użytkowych analizuje A. Czopek-Kopciuch. red. 2.. Socjoideonimy a chrematonimy – miejsce nazw organizacji i  inicjatyw społecznych w  dynamice onimicznej języka. w: Polskie nazwy własne. c) chrematonimię ideacyjną (nazwy przedsięwzięć kulturowych. ergonimy marketingowo-społecznościowe. kościelnych itp.cit. edukacyjnych. stajemy przed problemem dotyczącym ostatecznego kształtu nazwy omawianych placówek edukacyjnych. op. XX wieku przedszkola takie były oznaczane za pomocą deskrypcji określonych (czyli opisowych wyrażeń identyfikujących indywidualny obiekt14) oraz numeru (np. ale od niedawna otrzymują także dodatkowe określenia. Nazwy przedszkoli publicznych z kolei umieścił w zbiorze nazewniczym obejmującym nazwy placówek edukacyjnych i wychowawczych oraz uznał. Chochlik. Jednakże autor opracowania już w 2008 roku stwierdził. wojskowych. s.cit. Encyklopedia. B. że stanowią one pas przejściowy pomiędzy chrematonimią marketingową i społecznościową ze względu na przyjęte zasady ekonomiczne.12 Beata Afeltowicz b) chrematonimię społecznościową. która w  swojej klasyfikacji chrematonimów13 (konkretnie ergonimów) wyróżniła: 1. ergonimy społecznościowe (nazwy instytucji). 17. Powyższe stwierdzenie zostało przejęte przez Mirosławę Świtałę-Chedę.. 3. Kraków 2007. Skowronek.cit. op. – nazwy firm handlowych. J. Biolik. W sprawie terminologii nazw firm i ich miejsca w chrematonimii. s. Duma. Przedszkole Publiczne nr 1 w Szczecinie). Trudność wynika z  faktu. Teoria nazw własnych. M. Takie stanowisko reprezentuje A. 495–508. Dokonując analizy nazw szczecińskich przedszkoli publicznych. Gałkowski w cytowanym artykule pt. takie jak np. Definicję deskrypcji określonej podaję za: Z. do których można zaliczyć nazwy przedszkoli publicznych. – nazwy firm usługowych. op. A. Cieślikowa. 119. społecznych. Olsztyn 2011. czyli nazwy zrzeszeń i  organizacji państwowych. Jarzębinka. s. Chrematonimy w funkcji kulturowo-użytkowej.

W opracowaniu zastosowano podejście holistyczne reprezentowane przez Marię Biolik. 27% z  grupy 55 nazw działających w Szczecinie przedszkoli publicznych). pełną nazwę przedsiębiorstwa.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 13 o charakterze deskrypcyjnym)16. czy spółki”17 zajmującej się określoną działalnością oraz poddaje analizie „nazwy wieloskładnikowe będące zestawieniem kilku członów”18. s. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. . Człon identyfikacyjno-dyferencyjny z  kolei składa się z  następujących elementów: oznaczenia cyfrowego w  postaci leksemu numer oraz liczebnika 16 17 18 19 20 Takie stanowisko prezentują np. 316. s. 44. Kułakowska. M. przypis 20. tj. tj. tj. Zawilska w artykule pt. 2. op. Budowę chrematonimów społecznościowych zaczerpnięto z  opracowania M. Kułakowskiej. op. Banderowicz. zatem ich budowa obejmuje identyczne składniki. chrematonimy społecznościowe (15 nazw. op. chrematonimy społecznościowo-marketingowe (40 nazw.. Tę część możemy uznać za obligatoryjny człon utożsamiający nazwy przedszkola publicznego. uzupełniony przymiotnikiem precyzującym status placówki. s. określeniem publiczne. XX wieku dokonali oni unifikacji omawianych nazw. por. Przyjęte wskazówki metodologiczne pozwoliły w zbiorze nazw szczecińskich przedszkoli publicznych wyróżnić dwa podzbiory: 1. W  latach 90. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. s.cit. Nazewnictwo przedszkoli w województwie podkarpackim. Jak pisze M.cit. Matusiak. I. Mens sana in corpore sano. Chrematonimy społecznościowe Pierwsza z  wyróżnionych grup onimicznych została stworzona przez urzędników Urzędu Miasta Szczecina. Współczesne tendencje w nazewnictwie polskich sanatoriów. 73%). W niniejszym opracowaniu uwzględniono onimy z obszaru jednej jednostki administracyjnej. M..cit. stąd ich identyczna budowa. 60. dlatego na terenie jednej jednostki administracyjnej wszystkie nazwy przedszkoli publicznych mają tę samą strukturę”19. Ibidem. Tendencje nazewnicze na przykładzie olsztyńskich chrematonimów. Biolik. Modele strukturalne nazw własnych przedsiębiorstw i lokali branży gastronomicznej w województwie warmińsko-mazurskim. op.. Kułakowska: „Każdy samorząd kieruje się własnym wyczuciem normy w tym zakresie. K. b) człon identyfikacyjno-dyferencyjny20.. W skład członu informacyjnego wchodzi leksem przedszkole.cit. 542 oraz K. ok. w: Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze. która za chrematonim (ergonim) uznaje „oficjalną. ok. którymi są dwa obligatoryjne człony: a) człon informacyjny.

Statuty te są dostępne na stronach internetowych poszczególnych placówek. w jakiej miejscowości placówka się znajduje. Nowoczesne przedszkole to także takie. . i jego filia mogą nosić odrębne nazwy o charakterze społecznościowo-marketingowym. Przedszkole Publiczne nr 14 w Szczecinie i – jak już wspomniano – są przykładami chrematonimów społecznościowych. dzieci i  rodziców22. identyfikacyjną – wskazują na indywidualne obiekty w  przestrzeni miejskiej. umieszczonego w postpozycji do członów wcześniejszych21. Z innej perspektywy metodologicznej człon informacyjny oraz identyfikacyjno-dyferencyjny stanowią łącznie zapis o charakterze deskrypcyjnym.14 Beata Afeltowicz głównego (np. przyimka „w” i nazwy miejscowości (ojkonim Szczecin). Zbudowane według powyższego schematu ergonimy mają postać. że i przedszkole główne. Nazwy przedszkoli publicznych reprezentujące typ chrematonimii społecznościowej uzupełniają dwa onimy: PP nr 60 – Filia oraz PP nr 77 – Filia. 4. dyferencyjną – człon w postaci wyrażenia liczebnikowego przyczynia się do odróżnienia jednej placówki od innej w obrębie jednej miejscowości. która postuluje otwartość programową i organizacyjną. mowa o PP nr 51 „Pingwinek” oraz jego filii o nazwie „Tuptusiowe Przedszkole”. Zaprezentowane przykłady oprócz wymienionych powyżej członów: informacyjnego oraz identyfikacyjno-dyferencyjnego zawierają dodatkowe określenie w postaci leksemu filia (który oznacza oddział jakiejś instytucji mający swoją lokalizację poza miejscem funkcjonowania głównej jednostki). Przedszkole Publiczne nr 4 w Szczecinie. 3. instytucją i organizacją 21 22 Należy także wspomnieć o takiej sytuacji. Przedstawione nazwy przedszkoli publicznych w Szczecinie o charakterze społecznościowym pełnią kilka funkcji: 1. które staje się „firmą. nr 1. XX wieku do szczecińskich przedszkoli przenika koncepcja przedszkola nowoczesnego. rada pedagogiczna oraz rada rodziców. lokalizującą – informują. np. informacyjną – wnoszą informacje o charakterze działalności placówki. nr 2). Jednym z założeń reformy jest uczynienie na równi odpowiedzialnymi za proces wychowania i  edukacji wszystkich jego uczestników: nauczycieli. Zjawisko to ma związek z reformą oświaty wprowadzoną w Polsce w 1999 roku. w którym jest mowa. 2. że jego organami są: dyrektor przedszkola. W statucie każdego przedszkola publicznego znajduje się punkt. Chrematonimy społecznościowo-marketingowe Od lat 90. wyrastająca z  praktyki pedagogicznej.

3. który kupi usługę. że marketing24 w tego typu placówkach edukacyjnych jest dziś koniecznością25. s.. wynotowano 40. stworzenie znaku firmowego – logo. Dzierzgowska. dystrybucja i promocja./Marzena%20Gerwatowska%20Przedszkole%20jak [dostęp: 4.eduforum. Takich nazw. W przypadku 23 24 25 26 27 M..05. którymi mogą być np. określenie cen towarów.. Głównym celem działania każdej firmy jest klient.pl/.2014]. w których brali udział: dyrekcja przedszkola. Firmonimy powstały w wyniku konkursów.. Irena Dzierzgowska przytacza trzy typy działań. Marzena Gerwatowska w  wypowiedzi na stronie internetowej www. W skład marketingu (tzw. jeśli odpowiada ona jego potrzebom i oczekiwaniom. dostępny w Internecie: www. rodzice oraz dzieci. promocja przedszkola. 48.in. . M.. m. a także metod ich sprzedaży. Biolik.. RAABE. Marketing w przedszkolu. Warszawa 1997. dystrybucji i reklamy’ USJP II 565. wydawanie folderów.pl/. Specjaliści w zakresie prowadzenia przedszkoli uważają. czyli informowanie i  reklamowanie usługi.. Por.1. czyli rodziców lub opiekunów. które narzuca marketing w prowadzeniu placówki przedszkolnej: 1. ‘działania mające na celu badanie rynku pod kątem potrzeb i upodobań konsumentów. Pojawia się tu nowe pojęcie w  funkcjonowaniu przedszkola. czyli jak skutecznie sprzedawać usługę edukacyjną. Działaniami promocyjnymi może być np. cena. 60). J. a  jedną z  ich podstawowych funkcji staje się promocja placówki edukacyjnej. op. Rutkowski. 2. nazywane też logonimami. plakatów informujących o  działalności placówki i  jej ofercie edukacyjnej. Utworzone z  powyższych pobudek nazwy szczecińskich przedszkoli publicznych posiadają następującą strukturę: człon informacyjny oraz identyfikacyjno-dyferencyjny + firmonim (inaczej logonim)27./Marzena%20Gerwatowska%20Przedszkole%20jak [dostęp: 4. hand. Przedszkole jako instytucja edukacyjna w zmieniajacej się rzeczywistości [on-line]. M. firmonimy. ustalenie wielkości produkcji. 3. t. Biolik charakteryzuje firmonimy następująco: „Integralną częścią niektórych chrematonimów są tzw. Leksem marketing w  Uniwersalnym słowniku języka polskiego jest definiowany następująco: <ang. Logonimy czy firmonimy to nazwy – hasła” (M. aby przekonać klienta do zakupu (I.2014] przedstawia decydujące o tym zjawisku czynniki zewnetrzne. niż demokratyczny powodujący większą liczbę miejsc w przedszkolu od liczby dzieci czy postawa rodziców. prowadzenie strony internetowej. 239–254.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 15 oferującą swoje usługi. sprawdzenie ich potrzeb. Podejmując działania w  zakresie reklamy. Gerwatowska.eduforum. marketing-mixu) wchodzi produkt. We współczesnej rzeczywistości bardzo często ten ostatni element marketingu przyczynia się do wzrostu atrakcyjności danego przedszkola. Nazwy na sprzedaż.cit. które reprezentują chrematonimię społecznościowo-marketingową. O nazewnictwie na usługach marketingu. s. przygotowanie oferty odpowiadającej oczekiwaniom klientów. czyli badanie rynku. „Onomastica” 2003. rada pedagogiczna. jakim jest marketing”23.> ekon. nazwy26 i hymnu przedszkola. marką firmy.05. każda placówka wypracowuje własne sposoby promocji.. s. Modele strukturalne nazw własnych przedsiębiorstw i lokali branży gastronomicznej. rozpoznanie obecnych i potencjalnych klientów. „Managment w przedszkolu”. czy markonimami – będące symbolem. którzy są skłonni dowozić swoje dziecko do oddalonego od miejsca zamieszkania przedszkola cieszącego się dobra opinią. 1..

Jagiellońskiej. czyli niepowtarzalność placówki edukacyjnej. które pełnią nieocenioną rolę w wychowaniu dzieci. uczą się wzorów zachowań i norm moralnych. ale także ma znaczenie ‘dotyczący baśni’. sztuka (rzeźba. teatr. Przymiotnik może także wchodzić w skład struktury wieloczłonowej (PP nr 10 „Bajkowa Łąka”). Pozostałych 36 firmonimów przedszkoli publicznych w Szczecinie tworzy zbiór nazw kulturowych. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie. filozofia. M. inaczej tło kulturowe. Molicka. Szczególna rola przypada przymiotnikowi baśniowy. Najliczniejszą grupę omawianych ergonimów stanowią nazwy osadzone w kontekście wyobrażeń o szczęśliwym. . 170–221. Na temat wpływu baśni na osobowość dziecka zob. czyli ogólnie wszystkie dokonania ludzkie w sferze kultury. malarstwo. który oznacza piękno. inny tekst kultury (czyli w naszym przypadku inna nazwa własna). W czterech nazwach przedszkoli powiązano przymiotnik 28 29 M. ponieważ kształtują i rozwijają ich osobowość. Kułakowska twierdzi. Poprzez słuchanie lub czytanie baśni poznają one świat. w którym osadzona jest określona jednostka onimiczna.cit. a dodatkowo utwory baśniowe stanowią źródło inspiracji plastycznej lub teatralnej dzieci29. Biblioterapia i bajkoterapia. „Radosne” (PP nr 1) oraz „Tęczowe”28 (PP nr 38)). niezwykłość. głównie na gatunek drzewa rosnącego przed lub w okolicy obiektu (PP nr 52 „Pod Topolą”. Czwójdzińskiego w  Szczecinie-Płoni) lub na charakterystyczne cechy krajobrazu. 321. które wskazują na położenie placówki w przestrzeni miasta (PP nr 37 „Na Górce”. Znaczenie baśni w  rozwoju dziecka.16 Beata Afeltowicz omawianej kategorii onimicznej interesował nas przede wszystkim człon będący firmonimem oraz jego kontekst kulturowy. beztroskim dzieciństwie (14 nazw). Pod względem strukturalnym nazwy omawianej podgrupy są reprezentowane przez jednostki onimiczne jednoczłonowe i  wieloczłonowe. na wzniesieniu oraz PP nr 45 „Leśne” przy ul. PP nr 66 „Pod Kasztanem”). Poznań 2011. przez który rozumiemy zespół odniesień do całokształtu dorobku materialnego i/lub duchowego człowieka. muzyka. Kułakowska. film). s. Elementami kontekstu kulturowego mogą być: teksty literackie i publicystyczne. które możemy odnieść do dorobku materialnego lub duchowego ludzkości. Struktury jednoczłonowe mają postać przymiotników rodzaju nijakiego (3 nazwy: „Baśniowe” (PP nr 62). że „przymiotniki takie jak słoneczny i  tęczowy są metaforycznymi określeniami odpowiadającymi przymiotnikowi szczęśliwy”. s. zob. zlokalizowane przy ul. w  jej stromej części. w: tejże. Z motywacyjnego punktu widzenia zgromadzony zbiór onimów rozpada się na dwie grupy: nazw topograficznych i kulturowych.. op. M. Pierwszą tworzą nazwy. historia. Nazewnictwo przedszkoli w województwie podkarpackim.

Do poezji – wiersza dla dzieci Jana Brzechwy „Entliczek-pentliczek” – nawiązuje onim PP nr 3 „Pentliczek”. . „Chatka Puchatka” A. ponieważ dzięki nim łatwiejsze staje się zapamiętanie numeru przedszkola. „Smyk” (PP nr 43). np.przedszkolezrodelko. wydanym po raz pierwszy w 1936 roku. „Mały pingwin Pik-Pok” oraz zrealizowanego w „Se-ma-forze” animowanego serialu lalkowego o tym samym tytule. de Saint Exupery’ego (PP nr 59 „Mały Książę”). W  nawiązaniu do tego stwierdzenia wyzyskano zdrobnienie leksemu źródło (w znaczeniu metaforycznym ‘to. zaś nazwa PP nr 35 „Krasnala Hałabały” ma związek z utworem Lucyny Krzemienieckiej „Z przygód krasnala Hałabały”. Zaprezentowane firmonimy pełnią dodatkowo funkcję mnemotechniczną. której podstawą jest tytuł utworu Marii Kownackiej z 1931 r. co stanowi początek czegoś’) i w 2003 roku utworzono nazwę PP nr 41 „Źródełko”. że kolejnym kontekstem kulturowym logonimów szczecińskich przedszkoli publicznych jest kontekst literacki (10). a także określenia grupowe (2 nazwy: „Leśna Gromada” (PP nr 48).2014]. szczęście z rzeczownikowym oznaczeniem numerycznym placówki: „Słoneczna Dziewiątka” (PP nr 9). Filia PP nr 51 „Tuptusiowe Przedszkole” wywodzi swoje miano od imienia bohatera książki Walta Disneya pt. „Zajączek Tuptuś”. „Figielek” (PP nr 79). Do wyróżnionej grupy onimicznej nazw szczecińskich przedszkoli związanych w wyobrażeniami o dzieciństwie można również włączyć firmonimy powstałe w wyniku onimizacji apelatywów nazywających małe dzieci. „Wesoła Osiemnastka” (PP nr 18). „Plastusiowy pamiętnik” i jego bohater 30 Zob. ich cechy i zachowania (3 nazwy: „Chochlik” (PP nr 30). jak i filmowych. Dwie kolejne nazwy: PP nr 51 „Pingwinek” oraz PP nr 51 – Filia „Tuptusiowe Przedszkole” odnoszą się zarówno do bohaterów książkowych. że w pracy kieruje się ono maksymą: „Źródełko przyjaźni – źródło wiadomości – źródło pierwszych zabaw – źródełko radości”. wtórnie – w wybranych z nich – kontekst filmowy.A. Na stronie internetowej przedszkola czytamy. „Szczęśliwa Trzynastka” (PP nr 13). „Mały Książę” A. „Wesołe Siódemki” (PP nr 77).pl [dostęp: 24. Obserwacja zebranego materiału chrematonimicznego pozwala na stwierdzenie. Powszechnie uznaje się dzieciństwo jako początek drogi życiowej człowieka. pt. www. Pingwin Pik-Pok to bohater książki Adama Bahdaja pt. misją zaś jest „Inspirowanie dzieci do radosnej twórczości w  oparciu o  dobra kultury naszego miasta”30. Milne’a (PP nr 21 „Chatka Puchatka”).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 17 oznaczający radość. który następnie stał się bohaterem filmu animowanego pt. Do literatury nawiązuje również nazwa PP nr 54 „Plastusiowo”. „Bambi”. „Małych Przyjaciół” (PP nr 74).04. Występują tu tytuły utworów należących do kanonu literatury dziecięcej.

Kolejną wyróżniająca się grupą firmonimów szczecińskich przedszkoli są cztery nazwy powiązane z apelatywnymi określeniami roślin (drzew. Plastelinki semantycznie nawiązują również do nazwy przedszkola. Malarstwo jako dziedzina działalności artystycznej człowieka znajduje odbicie w firmonimie „Pędzelek” (PP nr 53). Barriego – Nibylandii wyzyskano w celu kreacji firmonimu PP nr 73 „Ekolandia” (zastosowany przedrostek wskazuje na profil edukacyjno-wychowawczy placówki). która w sferze wierzeń jest symbolem niefrasobliwej radości. Tralalinki. takie jak „Dyzio marzyciel”. bogatymi ze względu na swą symbolikę. Słoniki. Nazwy PP nr 49 „Stokrotki” oraz PP nr 67 „Stokrotka” odwołują się do nazwy kwiatu. Modelinki.M. Nazwy poszczególnych grup wiekowych. przywołują wiersze poety. w  którym realizowany jest program edukacji artystycznej „Z muzyką przez świat”). „Piotruś Pan” J. który w  polskiej kulturze jest symbolem pamięci. tym samym przybliżają twórczość J. malowanie. „O Panu Tralalińskim”. „Muzyczna Ósemka” (PP nr 8. „Hejnałek” (PP nr 32). który w baśniach konotuje miejsca lub przestrzenie archetypowe i towarzyszy wyobrażeniom o szczęśliwym dzieciństwie. „Spóźniony słowik”. Priorytetem w tej placówce są zajęcia plastyczne (rysowanie. a konkretnie muzyka i malarstwo. kwiatów). Tylko w jednym przykładzie występuje zestawienie antroponimiczne Julian Tuwim w połączeniu z leksemem kraina. Dziedzina muzyki jest reprezentowana przez następujące onimy: „Gama” (PP nr 50. wycinanie itp. Tuwima dzieciom. krzewów. „Słoń Trąbalski”. Dyzie. który symbolizuje ewolucję i dojrzewanie duchowe. Nadanie takich nazw jest związane z profilem przedszkola i ilustruje zasadniczą działalność edukacyjną jednostki. będącą zdrobnieniem od leksemu jarzębina. . 31 Nazwy poszczególnych grup wiekowych: Akwarelki. Brzechwy oraz „O krasnoludkach i sierotce Marysi” Marii Konopnickiej.18 Beata Afeltowicz – ludzik z plasteliny – Plastuś.). Kolorowanki. nazwa nawiązuje do typu nuty. Dyrekcja i rada pedagogiczna przedszkola stawia sobie także cel. W nazwie PP nr 58 „Akademia Krasnoludków” możemy doszukać się kontaminacji ideonimów dwóch utworów dla dzieci: „Akademii Pana Kleksa” J. Słowiki. ale jednocześnie wskazuje na numer przedszkola) oraz „Półnutka” (PP nr 80). W  nazwie PP nr 72 „Kraina Juliana Tuwima” dodatkowo wskazuje na artystyczny profil przedszkola. „Ptasie radio”. Nazwę fikcyjnej wyspy ze świata powieści pt. np. aby jego wychowankowie przebywali w estetycznych pomieszczeniach31. Tłem kulturowym następnych pięciu firmonimów przedszkoli miejskich w Szczecinie jest sztuka. PP nr 11 nosi nazwę „Jarzębinka”. Przedszkole zakłada ścisłą współpracę ze swoimi absolwentami. W nazwie PP nr 61 „Niezapominajka” tkwi nazwa kwiatu. angażowanie ich do udziału w organizowanych imprezach.

org/wiki/Hejnał_Szczecina [dostęp: 25. zefir ‘ciepły. rodzaju wiatru (PP nr 23 „Zefirek”. w: http://pl. 5 lipca. które. Ostatnim kontekstem kulturowym oddziałującym na dwie nazwy przedszkoli publicznych jest pejzaż urbanistyczny Szczecina. . Bąba. nazwy grup związane z tematyką morską: Delfinki.12. 12. realizuje program edukacji morskiej.2014 r.. Farnej).04. Na zakończenie warto odwołać się do M. W święta państwowe i miejskie (tj. 1 i 3 maja. Żeglarze. żagiel ‘duży płat mocnej tkaniny rozpinany na maszcie statku.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 19 Trzy firmonimy jako składniki nazw przedszkoli publicznych w Szczecinie możemy określić mianem marynizmów onimicznych. 11 listopada) jest grany uroczyście przez trzech trębaczy [hasło: Hejnał Szczecina. Hejnał Szczecina został skomponowany w 1995 roku przez Janusza Stalmierskiego. został przyjęty do statutu miasta. mający odbicie w nazwie PP nr 74 „Małych Przyjaciół” (placówka jest zlokalizowana na os. Termin marynizm leksykalny wprowadził Stanisław Bąba w artykule Swojskość i egzotyka w nazwach pomorskich i kujawskich zakładów gastronomicznych z 1969 roku32 i objął nim onimy wskazujące na nadmorskie położenie obiektu. czyli 32 33 34 S. nr 6. czyli nazwy przedszkoli prywatnych i te.] w  grupie nazw przedszkoli można wyraźnie wskazać te. deminutywnością (wymienione nazwy są zdrobnieniami) oraz jednolitością etymologiczną (pochodzeniem od apelatywów. że Szczecin nie jest miastem nadmorskim.szczecin. od. ap. Przedszkole projektuje model absolwenta. „Pomorze” 1969. Meduzy. Rybki.1996 r. który cechuje się jednoczłonowością elementów (wszystkie nazwy są jednowyrazowe).in. Ostatnia nazwa informuje o tym. łagodny wiatr’). PP nr 65 od 2000 r. które w zasadzie można zaliczyć do chrematonimii społecznościowej.. które są firmonimami. Przyjaźni) oraz tradycje miejskie zawarte w  nazwie PP nr 32 „Hejnałek” (przy Zamku Książąt Pomorskich przy ul. oprzyrządowania statków (PP nr 27 „Żagielek”.2014]. Swojskość i egzotyka w nazwach pomorskich i kujawskich zakładów gastronomicznych. służący do jego napędzania’). Z uwagi na fakt. do grupy marynizmów onimicznych włączono ergonimy nawiązujące do zbiorników wodnych (jego części – PP nr 65 „Zatoczka”33). od. który zna i szanuje tradycje morskie. który jest grany na trąbce codziennie w południe z wieży Zamku Książąt Pomorskich oraz z Urzędu Miasta Szczecina34. Trwa około minuty i jest wykonywany przez jednego trębacza. s. że Szczecin ma swój własny hejnał.wikipedia.04. 26 kwietnia. a więc do ich utworzenia wykorzystano proces onimizacji). Kułakowskiej. Z językoznawczego punktu widzenia przedstawione nazwy reprezentują specyficzny model nazewniczy. w: http://encyklopedia. która analizując korpus nazewniczy obejmujący nazwy przedszkoli w  województwie podkarpackim.pl/wiki/Hejnał_Miasta_ Szczecin [dostęp: 25. Marynarze. w który wpisują się m. a uchwałą Rady Miejskiej w Szczecinie z dnia 2. 15 sierpnia. Kontekstem wymienionych firmonimów jest położenie geograficzne Szczecina nad Odrą oraz żeglarstwo. ap. skonstatowała: „[.] oraz hasło: Hejnał Miasta Szczecin.

35 M. Dominowały tu tytuły utworów dla dzieci i  młodzieży. że od około 20 lat obserwujemy proces przesuwania granic chrematonimii marketingowej. sporadycznie imiona i  nazwiska twórców literatury dziecięcej. że w niedalekiej przyszłości wszystkie tego typu placówki oprócz nazwy w postaci chrematonimu społecznościowego będą uzupełniane firmonimem. s. op. nazwę placówki. Można do nich zaliczyć m. wtórnie firmowy (10 nazw). nazwy bohaterów bajkowych. Przeprowadzona analiza onomastyczna 55 nazw przedszkoli publicznych w Szczecinie pozwala stwierdzić. Przyczyn tego zjawiska należy upatrywać w zmieniającej się rzeczywistości pozajęzykowej i we wpływie uwarunkowań ekonomicznych na działalność placówek wychowawczo-edukacyjnych.. które najczęściej nawiązują do wyobrażeń o szczęśliwym i  beztroskim dzieciństwie (14 nazw). trzeba także znaleźć klienta. który trzeba sprzedać. Oferowane usługi zaczynają być traktowane jak towar. 315. Wymienione czynniki spowodowały wkroczenie zasad marketingu do zarządzania przedszkolami miejskimi. Z kolei sfera wierzeń (nazwy symbolicznych roślin. Do muzyki i malarstwa odwoływało się pięć nazw przedszkoli. a także pejzaż urbanistyczny oraz tradycje miejskie (2 nazwy). ponieważ 40 nazw ze zbioru chrematonimów społecznościowych przesunęło się do pasa granicznego pomiędzy chrematonimią społecznościową i  marketingową.20 Beata Afeltowicz nazwy przedszkoli publicznych i  wyznaniowych”35. Nazewnictwo przedszkoli w województwie podkarpackim.in. jakimi są przedszkola samorządowe. .cit. Najmniej popularnymi kontekstami kulturowymi w kategorii nazw przedszkoli okazały się kultura żeglarska (3 nazwy). która jest jedną z form promocji usługi wychowawczo-edukacyjnej. Kułakowska. Wybór środków leksykalnych wykorzystywanych w tworzeniu firmonimów przedszkoli publicznych jest podyktowany przede wszystkim przypisywanymi im konotacjami. że opisany proces przyczyni się do zmiany granic chrematonimii marketingowej oraz do zaanektowania przez nią obszarów obsługiwanych dotychczas przez chrematonimię społecznościową. Podstawową funkcją omawianych chrematonimów – obok funkcji identyfikującej i dyferencyjnej – jest funkcja reklamowa. Przeprowadzone badania nazw przedszkoli publicznych w Szczecinie upoważniają do wysnucia wniosku. Następnym kontekstem kulturowym nazw szczecińskich przedszkoli był kontekst literacki. Można zatem przypuszczać. głównie kwiatów) posłużyła w celu utworzenia czterech nazw omawianych obiektów. któremu niejako „pakuje się” towar w określone środki werbalne.

• Biolik M. s. Duma.. 59–78. Warszawa–Kraków 1998.2014]. Gałkowski. M. red. • Chrematonimia jako fenomen współczesności. Warszawa 1997. 1. M.. red. 3.05. Cieślikowa.. Olsztyn 2011. Chrematonimy w funkcji kulturowo-użytkowej. • Gałkowski A.05. M. • Gerwatowska M. • Breza E. Olsztyn 2011. M. • Z. • A.. 343–362. K. A. 43–58.eduforum. Duma. Czopek-Kopciuch. s. Ološtiak.2014]. Encyklopedia. czyli jak skutecznie sprzedawać usługę edukacyjną. Onomastyczne studium porównawcze na materiale polskim. . B. 12. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. J. s. w: Polskie nazwy własne. Warszawa–Kraków 1998.. Rzetelska-Feleszko. red. Modele strukturalne nazw własnych przedsiębiorstw i lokali branży gastronomicznej w województwie warmińsko-mazurskim. red.1. septembra 2011. J. red.. • Jednotlivé a všeobecné v onomastike. Prešov 12. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. Prešov 2012... Teoria nazw własnych../Marzena%20Gerwatowska%20Przedszkole%20jak [dostęp: 4. Przedszkole jako instytucja edukacyjna w zmieniajacej się rzeczywistości [on-line]. 18. Kaleta. Przedszkole – szansa czy zagrożenie?. s. http://www. Biolik.. w: Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze. Łódź 2008. Encyklopedia. Duma. nr 6. Rzetelska-Feleszko. 495–508.pl/index. włoskim i francuskim. „Pomorze” 1969.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 21 Bibliografia • Banderowicz K.mlawa. Witkowska J.php?option=com_content&view=article&id=26:przedszkole-szansa-czy-zagroenie&catid=19:publikacje&Itemid=12 [12. Biolik. slovenská onomastická konferencia. Skowronek. J. • Dzierzgowska I. 15–36. s. J.. „Managment w przedszkolu”. dostępny w Internecie: www.pl/. s. w: Polskie nazwy własne. • Bratuszewska M. – 14. RAABE. Mens sana in corpore sano. Swojskość i egzotyka w nazwach pomorskich i kujawskich zakładów gastronomicznych. • Bąba S. Nazwy obiektów i instytucji związanych z nowoczesną cywilizacją (chrematonimy). Biolik. Współczesne tendencje w nazewnictwie polskich sanatoriów.. Olsztyn 2011.zpo1. E. red. Merketing w przedszkolu. E. red. Socjoideonimy a  chrematonimy – miejsce nazw organizacji i inicjatyw społecznych w dynamice onimicznej języka. s. Kraków 2007.

M. 1–11. t. . J. Warszawa 1958–1969. Skowronek.. s. septembra 2011. O nazewnictwie na usługach marketingu. Skowronek. Encyklopedia. 18. • M. A. w: Chrematonimia jako fenomen współczesności. Rogowska-Cybulska. Warszawa 2003. Rzetelska-Feleszko. red. Bartmiński. Tendencje nazewnicze na przykładzie olsztyńskich chrematonimów. Nazwy na sprzedaż. S. Lublin 2001. • Warda-Radys L. Zawilska K. Prešov 12. w: Jednotlivé a všeobecné v onomastike. Olsztyn 2011. Cieślikowa. red. E. 447–452. Doroszewski. • Molicka M.. • Świtała-Cheda M. 125–141. slovenská onomastická konferencia. • Współczesny język polski. J. red. red. „Onomastica” 2003. – 14.. 239–254. 1–4. Bartmiński. B. Warszawa– Kraków 1998. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie. Kraków 2007. • Wokół słów i znaczeń I. Prešov 2012. Przedszkolanka – wychowawczyni czy wychowanka. Polszczyzna piękna i poprawna. w: Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze. t. s. 313–324. K. • Rutkowski M. Czopek-Kopciuch. Dubisz. s. red. red. red. w: Współczesny język polski. 541–546.. red. Rogowska-Cybulska. s. w: Wokół słów i znaczeń I. USJP – Uniwersalny słownik języka polskiego. A.. Objaśnienie skrótów PP – Przedszkole Publiczne SJPD – Słownik języka polskiego.. • Polskie nazwy własne. red. K. Biolik. Kułakowska. Lublin 2001. W. Gdańsk 2005. Chrematonimy. t. Polszczyzna piękna i poprawna. s. s. E. Kraków 2007. Gdańsk 2005. Biblioterapia i bajkoterapia.22 Beata Afeltowicz • Kosyl C. M. Ološtiak. Duma. • Matusiak I. red. Cieślikowa. Poznań 2011. Nazewnictwo przedszkoli w województwie podkarpackim. W sprawie terminologii nazw firm i ich miejsca w chrematonimii. 48.. Czopek-Kopciuch. J. • Nowe nazwy własne – nowe tendencje badawcze. 469–475. red. E. B.

PP nr 46 30. PP nr 32 „Hejnałek” 21. PP nr 43 „Smyk” 27. PP nr 35 „Krasnala Hałabały” 23. PP nr 14 12. 4. PP nr 23 „Zefirek” 16. PP nr 37 „Na Górce” 24. PP nr 50 „Gama” 33. 3. PP nr 27 „Żagielek” 17. 5. PP nr 51 „Pingwinek” 34. PP nr 52 „Pod Topolą” . Hansa Christiana Andersena w Szczecinie) 6. PP nr 45 „Leśne” 29. PP Specjalne nr 21 „Chatka Puchatka” 15. PP nr 1 „Radosne” PP nr 3 „Pentliczek” PP nr 4 PP nr 5 PP nr 6 (w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niesłyszących im. PP nr 13 „Szczęśliwa Trzynastka” 11. PP nr 38 „Tęczowe” 25. PP nr 30 „Chochlik” 19. PP nr 44 28. 2. PP nr 51 „Tuptusiowe Przedszkole” 35. PP nr 48 „Leśna Gromada” 31. PP nr 33 22. PP nr 10 „Bajkowa Łąka” 9.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 23 Indeks nazw przedszkoli publicznych w szczecinie w roku 2014 1. PP nr 20 14. PP nr 8 „Muzyczna Ósemka” 7. PP nr 11 „Jarzębinka” 10. PP nr 41 „Źródełko” 26. PP nr 18 „Wesoła Osiemnastka” 13. PP nr 31 20. PP nr 9 „Słoneczna Dziewiątka” 8. PP nr 29 18. PP nr 49 „Stokrotki” 32.

1 in Szczecin) are created by officials of a  local government. whist the unofficial . PP nr 60 – Filia 42. PP nr 67 „Stokrotka” 48. PP nr 77 „Wesołe Siódemki” 53. PP nr 61 „Niezapominajka” 43. PP nr 65 „Zatoczka” 46. PP nr 77 – Filia 54. Described kindergartens lead the recruitment of children and are supervised by the Department of Education of the City of Szczecin. PP nr 74 „Małych Przyjaciół” 51. PP nr 60 41. PP nr 80 „Półnutka” Cultural contexts of public kindergartens names in Szczecin Summary The paper gathered and discussed a set of 55 names of public kindergartens in Szczecin which are intended for children from 2. PP nr 66 „Pod Kasztanem” 47. According to the Polish Onomastic terminology – by Arthur Gałkowski – the names of public kindergartens are included in the set of utility chrematonyms or more precisely to a subset of social chrematonyms. Using the classification of chrematonyms created by Edward Breza. PP nr 73 „Ekolandia” 50. PP nr 59 „Mały Książę” 40.24 Beata Afeltowicz 36. PP nr 75 52. PP nr 53 „Pędzelek” 37. PP nr 58 „Akademia Krasnoludków” 39. PP nr 72 „Kraina Juliana Tuwima” 49. and by the Board of Education in Szczecin. PP nr 79 „Figielek” 55. one can call analized names ergonyms or institutionyms.5 years of age to the start of compulsory education (usually 6 years of age). PP nr 62 „Baśniowe” 44. PP nr 54 „Plastusiowo” 38. The official names of public kindergartens (eg Public Kindergarten No. PP nr 64 45.

teachers’ council. visual arts. music. parents and children who attend to a  particular kindergarten. The study shows that the form of the unofficial name of a public kindergarten is determined by the following cultural contexts: ideas about childhood.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 25 ones (eg Public Kindergarten No. children’s literature. . architecture and traditions of the city. 1 in Szczecin “Joyful”) are created by a team that consists of: Director of kindergarten.

.

Tom 1. Kulturowa teoria języka. frazeologia. Wrocław 1991. patrimonio culturale Język a kultura Nie sposób prześledzić w krótkiej formie artykułu złożonego splotu języka naturalnego z  szeroko pojętą kulturą. Jedną z tych płaszczyzn badawczych jest kwestia frazeologicznych zasobów języka.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 27 Edyta Bocian Uniwersytet Szczeciński Związki języka włoskiego z kulturą: wybrane aspekty z zakresu frazeologii Słowa kluczowe: język włoski. Podstawowe pojęcia i problemy. że badanie tych powiązań stało się inspiracją dociekań wielu badaczy. których owocem jest bogata literatura przedmiotu. Bartmiński. dziedzictwo kulturowe Słowa kluczowe: Lingua italiana. ale także na fakt. J. frazeologizmu) składają się parametry odtwarzalności danego połączenia wyrazowego. 1 J. red. J. Zarys problematyki. Wśród wspomnianych badaczy nie zabrakło oczywiście językoznawców. utrwalonej łączliwości poszczególnych komponentów. W  literaturze przedmiotu na status związku frazeologicznego (idiomatyzmu. 17. fraseologia. zainteresowanych różnymi płaszczyznami tych związków. s. nie tylko ze względu na rozległość samej tematyki. Anusiewicz. . rezerwuaru. z  których często wyłaniało się przyrównanie języka do «„utrwalacza”. w: Język a kultura. przenośnika i przekaźnika treści kulturowych»1. Anusiewicz.

istotnym wydaje się podjęcie badań na wspólnym metaforycznym dziedzictwie konceptualnym kultury europejskiej w  oparciu o konwencjonalne zasoby metaforyczne języków europejskich. Paris 1994. Lublin 1982. zawierać nazwę własną. że często dla tej samej domeny źródłowej różne języki wykorzystują te same domeny docelowe. J’étais la Sisyphe de la contabilité […]6 (Byłam Syzyfem rachunkowości […]7) nawiązując do mitologicznej postaci Syzyfa. Lewicki (red.M. obszary badań skupiające się na krzyżowaniu się zasobów leksykalnych tych dwóch języków. w której występuje konceptualne przecięcie się domeny źródłowej i  docelowej. ss. 214–220. Stałość i zmienność związków frazeologicznych. które rodzą się w wyniku połączenia języka z kulturą. że procesy metaforyczne wpisują się jeszcze głębiej w związki języka z kulturą. Opierając się na kognitywnej teorii metafory Lakoffa i Johnsona8. J. s. przy czym większa lub mniejsza zwartość związku frazeologicznego nie wpływa na zachwianie tożsamości znaczeniowej2. Oleśkiewicz. celem zobrazowania bezużyteczności zmagań głównej bohaterki z rachunkowością. Warto zaznaczyć. Metafory te pojawiają się w dziełach literatury pięknej. Z pokorą i uniżeniem. czyli na pojęciu metafory konceptualnej jako swoistej matrycy dla metafory językowej. Metafory konceptualne są bowiem często podobne w wielu językach. Niemniej jednak na uwagę zasługują także mniej trwałe elementy językowe. Łask 2003.28 Edyta Bocian wielowyrazowość. 73. przy czym ich obrazowość może być „związana z określoną kulturą. ewentualnie być aluzją do dorobku kulturowego danego narodu”3.M. Europa języków. s. dla przykładu belgijska pisarka Amélie Nothomb w powieści Stupeurs et tremblements tworzy np. Związki te podlegają również różnym klasyfikacjom. A. Ich cechą specyficzną jest także tworzenie obrazów przy pomocy mechanizmu metonimii oraz metafor. .). s. idiomatyczność. s. Warszawa 2005. Kerstin. 44. Paris 1999. dotyczyć to może samej formy metafory konceptualnej. W szczególności publikacja Metaphors we live by. odzwierciedlać swoistość obyczajów w bardziej lub mniej odległych epokach. 27. 2 3 4 5 6 7 8 A. Cytuję B. Związki frazeologiczne o proweniencji biblijnej i antycznej w europejskiej wspólnocie słownikowej. Kerstin Johnasson5 wyróżnia dwa rodzaje tych nazw. Npr métaphoriques plus ou moins lexicalisés). jedną z nich jest kategoria nazw własnych metaforycznych ściśle powiązanych właśnie z kulturą danego narodu (tzw. zwłaszcza dla italianisty i  polonisty. UMCS. nazw własnych metaforycznych. Mogą one także cechować się różnym stopniem zmienności. Rejakową za A. Lewicki. Kraków 2007. Le nom propre: constructions et interprétations. aczkolwiek wiele z nich jest „związanych ze wspólnotą rozwoju kulturalnego różnych narodów”4. Studia z teorii frazeologii. 45. Interesujące są także. a także faktu. czyli występować w  postaciach wariantywnych. Stupeur et tremblements. Chodzi o problematykę tzw.

trudno mówić o wzmożonym wpływie języka polskiego na leksykon języka włoskiego. prosić o przebaczenie. Z  podanych względów udział italianizmów w  podstawowym członie polskiej leksyki trzeba uznać za stosunkowo niewielki w porównaniu z zapożyczeniami z innych źródeł»9. rekonstrukcję kontekstu historycznego i literackiego badanych związków przytaczam za cytowanym badaczem. 9–10. Publikacja ta stanowi punkt odniesienia dla prezentowanych związków. szczególnie nasilone w czasach późnego średniowiecza i renesansu [. zawsze też konkurowały z nimi pożyczki z innych języków. andare a Canossa (25)10 (pójść do Canossy). nigdy nie przyniosły fali obcych zapożyczeń do polszczyzny. Dizionario dei modi di dire. Związek ten sięga XVIII wieku.]. Zapożyczenia włoskie we współczesnej polszczyźnie. Frase fatta capo ha.]. czy nieco później również francuskiego. które oznacza wejść do jakiegoś miejsca bez opłacenia biletu wstępu. o tyle kierunek przeciwny odznacza się nieco większą intensywnością wzbogacenia leksykalnego. kiedy to ekskomunikowany cesarz Henryk IV udał się do Kanossy prosić papieża Grzegorza VII o przebaczenie. Poznań 2007. czeskiego. proverbi e locuzioni. Borejszo. np.. ograniczając się do kilku wybranych dziedzin ówczesnego życia [. Innym utartym zwrotem. W kategorii tej mogą wystąpić zarówno nawiązania do szczególnie istotnych wydarzeń o  historycznym tle. aczkolwiek. Pittàno. Cyfra podana w  nawiasie wskazuje na numer strony. O ile... jak słusznie ujmuje to Maria Borejszo: «Wpływy włoskie. Bologna 1992. jak i  do znaczących słów wypowiedzianych przez znamienite osoby z danej epoki oraz kalki wyrażeń związanych z historią pochodzące z innych języków. Wyrażenie to związane jest ze znanym wydarzeniem z czasów średniowiecznych. który warto zasygnalizować jest fare il portoghese (144) (udawać Portugalczyka). podczas którego Ambasada Portugalii w Rzymie zorganizowała widowisko dla rodaków. na które mieli oni 9 10 M.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 29 czyli na wzajemnym przenikaniu się słownictwa z leksykonu jednego języka do drugiego. łaciny. które oznacza upokorzyć się. Zasoby frazeologiczne języka włoskiego a kultura Inspiracje historyczne Jednym z  aspektów związków języka włoskiego z  kulturą jest jego ścisłe powiązanie z historycznym dziedzictwem Włoch oraz z dziedzictwem historii światowej. które otrzymał nie bez uprzedniego upokorzenia. niemieckiego.. na której dany związek frazeologiczny został przedstawiony w zbiorze włoskich zasobów frazeologicznych autorstwa G. . s. w rozważanym przypadku. Z zakresu historii światowej pojawia się np.

ale inaczej czyni)12. Z zakresu historii najnowszej warto przywołać np. używany jest on na potrzeby werbalnego obarczenia rządu każdym nieszczęściem. bez sprecyzowania jednak. Wyrażenie to pochodzi z podpisu pod rysunkiem satyrycznym z 1861 roku opublikowanym na łamach gazety „Pasquino”. istniejące również w języku polskim. Jeśli chodzi natomiast stricte o  historię Włoch można zauważyć związki frazeologiczne związane z historią najnowszą oraz z tą starszą. Ten związek frazeologiczny odwołuje się z dużym prawdopodobieństwem do jakiegoś zwyczaju z okresu starożytnego Rzymu. czyli każdy za siebie. za które nie ponosi on żadnej winy. Innym frazeologizmem zawierającym w swej budowie nazwy narodowości lub nazwy mieszkańców danego miasta jest np. która nie odbyła się na skutek opadów deszczu.30 Edyta Bocian zagwarantowany darmowy wstęp. Inne związki zawierające w  swej budowie nazwy własne postaci historycznych to np. w niektórych z  nich pojawiają się nazwiska. będącym komentarzem do demonstracji. będącego symbolem ucisku ludu ze strony bogatych i wpływowych ludzi. angielskim (to take french leave) oraz niemieckim (sich auf Französisch empfehlen). W takim znaczeniu dotrwał on do czasów obecnych. zoccolo duro (297) (twarde kopyto). w których to jednak w tym samym znaczeniu mówi się o wychodzeniu w stylu francuskim. „najtrwardszego” elektoratu włoskiej partii komunistycznej PCI w  latach 80. parlar . pechem. filarsela all’inglese (158) (wyjść po angielsku/ w stylu angielskim). z  czego skorzystały także inne nacje podając się za mieszkańców tego kraju. Wystarczyło tylko zadeklarować. Bardzo rozpowszechnionym frazeologizmem jest także piove. aby móc wejść gratis. Wyrażenie to służy cynicznemu wskazaniu. W  latach tych partia ta zaczęła notować spadki popularności. że jest się Portugalczykiem. że stan ten został otrzymany w wyniku działań represyjnych. nawet takim. XX wieku. fare come padre Zappata che predica bene e razzola male (140) (postępować jak ojciec Zappata. niestety nieudokumentowanych w jakikolwiek sposób11. który dobrze nakazuje/prawi. Natomiast w  obrębie odwołań do historii starszej można wskazać na paga Pantalone (218) (płaci Pantalone). oraz nazwy własne. W  grupie tej można wymienić również pagare alla romana (219) (płacić po rzymsku). odwołuje się ono 11 12 Pojawia się też akcent polski l’ordine regna a Varsavia (212) (porządek panuje w Warszawie). Idiomatyzm ten nawiązuje najprawdopodobniej do osiemnastowiecznych francuskich zwyczajów opuszczania przyjęcia bez pożegnania. a jej najwierniejszy elektorat zaczął być określany tym mianem. Kolejnym wyrażeniem jest np. governo ladro! (233) (pada. wyrażenie to narodziło się w  języku polityki na określenie najwierniejszego. bardziej lub mniej znanych obecnie postaci. że dana sytuacja uległa stabilizacji. rząd złodziejem!). jak w przypadku deszczu. które nawiązuje do Pantalon de’ Bisognosi. francuskim (filer à l’anglais).

Gradasso był królem. essere un amleto (10) (być Hamletem). Z  kręgu literatury światowej pojawia się np. np. gli ozii di Capua (215). usare il bastone e la carota (43) (stosować metodę kija i marchewki) było popularne we Włoszech w okresie faszystowskim13. aby ustrzec dom przed złymi siłami. zwyczajów oraz praktyk z tamtych czasów. cantare ai sordi (54). Innymi tego rodzaju wyrażeniami są np. w których pewien pasterz żartowniś zapragnął nabrać kolegów krzycząc o nadchodzącym wilku tak wiele razy. Pojawiają się jednak także wyrażenia z innych znanych opowiadań. które nawiązują do powszechnej ludzkiej wiedzy i przekonań z  określonego okresu historycznego. legend. essere la cenerentola (101) (być Kopciuszkiem). 13 14 male di Garibaldi (221). Paganini non ripete (218) lub nazwy znanych miast np. gridare al lupo (167) (alarmować o nadejściu wilka. Przede wszystkim można zauważyć bardzo wiele wyrażeń pochodzących pewnie z bajek Fedrusa np.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 31 do postaci pojawiającej się w kronikach. Z kolei fare la gattamorta (148) (udawać martwego kota) wywodzi się z bajek Ezopa. tutte le strade portano a Roma (279). Wpływy literackie Istotnym zagadnieniem są także nawiązania języka włoskiego do wspólnego dziedzictwa literackiego. Kategorią mieszaną są te utarte zwroty. czyli przesądnie chronić się przed złem. Niektóre wyrażenia natomiast cieszyły się szczególnym powodzeniem w danym okresie historycznym. o  niesamowitej sile i rozpierającej go dumie. a prywatnie prawdopodobnie z umiłowaniem im się oddawał. otwórz się). trovare pane per i propri denti (278) (trafiła kosa na kamień)14. który publicznie potępiał i wytykał grzechy tego świata. oznacza udawać osobę naiwną. pojawiająca się później w Orlando Furioso Ariosta. apriti Sesamo (31) (Sezamie. według których w XVII wieku żył we Florencji kaznodzieja Zapatta. Stąd idiomatyzm ten używa się na określenie kogoś. il calcio dell’asino (51). Saracenem. która nie rozumie mechanizmów tego świata. wypływającej z nich symboliki. . la montagna ha partorito un topo (222) (góra urodziła mysz). essere un donchisciotte (117) (być Don Kichotem). Z zakresu literatury włoskiej występują essere un gradasso (118) – postać z Orlando Innamorato Boiarda. ale także do wierzeń. z wielką wprawą łapie zbliżające się do niego myszy. essere un arpagone (111) (być harpagonem). który udając nieżywego. dawać fałszywy alarm). fare come fanno a Faenza (137). np. W średniowieczu powszechnym zwyczajem było przybijanie do drzwi domostw końskiej podkowy z żelaza. nikt nie pośpieszył mu z pomocą. bajek np. c’è del marcio in Danimarca (60) (źle się dzieje w państwie duńskim). podobnie jak kot z bajki Ezopa. dotykać żelazo/ podkowę w znaczeniu ‘odpukać w niemalowane’). toccare ferro/ ferro di cavallo (274) (dosł. fare come fanno i ladri di Pisa (138). aby móc swobodnie działać na własną korzyść. które pochodzi z ludowych opowiadań. opowieści. że gdy ten naprawdę nadszedł.

Dlatego też związek ten oznacza kłócić się z towarzyszami niedoli. zamiast ze sprawcami złego losu. w których budowie występują często imiona postaci biblijnych. avere gli occhi di Argo (argusowe oczy). w którym. frazeologizmy biblijne. również postać pojawiająca się w wymienionych powieściach. W miejscu tym żyje się dostatnio. Mogą to być dokładne fragmenty zdaniowe zaczerpnięte z  konkretnych miejsc Pisma Świętego. tzw. tematów i wątków opisanych na księgach Pisma Świętego. fatica di Sisifo (syzyfowa praca). la pazienza di Giobbe (hiobowa cierpliwość). Religia i mitologia Pokaźną część włoskich zasobów frazeologicznych stanowią także połączenia językowe z zakresu religii chrześcijańskiej. które przełożone przez ramię głową w dół. oraz z mitologii15. Pojawiają się też zespolenia frazeologiczne nawiązujące do wydarzeń. Co się tyczy natomiast obecności mitologii we frazeologicznych zasobach języka włoskiego. czy też la spada di Damocle (miecz Damoklesa). jak wskazuje sama nazwa Bengodi. Z kolei fare come i capponi di Renzo (138) (zachowywać się jak kapłony Renza) pochodzi z I Promessi Sposi Manzoniego. W podobnym znaczeniu pojawia się też essere un rodomonte (122). il complesso di Edipo (kompleks Edypa). podskakując na ramieniu Renza. przytoczenia słów zaczerpniętych z  nauczań Chrystusa . Wyrażenie to związane jest ze sceną. do wiązania winnej latorośli używa się pęt kiełbasy.Beati i poveri di spirito (Błogosławieni ubodzy duchem). podczas drogi. w której Renzo udaje się do Azzeccagarbugli zasięgnąć rady w sprawie zaręczyn z Lucią. Interesującym idiomatyzmem jest także il paese di Bengodi (216) (kraj Bengodi) – chodzi o wyrażenie wymyślone przez Boccaccia w Dekameronie na miejsce. Poniżej przedstawiam tylko jego wybrane przykłady. których głównymi bohaterami są postacie mitologiczne wraz z charakterystycznymi dla nich atrybutami. występuje tam góra z parmezanu. 15 Szerzej na ten temat piszę w artykule zatytułowanym Wspólne dziedzictwo … . W ramach podziękowania zabiera on ze sobą cztery kapłony. np. il tallone d’Achille (pięta achillesowa). słowem wszelkie dobre rzeczy są powszechnie dostępne i jest ich w bród. wydają się wzajemnie dziobać. np. czyli połączenie słów bene (dobrze) oraz drugiej osoba liczby pojedynczej godi od bezokolicznika godere (czerpać z czegoś przyjemność).32 Edyta Bocian kto jest pyszałkiem. . fanfaronem. jak opisuje sam pisarz. np. warto zauważyć dominację związków frazeologicznych nawiązujących do wydarzeń.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

33

Rozważane jednostki językowe mogą być także źródłem mądrości życiowej. W tym zakresie możemy wyróżnić chrześcijańską mądrość życiową wskazującą na prawdy ogólne, np. Nessuno è profeta in patria (Nikt nie jest prorokiem we własnym kraju) podkreśla fakt, iż trudno być docenionym we własnym
otoczeniu. Biblijna mądrość to również uwagi opisujące postępowanie ludzkie,
np. vedere la pagliuzza nell’occhio altrui e non vedere la trave nel proprio. (Widzieć źdźbło w cudzym oku, a w swoim belki nie widzieć), która eksponuje ludzką ślepotę w dostrzeganiu własnych wad i przesadną skłonność do zauważania
najmniejszych ujemnych cech charakteru u innych. Odnośnie prawd i mądrości życiowych zaczerpniętych z mitologii, można wyróżnić np. la vittoria di Pirro (pyrrusowe zwycięstwo), związek ten zwraca uwagę na fakt, że czasami lepiej
zrezygnować, gdyż nie warto walczyć i ponosić straty równe stratom przegranego, tylko dla samego zwycięstwa, il tallone d’Achille (pięta achillesowa) - każdy przeciwnik ma swój słaby punkt, trzeba tylko go odkryć, il cavallo di Troia
(koń trojański) poucza o konieczności bycia czujnym na podstępy16.

Wnioski
Kultura przenika do języka, zostaje ona często w nim utrwalona na zawsze
jako świadectwo przeszłości danego narodu lub narodów. W przeanalizowanych przykładach odcisnęła się kultura pojęta w sposób bardzo szeroki, czyli
jako całokształt dorobku ludzkości, gromadzony przez cały okres jej dziejów
oraz przekazywany z pokolenia na pokolenie. Wyłania się z nich również obraz
języka włoskiego głęboko zakorzenionego w dziedzictwie kulturowym.
W niniejszych rozważaniach skupiliśmy się głównie na związkach frazeologicznych o proweniencji historycznej, literackiej, a także chrześcijańskiej i mitologicznej. Odzwierciedlenie w języku znalazły najczęściej wydarzenia, postaci historyczne ważne dla danego narodu/ów w danym okresie historycznym,
np. dla Włochów był to Garibaldi, który odegrał ważną rolę w walce o Zjednoczenie Włoch, znany skrzypek i  kompozytor Paganini, postacie literackie
np. Gradasso i Rodomonte, również z kręgu literatury światowej Hamlet, Don
16

Wszystkie przywołane związki frazeologiczne mają charakter przykładowy i  nie wyczerpują w  pełni bogactwa zasobów języka włoskiego w  żadnej z  analizowanych proweniencji. Na
marginesie rozważań warto wspomnieć także o związkach frazeologicznych nawiązujących do
kultury dnia codziennego, do tzw. włoskich realiów. Szczególnie wymowne w tym zakresie jest
wyrażenie come il cacio sui maccheroni (70) (jak ser na makaronie), które nawiązuje do włoskiego zamiłowania do makaronów posypywanych serem, czyli podkreśla coś, co świetnie do siebie
pasuje, jak np. parmezan do makaronu.

34

Edyta Bocian

Kichote, Harpagon. Zakorzenieniu uległy także powszechne w danym wieku
zwyczaje, np. pagare alla romana lub upodobania kulinarne danego narodu
(np. come il cacio sui maccheroni). Niemniej jednak koniecznym jest wspomnieć, że o wzajemnym przenikaniu się kultur i języków, o ich współegzystencji w ciągu wieków świadczą również kalki wyrażeń z innych języków wynikające z różnego rodzaju sytuacji kontaktowych, czyli ze styku językowego, co
prowadzi do interferencji leksykalno-gramatycznych17.
Związki frazeologiczne są zatem niewątpliwie ściśle powiązane z  jednej
strony z dorobkiem kulturowym narodu posługującego się danym językiem,
z drugiej strony kultura ta może charakteryzować się silnymi cechami wspólnymi z dziedzictwem innych narodów, szczególnie geograficznie sobie bliskich18.

Legami della lingua italiana con la cultura: alcuni aspetti fraseologici scelti
Riassunto
L’articolo mira a presentare l’intrecciarsi della lingua italiana con la cultura
intesa in senso largo. L’argomento viene affrontato attraverso lo studio delle
risorse fraseologiche di quattro principali provenienze: storia, letteratura, religione e mitologia. Durante le analisi è stato appurato che i legami in questione
sono molto forti e riguardano non solo la cultura italiana, ma anche quella
mondiale.

17

18

Z łaciny w formie niezmienionej przeniknęły do języka włoskiego np. ad hoc (17), carpe diem
(57), dura lex, sed lex (90), itd. Z kolei z języka francuskiego pojawia się passare un brutto quarto
d’ora (223) (passer un mauvais quart d’hoeur), Tutto va ben madama la marchesa (280) (Tout va
très bien, madame la Marquise), a z języka angielskiego terra di nessuno (271) (no man’s land).
Warto zasygnalizować, że zwroty frazeologiczne występujące w języku włoskim (których nie
udało się tutaj, niestety, przeanalizować) mogą pojawiać się również w innych językach europejskich, tworząc swego rodzaju wspólnotę rozwoju kulturalnego różnych narodów, dotyczy
to szczególnie wyrażeń o rodowodzie biblijnym oraz mitologicznym. Szczegółowo piszę o tym
w  cytowanym już artykule. Wykaz niektórych publikacji zawierających zestawienia kontrastywne zasobów frazeologicznych w dwóch lub więcej językach zawiera np.: J. Szerszunowicz
Obraz człowieka w polskich, angielskich i włoskich leksykalnych i frazeologicznych jednostkach
faunicznych, Białystok 2011, s. 53 i n.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

35

Magdalena Czachorowska
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

Funkcje słownictwa wojskowego w twórczości Bolesława
Prusa

Słowa kluczowe:
twórczość Bolesława Prusa, słownictwo wojskowe, słowniki wojskowe, funkcje słownictwa wojskowego
Key words:
literary output of Bolesław Prus, military language, military vocabulary, functions of
military language/vocabulary

O Bolesławie Prusie mówi się zazwyczaj, że to doskonały obserwator życia
miasta, ironiczny, niezwykle dowcipny komentator wydarzeń, wnikliwy krytyk stosunków społecznych, nieoceniony kronikarz epoki – batalistyka i Prus
zazwyczaj nie są tak łatwo kojarzone. Choć w twórczości pisarza tematyka militarna i sceny bitewne nie należą do rzadkości, nie były dotąd przedmiotem
takiego opisu, jak choćby wojna i wojskowość u Sienkiewicza1 czy Żeromskiego2. Dokonajmy więc krótkiego przeglądu twórczości Prusa pod kątem nomina militaria, wskazując na najbogatsze pod tym względem leksykalnie utwory.
Wśród dłuższych utworów pisarza powieść Prusa o  starożytnym Egipcie
okazała się być najbardziej „militarnym” dziełem w twórczości pisarza. „Faraon” zdominowany został przez tę tematykę, a co za tym idzie, i leksykę wojskową. Pozostałe utwory, zarówno nowele, opowiadania, jak i powieści, w znacznie mniejszym stopniu są nasycone leksyką związaną z wojną i militariami.
1

2

L. Mariak, Leksyka z zakresu wojskowości w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza. Część I: Analiza
i interpretacja, Szczecin 2010., Część II: Słownik, Szczecin 2009.
Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, T.6, Walka, wojna, wojskowość, oprac. R. Handke, Kraków 2002.

36

Magdalena Czachorowska

Wyjątek stanowi kilka fragmentów z pierwszego tomu „Lalki”. Jedną relację
z działań wojennych przedstawia pan Wirski, który uczestniczył w kampanii
włoskiej. Nowy zarządca kamienicy Wokulskiego był we Włoszech, uczestniczył w zwycięskiej bitwie pod Magentą, towarzyszył Napoleonowi III w trakcie
triumfalnego wjazdu do Paryża. Bardziej obszerne są wspomnienia Ignacego Rzeckiego, który wraz z Augustem Katzem przekroczył granicę węgierską
i wstąpił do legionu polskiego. W powieści zamieszczony został także szczegółowy opis „jeneralnej” bitwy, ponieważ Rzecki i Katz uczestniczyli w bitwie pod
Iszasegiem, która odbyła się 6 kwietnia 1848 roku.3
Lektura powieści „Emancypantki” przynosi trochę materiału, głównie za
sprawą pojawienia się drugiego męża pani Latter, który wyjechał do Ameryki Północnej i  w  armii północnoamerykańskiej dosłużył się stopnia majora,
o czym opowiadał żonie, stąd głównie materiał. Poza tym fragmentem, w którym pojawił się pan Latter, materiał występuje okazjonalnie i z wojną nie ma
nic wspólnego.
W „Anielce” wystąpiły tylko dwa leksemy militarne (rycerz i żołnierka).
Z  „Placówki” wypisać można jedynie 14 wyrazów w  18 użyciach: jazda,
kapitan, kawalerzysta, miecz, oficerski, rewolwer (4x), rycerski, rycerz (2x),
szable, szwadron, ułan, wojować, wojskowa, zbić.
Zróżnicowane pod względem nasycenia słownictwem z  obszaru nomina
miliataria są nowele Prusa. Na przykład w noweli „Ogród Saski” wśród odwiedzających ogród spacerowiczów jest jeden wojskowy, którego pałasz zaplątał
się sznureczek Bibi, pieska, z którym przyszła właścicielka nieco zadłużonych
dóbr ziemskich wraz z dziećmi - stąd dwa leksemy pałasz i wojskowy.
Jednym z bohaterów opowiadania „Kłopoty Babuni”, pełniącym także funkcję narratora, jest pułkownik, do niego przyjeżdża tytułowa babunia, wdowa
po majorze V pułku piechoty, stąd obecność materiału językowego, ale żadnej
sytuacji militarnej, starcia zbrojnego, potyczki, manewrów nie odnajdziemy.
„Echa muzyczne” to utwór o strukturze trójdzielnej. Składa się części nazwanych przez pisarza: Orfeusz handlujący, Orfeusz w niewoli, Orfeusz.
Leksyka militarna znajduje się przede wszystkim w ostatniej części tej trylogii. W pierwszej – wspomniany jest jedynie marsz wojenny dla armii księcia
Monaco oraz wojna w 1870 roku – łącznie więc trzy leksemy. Część druga jest
w ogóle wolna od słownictwa militarnego.
Część trzecia to opowieść o życiu rekrutów. Po losowaniu feldfebel odprowadza rekrutów do tymczasowych koszar. Żyd, żonaty mieszczanin i  ubogi
3

Hasło: Węgierska Wojna Ludów [w:] Leksykon” Lalki”, pod red. A. Bąbel i A. Kowalczykowej,
Warszawa 2011, s. 183.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

37

szlachcic, w drodze pełni werwy, animuszu i dobrego humoru, dopiero w koszarach uświadomili sobie, że wtłoczeni zostali w rygor wojskowy. Na uwagę
zwraca także sam dobór postaci, będących bohaterami tej nowelki, ponieważ,
w  sposób zamaskowany, dużo mówi o  zwyczajach panujących przy losowaniach rekrutów do armii.
W noweli „Przy księżycu” odnaleźć można tylko jeden leksem batalistyczny wykorzystany w zwrocie: bawić się w wojsko Przy 63.
W utworze „Omyłka” wojna, a właściwie powstanie jest stale obecne, ono
nieustannie pojawia się w rozmowach dorosłych i w zabawie dziecka. Starszy
brat głównego bohatera przystępuje do partii powstańczej. W miasteczku komentuje się działania wojenne. Wojsko przechodzi przez miasto nocą. Obok
miasteczka rozgrywa się bitwa, główny bohater obserwuje wszystko ze strychu. Obywatele miasteczka zastanawiają się, czy się nie ewakuować. Jest jeszcze
sprawa tajemniczego sąsiada, który także swoje życie związał z wojskiem i wojną. To wszystko spowodowało, że utwór jest jednym z bogatszych leksykalnie,
pod względem słownictwa militarnego.
Jak pokazuje skrócony i z konieczności pobieżny przegląd twórczości Bolesława Prusa, słownictwo agonologiczne jest komponentem leksykalnym utworów pisarza. Bogactwu słownictwa towarzyszą tez różnorodne funkcje pełnione przez omawiane wyrazy.
Pierwszą, niejako podstawową funkcją jest funkcja mimetyczna polegająca na tym, że obecność słownictwa militarnego jest „prostą pochodną pierwotnych odniesień przedmiotowych świata przedstawionego” zgodnie z definicją
analogicznej funkcji motywów roślinnych w  utworach literackich stworzoną
przez Andrzeja Stoffa4. Funkcję tę w  odniesieniu do słownictwa batalistycznego należy zróżnicować w  zależności od przedmiotu opisu na funkcję mimetyczną w  obrazach statycznych oraz drugą w  partiach dynamicznych. Tę
pierwszą zastosować można w sytuacji, kiedy Prus opisuje ubiór i uzbrojenie
pojedynczego żołnierza lub całej armii, fortyfikacje lub umocnienia, koszary
lub inne miejsca obozowania wojsk, tę drugą - w  momencie opisu scen batalistycznych. To rozróżnienie jest potrzebne choćby dlatego, że opisom scen
batalistycznych towarzyszyć będzie jeszcze jedna funkcja, o której za chwilę.
W twórczości Bolesława Prusa znalazły się takie wyrazy związane z wojskiem i wojną wykorzystane w funkcji mimetycznej w partiach statycznych jak:
- ogólne określenia dotyczące wojska i wojskowości :
4

Problematyka teoretyczna funkcjonowania motywów roślinnych w utworach literackich, [w:]
Literacka symbolika roślin, pod red. A. Matuszewskiej, Gdańsk 1997, s. 19.

38

Magdalena Czachorowska

…trzeba było co roku […] budować wysoko położone drogi dla wojsk, które
w każdej porze musiały odbywać marsze. Faraon I 9–10
Więc zamiast narzekać i  rozprawiać, zbierajcie wojska, broń, żywność…
Przemiany 439
W tym czasie jenerał Nitager, naczelny wódz armii, która strzeże bram Egiptu od najazdu azjatyckich ludów, ma wyruszyć od Gorzkich Jezior przeciw następcy tronu. Faraon I 14–15
„Tylko od czasu do czasu z frontu, od tyłu albo z boków przyleciał jakiś jeździec z kartką albo z ustnym poleceniem od majora.” Lalka I 181
- ogólne określenia nazywające żołnierza:
Nieustraszony bojownik nie wydał jęku, owszem – nucił pieśń żołnierską,
a po ukończeniu ceremonii sam chciał się podnieść. Faraon I 48
Alarm! – zawołałem zrywając się na równe nogi. – Szpadę!... konia!... Oficerowie na swoje miejsca!... Sygnał do ataku! – komenderowałem w półśnie sądząc, że mój oddział ze wszech stron otoczono. Kłopoty babuni 185
Skrzypce na chwilę umilkły i żołnierz oprzytomniał. Echa muzyczne 52
Wojskowy szedł, a raczej wlókł się naprzód, cywilny o parę kroków za nim.
On 407
- realia życia wojskowego
A tu odbyć się ma parada i już na placu musztry widać galopujący sztab
pułku. Echa muzyczne 48
Tej nocy spaliśmy na gołym polu nie stawiając nawet w kozły broni. Lalka
I 178
- nazwy broni
- Dziesięć… dziesięć tysięcy takich maszyn z  odpowiednią liczbą armat –
wystękał Pomorski, spocił się i znowu oparł brodę na własnych kolanach. Przemiany 429
Od wąwozu dolatywał ich zgiełk żołnierstwa i łoskot toczących się balist…
Faraon I 33
Każdy miał w swej lewej ręce karabin, za plecami pałasz, ceglaste rumieńce
na twarzy białej jak kredą i szeroko otwarte oczy. Omyła 142
Dalej oddział kopijników, w bluzach niebieskich i czerwonych, potem wielka
banda ludzi prawie nagich, zbrojnych w maczugi, znowu procarze i kopijnicy,
i znowu procarze, a za nimi czerwony oddział z kosami i toporami. Faraon II 59
Libijczyk, Grek, Cheta już dzieckiem będąc strzela z łuku i procy i doskonale
włada maczugą… Faraon II 161
Inaczej było z książęcym sztabem, z greckim pułkiem, który mu towarzyszył
i kilkoma wojennymi machinami. Faraon I 17

stopnie i funkcje wojskowe – przynależność do rodzajów broni Przyjęłam mu mamkę. kaprala z pierwszej kompanii. które choć w części poświęcone byłoby zagadnieniom wojska i  wojskowości w  tamtym czasie. ale wśród nich nie znajdziemy dzieła. autorzy traktatów . kopijnicy.nazwy jednostek Marzył. powiadam ci.. Faraon I 433 . jako wyraz ogromnego zainteresowania cywilizacją. córkę Szczypajły. Lalka I 158 Losowanie skończyło się. Kłopoty babuni 136 Stosownie do porady otyłego majora. Faraon II 406 Za piętami Sargona chodzili przecie najlepsi wojownicy asyryjscy: łucznicy. w jednym szeregu.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 39 .. Od początku XIX wieku ukazały się liczne publikacje. a za nią. że jest kapitanem jazdy i na czele szwadronu pędzi do ataku. posuwała się lektyka ministra. Informacje na ten temat pojawiały się bardzo rzadko. który swoim lekceważeniem płci pięknej tyle przykrości narobił zacnej przyjaciółce. otoczona oddziałem toporników. a jednak nie było takich sześciu. nawiązywał do walk powstańczych z 1863 roku – zawsze mógł odwołać się do pamięci. Placówka 235 Tutmozis kazał zaprząc dwadzieścia pięć dwukolnych wozów ciężkiej kawalerii i wsadzić na nie ochotników. greckie roty… Faraon I 21 …albo te noclegi w lasach i na polach. nawet incydentalnie. w miedzianych hełmach i pancerzach. a  feldfebel odprowadzał rekrutów do tymczasowych koszar. bardziej lub mniej naukowe. kulturą i sztuką starożytnego Egiptu. Echa muzyczne 38 Prus przywoływał w swych utworach kampanie wojenne z epoki napoleońskiej. a później kapitanem w siódmym pułku liniowym. babę jak Herod.formacje i oddziały wojskowe .części umundurowania Za przednią strażą. z obnażonymi mieczami… Faraon I 63 . znasz ją przecie. Kłopoty babuni 188 Był porucznikiem. topornicy. i Praksedy markietanki?. Jednak w przypadku „Faraona” sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. najczęściej przy podawaniu informacji na temat historii – kiedy to. działania wojskowe z okresu Wojny Ludów. tę Weronikę. którzy potrafiliby maszerować zgodnie. kiedy jeden drugiemu spychał głowę z tornistra i ukradkiem ściągał płaszcz służący za wspólną kołdrę? Lalka I 177 Do sali weszło dwoma rzędami kilkunastu gwardzistów w złotych hełmach i napierśnikach. postanowiliśmy około południa złożyć wizytę emerytowi Batożnickiemu. doświadczeń i wiedzy przeciętnego czytelnika.

hasło. oddziały libijskie. 82–83.. które powszechnie uważane są za najbardziej prymitywne. Ale są także wyrazy nazywające realia przede wszystkim znacznie młodsze albo z innych obszarów i kultur. który. Takimi są nazwy broni: łuk. W. dowódca. W innym miejscu Prus wspomina o oddziałach z kosami. Do takich nomina militaria należą neutralne leksemy typu: alarm. składającą się z wąskiego stalowego grotu osadzonego na drzewcu (…) Broń ta w swej już skrytalizowanej formie używana była od II połowy XVIII wieku7. miecz. że mogą być wykorzystane do napisania powieści o wojnie z każdej epoki – od czasów starożytnych po współczesność. . W sytuacji.. na zachodzie Europy5. s. Wątpliwości co do zasadności pojawienia się w powieści o starożytnym Egipcie może budzić na przykład leksem kopijnicy. a  kopia to broń wykształcona dopiero w  XIII w. s. s. wspomina też o kolumnach wojsk hetyckich. Gradowski. w takim znaczeniu. funkcji mimetycznej musi towarzyszyć i inna funkcja – funkcja poznawcza. gdy pisarz odwołuje się do tak odległej rzeczywistości. Warszawa 1998.40 Magdalena Czachorowska opisywali wyprawy wojenne faraonów lub najazdy na Egipt armii obcych ludów – lub na temat sztuki – gdy zachwycano się malowidłami i płaskorzeźbami o tematyce wojskowej. kij. Warszawa 1990. Słownik uzbrojenia historycznego. Kosy owszem były już wykorzystywane w  starożytności jako broń. bo nazwy te od dawna przywoływane są w opracowaniach i nawet jeśli z punktu widzenia dzisiejszego użytkownika języka odczuwane są jako wyrazy przestarzałe lub archaizmy nie budzą w czytelniku wewnętrznego sprzeciwu. Wśród jednostek leksykalnych budujących świat starożytnej wojskowości znalazły się takie. ponieważ jak nazwa wskazuje był to oddział zbrojny walczący między innymi kopiami. Żygulski Jun. 88. cit. . A w „Faraonie” Prus opisuje nie tylko armię faraona. o którym pisze Prus to prawdopodobny wynalazek piechoty zaporoskiej z XVII wieku6. oddział.. będąca drzewcową bronią kłującą. Są uniwersalne na tyle. Z. zgodnie z objaśnieniami w literaturze fachowej. tarcza. pułki greckie. nazywa narodową broń polską. Żygulski Z. Na przykład o oddziałach asyryjskich czytamy: 5 6 7 W. musiała być znana za czasów Ramzesa XII). W „Faraonie” znalazły się nazwy uzbrojenia. topór. Kwaśniewicz. atak. M.. op. Gradowski M. a co za tym idzie – najstarsze: kamień (i proca – używana już była w czasach biblijnych. 98. by unieszkodliwić konie przeciwnika. taran. 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym. nóż itd. ale wyposażano w nie koła rydwanów bojowych. Kolejny sprzeciw budzi pojawienie się w powieści leksemu lanca.Jun. broń. ale i wojska asyryjskie. bitwa. Kwaśniewicz. Funkcję poznawczą pełnią nomina militaria wykorzystane w partiach opisowych – w powieści znajdziemy opisy całych armii. kosy bojowe. maczuga. które wydają się być jak najbardziej adekwatne do ówczesnej rzeczywistości.

nad którą niesiono duży parasol. a  że tę relację przekazuje małe dziecko. a o okropnościach tego. Mieli oni kudłate włosy. Z tym. jakie skutki przynoszą. nawet o jego kolejnych fazach. Bitwa widziana oczami Rzeckiego jest brudna. Jedni byli odziani w długie szaty z grubego sukna. Faraon I 358–359 Armia faraona musiała zmierzyć się z wojskiem libijskim. do której powracamy. inni w krótkie surduty i spodnie. Wszystko to było uzbrojone w miecze. Faraon II 58–59 Kilka razy także w  powieści odnajdziemy oczywiście i  opisy oddziałów egipskich. Na czele maszerowało kilkunastu jeźdźców. prawie dzikimi zwierzętami. kręciło się kilkudziesięciu ludzi. wrażeń dźwiękowych. drapieżna. spadające do kostek. świadczy zachowanie dorosłych mieszkańców miasteczka. Za jeźdźcami szła gromada procarzy w szarych koszulach. Funkcja mimetyczna słownictwa militarnego. . zwiesiwszy obie nogi na lewą stronę. Efekty starcia obserwować możemy jedynie z oddalenia. Dalej oddział kopijników. z których jeden odziany w białą płachtę siedział na koniu jak na ławie. a obraz drugiej zasnuwa kurzawa piachu pustynnego. które nigdy bitwy nie widziało. Walka relacjonowana jest jedynie poprzez wykorzystanie zmysłu słuchu. ale nie widzi walczących. potem wielka banda ludzi prawie nagich. okrutna. i znowu procarze. co się dzieje. śpiczaste czapki z klapami na uszach. odnosi i porównuje do znanych sobie odgłosów życia codziennego na wsi. co dzieje się dookoła. a to co słyszy. W opowiadaniu „Omyłka” dochodzi co prawda do bitwy między oddziałami powstańczymi a wojskiem rosyjskim i czytelnik informowany jest o samym starciu. potem jakiś dostojnik w lektyce. ale do pierwszej w czasie manewrów nie dochodzi. realizowana była także w trakcie opisu scen bitewnych. wywołują określone emocje i nastroje u czytelnika. I tu pojawia się następna funkcja słownictwa militarnego – funkcja ekspresywna. ponieważ obrazy bitew i tego. wielkie brody. w bluzach niebieskich i  czerwonych. przerażeni tym. W  „Faraonie” czytelnik spodziewa się opisu dwóch bitew. białymi i czerwonymi plamami. zbrojnych w maczugi. znowu procarze i kopijnicy. zwolna posuwał się libijski korpus niby kilkuwiorstowy wąż upstrzony niebieskimi. Walczący żołnierze są oszołomieni hukiem. jakich Ramzes jeszcze nie widział. a niektórzy – w buty z cholewami. a za nimi czerwony oddział z kosami i toporami. łuki i włócznie. Opis starcia obu walczących stron poprzedzają wiadomości o wyglądzie Libijczyków: Otoczony kłębami żółtawego kurzu. że w całej twórczości Prusa odnajdziemy opis tylko jednej bitwy – bitwy nazywanej przez Rzeckiego „jeneralną”.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 41 Między niespokojnymi.

Słownictwo militarne. nie wiadomo skąd wylewają się wielkie armie i niszczą spokojnych sąsiadów. gdy w dolinie opadły piach i kurz – ukazały się ludzkie ciała straszliwie pokaleczone. a z ich ust. że w każdej chwili mogą zginąć. więc sami zabijają. Co innego wojskowość. ażeby ich dobito. jak już była mowa. Faraon II 68 Pod wpływem tego widoku i zapewne spóźnionej refleksji na temat skutków wojny i kruchości ludzkiego życia. o tym. Przez całe wieki panuje w niej spokój i cisza. W ”Faraonie” sposoby realizacji tej są następujące: Po raz pierwszy wojskowość wykorzystana została w ten sposób w pierwszym tomie powieści. wybiegały przekleństwa albo błagania. albo i baza metafor. która po wielu latach spokoju zaczyna dymić i trząść się. ani słowa z raportów pisarzy. pełnych piasku. że zaczął wierzyć: …że w [jego] głowie osiedlił się cały pułk wozów wojennych i od rana do nocy odbywa musztrę. którą odbywał książę Ramzes. Faraon I 180 W czasie podróży po kraju. Niektórzy wili się w konwulsjach. świadczące o okrutnej. opisu starcia zbrojnego w  „Faraonie” nie było. niekiedy w  jednym punkcie zgromadziło się trzy i cztery trupy.42 Magdalena Czachorowska często zachowują się w sposób nieludzki. lecz nagle zrywa się wewnętrzna burza. Ramzes decyduje o tym. ze ranni i niewolnicy nie będą zabici. choćby pod wpływem strachu. że podobno istnieje piramidalna góra. co działo się tak naprawdę na miejscu walki. który ich ogarnia na myśl. tworzonych przez pisarza. jak sam książę tłumaczył: . huczeć i wyrzucać z siebie masy płynnego ognia. aby zrozumieć na czym polega rządzenie. tematyka wojskowa wykorzystywane były często jako element. Otóż Asyria […] jest taką górą. kiedy to jego świętobliwość stary faraon Ramzes XII opowiada synowi. krwawej walce: W  niektórych miejscach zwłoki leżały przy zwłokach. rządzenie państwem wydawało mu się rzeczą niezmiernie skomplikowaną. Choć. w ten sposób realizowana była funkcja metaforyczna. jednak funkcja ekspresywna realizowana jest w momencie. piasek pustyni pokryty brunatnymi plamami. drugi rozwaloną głowę do tułowia. następca tronu był tak znużony i zmęczony nowymi obowiązkami. bezwzględnej. co tłumaczyli mu nomarchowie. z trzeciego wychodziły wnętrzności. Sprawy związane z wojskiem są dla niego proste i logiczne. Piasek był popstrzony brunatnymi plamami krwi. Faraon I 223 Ramzes nic nie rozumiał z tego. gdy następca tronu. rany były okropne: jeden wojownik miał odcięte obie ręce. który kierował walką swej armii z pagórka i czytelnik mogli się przekonać.

którzy oficerowie piją lub zaniedbują służbę. tak ja będę kierował państwem. Niektórych bohaterów w swych utworach Prus nie przedstawia z imienia i nazwiska. zapełnia korytarze domów. szturmuje ściany. Oni są fortecą. Kobieta najczęściej nazywana jest majorową. muszę wziąć dwa korpusy. Faraon I 240 Inne metafory zbudowane na leksyce wojennej odnaleźć można w wypowiedziach młodego faraona. Faraon II 349 Nowela „Cienie” rozpoczyna się przypowieścią. nie wyruszyłbym bez trzech korpusów. jest w  każdej szczelinie. był pułkownikiem. Gdy wróg jest niewyćwiczony i walczy w bezładnych tłumach. wozów. zwycięża każdego wieczora. więc musimy przypuścić szturm. pierzcha każdego poranku. panuje od zachodu do wschodu słońca. rzucę się na nich i pokonam.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 43 Bo kiedy mam do czynienia z wojskowością. a w dzień. Wiem też. wysuwa się ze swych ucieczek. W opowiadaniu „Kłopoty babuni” bohater. Potężna armia. wiem wszystko: ilu jest żołnierzy. Odmówili. wdowa po majorze V pułku piechoty. Leksemy armia (3x) i żołnierze wykorzystanie zostały jako osnowa opowieści: Kiedy na niebie dogasają blaski słońca. pierzcha każdego poranku. leży pod najmniejszym ziarnkiem piasku. Swoją filozofię rządzenia Ramzes wyjaśnia w następujący sposób: Jak wódz musi prowadzić swoją armię na własną odpowiedzialność i według własnego planu. Gdyby nieprzyjaciel stał w obronnej pozycji. postać identyfikowana jest jedynie poprzez rangę wojskową. Zmierzch – wielka armia nocy o tysiącach niewidzialnych kolumn i miliardach żołnierzy. a którzy pełnią swoje obowiązki. jeżeli będę miał do pomocy stu procarzy. którą wezwaliśmy do poddania się. która od niepamiętnych czasów pasuje się ze światłem. Kolejną. co robić z wojskiem. czepia się najcieńszej nici pajęczej. chowa się po kryjówkach i czeka (5x). pełniący też funkcję narratora. wypełzuje na środek pokoju i obsiada firanki. tytułowa babunia. panuje od zachodu. z  ziemi wynurza się zmierzch. z  omówionych funkcji słownictwa militarnego. a głównego bohatera – narratora – majorowa tytułuje pułkownikiem . wysuwa się na ulice. Gdy strona przeciwna ma tysiąc toporników i ja tysiąc. zwycięża każdego wieczora. wypełnia wszystkie skrytki. przeciw jego tysiącowi mogę wystawić pięciuset żołnierzy i pobiję go. przenosi się na inne miejsce. rozbita. chowa się po kryjówkach i czeka. będzie funkcja identyfikacyjna. do niego przyjeżdża Pudencjanna Moździerznicka. ażeby go pobić. Cienie 82 Armia więc pasuje się ze światłem. Faraon II 219 A o sporze z kapłanami tytułowy bohater mówi: Między mną i arcykapłanami już zaczęła się wojna. koni. Gdy na równinie stał korpus nieprzyjacielski. alegorią walki dnia z nocą.

aż podskoczyły szachy i  zadźwięczały szklanki. Jest to więc już osoba starsza. szczery. rubaszny.. Jak na pisarza. prostolinijnym. energicznym krokiem. do bryczki którego został doczepiony wózek Stasia. że sprawia wrażenie osoby młodszej niż jest w rzeczywistości. przede wszystkim jednak prawy. a dokładna analiza dorobku pisarskiego Prusa pozwoli zapewne wyłonić następne funkcje leksemów z pola semantycznego nomina militaria. Dodatkowo należy zauważyć. metaforycznej. zarówno jeśli chodzi o jego wygląd. Dalej pisarz nazywa swojego bohatera po prostu pułkownikiem. Eman II 459 Dotychczasowe badania pozwoliły na wyróżnienie 6 funkcji słownictwa militarnego w twórczości Bolesława Prusa: mimetycznej. W tomie II akcja przenosi się do rodzinnego miasta Madzi Iksinowa. trzyma się prosto. Ponownie stopień wojskowy występuje w funkcji identyfikacyjnej. . O charakterze bohatera świadczą choćby takie cytaty: . chodzi sprężystym. Mamy więc do czynienia z jeszcze jedna funkcją – funkcją charakteryzującą.. . które identyfikowane są jedynie rangą wojskową wprowadzają określony typ bohatera. że jestem cham… Eman II 385 Trzeba było wiedzieć w tej chwili majora!. Wyjął z ust olbrzymią faję. że postacie. kierujący się zdrowym rozsądkiem i zawsze postępujący zgodnie ze swoim honorem. Wojskowy to zawsze mężczyzna niezwykle jowialny. zna jedynie jego szarżę. więc zgodzono się nie zwracać na to uwagi. „Milknące głosy”: głównym bohaterem utworu jest pułkownik. był osiemdziesięcioletni eks-pułkownik. Najpełniej postać nazwana od rangi wojskowej narysowana jest przez Prusa w „Emancypantkach”. któremu baby mieszają we łbie jak w szafliku!… Eman II 437 Tylko major nazywał ją [siostrę pana Krukowskiego] starą wariatką. Czytelnik nie poznaje głównego bohatera z imienia czy nazwiska. którego twórczość nie kojarzy się z tematyką militarną.Nie znam żadnego podsędka!. poznawczej. choć zamierzał wkrótce wrócić do kraju. jak i cechy osobowości.. stary kawaler. który w 1871 roku po powrocie z piątej kampanii w życiu.. funkcji tych jest sporo. – wrzasnął uderzając pięścią w stół. Bo w tej chwili major powiedział. w wieku 65 lat wziął dymisję i  osiadł w  Lyonie. prawdomówny. szlachetny. ekspresywnej. ale ponieważ jego sądy o wszystkich iksinowianach były ostre. – Nie grywam z  pantoflem..Proszę pani – zaczął – czy ja naprawdę robię coś nieprzyzwoitego?. Przyjacielem domu państwa Brzeskich był major. na czole żyły mu nabrzękły… Wyglądał jak stary smok. identyfikacyjnej oraz charakteryzującej.44 Magdalena Czachorowska W innym utworze „Przygoda Stasia” – wśród znajomych pana Łoskiego. nastroszył siwe brwi. ale aktywny tryb życia spowodował..

identifying and characterizing. expressive. they have not received such a wide description as e. Although Prus is not an author whose works are associated with military thematics. Yet. an ironic and extraordinarily witty commentator of events.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 45 Functions of military language in the works of Bolesław Prus Summary Bolesław Prus is commonly perceived as a superb observer of city life. Although military thematics and battle scenes frequently occur in the works of this artist. . This article contains an overview of the functions of military language within nomina militaria in the works of Bolesław Prus. an invaluable chronicler of the epoch. The elaborated functions are mimetical. cognitive. military art and Prus are not that easily associated.g. An exact analysis of the literary output of Prus ought to reveal even more of them. an incisive critic of social relationships. war and military affairs in Sienkiewicz or Żeromski. metaphorical. various functions of such language may be enumerated.

.

place names Zagadnienia związane z proprialną sferą języka łączą się trwale z dziejami i kulturą narodu. Najobszerniejszą definicję w artykule O pojęciu kultury języka podała profesor Jadwiga Puzynina (Puzynina 1990: 153–162). ponieważ „terminy przyjęte w wielu językach ułatwiają międzynarodową wymianę myśli” (Butler. nazwa własna. proper name. przekazywany z  pokolenia na pokolenie” (Szymczak 1988: 1083). nazwy odmiejscowe Keywords: anthroponymy. W obie te definicje w sposób szczególny wpisują się zagadnienia dotyczące kształtowania się polskiej antroponimii. surnames. z których najbardziej adekwatne w niniejszej pracy wydaje się określenie: „ kultura jako całokształt materialnego i  duchowego dorobku ludzkości gromadzony. Wartość komunikatywna takich zapożyczeń nie pozostaje tu bez znaczenia. To pierwsze „wykorzystywane jest w ocenie innowacji leksykalnych pochodzących z języków obcych. publicystyczna oraz jej wytwory mające na celu: szerzenie wiedzy o języku. utrwalany i  wzbogacany w  ciągu jej dziejów. „Kulturę” definiuje się na wiele sposobów. Przy ocenianiu formacji nazewniczych bierzemy pod uwagę kryterium narodowe i  geograficzne. nazwiska. czyli w ocenie zapożyczeń leksykalnych (ale uwaga: nie istnieją wszak języki z wyłącznie rodzimym słownictwem)”.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 47 Anna Dąbrowska-Kamińska Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Wybrane antroponimy w perspektywie lokalnej i ogólnonarodowej Słowa kluczowe: antroponimia. popularnonaukowa. ukazywanie istotnych wartości języka jako składnika kultury. . jego roli w życiu społecznym i indywidualnym”. według której „kultura” to działalność naukowa.

kaliskich (Januszowę. Zakrzowski) i  warszawskich (Jakuszewi. W niniejszym artykule analizie porównawczej poddaję antroponimy eksponowane w wariantywnych formacjach nazewniczych. Widoczne są one w  przypadkach zależnych. są składnikami kultury. w których kontynuowana jest cecha wielkopolska. Szymon Boguniewski. na dom pana Ryniewskiego. które przeciwstawiają się językowi ogólnemu. Bartoszowę. Marciszowę). Jakuszowi. Wrocław 2004. Wśród antroponimów w rotach odnajdujemy także liczne imiona z gwarowymi cechami dystynktywnymi. Teksty do roku 1543. Ryniowski. W. W tych najstarszych zapisach przysiąg 1 Źródła: W. Markusz Mikołajewski).) jako nazwiska. czyli w znaczeniu nazwy osobowej. Występują one współcześnie. Rzepka. Kryterium geograficzne natomiast nawiązuje do „terytorialnego zróżnicowania języka polskiego. Jakuszewi. pilzneńskich (Andrzejowi. w których pojawia się cecha wielkopolska i mazowiecka -ew(i) lub małopolska -ow(i) po historycznie miękkiej spółgłosce.. a mianowicie ’-ewi w wielkopolskich i mazowieckich (Andrzejewi. a szczególnie historii rodów. . Ryniewskiemu). Boguniowski. Piotraszewi). Mikołajewym). występującej obok imienia (por. ze szczególnym uwzględnieniem celownika liczby pojedynczej dla rodzaju męskiego. Nazwiska. Jakuszowi. Mikołajowski. Kuraszkiewicz.R. W. Bartoszowę. Wydra. Jakuszewi. które przekazywane z pokolenia na pokolenie są świadectwem zmian językowych. choć te ostatnie z wyraźnie niższą frekwencją. Warszawa 1970. a zatem i te. Chrestomatia staropolska. Nazwy osobowe bowiem są gromadzone. Zakrzowski i Ryniewski funkcjonowały już w przywołanych rotach (z których najstarsze pochodzą z XIV w. Zakrzewski) i wszystkie są notowane w Słowniku nazwisk Polaków używanych w XXI wieku Kazimierza Rymuta (SNUP). Podstawowe wiadomości z  gramatyki historycznej języka polskiego. również w wariantywnych formach (por. Markusz Mikołajewski. Błędem jest natomiast zastosowanie ich w wypowiedzi realizującej normę ogólnopolską” (Doroszewski 1950: 23). a najmłodsze z XVI w. utrwalane i  wzbogacane w  ciągu dziejów. Przejawem tego jest istnienie gwar i dialektów. Wybrałam tylko niektóre antroponimy z rot1 poznańskich (Andrzejewi. pyzderskich (Maciejewi). Jedynie formy Boguniewski. Antroponimia należy do specyficznego obszaru kulturowego polszczyzny. Mikołajewski. i te z cechą małopolską. Satkiewicz 1970: 44). ani regionalizmy nie są błędami językowymi.48 Anna Dąbrowska-Kamińska Kurkowska. Maciejewi) oraz ’-owi w krakowskich i pilzneńskich (Andrzejowi. zapożyczeń leksykalnych i słowotwórczych nie przeciwstawia się tendencjom w języku ogólnym. Zjawisko występowania w nazwiskach cech gwarowych. Marciszowę). Ani dialektyzmy. Szymon Boguniewski. krakowskich (Andrzejowi.

Januszewski (: dawniej Januszewo. które motywują owe antroponimy semantycznie i  słowotwórczo. . Rynia) i Ryniowski (: Rynowo). Mikołajewski (: Mikołajewice) i Mikołajowski (: Mikołajowice). Olszewski (: Olszewo. Jędrzejewski (: Jędrzejkowo) i Jędrzejowski (: Jędrzejów). Ryniewski (: Rynie. Boguniewski (: Boguniewo) i Boguniowski. SNUP). Obecnie w celowniku liczby pojedynczej imion męskich obowiązuje końcówka -owi. Bilewski (: Bilew) i Bilowski. 2 Wykaz słowników oraz skrótów ich tytułów znajduje się w końcowej części artykułu. Andrzejowi. Częsta ówcześnie pierwotna końcówka -u – wraz z późniejszą -owi – trwać będzie od XVI/XVII do XIX w. dziś Janiszewo. Pniewski (: Pniewy) i Pniowski (: Pniów). Wymieniam je wraz z wyszukanymi w rotach i słownikach antroponimami. natomiast -u jest właściwa niewielu rzeczownikom i nawet w ich obrębie zdarza się niekonsekwentne użycie także końcówki -owi (Klemensiewicz 2002: 610).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 49 sądowych cechy gwarowe typowe dla danego regionu występują bardzo konsekwentnie. Wyekscerpowałam je ze słowników2 (ETSNP. Olszowice). Materiał: Andrzejewski i Andrzejowski (: Andrzejów). W apelatywach upowszechniła się także końcówka -owi. Maciejowi. O pewnej swoistej ekspansji końcówki -ovi dawnych tematów na *-ŭ na pozostałe rzeczowniki męskie w celowniku liczby pojedynczej nadmieniał Zdzisław Stieber przy okazji omawiania jej produktywności w polskim języku literackim i dialektach południowych (Stieber 2005: 110–111). który nie zawsze był ustalony (Klemensiewicz 2002: 610). Mikołajowi. Przyjrzyjmy się ojkonimom. Jednak w nazwiskach odmiejscowych z ’-ew lub ’-ow takie „obowiązujące” ujednolicenie nie nastąpiło. Wtedy to równoległość końcówek -u || -owi nie pozwalała gramatykom określić dokładnie zasięgu ich występowania. por. Krzeszewski (: Krzeszew) i Krzeszowski (: Krzeszów). Następnie zestawiłam z  pochodnymi od nich nazwiskami. SEMot. Wyniki zaprezentowałam poniżej (po dwukropku w  nawiasie). ponieważ wybór zależał od zwyczaju. Januszewice) i Januszowski. Olszewice) i Olszowski (: Olszowa. Jędrzejowi. Milejów) i Milowski (: Milejowice). Maciejewski (: Macewo) i Maciejowski (: Maciejowice). Jeżewski (: Jeżewo) i Jeżowski (: Jeżów). o ile wspomniane ojkonimy wystąpiły w przywołanych wcześniej słownikach. Milewski (: Milewo. Gołębiewski (: Gołębiewo) i Gołębiowski (: Gołębiów). (Klemensiewicz 2002: 300).

Jędrzejów. i w Wielkopolsce: Januszewice. Wśród nich wyrazistą grupę stanowią stare formy dzierżawcze z -ow. Pniów.50 Anna Dąbrowska-Kamińska Wilewski (: Wilewo) i Wilowski. będących ich podstawami. 3 SPXVI podaje: przewrócone pnie. a e po jocie lub spółgłosce zmiękczonej (Moszyński 1984: 193). Wiśniewski (: Wiśniewa) i Wiśniowski (: Wiszniowa). Wiszniowa (w  Małopolsce). poj. Mikołajewi || Mikołajowi. np. Ryniewski/Ryniowski. gołąb). Mikołajowice. Gołębiów. wykształciły się dopiero nazwiska odmiejscowe (Kowalik-Kaleta 2007: 42). Gołębiewo. Nazwy miejscowości pierwotnie mogły wywodzić się i od apelatywów. Jakuszewi || Jakuszowi. Natomiast z  porównania prezentowanych par nazwisk wynika. Olszowa (por. Wymiana e : o miała miejsce w końcówce C. olszyna). Rynie. a nie w podstawie. t. Jeżewo. Wilewo wiadomo. Rynia) charakteryzuje owa cecha gwarowa. Identyfikacja osoby przy pomocy określenia miejsca zamieszkania polegała wtedy na sprecyzowaniu relacji przynależności do danej miejscowości. która jest kontynuowana w pochodzących od nich nazwiskach. ponieważ we wszystkich przykładach mamy do czynienia ze spółgłoską miękką lub historycznie miękką przed -ow i -ew. Jeżewo. W małopolskich nazwach miejscowych: Andrzejów. pniewie3). Mikołajewice. ap. a także w przyrostku ’-ew : ’-ow. np. np.m. ap. ap. pragnę skupić uwagę na nazwach miejscowych. 24. która kontynuowana jest w nazwiskach. pnie. np. Olszewo || Olszowa. że zaliczane są one do historycznych nazw miejscowych. ap. W mniej licznych zaś antroponimach oboczność ma miejsce w sufiksie nazwiskowym. -ewi : -owi. królewski || królowa (Lehr-Spławiński. Nowsze. Zakrzewski (: Zakrzewo) i Zakrzowski (: Zakrzów). Olszewo. W obrębie podstaw słowotwórczych większości ojkonimów z tabeli wystąpiła oboczność e : o. Jeżów. Z takich deskrypcji. Pniewy (por. Olszewice || Olszowice. np. por. przez zastąpienie ich formami syntetycznymi. z której pochodził lub był właścicielem. . Andrzej. Olszewo. i śląskiej – Zakrzów – zaszedł proces kompensacyjny wzdłużenia zastępczego. pień. W  kwestii zaś motywacji słowotwórczej i semantycznej ojkonimów typu Januszewo. z  -owice oraz -ice. Krzeszów. pniewina. Rozpoznane właściwie nazwy miejscowe w podstawach nazwisk są istotne również dla identyfikacji czy unikania pomyłek w  określaniu tożsamości danej osoby. Maciej. może coll. W prezentowanych powyżej parach antroponimów. l. Wszystkie (poza n. Olszowice. Jeżów (por. jeż). Milejowice. występują i  w  Małopolsce: Maciejowice. Olszowa. i od imion. że nie występuje w nich odziedziczona jeszcze z prasłowiańszczyzny oboczność o po spółgłosce twardej. Gołębiów (por.

Stieber zauważa. rozmaicie w przyrostku nazwy pospolitej a własnej” (Klemensiewicz 1999: 103–104). W  poniższej tabeli prezentuję nazwiska z  ’-ew (1 kolumna) w  kolejności według ich frekwencji (2). w  którym występuje grupa ’-ew.|| ’-ow-. która znajduje się obok frekwencji (3) odpowiadających im nazwisk z ’-ow (4). poza bardzo nielicznymi wyjątkami archaicznymi (por. królewna). królewic(z). że -evi pierwotnie mógł występować tylko po miękkich. królewski. z czasem rozszerzył się na pozycję po twardej spółgłosce. Upowszechnienie grupy -ow. i terytorialny zasięg tego procesu zależą od dialektu oraz od rodzaju morfemu. tak np. Dane pochodzą ze Słownika nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku Kazimierza Rymuta (SNUP). przy czym i chronologia. „pod wyrównującym wpływem formacji z o. 1 2 3 4 Nazwiska z cechą wielkopolską i mazowiecką ’-ew Liczba osób Liczba osób Nazwiska z cechą małopolską ’-ow Wiśniewski 52422 3066 Wiśniowski Olszewski 23421 1008 Olszowski Maciejewski 15612 1127 Maciejowski Zakrzewski 13623 35 Zakrzowski Andrzejewski 11997 44 Andrzejowski Milewski 9348 69 Milowski Jędrzejewski 7481 843 Jędrzejowski Gołębiewski 7028 6757 Gołębiowski Januszewski 3663 47 Januszowski Jeżewski 2000 490 Jeżowski Mikołajewski 2061 4 Mikołajowski Pniewski 1699 30 Pniowski Krzeszewski 723 701 Krzeszowski Wilewski 359 34 Wilowski . a nawet mógł czasem wyprzeć -ovi (Stieber 2005: 111). Dopiero później. później Mazowsze i na końcu Wielkopolskę. Proces ten najszybciej objął Małopolskę.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 51 Klemensiewicz. rozmaicie w różnych końcówkach. zaczęły się cofać formacje z prawidłowym e. stanowi znamienną cechę języka ogólnego i jego literackiej odmiany. która opierała się temu wyrównaniu najdłużej. Urbańczyk 1955: 79). Wynikała ona z działającego prawa korelacji miękkości.

że jest znacznie więcej osób (151624) z nazwiskami zawierającymi przyrostek ’-ew niż ’-ow (14309). Nosiciele tych nazwisk stanowią ponad 1/3 wszystkich uwzględnionych w tabeli. że tylko w jednym województwie. w których występuje -ew lub -ow po miękkiej lub historycznie miękkiej spółgłosce. Osoby te mają stałe zameldowanie w  Polsce i  zamieszkują w  konkretnym regionie. przedmiotem moich rozważań były nazwy osobowe. w warmińsko-mazurskim – 8% i w dolnośląskim – 7%. niektóre zaświadczone już w XIV wieku nazwiska do kronik i akt. Zatem w Polsce południowej i woj. jednak granica między starymi. w małopolskim – 26%. Frekwencja nazwisk z cechą wielkopolską i mazowiecką ’-ew oraz z cechą małopolską ’-ow (źródło: Słownik nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku K. frekwencja mieszkańców o nazwisku Wiśniowski jest wyższa niż tych o nazwisku Wiśniewski i wynosi 56%. zatem jest to najbardziej reprezentatywny przykład dla tej grupy analizowanych antroponimów. „Odchodzą” mianowicie historyczne. Forma nazwiska określa proweniencję nosiciela. uwarunkowanymi historycznie dialektami zdaje się nadal funkcjonować w Polsce.52 Anna Dąbrowska-Kamińska Bilewski 135 17 Bilowski Ryniewski 49 8 Ryniowski Boguniewski 2 29 Boguniowski Suma 151624 14309 Łącznie: 165933 Tabela 1. w śląskim – 17% . Na poniższej mapie zaznaczyłam procentowo – nazwiska z najwyższą frekwencją Wiśniewski oraz nazwiska Wiśniowski. warmińsko-mazurskim jest zameldowanych najwięcej Wiśniowskich. ale sygnalizuje pewne tendencje. Okazuje się. a mianowicie podkarpackim. . coraz mniej osób nosi nazwiska z przyrostkiem ’-ow. Dane liczbowe z powyższej tabeli pokazują. Analiza przeprowadzona na powyższym materiale (165933 osób) nie może służyć dogłębnej charakterystyce. Rymuta) Konkludując. maleje także liczba osób z nazwiskami z przyrostkiem ’-ew. w opolskim – 14%.

ale nikt się nimi już nie posługuje. Piotraszowski. Pleszowski notują inne słowniki. antroponim Boguniowski. Inny problem dotyczy nazwisk. Marciszewski (825). Posługuje się nim 29 4 W nawiasach znajdują się dane dotyczące frekwencji według Słownika nazwisk Polaków używanych w XXI wieku Kazimierza Rymuta. Ich wariantywne formacje z ’-owi w tym słowniku nie występują. Pleszewski (86). Oznacza to. . SEMot. jednak antroponimy Bartoszowski.: Bartoszewski (1445)4. Tylko nazwisko Marciszowski występuje jedynie w ETSNP. w dokumentach. np. ETSNP. ETSNP. Piotraszewski (7). a mianowicie: SSNO. które istnieją tylko w SNUP i nie są poświadczone w SSNO. Należy do nich np. w postaci zapisów. Jakuszewski (175).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 53 Mapa z wyszczególnionym procentowym rozmieszczeniem osób o nazwisku Wiśniewski i Wiśniowski w poszczególnych województwach na terenie Polski SNUP rejestruje nazwiska z cechami typowymi dla Wielkopolski i Mazowsza. SEMot. że nazwiska te istnieją w sensie historycznym.

że dawne uwarunkowania fonetyczne i morfonologiczne w prasłowiańszczyźnie tak zdominowały końcówki imion oraz apelatywów. że dziś 5 Rząd. r. aby zapobiec bezrobociu i  emigracji mieszkańców tzw. że jedyne z grupy z przyrostkiem ’-ow ma wyższą frekwencję niż odpowiednik z przyrostkiem ’-ew. Często były to (i są) migracje na stałe. wszystkie należą do nazwisk Polaków obecnych w SNUP. które obejmowały znaczną część Małopolski i południowo-wschodniej Polski. ponieważ konsekwentnie nazwisk z -ow po miękkiej jest zawsze mniej niż z ’-ew. dla Małopolski) w inne regiony. poświadczony w  1383 roku. poj. Owszem. teściewi. zakupił korzystnie w 1935 roku. zwłaszcza na terenie Wielkopolski i  w  Łowiczu oraz w  łowickiem (Lehr-Spławiński. statystyczne. np. czyli antroponim Boguniewski. Dzięki krystalizacji dominant. Zwykle jednak różnice gwarowe informują o pochodzeniu posiadaczy danego nazwiska. Polski B. jest obecnie ’-owi. Różnice gwarowe bowiem nie zawsze determinują dzisiejsze rozmieszczenie posiadaczy nazwisk na terenie Polski. . które obowiązuje także w  imionach. czyli wpływowi końcówki -ovi z dawnej deklinacji *ŭ-tematowej na C. Okazuje się. l. już w okresie międzywojennym5 często ludzie przeprowadzali się w poszukiwaniu pracy do ośrodków bardziej uprzemysłowionych (dziś do aglomeracji) lub za granicę. Klemensiewicz. l. Urbańczyk 1955: 80). W polszczyźnie normatywną końcówką C. że istnieją wyjątki. powstały wariant ’-ewi funkcjonował zgodnie z obowiązującym w prasłowiańszczyźnie prawem korelacji miękkości. Przekładają się one również na relacje ilościowe. Najpewniej brak wcześniejszych zapisów i potwierdzeń w dokumentach czy archiwach spowodował. gościewi trzymały się długo. Tylko Boguniowski wyróżnił się pod względem statystyki na tle całości analizowanego materiału. gdyż tam łatwiej było o pracę. precyzują dany obszar Polski (cezura przebiega między Małopolską i  pasem centralnym obejmującym Wielkopolskę i  Mazowsze). poj. w celu uprzemysłowienia tereny (nieużytki i piaski) pod COP (Centralny Okręg Przemysłowy). Na podstawie wybranych przykładów nazwisk zostały omówione relacje dialektalno-gwarowe na płaszczyźnie lokalnej i ogólnonarodowej. inne końcówki zostały wyrugowane w XV wieku. że nie zostało to nazwisko uwzględnione w dostępnych antroponomastykonach. rzeczowników męskich.54 Anna Dąbrowska-Kamińska osób. że cechy gwarowe w nazwiskach nie rażą w języku literackim. przykładem jest wspomniane już nazwisko Boguniowski. poza wspomnianym wcześniej -u. m. Czynnik ekonomiczny spowodował i  powoduje nadal przemieszczanie się wielu osób z nazwiskami charakterystycznymi (np. Z tabeli wynika. Niezależnie od cech gwarowych oraz miejsc obecnego zamieszkania nosicieli. Regularne zatem formy typu: zięciewi. Z tabeli wynika. Jednocześnie należy podkreślić.

• SSNO – Słownik staropolskich nazw osobowych. Taszycki. wydanie [CD-ROM. red.. Rymut. red.. I-III. Wykaz skrótów • ETSNP – K. natomiast regularny dawniej -ewi określany jest dziś jako typowy tylko dla Wielkopolski i Mazowsza. A. Частина перша. a mianowicie identyfikacyjną. Nazwiska Polaków. W odróżnieniu od imienia. t. Obecnie w polszczyźnie w  imionach i  rzeczownikach pospolitych (apelatywach) występuje niezależnie od pozycji (po twardej czy miękkiej spółgłosce) końcówka normatywna -owi. Suplement. Bibliografia • Butler D. Pepłowski. może funkcjonować -owi lub -ewi. Nazwy osobowe mieszkańców województw ruskich w lustracjach z XVIII wieku. • SJPSz – Słownik języka polskiego. Warszawa 1988. 2013. Збірник науковиx праць. Słownik historyczno-etymologiczny. Kraków 1995–2002. M. • SEMot – Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. • Dąbrowska-Kamińska A. Satkiewicz H. [w:] Актуальні проблеми філологіі та перекладознавства. • SNUP – Słownik nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku. W. M. pod kierunkiem M. red. Szymczak..KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 55 stanowią normę ogólnopolską. red. Malec. Warszawa. t. 1–7. 1970–71. oprac.. Kultura języka polskiego. Випуск шостий. K. Wrocław 1984–1987.R. tylko nazwisko (i jego forma) przekazywane jest z pokolenia na pokolenie. Natomiast w nazwiskach po spółgłosce miękkiej lub historycznie miękkiej. 282–291. Wśród antroponimów bowiem nazwisko pełni kulturowo najważniejszą funkcję. cz. M. . с. Cieślikowa. I–VI. Malec. Wrocław 1966-. t. Mayenowa. Rymut.]. Хмельницький. VII. dawniej również identyfikującego. 1–2. w zależności od regionu. Kraków 2003. • SPXVI – Słownik polszczyzny XVI wieku. Kurkowska H. Kraków 1999–2001. F. Wrocław 1965–1983. t.

Warszawa. Historia nazwisk polskich na tle społecznym i obyczajowym (XII-XV wiek). • Kuraszkiewicz W. PWN. they occur in several variants. • Puzynina J. Zielińskiej. Warszawa. These formal differences have been caused by phonetical and sometimes morphological processes. 2003.. IFP UKSW. Uniwersytetu Warszawskiego. Wyd. Dubisza. 2004.. 1950.. • Stieber Z.. Warszawa. Warszawa. like Olszewo : Olszewski. Olszowski. Teksty do roku 1543.e. Rzepka W. Klemensiewicz Z. W.56 Anna Dąbrowska-Kamińska • Odmiejscowe nazwiska Polaków w antroponimii kresowej. 1. • Stieber Z. edited by Kazimierz Rymut. i. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. pod red. 2005. t. „Poradnik Językowy” 1990. 1955... E. • Klemensiewicz Z.R. Decyk-Zięby i S. Dzięgiel i A. Wrocław. 1970. PWN. • Moszyński L. 2007.. s. Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego. Warszawa. • Teksty staropolskie. • Wydra W. t. 153–162. • Kowalik-Kaleta Z. Warszawa. Chrestomatia staropolska. Warszawa. Some of these surnames preserved distinct characteristics typical for place name of Mazovia. 73–93.. Prace Językoznawcze. . 2009. 1966. • Lehr-Spławiński T. Selected anthroponyms from local and national perspective Summary The article deals with some types of surnames of place-name origin in Polish anthroponymy. 2002. Warszawa. Analizy i interpretacje. [w:] Polszczyzna za granicą jako język mniejszości i języki mniejszościowe w Polsce. s. Podstawowe wiadomości z gramatyki historycznej języka polskiego.. Gramatyka historyczna języka polskiego. All such surnames function currently among surnames of Poles and are listed in Dictionary of Surnames Used in Poland in the Beginning of the 21st Century. pod red. • Doroszewski W. 3. Wstęp do filologii słowiańskiej. Historia języka polskiego. Warszawa. Urbańczyk S.. PWN. z. Kryteria poprawności językowej.. 1984.. O  pojęciu kultury języka.. Greater Poland or for Lesser Poland. 1. Warszawa.

Niewątpliwie związki między językiem a wspólnotą. a  Phraseological Dictionary of Polish Language. pochodzenie idiomów Keywords: Polish Language. origins of an idiom Relacje między językiem a kulturą i sztuką to zagadnienia. polityczne. wyrażenia frazeologiczne. historyków. zachodzące w życiu narodu czy danej wspólnoty językowej. a  phraseological expression. kulturowe. . Jerzy Bartmiński zauważa: „W kulturze – rozumianej jako wieloaspektowa całość obejmująca normy. Polish Language Dictionary of Idioms. wzory i wartości oraz czynności. polityczne i obyczajowe. Wszelkie zmiany społeczne. jako narzędzie utrwalania i przekazywania kultury” [Bartmiński 1991: 7–8]. ekonomiczne. Słownik frazeologiczny języka polskiego. jakie wyznają wartości. idiom. a także wytwory tych czynności – język funkcjonuje jako podstawa konsolidacji i wyodrębnienia wspólnot ludzkich. an idiomatic expressions. Słownik polskich idiomów. która się nim porozumiewa. an idiom. które z różnych perspektyw badawczych są przedmiotem zainteresowania nie tylko językoznawców. Adama Mickiewicza w Poznaniu Frazeologizmy związane z kulturą i sztuką w słownikach frazeologicznych języka polskiego Słowa kluczowe: język polski. w jaki sposób jej członkowie postrzegają świat.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 57 Gabriela Dziamska-Lenart Uniwersytet im. na podstawie jakich zasad organizują życie społeczne. ale i antropologów. znajdują odzwierciedlenie w jej języku. Analiza języka danej społeczności pozwala odkryć. jako czynnik modelujący obraz świata i programujący zachowania społeczne. socjologów. wyrażenia idiomatyczne. które są ich realizacją. są nierozerwalne i dwustronne. bo język żyje i  rozwija się razem z  narodem.

a więc ze swoistymi warunkami rozwoju narodu. Z  drugiej strony wpływ czynników zewnętrznojęzykowych (w tym kulturowych) na ewolucję języków narodowych dostrzegają historycy języka. wojskowość. Anastazji Oleśkiewicz [2007]. terminy użyte w  tytule mego szkicu. muzyki. które „wyrastają z obserwacji mimiki. odpowiadające wymaganiom estetyki. Skorupka 1959: 161] wyróżnia się tzw. w dalszym toku rozważań będą używane w ich znaczeniach podstawowych. zachowania się ludzi i zwierząt” [Kurkowska. które stanowią istotną część zasobu frazeologicznego polszczyzny. literatury. Wśród źródeł współczesnej frazeologii wskazuje się przede . z zajęciami. związane z  wymienionymi dziedzinami sztuk pięknych i  różnymi przejawami kultury. architektury. 2010]. Do frazeologizmów konwencjonalnych zalicza się też utrwalone połączenia wyrazowe wywodzące się z  Biblii. literatury. Przedmiotem mego zainteresowania w  niniejszym szkicu są ślady językowo-kulturowe. Problematyka obecności i miejsca biblizmów oraz mitologizmów w języku polskim była dotychczas przedmiotem badań w  pracach Stanisława Koziary [2001.58 Gabriela Dziamska-Lenart kulturalne. gestów. wytworzonego w ogólnym rozwoju historycznym lub w jego określonej epoce’ [SJPD]. W zasobie tym obok związków mających charakter naturalny. Kultura to według definicji słownikowej ‘całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkości. Również współczesna frazeologia polska o  motywacji kulturowej stanowi obszar słabo rozpoznany. Magdaleny Pudy-Blokesz [2010]. literaturę i realia życia starożytnych Greków i Rzymian. kulturę. obyczajami i wierzeniami. twórczych zasad różnych grup społecznych. Mniej uwagi poświęcono na zbadanie frazeologii antycznej obejmującej swą motywacją genetyczną historię. Najstarsze tradycyjne złoże frazeologiczne polszczyzny według Stanisława Skorupki pochodzi ze słownictwa dziedzin od dawna w Polsce obecnych i rozwijanych. Wiktora Steffena [1979]. związane z rozwojem kultury duchowej i materialnej człowieka. z jego warunkami bytowymi. Jana Godynia [2006]. takich jak rolnictwo. frazeologizmy konwencjonalne. harmonią’ [SJPD]. utrwalone w  społecznej świadomości. to leksemy wieloznaczne. rzemiosło. Podobnie szerokie rozumienie kultury prezentuje Bronisław Malinowski: „Kultura jest integralną całością składająca się z narzędzi i dóbr konsumpcyjnych. odznaczające się pięknem. Kultura i  sztuka. wierzeń i obyczajów” [Malinowski 1958: 28]. mitologii. ludzkich idei i umiejętności. kultury i  historii starożytnej. Sztuka to ‘twórczość artystyczna obejmująca dzieła z zakresu malarstwa. rzeźby. świadczą o naszej przynależności do tworzonej przez stulecia wspólnoty europejskiej. Stanowią one wspólne dziedzictwo narodów europejskich. religijne.

wstąpić na Parnas. benedyktyńska praca). okopy świętej Trójcy. córa Talii ‘baletnica’. podkreśla się istotny wpływ języka polityki na wzbogacanie zasobu utartych związków wyrazowych [Połowniak-Wawrzonek. oddziaływanie prasy. dotyczy różnych dziedzin życia kulturalnego społeczeństwa. język ezopowy. wiele hałasu o nic). krewni i znajomi królika. chocholi taniec. nasza mała stabilizacja. przybytek Melpomeny. brzydkie kaczątko. - Historia. matka Polka.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 59 wszystkim media masowe. być twardym jak Roman Bratny. stentorowy głos. wierzenia (np. polegającym na tworzeniu neologizmów strukturalnych i neosemantyzmów frazeologicznych [Fliciński. ostatni Mohikanin. wydarzenia i fakty z życia znanych postaci historycznych (np. filmu i serialu telewizyjnego. dziesiąta muza. alfa i omega. spartańskie wychowanie. ziemia obiecana. Frazeologizmy kulturowe. wsiąść na Pegaza). renesansowy człowiek. homeryckie boje. szkoda czasu i atłasu). których znaczenie prymarne bądź wtórne ma odniesienie (referencję) do treści kulturowych. sytuacja kafkowska. - Sztuki piękne: malarstwo. walczyć z wiatrakami. nawiązuje w sposób bezpośredni lub metaforyczny do twórczości artystycznej człowieka. piosenki. rzeźba. pójść do Canossy. dantejskie sceny. grecki / rzymski profil. - Literatura światowa i polska (np. lwia część. Frazeologizmy kulturowe wywodzą się z następujących źródeł: - Biblia. grać na dwóch fortepianach. . tycjanowski kolor. muzyka. arbiter elegancji. człowiek orkiestra. wieża Babel. Mniejszą rolę w tym procesie przypisuje się zapożyczeniom z języków obcych oraz rodzimym mechanizmom derywacyjnym. proponuję zdefiniować jako utrwalone i odtwarzalne jednostki danego języka o dającym się ustalić pochodzeniu (od realiów. uśmiech Giocondy / Mony Lisy. moralność Kalego. zdarzeń i nazw własnych motywowanych treściami kulturowymi) lub jednostki. czekać na Godota. popularnych programów telewizyjnych i radiowych. rubensowskie kształty. architektura (np. ukąszenie heglowskie. 2010]. bajońskie sumy. - Mitologia grecka i rzymska (np. sól ziemi. ktoś / coś na miarę Fidiasza / fidiaszową miarę. które są przedmiotem uwagi w  niniejszym szkicu. kłaść / włożyć coś między bajki. co do joty. pleść jak Piekarski na mękach. religia. czuć bluesa). złoty wiek. homerycki śmiech. oddziaływanie reklamy. trafić pod strzechy. Idiomatyzowanie się indywidualizmów i skrzydlatych słów oraz minitekstów kultury to najczęściej współcześnie wyzyskiwane sposoby pomnażaniu zasobu frazeologicznego. 2010]. wiek balzakowski. grać pierwsze skrzypce. sobie a  muzom.

powtórka z rozrywki. 2) artykuł hasłowy zawiera informację o pochodzeniu frazeologizmu. nie ma mocnych na coś / na kogoś. w którym informacja faktograficzna. sztuką. radio. 5) w słownikach o hierarchicznym lub pojęciowym układzie haseł – umieszczenie frazeologizmu w odpowiednim polu tematycznym. aby móc go jednoznacznie zakwalifikować do grona frazeologizmów kulturowych. rubensowskie kształty. wyjaśniająca tło mitologiczne. zatytułowanym Ludzie i miejsca w języku Macieja Czeszewskiego i Katarzyny Foremniak (2011). nigdy nie mów nigdy. podać komuś czarną polewkę. zezowate szczęście. film. telewizja. Z  punktu widzenia formalnoznaczeniowego na kulturowy charakter danej jednostki językowej może wskazywać obecność komponentu kulturowego w jej strukturze (np. począwszy od Słowniczka frazeologicznego Antoniego Krasnowolskiego z 1899 roku. na szklanym ekranie. o jeden most za daleko). z którego się wyodrębniły i dzięki któremu utrwaliły się w  społecznej świadomości. biblijne. - Kultura. Foremniak 2011: 15]. witać kogoś kosmato / kosmatą ręką ‘winszować mu zaręczyn lub zawarcia małżeństwa’ – przykłady z AKG). 4) cytat ilustrujący użycie frazeologizmu wskazuje na jego pochodzenie lub typowy zakres odniesień do wybranej dziedziny kultury. a skończywszy na najnowszym Słowniku frazeologizmów eponimicznych.60 Gabriela Dziamska-Lenart - Media masowe. Informacje o  pochodzeniu frazeologizmów pojawiają się w  większości dzieł frazeograficznych. obyczaje. kraina łagodności. historyczne omawianych frazeologizmów jest bardzo rozbudowana. Terminem frazeologizmu kulturowego obejmuję związki wyrazowe o różnej proweniencji. które nie tylko mają przenośne znaczenie. teatr. . komedia omyłek). sygnalizują. mówiąc słowami autorów słownika Ludzie i miejsca w języku… „odsyłają do konkretnej historii. nie chce mi się z tobą / wami gadać. Czapką. że za kilkoma słowami stoi cała opowieść” [Czeszewski. teatr wyobraźni. to. prasa. 3) definicja słownikowa wskazuje na znaczenie przenośne związane z kulturą. coś skończyło się happy endem. reguły zachowania (np. na waciki starczy / wystarczy. literatura płaszcza i  szpady. Jeśli jednak dany związek wyrazowy (zarejestrowany w słowniku) nie zawiera w swym składzie leksykalnym komponentu kulturowego. papką i solą ludzie ludzi niewolą ‘jednanie sobie serc uprzejmością i gościnnością’. Mrożek by tego nie wymyślił. twórczością artystyczną. musi być spełniony przynajmniej jeden z  poniższych warunków opisu leksykograficznego: 1) opatrzenie frazeologizmu kwalifikatorem genetycznym. że ciekawy jest kontekst. lista przebojów. ale również sygnalizują (najczęściej za pomocą nazwy własnej obecnej w  strukturze frazeologizmu). parcie na szkło. piosenka (koncert życzeń.

Izaj. paremiologicznych i encyklopedycznych. Bywa też tak. że autor nie powołując się na żadne dostępne źródła. w oczekiwaniu na posiłki z Kartaginy. jabłko niezgody (= kość niezgody) rzucić między kogoś (z podania o jabłku Erydy. autorzy tych słowników zwykle w  kilkuzdaniowych notkach podają wyjaśnienia genezy frazeologizmów albo odsyłają do innych źródeł (literackich. który miał żyć 100 lat. Hiob. Jak pokazują przytoczone przykłady. historyczne są jedynie opatrzone kwalifikatorem książkowy. 625). sława Herostrata (który dla wsławienia się spalił świątynię Diany Efeskiej). Kopaliński. Hor. stanąć na rozdrożu (jak Herkules w przypowieści Prodyka. Wskazywał pochodzenie frazeologizmów mitologicznych.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 61 Dla A. w pierwszym słowniku frazeologicznym objaśnienia genezy frazeologizmów łączą się. skrzydlatych słów). czasem ją zastępują. . przeplatają się z definicją. Pochodzenie frazeologizmów biblijnych autor objaśniał. Krasnowolskiego geneza frazeologizmów była bardzo ważna. w haśle Kapua odnotowuje wyrażenie wywczasy kapuańskie. dopiero w późniejszych dziełach leksykograficznych informacja genetyczna w  artykule hasłowym zostaje wyodrębniona i  podawana w nim zwykle jako ostatni element. w WSFzP frazeologizmy biblijne. powstać (jak Feniks) z popiołów (Feniks ptak bajeczny. która miała tam utracić wojowniczego ducha” (SMTK). III. jak: kości rzucone! (słowa Cezara nad Rubikonem (= rzecz rozstrzygnięta). czasem zaś bardziej ogólnikowo np. 5. 58. np. WSF-L. podając w nawiasie skrót nazwy księgi i numer wersu np. Informacje o wydarzeniach historycznych leżących u podłoża znanych wyrażeń znajdujemy przy takich jednostkach. zapisanej u Xenofonta). Złoty deszcz (z podania greckiego o Danai) (= bogactwo). 42. Wyrażenie to nieobecne we współczesnych słownikach frazeologicznych objaśnia W. które odnosi się do czasu. posypać głowę popiołem (na znak pokuty. Eneida IV. potem się palić i odradzać z popiołów). 30). z kości czyichś powstanie mściciel (Wirg. np. WSF-F) informacja o pochodzeniu frazeologizmów jest graficznie wydzielona w  artykule hasłowym. Krasnowolskiego [AKG: 1934]. We współczesnych słownikach frazeologicznych (np. W  WSFJP frazeologizmy kulturowe występują 1 2 Poniżej omawiane przykłady cytuję z  czwartego wydania słownika A. gdy „Hannibal. wyjaśnia pochodzenie i sens powiedzeń. rzuconem między trzy boginie). 6). kapuańskie rozkosze (z dziejów II wojny punickiej)2. mitologiczne. Frazeologizmy pochodzące z literatury antycznej objaśniane są niekiedy z dokładnym wskazaniem źródła (np. zbiorów cytatów oraz tzw. Takie postępowanie nie jest jednak regułą. w wielu słownikach frazeologicznych nie ma informacji o  pochodzeniu utartych związków wyrazowych. trwały pomnik po sobie zostawić (w dziełach swoich. przebywał w mieście ze starszyzną swej armii. w SFWP. Od. np. WKS. świadczą o tym liczne przykłady1.

. Przynależność frazeologizmu do kręgu frazeologizmów kulturowych może uzasadniać definicja. korzystać z dorobku przeszłości’ SFWP. pokazać lwi pazur ‘o artyście: ujawnić talent – swym dziełem wyrosnąć ponad przeciętność’ WSF-F. coś robi / zrobiło klapę ‘najczęściej o przedstawieniu – nie udaje się. jest ona pomocna zwłaszcza przy związkach wyrazowych niemających w swej strukturze komponentu kulturowego. Również definicja wyrażenia łabędzi śpiew ‘ostatni przejaw czyjejś działalności w jakiejś dziedzinie’ w SFWP świadczy o szerokim zakresie odnośności realnej tego antycznego z pochodzenia wyrażenia we współczesnej polszczyźnie. Kwalifikatory genetyczne występują w SFT. pasaż. chropowaty) wiersz. lit. mitol. np. jednak cytaty przytoczone w artykułach hasłowych we wskazanych słownikach świadczą. o sztukach mających powodzenie’ AKG. wziąć coś na warsztat ‘zająć się czymś zawodowo. a  ponadto na końcu artykułu hasłowego znajdują się dodatkowe informacje dotyczące ich rodowodu. kwalifikator muzyczny jest przy: grać pierwsze skrzypce. np. Jako przykład niech posłuży zwrot odcinać kupony od czegoś. w której spada aktywność życia kulturalnego. którego definicje nie wskazują bezpośrednio na znaczenie związane z kulturą. czytać (nuty.. że zwrot ten jest często stosowany w odniesieniu do artystów korzystających ze zdobytej dawnej sławy. akord). jako ta pora roku. np. zysków z osiągniętego kiedyś sukcesu zawodowego […]’ WSF-L. zamyka się większość teatrów. ‘korzystać z dawnej popularności. Dla porównania warto tu zauważyć. na galerii’ WSF-L. (chropawy. z nut).. kwalifikator teatralny przy: grać w <<jakiejś>> sztuce. np. wskazują one na typowy dla danego połączenia zakres odniesień. ‘znalazłszy się w nowej sytuacji. zaznacza się pochodzenie frazeologizmów. za pomocą skrótów: hist. sezon ogórkowy ‘lato. czy układane przez autora słownika. nie daje oczekiwanego efektu’ WSF-L. bibl. zabili go i uciekł ‘lekceważąco o niezbyt ciekawym bądź schematycznym filmie sensacyjnym’ WSF-F. kwalifikator literaturoznawczy przy: biały wiersz. Niezależnie od tego. ‘poprzestawać na czerpaniu korzyści. O przynależności frazeologizmu do sfery związanej z kulturą i sztuką świadczyć mogą cytaty ilustrujące jego użycie w tekstach. czerpać korzyści z wcześniejszych osiągnięć’ WSF-F. czy są to cytaty autentyczne. siedzieć na jaskółce ‘w  teatrze: zajmować miejsce na najwyższym balkonie. skupić się na pracy twórczej’ WSF-F. częstochowski wiersz. np. dziennikarski oraz kwalifikatorami specjalistycznymi. ton.62 Gabriela Dziamska-Lenart z kwalifikatorami stylistycznymi: książkowy. sztuka wchodzi na afisz. kasę robić ‘w teatrze. że definicja wyrażenia pieśń łabędzia w AKG ma węższy zakres ‘ostatni przedśmiertny . a prasa publikuje artykuły o lżejszym charakterze’ SP. fałszywa nuta. brać (nutę. W słownikach frazeologicznych stosowane są definicje zakresowe. wystawiać sztukę.

w której jeden z podrozdziałów zbiera frazeologizmy dotyczące sztuki i rozrywki. kaczka dziennikarska. chochlik drukarski. W  Słowniku peryfraz M. jakby coś wewnątrz niego mówiło: <<No. literatura brukowa. sztuka”. już czas na jakieś małe Conieco>>” […]’ SP. z 1931 roku’ SP. użytego w Makbecie’ SP. fabryka marzeń ‘wytwórnie filmowe w Hollywood. Bańki definicje omawianych związków wyrazowych często są uzupełniane informacjami o  ich pochodzeniu.in.2. Określenie pochodzi z Kubusia Puchatka. złota myśl. a teraz. to cytaty z  wyrażeniem łabędzi śpiew zamieszczone w badanych słownikach w przeważającej większości mówią o ostatnich dokonaniach w działalności artystycznej. W SFT znajdują się one w części zatytułowanej „Człowiek w społeczeństwie”. np. stanowisko dalekie od skrajności’: „Piewca <<złotego środka>>. „Zabawa” i „Moda”. frazeologizmy odnoszące się do kultury i  sztuki zgromadzone są w  jednym miejscu (w polu tematycznym). głównie wyrażeń. pisać do szuflady. W rozdziale tym. film. X Muza ‘film lub twórczość filmowa. Chociaż znaczenie tego wyrażenia w  ciągu wieków uległo rozszerzeniu. małe co nieco. ostre pióro. zwroty m. Alchemia słowa) SP. umiarkowanie. fabryka snów. małe Conieco ‘1. powieść idioty ‘życie ludzkie według określenia Szekspira. w których zastosowano tematyczny układ haseł. córek Zeusa i Mnemozyne. trafnie dobrane cytaty odsyłają do twórców danych powiedzeń lub pokazują dany związek wyrazowy w  jego oryginalnym. czwarta władza. np. publikując głośną książkę Dziesiąta muza (1924)” (Bogdan Suchodolski. biały kruk. skromny posiłek.1. w której rozdział 5. dziesiąta muza. Horacy. Dzieje kultury polskiej) SP. gdzie oznacza porcję miodu – przysmak tytułowego bohatera: „Było mu tak. W WSF-L frazeologizmy kulturowe zgromadzone są w  części zatytułowanej „Rozwój – człowiek – wartości”.: wejść na afisz. wyjść spod czyjegoś pióra. „Literatura – prasa”. Ilii Erenburga. „Rozrywka. Przekąska. by nie podejmować tematów ponad swoje zdolności. szklany ekran. za nim powtarzali to wszyscy trzeźwi mentorzy literatury” (Jan Parandowski. 5.: gościnne występy. ostrzegał. gwóźdź programu. Puchatku. opiekunek sztuk pięknych i  nauk’: „Społeczną i  artystyczną rangę filmu dostrzegł już wówczas Irzykowski. podzielonym na 4 pola tematyczne: „Film – teatr – telewizja”.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 63 utwór poety albo kompozytora’. zarejestrowano łącznie 40 frazeologizmów. „Edukacja”. . 5. np. Nazwa spopularyzowana przez tytuł książki rosyjskiego pisarza i publicysty. opera mydlana. źródłowym kontekście. częstochowski rym. „Świat kultury i nauki” podzielony jest na trzy podrozdziały: 5. W słownikach. sport”. złoty środek ‘umiar. mól książkowy. Nawiązanie do dziewięciu antycznych muz. Również ilustracja przykładowa w SP wskazuje na kulturowe powiązania frazeologizmów. „Piśmiennictwo.3.

zanotowano ponad 200 związków frazeologicznych. frazeologii książkowej. wywodzące się z Biblii i mitologii. w zależności od przyjętych kryteriów.3. to rozbieżności pomiędzy poszczególnymi opracowaniami stają się jeszcze bardziej widoczne. Przyjęcie szerokiej definicji frazeologizmu kulturowego pozwala włączyć do tego kręgu nie tylko związki o znaczeniu metaforycznym. a także związki łączliwe. a w rozdziałach 6. Skoro uznajemy. że wyczerpujące informacje o pochodzeniu frazeologizmów podają tylko nieliczne słowniki. Jeśli weźmiemy pod uwagę zawartość informacji metajęzykowych dotyczących poszczególnych frazeologizmów kulturowych. dziennikarskich. również tych utrwalonych w języku. należą do tzw. teatralnych. Frazeologizmy kulturowe pojawiają się w tekstach literackich. aby był on w słownikach rejestrowany i dobrze opisywany. ich znajomość świadczy o erudycji i wykształceniu humanistycznym. W rozdziałach 5. świadczy o kompetencji kulturowej członków danego społeczeństwa. i 5.2. bliskie wyrażeniom terminologicznym. że zasób frazeologizmów. to aby mógł on być przekazywany z pokolenia na pokolenie. filmowych. że związki o  rodowodzie biblijnym. jest zróżnicowany pod względem ilościowym i  jakościowym w  poszczególnych opracowaniach leksykograficznych. trzeba zadbać.64 Gabriela Dziamska-Lenart a ponadto w rozdziale 6. które można określić jako kulturowe (ze względu na pochodzenie lub znaczenie).2. waha się od kilkudziesięciu do kilkuset. . Stopień znajomości frazeologizmów kulturowych i  ich proweniencji wpływa na ogólny zasób wiedzy o kulturze. Wypada żałować. przysłowia. peryfrazy.M.1. ponad 160 biblizmów i mitologizmów. a umiejętność rozpoznawania kodów i konwencji. odwołujące się do mitologii greckiej i rzymskiej oraz literatury i historii starożytnej „występują w wielu innych językach europejskich. Pajdzińska 2001: 324]. skrzydlate słowa. „Spojrzenie na świat” osobno zarejestrowane są frazeologizmy związane z religią. […] ich używanie postrzegane jest społecznie jako świadectwo przynależności do elity kulturalnej” [Lewicki. Lewicki i A. A. Liczba związków frazeologicznych związanych z kulturą i sztuką. że zasób frazeologiczny przechowuje kulturowy dorobek danej wspólnoty narodowej. publicystycznych. są łatwo uchwytnym przejawem wspólnoty kulturowej. cytaty i tytuły pochodzące z różnych dzieł literackich. Pajdzińska podkreślają. zarejestrowanych w badanych słownikach. i 6. Przegląd kilku słowników frazeologicznych języka polskiego pokazał.

Warszawa. 2006.. 2010. Warszawa. 1958–1969. 4. red. • WSF-F – Fliciński P.. • SJPD – Słownik języka polskiego. w: Perspektywy…. • WSF-L – Lebda R. • SFWP – Bąba S. Warszawa – Kraków. 2005. s. Foremniak K. Krasnowolski. Kraków.. A. Bibliografia przedmiotowa • Bartmiński J. Warszawa.. 2001. Mały słownik biblizmów języka polskiego. Projekt programu. • WSFzP – Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. 1: Podstawowe pojęcia i problemy. • SP – Bańko M. t. • LiM – Czeszewski M. Od Adama i Ewy zaczynać. red. red. E. 2010.. w: Język a Kultura. Ludzie i miejsca w języku. t. • WKS – Mosiołek-Kłosińska K. 2011.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 65 Wykaz opracowań leksykograficznych wraz ze skrótami • AKG – A. red. Słownik peryfraz. • WSFJP – Müldner-Nieckowski P. • Fliciński P. W. w: Perspektywy…. Galle. Słownik mitów i tradycji kultury. 1934. s. Warszawa.. t. Konwersatorium „Język a kultura”. .. Ciesielska A. Biblizmy frazeologiczne w zasobach współczesnej polszczyzny. Słownik frazeologizmów eponimicznych. 2003. 2001. W kilku słowach. 2009. Warszawa.. Słownik frazeologiczny języka polskiego. • Koziara S. wyd. Bańko. Latusek. M. 1991. H. • SF – Skorupka S. Poradnik językowy. J. Arcta Słownik frazeologiczny. Anusiewicz.. Warszawa. 1967–1968.. A. 2008. Warszawa. 2010. Kraków. 1–2. • Koziara S.. Sposoby pomnażania współczesnego zasobu frazeologicznego polszczyzny. 2010. A. Doroszewski. • Godyń J. I-XI. Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny. 21–32. Warszawa. Słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa. Stankiewicz. 2001.. 99–119. Warszawa. Bartmiński. Sobol... czyli wyrażeń omownych.. Wielki słownik frazeologiczny. J. Liberek J. 2012. Frazeologia biblijna w języku polskim. M... • SMTK – Kopaliński W. Warszawa. Kłosińska. 1985. Poznań. red. Wielki słownik frazeologiczny. Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego.

2007. film etc.66 Gabriela Dziamska-Lenart • Kurkowska H. • Połowniak-Wawrzonek D. the way of providing information about the origins of an idiom. . Stylistyka polska. Europa języków. red. Greek and Roman mythology. The author takes under consideration such aspects as the use of genetic marker dictionary in the entries. from popular series and films. Frazeologia. J. s... theatre. Teoria. quotations showing the typical use of an idiom. 1979. which primary or secondary meaning refers to variety of cultural fields. Szczyszek.. Polish and world’s literature. painting. M. music.. vol. Skibski. They come from The Bible. s. „Eos”. • Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. 1958. Frazeologizmy pochodzenia mitologicznego w  języku polskim (zasób. sculpture... s. Warszawa. events and proper names which was motivated by cultural and phraseological content. w: Perspektywy…. stan i perspektywy opisu). Bartmiński. S. • Malinowski B.. • Steffen W. Pajdzińska A. the types of definitions. They have their imprinted background based on reality.. Związki frazeologiczne o proweniencji biblijnej i antycznej w europejskiej wspólnocie słownikowej.. Kraków. Warszawa. 121–141. Bąba.M. Wpływ mediów na współczesną polska frazeologię. Zagadnienia ogólne. Szkice z teorii kultury. Analyzed idiomatic expressions are in a reference to such areas of humans’ activity as literature. 2010. the place of an idiom in semantic field in thematic dictionaries. 2010. • Puda-Blokesz M. 1959. Skorupka S. Poznań. 2001. 81–101. • Oleśkiewicz A. 2010. television. red. K. Z  wędrówki frazeologicznej (greckie frazy w  języku polskim). 315–333. Idiomatic expressions connected with Art and Culture in Polish Language Dictionaries of Idioms Abstract The description’s subject of the article is cultural idiomatic expressions (idioms) which are imprinted word structures. 2010. Lublin. • Lewicki A. refer to wide known events or historical figures. 67. Zarys. w: Współczesny język polski. The author shows the way idiomatic expressions are described in Polish dictionaries of idioms. Kielce.

M. Słowniki frazeologiczne języka polskiego na przełomie XX i XXI wieku. które uczą się właśnie czytać lub nabyły tę umiejętność w nieodległej przeszłości (przedział wiekowy od 6 do 10 lat). Dziamska-Lenart. s. Teoria. Siwca. Waltera. w: Z zagadnień leksykologii i leksykografii języków słowiańskich. G. A. Skibskiego. [w:] Przeobrażenia w języku i komunikacji medialnej na przełomie XX i XXI wieku. M. J. [w:] Perspektywy współczesnej frazeologii polskiej. najpełniej czynione przez Gabrielę Dziamską-Lenart. 469–478. Piotrowicz. A. pod red. M. . Poznań 2010. 163–193. Kaproń-Charzyńskiej. Rozwój frazeografii polskiej po 1989 roku. Szczyszka. jak i przeznaczonych dla węższego grona. Czas X. np. Toruń 2007. Celem mojego referatu 1 Zob. Tekst. 189–197. 110 lat polskiej frazeografii. Opis słowników frazeologicznych miał charakter tak ogólny (typy słowników frazeologicznych. M. children’s language Omówienia frazeografii1. Karwatowskiej. język dziecka Keywords: idiom dictionary. I. pod red. 395–400. s. Kamper-Warejko. zarówno tych dla ogółu użytkowników. Bąby. Chełm 2010. Poznań 2009. Jednostka frazeologiczna w tradycyjnych i nowych paradygmatach naukowych. Adama Mickiewicza Pierwszy słowniczek frazeologiczny małego dziecka – wybrane elementy twórczości Grzegorza Kasdepkego Słowa kluczowe: słowniki frazeologiczne. np. O tematycznych słownikach frazeologicznych języka polskiego. dotyczą zwykle wypracowanych słowników w formie tradycyjnej. Zagadnienia ogólne. Dziś chciałbym dołączyć do tego rodzaju prezentacji krótkie omówienie słowniczka sensu stricte dla najmłodszych dzieci. Szczecin–Greifswald 2010. pod red. K. s. Szczyszka. s. pod red. Nowe typy słowników frazeologicznych języka polskiego. pod red. K. [w:] Kształtowanie się wzorów i wzorców językowych.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 67 Piotr Fliciński Uniwersytet im. dla młodzieży szkolnej. Skibskiego. s. rozwój frazeografii). frazeografia. S. phraseography. [w:] Słowo. 41–56. Aleksiejenki i H. jak i szczegółowy (zwłaszcza badania porównawcze analizujące mikrostrukturę słowników w zakreślonym obszarze zagadnień).

ale także nieliczne kolokacje. które pozwolą zrozumieć znaczenie niektórych powiedzeń (wyd. lecz drugiej części nie objąłem analizą. czyli ponad 101 zabawnych historyjek. mieć spóźniony zapłon. Innowacje frazeologiczne współczesnej polszczyzny. 20–22. Ze względów stylistycznych rozdziały będą nazywane w tym artykule także historyjkami.07. jak np. jubileuszowego z roku 2013. strzyc uszami. Nie sposób znaleźć metody doboru wybranych frazeologizmów.pl/o-autorze/7 [dostęp: 7. s.2014]. . to przede wszystkim frazeologizmy. nie zaś do wartościowania tekstu literackiego jako takiego w kontekstach kulturowych. które określane są w słownikach jako przestarzałe. dodatkowo uzupełnioną przez żywą paginę. Poznań 1989. pięta Achillesa. czyli co to znaczy po raz drugi (2005). mieć spóźniony zapłon. nieznajdujące potwierdzeń w dziełach leksykograficznych. wieszać na kimś psy. które zawierało również 2.68 Piotr Fliciński jest analiza i interpretacja frazeograficzna książki Grzegorza Kasdepkego Co to znaczy. w gorącej wodzie kąpany. gdyż jako żywo przypomina ona w swej strukturze opracowanie leksykograficzne dostosowane do możliwości interpretacyjnych założonego odbiorcy. zwrot smalić cholewki. część tej książki zatytułowaną Powrót Bartusia. Ten układ odzwierciedla swoistą makrostrukturę. która prócz numeru 2 3 4 Zob. jak np. a kończy – zwijać żagle. O stabilności zasobu frazeologicznego polszczyzny zob. Korzystałem z  ostatniego wydania. Książka ta została uhonorowana Nagrodą Edukacji XXI wieku2. Tytułami rozdziałów4 niewielkich rozmiarów są właśnie utarte wyrażenia. w których autor usytuował w kontekście wielowyrazowe jednostki języka. S. Metoda analizy frazeograficznej jest jedynie narzędziem interpretacyjnym służącym do lingwistycznego opisu dzieła literackiego. Makro. Całość rozpoczyna frazeologizm ani na lekarstwo. W wybranym zbiorze znajdują się frazeologizmy. przysłowia oraz innowacje frazeologiczne. Bąba. zwroty i frazy ułożone w porządku alfabetycznym. on-line: http://www. upaść na głowę. a także takie frazeologizmy. stąd pozostaje tylko wspomnieć o tym. które dopiero w ostatnich dziesięcioleciach weszły do zasobu frazeologicznego polszczyzny. 2002). utrzymujących się mocą tradycji ich używania w uzusie współczesnych Polaków3. iż są to frazeologizmy należące do zbioru związków stabilnych.kasdepke.i mikrostruktura „słowniczka” Treść książki w  pełni pokrywa się z  zapowiedzią wyrażoną w  szczegółowym tytule: to 101 krótkich historyjek. gdyż nie zmieniłoby to w żaden sposób rezultatów analiz i interpretacji. Roboczo nazwałem prezentowaną książkę Kasdepkego „pierwszym słowniczkiem małego dziecka”. dostawać białej gorączki. Można podać dla przykładu kilka opisanych idiomów: być kozłem ofiarnym.

Znaczenie leksykalne w formie definicji leksykograficznej wplecionej w dialog jest najczęściej spotykanym w książeczce schematem kompozycyjnym wprowadzającym explicite wartość semantyczną opisywanego wielowyrazowa. SFWP. że czegoś jeszcze nie wie. że autor wykorzystuje 3 podstawowe schematy kompozycyjne (z defrazeologizacją lub bez defrazeologizacji w treści historyjek): 1. jako dziecko ma do tego prawo” (s. Babcia Marysia. którego spójność budowana jest na tożsamości świata przestawionego i występujących w nim bohaterach książki. Schematy kompozycyjne „artykułów hasłowych” Typ 1. a obok niego występują najczęściej: Tata. Typ 1. WSFJP. Definicja kontekstowo-ilustrująca. por. chronologiczną itd.. który – jak pisze autor – „jest w waszym wieku i  nie przejmuje się tym. Dziadek Henio. 6). 3. Eksplikacja wpleciona w dialog. SFWP). Postacią główną jest Bartuś. dziedzinową. Każdy rozdział jest odrębnym i dość specyficznie pojętym artykułem hasłowym. Znaczenie leksykalne w formie definicji leksykograficznej wplecione w dialog. w  każdym rozdziale znajdziemy powtórzenie frazeologizmu i umieszczoną w kontekście explicite bądź implicite informację semantyczną. a część treści rozdziału to kontekst szeroki budujący ilustrację tłumaczonego frazeologizmu. por. W książce nienaukowej. Dziadek Staszek. W tradycyjnie pojmowanym dziele frazeograficznym mikrostruktura jest modułowo nieskomplikowanym mikrogatunkiem tekstu. Typ 2. Po analizie 101 historyjek można stwierdzić. można jedynie poszukiwać śladów poszczególnych elementów struktury artykułu hasłowego. Tytuł rozdziału można odczytywać jako główkę hasła. Poza wspomnianą już główką hasła. Typ 3. Mama. geograficzną. informację poprawnościową (np. w postaci schematów składniowych z określoną ograniczoną łączliwością w tzw. po którym następuje jego opis. że główny . Niekiedy artykuł hasłowy wzbogaca się o  kwalifikator wskazujący na zakresowość (stylistyczną. Autor stosuje często zabieg literacki polegajacy na tym. Wujek Grzesiek i inni. WSF) użycia danego frazeologizmu. kontekście minimalnym. SF. zawiera bowiem zazwyczaj definicję oraz ilustrację w postaci cytatu bądź przykładu zredagowanego przez autora lub redaktora hasła. 2.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 69 strony zawiera omawiany frazeologizm. np. Babcia Jadwiga. literackiej.

Jedyną różnicą pomiędzy definicjami słownikowymi a treścią książki Kasdepkego jest bardziej rozbudowana eksplikacja w dziełach leksykograficznych. (s. – Drzeć koty… – wykrztusiła mama. być z kimś w niezgodzie. s. WSJP – ‘ktoś stale kłóci się z kimś lub pozostaje z kimś w konflikcie’. np. Dla porównania można przytoczyć definicje z  wybranych wielkich współczesnych słowników (ogólnych i frazeologicznych): USJP i WSF – ‘kłócić się z kimś. Poznań 2006. nienawidzić się wzajemnie’. A potem tata i mama gruchnęli śmiechem – i to takim. po czym wyjawia rodzicom przyczynę swojego stanu emocjonalnego: – Wiesz. Seria Językoznawcza”. co staje się równocześnie powodem do wytłumaczenia metafory przez dorosłego. tak w  zakresie poziomu abstrakcyjności języka. Główny bohater. XIV (XXXIV). – Doprawdy? – Bartuś udawał naburmuszonego. . tejże. 26)6 Dekompozycja znaczenia przenośnego przez dosłowne rozumienie frazeologizmu przeciwstawiona jest natychmiastowej reakcji działających bohaterów dorosłych. który dysponuje bardziej zaawansowanymi kompetencjami kulturowymi i językowymi. „Poznańskie Studia Polonistyczne. dzięki której oddaje się różne niuanse 5 6 O defrazeologizacji zob. podawana eksplikacja jest tożsama z  formą definicji słownikowej. Ale w głębi serca poczuł ulgę. G. [w:] Z zagadnień frazeologii. jest strukturą kompozycyjną np. Dziamska-Lenart. – …to znaczy kłócić się z kimś – dokończył tata. Flicińskiego. WSFJP – ‘kłócić się. zwrotu drzeć z  kimś koty. Z zagadnień defrazeologizacji stałych związków wyrazowych. Wyróżnienia w cytatach – P. co robił tata. jak i  zakresu stylistycznego. S. Bąby i P. 33–43. 7–16. mieć stałe zatargi’. stylistyki i kultury języka. jakiego Bartuś dawno nie słyszał. Co ciekawe. Schemat typu 1. Znacznie rzadziej autor z tego udosłownienia w kontekście rezygnuje. Kasdepke uzyskuje tym samym efekt humorystyczny. – Z kolegami! Zaległa cisza. gdy był mały?! – zapytał.F. spierać się z kimś. pod red. t. Mechanizmy defrazeologizacji stałych związków wyrazowych.70 Piotr Fliciński bohater defrazeologizuje5 nieznany sobie związek wyrazowy o znaczeniu przenośnym. Poznań 2007. żyć w niezgodzie. s. – Darł koty! – krzyknął Bartuś. wraca do domu po wizycie u  babci wyraźnie czymś zbulwersowany. których wypowiedź zawiera wyjaśnienie zwrotu. – Co? – Mamę dosłownie zżerała ciekawość. Bartuś.

WSJP – ‘człowiek niepracujący i  żyjący cudzym kosztem’. nieodpowiedzialny.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 71 znaczeniowe wielowyrazowca. 20. gdyż nie można go oceniać pod kątem niedostatków leksykograficznych. s. Zwrot smalić cholewki otrzymuje wykładnię stricte leksykograficzną. umizgać się). co charakterystyczne dla wielu definicji słownikowych. Właściwie tożsamą definicję z definicjami słownikowymi otrzymuje zwrot być nie w sosie: – Być nie w sosie – wyjaśnił w końcu [tata] – znaczy być w złym humorze. po czym daje wyjaśnienie: – Niebieski ptak… – wykrztusił po chwili [wujek Grzesiek] – to ktoś. (s. Zapisy słownikowe (USJP. darmozjad’. W ISJP czytamy: „Niebieskim ptakiem nazywamy człowieka. źle się czuć. kto nie przejmuje się ani pracą. próżniak’. np. być źle usposobionym… (s. są bardziej „cieniowane” synonimami (w tym przykładzie: ubiegać się o względy kobiety. SFJP-Mos. że koncepcję definiowania znaczeń zaczerpnęły z ISJP – zob. 7 Autorki we wstępie do słownika wskazują. Niektóre z definicji zamieszczone w książce mogłyby z powodzeniem pełnić taką funkcję w  tradycyjnym słowniku. a w SFJP-Mos7: „Niebieskim ptakiem nazywamy z dezaprobatą mężczyznę. Nie wszystkie frazeologizmy w tej książeczce są tłumaczone przez przywołanie jedynie wybranego fragmentu definicji leksykalnej. który nigdzie nie pracuje ani się nie uczy. jak redaguje się definicje słownikowe bądź nieznacznie od tego wzorca gatunkowego odbiegające. WSF. W  słownikach z  założenia pisanych językiem niewysublimowanym definicje są jeszcze bliższe tym literackim eksplikacjom Kasdepkego. kulturowej tego tekstu literackiego nie ma to żadnego znaczenia. W  książce dla dzieci autor pominął dość ważny element definicji. który nie pracuje. lecz żyje cudzym kosztem”. żyje beztrosko i chce się tylko bawić. I tak. próżniak. WSFJP – ‘człowiek żyjący cudzym kosztem. 67). WSFJP). żyjący cudzym kosztem. ani niczym. wyrażenie niebieski ptak wprowadza autor znanym już sposobem defrazeologizacji. – Smalić cholewki – wykrztusił wreszcie wujek Grzesiek – to znaczy zalecać się do kogoś (s. . ani nauką. choć oczywiście dla wartości estetycznej. 47) Podobną wartość semantyczną tego frazeologizmu przytaczają wcześniej już przywoływane dzieła leksykograficzne: USJP i WSF – ‘człowiek lekkomyślny. mówiący o  prowadzeniu życia na czyjś koszt. 14). co może być podyktowane np. jest na czyimś utrzymaniu i nie chce zmienić swej sytuacji”. wymogami dostosowania języka postaci do sytuacji dialogowej itp. niemający określonego zajęcia. ale często są to rozbudowane definicje tworzone tak. nieodpowiedzialny.

zerknąć na coś.. stąd zazwyczaj poziom uszczegółowienia eksplikacji pozostaje na bardziej ogólnym poziomie. Najlepszym przykładem będzie zdefiniowanie zwrotu rzucić okiem „[…] – to znaczy przyjrzeć się czemuś. że tata nie jest jednak w najlepszej kondycji. Kasdepke wprowadza wówczas definicję sytuacyjnie w dialogu. wzrok. jak np. Mama nakazuje Bartusiowi. przelotnie.72 Piotr Fliciński Słowniki dają tu: USJP – ‘być w złym humorze. nie tworzy sytuacji humorystycznej itp. popatrzeć (s. natomiast ojciec zaczyna sprzątać mieszkanie: . zerknąć’. nastroju. którego powodem były zabawy Bartusia ze swoim tatą. Historyjka rozpoczyna się informacją o tym. bez zmęczenia […] (s. nieswojo’ Przeważa jednak kontekstowość ujęcia obrazu frazeologizmu. powierzchownie. czuć się źle. szybko. mieć złe samopoczucie’. szybko. Członkowie rodziny zauważyli. WSFJP – ‘być w złym humorze. na coś ‘spoglądać pobieżnie. Brak defrazeologizacji w treści historyjki. na coś ‘spojrzeć. źle usposobionym. aby ten poszedł do swojego pokoju. aby wystartować w kolejnym roku. dlatego że nie buduje napięcia. robić to mimochodem. Znaczenie zapisane w słownikach uszczegółowione jest przez dodanie warunków przyglądania się czemuś. WSFJP – rzucić okiem na kogoś. 63). tzn. zwykle po bezpośrednim pytaniu o wyjaśnienie. WSF – ‘o kimś będącym w złym humorze. ukradkiem na kogoś. nastroju. powierzchownie (USJP i WSF – rzucić spojrzenie. W historyjce tej mama głównego bohatera po powrocie z pracy zastaje w domu wielki nieporządek. WSJP – ktoś rzucił okiem ‘ktoś popatrzył na kogoś lub na coś przez krótką chwilę w celu sprawdzenia czegoś lub pobieżnego zaznajomienia się z czymś’. być źle usposobionym. pobieżnie. czującym się źle. jako nieatrakcyjny z literackiego punktu widzenia. nastroju. można odnotować jedynie przy kilku przykładach. popatrzeć. że tata Bartusia chce wziąć udział w biegu maratońskim i rozpoczął żmudne do niego przygotowania. 10) Bez techniki defrazeologizacji Kasdepke zbudował też rozdział opisujący idiom kozioł ofiarny (w tekście: być kozłem ofiarnym). rzucić okiem na kogoś. Mama Bartusia zasugerowała. Jak na skrzydłach?! – To znaczy lekko. zwłaszcza mimochodem. nieswojo’. na co tata Bartusia zareagował emocjonalnie: – Maraton dopiero za miesiąc – wysapał ciężko – do tego czasu będę biegał jak na skrzydłach! Bartuś spojrzał pytająco na mamę. w porównaniu biec jak na skrzydłach. przelotnie. coś’).

z którego wynika znaczenie frazeologizmu. że się wściekłem (dostawać białej gorączki. znaczy. Tak się mówi […] gdy ma się czegoś dosyć (coś komuś wychodzi uszami. W opisie słomianego zapału mamy do czynienia z podawaniem czynności. – Od jutra codziennie będę się uczył znaczenia jakichś powiedzonek! Zacznę od wyjaśnienia. Chciałeś powiedzieć – pięta Achillesa?! Czyli to jest mój słaby punkt. Definicja kontekstowo-ilustrująca9 to opisowy termin. X to [ktoś. W tym typie cały rozdział stanowi kontekst. wyprawa na basem z synem. Verba dicendi + Y (x 9).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 73 Po półgodzinie Bartuś wyjrzał z  pokoju. np. czyli Y (x 4). Był wyraźne rozżalony – Znowu zostałem kozłem ofiarnym! – To znaczy? – To znaczy. nauka angielskiego. 10) Schemat typu 1. i 3. już! (80). tak?! (s. 31). Farbowany lis […] to ktoś.Lenart za pomoc w utworzeniu tego terminu. bez zmęczenia […] (s. na co] Y (x 8). Puenta rozdziału daje możliwość zdefiniowania znaczenia tego wyrażenia: – Naprawdę? – jęknął tata. czyli bardzo mało (s. komu nie wolno ufać (s. że wszelkie ustalenia dotyczące tych zagadnień potwierdzają się również w analizie typu 2. Mama chciała powiedzieć. Ponieważ defrazeologizację i kwestie szczegółowości znaczenia omówiono już wcześniej. że] Y (> 50). [kto. Dziękuję bardzo Pani Doktor Gabrieli Dziamskiej. s. 4. inaczej.. (X) [to] [znaczy. . którymi miał zająć się ojciec głównego bohatera. Tyle. 53). który powstał na potrzeby interpretacji książeczki Kasdepkego o Bartusiu. co kot napłakał. że narozrabialiśmy razem […] a oberwałem tylko ja lekko. czyli definicję kontekstowo-ilustrującą oraz typ 3. warto tylko zaznaczyć. 2. W gorącej wodzie kąpany jest ktoś […] kto jest niecierpliwy. X. W  tekście znajdujemy tylko klika przykładów ilustrujących typ 2. kompozycyjnie rozwijany jest za pomocą kilku matryc frazeograficznych8: 1. 25). wszystko chce robić od razu. 77). Chodzić spać z kurami to znaczy chodzić spać wcześnie (s. s. kto jest nieszczery. czyli eksplikację wplecioną w dialog. np. 29). np.. 15). 3. Tata kończył właśnie zamiatać podłogę w kuchni. szybko. Gruba ryba […] to po prostu ktoś ważny (s. coś]. 67) 8 9 Odnotowano matryce frazeograficzne z frekwencją wyższą od 3. np. ale z jakiegoś powodu ich nie wykonywał: malowanie pokoju. co znaczy „słomiany zapał”! (s. 19).

. nie możemy tam pojechać – wyjaśniła [mama]. Basaja i D. – Po prostu tata tak się pokłócił z Góralczykami. że nie mamy już po co tam jechać (s. J.74 Piotr Fliciński Schemat kompozycyjny. semantyczne i łączliwościowe frazeologizmów i jest rozumiany synonimicznie do terminu innowacja frazeologiczna. Liberka. który zawiera wykładnię rozumienia frazeologizmu: – Niestety. [w:] Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej V. uwziąć 10 11 Przez mikrogatunek rozumiem historycznie. Termin modyfikacja frazeologiczna obejmuje wszelkie zmiany formalne. który polega na eksplikacji wplecionej w  dialog jest najrzadziej spotykanym sposobem budowania rozdziału w  książce Kasdepkego. 49) Modyfikacje frazeologiczne11 Autora książki cechuje duża dbałość o język. O innowacjach i modyfikacjach frazeologicznych napisano wiele prac (autorstwa m. jest on chyba również świadomy. – Tata spalił za sobą mosty.) które najczęściej opierały się na klasyfikacji zaproponowanej przez Stanisława Bąbę w Innowacjach frazeologicznych współczesnej polszczyzny. by opisywany idiom odtworzony był w  nieodpowiednim kształcie bądź z nieodpowiednim znaczeniem. M. G. Przykładem eksplikacji wpisanej w dialog jest rozdział poświęcony zwrotowi palić za sobą mosty.in. s. Ten typ najbardziej odbiega od perspektywy słownikowej założonej w analizie historyjek i byłby czytany zapewne inaczej. Wrocław 1988. – Naprawdę? – Bartusiowi zaświeciły się oczy. tworzy quasi-słownik dla dzieci. na cel ‘śledzić. Wśród tych kilku niedociągnięć można wymienić innowację nawiązującą (kontaminację = ?znaleźć się na celowniku ‘zostać poddanym oglądowi. gdyby nie otoczenie innych krótkich historyjek z czytelnym odwzorowaniem mikrogatunku10 artykułu hasłowego. Po krótkim wstępie zawierającym propozycję wyjazdu na poza miasto do znajomych następuje fragment dialogowy. społecznie i kulturowo ukształtowany i uświadamiany wzorzec wypowiedzi wchodzący w  skład większego tekstu o  specyfikacji gatunkowej. O modyfikacjach semantycznych pisała Grażyna Majkowska w artykule Klasyfikacja semantyczna zamierzonych modyfikacji związków frazeologicznych. że pisząc historyjki o frazeologizmach. Rytel. zacząć śledzić kogoś’) wziąć kogoś na celownik ze znaczeniem „zwracać na kogoś baczniejszą uwagę. ocenie’ + ?wziąć kogoś na muszkę. pod red. J. 143–163. – A mnie to nawet zapałek nie wolno palić… – Nie o to chodzi – roześmiała się mama. W tym wypadku mikrogatunek artykułu hasłowego jest niezbędnym komponentem tekstu wytworzonego wg wzorca gatunku słownika językowego. Ignatowicz-Skowrońskiej i in. op. Bardzo rzadko zdarza się. Dziamskiej-Lenart. cit.

ISJP. ale ze znaczeniem ‘o czymś lub o kimś małym. wyglądać źle. z czego sam nie korzysta’. WSJP – ‘osoba. wręcz przeciwnie – interpretacyjna perspektywa naukowego opisu miała ukazać kulturową wartość książeczki Grzegorza Kasdepkego Co to znaczy. mimo że sam tego nie używa lub nie będzie miał z tego pożytku’. SFWP. . kto nie pozwala nikomu z czegoś korzystać. Słowniki notują idiom w postaci (jak) pięć minut. Kolejnym przykładem wykolejenia jest modyfikacja porównania jak pięć minut polegająca na odtworzeniu nieprawidłowego znaczenia związku frazeologicznego wraz z  jego rozwinięciem o  dodatkowy komponent. Wprowadzenie języka opisu przypominającego w  swym 12 13 14 Dostęp on-line: http://nkjp. choć w polszczyźnie ta modyfikacja jest spotykana. które w książce Kasdepkego eksplikację „Pies ogrodnika to ktoś. niepozornym’ (tak USJP i WSF). Słowniki podają trochę inne znaczenie: USJP – ‘o kimś. brak natomiast jakichkolwiek przykładów takiego frazeologizmu w zasobach Narodowego Korpusu Języka Polskiego14. Frazeologizmu tego nie notują wielkie słowniki ogólne i frazeologiczne (SJPD.pl/?q=kmoj7uo [9. ale i  komu innemu zrobić tego nie pozwala” (s. WSFJP. czyli ponad 200 zabawnych historyjek. s.2014]. W  książce Kasdepkego idom ten przyjmuje postać zwrotu wyglądać jak pięć minut ze znaczeniem ‘schudnąć.2014].lodz.pl/?q=orjqyop [9. zmizernieć.uni. mimo że sama z  tego nie korzysta’. WSJP-Dun.uni. Podsumowanie Przyjęta metoda analizy frazeograficznej nie miała na celu podważenia jakości przekazu tekstu literackiego. SF. Zastosowane schematy kompozycyjne umożliwiły autorowi osiągniecie celów znacznie wybiegających poza sferę estetyki i  przyjemności obcowania tekstem literackim.07.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 75 się na kogoś. mimo że sam tego nie używa’.lodz. kto sam czegoś nie zrobi. być bladym’13. W zasobach Narodowego Korpusu Języka Polskiego12 można znaleźć przykłady kontaminacji w postaci dwuaspektowej brać-wziąć kogoś na celownik w znaczeniu przywołanym przez Kasdepkego. przyglądać się komuś dokładniej” (s. Niezbyt dokładna jest również definicja wyrażenia pies ogrodnika. WSF – ‘o  kimś. Dostęp on-line: http://nkjp. która nie pozwala innym skorzystać z  czegoś. które pozwolą zrozumieć znaczenie niektórych powiedzeń. Definicja na podstawie tekstu – zob. USJP. 88. kto nie pozwala nikomu z czegoś korzystać.07. 91). 52). WSF). WSFJP – ‘uniemożliwia innym dostęp do czegoś.

• USJP: Uniwersalny słownik języka polskiego. Warszawa 2006. Liberek.76 Piotr Fliciński stylu zredagowane leksykograficznie definicje leksykalne pozwalają dziecku na obcowanie z  treściami ukazującymi abstrakcyjność myślenia. Kłosińska. Warszawa 2000. a zatem budowanie umiejętności i kompetencji. 1–2. pod red. a tym samym przekazanie implicite informacji o aktywności metajęzykowej funkcji języka.0. Bańki. wersja on-line: http://doroszewski. Warszawa 1958–1969. którą dziecko odczytuje wprost. Doroszewskiego. Warszawa 1967–1968. M. Sobol. W. Warszawa 2001. A. t. Trafnym zabiegiem autorskim okazało się wykorzystanie defrazeologizacji w funkcji informacji poprawnościowej. t. które są bardzo praktyczne w świadomym zdobywaniu wiedzy. A.pl/. Warszawa 2001. Mosiołek-Kłosińska. Warszawa 2005. J. • SFWP: S. Słownik frazeologiczny współczesnej polszczyzny. Ciesielska.pwn. • SJPD: Słownik języka polskiego. co może pozwolić na świadome nietworzenie kontekstów wytwarzających innowacje rozszerzające (błędy frazeologiczne). Stankiewicz. 1–2. Skorupka. S. Bąba. Dodatkową wartością książki Kasdepkego jest wzbogacenie zasobu leksykalnego dziecka o wielowyrazowe jednostki leksykalne o przenośnym znaczeniu. E. możliwość mówienia językiem o języku. Słownik frazeologiczny języka polskiego. oprac. Objaśnienia skrótów: • ISJP: Inny słownik języka polskiego. pod red. • WSF: Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. co może ułatwić dziecku rozumienie w przyszłości metafor uzasadnionych przez kontekst. Wyzyskanie określonych matryc frazeograficznych informuje o łączliwości frazeologizmu. • SFJP-Mos: K. Dubisza. że ma właśnie do czynienia z metaforą zleksykalizowaną. . W kilku słowach. • SF: S. którą może napotkać jeszcze w innych tekstach bądź też wykorzystać jako składnik własnej wypowiedzi. A. wersja elektroniczna 2. Słownik frazeologiczny języka polskiego. pod red. Z punktu widzenia edukacji dziecka najważniejsze wydaje się przygotowanie do świadomego korzystania z dzieł leksykograficznych.

• WSJP: Wielki słownik języka polskiego. The first children’s mini-dictionary of idioms – the selected elements of Grzegorz Kasdepke’s oeuvre Summary The book written by Grzegorz Kasdepke is a kind of quasi-dictionary of idioms for children. główni wykonawcy: M. In the text were discussed: makro. Żmigrodzki.pl/.and microstructure of the dictionary. B. Grochowski. pod red. dephraseologization and few substantive defects. • WSJP-Dun: Współczesny słownik języka polskiego. on-line: http://www. K. Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa 2007. Bańko.wsjp. kierownik projektu: P. Kowalik. Dunaja. 1–2. Müldner-Nieckowski. Przybylska. the techniques of introduction of quasi-dictionary definitions. R. M. Warszawa 2003. .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 77 • WSFJP: P. The author of article analyses this literary book from the perspective of the phraseografical description. t.

.

illocutions. Bachtina i  Ch. że badanie języka polega na obserwacji faktów zachodzących w umyśle mówiącego w chwili. Jakobson. lingwistykę dyskursu). microillocutions. macroillocutions. intencja komunikacyjna Keywords: speech acts. Bally uważa. communication intentions Celem artykułu jest wykazanie. często bazują na refleksjach dotyczących funkcjonowania wypowiedzi M. językoznawcze koncepcje wypowiadania (lingwistykę wypowiadania. Bally’ego. Sarfati. speech genre. która wykorzystuje zarówno teorię aktów mowy. Koncepcje. [Paveau. lingwistykę tekstu. jak i sposób modelowania wypowiedzi zaproponowany przez Wierzbicką. 1989] nie wyjaśniają wielu zjawisk zachodzących w trakcie konkretnej komunikacji międzyludzkiej. że sposób modelowania genrów mowy zaproponowany przez A. składających się z kilku aktów mowy. szczególnie zaś nie wyjaśniają niepowodzeń komunikacyjnych. mikroillokucja. Metoda ta nie zawsze pozwala jednak na adekwatne analizowanie bardziej skomplikowanych gatunków mowy. 2009: 195–240]. makroillokucja. Przedstawiona propozycja wpisuje się w  tzw. opracowujące sposoby analizowania większych jednostek językowych niż zdanie. Wierzbicką doskonale nadaje się do eksplikacji elementarnych aktów mowy. Artykuł prezentuje analizę konkretnej realizacji genre’u  mowy – prośby o udzielenie rady. illokucja.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 79 Aleksandra Gad Uniwersytet Szczeciński Genre mowy prośby o udzielenie rady Słowa kluczowe: akty mowy. genry mowy. gdy wyraża . według których analizy pojedynczych zdań lub wyidealizowane modele komunikacji [R.

z wyrażeniami skorelowane są różne znaczenia. modyfikując koncepcję aktów mowy Austina. Wittgensteina i J.80 Aleksandra Gad on swoje myśli [Bally. że „rozpatrzenie wypowiedzi jako realnej jednostki językowego porozumiewania się pozwoli lepiej zrozumieć również naturę jednostek języka (jako systemu) – słowa i zdania” [Bachtin. 1. ale jedną z form ludzkiego zachowania. wpłynęło na rozwój nowych paradygmatów w badaniach lingwistycznych. Pojęcie genrów mowy Jak zauważa Wierzbicka. wykazał w sposób przekonujący. Ajdukiewicz. 1986: 374]. 1966: 40–41].L. Bachtin zaś twierdzi. możemy wyrażać różne myśli. Konkretna realizacja wypowiedzenia może być zatem analizowana przez podanie formuł zdaniowych. termin genre mowy jest bliski znaczeniowo pojęciu gry językowej oraz pojęciu aktu mowy. że dwoje osób użyło tego samego wyrażenia. Mówimy bowiem przy użyciu określonych gatunków mowy. że każdy akt użycia pewnego wyrażenia lub wypowiedzenia jest zupełnie dowolny i  niepowtarzalny. Brak porozumienia czy poczucia rozumienia czyjejś wypowiedzi można wówczas interpretować jako „niefortunne” lub błędne przypisanie rozmówcom określonych aktów mentalnych. dlatego wypowiadając się w ten sam sposób. gdy go używali. nieuwzględniające indywidualnych . musimy mieć pewność. co formy gramatyczne (syntaktyczne)” [Bachtin. Zdaniem Wittgensteina każda forma życia (dziedzina ludzkiego działania) skorelowana jest z  niezliczoną ilością gier językowych. że mieli to samo na myśli. Searle. Jednak analizy aktów mowy obejmują najczęściej wypowiedzi jednozdaniowe. Nie oznacza to jednak. 1986: 357]. uwikłanego w szereg ludzkich zachowań w określonych kontekstach kulturowych. w które uwikłany jest podmiot [Wittgenstein. 2000]. które „organizują wypowiedź prawie w tym samym stopniu. Aby móc powiedzieć. którymi ludzie posługują się jak „narzędziem do komunikowania się”. Na mocy konwencji semantycznych. Kompetencja komunikacyjna zależy więc przede wszystkim od umiejętności czytania cudzych umysłów. które były inspirowane dziełami L. Wybór określonej „aparatury pojęciowej” wpływa na sposób odwzorowywania danych doświadczenia [K. Austina. Język nie jest systemem znaków. J. odwołujących się do stanów propozycjonalnych rozmówców. 1985: 175]. że wskaźnik mocy illokucyjnej wypowiedzi zmienia sens i reakcję odbiorcy na treść zdania [Searle. Konceptualizowanie zjawisk językowych w  kategoriach „działania”. 1987].

Każda nasza wypowiedź. znaczy – nn. nadawca wypowiedzi zwieńcza ją odpowiednim dixi. jak i wtórne (złożone) [Bachtin. nadawca wypowiedzi. 1986: 350]. tak aby zrealizować zamiar mówiącego [Bachtin. Bachtin charakteryzuje również genry mowy przez podanie ich istotnych cech. kroniki. kilkutomowe powieści [Bachtin. skodyfikowane jednostki porozumiewania się. pozycję społeczną i stosunki osobiste pomiędzy rozmówcami [Bachtin. dokumenty urzędowe itp. wypowiedź powinna być względnie wyczerpująca. znaczenia naturalnego (natural meaning) od znaczenia nienaturalnego (non-natural meaning). stylu. można zaproponować następujące objaśnienie terminu: genry mowy to względnie stałe. intencji komunikacyjnej w sensie Grice’a). nn-znaczenie. [online]. H. . Bachtin uważa. Przykładowe gatunki wtórne to: powieści. struktury kompozycyjnej i długości. zaś pojęcie gry językowej jest zbyt szerokie.com/grice/meaning. które jest przez Grice’a objaśniane w następujący sposób: N (nadawca) wygłaszając W (wypowiedź). ponieważ ujmuje mówienie w kategoriach działania w  ramach określonego sposobu użycia [Wittgenstein. wtórne zaś na skutek wprowadzonych do nich modyfikacji.html [dostęp: 6 VII 2014].P. tragedie. gatunki publicystyczne. 1986: 357–377]. 1983: 125–128]. Gatunki pierwotne zostały ukształtowane na bazie bezpośredniego językowego komunikowania się z ludźmi. wiersze. II celowość wypowiedzi (nadanie wypowiedzi nienaturalnego znaczenia1. dramaty. artykuły naukowe.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 81 intencji i założeń podmiotu mówiącego [Wierzbicka. rozumianych jako ściśle określone jednostki porozumiewania się zaliczamy: I jasno określoną granicę wypowiedzi (granice wypowiedzi wyznacza zmiana podmiotów mowy. nowele. opowiadania. 1983: 370. które zawdzięczamy Grice’owi jest odróżnienie tzw. Meaning. w zależności 1 Istotnym rozróżnieniem. sytuacyjnego odniesienia do rzeczywistych wypowiedzi. Do repertuaru genrów mowy zaliczamy zatem zarówno gatunki prymarne (proste). aby W miało pewien skutek Z w odbiorcy O. (ii) zamiarem N jest. jak i wielozdaniowe. Na podstawie charakterystyki gatunków mowy. gdy: (i) zamiarem N jest. traktaty. 371]. Grice. aby (i) zostało osiągnięte wprost przez rozpoznanie zamiaru (i) przez odbiorcę O. za pomocą których mówimy.ditext. jest odlewana w określoną formę. http://www. 2000: 20]. przyczyniają się do wyabstrahowania ich z konkretnego. różnorodne pod względem formy. wyznaczoną przez sytuację komunikacyjną. 1986: 257–377]. przedstawionej przez Bachtina. Genrami mowy mogą być zarówno jednozdaniowe repliki potocznego dialogu. pomimo swojej niepowtarzalności i twórczego charakteru. Do konstytutywnych cech wypowiedzi. wtedy i tylko wtedy. że gatunki mowy. Znaczenie nienaturalne to tzw. są nam dane w taki sam sposób jak język ojczysty.

1983: 397]. (ii) emocjonalny stosunek nadawcy do przedmiotu wypowiedzi. że każdy akt mowy i  genre mowy można wyeksplikować za pomocą formuł wyrażających akty mentalne adresata wypowiedzi. Autorka wychodzi z założenia. niepowtarzalnej sytuacji obcowania językowego. o czym mówi jej nadawca. że najistotniejszym ich komponentem jest intencja komunikacyjna. które wyrażają „założenia. IV skierowanie wypowiedzi do kogoś (zaadresowanie wypowiedzi wymaga uwzględnienia „tła aperceptywnego”. realizowany na tle wypowiedzi nadanych wcześniej lub mogących powstać w przyszłości. czyli takich czynników. Prezentuje ona formuły definiujące 37 genrów mowy. na którym adresat przyjmuje wypowiedź. sympatie i antypatie. 1983: 372]. dostosowaną do konkretnej. emocjonalny stosunek mówiącego do przedmiotowo-znaczeniowej treści własnej wypowiedzi. (iii) intencję wypowiedzi – cel. która nadaje jej sens [Bachtin. 1983: 382]. definiujące dany typ wypowiedzi” [Wierzbicka. (iv) skierowanie wypowiedzi do modelowego odbiorcy – założenia nadawcy dotyczące innych.82 Aleksandra Gad od intencji. Każdy gatunek mowy zostaje wymodelowany poprzez podanie ciągu prostych zdań z języka naturalnego. III ekspresywność wypowiedzi (subiektywny. uznając. jaką posiada wiedzę. poglądy. którzy rozumieją cel wypowiedzi i mogą na nią odpowiedzieć. 1983: 129]. Wierzbickiej Wierzbicka implementuje semantykę elementarnych jednostek znaczeniowych do modelowania wybranych gatunków mowy. Określony gatunek mowy obejmuje zatem następujące elementy: (i) przedmiot wypowiedzi – to. dla którego nadawca formułuje zdania. odbiorcy wypowiedzi powinni uchwycić intencję nadawcy [Bachtin. czynniki te determinują współodpowiadające rozumienie bądź brak rozumienia wypowiedzi [Bachtin. Koncepcja modelowania genrów mowy A. nie wskazał jednak żadnej metody analizowania konkretnych wypowiedzi. przekonania. uprzedzenia. wybiera odpowiednią formę gatunkową. intencje i inne akty umysłowe mówiącego. 2. Bardzo interesującą propozycję analizy genrów mowy przedstawiła Wierzbicka [Wierzbicka. Bachtin wyczerpująco scharakteryzował pojęcie genre’u mowy. 1983]. jak: czy i na ile adresat orientuje się w sytuacji komunikacyjnej. które towarzyszą jej wygłaszaniu. oceniająca postawa wobec przedmiotu wypowiedzi. a więc „komponent illokucyjny” .

Celem illokucyjnym prośby jest zatem spowodowanie. Proszenie jest czynnością mowy 2 3 Zob. przedstawiona za pomocą zmiennego układu formuł z powtarzalnymi eksplikacjami prostych aktów umysłowych mówiących. antycypowanych czy zakładanych […] sądów. E. Łódź 2003. proszenie>> [SJPD VII 65].). W  zaproponowanym modelu. rozkaz czy prośba mogą spowodować zaistnienie pewnego stanu rzeczy (świat „przystosowuje się” do sądu). << uprzejme zwrócenie się do kogoś w  celu uzyskania. . Dla zastosowań w  teorii aktów mowy. żebyś to powiedział” dla pytania. „chcę. Tekst i zdanie. Każdy typ wypowiedzi rozpoczyna się formułą zawierającą predykaty mentalne. Formalna reprezentacja pojęcia sądu. A. Nowaka celem illokucyjnym wyrażania jakiegokolwiek myślanego stanu rzeczy jest ustanowienie stosunku zachodzącego pomiędzy sądem wyrażanym w zdaniu a światem. Zob. takie jak np. mówiący wyrażają swoje myśli. Prośba jako jeden z typów czynności illokucyjnych Według M. żebyś to zrobił” dla rozkazu. Dyrektywy. 49. scharakteryzowanej przez Searle’a. intencje i emocje w kontekście „wyobrażanych.: „chcę. Oba przytoczone objaśnienia pojęcia prośby można dokładniej zanalizować. [w:] T. wyrażona w języku za pomocą elementarnych i uniwersalnych jednostek semantycznych. Według definicji słownikowych prośba to: << skierowanie do kogoś jakiegoś życzenia i naleganie na jego spełnienie. Jednak podczas gdy proste gatunki mowy mogą wyrażać jedną illokucję.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 83 wypowiedzi2. by jej odbiorcy urzeczywistnili pewien stan rzeczy w świecie [Nowak. 129–135. żebyś wiedział” dla wykładu. które muszą zostać spełnione. 2003: 49–50]. M. Dobrzyńska. tj. Wierzbicka. do którego się on odnosi3. wydaje się. z pewnością może stanowić wspólną płaszczyznę dla analiz zarówno wtórnych. intencji i emocji swoich adresatów (a często także innych ludzi – potencjalnych […] interlokutorów” [Wierzbicka. jak i prostych genrów mowy. Taksonomia genrów mowy. prosimy według określonych kulturowo reguł. „chcę. Wrocław 1983. odwołując się do czynności proszenia. 1983: 135]. czego nie przewiduje taksonomia zarysowana przez Wierzbicką. „chcę. s. aby illokucja była fortunna. wyjednania czegoś>> [USJP III 906]. 2. Genry mowy. s. Z każdym aktem illokucyjnym skorelowana jest wiązka aktów mentalnych. Janus (red. żebyś się śmiał” dla kawału.1. Nowak. że złożone gatunki przekazują większą ich ilość. Jego zdaniem.

Zarówno S. Próba rekonstrukcji genre’u mowy prośby jest formułą składającą się z uniwersalnych jednostek semantycznych: elementów nominalnych (ja. czy to zrobisz. co Wierzbicka nazywa gatunkiem mowy prośby. eksplikowania aktu proszenia. czy przy normalnym przebiegu wydarzeń S zrobi A z własnej woli (bez proszenia). Poproszenie . jednostek działania (zrobić). Prośby kierujemy zarówno do osób bliskich. 2006: 54–92].). co ja chcę. żebyś zrobił dla mnie coś dobrego (X) mówię to. a M (proszący) jest przekonany. z którymi łączą nas stosunki formalne (pracodawców. żebyś to zrobił nie wiem. wpływającymi na kształt zaproponowanego przez Searle’a  i  Wierzbicką. jednostki mowy (mówić) i czasownika modalnego (musieć). 1987: 88]. kupienie czegoś. określników (to. instytucji etc. ty. o zrobienie kawy.84 Aleksandra Gad skierowaną na przyszłą czynność A. ewaluatora (dobry). Obie propozycje odwołują się do predykatów mentalnych. Wierzbicka modeluje genre prośby w następujący sposób: chcę. który nie należy do elementarnych jednostek semantycznych [Wierzbicka. jak i M nie wiedzą. dlatego (za pomocą prośby) próbuje go skłonić do zrobienia A [Searle. żebyś robił [Wierzbicka. udzielenie rady czy wskazówki.2. To. przy czym S jest w stanie zrobić A. są stosunki zażyłości między rozmówcami oraz przedmiot prośby (to. M musi chcieć. Możemy prosić o bardzo różne rzeczy i wykonanie rozmaitych czynności. 1983: 129]. że nie musisz robić tego. Zaprezentowane modele pozbawione są opisu kontekstu wypowiedzi i określenia przedmiotu odniesienia dla czynności proszenia. że S jest w stanie to zrobić. Searle nazywa typem czynności illokucyjnej. wyjście gdzieś. bo wiem. które nas znają. rekonstruującym prawdopodobną strukturę kognitywno-wolicjonalną czynności proszenia. predykatów mentalnych (chcieć. wiedzieć). która ma zostać wykonana przez S. 2. coś). bo chcę. Prośba jako genre mowy Korzystając z koncepcji Searle’a i ze stworzonej przez siebie teorii semantyki jednostek elementarnych. tego). o co prosimy). Przedmioty naszych próśb zależą zaś od stosunków zażyłości między komunikującymi się podmiotami. które opisują stany umysłowe i  wolitywne interlokutorów. np. Istotnymi wskaźnikami. łącznika międzyzdaniowego (bo). Obie są wyabstrahowanym z  konkretnego użycia typem idealnym. aby S zrobił A. jak i do osób.

Największym powodzeniem odbiorczym cieszył się wątek zatytułowany: „Metoda krakowska – co sądzicie?”. którzy dzielą się między sobą wiedzą i spostrzeżeniami dotyczącymi różnych aspektów ich życia (problemów związanych ze stawianiem diagnozy. 4 5 Tytuł oryginalny. J. 3. Zob.html [dostęp: 6 VII 2014]. na który odpowiedziano 178 razy. dla którego wypowiada się nadawca.04. której członkowie (internauci) prowadzą swoiste gry językowe (np. terapią.2006 r. kłopotami wychowawczymi. w zależności od celu jej prowadzenia. http://forum. W  ramach dyskursu odbywającego się w określonej kulturze. Każdy założony na forum wątek może być analizowany jako oddzielny gatunek mowy. pochodzi z  forum dyskusyjnego dla rodziców dzieci z  continuum autystycznego. będący przedmiotem niniejszej analizy.pl/forum/f. Warszawa 2008. inkluzyjną grupę społeczną. W okresie od 25. zakładają nowe wątki na forum). Baza materiałowa – forum internetowe Inny Świat Genre mowy. W trakcie „gry”. Inny Świat4.Inny_Swiat.10034. o czym mówi jej nadawca. Został on założony przez matkę dziecka autystycznego (nick: niunia mamunia). której neurolog poradził terapię dziecka tzw. Fora tematyczne funkcjonujące w  Internecie składają się z  określonej ilości wypowiedzi. do 30. na tle innych wypowiedzi. przyczynami autyzmu itd. O podobieństwach i różnicach komunikacji językowej w Internecie i realnym świecie zob. „odlewają” oni swoje wypowiedzi w różne gatunki mowy. III intencja wypowiedzi – cel. Jagody Cieszyńskiej. placówkami edukacyjnymi. dotacjami państwowymi. zarejestrowano 4800 wątków. metodą krakowską prof. takie jak: I przedmiot wypowiedzi – to. można je ujmować jako teksty lub hiperteksty wyprodukowane przez określoną. ponieważ zawiera wszystkie komponenty.). dietami. wskazujące na jego dialogiczny charakter. Komunikacja językowa w Internecie.gazeta. Grzenia.09.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 85 obcej osoby o wymasowanie stóp lub pleców odebralibyśmy jako aberrację lub bezczelny akt uwodzenia. Forum internetowe Inny Świat gromadzi rodziców dzieci autystycznych.2014 r. IV adresaci wypowiedzi (potencjalni rozmówcy). II emocjonalny stosunek nadawcy do przedmiotu wypowiedzi. formalnymi kwestiami związanymi z  orzeczeniami lekarskimi. które imitują „repliki” mowy codziennej5. .

86 Aleksandra Gad 4. że ja nie wiem tego. zob. która pomogłaby podjąć decyzję o rozpoczęciu lub zaniechaniu terapii. Jednak dokładna analiza aktów mowy wyrażonych w treści wypowiedzi. .gazeta. Ze względu na to. D.5 roku i ma stwierdzone zaburzenia ze spektrum autyzmu. jakie moce illokucyjne zostały w nim wyrażone.142669424. czy każde zaopiniowanie nie służy właśnie podjęciu decyzji. należy rozważyć.  Co Wy sądzicie o tej metodzie? Czy wasze dziecko było tą metoda prowadzone i były efekty?7. że jego zdaniem należałoby postawić na metodę krakowską.. że wypowiedź kończy się pytajnikiem. bo chcę. Inną kwestią jest ustalenie.10034. która zwróciła uwagę na to. Pisownia oryginalna. Dotychczas pracowało nad nim 4 specjalistów (psycholog. AAC. http://forum. że w kontekście innych wypowiedzi następujących po tej wypowiedzi oraz w świetle szczegółowej analizy tej konkretnej wypowiedzi należy ją potraktować jako prośbę o poradę. która założyła ten wątek: Witam.html?s=1 [dostęp: 6 VII 2014]. przyczynia się do sformułowania kilku wątpliwości dotyczących tego. Jednak pozyskanie tej informacji służy realizacji innego celu. mój synek ma 2. Wierzbicka modeluje genre pytania w następujący sposób: chcę. dlatego należy rozważyć możliwość potraktowania 6 7 Kwestia ta została poruszona na konferencji przez prof. Kozaryn. czy wypowiedzi rodzica nie należałoby potraktować jako wyrażenia pytajnego. Celem illokucyjnym wypowiedzi jest pozyskanie informacji na temat skuteczności metody krakowskiej. Intencją autorki wątku nie jest bowiem tylko zapoznanie się z przekonaniami innych internautów. lecz pozyskanie rady. Z pewnością wypowiedź ta reprezentuje genre mowy pytania. który jest nadrzędny – postanowienia o  podjęciu bądź zaniechaniu terapii. czy wypowiedź ta ma charakter prośby o udzielenie rady. czy raczej prośby o wyrażenie opinii.metoda_krakowska_co_sadzicie_.pl/forum/w. fizjoterapeuta i muzykoterapeuta). Zatem pozyskanie informacji nie jest jedynym i wystarczającym celem wyartykułowania serii zdań. że bardzo trudno jednoznacznie ustalić. że autorka prosi o wyrażenie opinii na temat określonej metody terapeutycznej6. co ty wiesz i że ty chcesz mi to powiedzieć mówię to. Genre mowy prośby o udzielenie rady – studium przypadku Tytuł wątku „Metoda krakowska – co sądzicie?” sugeruje. jednak na wczorajszej wizycie neurolog stwierdził. Wydaje się jednak. żebyś mi to powiedział [Wierzbicka. Oto konkretna realizacja wypowiedzi mamy. żebyś sobie wyobraził. a więc wyrażenie prośby o zaopiniowanie. 1983: 129].

wyrażających stosunek podmiotu do treści wypowiedzenia. może zostać wyrażona formułą: mówię to. jak i akt proszenia. a  więc pragnień i  intencji. w formie pytania. Czynności illokucyjne mogą zostać scharakteryzowane za pomocą formuł odwołujących się do postaw propozycjonalnych. 1983: 129]. wyrażanie sądu). którzy pracowali metodą krakowską). co ja chcę. żebyś to zrobił [Searle. Strukturze elementarnego aktu mowy odpowiadają formuły zdań złożone z elementarnych jednostek semantycznych w sensie Wierzbickiej: (i) czynność lokucyjna Austina (Searle’a czynność wypowiadania i czynności zdaniowe.). Przypomnijmy zestaw formuł definiujących prośbę: chcę. może zostać wyrażona formułą Wierzbickiej: mówię to. bo chcę. (iii) czynność perlokucyjna (cel. ponieważ zwieńczono go odpowiednim „dixi” (zdaniem pytajnym) i skierowano do określonych odbiorców (rodziców dzieci autystycznych. prośby etc. że akty mowy (tu: pytania. Powierzchowna analiza konkretnej realizacji genre’u  mowy pokazuje. Jeżeli cytowana wypowiedź może być skutecznie analizowana zarówno jako akt pytania. Problemem pozostaje rozstrzygnięcie przedmiotu odniesienia owej prośby.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 87 przytoczonej wypowiedzi jako aktu mowy – prośby. czy to zrobisz. Wierzbicką genrze mowy8. żebyś to zrobił nie wiem. można wyrazić za pomocą formuły: chcę. wybieramy ten genre mowy jako najbardziej skuteczny dla osiągnięcia celu (wykonania rozkazu). 1987. Czynnościom perlokucyjnym (rozumianym szeroko) odpowiada formuła mentalna 8 Czasami występuje ona pod postacią formuły „powiedzieć”. to być może wyraża dwie różne intencje i składa się z dwóch genrów mowy? Cytowany akt mowy spełnia Bachtinowskie kryteria „bycia” odrębnym gatunkiem. od których oczekuje się podjęcia dialogu. skutek). dowódca w  sytuacji zawodowej posługuje się wyłącznie rozkazami. . 1993. bo wiem. przy czym po treści rozkazu występuje formuła – wykonać!). żebyś robił [Wierzbicka. że nie musisz robić tego. że nasze życzenia zostaną zrealizowane tylko wtedy. Wierzbicka 1983]. Niewątpliwie cytowana wypowiedź może być ujmowana jako prośba. żebyś. Austin. ponieważ chcę. obecna prawie w  każdym analizowanym przez A. Czynności lokucyjnej odpowiada formuła „mówię to”. prośby) można adekwatnie definiować za pomocą formuł zaproponowanych przez Wierzbicką. (ii) czynność illokucyjna (mówienie w określony sposób. żebyś zrobił dla mnie coś dobrego (X) mówię to. jeśli wyrazimy je w postaci rozkazu (np. Jeżeli wiemy.

czy neurolog jest w większym stopniu wiarygodny niż inni specjaliści). III pytam was (bo zakładam. które mogą adekwatnie definiować konkretny genre mowy prośby o poradę: I mówię: Witam. byłam u neurologa (założenie. żebyście zorientowali się w sytuacji) następujące fakty: mój synek jest malutki i jest chory (jako matka szybko reaguję na pojawiające się problemy). Jeżeli odbiorca nie reaguje. 4. mamy do czynienia z nieporozumieniem komunikacyjnym lub nieskuteczną realizacją aktu mowy. pracowało „nad nim” wielu specjalistów (sugestia. iż jeden genre mowy może składać się z kilku elementarnych aktów mowy i wyrażać implicite lub explicite kilka illokucji (intencji głównej i intencji pośrednich. służących realizacji celu nadrzędnego). że „specjaliści od wiązów” wiedzą więcej niż terapeuci). AAC. w sposób przewidywany przez nadawcę. co spowodowało ograniczone zaufanie do rad specjalistów – terapeutów). żebym leczyła dziecko metodą krakowską (nie jestem pewna. Oto próba egzemplifikacji zestawu formuł. jednak na wczorajszej wizycie neurolog stwierdził. . czego ja nie wiem i zechcecie mi powiedzieć): Co Wy sądzicie o tej metodzie?. że wy wiecie coś. żebyś to zrobił”. fizjoterapeuta i muzykoterapeuta). że jego zdaniem należałoby postawić na metodę krakowską. neurolog udzielił mi porady.  Co Wy sądzicie o tej metodzie? Czy wasze dziecko było tą metoda prowadzone i były efekty?. że praca była mało skuteczna. Skutkiem nadania jakiejkolwiek wypowiedzi jest zatem oczekiwana przez nadawcę wypowiedzi – reakcja jej odbiorcy.88 Aleksandra Gad „chcę. mój synek ma 2. II stwierdzam (informuję was.1. Formuły definiujące genre mowy – prośby o udzielenie rady Zasadne jest założyć a priori.5 roku i ma stwierdzone zaburzenia ze spektrum autyzmu. Dotychczas pracowało nad nim 4 specjalistów (psycholog.

żebyście lepiej zrozumieli (wyobrazili sobie). . że wiecie. że inni rodzice odbiorą jej prośbę jako potrzebę niesienia pomocy własnemu dziecku i w związku z tym. że macie doświadczenia. tj.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 89 IV proszę was: powiedzcie. bo chcę. ad. Genre mowy prośby o poradę składa się zatem z illokucjii: I stwierdzenia. III pytam. po co to mówię. że forum jest właściwym miejscem na umieszczanie tego typu próśb. którzy pracują ze swoimi dziećmi metodą krakowską). co robić i jestem trochę zrezygnowana. będę wiedziała. V wiem. II stwierdzam. ad. ad. Zdaje sobie sprawę z tego. poradzą jej szczerze (dobrze). poczyniła pewne założenia dotyczące potencjalnych odbiorców wypowiedzi. dzięki tej illokucji odbiorca wypowiedzi może dokonać wstępnej selekcji potencjalnych odbiorców wypowiedzi (wypowiedź skierowano do rodziców. bo wiem. czy jest dobra czy zła). bo mam pewne cele. Intencje komunikacyjne obecne w wypowiedzi rodzica można zrekonstruować w następujący sposób: ad. że jeśli udzielicie mi rady. ponieważ rodziców łączą podobne problemy. II pytania. że mama kieruje się zasadą ograniczonego zaufania (w stosunku do lekarzy i terapii przez nich prowadzonych) i preferuje pozyskiwanie informacji z różnych źródeł (od profesjonalistów i rodziców). bo chcę. że jest to określona grupa rodziców dzieci autystycznych. że nie wiem. I mówię. dzięki której odbiorcy mogą zorientować się w zaistniałej sytuacji i poznać przyczyny zwracania się z prośbą o poradę. bo chcę żebyście wyobrazili sobie. Autorka wie. niepowtarzalnego doświadczenia. jakie były efekty pracy metodą krakowską (proszę was o powiedzenie mi. których nie mam ja ani neurolog. Prawdopodobnie wiarygodnym źródłem czerpania wiedzy jest dla niej doświadczenie praktyków – rodziców. co robić. która korzystała z terapii metodą krakowską i jest w stanie ocenić jej skuteczność na bazie własnego. Z komunikatu odczytać można treść implikowaną. III prośby (wyrażonej implicite). Autorka wypowiedzi zanim wygenerowała analizowany genre mowy. żebyście udzielili mi rady. założyła. IV proszę.

90 Aleksandra Gad Odpowiedzi. bo mój syn NIGDY się z nią nie zetknął. Podjęto dyskusję na temat założeń teoretycznych leżących u podstaw metody krakowskiej i na temat relacji między mową a komunikacją. dodatkowo wspierają interpretację tego genre’u mowy jako prośby o udzielenie rady. Wymieniono się opiniami na temat sposobów pracy prof. Idea ta nie uwzględnia faktu. […] Toteż twierdzenie. Oto przykładowe wypowiedzi: […] U nas się w ogóle nie sprawdziła. to po kilku miesiącach zrezygnowaliśmy. że nawet tak proste akty mowy jak prośba. które zostały udzielone autorce wątku. w tym 35 razy w sposób zdecydowany zachęcano do stosowania metody krakowskiej. Poprawne rozkodowanie intencji komunikacyjnej. Wnioski końcowe Propozycja Wierzbickiej. 61 razy udzielono rady. Analiza konkretnej realizacji genre’u mowy pokazuje. Oto przykłady wypowiedzi: Witaj. Bo czas leci i pieniądze. Cieszyńskiej (twórczyni metody). mogą składać się z kilku elementarnych illokucjii. że jeden genre mowy może wyrażać wiązkę mocy illokucyjnych. aby definiować pojedyncze genry mowy za pomocą prostych formuł. ale zbyt redukcjonistyczna. wskazuje na zrozumienie nadanej intencji jako prośby o poradę. 5. choć właśnie niektóre wpisy na tym forum pchnęły nas. […]. a świetnie się rozwinął. […] wiem. ze ciężko tak zaufać. bo oparta wyłącznie na eksplikacjach budowanych z elementarnych jednostek semantycznych. Pozostałe wypowiedzi dotyczyły metody krakowskiej i  innych terapii. jest bardzo interesująca. żeby spróbować. że metoda krakowska jest świetna i podawanie na poparcie tej tezy przykładu poszczególnych dzieci nic nie wnosi. Być może należałoby zarezerwować pojęcie „genre mowy” . jej biznesu terapeutycznego oraz narzędzi stosowanych w terapii. ja bardzo polecam metodę krakowską […]. […] A że żadnych postępów w mowie nie było. 21 razy zdecydowanie zniechęcano do jej stosowania. tworząc nową jakość. Dla nas akurat ta metoda sprawdziła się. […] U nas działa […].

że nie sposób ich ująć syntetycznie. Jest to możliwe jedynie wtedy. aluzji. I. aby uzyskać status „nadawania na tej samej fali” lub choćby poczucia „rozumienia”. Genry mowy należałoby wówczas traktować jako akty mowy. Gdańsk 2008. to jednak na ich ostateczny kształt wpływa tak wiele czynników pozajęzykowych. alternatywnych schematów interpretacji wypowiedzi. nie są zupełnie dowolne. 550–708. jak istotna jest umiejętność identyfikowania mocy illokucyjnych wypowiedzi w osiągnięciu kompetencji społecznej.L. 9 Zob.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 91 dla wypowiedzi. jesteśmy zmuszeni do „zgadywania” intencji. Można zatem opanować fonologię. [w:] Mówienie i  poznawanie. U. składnię i słownikowe znaczenie wyrazów danego języka i mimo to być niezdolnym do „mentalizowania”. świadczy to. Frith. rozmówcy są zmuszeni do poddawania swoich wypowiedzi nieustannym zabiegom uzgadniania celów komunikacyjnych i sposobów rozumienia wypowiedzi. t. dla których się wypowiada. Jeżeli zaś czynniki pozajęzykowe są nam nieznane (nie znamy rozmówcy ani kontekstu. Warszawa 1993. których struktura obejmowałaby jedną makroillokucję. O tym. że choć genry mowy. determinującą wybór gatunku mowy i wiązki mikroillokucjii. 126–149. s. Umiejętność rekonstruowania intencji towarzyszących komunikacji zależy od kompetencji komunikacyjnej użytkowników języka [Kurcz. 2010]. mają poważne problemy z rozkodowywaniem intencji komunikacyjnych. korzystamy z nieskończenie wielu możliwych. metafor etc. s. • Austin J. 1992: 128].. . Jak działać słowami. które jej towarzyszą [Grzeszczuk. którymi posiłkujemy się na co dzień. tym trafniej i  szybciej rozkodujemy cele. Warszawa 1985. towarzyszącej wypowiedzeniom. gdy komunikując się. Autyzm. Zdolności pragmatyczne warunkują sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie. zaś pojęcie elementarnego aktu mowy dla wypowiedzi wyrażających tylko jedną illokucję. że pozwala on na identyfikację intencji komunikacyjnej. Wyjaśnienie tajemnicy. że bardzo inteligentne osoby z zespołem Aspergera. Bibliografia • Ajdukiewicz K.. Przedstawiona analiza pokazuje. W tym wypadku. które wyrażają kilka illokucjii z jedną – centralną (nadrzędną). Im lepiej znamy naszego rozmówcę oraz im dokładniej jesteśmy zorientowani w  sytuacji komunikacyjnej. Niewątpliwą zaletą zaprezentowanego przez Wierzbicką modelu analizy genrów mowy jest to. w którym rozgrywa się komunikacja). ironii. a  tym samym skutecznego nadawania i  odbierania wypowiedzi9. Język i poznanie. Krysztofiak.

Lublin 2006. Doroszewski. Warszawa 2008. Janus. Semantyka. Gdańsk 2008. „Ruch Filozoficzny” 2010. Genry mowy.. Formalna reprezentacja pojęcia sądu. The main result consists in showing that Wierzbicka’s interpretation of speech genre as speech acts in Austin’s meaning is not sufficient because of its reductionism. Grzeszczuk J. Wybór tekstów. Czynności mowy. . Dubisz.. but they are complex..P..html [dostęp: 6 VII 2014]. Kurcz I. t. Warszawa 1989. Estetyka twórczości słownej. Nowak M.. W poszukiwaniu istoty języka.pl/forum/w. Krysztofiak W. Meaning [online]. I-XI... Komunikacja językowa w Internecie. Wierzbicka A. Wielkie teorie językoznawcze. Warszawa 1987. W. In the proposed model.142669424. Słownik języka polskiego..R.gazeta. Dociekania filozoficzne.ditext. Makroillokucja. Warszawa 1992. T. Autyzm. http://forum. 125–137.. • • • • • • • • • • • • • Speech genre: a case of the request to provide advice Summary The aim of the paper is to present a communicational model of some special speech act which may be called as the request to provide advice.. Grice H. Warszawa 1958–1969. Łódź 2003. Wittgenstein L. Warszawa 1966. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983.metoda_krakowska_ co_sadzicie_. S.. That is why. Język a psychologia.10034.. red. Frith U. Wyjaśnienie tajemnicy. t. http://www. LXVII. cluster speech structures founded upon elementary speech acts. Warszawa 1986. Wierzbicka A. nr 3. Kraków 2009. I-IV. the request to provide advice is treated as the complex cluster of elementary speech acts. Stylistyka Bally’ego. t. Paveau M-A. Searle J. [w:] Tekst i zdanie. My analysis is based on Bachtin’s informal conception of the speech genre as well as Wierzbicka’s linguistic theory stemmed from Bachtin’s intuitions. Warszawa 2003.html?s=1 [dostęp: 6 VII 2014] Jakobson R. s. Dobrzyńska. Uniwersalny słownik języka polskiego. red. Sarfati G-É. E. Bally Ch. in the paper there is formulated a hypothesis according to which speech genre are not speech acts (in opposition to Wierzbicka). 467–499.. Grzenia J..com/grice/meaning. red. Warszawa 2000. s.92 Aleksandra Gad • • • • Bachtin M..

a nie indywidualnego. Tekst prawny sytuuje się w kręgu działań związanych z tworzeniem prawa. 13). Podczas stosowania prawa akty prawodawcze poddawane są interpretacji. tj. rozporządzenia. której celem jest odtworzenie zawartych w nich norm prawnych. ustawy.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 93 Małgorzata Gębka-Wolak Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu O interpretacji tekstu prawnego (z uwzględnieniem koncepcji kontekstu kulturowego) Słowa kluczowe: teksty prawne. Jest to więc zawsze tekst konkretnego aktu prawodawczego. zarządzenia czy uchwały (Zieliński 1999: 50. linguistic analyses of legislative documents 1. Interpretacja ta uwzględnia kwestie językowe oraz pozajęzykowy kontekst. identyfikowany – podobnie jak w literaturze – na podstawie kryterium nadawcy i odbiorcy. analiza językowa tekstów prawnych Keywords: legislative documents. Przedmiot i cel opracowania Przedmiotem uwagi w  artykule jest tekst prawny. że interpretacje proponowane przez prawników niekiedy pozostają w sprzeczności z zasadami analizy językowej. generalnego. . Jest to bowiem tekst tworzony przez podmioty wyposażone we władzę prawodawczą i kierowany do odbiorcy tzw. Z  dokonanego przez autorkę artykułu przeglądu orzeczeń publikowanych w elektronicznym systemie informacji prawnej LEX wynika. 2004: 11.

czego oczekuje się od odbiorcy) składa się: komunikacja. W tym celu wykorzystane zostanie narzędzie stosowane w badaniach społecznych. co z  kolei utrudnia porozumienie między prawodawcą a  niebędącym specjalistą odbiorcą norm prawnych. Tym samym problematyka poruszana w artykule wpisuje się w toczoną 1 Dodajmy. kulturowej kontekstowości danego przekazu. Na ten temat zob. że koncepcja ta jest wykorzystywana do klasyfikacji kultur narodowych uwzględniającej różnice w sposobie myślenia. jako typ komunikacji niebezpośredniej uwzględniającej kontekst kulturowy – w tym wypadku kulturę prawną. Najpierw jednak przedstawiona zostanie przyczyna. Hofstede i Hofstede (2007: 44–45). Zdaniem Halla (2001: 105) „uniwersalną cechą systemów informacyjnych jest to. tym więcej zawiera ich kontekst wewnętrzny i zewnętrzny. Narzędzie to pozwala jednak zdać sprawę także z  różnic w  stylach komunikacyjnych w obrębie jednej kultury narodowej. by dostosowali poziom deskryptywny do dyrektywnego. dwupoziomowość odczytywania tekstu prawnego. . a mianowicie wprowadzona przez Edwarda Halla (1976. lecz by deskryptywną działalność widzieli przez pryzmat priorytetowy ich dyrektywnych właściwości. iż na znaczenie (czyli to wszystko. 2001) koncepcja kulturowego kontekstu komunikacyjnego. Płynie stąd przestroga dla wszystkich językoznawców zajmujących się tekstami prawnymi. Jest nim zwrócenie uwagi na to. że przekaz prawny jest silnie determinowany kontekstowo. W tym opracowaniu specyfikę tekstu prawnego proponuje się ująć na tle kulturowym. odczuwania. dawniejsze doświadczenia i uprzednio zaprogramowane odpowiedzi odbiorcy oraz sytuacja (dwa ostatnie nazywane kontekstem wewnętrznym i zewnętrznym)”. dla której tekst prawny wymaga wspomnianej interpretacji. Chodzi mianowicie o  tzw. by nie traktowali tych tekstów na poziomie deskryptywnym.94 Małgorzata Gębka-Wolak Podstawowym celem tego opracowania jest pokazanie przykładów nadużyć interpretacyjnych. zachowania i komunikowania się ich przedstawicieli1. a  nie deskryptywnego charakteru tych tekstów. I tu dochodzimy do sformułowania dodatkowego zadania artykułu. Im mniej informacji zawartych jest explicite w przekazywanym tekście. że propozycja Halla we współczesnych badaniach społecznych ustąpiła pola klasyfikacjom wielowymiarowym. o  której Maciej Zieliński (2008: 166) przypomina następująco: „[…] nie można doskonalić tekstów prawnych bez priorytetowego uwzględnienia dyrektywalnego. a nie kształtowali poziomu deskryptywnego niezależnie od dyrektywnego” (Zieliński 2008: 166). co automatycznie powoduje wzrost tzw. Należy wyjaśnić.

Choduń (2007. nadawcą tekstu prawnego. U. Przy czym nie chodzi tu tylko o kwestie związane ze specjalistycznym kodem językowym. zgodnie z zasadami techniki prawodawczej3. stanowiących jednostki redakcyjne tekstu prawnego. interpretacja wyrażeń językowych budujących przepis prawny. Zasady techniki prawodawczej w Polsce są wydawane od 1929 roku (Wierczyński 2010). Choduń 2009: 131). Odbiorca z kolei powinien mieć przynajmniej podstawową wiedzę na temat sposobu budowania tekstu prawnego (zob. Co więcej. Kontekstowość interpretacji tekstu prawnego W  literaturze jest formułowana opinia. 20 czerwca 2002 r. debatę w Senacie. tzw. formułując teksty prawne. „prawodawca. która odbyła się 7 grudnia 2006 roku. do odczytania normy prawnej z  przepisu prawnego konieczne jest uwzględnienie zarówno czynników tekstowych. Obowiązujący jest piątym tego typu aktem i zawarty jest w załączniku do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dn. mniej lub bardziej określony. oprac. Przede wszystkim musi być świadomy tego. a odbiorcą zawartych w nim norm prawnych wymaga od nadawcy. 908). Nr 100. że będą one odbierane w oparciu o pewien. W  związku z  tym ustawodawca wkłada w teksty prawne. . że „przepis prawny jest słowną postacią normy”. takie pojedyncze sformułowania. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. Tietiajew-Różańska 2007. a następnie dekodowania tejże normy odbywa się bowiem w ramach określonej kultury prawnej. a następnie została utrwalona w postaci publikacji książkowej (zob.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 95 w  środowiskach prawników i  językoznawców dyskusję na temat komunikatywności tekstów prawnych2. że „ustawodawca formułuje teksty prawne nie na pustyni pojęciowej. którym posługuje się prawodawca. są zakodowane normy prawne. Zieliński podkreśla. że w przepisach. Innymi słowy.). Na temat komunikatywności aktów prawnych mowa także w opracowaniach A. Jadackiej (2010). zespół wartości oraz za pomocą mniej lub bardziej określonego zespołu reguł interpretacyjnych i inferencyjnych” (Zieliński za Gizbert-Studnicki 2004: 46). że porozumienie między prawodawcą. niejako jak puzzle. 2009) i H. wykładnia językowa 2 3 Temu aspektowi polskiej legislacji poświęcono m. które niosą ze sobą ogromną niekiedy wiedzę” (Zieliński 2007: 27). tj.in. tj. lecz z wykorzystaniem […] wielu doświadczeń wielu pokoleń prawniczych i  legislacyjnych. Andrzej Malinowski (2006: 211) relację między przepisem prawnym a normą prawną objaśnia w ten sposób. po. by komunikat formułował w sposób jasny i precyzyjny. z góry zakłada. 2. Zieliński 2007: 26. Proces kodowania normy prawnej w formie przepisu prawnego.

Zieliński 1993: 104–109). którymi kierował się prawodawca. w którym ten tekst formułuje. Trzeba jednak dodać. to właśnie w  takich sytuacjach jedną ze stosowanych praktyk jest interpretowanie językowej materii przepisu 4 Prawnicy mówią o  koniecznym uoperatywnieniu nazwy nieostrej (Wronkowska. np. choć nie zawsze znajdujące wyraz w tekście prawnym w  postaci bezpośrednio sformułowanej wypowiedzi. nieuzasadniona obawa. Dlatego interpretacja tego przepisu dokonywana jest w oparciu o orzecznictwo sądowe (Wronkowska. . trwały i  zupełny rozpad pożycia małżeńskiego (Wronkowska. że zarówno redaktor. jak i interpretator tekstu prawnego korzysta z bardziej lub mniej sformalizowanych. Zieliński 1993: 103). znaczna szkoda. To z kolei osiąga się poprzez zapewnienie tekstowi „odpowiedniego stopnia elastyczności” oraz „odpowiedniego stopnia precyzji czy wręcz jednoznaczności” (Wronkowska. zasad. Malinowski 2006: 20). a właściwych dla polskiej kultury prawnej. Jak się wydaje. jak i dla jego zinterpretowania. musi być świadom wszystkich założeń przyjmowanych (na ogół milcząco) w  danej kulturze prawnej i  mających fundamentalną doniosłość zarówno dla formułowania tekstu prawnego. np. Zieliński 1993: 33). wykładni systemowej. (zob. którego tzw. Elastyczność osiąga się z  kolei dzięki stosowaniu nieostrych zwrotów językowych. poza znajomością języka. że podstawową cechą tekstu prawnego powinna być jego adekwatność do zamierzeń prawodawcy. Należy przy tym podkreślić. właściwi ministrowie. dotychczasowego orzecznictwa. Przyjmuje się na przykład. że nieostre zwroty językowe bywają jednocześnie źródłem trudności interpretacyjnych. Jeszcze bardziej problematyczna jest interpretacja tekstu. kontekstu społeczno-politycznego itp. zwłaszcza jeśli prawodawca nie wskaże choćby kierunku ich interpretacji4. jak i  pozatekstowych. uzasadniona obawa. wielki uszczerbek. czyli niedookreśloność. Prawodawca nie podał na przykład. należyta staranność.96 Małgorzata Gębka-Wolak (gramatyczna). Zieliński 1993: 109). funkcjonalnej. jest przypadkowa i wynika z braku umiejętności językowych redaktora tekstu. zasad jego redagowania i interpretowania: „Redaktor tekstu prawnego. Zieliński 1993: 109). Przez milczące założenia rozumiemy tu założenia w  zasadzie powszechnie przyjmowane w danej doktrynie. w  jakich obszarach życia małżeńskiego należy szukać zupełności i  trwałości rozpadu pożycia małżeńskiego. elastyczność. Od założeń tych zależy w  znacznym stopniu sposób sporządzania i  odczytywania tekstu prawnego” (Wronkowska.

Tym samym dochodzimy do sprawy kluczowej dla komunikatywności tekstu prawnego. Inaczej rzecz się ma z nieprawnikami. To z kolei rodzi myśl. MGW]. . Zdaniem Halla (2001: 105–106) komunikowanie się związane z wysokim kontekstem „w odróżnieniu od komunikowania związanego z LC [niskim kontekstem – przyp. ani tym bardziej jasne. który powinien być 5 Takie stanowisko przyjęli np. ich poznanie wchodzi bowiem w  zakres kształcenia jurystów. by kwestie interpretacji tekstu prawnego pozostawić wyłącznie w gestii prawników5. że porozumiewanie się prawodawcy z  odbiorcą norm prawnych jest przykładem komunikacji odwołującej się do kontekstu kulturowego.pl/ index. którym podlega tekst prawny (zob. Teksty prawne pisane są − jak wszystkie inne teksty − zgodnie z zasadami gramatycznymi i leksykalnymi języka polskiego. 2009). Bielska-Brodziak 2008. np. Nie ulega też wątpliwości. efektywne i satysfakcjonujące. komunikacja jest niepełna”. a  co za tym idzie.pan. a  także związane z  tym trudności (zob. w tym wypadku prawnego. jednakże trzeba poświęcić trochę czasu na jego zaprogramowanie. Ich zrozumienie opiera się więc na znajomości polszczyzny ogólnej. gdyż w nich oprócz reguł językowych działają tzw. jest ekonomiczne. że kwestia kulturowej kontekstowości wypowiedzi jest ściśle powiązana z jej komunikatywnością. Bez specjalistycznych badań trudno natomiast uściślić. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę bogatą literaturę na temat zabiegów interpretacyjnych. Zieliński 2008: 148) – jest tekstem. w  jakim stopniu kontekst ten determinuje komunikację.rjp. np. Uzasadnione jest więc stwierdzenie. Przykłady tego typu działań podane zostaną w p. Jakakolwiek interpretacja tekstu prawnego wykraczałaby poza obszar językowy i stawałaby się interpretacją prawną. reguły pozajęzykowe. Skoro jednak tekst prawny – jak podkreślają sami prawnicy (zob. Zieliński 1995: 658. rozumianego jako zasady jego formułowania i interpretowania.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 97 prawnego niezgodnie z zasadami analizy lingwistycznej. członkowie Rady Języka Polskiego. Zieliński 1999: 60. Zieliński 1995. http://www. mianowicie znajomości przez uczestników komunikacji językowej kontekstu kulturowego (prawnego) tekstu prawnego. Jeśli owo programowanie nie zachodzi. Na prośby przedstawicieli różnych firm o dokonywanie interpretacji tekstów prawnych przewodniczący i sekretarz RJP odpowiadają. dla których nie są one ani w pełni jawne. a do dokonywania takich analiz Rada Języka Polskiego nie jest upoważniona”. szybkie. nasuwa się wniosek o znacznym wpływie kontekstu kulturowego na przekaz prawny. 3. trudniej przyporządkować interesującej nas komunikacji w dziedzinie prawa kategorię wysokiej czy średniej kontekstowości. Zasady te powinny być znane specjalistom z  dziedziny prawa. że Rada Języka Polskiego „nie może interpretować tekstów prawnych. 2008).php?option=com_content&view=article&id=1019:interpretacja-tekstow-prawnych&catid=44:porady-jzykowe&Itemid=58 [dostęp 24 lipca 2014].

1. w kwestiach językowego kształtu tekstu prawnego oraz interpretacji lingwistycznej należałoby uwzględniać stanowisko specjalistów z dziedziny językoznawstwa. oczywiste błędy językowe czy redakcyjne tłumaczą celowym działaniem racjonalnego prawodawcy. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza. które pozostają w sprzeczności z zasadami analizy lingwistycznej. ponadto cechują się arbitralnością wyboru interpretacji w odniesieniu do zjawisk językowych. wchodzący w  skład artykułu 227 obowiązującej Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej6: Centralnym bankiem państwa jest Narodowy Bank Polski. by interpretacje przyjmowane na gruncie prawa nie pozostawały w  sprzeczności z  wiedzą o  budowie języka polskiego i zasadami przeprowadzania analizy językowej. W  szczególności chodzi o pokazanie. również stanowiącymi element kulturowego kontekstu komunikacji językowej. która nie uwzględnia właściwej dla danego wyrażenia językowego hierarchii jego składników. Przykłady dyskusyjnych praktyk interpretacyjnych W tej części artykułu zostaną przedstawione przykłady dyskusyjnych interpretacji językowej warstwy tekstów prawnych. . w szczególności z zasadami składniowymi. 3.98 Małgorzata Gębka-Wolak utworzony zgodnie z regułami języka polskiego. (Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej) Zdaniem interpretatorów artykułu 227 Narodowy Bank Polski ma wyłączne prawo emisji pieniądza. Chodzi o to. Zacznijmy od przykładu interpretacji. 3. że podczas odtwarzania normy prawnej dokonuje się takich interpretacji. Przedmiotem interpretacji jest ciąg Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i  realizowania polityki pieniężnej. nie ma natomiast wyłącznego prawa ustalania i realizowania polityki pieniężnej: 6 Cytaty zaczerpnięte z ustaw oraz ich komentarze pochodzą z elektronicznego systemu informacji prawnej LEX.

lecz dwa składniki nominalne. 805). Ważniejsze jest jednak to. Teza nr 1. Wyłączność zastrzeżona została tylko w pierwszej części zdania. 227 (“Przysługuje mu [tzn. po spójniku “oraz”. że dopełniaczowe formy rzeczowników ustalania. a nie – jak chciałby interpretator – z formą czasownikową przysługuje. W drugiej jego części. prawo (do ustalania). a także ustalanie i realizowanie polityki pieniężnej7. 227 konstytucji wynikało prawo wyłącznego ustalania i  prowadzenia przez NBP polityki pieniężnej. Po spójniku a także brakuje zapowiadanego przezeń rzeczownika nieodczasownikowego. nadaje mu status banku centralnego posiadającego wyłączne prawo emisji pieniądza. np. (W. Skrzydło. nie łączy bowiem konstrukcji zawierających orzeczenia czy też finitywne formy czasownikowe. Wyrażenie nadaje mu status […].. Strukturę składnikową dyskusyjnego zdania przedstawia następujące drzewo składników bezpośrednich. artykuł Rzeczposp. jednocześnie rozwijanej przez formę przymiotnikową wyłączne. Spójnik oraz nie łączy zdań w tradycyjnym i formalnym rozumieniu tego terminu. jakoby z  przepisu art.11.. który w całości jest bezpośrednio zależny od formy rzeczownikowej prawo.]. Zdanie drugie art. PCD. Tupin. LEX 31615/1) Proponowaną interpretację należy odrzucić. 7 Jak widzimy. Tym samym w omawianym wyrażeniu należy wyróżnić współrzędny człon syntaktyczny emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. dotyczącej emisji pieniądza. nie ma już zwrotu o  przyznaniu NBP wyłączności w  zakresie ustalania i  realizowania polityki pieniężnej. Spójnik a także używany jest bowiem „do łączenia wyrażeń lub zdań. (R.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 99 Konstytucja. realizowania wskazują na ich związek zależności z formą prawo. NBP] wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i  realizowania polityki pieniężnej”) składa się z  dwóch części połączonych międzyzdaniowym spójnikiem koniunkcyjnym “oraz”. rzeczy lub fakty” (ISJP. Komentarz do art. 2000: 2. określając charakter Narodowego Banku Polskiego. . dokonując następującej interpretacji: Krytycznej ocenie należy poddać wniosek [. które charakteryzują te same osoby. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) Inny z komentatorów omawianego przepisu tę samą tezę uzasadnia.2 Sprawa nadrzędna – gospodarka.2001. do komentarza wkradł się błąd składniowy. a także ustalanie i realizowanie […] jest eliptyczne.

Drzewo składników bezpośrednich Taki układ związków składniowych pociąga z kolei za sobą interpretację.100 Małgorzata Gębka-Wolak Rys. 376. ciągu Kto bierze udział w bójce lub pobiciu. Poradnik językowy dla każdego. W orzeczeniu przywołano następujące źródła normy: W. 1. Podracki (red.2. A. Polszczyzna płata nam figle. Nowy słownik poprawnej polszczyzny. wchodzącego w skład przepisu z artykułu 158 aktualnie obowiązującego Kodeksu karnego: Kto bierze udział w bójce lub pobiciu. podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeśli więc intencją prawodawcy było nadanie NBP wyłącznego prawa tylko do emisji pieniądza.). że który to zaimek 8 9 Chodzi o Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 roku (OSNKW 2007/11/79). jak i bójki. (Kodeks karny) Zdaniem sędziów Sądu Najwyższego8 narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia należy do znamion przestępstwa zarówno w postaci pobicia. Doroszewski (red. Drugi przykład pokazuje. 2. S. Swoje stanowisko uzasadnili. s. Markowski. w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo nastąpienie skutku określonego w art. Słownik poprawnej polszczyzny. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza. w myśl której z omawianego przepisu wynika. t. Dubis (sic!) (red. w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. . tj. Przywołali regułę mówiącą o tym. 280.(NBP)ustala i realizuje politykę pieniężną. przepis prawny powinien mieć inną formę językową. J.). 156 § 1 lub w art. że interpretator odwołuje się do zasady językowej. powołując się na sformułowane w słownikach i wydawnictwach poprawnościowych zasady użycia zaimka który9.). że NBP ma wyłączne prawo nie tylko do emisji pieniądza. ale także do ustalania i  prowadzenia polityki pieniężnej. Uniwersalny słownik języka polskiego. 551. np. która nie dotyczy analizowanego wyrażenia. s. a nie – jak interpretowali sędziowie sądu odwoławczego – tylko do znamion pobicia. Warszawa 1980. s. Warszawa 1999. 157 § 1. Warszawa 2003. 3.

Najważniejsze jest jednak to. w których naraża się człowieka. Zgoda liczbowo-rodzajowa z drugim członem. Dopiero gdy związki akomodacyjno-konotacyjne nie są relewantne (co jednak nie dotyczy omawianej konstrukcji). s. Co więcej. a  które są podrzędnikami pierwszego lub drugiego współrzędnika. ewentualnie rzeczownik. tj. M. w których. że sędziowie sądu odwoławczego. przesądza o związku przymiotnikowego podrzędnika z  członem drugim. bierze się pod uwagę kryterium szyku. Tak więc. . zamieszczenie w zdaniu nadrzędnym alternatywy (lub). że przywołane w Postanowieniu Sądu Najwyższego zasady użycia i interpretacji zaimka którym nie mają zastosowania do spornej konstrukcji bójce lub pobiciu. bójce lub pobiciu. Przy ustalaniu struktury konstrukcji współrzędnej. Warszawa 1995. Bańko. przyjęcie proponowanego przez Sąd odwoławczy brzmienia kwestionowanego przepisu. nie pozostawia wątpliwości. Kallas 1993: Warszawa 1993. że zawarta w zdaniu podrzędnym rozpoczynającym się słowem “który” charakterystyka rzeczownika ze zdania nadrzędnego. argumentując – zresztą słusznie – że zmiana formy zaimka z których na którym doprowadziła do niejasnej interpretacji normy. 149. oraz M. zgodnie ze wskazanymi regułami gramatycznymi. po prostu musi zgadzać się ze “swoim” (ostatnim w zdaniu nadrzędnym) rzeczownikiem pod względem rodzaju i liczby […]. Słownik wyrazów kłopotliwych.: Kto bierze udział w bójce lub pobiciu. 162. w którym. tj. jako pierwsze bierze się pod uwagę kryterium związku akomodacyjno-konotacyjnego. kłóciłoby się w  sposób oczywisty z  powołanymi wyżej regułami językowymi. że zaimek względny “który”. w myśl którego podrzędnik umieszczony po drugim współrzędniku jest interpretowany jako podrzędnik całej konstrukcji współrzędnej (zob. z którego propozycją polemizują sędziowie Sądu Najwyższego. Krajewski (sic!).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 101 stojący na pierwszym miejscu w zdaniu zależnym (może być poprzedzony jedynie przyimkiem lub wyrażeniem przyimkowym) i wskazujący zawsze na ostatni rzeczownik w zdaniu nadrzędnym. bójce lub pobiciu. Związek z  obydwoma członami sygnalizuje natomiast liczba mnoga. zaproponowali pozostawienie dyskusyjnego przepisu w formie z 1969 roku. w szczególności zaś które podrzędniki są podrzędnikami całości. a więc stwierdzenie prawdziwości zdania złożonego wówczas. czyli pobiciu. na który pada akcent zdaniowy. jako że jest to konstrukcja współrzędna. W dyskutowanym orzeczeniu Sądu Najwyższego czytamy dalej: Najważniejsze jednak jest to. dotyczy obu elementów tej alternatywy. tj. s. gdy choć jedno ze zdań składowych jest prawdziwe (możliwość wyboru). (OSNKW 2007/11/79) Wyjaśnijmy.

którego wyrażenie to nie ma. tyczących dokonywania obrotu hurtowego. nie może być wyprowadzona na podstawie wykładni gramatycznej. że część dokonywanych przez prawników analiz językowej warstwy przepisów cechuje arbitralność wyboru interpretacji. która wystarczy do odurzenia jednorazowo kilkudziesięciu tysięcy osób. by typ kwalifikowany przestępstwa nie obejmował większości możliwych przypadków zrealizowania znamion czynu zabronionego (bo to powinna być cecha typu podstawowego). (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 1 lutego 2011 roku II AKa 142/10) W  zacytowanym wyżej fragmencie wyroku Sądu Apelacyjnego dyskusję wzbudza uznanie. lecz dotyczył sytuacji szczególnych. Uzasadnienie przyjętej interpretacji markują natomiast sformułowania typu z powyższego wynika. Wyrażenie znaczna ilość należy więc do wspomnianych w p. jak to ma miejsce w podanym niżej fragmencie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. bywają niezwykle lakoniczne. wyjątkowych. 3. przejawiająca się brakiem jakiegokolwiek jej uzasadnienia. jak i bójki. w której wyrażeniu językowemu przypisuje się znaczenie. by mogło ono dotyczyć mniejszych ilości. . 1369) lub ‘jest postrzegane jako duże’ (WSJP). bo przemawia za tym wykładnia językowa pojęcia “znaczna ilość” sprzeciwiająca się uznaniu. Trzeci przykład ilustruje interpretację. powyższe wskazuje. że znaczna ilość środka odurzającego to taka ilość. Forma znaczny wskazuje bowiem tylko na to. że ‘coś jest dość duże’ (ISJP. Składają się bowiem z cytatu definicji ze słownika języka polskiego oraz wniosku.102 Małgorzata Gębka-Wolak 72–76). ostatni z przykładów omawianych w tym opracowaniu. wykładnia językowa przemawia za. zwrotów nieostrych. że narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia należy do znamion przestępstwa zarówno w postaci pobicia. Należy podkreślić. 2000: 2. interpretacja artykułu 158 kk.3. Czwarty. Wykładnie językowe. że posłużenie się wyrażeniem znaczna pozwala na ścisłe określenie ilości środka odurzającego. które odnajdujemy w orzeczeniach i postanowieniach sądowych. Sąd Apelacyjny kolejny raz wyraża pogląd. Podsumowując.4. 2. z wykładni językowej wynika. zapewniających tekstowi prawnemu elastyczność. pokazuje natomiast. 3. że dokonywane przez interpretatora „uoperatywnienie nazwy nieostrej” nie może jednakże odwoływać się do wykładni językowej. a także wzgląd na to. Podczas stosowania prawa zwrot ten musi więc zostać dookreślony.

Szerzej na ten temat mowa np. jak bowiem podkreśla M. tego typu definicje zwykle nie spełniają warunku semantycznej równoważności definiensa i definiendum (zob. dostawać. Jak wiadomo. Żmigrodzki 2003: 88–89). To z kolei jest działanie – jak sygnalizowaliśmy w artykule – wymagające uwzględnienia kulturowego kontekstu właściwego dla dziedziny prawa. Przyczyn tego zjawiska upatruje się m. Jednak kluczowa jest kwestia sposobu dekodowania norm zawartych w przepisach prawnych. wszystkie teksty prawne „rozumiane są w drodze wykładni”. że przesłanką do odrzucenia hipotezy o różnym znaczeniu czasowników otrzymać i odebrać była obecność w ciągu wyrażeń objaśniających wyrażenie odebrać czasownika otrzymać. Z  drugiej strony nie należy zapominać o  językowej materii przepisów prawnych. .in. To oczywiście ważne aspekty komunikacji między legislatorami a  odbiorcami tekstów prawnych. 2009). lecz ciąg wyrazów bliskoznacznych w stosunku do definiendum. uzyskiwać”. w  ich skomplikowanej budowie11. Tym samym łatwo odrzucić wniosek z dokonanej wykładni gramatycznej. nasyceniu terminami specjalistycznymi czy też w uchybieniach językowych (zob. odebrać coś”. Z tego względu nie wydaje się możliwe pełne zrozumienie tekstu prawnego przez niespecjalistów. Powyższe wskazuje na brak podstaw do twierdzenia o różnym znaczeniu omawianych słów. a w ciągu objaśniającym otrzymać – czasownika odebrać.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 103 Zgodnie z definicją zawartą w słowniku języka polskiego (Ryszard Dunaj “Popularny Słownik Języka Polskiego”10) znaczenie wyrazu “odebrać” jest następujące: brać. Pawelec 2007. Niestety.11. do katalogu uchybień w przeprowadzanych przez prawników analizach językowych można dodać błędy w odwołaniach bibliograficznych. Zakończenie Nie od dziś mówi się o  hermetyczności tekstów prawnych czy też braku ich komunikatywności. interpretator nie wziął pod uwagę faktu. że uwzględnione definicje słownikowe nie podają znaczeń. w zamieszczonym w tym tomie artykule Andrzeja Moroza. natomiast znaczenie wyrazu “otrzymać” jest następujące: “stać się odbiorcą jakiejś rzeczy. Zieliński (2011: 117). otrzymywać. tj. (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 12.2003. w szczególności zaś o przeprowadzanej przez prawników wykładni 10 11 Jak widać. odtworzenie przez nich norm prawnych adekwatnie do intencji prawodawcy. przyjmować to co jest przeznaczone dla siebie. LEX nr 111121) Można się jedynie domyślać. 4.

z. Byłoby dobrze. 2009). Mróz. odwołujący się do intuicji językowej i posiłkujący się nierzadko przypadkowo dobranymi słownikami12. 7–13. M.umk. Warszawa.07. 20–33.. Jak zgodnie wskazują autorzy wymienionych prac. Pawelec. Jak dotychczas. Może więc warto byłoby pomyśleć o systematycznym konsultowaniu z językoznawcami zarówno kwestii związanych z dekodowaniem norm. red. „Język Polski”. 2004. 2009. 3–13.. • Bielska-Brodziak A..2014]..pl [dostęp: 29. „Toruński Rocznik Podatkowy”. 37–48. [w:] Język – prawo – społeczeństwo. E. Niewiadomski. Wykładnia językowa według orzecznictwa sądów administracyjnych. • Choduń A. 2007. nr 1.. s.. Tabor Z. Komunikatywność języka tekstów aktów prawnych. we współczesnym orzecznictwie problemem nie jest liczba odwołań do słowników. 2009. Opole. nr 1–2. red. [w:] Prawo i język. nr 2. Żmigrodzki P. Tabor Z. Bielska-Brodziak. .104 Małgorzata Gębka-Wolak językowej (gramatycznej) przepisów prawnych. [online]. Warszawa 2009. • Bielska-Brodziak A. Sytuacyjne uwarunkowanie językowych właściwości tekstów prawnych. 2007. „Przegląd Legislacyjny”. www. s. syntaktycznych czy pragmatycznych rozstrzygają sędziowie. A. gdyby stan ten udało się zmienić. O nieraz skomplikowanych kwestiach semantycznych. Bielska-Brodziak. Interpretacja tekstu prawnego na podstawie orzecznictwa podatkowego. 12 Problem wykorzystywania słowników w  praktyce prawniczej omawiają Bielska-Brodziak (2008. 2008. 4–72. Przegląd orzecznictwa sądowego prowadzi do wniosku.. • Choduń A. s. Malinowska. ale sposób korzystania ze słowników. jak i z redagowaniem przepisów prawnych. Słowniki a interpretacja tekstów prawnych.. • Bielska-Brodziak A. Bibliografia • Bielska-Brodziak A. „Państwo i Prawo”. s.trp. s.. Uwagi o komunikatywności tekstów aktów prawnych.. że prawnicy interpretujący językową warstwę tekstów prawnych nie zawsze dobrze sobie z tym radzą. 5. 90–100. s. Tabor. A. w orzeczeniach sądowych sporadycznie pojawia się informacja o korzystaniu z opinii językoznawców. Żurowski (2014). Tabor (2007). Opis semantyczny leksemów w słowniku ogólnym i jego doniosłość prawna. • Gizbert-Studnicki T. 2008. Żmigrodzki (2008).

2014]. s. • Hall E. Język polskiej legislacji. Wybrane zagadnienia. • Zieliński M. Składnia współczesnych polskich konstrukcji współrzędnych. oprac. 1993. • Kallas K. Tietiajew-Różańska. Budowa zdania złożonego i problemy stylistyki. Warszawa. 2. [w:] Język – Prawo – Społeczeństwo.T. 2008. • Pawelec R. s. 26–30. A. język urzędowy. • ISJP: Bańko M. język administracyjny. [w:] Polszczyzna 2000. Algorytm interpretacji przepisów prawnych. red.. • Hall E.. • Zieliński M. Dlaczego nie wszyscy mogą rozumieć teksty prawne. Szyk wyrazów i skróty składniowe. J. s. Niewiadomski.T. Warszawa. red. • Pawelec R. • Tietiajew-Różańska A. Wiedza o tekstach prawnych jako warunek ich rozumienia. 27–30.. • Zieliński M. 2007. Beyond Culture. Orędzie o  stanie języka na przełomie tysiącleci. 2007. • Malinowski A. Malinowski. 2007. Malinowska. s. Hofstede G. 67–75. • Wronkowska S. red. 2001. .. Inny słownik języka polskiego. 2004. A.. [w:] Język polskiej legislacji... Warszawa 2001. Warszawa. wyd. 657–668. etyka.07.. 1976. Język prawny. • Malinowski A. Wybrane wskazania logiczno-językowe. A. 2009. red. wyd.. Warszawa. Warszawa. rządu i przynależności. 1995. A. red. 2010. PWE. s. Zrozumiałość i poprawność składniowa tekstów prawnych a problem nominalizacji. 1993. Poznań. s.wsjp. red. oprac. Języki prawne i prawnicze.. Redagowanie i ogłaszanie aktów normatywnych. Problemy i zasady redagowania tekstów prawnych. Poprawność w związkach zgody. Poza kulturą. 371–425. Warszawa. Pawelec. red. [w:] Prawo. Wielki słownik języka polskiego [online]... 2000.. Zieliński M. Opole. Warszawa... Warszawa. NY. Niewiadomski. [w:] Współczesny język prawny i prawniczy. t. • Zieliński M. 9–18. Zaprogramowanie umysłu. 1999.. II. 50–74. Toruń.. 2010. Garden City. Mróz. A. Kraków. W.. 1–2. red. • WSJP: Żmigrodzki P.. Warszawa. M. czyli zrozumiałość przekazu a stosowanie prawa. s. http:// www. [w:] Zarys metodyki pracy legislatora. Pisarek.. E. czyli zrozumiałość przekazu a stosowanie prawa.. Polski język prawny.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 105 • Hofstede G. Warszawa. 2007.J. język. 2006.. Komentarz. [w:] Eufonia i logos. Kultury i organizacje. • Wierczyński G. Redagowanie tekstu prawnego.pl [dostęp: 29. Pogonowski. Warszawa. • Jadacka H..

Warszawa. 2008. Kubicka. Kala.106 Małgorzata Gębka-Wolak • Zieliński M. A. Mitów w myśleniu o wykładni prawa ciąg dalszy. A. The purpose of the present article is to draw attention to the fact that linguistic analyses of legislative documents performed by lawyers may diverge quite considerably from the basic rules of a correct language analysis. the reconstruction of the actual rules and laws included in judicial acts. 2014.e. M. 55–75. Pawelec. but also various extra-linguistic factors traditionally taken into consideration in such cases. As a  result. • Zieliński M. which makes it harder to communicate between lawgivers and the persons concerned by legislative acts. media... Wprowadzenie do leksykografii polskiej.. • Żurowski S. legislative interpretation turns out to be strongly contextdependent. Warszawa. Niewiadomski. Bydgoszcz. On the Interpretation of Legislative Documents (taking into consideration the cultural context) Summary The paper concerns the interpretation of legislative documents. 117–126. Katowice. 2003. Leksykografia w pracy prawnika. s. i. • Żmigrodzki P. język. D. red.. A legislative interpretation consists in analyzing not only language expressions. s. Mróz. [w:] Prawo. red. [w:] Kultura języka polskiego w praktyce prawniczej. Wykładnia prawna. 2011. E. .

który 1 2 Patrz również: B. odnoszący się do praktyk czytelniczych. writing. w : Croyance – Vérité – Mensonge. Hébrard. Psychologia międzykulturowa. które stanowi dla współczesnego człowieka niemalże środowisko naturalne. David Matsumoto. mediosferze. 120 . zauważa ironicznie. 2007. staje wobec wyzwań życia w  społeczeństwie postprzemysłowym. s. « De la connaissance à la re-connaissance de l’Autre : vers la potentialité du texte littéraire en français langue étrangère. nastawionego jedynie na przyjemność lekturową. subiektywizm czytelniczy. złą książkę. lecz przede wszystkim uczynić z czytelnika pożeracza książek”2. s. dotyczy przemiany czasownika „czytać” lire. znany badacz czytelnictwa we Francji. w środowisku mediów. Żyje w tzw. 2013 oraz B. „bo skupiony na czytanym przedmiocie i jego jakości (czytać dobrą książkę. literary workshops Czytelnik XXI w. Praktyki czytelnicze uzależnione są zatem w coraz większym stopniu od informatyzacji. 361–372. Dość długo był to głównie czasownik przechodni. gazetę itp. Kędzia-Klebeko. które nie tyle chce „informować i uczyć. subjective reading. ale także lobby wydawniczego.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 107 Beata Kedzia-Klebeko Uniwersytet Szczeciński Kanon lekturowy a subiektywizm czytelniczy w kształceniu literackim na studiach romanistycznych Słowa kluczowe: kanon literacki. warsztaty literackie. tj. Kędzia-Klebeko. Gdańsk. Approche interculturelle ».). „Międzykulturowe aspekty kształcenia literackiego na studiach romanistycznych”. niekoniecznie związaną z wysiłkiem intelektualnym. że jeden z najistotniejszych wniosków przeprowadzonych przez niego badań nad dyskursem. kształcenie literackie Keywords: Literary canon. GWP. w  którym istotną rolę odgrywa konsumpcja i  informacja1. Szczecin 2014. in: Homo Communicans.

21. dobrego kryminału. podczas gdy historycy literatury konstruowali je w  oparciu o  znaczenie dzieł nadających formę estetyczną czy filozoficzną zbiorowym przeświadczeniom. Louicon. a sam kanon podlega systematycznym modyfikacjom w  trosce o  zachowanie przystępności treści przekazywanych przez szkołę uczniowi. Koncepcja ta jest obecnie często poddawana krytyce. Du corpus scolaire à la bibliothèque intérieure. przypomina. Wobec jednak znaczącego osłabienia roli literatury. Jeśli nie zna się głównych ścieżek w tym świecie. że obie racje są trudne do pogodzenia. a drudzy natomiast podkreślali fakt konieczności zapoznawania czytelnika z literaturą wysoką bez względu na jej trudność odbiorczą. wysokiej kultury i przekazu dotyczącego przeszłości. . W kontekście kryzysu tzw.. że się czyta!”3. ale także w Europie miały m. Rennes 2010.108 Beata Kędzia-Klebeko nagle przyjął formę nieprzechodnią. Historycy badający dzieje książki i praktyki lekturowe wierni tradycji kwantytatywnej i „serialnej” konstruowali pojęcie reprezentatywności czytelnictwa w oparciu o statyczną częstotliwość występowania.L. Szkoła jest tu oczywiście znakomitą „dźwignią”. że czytanie czegokolwiek nie jest czymś dobrym z założenia. za pośrednictwem programów nauczania. PUR. Wpływ na taki stan rzeczy we Francji. to trudno jest się w nim odnaleźć. które wprowadzają obowiązek czytania tekstów literackich już w przedszkolu. i  70. założenia czynione przez historyków książki w  pracach z  lat 60. Dyfays4. Dzięki różnorodności dzieł literackich uczeń może zrozumieć i włączyć się 3 4 Ibdem. Począwszy od lat pięćdziesiątych XX wieku wystarczy. A. Pisząc o  korpusie literackim J. korozji ulega w szkolnej rzeczywistości sama koncepcja stałości „kanonu literackiego”. Rouxel. Dlaczego? Ponieważ literatura stanowi uniwersum (intertekst literacki). literaturę masową. Faktem jest. s. tzw. « Le corpus littéraire – analyse de quelques tensions actuelles et éclairage international ». Z drugiej jednak strony proponuje się aktualizację programów nauczania i  lektur szkolnych. które w innych formach nie znajdowały odzwierciedlenia. Pierwsi podnosili. którzy polemizowali z  historykami literatury. s. in : réd. B. klasycznej. do którego odwołuje się czytelnik. ponieważ stanowi ona istotny przedmiot zainteresowania statystycznego ucznia. To prawda.in. tj. że należy proponować w szkole lektury przeciętnego czytelnika. we Francji od 2002 r. 121 Jean-Louis Dufays. że lektury szkolne spełniają dwa podstawowe i uzupełniające się zadania: pierwszy cel funkcjonalny i egzystencjalny obejmuje szeroko pojętą umiejętność czytania. polityka publiczna znów pochyliła się nad sposobami przyciągania czytelników do literatury tzw. ale prawdopodobnie każdy sięga w  jakimś momencie po „straszną” literaturę w  postaci np.

W tym okresie umiejętność odczytywania utworów literatury pięknej była równoznaczna z  podziwem. który zapewniłby równowagę między nabywaniem umiejętności czytania. zainteresowania studentów sięgają zarówno przeszłości. a jego praca zmierzała . refleksyjnym i zmierza do udzielenia odpowiedzi uczniowi co oznacza znajomość literatury. konsekwentnym rozwojem osobowości ucznia i  budowaniem własnej tożsamości a  nabywaniem wiedzy o literaturze. Uwzględnia zatem nabycie referencji kulturowych. Jaki zatem los czeka klasyczny i kanoniczny korpus lektur programowych. W  dydaktyce literatury końca XIX i  początku XX w. zalecany podczas kolejnych lat nauki szkolnej i uniwersyteckiej? Na to pytanie. Być może dobrze. Trend ten cechował nauczanie literatury we Francji. rozwijając swoją tożsamość osobową i psychoafektywną. Realizacja tych dwóch celów wymaga takiego doboru lektur. wobec nieustannie toczącego się dyskursu ideologicznego. które należą do dziedzictwa kulturowego danego narodu.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 109 w nurt życia otaczającego go społeczeństwa. do bardziej finezyjnych odczuć. XX w.historyków. Były one przedmiotem tzw. że kanon literacki rezerwuje sobie pewien margines swobody. miała prowadzić ucznia do lepszego zrozumienia dzieł. wreszcie poznanie „meta” na temat dzieła literackiego. która zgodnie z zaleceniami programowymi z lat 30. szczególnie w klasach licealnych. eksplikacji tekstu. do lepszego smakowania i głębokiego podziwu. jak i teraźniejszości. Kierunek kształcenia wytyczał podziw dla dzieła. trudno odpowiedzieć w sposób jednoznaczny. Kultura popularna staje się głównym źródłem wiedzy o  otaczającej rzeczywistości. Niemniej staje się jasne. kształtowanie umysłu krytycznego. Dzięki temu możliwe jest zachowanie pewnej integralności społeczno-kulturowej jednostki i szkoły. umiejętność analitycznego oglądu rzeczy i  bytów. Swoboda ucznia i jego indywidualizm ograniczały się więc do tego. Zjawisko to dotyczy także studiów neofilologicznych. jak i  moralnych dzieła. dydaktyków literatury trwają. Dyskusje specjalistów . kwestia indywidualizacji odbiorczej nie była brana pod uwagę. teoretyków. jaki uczeń powinien odczuwać dla wartości zarówno estetycznych. a w konsekwencji gruntownego wyjaśnienia. Można mówić o kształceniu w duchu podziwu dla dzieła literackiego i dokonań autora. W tym wypadku mamy do czynienia z  utworami uznanymi bezsprzecznie jako tymi. XX w. że podziwiał dzieło w sposób uzasadniony. Drugi cel jest celem kulturowym. że pozostaje ono otwarte. Trudne jest o ostateczne zamknięcie listy lektur. który trwał aż do lat 60. rozumiejąc dlaczego. Celem kształcenia literackiego prowadzonego we Francji było formowanie smaku literackiego i szacunku dla arcydzieł literatury.

« De la critique d`admiration à la lecture « scriptible » in : Red. Presses Universitaires de Renness. ponieważ ma prawo do odrzucenia nakładanego przez nauczyciela obowiązku podziwiania dzieła. we francuskich bibliotekach młodzi czytelnicy zaczęli wybierać książki bez pomocy nauczyciela. Programy nauczania z 1981 r. autorem a bohaterem nie pozwala już łączyć uczucia podziwu dla autora z podziwem dla jego bohaterów. Lektura szkolna oddala się więc od lektury identyfikacji z dziełem. 5 Violaine Houdart-Marot. że nauczyciel powinien wzmacniać pragnienie uczniów do wyrażania osobistych reakcji i do precyzowania odczuć w odniesieniu do analizowanego utworu.. Tymczasem w kontekście formowania się nurtu tzw. s. swobodnego czytelnika. pragnie być autentyczny. to przynajmniej do braku głębszych doznań. W efekcie zalecenia w sprawie nauczania literatury w duchu podziwu dla dzieła nie mają już tak jednoznacznego charakteru we francuskich programach nauczania końca XX w. Czy w  tym kontekście czytelnik staje się bardziej wyzwolony i  swobodniejszy? Wydawałoby się pozornie. W jaki sposób można zachęcić do podziwiana dzieła. Często jednak kształcenie smaku literackiego. Pozycja czytelnika w takiej koncepcji nauczania była dość złożona. podobnie jak połączenie piękna i dobra. . Zdaniem Violaine Houdart-Marot „ogłoszona przez Barthesa śmierć autora i podważenie istnienia arcydzieł literatury przyczyniła się do uznania oficjalnej śmierci podziwu dla tekstów literackich w szkole francuskiej”5. Annie Rouxel i Gérard Langlad Le sujet lecteur. Nowe pokolenia licealistów są też coraz mniej skłonne do zachwytów. Uczeń nie chce być „kierowany”.110 Beata Kędzia-Klebeko do doskonalenia umiejętności analizy w sferze formalnej. Lecture subjective et enseignement de la littérature. a strukturalizm zachęca do lektury zdystansowanej w odniesieniu do tekstu i jego funkcjonowania. być aktywny w kwestiach interpretacji. nie dopuszczając do głosu spontanicznych odczytań i dyskusji. narratorem. rozwijającego się początkowo w Anglii i Stanach Zjednoczonych. wyswobodzić się z tak zwanych przesądów estetycznych. stylistycznej. Jej cele spotykały się ze zrozumieniem niektórych uczniów. Szkoła zachęca go więc do rozwijania ducha krytycyzmu. o których wspomniano wyżej. precyzują już. o które tak stanowczo zabiegała instytucja szkolna. do wzmocnienia poczucia swojego „ja” w odniesieniu do świata. jak i wartości moralnych emanujących z postaci bohaterów lub samego autora. przyczyniało się jeśli nie do odrzucenia literatury w ogóle. jeśli kwestia literackości staje się problematyczna. 230. że tak. Rennes 2004. Rozróżnienie dokonane między autorem. Tendencje indywidualnych decyzji dotyczących wyboru lektury były też silnie wspierane przez teorie.

w pragnienie wytwarzania”8. którzy potrafią inspirować. ile całkiem dosłownie. „Barthes . jest wykorzystanie na lekcji pisemnej ekspresji. taki. który zamienia się w tekst pisany. Rodzi się daleki od zniewolenia. s. ale która uwzględnia również intencje czytelnika. Ibidem. pewną pracą: wytwór (skonsumowany) przekształca się w wytwarzanie.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 111 Nauczanie literatury przechodzi od lektury skoncentrowanej na autorze (lektura w  duchu podziwu) do lektury skoncentrowanej na intencjach tekstu (lektura zdystansowana. „by praca nad tekstem literackim przekształcała się w pasję i entuzjazm. Barthes stwierdza: „W tej perspektywie lektura jest naprawdę tworzeniem: nie tyle zbiorem wewnętrznych obrazów. Potwierdzi się wypowiedź Barthesa: „pisanie innego pociąga mnie jednocześnie jako model i jako brak. . 259. być nawet obojętny. twórczy.przygoda lektury” . „lisible”. że niektórzy uczniowie oczekują wręcz od nauczycieli. jak i podziwiać. prowadzi do odrzucenia podziwu konwencjonalnego. Chcę. KR. Michał Paweł Markowski. dosłownie. natomiast podwaliny szkolnego kształtowania ducha podziwu dla dzieła zostały poważnie naruszone. to znaczy dopełnić i wyrugować. 258. Ibidem. Roland Barthes. W obecnej dobie wolność czytelnicza ucznia ciągle jeszcze pozostawia wiele do życzenia. Wyd. Warszawa 2001. Lektury. wspólnych. zachęca do wyboru własnych przedmiotów podziwu: dzieł lub pisarzy. wypowiadać sprzeciw swoimi gustami i subiektywizmem wobec gustów powszechnie przyjętych. wyzwalać pasję tworzenia tekstów. Pozwala on traktować dzieło jako tekst nadający się do pisania „scriptible”. i to właśnie w tym ruchu miłości i rzeczywistości tworzy się moje pragnienie pisania”7. fantazmów. w obietnicę. a zajęcia szkolne pozwalały nauczyć się jak lepiej podziwiać literaturę”6 nie przesądza o stratach w sposób ostateczny. w  odróżnieniu do tekstu nadającego się do czytania. projekcji. Postawa czytelnicza. w której uwzględnia się wypowiedź pisemną. nie kryjącego w sobie żadnych tajemnic (ale też nie wyzwalającego żadnych pragnień)9. tłum. uznanych przez szkołę. Jednym ze sposobów. je uzupełnić. Może jednak fakt. „Teksty do napisania” mogą natchnąć ucznia chęcią stworzenia własnego tekstu. Ten nowy czytelnik ma prawo zarówno krytykować. kieruje mną pokusa i niezadowolenie. podziw pełen poszanowania. Są one na 6 7 8 9 Ibidem. który pozwala pogodzić ducha swobody ucznia z podziwem i poszanowaniem wartości estetycznych i aksjologicznych niesionych przez dzieło. Barthes. przezroczystego. s. konsensusu. Dzięki pisaniu duch podziwu dla dzieła może przybrać inną formę. jak określił go R. bez podziwu).

tj. in. który w istocie upośledza dzieło. po pozycje tzw.112 Beata Kędzia-Klebeko tyle interesujące i pociągające. współpracy nauczyciela i szkoły. Do czytanych wśród młodzieży francuskiej książek pisarzy przedstawicieli młodego pokolenia należą oprócz Amélie Nothomb. ale też być przyczynkiem do formowania opinii. przez który przenika inność. W przypadku tradycyjnej eksplikacji tekstu czy komentarza. przyczyniając się do kształtowania tożsamości podmiotu. ćwiczenia sprawności czytania oraz czytania ze zrozumieniem czy też tłumaczenia oraz opowiadania. Laurent . czytając tekst. języka. grupy klasy. Czytanie powinno zachęcać do dalszych lektur i  do budowania własnej osobowości. niekoniecznie analizowane z punktu widzenia moralizatora. zagrożeń cywilizacyjnych. które tworzy się w kontakcie z dziełem. kwestię relacji z drugim człowiekiem. Lektura stanowi to pole. w splocie subiektywnych i  obiektywnych interakcji tekstu. postaw czytelniczych. za pomocą której uczeń poznaje obcą kulturę. literatury dla młodzieży odzwierciedlające problemy współczesnego społeczeństwa. Tekst literacki urzeczywistnia się w momencie czytania. tak więc nauczyciel nie powinien zmierzać do uzyskania koniunkturalnego podziwu. Uczeń. Czyta z zamkniętymi oczami. w którym tworzy się więź między podmiotem a tekstem. natomiast pisanie inwencyjne otwiera się na nowe perspektywy. ich postawy i odczucia. odmienność. wartościowania. Zatem nie do pominięcia jest kulturoznawcza funkcja tekstu. Jean Echenoz. poświęcenia. należy też go rozpatrywać w kontekście aktywności ucznia – czytelnika. budowania własnej encyklopedii kulturowej. postrzegania. a także pewne zachowania rutynowe i rytuały obowiązujące w ich świecie). o ile zachowana zostanie zasada swobody i inwencji. ocen. Proponując pracę nad tekstem literackim. Tekst literacki może pełnić rolę aktywatora językowych kompetencji ucznia. interpretacja ma swoje ograniczenia narzucone przez komentowany utwór. Sfery emocji i estetyki splatają się ze sobą. in. mentalność mieszkańców. postawę wobec śmierci. W praktyce szkolnej przekształcenie czytania w pisanie może być jednym z tych czynników. codzienność. które lekturę szkolną przemienią w prawdziwie twórcze poznawczo działanie. w tym. może pobudzać dyskusję i wymianę poglądów. streszczania treści tekstu literackiego. że zastosowanie tekstu literackiego w procesie nauczania języka obcego nie ogranicza się do rozszerzania słownictwa. staje się niejako jego współautorem. Podziw jest jednym z podstawowych doznań. myślenia. Może tak się stać. sposób ich życia i bycia (sposób zachowania. m. warto sięgnąć m. że czytelnik tworzy ich dalszy ciąg albo urzeczywistnia na nowo w myślach. Warto pamiętać.

uczuciowych. W efekcie pobytu w Nowym Jorku i gromadzenia licznych obserwacji w 2001 r. iż jego powieści nie opowiadają jedynie jednostkowych losów. w tłumaczeniu na język polski pod tytułem Potem może stać się przykładem analizy i  interpretacji spełniającej wszelkie wymogi otwartości. iż nauczanie literatury jest tak ważne właśnie dlatego.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 113 Gaudé. Que serais-je sans toi? (2009). ale przede wszystkim Guillaume Musso. a  także skrajny egotyzm i  egoizm poszczególnych bohaterów.. bogactwem. Seras-tu là (2006). stanowi centralny punkt nauczania w warunkach studiów neofilologicznych.. tożsamością i językiem. Wybór twórczości współczesnego pisarza francuskiego podyktowany jest faktem. uwagi i czasu. La Fille de papier (2010). a raczej języka – literatury – kultury. że umykają im wartości najwyższe: miłość najbliższych... (2012) et Demain (2013). następnie Sauve-moi (2005). Zdefiniowanie samego kanonu literatur jest bardzo trudne. w  Antibes. jakie płynie z relacji z drugim człowiekiem. Et après. Nauczanie literatury.rodzinnych. przetłumaczono je na 36 języków. Autor podejmuje tematykę śmierci. empatii. ale nie przeszkadza w  stwierdzeniu. Po studiach magisterskich z zakresu ekonomii podjął pracę w szkolnictwie. czasami pod presją wyborów ostatecznych wynikających z choroby i śmierci. która utorowała pisarzowi drogę do światowej kariery. ukazują problemy przenikające współczesne społeczeństwo francuskie. zatrącają się w  realizacji wyimaginowanych celów do tego stopnia. która spotkała się z uznaniem krytyki.. ale rozwijał także swoje zamiłowania pisarskie. Autor jest przedstawicielem młodego pokolenia pisarzy francuskich. zdają sobie sprawę z istoty życia i prawdziwego bogactwa. którzy zafascynowani karierą. gdyż te trzy elementy są nierozłączne. że wiąże się z kulturą. Powieść dla młodzieży Et après. Guillaume Musso opisuje rozpad wszelkich więzi . ale też postawy oddania. poczucie więzi z  innym człowiekiem. takich jak Et après. rodzina. Jego powieści sprzedawane są w ponadmilionowych nakładach.. Pytanie . ukazała się pierwsza powieść autora Skidamarink. Pisarz ten jest obecnie zaliczany do jednych z najpoczytniejszych pisarzy francuskich. zrozumienia cierpienia. ratowania życia drugiej osoby za cenę poświecenia.. Dopiero wówczas. gdy otwiera się przed nimi szansa naprawienia popełnionych błędów.. 7 ans après. Guillaume Musso jest autorem bestsellerów. przyjacielskich. Trzy lata później opublikowano drugą powieść Guillaume`a  Musso. Parce que je t’aime (2007) et Je reviens te chercher (2008). jej nieuchronności. urodził się w  1974 r. w tym również inne społeczeństwa zachodnie. De facto bohaterowie ci żyją w poczucia braku spełniania ludzkiego sensu życia do czasu. L’Appel de l’ange (2011).

Pierwsze przykłady pojawiają się w latach siedemdziesiątych. Jedną z odpowiedzi jest na pewno większe otwarcie na teksty współczesne. w jaki sposób odbiera teksty literackie. pozostawiając tym samym więcej miejsca subiektywnej lekturze. Tekst literacki staje się bowiem zgodnie z  ideą Barthes`a  scriptible (możliwy do napisania). Iser nazywał dzieło literackie interakcją. dzięki którym tekst literacki stanie się przystępniejszy. a także podążającej jej śladem w  romanistycznej w  Polsce. miejsce pracy nad pisaniem i wykorzystanie wyobraźni”. który rozbija związek autor . tworzonych przez studentów. Opierając się na jego założeniach w  ramach pracy nad tekstem podczas ateliers de lecture/écriture. jakie czynniki warunkują odbiór. zniesienie hamulców i  wewnętrznej autocenzury”. zadawane jest od dawna.studenta? Uwalnia od przymusu patetycznego podziwu dla klasycznych utworów i ich twórców. że nie sposób pominąć literatury dla młodzieży czy literatury frankofońskiej w procesie uczenia. sprawił. w którym autor i odbiorca mają określone role do spełnienia. Wcale nie jest to jednak oczywiste i nadal wymaga uzasadnienia. i mniej odgórnemu formowaniu gustów. biorąc pod uwagę kulturowo kształtowaną wielowariantowość odbioru. Ślady tego widać w tekstach pisanych. a  nie tylko lisible (możliwy do przeczytania). co zrobić. We francuskiej szkolnej praktyce. wartościowania i  oddziaływania tekstu. studentom proponowane są ćwiczenia. Ich współorganizator. W dobie społeczeństwa otwartego na różnorodność propozycji wydawniczych wydawałoby się. Ważne jest poznanie. „uśmiercając” autora. Warto oddać głos czytelnikowi – studentowi filologii romańskiej. zwróceniem się. by zaobserwować. a  jakie wybór tekstów. Poststrukturalny dyskurs teoretycznoliteracki zredefiniował rolę czytelnika jako tego. Sartre twierdził. Praca nad tekstem wiąże się nie tylko z pogłębianiem wiedzy na temat funkcjonowania dzieła literackiego. ale także nierozerwalnie przyczynia się kształtowania własnej osobowości i emancypacji młodego czytelnika. w grę wchodzi więc pewien dialog. którego istotnym celem jest „wyzwolenie słowa.114 Beata Kędzia-Klebeko o to.tekst. aby kształcenie literackie było ciekawe. że czytelnik/odbiorca stał się również autorem/nadawcą w  strumieniu tekstów. które zapisują świat. a także wyzwala zaangażowanie . jak funkcjonuje on jako odbiorca. praca nad tekstem może przybrać formę warsztatów literackich typu dydaktycznego. do czytelnika-odbiorcy. Barthes. że każdy utwór literacki jest apelem. Michel Cosem definiuje warsztaty literackie „jako narzędzie twórcze. choćby niejawnym. jak funkcjonuje samo dzieło w tych specyficznych warunkach odbioru szkolnego. Jakie ma to konsekwencje dla nauczania literatury i dla odbiorcy . Pisanie jest zawsze aktem komunikacji.

Wyzwolenie ekspresji pisarskiej wymaga uważnej i systematycznej lektury. parodiowanie. budują tożsamość ucznia w jego wymiarze jednostkowym i  społecznym. kontekstu oraz doskonalszej interpretacji dzieła. Czasami egzotyzm zaciera ślady rzeczywistości. prowadzi do kreatywności i samodzielnego myślenia. zrozumienia słownictwa. warsztaty literackie. Podsumowanie Kształcenie literackie na studiach neofilologicznych wiąże się z pogłębieniem wiedzy językowej. że lektura tekstu literackiego stanie się bardziej kreatywna i pasjonująca. Uwolnienie lektury poprzez własne zaangażowanie twórcze sprawia. że podziw dla dzieła literackiego z pasywnego staje się aktywny. własnych przeżyć. Ćwiczenia typu: przepisanie. zrozumiane i zwerbalizowane. czyli tego. zmianę kontekstu czy postaci oraz inne. Les choix à cet égard des méthodes .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 115 studentów w „odkodowanie” tekstu obcojęzycznego. Doświadczenia lekturowe. które przybliżą problemy ważne i realne dla obcej społeczności. przekształcenie. korygowanie. problematyki oraz zasad funkcjonowania dzieła literackiego. neutralizują poczucie obcości i  alienacji wobec obcej kultury. przyczyni się też do pogłębienia zrozumienia treści. Zrozumienie własnego „ja” stanowi o lepszym zrozumieniu i tolerancji wobec „ja” innego. przez język bowiem możliwe jest dotarcie do światów przedstawionych w tekście. Doskonałym sposobem łączącym pracę nad językiem z pracą nad tekstem literackim są tzw. czego współczesny uniwersytet powinien nauczyć studentów. tworzenie odniesień do rzeczywistości. rozumianej jako stereotyp nacechowany egzotycznością. Résumé L’analyse de procédés d’enseignement de la littérature montre combien la question de la matière littéraire qu’il s’agit d’enseigner est indissociable de celle qui concerne la manière de la transmettre. warto zatem przybliżać studentom neofilologii dzieła literatury współczesnej. Niemniej często dążenie do poznania «l’étrange étranger» (dziwnego cudzoziemca) koncentruje uwagę uczącego się języka obcego na poznaniu kultury obcej. mogą sprawić. budowanie swojej tożsamości i  wzbogacanie jej o  poznanie innych kultur i innych narodów.

116 Beata Kędzia-Klebeko et du contenu attestent que la transmission d’une littéraire qui soit à la fois universelle ou populaire n’a le sens que si l’on offre aux apprenants le maximum de place pour la lecture subjective qui se tisse de référence avec leur expérience de vie personnelle. .

historię i kulturę polską. W sposób szczególny stosunek do języka ojczystego. 69. . Problematyka ta przewija się w twórczości Klementyny właściwie nieustannie – trudno znaleźć tekst. żyjącą w latach 1798–1845 pierwszą Polkę utrzymującą się z działalności literackiej. pisania i czytania po polsku przez wszystkich Polaków i – co istotniejsze – propagowania języka polskiego wśród najmłodszych obywateli nieistniejącego wówczas państwa przyniosło znakomite rezultaty: zdaniem Ireny Kaniowskiej-Lewańskiej Hoffmanowa „świadomie brała udział w walce o język polski i w dużej mierze jej staraniom należy przypisać zrozumienie wśród kręgów społeczeństwa roli i znaczenia języka ojczystego w wychowywaniu młodych pokoleń”1. dbałość o jego rozwój pojawia się w kolejnych numerach 1 I. Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864. w którym autorka nie wspomniałaby choć zdawkowo o konieczności posługiwania się przez Polaków językiem polskim wobec panującego – zwłaszcza wśród kobiet – przekonania o wyższości francuszczyzny. Warszawa 1980. Zarys monograficzny. Kaniowska-Lewańska. Wskazywanie na potrzebę mówienia. Materiały. s.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 117 Dorota Kozaryn Uniwersytet Szczeciński Język jako gwarant kultury narodowej w świetle „Listów Brata i Siostry” Klementyny z Tańskich Hoffmanowej Słowa kluczowe: językoznawstwo diachroniczne – idiolekt – rola języka w trwaniu narodu i kultury Key words: diachronic linguistics – idiolect – the role of a language in endurance of a nation and its culture Wśród tematów podejmowanych przez Klementynę z Tańskich Hoffmanową. ważne miejsce zajmuje troska o język narodowy.

5). red. Pozostałe wydania: przedruk całych „Rozrywek dla Dzieci” w latach 1827–28 i w 1842 r. Merzbacha.. Ten element znalazł się jako część listu trzeciego w  wydaniu III: w  t. potem wydawany jeszcze kilkukrotnie pod tytułem Listy Brata i Siostry.118 Dorota Kozaryn założonego. 4. Najpierw należy zwrócić uwagę na elementy językowe służące mówieniu o języku będącym przedmiotem troski Klementyny. M. Hawrysz. Częściej przywołuje się połączenia z przymiotnikiem ojczysty: 2 3 4 Opisowi technik przekonywania i pouczania stosowanych w tym tekście poświęca swój artykuł J. Listy brata i siostry Klementyny z Tańskich Hoffmanowej jako przykład formy dydaktycznej. t. o – oznacza Odezwę do wzrastających dziewcząt za mową ojczystą. zaczęła w swych listach do niego posługiwać się językiem polskim.. Warszawa 1857. . Ibidem. Cztery razy użyto połączenia język polski (3. dwa razy pojawia się mowa narodowa (3. 6 – Wandy). Zdzisław przywołuje słowa znajomej sobie młodej Polki. by ta. wspierającego jej wysiłki w uczeniu się języka ojczystego. 10 Wyboru pism Klementyny z Tańskich Hoffmanowej. Warszawa 1876 – tu nie umieszczono Odezwy. natomiast zawarto dopisek pod ostatnim listem. za to z Odezwą do wzrastających dziewcząt za mową ojczystą4) czynimy przedmiotem zainteresowania w  niniejszym opracowaniu. Zielona Góra 2006. s. Borawski. 1–21 i z tego wydania pochodzą wszystkie cytaty w niniejszym artykule. s. pod ostatnim listem zaś znajduje się dopisek od redakcji rozpoczynający się od słów: Może młodym czytelnikom miło będzie dowiedzieć się. redagowanego i w większości tworzonego przez Tańską miesięcznika pt. „Rozrywki dla dzieci” nakładem S. 4. Wrocław 1833. S. z których dane fragmenty/ leksemy pochodzą (listy nr 1. 119. 1. 3. 131–137. listy nr 2.H.. Podawane po cytatach cyfry arabskie oznaczają numery listów. stawiając sobie za cel ukazanie sposobu pisania Tańskiej o języku ojczystym i przypisywanej mu przez nią roli. Cykl ten uznawany przez badaczy za „najciekawszy [. przejrzanym i poprawionym przez Autorkę. drugim natomiast – wyrazy wskazujące na polskość tegoż środka porozumiewania się. władając doskonale wskutek dotychczasowej edukacji językiem francuskim.. Określenia te to najczęściej wyrażenia. s. Obok rodzeństwa w listach głosu udziela się dwóm jeszcze osobom: Wanda przytacza słowa Wujaszka. 3 Dzieł zebranych Klementyny z  Tańskich Hoffmanowej w opracowaniu N. t. 5)... w których jednym elementem są leksemy: język lub mowa. jednokrotnie mówi się także o narodowym języku (1) i mowie naddziadów (1). Klink. Pisownia została dostosowana do dzisiejszych zasad ortograficznych.. o.] i najbardziej wartościowy materiał tego działu”3. która nauczyła się języka polskiego mając lat siedemnaście.. W numerach z roku 1824 w dziale IV czasopisma zatytułowanym Wyjątki służące do ukształtowania serca i stylu umieściła Klementyna sześć fikcyjnych listów pisanych przez rodzeństwo: osiemnastoletniego Zdzisława i dwunastoletnią Wandę dotyczących porozumiewania się w języku ojczystym – brat nakłania siostrę2. O języku polskim (bez dodatku od redakcji. 5 zostały przypisane autorstwu Zdzisława.. „Rozrywki dla Dzieci”. Żmichowskiej. w: Zielonogórskie seminaria polonistyczne 2005. Nowym oryginalnym wydaniu.

używanym zawsze w połączeniu z  czasownikami wskazującym na sposób wykorzystywania języka polskiego: pisania5/ pisywania/ napisania/ czytania i mówienia. którą można podnieść: w liście czwartym pisze się o tym. mowa moja – 5. twoja (3). o – 4 r. 5). jak wskazują konteksty: z  zaimkiem moja (5).] 5 W liście 5 mowa także o pisaniu polskim: znacznej biegłości w pisaniu polskiem nabyłam. w niej jedynie mówić. D. Określenie polszczyzna. Przymiotnik drogi wskazuje na postrzeganie języka jako elementu cennego. Podobną wartość znaczeniową odnaleźć można w wyrażeniu przyimkowym po polsku (1 – 2 r. nasz język – o). podobnie jak wyraz słodki w znaczeniu ‘miły. w wyrażeniu ta francuska polszczyzna (4) obok znaczenia ‘język polski’ zawiera także element ‘sposób posługiwania się językiem polskim’. jeszcze snadniej do serca trafiają (1). leksem bogaty podkreśla obfitość środków językowych w polszczyźnie.. Po pierwsze – nazywa się język polski określeniami wartości. 5 – 5 r. o – 2 r. 6 – 2 r. Pozostałe wyrażenia ze słowami mowa/ język podkreślają charakter środka komunikowania się: osobisty (język mój – 2. Język narodowy lepiej oddziałuje: wyrazy przywiązania w niej [tj. D. lecz ktokolwiek nim w młodości wzgardzi. D. pięknym. własna mowa – 3) lub wspólnotowy (język nasz – o. Wyższość polszczyzny wyrażana jest kilkoma sposobami..] kreślone. pisać..K.. czytać. o.. Natomiast słowo piękny uwypukla jego wartość estetyczną. Jest więc mowa polska drogą [. Kolejna forma podkreślania wagi i znaczenia języka ojczystego to wskazywanie na pozytywne efekty jego stosowania w postaci dobrych emocji u osób posługujących się mową polską. mowie ojczystej – dop. Drugim sposobem wartościowania pozytywnego jest używanie do określania polszczyzny form superlatywnych przymiotników – tę możliwość wykorzystuje się tylko w jednym fragmencie: mowa ojczysta najmilsza i najprzyzwoitsza każdemu Polakowi (3). przed tym on na zawsze skarby swoje zamyka (o). bogatym. . którą najpierwej usta nasze przemówiły (1) uwydatniony zostaje także aspekt pojawienia się języka polskiego jako pierwszego w procesie mówienia Polaków. 5).. język ojczysty – trzykrotnie (3 – 2 r. dlatego nie można gardzić tym skarbem (3). mając własną piękną i bogatą (3).K. 3.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 119 mowa ojczysta – 15 razy (1. w szyku przemiennym – 3.] puścizną (3). Charakterystyczne dla omawianego tekstu jest – wynikające z  przyjętych przez Tańską założeń – pozytywne wartościowanie języka polskiego wobec deprecjonowania języka francuskiego. 2 – 2 r. 3 – 2 r.). przyjemny’. 4 – 4 r... 5 – 4 r. czyli jego wartość użytkową..K.].. wyraża to także rzeczownik skarb. słodkim jest nasz język.. w jakiej żeby [mowie – dop. bowiem wielką to jest niedorzecznością przyswajać sobie obcą mowę. że można upięknić język polski. także myślenia po polsku (tu nie wprost: nie myśl po francusku chcąc po polsku pisać – 5). Obok wspólnotowego we frazie: jak w tej [mowie – dop.

tak do mojej duszy trafiła. ku prawdziwej wierze’6 użyty został dwukrotnie: jemu samemu bądź winna twoje nawrócenie (4). i temu. Postrzega te elementy w kategoriach grzechu.B.. mówiącą i piszącą po polsku [. Linde. Lindego znaczeniem ‘nawrot. gdy później sama bez niczyjej pomocy list do ciebie prawdziwie po polsku napiszę (4). tak nawet zaspokaja sumienie [czyli czyni spokojnym – dop. 3..B. ta myśl napełnia mnie nawet słodką i szlachetną dumą i podnosi mnie we własnych oczach (4). które mówią: Cóż z tego. t.]. że się w  niczem nie przyczynia do rozszerzania złego (4). a razem wstyd i żal niezmierny. żem nagłe w sobie uczuła wzruszenie. nawrócenie się ku dobremu.] już ma to przekonanie. zwyczajną i ulubioną mową moją i to jej zamiłowanie tyle mi przyjemności sprawia (5). wyd. nie 6 S.. Prościej poprzez jego użycie wywołać pozytywny nastrój: bo sam dźwięk narodowego języka słodko to serce porusza (1).] że w tak młodym wieku do tej poprawy się bierze – 5). D.. cóż ja jedna pomogę. czytać i pisać po polsku. jego nieznajomość jest błędem: Natychmiast umyśliłam się poprawić.. posługiwaniu się nim. gdy mi się którą nawrócić uda (5). iż dotąd tak mało dbałam o ojczystą mowę (5)..120 Dorota Kozaryn uczucia i myśli łatwiej wydać można jak w tej. że wszystkim znajomym tę poprawę zalecam.]. kto jest jej odbiorcą: tylko listy pisane po polsku. Sprawia przyjemność i temu. że ja będę mówić.. Skoro posługiwanie się językiem polskim oznacza poprawę (Szczęśliwa siostra [. 3. mowa ojczysta jest główną. jako o nawróceniu.. którą najpierwej usta nasze przemówiły (1).. które ci są przyjemne (2). Jeden raz nieznajomość języka ojczystego nazywa się wprost złem: mylne jest zdanie tych dziewcząt.. kto jest jej nadawcą: mowa ojczysta jest główną. oceniając w fikcyjnych listach negatywnie nieznajomość języka ojczystego i nieposługiwanie się nim. gdy źle się język ten traktuje: piękna za językiem polskim przemowa.K. 307. s. .. O dużej wartości języka polskiego dla Polaków (wszakeśmy oboje Polacy? Wszak w krajach polskich mieszkamy? Po polsku więc pisuj do brata – 1) przekonuje także Tańska.]. Warszawa 1857.. Posługiwanie się mową ojczystą może podnosić samoocenę i stać się powodem do dumy: chcę szczerze nauczyć się dobrze po polsku. Leksem ten. [. kiedy prawie wszystkie panienki mego wieku inaczej czynią. Znajomość języka narodowego staje się elementem przyciągającym do osoby mówiącej tym językiem. Ten jej przymiot ponętą był dla mnie [. Słownik języka polskiego. zwyczajną i ulubioną mową moją i to jej zamiłowanie tyle mi przyjemności sprawia. na co wskazuje pisanie o uczeniu się języka polskiego. Nie wprost o pozytywnej ocenie języka narodowego świadczą uczucia negatywne pojawiające się. opatrzony w Słowniku języka polskiego S. i  prawdziwie szczęśliwą jestem.] (5). [. stanowi jej zaletę: Poznałem osobę [. czy wywołać szczęście: jakże szczęśliwą będę.].

Leksem ten bowiem oznacza ‘mniemanie przyjęte bez należytego roztrząśnięcia. 9. błędne mniemanie. t. . 85–96. red. s. jak mnie wychowano (2). np. co poświadcza następujący cytat: do tych lat więc francuska mowa była jakby rodowitą dla mnie. uwiedziona niemal powszechnym przykładem.. Por.. co ja posiadam daleko lepiej jak mój i co umiałby daleko lepiej malować moje uczucia. że pomimo pozornej odmiany ciągle u  was obcy język nad ojczystym przewodzi (3). uprzedzenie. Orgelbrandt. 2. Polszczyzna kobiet – prolegomena historyczna. s. Przeciwne wnioski wyciągnąć należy z określania poglądu o  konieczności dominacji języka francuskiego nad polskim w  komunikacji mianem przesądu: ten przesąd jest niemal powszechny u płci twojej. XVIII w. co ważne. że Polka językiem ojczystym posługiwać się nie może. Wynika z nich. Powszechność używania przez kobiety w komunikacji języka francuskiego w II poł. myśl niezgodną z  rozumem. boleją nad nim (o) lub wadą: bym wskazał ci sposoby poprawienia się z szkodliwego nałogu (5). B. nie umiałam w ojczystej kilku słów gładko sklecić. a jednak dziś uleczona z tego przesądu (5). Zestawiając niemówienie po polsku ze ślepotą i związanymi z brakiem zdrowia: uszczerbkiem i bólem wskazuje się na brak możliwości dostrzeżenia tego. Walczak. 1258. że posługiwanie się przez kobiety i dziewczęta językiem francuskim to efekt sposobu ich wychowywania: ty mi odbierasz tędy (!) całą możność rozmawiać z tobą w języku.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 121 zrażać się bynajmniej trudnościami i niezmęczoną pracą czas stracony odzyskać. które od pieluch obcym mówią językiem [. a  z  pokolenia w pokolenie podawaną za prawdę i zastosowaną w życiu’7. M.] w sercu uznają ten błąd edukacji swojej. a takowe mogą zostać odrzucone/ zmienione. tem więcej szkodliwa i bardziej bolesna (3). Zwracają na to uwagę współcześni historycy języka8. „Język a Kultura” 1994. której doświadczenia mają być przykładem dla Wandy: ja siedmnaście lat już miałam. przyzwyczajona od dzieciństwa uczyć się wszystkiego w francuskim języku. ale to jest. Nazwanie go zarazą podkreśla powszechny jego charakter i w pewnym sensie przekonanie o niemożności jego uniknięcia. dla niewiast dojrzałych. Zastępowanie języka ojczystego językiem francuskim jest także konceptualizowane jako choroby: zaraza: jakim sposobem wśród powszechnej prawie zarazy. cz. ale potwierdzają także listy napisane przez Tańską. posiadającą język francuski prawie tak dobrze jak wszystkie lepiej wychowane Polki (5) i edukowania. potrafiła jej uniknąć (5) oraz ślepota: ta ślepota im powszechniejsza. i przede wszystkim w I poł. Wilno 1861. a jeszcze mowa ojczysta była mi prawie obcą. błąd popełniony nagrodzić (5). wzrosłam w tem przekonaniu. XIX w. skutkujące przekonaniem. Może być jest to źle. Tak o tym mówi młoda Polka. jest faktem. że niepodobną jest rzeczą 7 8 Słownik języka polskiego.

że w języku naszym wydać nie można drobnych i trafnych postrzeżeń. jak to mi jest trudne związać co w tym natłoku słów i wyrażeń z jednego języka i z drugiego. ponieważ za jego jedyną pomocą narodowość zachować możemy (3). którzy utrzymują. Ach. które ojczystą zamiłowały mowę (3).. Na kobietach spoczywa wręcz obowiązek takiego patriotycznego zachowania: ćwiczcie się w mowie ojczystej. zapragnęłam 9 To jedyne użycie rzeczownika rzecz w  znaczeniu nawiązującym do pierwotnego sensu tego . jakie sprawia podjęcie komunikacji w  języku polskim: nie umiałbyś uwierzyć. jest niezbędne. a  z  drugiej strony – problemy. przyczynić się do chwały kraju mojego (4). W tak młodym wieku mogą. znalazłbym wszędzie francuski język w robocie. od was się ustali prawdziwych Polek pasmo. Znaczenie ma także próba religijnego udowodnienia wartości języka narodowego: miałożby Niebo dać Polkom tkliwość i dowcip. jak mówisz. Przede wszystkim – mówienie w języku polskim. dajcież tej drogiej ziemi. zeszyty. listy. wpoicie w córki własne uczucia i zdania i zgubny przesąd przetnie się na was. iżby szczęściem było dla ciebie przyczynić się do wzrostu chwały imienia polskiego (3). Ten wasz postępek wielkie skutki za sobą pociągnie. od was powstanie epoka nowego mowy ojczystej odrodzenia (o). języka serca uczynić nie potrafi (o).K. które się przedstawiają mojej myśli (2). języka polskiego – dop.] możemy. Pisanie.. że nikt z niego języka towarzystwa. w której by te dary wyrazić mogły? Nie! tak niesprawiedliwem nie było (o). chcę szczerze nauczyć się dobrze po polsku. Rozwój języka ojczystego jest drogą do rozwoju piśmiennictwa: za jego [tj. a zaledwie odkryłoby się dziesięć na stu. że w  niczym nie ustępuje innym językom: Nie wierzcie tym. chcę. a nie użyczyć im mowy. Język polski zasługuje na mówienie nim także dlatego. To poprzez mowę narodową poznaje się historię swego kraju i narodu: Wtedy smakując co dzień więcej w rzeczach ojczystych9. Ten ciężki obowiązek (2) – posługiwanie się mową ojczystą – powinien jednak zostać podjęty przez Polki z kilku powodów. Nie dziwi więc z jednej strony powszechność posługiwania się językiem francuskim: gdybym w  tej chwili mógł przejrzeć cudem jakim wszystkie dziewczynek twego wieku i stanu dzienniki.] jedyną pomocą [. Wy za lat kilkanaście żonami. skoro zechcą szczerze. dajcież jej ten dowód przywiązania (o). D. podnieść literaturę krajową (3). dać ojczyźnie ten dowód miłości i przyczynić się do jej chluby (4). która was żywi i nosi. przełóżcie ją nad inne. imienniki. czytanie i mówienie po polsku jest więc przejawem patriotyzmu: zostawione to jest wzrastającym dziewczętom upięknić język polski i więcej go upowszechniać. chcę dobrą okazać się Polką. zakończy się na dzisiejszym pokoleniu.122 Dorota Kozaryn dla kobiety napisać list lub cokolwiek bądź innego po polsku (5). matkami będziecie. modlitwy nawet. uczuć delikatnych. na której każda z was się rodziła.

że przekładający przejmują nieznacznie składnią słów francuską. cit. napisana przez niego odezwa ukazująca powody. W tym sensie język ojczysty jest w przekonaniu Klementyny gwarantem trwania kultury narodowej i dlatego powinien być upiękniany i upowszechniany. dla których należy uczyć się polszczyzny. by wskazać. dla których Polka powinna językiem ojczystym się komunikować jednocześnie odzwierciedlają role – zdaniem Tańskiej – przez język narodowy odgrywane: dbanie o ojczyznę. 186–188). tworzenie i przekazywanie jej historii. Warto natomiast czytać kilka razy te same polskie śliczne i moralne dzieła (5). Dlatego w omawianych tekstach przedstawiono sposób uczenia się języka polskiego. a  ta jest zupełnie naszej przeciwna (5). Listy powstały po to. Następnie należy zaprzestać lektury książek francuskich i zająć się jedynie polskiemi. mowa’ (op. t. gdzież szukać milszej mowy od mowy naddziadów (1). by móc potem z  pamięci zapisywać przeczytane treści.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 123 nauczyć się dokładnie dziejów kraju mojego. ich czytanie podwoiło tę chęć we mnie (5). a potem zebrawszy w jedno te rozrzucone tu i owdzie wiadomości. Było pracy i gryzmołów dosyć. Najpierw musi pojawić się impuls – w listach staje się nim dla Wandy stanowcza prośba brata. Tradycję tę buduje sam język jako element przekazywany z  pokolenia na pokolenie i  pozwalający zachować ciągłość: język polski drogą jest po ojcach naszych puścizną (3). Lindego jako ‘rzeczenie. przy braku znajomości języka polskiego skutkuje to bowiem tym. Kolejnym krokiem jest poznawanie historii Polski z odpowiednich tekstów według zasady: czytałam w każdym z tych pisarzy opis jednego panowania lub pewnej epoki. ażeby zapomnieć cokolwiek trybu obcej mowy i przejąć się prawdziwym narodowej tokiem (5). 5. będziesz mogła łatwo mieć zbiór nierównie znaczniejszy. nie powinno się tłumaczyć tekstów obcych. Wszystkie wskazane powody. gdyż w  tych czasach co rok pomnażają się skarby nasze historyczne – 5) i w ten sposób tworzy się tradycję narodową. Czytać należy klassycznych naszych pisarzy (5). stawianej za wzór Wandzie – umieszczona w „Pamiętniku Warszawskim” piękna za językiem polskim przemowa (5). jak powszechnym problemem jest nieposługiwanie się zwłaszcza w piśmie językiem polskim przez Polki oraz jak wielkie stanowi to zagrożenie dla trwania kultury polskiej. . ale to ćwiczenie wyuczyło mnie leksemu. Tworzy ją także przekonanie o konieczności posługiwania się językiem polskim: Jakaż to będzie radość popisywać się tak potrzebną i chwalebną umiejętnością (6). pisałam treść ich z pamięci. rozwijanie i utrwalanie jej literatury.S. By nauczyć się pisania po polsku. Wyszły też właśnie wtenczas szacowne Śpiewy historyczne. to w tym języku powstają utwory historię tę opisujące (Zgromadź polskich dziejopisów.. dla młodej Polki natomiast. określonego w Słowniku języka polskiego B. s.

biskupa Jana Pawła Woronicza. s.124 Dorota Kozaryn dobrze dziejów polskich i wprawiło w styl czystszy (5). Jana Pawła Woronicza13 i  Michała Wyszkowskiego. Por. s. Dopiero po powrocie do domu matki (Marianny) Tańska zaczęła uczyć się języka ojczystego czytając „utwory Kochanowskiego. ibidem. Opisany na przykładzie młodej Polki sposób uczenia się języka polskiego to być może droga samej Tańskiej. Z rokiem 1818 zaczynam więc ćwiczyć się w języku moim rodzinnym. bez błędów i prawdziwie piękny. Realizacja wszystkich kroków zapewnia w ciągu trzech lat nauczenie się języka polskiego w stopniu odpowiednim: tylem nabyła biegłości w mowie ojczystej. wstydzę się dawnego mego zaślepienia i z chęcią ustapiłabym znajomości pisania po francusku za styl piękny. Klementyna. iż nie nad Wisłą. Brodzińskiego”12.in. . Woronicza. w latach 1801–1811 wychowywana była w duchu „kosmopolityczno-tradycyjno-dewocyjnym” przez starościnę – wdowę po staroście wyszogrodzkim – Anielę ze Świdzińskich Szymanowską11. Po tym etapie można dopiero zacząć tłumaczyć dla swych potrzeb teksty obcojęzyczne.. przypis 153. za płcią piękną prawie idą wszyscy. który „kierował studiami i  przygotowaniem Klementyny do zawodu literackiego. Michała Wyszkowskiego. Rzecz o Klementynie z Tańskich Hoffmanowej. wróżyć można. Dąbrowska..1818 r. Kazimierza Brodzińskiego. 54 i n. s. ale nad Sekwaną się rodziła. przekonana teraz jak mylne było moje zdanie. następujący fragment: „[. czy między kobietami szczególnie liczba ich nie przewyższa liczby czytających.. Skargi. iż coraz więcej kwitnąć pocznie. Feliksa Bentkowskiego. Wiemy z jej pamiętników10. Dzieła. s. że choć pochodziła z rodziny o bogatych tradycjach patriotycznych. Joachima Lelewela. poznając także historię Polski z pomocą dawnych przyjaciół ojca (Ignacego): ks. tam także o organizowanych przez Mariannę Tańską „wtorkach” skupiających znane postaci związane z Towarzystwem Przyjaciół Nauk: Juliana Ursyna Niemcewicza. jak w francuskiej wysłowić się można mowie. 33 i n. N. Żmichowskiej z dodaniem życiorysu i objaśnień. iż równie dobrze w ojczystej.] odtąd pamiętnik mój po polsku pisać będę. J. tyle ma upodobania w francuszczyznie. s. prawda. rozum ten i to poznanie tak późno przyszły”. pod warunkiem wszakże znalezienia kogoś. aby go choć po części nabyć: czytam klasycznych autorów naszych i znajduję w nich wdzięki równe zagranicznym pisarzom. Ibidem. t.. Mało ich jest. 460–461. ksiądza Franciszka Siarczyńskiego. 51. 10 11 12 13 14 Pod datą 1. uznaję. Krasickiego. K.01. Górnickiego. ale nie wiem. VI.]. z Tańskich Hoffmanowa. ale teraz kiedy wszyscy nabierają smaku do krajowej literatury. Niewiele mamy wprawdzie piszących. że zupełnie niepodobną jest rzeczą dla kobiety napisać list lub cokolwiek bądź po polsku. Białystok 2008. a potem przeprowadzał korektę jej prac”14. kto będzie te przekłady sprawdzał pod kątem poprawnej polszczyzny (piśmidła poprawiała mi osoba znająca doskonale grammatykę Kopczyńskiego – 5).. 54. znajduje się m. Wydanie nowe po red.. Jana Łuszczewskiego. Ileż to działa na człeku pierwsze jego wychowanie! Przyzwyczajona od dzieciństwa uczyć się wszystkiego w francuskim języku. Jako zjawienie literackie głoszą. Płeć nasza zdaję się. wzrosłam w fałszywem mniemaniu.E. przywiązującą wagę przede wszystkim do znajomości języka francuskiego. żałując że uwiedzionej przykładem. Warszawa 1875. ile jej mieć koniecznie każdej prawdziwej Polce należy (5). Usilne łożyć będę starania. Ibidem. że Śpiewy historyczne w przeciągu kilku miesięcy rozprzedane zostały [.. Krystyna Lach Szyrmę.

. bibliografa. skoro właśnie oni wspominani są w omawianych listach.. Gubrynowicz jednak określa tę wersję jako legendę [. t. Jerzego Samuela Bandtkiego. autora m. Piękna za językiem polskim przemowa umieszczona w  „Pamiętniku Warszawskim” to wiersz Kazimierza Brodzińskiego pt. oprac. Teksty wszystkich tych autorów mogła czytać Tańska i zapewne tak było. Józefa Miklaszewskiego. Szczegółowa lokalizacja w liście 5 Powieści arabskiej I. autora Rysu historii polskiej. której wydanie 11 uzupełnione i przygotowane do druku przez J.]”15 – znajomość życiorysu Klementyny nakazuje nam zgodzić się z opinią tego ostatniego. w liście 6 natomiast z nazwiska). już mam Niemcewicza. z niektórymi uwagami nad dziełami narodu dla oświecenia młodzi narodowej. historyka. (miała wówczas dwadzieścia osiem lat) została wysunięta przez Bentkowskie- . 417–421. bibliotekarza kierującego Biblioteką Jagiellońską od 1811 r. pojawiła się opinia dotycząca rzekomego wpływu tegoż utworu na autorkę Pamiątki po dobrej matce: „Klementynę Tańską przytaczano także jako przykład oddziaływania Żalu za polskim językiem: pod wpływem tego utworu pisarka miałaby jakoby zerwać z francuszczyzną... autora m. 1. Lelewela w Wilnie w 1818 r. Brodziński.in. „[. s. autora podręczników.].. jezuity. opisującego panowanie Jagiellonów. Miklaszewskiego.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 125 Zaskakująca zbieżność postępowania Tańskiej i młodej Polki z analizowanych listów zyskuje w  nich jeszcze jedno potwierdzenie: przywoływanie konkretnych tekstów z epoki jako wzorców lekturowych.. prawnika.in... Józefa Faleńskiego.. historyka i geografa.. ojca poety Felicjana Faleńskiego. Faleńskiego. choćby ze względu na osoby bywające w domu jej matki17 czy swoje związki z Towarzystwem Przyjaciół Nauk w Warszawie18. i niewymagających przedstawienia: Adama Naruszewicza i Juliana Ursyna Niemcewicza (tego ostatniego przywołanego w liście piątym poprzez jego utwór Śpiewy historyczne. W tekstach z II poł. 15 16 17 18 Objaśnienia. sporządzonego przez Franciszka Ksawerego Dmochowskiego w 1802 r. pisując odtąd stale w języku ojczystym [. wspomina Wanda w liście 616. Niewątpliwie znała Klementyna także gramatykę języka polskiego napisaną przez Onufrego Kopczyńskiego. Wagę z dodatkami Lelewela (6). historyka. przypis 12.. Żal za polskim językiem opublikowany w numerze XII tegoż czasopisma z 1818 r. wydania Dmochowskiego wskazuje na znajomość tego pierwszego wydania dzieł autora nieżyjącego. Zgorzelski. 544. C. Henryka Walezego i Stefana Batorego. Krótkiego wyobrażenia dziejów Królestwa Polskiego w dwóch tomach. Por. poety i tłumacza. historyka. biskupa. Krasickiego: jest w tomie szóstym na karcie 88. Jana Chrzciciela Albertrandego.. Wrocław 1959.. XIX w. Por. Historii książąt i królów polskich krótko zebranej. Poezje. pijara. na s.] w 1826 r. Nieprzypadkowe wydają się także nazwiska historyków przywoływanych w listach 5 i 6 jako dziejopisów Polski: Teodora Szymona Wagi. w: K.

w: Pisarze polskiego Oświecenia.. 274..126 Dorota Kozaryn Listy Brata i  Siostry stworzone zostały przez Klementynę Tańską w  celu upowszechnienia przekonania o  potrzebie posługiwania się językiem ojczystym. M. 1. Klementyna Hoffmanowa z Tańskich (1798–1845). t.. T. s. Słownik języka polskiego.E.. • • • • 19 red. 9.. Słownik języka polskiego. Listy brata i siostry Klementyny z Tańskich Hoffmanowej jako przykład formy dydaktycznej. Dąbrowska. 821. J. Borawski. Wydanie nowe po red. • Dąbrowska J. w: Pisarze polskiego Oświecenia. VI • Klink J. t. Linde S. I. B. Przywołane w niniejszym artykule językowe środki wykorzystywane do opisywania narodowej mowy. N. w: Zielonogórskie seminaria polonistyczne 2005. Nie chciano stwarzać precedensu. Polszczyzna kobiet – prolegomena historyczna. T. red. Dzieła. Uczynienie głównymi odbiorcami i  nadawcami listów młodych ludzi wynika z przekonania autorki o konieczności wprowadzenia zmian w sposobie edukowania i wychowywania zwłaszcza młodych Polek. Wilno 1861. t. Literatura dla dzieci i młodzieży do roku 1864... Kostkiewiczowa. Klementyna Hoffmanowa z Tańskich (1798–1845). t. Zgorzelski. Żmichowskiej z dodaniem życiorysu i objaśnień. Bibliografia • Brodziński K. Hawrysz. Z. M. S. go na kandydata do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Orgelbrandt. Z. Białystok 2008. s. • Klementyna z  Tańskich Hoffmanowa. Zielona Góra 2006. • Kaniowska-Lewańska I. Warszawa 1857. Warszawa 1980. E. Na odrzuceniu wniosku zaważyły względy pozamerytoryczne. C. Wrocław 1959. red. Warszawa 1996... Warszawa 1996. wyd. Walczak B. że twórczość Klementyny z Tańskich Hoffmanowej to „heroiczna walka o kulturę umysłową i język narodowy”19. oprac. dotąd bowiem w Towarzystwie nie było kobiet”. Łossowska. Rzecz o Klementynie z Tańskich Hoffmanowej. Klementyna.. Warszawa 1875. 3. Kostkiewiczowa. . Łossowska I. 3. 3. Materiały. Goliński. „Język a Kultura” 1994. t. Poezje. Formalnie nie została jednak wybrana członkiem zgromadzenia. Zarys monograficzny. sposoby jej konceptualizowania i role przypisywane językowi ojczystemu potwierdzają słuszność istniejącego w literaturze przedmiotu przekonania.. Klementyna. red. op. Goliński. cit.

creation and communication of the history of the state). written by her eighteen-year-old brother Zdzisław and twelve-year-old sister Wanda. development and reinforcement of the literature. concerning communication in Polish. . The analysis presented in the text made it possible to identify the vocabulary and structures that were used to describe their mother tongue. the ways of its conceptualization and the roles attributed by the author to that language as a guarantor of the national culture (ensuring the endurance of the nation.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 127 Language as a national culture guarantorin the light of “Listy brata i siostry” [The Letters from the Brother and Sister] by Klementyna Hoffman of the Tańskis Abstract This paper discusses a  cycle of letters compiled by Klementyna Hoffman of the Tańskis.

.

Narodowe motto brytyjskie nadal jest zdaniem francuskim: Dieu et mon droit (Bóg i moje prawo). XX w. éducation. był międzynarodowym językiem dyplomacji i kultury.. język angielski Mots clés: langue française. arystokracja europejska mówiła po francusku na co dzień. Wrocław–Warszawa–Kraków 1999. Wieża Babel. od czasów króla Ludwika XIV do lat 70. loi Fioraso. Na przestrzeni wieków Francja przywykła do uprzywilejowanej pozycji. którą przez stulecia zyskiwała dzięki popularności języka francuskiego na świecie. 41). Włoch Brunetto Latini czy rumuński dramaturg Eugène Ionesco. W światowej literaturze pięknej spotykamy często dialogi w języku francuskim lub francuskie terminy.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 129 Anna Kricka Uniwersytet Szczeciński Kultura współczesnego języka francuskiego według Jeana-Marii Rouarta i Luca Ferry’ego Słowa kluczowe: język francuski. w  średniowieczu posługiwano się nim również na dworze angielskim1. edukacja. Wielu pisarzy i filozofów europejskich pisało w tym języku. francuski odgrywał doniosłą rolę na wyspie jako język arystokracji i język literacki (Cf. ustawa Fioraso. s. langue anglaise Wstęp Język francuski wykształcił się na terenach dzisiejszej Francji około IX w. Od XVIII w.. na przykład. kultura. W. 1 Od podboju Anglii przez Wilhelma Zdobywcę w 1066 r. Mańczak. . culture. jego znajomość była rozpowszechniona jak znajomość łaciny w średniowieczu i postrzegana jako obowiązkowa dla ludzi wykształconych. do połowy XIV w..

Avant-guerre.. Z  początkiem XXI wieku  został wyparty przez język hiszpański  i  jest trzecim językiem na 2 3 4 Francuski parlament przyjął ustawę Fioraso o szkolnictwie wyższym 9 lipca 2013 r. W ostatnich dekadach XX wieku zaszło wiele zmian. W debacie udział wzięli Jean-Marie Rouart3 i Luc Ferry4. w jakim kulturami fundatorskimi Zachodu mogły nazywać się Grecja i Rzym. chiński i hiszpański. w rezultacie w obecnej rzeczywistości społecznej i gospodarczej. Opinia o  własnej kulturze i  języku jako o mateczniku uniwersalnej racjonalności i matrycy cywilizacji nowoczesnej jest wciąż bardzo żywa. . z drugiej z powodu interferencji języka angielskiego i dominacji cywilizacji anglosaskiej i amerykańskiej. opublikowano ją 4 czerwca 2013 r. La Révolution de l’amour). w 1943 r. między innymi. Kant. Druga część poświęcona jest kulturze współczesnego języka francuskiego. une lecture des trois Critiques. La Fuite en Pologne. do której doszło w związku z projektem ustawy (loi Fioraso2) o wprowadzeniu języka angielskiego do uniwersyteckiego szkolnictwa wyższego we Francji.. a znaczenie francuskiego maleje. Wypowiedzi obu uczestników debaty. We wnioskach ujęte zostały konkluzje wynikające z przykładów zawartych we wcześniejszych częściach. W pierwszej omówiono sytuację języka francuskiego obecnie. Luc Ferry ur.. język francuski był – po języku angielskim – drugim najczęściej studiowanym i  nauczanym językiem obcym.. najbardziej dynamicznymi językami są angielski. Od XVII w. od 1973 r. Napoléon ou la Destinée). w takim sensie. a  następnie Italia czasów Renesansu. między innymi. we Francji. w 1951 r. poza przyjęciem stanowiska w sprawie ustawy Fioraso. wśród Francuzów ugruntowało się przekonanie. Przedmiotem artykułu jest próba przedstawienia sytuacji współczesnego języka francuskiego w świetle debaty. minister edukacji w latach 2002–2004 (w rządzie Jeana-Pierra Raffarina walczył z wtórnym analfabetyzmem i wprowadzał zmiany programowe w szkolnictwie). w dzienniku „Le Monde”. członek Akademii Francuskiej. Jakość współczesnego języka francuskiego pogarsza się z jednej strony z powodu obniżającego się poziomu nauczania. Niniejszy artykuł składa się z trzech części. Jean-Marie Rouart ur. stanowią wgląd w kwestie jakości współczesnego języka i edukacji francuskiej. Sytuacja języka francuskiego obecnie Niemal do końca XX w. dziennikarz i pisarz (autor.130 Anna Kricka W  związku z  rangą języka francuskiego w  komunikacji międzynarodowej. filozof (autor. że cywilizacja francuska jest cywilizacją wyższą i kształtuje tożsamość europejską. której stan ocenili uczestnicy debaty. własną kulturę postrzega się jako kulturę fundatorską Europy.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

131

świecie pod względem liczby osób uczących się go jako języka obcego i trzecim
językiem w komunikacji międzynarodowej5, obecnie przechodzi kryzys popularności. Pomimo tego przesunięcia, we Francji wierzy się wciąż, że francuski jest językiem uniwersalnym i międzynarodowym. Wielu Francuzów trwa
w przekonaniu, że są narodem powołanym do reprezentowania – wobec reszty
ludzkości – uniwersalnego rozumu powszechnego, chociaż współczesna Francja jest krajem wielonarodowościowym i wielokulturowym6. Jedność zapewnia
Francji – obok edukacji i dzielenia wartości Republiki – język francuski. Dzięki nieustającej promocji języka francuskiego na świecie przez rząd francuski,
nadal posiada on duże znaczenie, wszakże podobnie jak inne języki nowożytne, znajduje się pod wielką presją języka angielskiego, który przejął rolę lingua
franca i nadal sukcesywnie wypiera język francuski.
Na świecie język francuski jest obecny na wszystkich kontynentach, w 38
krajach jest językiem oficjalnym lub administracyjnym, ogółem włada nim 220
milionów ludzi, przy czym dla 115 milionów jest językiem ojczystym. Ta obecność języka francuskiego jest stale wspierana instytucjonalnie.
We Francji opiekę nad językiem sprawuje Akademia Francuska7, która wypracowuje kształt języka, tak aby był on nadal wspólnym dziedzictwem Francuzów i wszystkich tych, którzy używają języka francuskiego. Zadaniem Akademii jest utrzymanie wysokiego poziomu języka używanego powszechnie,
śledzenie jego zachodzącej ewolucji i ustalanie norm języka, a także opracowywanie Słownika Akademii Francuskiej8, który podaje normy językowe i zalecenia poprawnościowe oraz gramatykę normatywną. Członkowie Akademii
biorą udział w licznych komisjach pracujących nad terminologią specjalistyczną, dbają o to, by używano terminów pochodzenia francuskiego; systematycznie tworzą nowe słowa, zastępują nazewnictwo przyjęte z języka angielskiego,
5

6

7

8

W Europie język francuski pozostał najpopularniejszym językiem obcym. Aktualnie
najczęściej uczą się go osoby wykształcone w  Wielkiej Brytanii. W  Niemczech jest
drugim z  używanych języków, a  dla niektórych mieszkańców jest językiem pierwszym.

Tożsamość francuską cechuje otwartość na obcość, inność, indywidualizm. Wśród
65-milionowej populacji francuskiej prawie 94% mieszkańców stanowią Francuzi, ale szacuje
się, że tylko 90% z nich urodziło się w tym kraju, natomiast około 30% ma przodków, którzy
byli obcokrajowcami.
Akademia Francuska (Académie française) jest najstarszym towarzystwem naukowym, założonym za panowania króla Ludwika XIII w 1635 r. w Paryżu i tym samym pierwszą tego typu
instytucją w Europie w czasach nowożytnych. Wybór do Akademii jest często uważany za najwyższą godność, jaką można uzyskać w społeczeństwie francuskim, chociaż wybór jej członków budzi wiele kontrowersji. Pomimo że Akademia jest instytucją konserwatywną, zachowuje
nadal wielki prestiż.
Dictionnaire de l’Académie française wydano po raz pierwszy w 1694 r.

132

Anna Kricka

szczególnie odnoszą się do skrótowców, tak by wynikały z francuskiej wersji
danej nazwy9. Dzięki dotacjom i  zapisom na rzecz Akademii, przyznaje ona
każdego roku nagrody literackie, odznaczenia oraz subwencje. Szczególną rangę dla języka ma Grand Prix de la Francophonie, przyznawana od 1986 roku
corocznie, jest ona wyrazem stałej dbałości Akademii o to, by język francuski
odgrywał rolę kulturotwórczą w skali świata.
Nad poprawnością języka francuskiego czuwa Akademia Francuska, promowaniem języka francuskiego w skali światowej natomiast zajmuje się Międzynarodowa Organizacja Frankofonii, która skupia swoją działalność na promowaniu języka i kultury francuskiej.
We współczesnych czasach kształcenie językowe dąży do dostosowania
koncepcji kształcenia do wymogów, jakie stawia przed absolwentami rynek
pracy. Wobec rosnącej roli języka angielskiego jako narzędzia komunikacji
międzynarodowej, kształcenie w  tym języku wydaje się niezbędne. Obecna
polityka językowa Unii Europejskiej, dotycząca edukacji, promuje wielojęzyczność oraz mobilność uczniów i studentów, które jako doświadczenia transnarodowe sprzyjają rozwojowi kompetencji interkulturowych, tolerancji oraz
odkrywaniu własnej tożsamości w  kontekście globalnym. W  społeczeństwie
obserwuje się wzrost mobilności, wielojęzyczności oraz wielokulturowości,
powstaje konieczność nauczania i uczenia się w języku angielskim, jednak edukacja wielojęzyczna jest z definicji skomplikowana i wiąże się z zagrożeniami
dla rodzimych języków i kultur. Część społeczeństwa francuskiego obawia się
negatywnych skutków wprowadzenia języka angielskiego do uniwersyteckiego szkolnictwa wyższego, nawet jeśli język angielski będzie językiem wykładowym w 1% w skali całej edukacji uniwersyteckiej, o czym stanowi ustawa
Fioraso. Sceptyczne postawy wobec nauczania w języku angielskim wiążą się
ze świadomością, że język pełni funkcję depozytariusza kultury i tożsamości.
Najmniejsze ograniczenia roli języka ojczystego implikują zagrożenia na wielu
płaszczyznach społecznych i kulturowych.

9

Na przykład SIDA (syndrome de l’immunodéficience acquise) nie AIDS, OTAN (Organisation du traité de l’Atlantique Nord) nie NATO, ADN (acide désoxyribonucléique) nie DNA, etc.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

133

Kultura współczesnego języka francuskiego
W  francuskiej przestrzeni publicznej obecność języka angielskiego ulega przeobrażeniu, jest on coraz bardziej popularny i  obecny, co postrzegane
jest jako zjawisko zagrażające jakości języka francuskiego. W ostatnim czasie
innym zagrożeniem jest wprowadzenie języka angielskiego jako jednego z języków szkolnictwa wyższego. Posunięcie to okazało się dość kontrowersyjne
i wywołało niepokój oraz dyskusje na temat tego, czy język angielski zagraża
francuskiemu oraz jaka jest kondycja języka francuskiego obecnie. Na początku 2013 r. w jednej z debat medialnych udział wzięli Jean-Marie Rouart oraz
Luc Ferry. Obaj uczestnicy debaty, pytani o zależność jakości języka francuskiego od dominacji języka angielskiego we współczesnym świecie, dostrzegają w promowaniu języka angielskiego zagrożenia dla języka francuskiego oraz
przyczyny obniżającego się poziomu współczesnej francuszczyzny.
Jean-Marie Rouart określa, że Francja jest krajem, którego język jest w bardzo złym stanie, jednak ani rząd, ani społeczeństwo nie zdają sobie z tego do
końca sprawy. Ponadto, obecnie Francuzi podchodzą do kwestii jakości języka
w sposób niefrasobliwy. Akademik przyznaje, że mamy do czynienia z inwazją języka angielskiego, którego poziom ogólny jest najczęściej mierny. Język
angielski jest traktowany jako niedbały, luźny, nieformalny i wpływa na język
francuski, degradując go do tego stopnia, że nie jest to szokujące, a nawet nie
zauważają tego sami Francuzi. Język angielski niesie ze sobą koncepcję marketingu, handlu, komercji i konsumpcjonizmu, podczas gdy język francuski tradycyjnie pociąga za sobą inną tożsamość, jest nią pewien rozmach umysłowy,
myślowy, intelektualny i artystyczny, związany z ideami wolności i republiki.
Jean-Marie Rouart jest przeciwny wprowadzeniu języka angielskiego do
edukacji uniwersyteckiej, do uznania jego nowej roli jako języka wykładowego.
Argumentem przeciw akceptacji języka angielskiego jako języka wykładowego
jest zapis konstytucji mówiący o tym, że językiem obowiązującym we Francji,
w  związku z  tym również w  edukacji, jest język francuski. Pisarz podkreśla
przy tym, że nie jest przeciwnikiem języka angielskiego, jest za skutecznym nauczaniem języka francuskiego. Prawdziwym problemem jest brak świadomości, że Francuzi nie potrzebują języka angielskiego w edukacji jako języka edukacji, potrzeba taka nie wyszła ze społeczeństwa francuskiego, a konieczność ta
została Francuzom narzucona przez autorytety ekonomiczne, głownie amerykańskie, którym ulegają uniwersytety poddane presji komercyjności. Tymczasem rzeczywistym powodem do niepokoju jest poziom kształcenia we Francji. Jean-Marie Rouart dostrzega problemy edukacji francuskiej na podstawie

134

Anna Kricka

własnych doświadczeń. Jako członek Akademii Francuskiej odwiedzał szkoły
francuskie i rozmawiając z uczniami przekonał się, iż zdarza się, że nie znają oni kanonu literackiego, większość licealistów nigdy nie słyszała o  takich
autorach, jak Corneille, Flaubert czy Chateaubriand10. Zdaniem Jeana-Marie
Rouarta, obecnie we Francji uniwersytet przypomina poziomem niegdysiejsze
gimnazjum: aby studiować, wystarczy podstawowa znajomość języka francuskiego, ograniczająca się do bogactwa leksykalnego i poprawności stylistycznej,
gramatycznej i leksykalnej, w uniwersytecie francuskim obserwujemy zjawisko
zaniku kultury literackiej i historycznej, a niekiedy ich brak. Uniwersytety zmuszone są proponować studentów zajęcia z ortografii, aby mogli oni poprawnie
redagować podstawowe wypowiedzi. Społeczeństwo francuskie posługuje się
rodzimym językiem na niskim poziomie. Główny zarzut wobec złego stanu
języka dotyczy nadużywania we współczesnej francuszczyźnie strony biernej,
np. zamiast mówić „On vous demande au téléphone” („Prosi się pana do telefonu”), zachowując klasyczną strukturę podmiot – orzeczenia – dopełnienie,
mówi się „Vous êtes demandés au téléphone” („Jest pan proszony do telefonu”).
Nadużywanie strony biernej – inspirowane językiem angielskim – jest strukturą niepoprawną i znacznie ograniczającą komunikację. Zdaniem akademika
zasadniczym problemem współczesnego języka francuskiego nie są anglicyzmy leksykalne, nie są to kwestie zakresu ani jakości słownictwa, co nie znaczy, że nie obserwujemy pewnego językowego snobizmu, używania słownictwa
angielskiego w sposób nieuzasadniony i niezrozumiały. Jakość współczesnego
języka francuskiego wynika też z błędnej polityki promowania języka, zdaniem
autora, obecnie nikt świadomie nie krzewi we Francji ojczystego języka.
Ogromnym zagrożeniem dla języka francuskiego jest globalizacja – destrukcyjna nie tylko w obrębie języka, ale stanowiąca zagrożenie również dla
ekonomii, ekologii i polityki francuskiej – którą autor nazywa współczesnym
barbarzyństwem, polegającym na niszczeniu i  wykorzenianiu tożsamości.
Zdaniem Jeana-Marii Rouarta, globalizacja poza tym, że jest nośnikiem kultury anglosaskiej, posługuje się językiem angielskim na poziomie miernym,
a ambicje języka francuskiego zawsze były wyższe. W związku z tym słabnąca
jakość języka francuskiego wynika nie tylko z współobecności języka angielskiego w komunikacji, a z globalizacji, która upowszechnia kulturę ogólników,
spłyceń i  uproszczeń również na poziomie językowym. Język jest nie tylko
10

Kryzys edukacji francuskiej nie dotyczy tylko języka, Aurélie Collas, w artykue L’éducation nationale ne parvient pas à enrayer la pénurie de profs de maths, (opublikowanym 16 lipca 2014 r. w „Le Monde”), prezentuje raport, z którego wynika, że we
Francji, brakuje kompetentnych nauczycieli matematyki.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

135

narzędziem służącym wymianie informacji, lecz także ważnym składnikiem
kultury. Nauczanie, przekazywanie i utrwalanie kultury odbywa się przez język. Elżbieta Tabakowska podkreśla, że nauka języka obcego jest nie tylko
procesem nabywania nowej mowy, lecz także procesem poznawania nowej
kultury, dlatego zjawiska językowe należy dostrzegać w  szerokim kontekście
kulturowym11.
Luc Ferry, drugi uczestnik debaty, w swej opinii nie neguje trudnej sytuacji
języka francuskiego, lecz zauważa, że pomimo spadku jakości i statusu języka
francuskiego, na całym świecie istnieją wciąż obszary, w których jest on popularny, co – przy odpowiedniej polityce językowej – daje możliwość przezwyciężenia obecnego kryzysu. Luc Ferry precyzuje, że jakość języka jest obecnie słaba, coraz częściej obserwuje się błędy językowe, nie tylko wśród tak zwanych
przeciętnych Francuzów, niepoprawność językowa widoczna jest wśród osób
wypowiadających się publicznie, na przykład wśród polityków. Zdaniem byłego ministra edukacji, ten stan rzeczy nie ma bezpośredniego związku z coraz
aktywniejszą obecnością języka angielskiego, gdyż mówienie złym angielskim
nie wyklucza dobrego francuskiego. Przyczyną złego stanu języka francuskiego
jest to, że kultura współczesna jest płaszczyzną, na której rywalizują ze sobą
z jednej strony kultura naukowa, a z drugiej kultura handlowa, ekonomiczna,
nastawiona na produkt i jego cyrkulację. Luc Ferry krytykuje działania marketingowe uniwersytetów, które zabiegają o studentów z Brazylii, Chin, Rosji,
Indii. Z myślą o cudzoziemcach uniwersytety wprowadzają język angielski jako
język wykładowy, aby uniwersytet francuski był jak dawniej międzynarodową
kolebką intelektualistów. Podobnie jak Jean-Marie Rouart, Luc Ferry dostrzega mankamenty edukacji. W jego opinii język francuski jest niechlujnie wymawiany, ponieważ jest źle nauczany. Luc Ferry precyzuje, że 35% uczniów
po trzech latach nauki nie potrafi czytać i  nigdy w  życiu nie przeczyta całej
książki12. Podejmując kwestię ogólnego spadku jakości języka i  tłumacząc tę
sytuację, Luc Ferry podkreśla, że język francuski nie został stworzony przez
społeczeństwo współczesne, został odziedziczony, jest dziedzictwem tak jak
kultura, jednak zarówno język, jak i kultura podlegają począwszy od XX w. dekonstrukcji. We współczesnym świecie dominuje kultura anglosaska i amerykańska, z którymi wiąże się wszechobecność języka angielskiego. Podobnie jak
przedstawiciel Akademii Francuskiej, Luc Ferry konstatuje, że zagrożeniem dla
11

12

Elżbieta Tabakowska, Bariery kulturowe są zbudowane z gramatyki, [w:] Przekład –
język – kultura, red. R. Lewicki, Lublin, 2001, s. 26.

Na wtórny analfabetyzm i nieskuteczną edukację we Francji uwagę zwraca również Chantal Delsol w książce La détresse du petit Pierre qui ne sait pas lire (Wrocław–Warszawa–Kraków 1999).

136

Anna Kricka

języka francuskiego nie jest język angielski, a globalizacja, która jest anglosaska
i amerykańska w swej naturze. W sytuacji oczywistego spadku jakości współczesnego języka francuskiego rozwiązaniem dla Francji byłoby podejmowanie
działań promujących poprawność językową oraz reforma edukacji.

Wnioski
Zaletą debaty jest ocena jakości współczesnego języka francuskiego, wieloaspektowe ujęcie obecności języka angielskiego we Francji oraz uchwycenie
najważniejszych kwestii związanych z niepokojem dotyczącym ustawy Fioraso.
Uczestnicy debaty zgodnie stwierdzają, że współczesny język Francuzów prezentuje niski poziom. Przede wszystkim charakteryzuje go dominacja strony
biernej, obecność czasowników modalnych, powtarzalność określonych modeli
zdań i zwrotów, stosowanie wybranych metod słowotwórczych, zubożenie leksyki i składni. Prostotę dyskursu potocznego na planie retoryczno-funkcjonalnym,
cechuje najczęściej styl nominalny, bezosobowy oraz liczne konstrukcje imiesłowowe. Głębsze zbadanie mechanizmów i przyczyn, dla których język przybiera
taką, a  nie inną formę, jest trudniejsze, lecz pozwoliłoby uniknąć nadmiernej
generalizacji, uczestnicy debaty nie podejmują się jednak tego zadania.
Spostrzeżenia przedstawione w trakcie debaty skłaniają do następujących
wniosków. Po pierwsze, dla obu uczestników debaty język jest narzędziem
kulturowym, co rodzi spójne oczekiwania względem jego jakości. Po drugie,
konieczność znajomości angielskiego rośnie, ta rzeczywistość wymaga odpowiedniego kształcenia językowego. W  pewnym uproszczeniu polega ono
na wyborze funkcji jedynie komunikacyjnych języka angielskiego, ponieważ
kształtuje on niejako postawy bierne i zachowawcze. Istotne jest też prowadzenie skutecznej polityki językowej, zakładającej priorytety służące poprawności
języka ojczystego.
Język francuski opiera się – dzięki działalności Akademii Francuskiej – anglicyzacji, w tym nadmiernemu zapożyczaniu leksyki angielskiej. Słabą kondycję w  kwestii stylistyki i  gramatyki prezentuje na skutek niedoskonałych
programów szkolnych i przede wszystkim z powodu globalizacji i związanej
z nią dominacji kultury anglosaskiej, których cechą jest spłycanie, upraszczanie i sprowadzanie większości zjawisk – w społeczeństwie i kulturze – do wymiaru ekonomicznego i marketingu, co wiąże się z narzuceniem określonego,
ograniczonego stylu i poziomu języka.

red. 25–34. Lublin 2001. Pourtant. „Le Monde” 16 juillet 2014. . La détresse du petit Pierre qui ne sait pas lire. L’éducation nationale ne parvient pas à enrayer la pénurie de profs de maths. „Le Monde” 4 juin 2013. Les Français ne réclament pas l’introduction de l’anglais à l’université. La culture du français contemporain par Jean-Marie Rouart et Luc Ferry Résumé L’académicien Jean-Marie Rouart et le philosophe Luc Ferry débattent de l’oportunité de faciliter l’emploi de l’anglais à l’université française.-O. la langue française s’en trouve menacée. L’anglais. • E. Lublin 2001. s. Collas. Bariery kulturowe są zbudowane z gramatyki. Mańczak. chance ou danger pour le français?. • W. R. red. 9. d’autant plus que le niveau du français baisse considérablement. Jean-Marie Rouart et Luc Ferry sont pour l’apprentissage conscient et efficace du français. 17. Wieża Babel. Wrocław–Warszawa–Kraków 1999. s. Bherer et B.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 137 Bibliografia • M. Saint–Amand– Montrond 2011. Floc’h. • C. s. Lewicki. Delsol. C’est pourquoi. Lewicki. • Przekład – język – kultura. [w:] Przekład – język – kultura. • A. R. Tabakowska.

.

Register nepredstavuje okrajovú časť jazyka. social community. Človek je od narodenia až po svoj koniec neoddeliteľnou súčasťou sociálneho priestoru. či vysokej škole. Výsledky lingvistických výskumov poukazujú na zložitosť priebehu medziľudskej komunikácie a  množstvo faktorov ovplyvňujúcich výber adekvátnych jazykových prostriedkov. starého rodiča. . pracovných kolektívov. ktoré venujú pozornosť komunikácii menších sociálnych skupín. základnej. Najnovšie lingvistické teórie. ale tvorí aktívnu zložku komunikácie v rámci sociálnych interakcií príslušníkov daných societ. v pozícii rodiča. proprium Cieľom príspevku je poukázať na fungovanie onymických registrov v rámci komunikačného registra (či už jednotlivca alebo sociálnej skupiny) a fungovanie registrov pri kontakte viacerých societ – odlišných kultúrne a jazykovo. komunikacja społeczna. športovcov) atď.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 139 Jaromír Krško Univerzita Mateja Bela Onymické registre v komunikácii a kontakte rozličných sociokultúr Słowa kluczowe: język komunikacji. v ktorých zastávame rozličné sociálne pozície (zo sociologického hľadiska – máme rozličné sociálne statusy) – sme súčasťou rodiny v pozícii dieťaťa. rybárov. 2013). Od narodenia až po smrť sme súčasťou mnohých sociálnych skupín. Ide predovšetkým o výskum apelatívnej časti slovnej zásoby. záujmových a profesijných skupín (napr. sa opierajú o termín komunikačný register (Slančová. poľovníkov. nazwa własna Keywords: communication register. sme súčasťou školských kolektívov v materskej. súčasťou detských či mládežníckych partií. 1999. strednej.

Sekundárne členenie týchto subregistrov je na register skupiny (RS) a register jednotlivca (RJ). zložený z mnohých čiastkových subregistrov. Do komunikačného registra však patrí aj výber adekvátnych foriem propriálneho systému. Onymický register (OR) môžeme (podobne ako apelatívny) rozdeliť na onymický register skupiny a onymický register jednotlivca. v štúdii Register propriálneho systému a jeho fungovanie (Krško. 95 – 96). ktoré závisia od počtu a  druhu sociálnych skupín. 2013). ktoré sú normované makrosociálnymi registrovými normami (sociálnym statusom a rolou jednotlivca). s. b) mikrosociálny komunikačný register – znamená „schopnosť ľudí naznačovať a meniť svoj postoj ku komunikačným partnerom pomocou jazykových prostriedkov“ (Slančová.140 Jaromir Krško D. Slančová chápe komunikačný register v dvoch rovinách: a) makrosociálny komunikačný register – tvoria ho aktívne a pasívne komunikačné registre jednotlivca. D. . Slančová zároveň poukazuje na komunikačný register skupiny (súbor všetkých subregistrov jednotlivých členov skupiny) a komunikačný register jednotlivca. najnovšie názory o  fungovaní toponymického registra prezentuje štúdia Toponymický priestor ako súčasť kultúrno-antropologického priestoru (Krško. 2014). Tejto problematike venujeme pozornosť viac ako pätnásť rokov. Primárne delenie onymického registra vyplýva z  členenia onymie na antroponymiu a  toponymiu – preto rozlišujeme toponymický register (TR) a antroponymický register (AR). 1999. Schematicky to môžeme naznačiť takto: onymický register (OR) antroponymický register (AR) antroponymický register jednotlivca (ARJ) antroponymický register skupiny (ARS) toponymický register (TR) toponymický register jednotlivca (TRJ) toponymický register skupiny (TRS) Antroponymickému registru sme venovali v ostatnom čase pozornosť napr. ktorých súčasťou daný jednotlivec je. Komplexný komunikačný register človeka je individuálny.

prípadne môžeme vyčleniť subregister osôb.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 141 Cieľom príspevku nie je podrobne analyzovať obsahovú náplň jednotlivých onymických subregistrov. Členovia society ovládajú antroponymický register svojej skupiny a aktívne ho používajú v komunikácii skupiny – napr. 2000. Na označenie toponým používaných v relatívne uzavretých sociálnych skupinách sme vytvorili termín sociálne toponymá. prezývok) všetkých členov sociálnych skupín. Antroponymický register skupiny (ARS) je tvorený súborom všetkých podôb antroponým používaných skupinou na označenie členov tejto skupiny. do ktorých tento jednotlivec patrí a ktorých pozná. z práce. skupina zamestnancov. pretože skupina už neexistuje).). Tie sme definovali ako toponymá. športovcov. nulovou) . s. s. sociálnymi statusmi členov týchto skupín a  pragmatickými aspektami vstupujúcich do komunikácie zo strany členov societ (pozri napr. V minulosti sme venovali pozornosť predovšetkým toponymickému registru – najmä toponymickému registru skupiny. komunikačného) registra ako zložitej siete prvkov podobnej neurónovej sieti ľudského mozgu. Na zložitosť sociálnych väzieb a  začlenenie jednotlivca do viacerých sociálnych skupín v  súčasnosti poukazujú internetové sociálne siete – každý člen takejto siete má zoznam priateľov. sociálnu členitosť svojich sociálnych skupín. obyvatelia obce a  pod. ARJ je tak isto ako apelatívny komunikačný register. subregister okrajových osôb. ale jednotlivec ich ovláda a používa (antroponymá tzv.. Krško. z detstva. je potrebné načrtnú aspoň ich základnú charakteristiku a obsahovú náplň.. politikov. 2007. ktoré vznikli a používajú sa v relatívne uzavretej sociálnej skupine. ktoré netvoria s jednotlivcom sociálne skupiny. ktoré má spoločné s novoprihláseným priateľom. niektoré siete ponúkajú novému členovi možnosť pridať mu našich priateľov – v tomto momente si človek uvedomuje diferenciáciu súboru virtuálnych priateľov. Antroponymický register jednotlivca (ARJ) predstavuje súbor všetkých antroponým a ich foriem (napr. rodinní príslušníci a podobne. ale nemá nimi koho pomenovať. sú tam však rôzni ľudia – zo školy. hypokoristických podôb. školská trieda. ARJ je čiastočne determinovaný časovou existenciou sociálnych skupín (po zániku skupiny zaniká nominačná funkcia antroponým tejto skupiny – jednotlivec síce ovláda antroponymá členov bývalej sociálnej skupiny. 188) – mená umelcov. vyznačujú sa nízkou (resp. ale pre potreby pochopenia ich fungovania v kontakte rozličných societ odlišných kultúrne i jazykovo. ktorých je členom a musí starostlivo vyberať z kontaktov tie. Ak nás niekto kontaktuje a požiada o priateľstvo. resp. Práve tieto poznatky nás priviedli na myšlienku znázornenia onymického (resp. vnútorne diferencovaný na subregister blízkych osôb. 77). spoločenského alebo kultúrneho kontextu (k  tomu Ološtiak.

26). z hľadiska pracovného zaradenia – poľnohospodári. 1 K podrobnejšej charakteristike toponymického registra pozri Krško.1 V rámci TRS rozoznávame sociálne skupiny členené na základe veku – detské. športovci. tłumaczenia z dodaniem polskiego formantu. Gornowicza a  rozdelila adaptované názvy do 6 skupín: „1. rybári. Bolo to tak od počiatku existencie ľudstva a jeho migrácie. Veľmi podnetnou publikáciou je monografia B. Problematikou jazykových kontaktov s nemeckým etnikom sa zaoberali mnohí jazykovedci – z hľadiska vlastných mien napr. pretože toponymá ich chotára nie sú známe obyvateľom iných skupín (obcí z inej časti štátu. Preto toponymický register jednotlivca (TRJ) predstavuje súčet častí toponymických registrov skupín ktorých daný jednotlivec je členom. lesní robotníci. ktorý sledoval rovnaký priestor ako M. 2013). 5. Jednotlivec môže byť (a  spravidla aj je) členom týchto societ. Ľupták sa v  rámci svojho lingvistického výskumu venuje predovšetkým kontaktu nemeckého etnika so slovenským a výsledkom tohto stretu z hľadiska bilingvizmu (pozri Ľupták. ale takouto skupinou môžu byť aj obyvatelia obce. obyvateľov obce. Czopek-Kopciuk (1995). 3. Z  hľadiska onymických registrov dochádza pri stretnutí dvoch (a  viacerých) sociálnych kultúr k  vzájomnému ovplyvňovaniu jednotlivých skupinových registrov. urzędowe zmiany nazw. prípadne v zahraničí). 2009. s. rybárov. substytucje fonetyczne z dodaniem polskiego formantu. 2. Matejčík (1995). Ľupták. lesných robotníkov. 1995. substytucje fonetyczne. rodiny. regiónu a podobne. na základe záujmov – poľovníci. ktorými daná societa označuje (pre ňu) dôležité orientačné body a ktoré aktívne vstupujú do komunikácie členov tejto society. Toponymický register skupiny (TRS) predstavuje súbor všetkých toponým. môžeme vyčleniť rodinu ako sociálnu skupinu. ktorá vychádzala z  názorov H.142 Jaromir Krško komunikačnou potenciou voči nečlenom tejto skupiny a pomenúvajú toponymické objekty sociálneho priestoru society počas existencie sociálnej skupiny. 4. 2011. J. . 6. tłumaczenia. Pri TRS chápeme existenciu a fungovanie týchto rozličných societ v horizontálnom a vertikálnom smere. 2013. M. mládežnícke. Ide o toponymá známe napríklad len v skupine poľovníkov. hybrydy (nazwy mieszane).“ (Czopek–Kopciuch.

pretože nebude rozumieť obsahu proprií z iných onymických registrov. triednych kolektívov a pod. ktorá opúšťa pôvodné územie a migruje. Človek sa (hoci aj virtuálne) dostáva do iného kultúrneho prostredia. aby došlo k prekrytiu národných exoným s označením toho istého toponyma. v češtine Mnichov. Czopek-Kopciuk (1995). society jednotlivých obcí. Ľupták poukazuje aj na problém prekladu vlastných mien obsiahnutých v onymických registroch takýchto societ. S  týmto faktom musia počítať . Komunikujúci z rozdielnymi toponymickými registrami musia voliť komunikačnú stratégiu. Tie môžu byť národné – názov pre označenie toponyma sa používa len v jednom jazyku (pomenovanie nemeckého mesta München je v angličtine Munich. že tieto registre sa tvoria v horizontálnom i vertikálnom smere. Pri definovaní TRS sme zdôraznili. Pri stretnutí dvoch societ dochádza ku kontaktu dvoch rozdielnych onymických registrov (z  hľadiska obsahových. Existencia onymických registrov vo vertikálnom smere súvisí s  celkovou globalizáciou sveta. nesie so sebou len virtuálny toponymický register ako „spomienku“ na predchádzajúci sociálny priestor – ten však existuje v apelatívnej aj propriálnej zložke registra danej society. Horizontálne chápanie sociálnych toponým vnímame ako ich existenciu na rovnakej úrovni (napr. O kontakte dvoch alebo viacerých TRS (v tomto prípade môžeme hovoriť o národných toponymických registroch) svedčí existencia exoným. v španielčine Múnich. Pri kontakte rozličných etnických kultúr dochádza k  napätiu medzi národnými onymickými registrami. že každá societa má pred kontaktom s inou skupinou relatívne uzavretý antroponymický a toponymický register. Pri stretnutí dvoch rozličných jazykov musí dôjsť k  zosúladeniu toponymických registrov. aby sa predišlo komunikačným nedorozumeniam. v slovenčine Mníchov) alebo medzinárodné – názov sa používa najmenej v dvoch jazykoch. v poľštine Monachium. z nášho pohľadu spoznáva iné onymické registre. mobilitou ľudí v rámci celého sveta. Rutkiewicz-Hanczewska (2013) venovala pozornosť vlastným menám v motivačno-komunikatívnej rovine a tak isto kognitívnej stránke proprií v komunikácii.). Postupným splynutím týchto societ dochádza ku vzájomnej kontaminácii onymických registrov. v taliančine Monaco di Baviera. ako ich definovala B. motivačných i  slovotvorných modelov).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 143 K čomu vlastne pri kontakte dvoch societ dochádza z pohľadu skupinových onymických registrov? Musíme vychádzať z  faktu. skupina. M. Záver. M. ktoré môžu nadobúdať podoby. resp. Pri vertikálnom chápaní existencie sociálnych toponým sa prekladateľ (ale aj bežný používateľ jazyka) môže dostať do komunikačných problémov.

75–86. [w:] Varia X. Šimková. red. • Górnowicz. Literatúra • Beránek. 75–84... T. • Matejčík. 84–94.144 Jaromir Krško komunikujúci. s. Bratislava 2003. 2013). H. [w:] Od textu k prekladu IV. 151–169. – 17. 2000. Nábělková a M. semináře „Onomastika a  škola. Varianty.. [w:] Onymické systémy v regionech.24. Majtán. M. • Krško. 79–86. s. Viacnázvovosť v informatívnom type textov cestovných sprievodcov a v preklade. 2013. konaného . Banská Bystrica 6.. Hauerland na strednom Slovensku. • Krško.. s. red.. M. Onymická viacnázvovosť v terminologických súvislostiach z pohľadu prekladateľa. Praha 2009. A. Ďuricová. [w:] Vlastné mená v jazyku a spoločnosti. Toponymický priestor ako súčasť kultúrno-antropologického priestoru. 159–165. ktorí reprezentujú tieto etniká. Praha 2011. [w:] „Onomastica Slavogermanica“. Sborník příspěvků z  V. A. 1973. Ďuricová. 9. LIV. red. 22. Sociálno-psychologické aspekty pomenovania. J. a kol. Krško – M. 7.. B. • Ľupták.. [w:] Od textu k prekladu VI. J. s. Čo je onymická kompetencia? Viacnázvovosť medzi socioonomastikou. Kraków 1995. M. J. Praha 2013. • Ľupták. Zborník materiálov z X. • Czopek-Kopciuk. J.. – 8. 42–49. [w:] Od textu k prekladu VIII. • Krško. V tlači. Register propriálneho systému a jeho fungovanie. Zborník referátov zo 14. s. red. slovenskej onomastickej konferencie. ale rovnako tak aj prekladatelia z jedného jazyka do druhého. • Ľupták. kolokvia mladých jazykovedcov (Modra-Piesok. s. red. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w  języku polskim. Standardizované podoby. Bratislava – Banská Bystrica 2000. M. A. [w:] „Acta onomastica“. VII. . Adaptácia nemeckých terénnych názvov do slovenskej toponymickej sústavy (na príklade Dobšinej). Die Arten Polonisierung deutscher Ortsnamen im Gebiet von Malbork. Príspevok prednesený na konferencii Registre jazyka a jazykovedy (Prešov 16.. s. Index českých exonym. novembra 2000). J... J. Ďuricová. • Krško. jazykovou pragmatikou a prekladom. Praha 2011.

.. Odaloš. konferencie o komunikácii. It also deals with the functioning of the registers when in contact with more societies which differ both in language and culture. Poznań 2013.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA • • • • 145 12. red. Kesselová. 200–214. Prešov 2013. emer. Banská Bystrica.. Metamorfózy jazyka a jazykovedy. Jazykovoštruktúrny a komunikačno-pragmatický status vlastného mena (adaptácia anglických proprií v slovenčine). s. 95–96. Materiály z 3.-14. Prešov 2007.. J. Potrebuje reflexia súčasnej slovenskej jazykovej situácie pojem register?. Genologia onimiczna. Speakers representing these ethnicities as well as translators translating from one language into another one have to take this fact into account. s. Koblížek. Banská Bystrica – Donovaly.. 1999. D. Šrámek. Slančová. DrSc. . I. [w:] Retrospektívne a  perspektívne pohľady na jazykovú komunikáciu. With respect to onymic registers we understand social contact of various societies as a  tension between individual collective onymic registers. Bartůňková. Ološtiak. D. Ivorovi Ripkovi. Variety hovorenej podoby slovenčiny na východnom Slovensku v trénerskom mikrosociálnom komunikačnom registri. 11. ledna 1993 v Hradci Králové.–13.. prof. M. [w:] Jazyk je zázračný organizmus. Slančová. Rutkiewicz-Hanczewska. red. R. 129–137. V. PU. pri príležitosti jeho životného jubilea. septembra 1997. Zborník príspevkov venovaných prof. P. M.. diel. Nazwa własna w płaszczyźnie motywacyjno-komunikatywnej. M. s. Hradec Králové 1995. Imrichová a J. red. PhDr. Onymic registers in communication and in contact with various sociocultures Resumé The paper deals with the functioning of onymic registers within the communication register (of an individual or a social group).

.

wcześniej nieużywanych zdań danego języka etnicznego. zob. czyli zdolności użytkowników języka do produkowania poprawnie zbudowanych. Zgodnie z innymi paradygmatami językoznawstwa za podstawowy cel tej nauki uznaje się eksplantację sensowności wypowiedzi formułowanych na gruncie danego języka. Na przykład. celem lingwistyki generatywno-transformacyjnej jest wyjaśnienie faktu kreatywności językowej. s. Praca magisterska. Instytut Polonistyki i  Kulturoznawstwa. Gad.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 147 Wojciech Krysztofiak Uniwersytet Szczeciński Jak badać fakt nierozumienia wypowiedzi językowych? Esej o nowym paradygmacie lingwistyki Słowa kluczowe: filozofia języka – pragmatyka lingwistyczna – akty mowy – nierozumienie wypowiedzi językowej Keywords: philosophy of language – linguistic pragmatics – speech acts – misunderstanding language statement Teorie lingwistyczne można na różne sposoby typologizować lub nawet klasyfikować. Autorka wyróżnia dwa hiperparadygmaty uprawiania językoznawstwa: immanentny oraz transcen- . Uniwersytet Szczeciński. Przykłady rozmaitych celów eksplanacyjnych językoznawstwa można mnożyć1. a także konstrukcji gramatycznych i stylistycznych. A. 2013. Pragmatyczna analiza forum dla dzieci rodziców autystycznych. W teoriach lingwistycznych uprawianych historycznie (diachronicznie) poszukuje się mechanizmów formowania się w danym języku nowych słów i fraz. Wydział Filologiczny. czyli cel wyjaśnienia określonego typu faktów uznanych jako fundamentalne z  jakichś względów filozoficznych. 5–19. 1 Na temat różnych sposobów typologizowania teorii językoznawczych. Jednym z  kryterium takich czynności metanaukowych jest cel eksplanacyjny teorii.

przeceniając teoretycznie konstruowany tak zwany fakt wzajemnego rozumienia się użytkowników języka. 1. Ta właściwość czynności komunikacyjnych człowieka przejawia się nie tylko w tym. Wydaje się. pozajęzykowym kontekście. czy rozumiemy nasze wypowiedzi w  rozmaitych okolicznościach komunikacyjnych. że do dnia dzisiejszego teoretycy nie skonstruowali rozstrzygalnego kryterium rozumienia wypowiedzi artykułowanych w rozmaitych sytuacjach komunikacyjnych przy pomocy wyrażeń dowolnego języka potocznego [na temat różnych koncepcji rozumienia. dentny. O  tej iluzji świadczy choćby to. Nierozumienie wypowiedzi językowych jest bowiem uniwersalnym atrybutem procesów komunikowania się ludzi. że dotychczasowe językoznawstwo tkwi w „metodologicznej iluzji”. aby pytanie: dlaczego użytkownik języka U rozumie wypowiedź W. . Wyjaśnienie takiego „typu-faktu” redukuje się do udzielenia odpowiedzi na następujące pytanie: dlaczego każda czynność językowa (czyli wypowiedź wyartykułowana w danej sytuacji komunikacyjnej) przejawia swoje niezrozumienie przez użytkowników języka? Jakie są czynniki determinujące to. ale również wtedy. że nie rozumiemy na ogół naszych interlokutorów. Nierozumienie wypowiedzi językowej jest więc nierozumieniem czynności językowej. Istnieją więc racje metodologiczne. w  sytuacji komunikacyjnej S?. które dokonują się za pomocą języków etnicznych. w dowolnej sytuacji komunikacyjnej jest niezrozumiała? Stawiając takie pytanie. zgodnie z którą fakt nierozumienia wypowiedzi językowych formułowanych na gruncie danego języka jest tym. Jadacki 1990]. sformułowaną w  J. co w  pierwszym rzędzie „owocna” teoria języka powinna wyjaśnić. język jest traktowany jako byt konstytuujący się w jakimkolwiek. Według założeń filozoficznych drugiego z hiperparadygmatów. ocenić jako źle postawione. Konstruowany paradygmat podpada pod hiperparadygmat transcendentny. gdyż język jest rozpatrywany jako byt konstytuujący się w środowisku neuronowo-umysłowym. Fakt nierozumienia wypowiedzi językowej Wypowiedzi językowe są czynnościami użycia wyrażeń danego języka w  określonych sytuacjach komunikacyjnych. kiedy sami ze sobą „autokomunikujemy się”. że każda wypowiedź sformułowana w języku potocznym. należy skonstatować. zob. skoro nie dysponujemy rozstrzygającymi kryteriami sprawdzenia tego. że tak zwane fakty rozumienia wypowiedzi językowych stanowią aberrację lub fluktuację komunikacyjną.148 Wojciech Krysztofiak W niniejszym artykule zostaną wyszczególnione założenia paradygmatyczne teorii języka.

„Strzałka czasu” powoduje rozpad myśli wyrażanych przez dowolną wypowiedź. że przeważnie nie rozumiemy samych siebie jest również argumentem na rzecz tezy. Powtórzmy tę operację w następnych tygodniach. Trudno jest bowiem znaleźć rację na rzecz tezy. mówiąc. Czynności autokomunikacyjne wykonujemy nie tylko wtedy. Każda taka próba jest wyłącznie interpretacją treści rekonstruowanej 2 Na temat autokomunikowalności. Wkładamy więcej wysiłku. postawmy to samo pytanie w odniesieniu do „listu zakupowego” po tygodniu. uniemożliwia wyrażenie dokładnie tych samych myśli. „meta-list zakupowy nr 5” itd. Nie zaglądając do naszego „meta-listu zakupowego nr 1”. Stopień trudności rozumienia wypowiedzi innych osób jest wyższy niż stopień rozumienia wypowiedzi własnych. 263 oraz Krysztofiak 2007. ale również wtedy. Można nawet opisać ten stan rzeczy metaforycznie. której treść jest konstytutywnie niewyrażalna. czyli autokomunikowanie się. Zastanawiając się w myślach „o co chodzi naszemu rozmówcy”. pisząc „list zakupowy”. Nie jesteśmy natomiast w stanie dokonać ich ponownej rekonstrukcji. że nie rozumiemy wypowiedzi językowych? Jeśli jesteśmy w stanie zrozumieć wypowiedzi naszych rozmówców.1. to również jesteśmy w stanie zrozumieć samych siebie. iż rozumienie własnych wypowiedzi jest trudniejsze od rozumienia cudzych wypowiedzi. Dystans czasowy pomiędzy naszą wypowiedzią W a jej późniejszą repliką w sytuacji. co mieliśmy na myśli. …. aby zrozumieć drugą osobę. W pracach tych zwraca się uwagę na dokonane przez egzystencjalistów odkrycie mowy „autentycznej”. . iż na ogół nie rozumiemy wypowiedzi naszych interlokutorów. Następnie postawmy sobie pytanie po kilku godzinach: co miałem na myśli. Krysztofiak 2008. gdy rozmawiamy z inną osobą. mówiąc W. Niech egzemplifikacją tej metafory będzie następujący eksperyment myślowy: Napiszmy kilka zdań wyrażających nasze przekonania na temat zakupów na planowane przyjęcie rodzinne. iż czynności heterokomunikacyjne są przerywnikiem w strumieniu autokomunikacyjnych aktów mowy. jest zjawiskiem o wiele częstszym niż mówienie do drugiej osoby2. W niniejszej pracy tę właściwość „egzystencjalnych aktów mowy” ekstrapoluje się na wszelkie akty mowy. odpowiadając na to pytanie. kiedy wypowiadaliśmy W. niż wtedy. s. w której chcemy zdać relację z tego. czy nasze komentarze wyrażają te same myśli. Dokonajmy porównania treści tychże meta-listów i postawmy pytanie. gdy usiłujemy zrozumieć własne wypowiedzi. Spiszmy nasz komentarz. Zatem wykazanie tego. „meta-list zakupowy nr 2”. Mówienie do siebie. prowadzimy de facto dialog z samym sobą.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 149 1. tworząc szereg komentarzy o postaci: „meta-list zakupowy nr 1”.Skąd wiemy to. kiedy sami spacerujemy ulicą. a więc niezrozumiała (choć zwykle jakoś „poruszająca nas”). Werdykt będzie negatywny. zob.

Krysztofiak 2008. że badany obiekt jest wirtualny. w  których wyrażamy myśli. która da się modelować na gruncie fizyki i chemii kwantowej. jak zatrzymujemy kadr oglądanego filmu. że podlega ona momentalnej entropii? . Nie rozumiemy własnych wypowiedzi językowych. pokazuje. czynności językowe. jak mierzymy trwanie biegu sportowca. s. posiadają swoje struktury. jeszcze inni – że sportowca lub to.150 Wojciech Krysztofiak wypowiedzi. ewokowana ingerencją eksperymentatora. elementarnej myśli wyrażanej w strumieniu naszych cichych czynności językowych. gdyż myśli wyrażane za ich pomocą podlegają szybkim. kiedy mówisz. Nie jesteśmy w  stanie ich zatrzymać w  strumieniu świadomości tak. 257]. że nie jesteśmy w stanie przez nawet „nieco dłuższą chwilę” utrzymać w  strumieniu świadomości myśli. Wiemy to z kolei stąd. która aktywuje się wraz z wykonaniem danej czynności językowej. że nie daje się ona dokładnie zrozumieć? Co więc powoduje w  strukturze myśli wyrażanej w  wypowiedzi językowej to. które nie dają się skadrować. a więc wytworzeniem nowej myśli. Wirtualność naszego mówienia daje o sobie znać w badaniach empirycznych. że użytkownicy języka nie posiadają zdolności do identyfikowania przedmiotu odniesienia swoich wypowiedzi. jak niektóre wirtualne obiekty fizyków. nie oznacza tego. Oznacza to. Determinanty nierozumienia wypowiedzi językowych To. są wirtualne. że każda myśl rozpada się w mgnieniu oka w wyniku procesów entropii. zmienność w  udzielaniu odpowiedzi na to pytanie. część respondentów odpowiada. Tak. Atomy pierwiastków promieniotwórczych o  krótkim okresie życia mają strukturę. że Adam Małysz jest sportowcem. do utrzymywania „kadru myśli towarzyszącej wypowiedzi”. Co więcej. Co więc powoduje w strukturze wypowiedzi językowej to. Podobnie. również posiadają swoje struktury. Nie rozumiemy więc własnych wypowiedzi. że nie posiada on określonej struktury determinującej jego atrybuty. robiąc sobie przerwę na pójście do kuchni po chrupki. 1. rozpadające się w mgnieniu oka czynności językowe. gdyż myśli w nich artykułowane rozpadają się momentalnie. momentalnym procesom entropii [por. Na pytanie o postaci: Kogo lub co masz na myśli. że nie rozumieją pytania. Nie będzie nadużyciem powiedzenie tego. Nie jesteśmy w stanie zmierzyć stoperem długości trwania naszej myśli tak. Co więcej. że Adam Małysz jest sportowcem?. gdyż nie posiadamy „władzy ich kadrowania”. nie jesteśmy w stanie nawet „wyizolować lub zatrzymać” w oknie świadomości pojedynczej. inni zaś – że Adama Małysza. „punktowo podlegają atrofii”.2.

mianowicie: (i) płaszczyznę fizyczną obejmującą mechanizmy kodowania języka w materiale fizycznym. głęboka. wyłącznie szumy komunikacyjne zakłócające procesy tworzenia przez użytkowników języka cieni „idealnych. Determinantami nierozumienia parole mogą być. tradycyjni językoznawcy muszą traktować sprefabrykowany fakt rozumienia wypowiedzi językowych jako fundamentalny atrybut praktyk komunikacyjnych. na ten poziom składają się wszelkiego rodzaju mechanizmy formowania (syntezy) tych reprezentacji. Aby były one eksplanacyjnie płodne. Ten pierwszy obejmuje wszelkie reprezentacje mentalne. Wiodące koncepcje lingwistyczne akcentują płaszczyznę fizyczną czynności językowych rozumianą w duchu platońskim. która obejmuje sposoby implementacji reprezentacji mentalnych w  sieci neuronowej mózgu. Ponadto. Langue jest bowiem tym. która rozpada się na dwa poziomy: umysłowy oraz poziom świadomości. Do dnia dzisiejszego w badaniach nad językami dystynkcja: langue – parole organizuje metody badawcze.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 151 Odpowiedź na powyższe pytanie wymaga opisu struktury czynności językowej przy pomocy określonego modelu teoretycznego. ukryta sfera langue pełni funkcję nadawania sensu lub znaczenia na poziomie syntaktycznym oraz semantycznym wypowiedziom językowym wytwarzanym w praktykach komunikacyjnych w sferze parole. czynności językowe ujawniają się w  tej płaszczyźnie jako stabilne byty materialne w postaci napisów oraz dźwięków językowych. w wyniku których użytkownicy języka przeżywają swoją świadomość mówienia i myślenia. Te sposoby obejmują nie tylko fizyko-chemiczne. Drugi z poziomów obejmuje procesy aktywacji reprezentacji mentalnych. co „czyni” parole zrozumiałym. co jest określane . platońskich wyrażeń językowych”. Tym samym. Określić go można jako przestrzeń mentalną umysłu. na których realizuje się wypowiedź językowa. Mechanizmy tejże implementacji idealnych struktur językowych w materiale fizycznym składają się na to. (ii) płaszczyznę mentalną. przede wszystkim: fonicznym i graficznym. W jej świetle. Wypowiedzi językowe są traktowane jako „platońskie cienie” wyrażeń rozumianych jako elementy idealnej struktury językowej. ich konstrukcja musi obejmować wszystkie płaszczyzny ontyczne. na gruncie tego schematu. formatowania oraz anihilacji neuronalnych implementacji reprezentacji mentalnych. poprzez narzucenie schematu: langue – parole na uniwersum lingwistyczne. (iii) płaszczyznę neurofizjologiczną. ale również różnych typów treści myślowe. w szczególności reprezentacje napisów oraz dźwięków językowych. ale również informatyczne procesy przetwarzania.

Krysztofiak 2013. czyli rozpadu wyrażanych myśli przez wypowiedź. a  te ostatnie scharakteryzuje się jako podlegające wariabilnym (heraklitejskim) procesom zmiany (anihilacji. Nierozumienie wypowiedzi językowych jawi się ostatecznie na gruncie tradycyjnego hiperparadygmatu językoznawstwa jako aberracja lub fluktuacja czy anomalia użycia języka. Rozumienie wypowiedzi byłoby więc efektem procesu odwrotnego. a więc wzrost jego nieuporządkowania jest wyłącznie funkcją czasu (o ile na układ nie oddziałują czynniki z zewnątrz). Jeśli nasze wypowiedzi językowe rozumiane jako byty fizyczne (napisy lub dźwięki) potraktuje się jako efekty implementacji w materiale fizycznym reprezentacji lingwistycznych zakodowanych w  przestrzeni mentalnej umysłu3. że wzrost entropii układu.). Harder 2003]. mechanizm entropii myśli wyrażanej przez wypowiedź polegałby na uzyskiwaniu. . Ponieważ takie oddziaływania powodują transformację danej wiązki reprezentacji. Proces wzrostu entropii. istotnych statystycznie. przez wszystkie reprezentacje danej wiązki prawdopodobieństwa aktywacyjnego bliskiego zeru. nierozumienie wypowiedzi stanowiłoby naturalny proces dokonujący się w każdej przestrzeni mentalnej dowolnego użytkownika języka. byłby funkcją uzyskiwania. Można ją rozumieć jako teoretyczny „byt intensjonalny wypełniony rozmaitymi treściami ustrukturowanymi formalnie na różne sposoby (nazywanymi w kognitywistyce reprezentacjami umysłowymi)” [Patro. dekonfiguracji itd. 57]. procesy zablokowania 3 Pojęcie przestrzeni mentalnej jest rozumiane w duchu teorii Fauconniera [Fauconnier 1994. wariabilnie zmieniającej się wiązki reprezentacji mentalnych. wskazując na jego aprioryczność i dogmatyczność. w  interwale czasowym w granicy do zera. Tak szkicowo opisany schemat badawczy lingwistyki można łatwo poddać dekonstrukcji.152 Wojciech Krysztofiak w wielu współczesnych koncepcjach języka jako kompetencja lingwistyczna. wzajemnej konfiguracji. to wówczas opis takiej relacji implementacji pomiędzy reprezentacją mentalną a wypowiedzią musi narzucać na nią strukturę relacji wielo-jednoznacznej. Rozumienie wypowiedzi wymagałoby wówczas oddziaływań. przenoszonych asocjacyjnie z  innych wiązek reprezentacji mentalnych. wartości prawdopodobieństwa aktywacyjnego dla różnych reprezentacji składających się na daną wiązkę we względnie długim interwale czasowym. Zakładając. jako efekt deficytów funkcjonowania kompetencji lingwistycznej użytkowników języka. Każda wypowiedź w sensie fizycznym staje się implementacją pewnej. fuzji. s. Upraszczając. w niezwykle szybkim czasie. mutacji. czyli utrzymywania różnych. Zjawisko nierozumienia wypowiedzi językowych redukowałoby się do mechanizmu równego prawdopodobieństwa aktywowania się wielu reprezentacji mentalnych w danej wiązce. przez wszystkie reprezentacje danej wiązki takiego samego prawdopodobieństwa aktywacyjnego bliskiego zeru. na daną wiązkę reprezentacji.

gdyż one są określane jako sposoby ich wytwarzania i transformowania. Za pomocą czynności językowych użytkownicy języka. której celem jest opis mechanizmów konstytuowania się oraz przekształcania się memów. fale dźwiękowe. mutacji i selekcji kulturowej [na temat memów. kończą się sformatowaniem nowej wiązki. czyli system reguł produkcji fizycznych korelatów struktur reprezentacyjnych. zob. Innymi słowy. Dawkins 2003]. gra w szachy czy warcaby lub generowanie dowodów w sensie logicznym czy też podczas wykonywania algorytmów obliczeniowych. Celem mówienia nie jest więc uzyskiwanie czegoś. memetyka jest nadbudowana nad teorią mówienia. wytwarzają fizyczne odpowiedniki rozmaitych struktur reprezentacyjnych zakodowanych w  przestrzeniach mentalnych. Jako taka. lecz jest . implementacja struktury reprezentacyjnej>. Memetykę rozumianą jako teorię memów można określić jako naukę. 2. Czynności językowe stanowią więc sposoby implementowania fragmentów tej przestrzeni w  materiale fizycznym takim. kod gramatyczny. która stanowi zbiór względnie izolowanych systemów reprezentacji mentalnych. czy takie układy są kodowane w przestrzeni mentalnej umysłu. Jej pierwszym wymiarem jest przestrzeń mentalna. umysł ludzki wytwarza swoją przestrzeń mentalną. takich np. drugim zaś – określone uniwersa obiektów fizycznych. co tradycyjnie jest określane jako wzajemne porozumiewanie się użytkowników języka.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 153 wzrostu entropii danej wiązki reprezentacji. które nie dopuszczają do ich transformowania się na nowe układy. Trzeci wymiar konstytuuje kod gramatyczny. czyli czynności językowych. zgodnie z określonymi regułami gramatycznymi. jak pisemne dodawanie czy mnożenie). dla przykładu. jest sprawą dyskusyjną. można określić jako mem. Sfera memetyczna jest więc trójwymiarowa ontologicznie. Taki układ o  postaci: <struktura reprezentacyjna. To. ale również ruchy części ciała ludzkiego czy w końcu układy bodźców świetlnych. czyli obiekt semiotyczny podlegający procesom replikacji. a więc wyrażeniem nowej myśli. jak obiekty graficzne. Gramatyczność stanowi więc podstawowy atrybut procesów implementacji przestrzeni mentalnych w  tworzywie fizycznym. Założenia paradygmatyczne „lingwistyki nierozumienia” Zgodnie z  hiperparadygmatem kognitywizmu. rozumienie wypowiedzi językowych jest możliwe jedynie w osobliwych układach reprezentacji mentalnych. Być może pojawiają się one w module umysłu odpowiedzialnym za czynności ściśle zalgorytmizowane (np.

Hans Kloss i Stirlitz są bohaterami podobnymi. Iluzja wzajemnego rozumienia się stanowi wyłącznie efekt wykonania w  sytuacji komunikacyjnej określonej instrukcji behawioralnej. Historie oraz sytuacje. W niniejszej pracy założenia te są objaśniane przy użyciu odmiennego zestawu kategorii teoretycznych. Taka teoria powinna spełniać następujące założenia paradygmatyczne4: 4 Założenia (K1) – (K4) zostały pierwszy raz sformułowane w  pracy [Krysztofiak. w  których światy mentalne są grupowane.1. s. Światy mogą pozostawać względem siebie w relacji podobieństwa lub niepodobieństwa. Świat generowany przeze mnie podczas opowiadania treści filmu Stawka większa niż życie jest podobny do świata wytwarzanego przez opowieść Siedemnaście mgnień wiosny i jej rozmaite streszczenia. stanów rzeczy. uzupełniane dzięki aktywności memetycznej użytkownika języka. . wzbogacane. ich kategorii i typów. replikujące kody memetyczne rozumiane jako instrukcje behawioralne i przeważnie zanikające. 2. Grzeszczuk 2010. Systemy. Te relacje różnicują się w zależności od swojego typu. Światy niepodobne przynależą do różnych systemów. czyli jej replikację w innym memie (najczęściej stanowiącym mutację memu nadawcy). światy te są wytwarzane na mocy wypowiedzi tekstowych. zmieniane. Obie eksplikacje wyszczególnionych założeń są komplementarne. W  strumieniu mowy użytkownik języka nieustannie produkuje wirtualne memy – mutujące się. Przestrzeń mentalna Przestrzenie mentalne umysłów stanowią uniwersa względnie izolowanych systemów reprezentacji mentalnych. użytkownicy języka wytwarzają i modyfikują światy mentalne. Wyjaśnienie tego. wymaga skonstruowania teorii modelującej „ujęzykowiony umysł”. Są one ustrukturowane na rozmaite sposoby. 476–480]. W  systemach tych występują struktury zwane światami możliwymi. W każdym systemie światy mentalne są powiązane relacjami osiągalności międzyświatowej w sensie Hintikki. również przez reprezentacje faktów. są „zamieszkane” przez reprezentacje rozmaitych indywiduów. w  jakie są uwikłani. odsłaniają swoje podobieństwo. jak dzięki czynnościom językowym (mówieniu). Świat generowany przez tekst na temat „ugotowania obiadu dla żony” jest z pewnością „mniejszy” od świata przedstawionego w powieści Ogniem i mieczem. zdarzeń oraz historii. konstytuują się w przestrzeni mentalnej właśnie z uwagi na podobieństwo światów.154 Wojciech Krysztofiak nim wariabilna ekspresja memetyczna. są rozwijane. Mówienie jest więc w głównej mierze wytwarzaniem oraz modyfikowaniem światów możliwych w  ramach rozmaitych systemów składających się na przestrzeń mentalną użytkownika języka. Światy mentalne mogą być „mniejsze lub większe”. Nigdy nie są gotowe.

Kontekstem może być pojedynczy świat lub szereg takich światów. strukturalizującej dany świat. przeszłością. o ile nie są wzbudzane przez aktywacje reprezentacji z innych wiązek. Te światy mogą mieć różny indeks kategorialny: mogą być indeksowane realnością. ich aplauz lub gwizdy itd. Na ogół mówienie jest procesem „odtwarzania określonego świata”. przyszłością. Każda kolejna opowieść na temat romansu kolegi z  zeszłego lata jest modyfikowaniem pewnego wejściowego świata. będzie efektem osiągania stochastycznego (losowego) charakteru przez proces rozchodzenia się w danym świecie impulsu aktywacyjnego. (K2) Użytkownicy języka poprzez swoje wypowiedzi prefabrykują (wytwarzają lub modyfikują) rozmaite światy możliwe. wyrażanej przez wypowiedź. Aktywacje te posiadają rozmaite natężenia w danym momencie. Podczas mówienia w  umyśle użytkownika języka nigdy nie aktywują się wszystkie reprezentacje mentalne składające się na dany świat. Na przykład. zna osobiście przemawiającego polityka. Świat odtwarzany jest wzbogacany o  pewne elementy (reprezentacje . dystansem przestrzennym lub czasowym (jako bliskie lub odległe). ładunkiem aksjologicznym (dobre lub złe). czyli na gruncie jakiegoś świata możliwego lub nawet skończonego zbioru lub szeregu takich światów możliwych. dążąc do zera. Rozchodzenie się impulsu aktywacyjnego na reprezentacje składające się na dany świat może przebiegać wedle rozmaitych modeli formalnych w zależności od architektury asocjacyjnej (skojarzeniowej) porządkującej. aktualnością. Jeśli słuchacz. dla przykładu. na kontekst wypowiedzeniowy będzie składał się również świat wyznaczony przez jego narrację wspomnieniową. (ii) reprezentację sytuacji politycznej kraju zakodowaną w umyśle słuchacza. kontekstem jest na ogół świat aktualny obejmujący reprezentacje mentalne ulicy. w wyniku którego dochodzi do jego modyfikacji. Wcześniej zauważone zjawisko entropii myśli. doświadczanych obiektów i  faktów. kontekst wypowiedzeniowy tegoż przemówienia może obejmować: (i) reprezentację sytuacji aktualnej w telewizorze (tłum posłów. kiedy słuchamy jakiegoś przemówienia politycznego w Sejmie. z upływem czasu natężenia te zmieniają się. fikcjonalnością. lecz jedynie ich wiązki. wyznaczone przez treści wypowiedzeniowe.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 155 (K1) Użytkownicy języka wypowiadają się zawsze w jakiejś sytuacji komunikacyjnej. w  jakie są uwikłani. Zgodnie z  (K1) każda wypowiedź jest skontekstualizowana komunikacyjnie.). W wypadku zapytania się na ulicy nieznanego przechodnia „o godzinę”. światy te można określić jako lokucyjne korelaty wypowiedzi.

Fakt nierozumienia się odbiorcy i nadawcy jest wynikiem wzrostu entropii 5 Wielu badaczy podkreśla. Nowe światy (czyli po raz pierwszy wprowadzane do przestrzeni mentalnej) również są kreowane z elementów pochodzących ze światów kontekstowych. Światotwórcza aktywność użytkowników języka nie przebiega w próżni. impuls aktywacyjny rozchodzi się zgodnie z określonym modelem w umyśle słuchacza. Zarówno nadawca. Ta sama wypowiedź w sensie zobiektywizowanym (czyli jako mem) posiada dwa swoje korelaty mentalne w typowej sytuacji konwersacyjnej: jeden w postaci procesów rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego po reprezentacjach mentalnych w świecie nadawcy oraz drugi w postaci procesów rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego po reprezentacjach w świecie odbiorcy. Impuls aktywacyjny rozchodzi się zgodnie z określonym modelem w umyśle nadawcy i podobnie. Uczestnictwo w  kulturze dostarcza nam takich ludowych teorii. a także ich członków (socjologia ludowa). (2) reprezentowanie agentów i ich celowo zorientowanych działań (psychologia ludowa). Spelke. Akt wysłuchania czyjejś wypowiedzi jest początkiem pobudzenia w  przestrzeni mentalnej odbiorcy określonej wiązki reprezentacji mentalnych danego świata. porządków i wielkości (arytmetyka kognitywna). Kinzler 2007]. Kinzler. Na te teksty składają się tzw. użytkownik języka nabywa ludowej teorii na temat „bajecznego i fantastycznego seksu”. (K3) Istnieją dwa sposoby wypowiadania się: nadawczy (aktywny) i  odbiorczy (pasywny).156 Wojciech Krysztofiak mentalne) ze światów składających się na kontekst wypowiedzeniowy opowieści. takimi kontekstowymi światami są wszelkiego rodzaju światy wyznaczane przez tak zwane teksty kompetencyjne. (5) reprezentowanie własnej grupy społecznej oraz obcych grup społecznych. . Spelke 2007. ludową socjologią. Czytając Sztukę kochania Wisłockiej lub studiując Kamasutrę. a więc wrodzone struktury reprezentacyjne umysłu5. których użytkownicy języka uczą się w procesach socjalizacyjnych. Zob. Na przykład. W  typowej konwersacji ta sama wypowiedź jest artykułowana dwukrotnie: w trybie nadawczym oraz w trybie odbiorczym. (3) reprezentowanie liczebności. każdy z nas dysponuje ludową psychologią. (4) reprezentowanie miejsc geometrycznych w ich przestrzennym rozmieszczeniu (geometria ludowa). „ludowe teorie na dany temat”. że na system rdzennych kompetencji składa się pięć modułów wiedzy „odpowiedzialnych” za: (1) reprezentowanie nieożywionych przedmiotów i ich wzajemnych interakcji (ludowa fizyka). Prawdopodobnie u podstaw tych procesów akwizycji rozmaitych światów kompetencyjnych stoi tak zwana wiedza rdzenna. Na ogół. ale także ludową teorią na temat „podrywania kobiet czy mężczyzn” czy w  końcu ludową teorią ubierania się do pracy. jak i odbiorca wypowiedzi pobudzają swoje wiązki reprezentacyjne.

niepodobnych wzorców. w zależności od asocjacyjnej architektoniki pobudzonej struktury reprezentacyjnej. zob. 6 Pojęcie sytuacji jako korelatu czyniącego znaczenie zdań oraz ich wypowiedzeń jest używane w semantyce sytuacyjnej Barwise’a i Perry’ego [Barwise. Na temat współczesnych badań nad semantykami niefregowskimi.) 2009. Biłat (red. jak i odbiorców wypowiedzi tekstowych. Niektóre wzorce rozchodzenia się impulsów aktywacyjnych mogą powtarzać się przy okazji wytworzenia tych samych wypowiedzi. Wydaje się. na przykład w innych światach.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 157 w  procesie rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego w  światach mentalnych odbiorcy i  nadawcy. według określonego wzorca. ale również w semantyce niefregowskiej. Ostatecznie. . Określone wzorce (architektoniki) rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego w świecie możliwym mogą indukować w  czasie inne wzorce rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego. wywoływanego przez tę samą wypowiedź w  różnych sytuacjach. poprzez swoją wypowiedź. Perry 1983]. że również w  światach możliwych zachodzą asocjacje pomiędzy względnie stabilnymi wzorcami rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego. obaj nie są w  stanie uchwycić (skadrować) własnych myśli (czyli zatrzymać proces rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego w  określonej fazie) wyrażanych przez tę samą wypowiedź dwukrotnie: w trybie nadawczym i trybie odbiorczym. nieco częściej ta sama wypowiedź wytwarzana przy różnych okolicznościach w różnych momentach czasowych wywołuje rozchodzenie się impulsu aktywacyjnego według różnych wzorców. Nadawca mówiąc. (K4) Interakcje konwersacyjne są procesami kodowania możliwych światów w przestrzeniach mentalnych zarówno nadawców. Impuls aktywacyjny rozchodzi się z wiązek początkowo aktywowanych na inne reprezentacje. którą można nazwać właśnie światem możliwym. Względnie stabilne wzorce rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego w danej strukturze reprezentacyjnej można określić mianem sytuacji jako korelatów semantycznych ciągów wypowiedzi zdaniowych6. równie często rozchodzenie się impulsu aktywacyjnego. konstytuując tym samym relacje osiągalności międzyświatowej. to wówczas kodowane w przestrzeniach mentalnych światy (rozumiane jako wzorce rozchodzenia się impulsu aktywacyjnego po reprezentacjach mentalnych) są podobne. pobudza rozmaite wiązki reprezentacji mentalnych. przebiega według różnych. inspirowanej filozofią Wittegensteina wyrażoną w  Traktacie logiczno-filozoficznym. ale pozostających względem siebie w relacji podobieństwa. W takiej sytuacji można mówić o tym. Jeśli w przestrzeni mentalnej nadawcy i odbiorcy aktywują się reprezentacje mentalne według podobnych wzorców przy okazji wytworzenia danego ciągu wypowiedzi.

reprezentacjach obiektów.2. reprezentacją klasy kotów będzie miejsce w sieci neuronowej. zaś aktywacje tych reprezentacji są reakcjami tych miejsc na odpowiednie bodźce (impulsy). podlegające jedynie intuicyjnej eksplikacji. Brak posiadania danej reprezentacji mentalnej oznacza więc to. można by objaśnić reprezentację mentalną jako zapis w sieci neuronowej dowolnego obiektu w sensie najszerszym. instrukcji. na przykład o określonej strukturze geometrycznej). Natomiast nie znajdziemy w podręcznikach akademickich „jasno skrojonej w  języku formalnym” definicji reprezentacji mentalnej w ogóle. Nadto.158 Wojciech Krysztofiak że nadawca koduje w przestrzeni mentalnej odbiorcy duplikat danego świata możliwego skorelowanego z jego wypowiedzią tekstową. strategii komunikacyjnych. to reprezentacją mentalną tego impulsu (bodźca wypowiedzeniowego) będzie pewne miejsce w sieci neuronowej (ciąg następujących po sobie neuronów czy też pewna ich rozmaitość porozrzucana w wielu różnych częściach w sieci. które zareaguje na usłyszenie tejże wypowiedzi. że sposoby reakcji czegoś na coś są funkcjami (lub ogólniej: relacjami) przyjmującymi określone wartości od argumentów. reguł. Podobnie. zdarzeń fizycznych. Reprezentacje są miejscami w sieci neuronowej. w których sieć neuronowa aktywuje się w wyniku działania impulsów. Mówi się o reprezentacjach wypowiedzeniowych: napisów. Wobec tego. Jeśli użytkownik języka słyszy wypowiedź „Uważaj !”. które mogłoby zareagować na określony . mocy illokucyjnych. czym będą owe wartości tychże funkcji rozumianych jako sposoby reagowania sieci neuronowych na impulsy? Najprościej odpowiedzieć tak: wartościami funkcji reagowania sieci neuronowej na impulsy są miejsca. celów perswazyjnych. instytucji. Ale czy jest ów zapis w  sieci neuronowej? Można by odpowiedzieć tak: zapisy w sieciach neuronowych są sposobami ich reakcji na dowolny impuls (bodziec fizyczny). dźwięków słownych. że w sieci neuronowej nie występuje miejsce. Pojęcie to należy więc traktować jako pierwotne. Struktury reprezentacyjne języka W  rozmaitych kognitywistycznych teoriach języka używa się na ogół w sposób niezdefiniowany pojęcia reprezentacji mentalnej. klas obiektów. które na widok kota lub usłyszenia dźwięku „kot” lub zauważenia napisu „kot” zareaguje w jakiś sposób. 2. Posługując się „luźno” metaforą komputerową. faktów. którymi są impulsy. Należy więc odróżniać reprezentacje mentalne od ich aktywacji. w pragmatyczno-kognitywistycznych koncepcjach języka mówi się o reprezentacjach intencji językowych. Czym wówczas są owe sposoby reakcji sieci neuronowych na bodźce (impulsy)? Matematyk. informatyk czy logik powie.

że w mojej sieci neuronowej nie ma miejsca na reakcję na usłyszenie odpowiadającego temu napisowi dźwięku językowego lub na przeczytanie danego napisu. to zachodzi wysokie prawdopodobieństwo. ale zawsze w ramach pewnej wiązki. semantyczne (lokucyjne). kici”. jak użytkownicy wytwarzają sobie w swoich przestrzeniach mentalnych językowe obrazy świata oraz jakie są mechanizmy ich przekształcania. że w sieci neuronowej pierwszoklasisty. które dokonują się na rozmaitych poziomach użycia języka: gramatycznym. Teoretycy języka wyróżniają co najmniej trzy najogólniejsze typy takich reprezentacji: wypowiedzeniowe. Kiedy dziecko czyta na głos słowo „kot” w elementarzu. w nieco innym miejscu reprezentacja dźwięku „kot” (reprezentacje wypowiedzeniowe). gdy dziecko słyszy słowo „Filemon” (bo tak na imię ma jego kot domowy). słowa: „kotek”. jeśli nie rozumiem napisu „a woman in bikini during holiday”. Celem budowania takich modeli jest z  kolei udzielenie odpowiedzi na pytanie o to. „kicia”. jeszcze gdzie indziej reprezentacja semantyczna samego kota. kici. Ponieważ reprezentacje semantyczne nigdy nie aktywują się w izolacji. pragmatyczne (illokucyjne). co wchodzi w skład takiej wiązki reprezentacji semantycznych.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 159 bodziec (impuls). gramatycznymi tego języka. logicznym i informacyjnym. To. kiedy dziecku rodzic lub pani w szkole każe coś zrobić. które reagują na napisy oraz dźwięki wytwarzane zgodnie z  regułami fonetycznymi. zależy od sieci asocjacyjnej zakodowanej w przestrzeni mentalnej tego dziecka. które się aktywują wtedy. W tym wypadku dziecko identyfikuje intencję illokucyjną (językową) wypowiedzi. aktywować się będą również te miejsca w sieci neuronowej. Typy tych reprezentacji będą się różnicowały z uwagi na lokalizację miejsc reakcji sieci neuronowej na bodźce językowe. które zwykle się aktywuje. . Reprezentacje mentalne danego języka są więc miejscami w sieci neuronowej użytkowników języka. Lingwistyczne opisy reprezentacji mentalnych służyć mają konstrukcji modeli rekonstruujących ich sposoby przetwarzania. graficznymi. że jego sieć neuronowa w tym samym miejscu reaguje na bodźce wypowiedzeniowe tych różniących się illokucyjnie typów (dlatego nie odróżnia obu mocy illokucyjnych wypowiedzi). Podczas usłyszenia krzyku w sieci neuronowej dziecka aktywuje się miejsce. Będąc Eskimosem. Jeśli dziecko nie umie zróżnicować swoich reakcji na wołanie i alarmowanie. wówczas w jego sieci neuronowej w pewnym miejscu aktywuje się reprezentacja napisu „kot”. Dziecko odróżnia krzyk ojca z okna „Do domu!” od dźwięku językowego „Do domu” przeczytanego na lekcji. to znaczy. to znaczy. „Whiskas” (bo zwykle mama kupuje tę karmę dla Filemona) itd. podczas czytania słowa „kot”.

dysponując takimi modelami można projektować rozmaite zjawiska behawioralne użytkowników języka uczestniczących w  rozmaitych formach życia (na rynkach konsumpcji. Situations and Attitudes. • Dawkins R. J.. które przejawiają swój konstytutywny atrybut nierozumienia. nosi w sobie „grzech” naiwności.. 3. s. Otóż. że językowe obrazy świata oddziałują na systemy behawioralne użytkowników języka wyznaczające ich sposoby zachowywania się w określonych okolicznościach komunikacyjnych. Perry J.160 Wojciech Krysztofiak Zakładając. najczęstsze są zdarzenia nierozumienia wytwarzanych wypowiedzi w rozmaitych strumieniach mowy. rynkach rywalizacji seksualnej. (red. Dalekosiężny gen. . Zakończenie Zaprezentowane w eseju „pomysły filozoficzne” pojmowania komunikacji językowej dostarczać mają schematów pojęciowych opisu rozmaitych zjawisk językowych. • Biłat A. Wydział Filologiczny. Pragmatyczna analiza forum dla dzieci rodziców autystycznych. Są one zamierzone jako narzędzia opisu wypowiedzi językowych. • Gad A. Fenotyp rozszerzony. Uniwersytet Szczeciński. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. zaś tym.. Warszawa 2003. (tłum. „normalne”.. Wydaje się bowiem. Lublin 2009. Instytut Polonistyki i Kulturoznawstwa. która traktuje nierozumienie wypowiedzi językowych jako aberrację komunikacyjną. politycznej czy artystycznej). Bibliografia • Barwise J. Praca magisterska. konstruowanie modeli rekonstruujących sposoby przetwarzania reprezentacji językowych nabiera wartości technologicznej. 5–19. co typowe. Londyn1983. Czas najwyższy zastąpić dogmat rozumienia wypowiedzi językowych na dogmat ich nierozumienia: aberracją lub anomalią w obszarze komunikowania się są zdarzenia rozumienia wypowiedzi językowych. że każda teoria języka. Prószyński i S-ka. Gilewicz). Aporie ontologii sytuacji.). 2013.

Spelke E. s. Warszawa 1990.. Vol. Aspekty filozoficzne. 2007. 2010. s.D. “Cognitive Linguistics”. „Ruch Filozoficzny”. Aspects of Meaning Construction in Natural Language. 2003. 2007. 703–723. Szczecin 2008.. 467–499. According to the basic idea of this paradigm. • Krysztofiak W.274. Makroillokucja. 257–264. Egzystencjalistyczny model umysłu. s. Nr 3... Vol. This fact is assumed to be the constitutive feature of each speech act. „Ruch Filozoficzny”. • Harder P. Exactly When Do WE Need Them. Umysłowe osie liczbowe. Oblicza kultury.S. Część I. Core Systems in Human Cognition. . 2013. O rozumieniu. Core Knowledge. Baza empiryczna teorii referencji. s. “Progress In Brain Research”. • Kinzler K. Vol. 89–96. Ziemski P. 164. 2007.. Z filozoficznych podstaw semiotyki.D. nr 4. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. How to investigate facts of non-understanding speech acts? An essay on a new paradigm in linguistics Summary The main of the essay is to present philosophical assumptions underlying a  new paradigm of linguistics. 45–98.). Krysztofiak W. s... • Krysztofiak W. 10 (1). Cambridge University Press. LXVII. • Krysztofiak W. t.. Cambridge 1994. Nr 3 (83). 255. Mental Spaces... in communication processes language users do not understand speech acts produced by them. 91–99. 14 (1). facts of language understanding are treated as the communicational aberration or anomaly.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 161 • Fauconnier G. Kinzler K. s. Mental Spaces. (red.. Vol.. Efekt SNARC. LXIV. s.. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. In light of the proposed paradigm. • Spelke E. called “the linguistics of non-understanding”. [w:] Kochan E. Grzeszczuk J. • Patro K..S. Rok XXI. • Jadacki J. „Developmental Science”.J. „Filozofia Nauki”.

.

Bardziej uczulone na tę sprawę były dwa pozostałe zabory. znała i  stosowała dawne zasady gramatyki. szybko jednak odkrył trudności wypowiadania się słowem w  piśmie i  wprowadzał własne pomysły. 1 S. t. zobrazowana w jego listach. nie doceniała potrzeby poprawnej polszczyzny. podobnie jak jej ojcowie i dziadowie. Listy zebrane. Stanisław Wyspiański Nie bądź znawcą sztuki – nie znaj się. a ich druk uniemożliwiła ostatecznie II wojna światowa. walczyły jednocześnie o czystość i piękno języka. Wyspiański. szczególnie w  zakresie interpunkcji. Wyspiański nie był wyjątkiem.s. miała podobne założenia? Wyspiański pisze tak. pisowni i  stylistyki.-----1 Zasadniczym problemem nowatorstwa w wypowiedzi artystycznej jest postawa sprzeciwu przeciwko ugruntowanym zasadom. Literaturoznawcy mieli niemały kłopot z problemem czytelności jego korespondencji. Przeciwstawiając się prześladowaniom narodowościowym. Bywają jednak autorzy szokujący nowoczesnością tekstu. – wtedy się dowiesz. 188–189. III.) odwagi! śmiało! Więcej męskości. Kraków 1997. prose.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 163 Aniela Książek-Szczepanikowa Szczecin Między poprawną pisownią a ekspresją tekstu – unikalna proza Stanisława Wyspiańskiego Słowa kluczowe: pisownia.. formom. --. jak nauczyła go szkoła galicyjska. czy też uznanym powszechnie środkom wyrazu. Stanisław Wyspiański Keywords: spelling. W Krakowie polska młodzież. co o tobie myślą.(. expression. . treściom. dotyczące sztuki komunikacji językowej. – niech się drudzy tobą zajmują – o ciebie kłócą – ty siedź cicho. Czy unikalna proza Stanisława Wyspiańskiego. proza. ale pracuj i rób sam. która kładąc nacisk na klasykę i języki obce. Opóźniało się wydanie „Listów zebranych”. ekspresja..

O czytelności listów Wyspiańskiego . Stanisław Wyspiański Listy zebrane. Znak skrócenia cytatu (…) zachowano również w skróceniach dokonanych przez autorkę w całości opracowania. Kraków 1997. bez naruszania swoistości tekstów. a szczególnie dla dzieł Wyspiańskiego. Decyzję taką podjął Zespół Redakcji Literatury Klasycznej tegoż wydawnictwa po konsultacji z  historykami literatury.” Teraz przywołuje tę unikalną prozę celem przypomnienia niedocenionego. student krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Stanisław Wyspiański. Jak wszyscy w jego wieku odczuwa potrzebę kontaktu z kolegami. nad wiek dojrzały nadawca. pozostawiono swoistą interpunkcję.obejmujący zmiany składniowe wg nowej zasady(interpunkcja składniowa). Były wakacje. . przejęty jest swoim akademickim zadaniem wyszukiwania w terenie zabytków sztuki. ich opisem i rejestrowaniem. językoznawcą. Fakt ten zadecydował o powstaniu monografii Otwieranie <Wesela> Stanisława Wyspiańskiego. Uwzględniono wszystkie niekonsekwencje z  pogranicza dzieła literackiego i  mowy potocznej. III. dzięki opracowaniu Marii Rydlowej3.prawo artyzmu Wydawnictwo Literackie Kraków. t. Józef Mehoffer miał okazję przeczytać taką notatkę inwentaryzacyjną: 2 3 4 Historia wydania Listów Stanisława Wyspiańskiego.nastolatek. Ireną Bajerową i  edytorami. Ujawnia też uwrażliwienie na piękno. w której pisząca te słowa potraktowała listy malarza-poety jako „twórczą autodefinicję człowieka. Listy zebrane i979. 1979–97. Kraków.164 Aniela Książek-Szczepanikowa Poszczególne tomy ukazały się dopiero na przestrzeni lat 1979. aby nie osiągać „czytelności” tekstów na drodze współczesnego wystylizowania – listy miały pozostać dokumentem4. ale młodziutki badacz. s. które podjęło trud wydania tej unikalnej prozy. I-IV.[w:].[w:]Dodatek krytyczny. sierpień. Pierwszy zachowany list do Józefa Mehoffera z roku 1888 napisał zaledwie 19-letni Wyspiański. Postanowiono możliwie wiernie zachować język listów Wyspiańskiego. Notatka redakcyjna: Listy cytowano wg Listów zebranych. -19972. 341. zatroszczyło się przede wszystkim o to. t. Celem zespołu redakcji było przekazanie swobodnego biegu myśli i skojarzeń. Wzięto pod uwagę ogromne znaczenie form zapisu dla całego modernizmu. Pominięto wcześniejszy projekt Leona Płoszowskiego (1949–40). Patrz: Nota wydawcy. łącznie z zachowaniem małych liter na początku zdania.

o zainteresowaniu ich losami. . Jeździ po zapomnianych wioskach i wioseczkach. Zapowiada to bezspornie talent pisarski. podziwia. – zamek w planie kwadratowym . rysuje. co zlecono studiującej młodzieży. – bardzo ładna chrzcielnica. Do Mehoffera pisze : Szukaj no tam na swoją rękę po okolicy – kościołów murowanych.. jako służbę sztuce i krajowi. Sprawy językowe nie są dla niego najważniejsze. nieregularny z basztami kwadratowymi po rogach . --. Ibidem. Ibidem.6 Sam też wyszukuje. zwłaszcza części dolne kamienne okładane ciosem7. 11. wielokropki. 10. stwarzają atmosferę silnych doznań estetycznych. Słuchacz krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych jeszcze o tym nie wie. prześliczny i malowniczy. całe rzędy kreseczek akcentujących emocje. dziurach – a jak co znajdziesz bierz do kieszeni lub pod płaszcz i posełaj do Muzeum – rysuj co się da . chęci pomocy. kamienna z prześlicznym drewnianem przykryci. s. nawet bez nadziei zrozumienia ze strony adresata. prosi zatem Wyspiański o  korespondencję i  sam pisze. szperaj po strychach.t.budowa ceglana -------częścią – częścią. Już w pierwszych listach odczytujemy informacje o przyjacielskim związku nadawcy ze swoimi kolegami i znajomymi. Myślniki. z Drzewicy pisze: Dwór cały otoczony wodą . a jak może bierze lub wyprasza od obojętnych właścicieli.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 165 Niesłychanie piękna gotycka kropielnica z herbami i kolumienkami. ale traktuje to zadanie. namysł w  doborze słów i  określeń. że piękno rzeczy i  budowli trzeba za wszelką ceną ocalić przed wandalizmem ignorantów i ludzi obojętnych. 9. widok przecudny. s. – z ganku dworskiego zarosłego gęsto winem dzikiem . a także o potrzebie inspirowania ich wartością swoich znalezisk i bogactwem spostrzeżeń. I.. s. że jego listy same 5 6 7 S.widzisz tu całą walkę renaisansu z miejscowym gotycyzmem. Rozradowany wolnością wakacyjną podziwia też przyrodę... -----. mobilizujących żywy odbiór czytelnika.) – całość niesłychanie malownicza .5 Student malarstwa rozumie. Intensywność przeżyć domaga się odbiorcy.. Wyspiański. – prześliczne frontony (.. drewnianych. leży bowiem nad rzeczką Drzewiczką. Listy zebrane .na ruiny zamku wczesnorenaisansowego ----.

Celem podróży jest poznawcza penetracja sztuk plastycznych. efektowne (. jak i prof.wąski brzeg przeciwległy – i tylne zabudowania prokuracji starych. parowych statków.) obszarpanych gondolierów.) 9 W słowach tych nie mieści się zachwyt. które wyrażają przeciętni turyści. mamy podobne wrażenia.i panorama oświetlona zachodzącym słońcem – coraz to inne pyszne pałace – strojne. Z równym zainteresowanie śledzi dzieła sztuki i architektury . Nieco później. Pomimo tego mnóstwo szczegółów obniżających poziom wyobraźni – (. malarstwa. rzeźby i architektury. będące znakiem wyłamywania się z rygorów akademickich. która wykracza poza przeciętność: 8 9 Ibidem. a może raczej budzi tylko takie emocje. gondole . przy zwiedzaniu miasta wg wskazówek przewodników i zaleceń krakowskich profesorów.-. .. zatem w listach studenta do Tadeusza Stryjeńskiego odczytujemy nowy ton. Władysław Łuszczkiewicz..166 Aniela Książek-Szczepanikowa w  sobie są już „literackimi etiudami”. Indywidualizm uzdolnionego studenta dostrzega zarówno Jan Matejko. Nie tylko bowiem czytelnik odbiera znaczenia słowa. padają jednak słowa. Ibidem. W Wenecji. s.arkad pozalepianych deskami (. Adeptom sztuki malarskiej wiele wybaczano. którego się nie zapomina.afiszów porozlepianych..) Monotonne pluskanie fali – wolne posuwanie się łódki -. Pojawia się jednak myśl.8 Woda jest dla młodego malarza „obcym żywiołem” i nie budzi w nim emocji podobnych do tych. śledząc korespondencję z  Mehofferem w  okresie pobytu Wyspiańskiego na południu Europy. pisze zatem: Po południu wybrałem się po raz pierwszy – do gondoli – chciałem zwiedzić pałace i Canal Grande . czy księżyca. . temperaturę emocji obniża wyliczanka brzydoty. 237. podkreślając to interpunkcją listów : (…) żeby Pan wiedział jak mi ślicznie słońce przez okno świeci ----... 218. emocjonujący ton zdania i całej wypowiedzi.. w porównaniu z listami do Mehoffera. jak blaski słońca.widziałem . .wrażenie. w  związku z  czym mają prawo do szczególnego artyzmu wypowiedzi.gdy wyjrzę przez okno: woda. s. młody krakowianin nie ulega jakimś nadzwyczajnym olśnieniom estetycznym. ale także szczególny.. – okiennic w każdym oknie.

..dlatego że ja tego bardziej potrzebowałem niż kto inny. Beznamiętnie wymienia też obiekty. jakie miał „odrobić” stypendysta w podróży do Włoch.12 Z pewnością zadanie domowe. popsuło mu swobodę oglądu . on „gra” swoją rolę.11 Żale na programy zwiedzania i  sztywne zalecenia profesorów mówią znacznie więcej. s. s.--------. Student nie tylko pisze. pełen uznania i  zadowolenia. Ma żal do Matejki. .— tak. . . jaki okazywał nielicznym polskim zabytkom. . niż chciałby powiedzieć Stryjeńskiemu student Wyspiański . tak zharmonizowanego obrazu ozłoconego promieniami słońca. więc wszystkim wolno było to widzieć. nie były na swoim miejscu.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 167 Prawdziwie. s. W liście z 16 marca czytamy: A już doprawdy nie wiem. 241. który stanowczo sprzeciwiał się jego wyjazdowi. nie mogły jego zdaniem przemawiać swobodnie. we właściwym środowisku. .cieszyć się tem – tylko mnie nie --. 238. Ibidem.) straciłem przez to całą swobodę. Dzieła wybitnych mistrzów. że z dziełami sztuki w ten sposób obchodzić się nie można. w  porównaniu z  radosnym podziwem. czy też linią dopełniającą wers kiwnięciami głową z dezaprobatą. w łódce gdy się jest ujętym dokoła nowym obcym żywiołem – (wodą). Oglądając muzea. co mi się dzieje. pisze: (. zgrupowane i eksponowane specjalnie dla oglądających. że płynąc tak. co się dookoła ciebie pluszcze – i obija o stopnie tych przepysznych podwoi pałacowych – doznaje się wobec tego piękna architektonicznego.. 240.i wolność odbierania wrażeń – bo staję przed każdą rzeczą z pytaniem – na co ja jej mogę potrzebować.---. że chciałoby się żeby się to już raz skończyło – bo … 10 Pragnienia nie dopowiedziano. a  muzea 10 11 12 Ibidem.no a przyzna pan (chodzi o Stryjeńskiego). Liczne myślniki sugerują odbiorczy indywidualizm. Efekt wyznania „przedłuża” adresat listu wielokrotnym myślnikiem. słuchacz krakowskiej ASP też nie jest sobą. patrzeć na to.doznaje się wrażenia jakiejś samotności. które powinien jeszcze obejrzeć . Ibidem. Wyspiański czuje się samotnie wśród nadmiaru piękna. skoro widzę np. w galerii dwunastoletnie (swoją drogą bardzo ładne) angielki podziwiające Tycjana – albo te małe dzieci co się bawią pod posągiem Colleoniego. – jak to.

Ibidem. prof. np. Łuszczkiewicza. o  opinie profesorów. z narzuconych mu obowiązków akademickich. czasami objawiający się swoistą przekorą w jego epistołach.. nawet Bellini. 220.14 Znowu linia ironicznego zamyślenia i  dopełnienia. leżały za granicą. s. ale nie znajduje zrozumienia .----------.dla niego było już rzeczą znaną. aby przyszedł Tycjan. półpauzę i dywiz) Wtedy po prostu we Włoszech objawia się Wyspiańskiemu sztuka jako odrębny byt. ciągle jeszcze nie odnajdujemy „wysokiego tonu”. co ktoś drugi o tem myśli. Giov.i na co --? na to . Korespondencyjne uwagi mają 13 14 Ibidem.168 Aniela Książek-Szczepanikowa spełniały tylko rolę „chronionego obszaru sztuki”. pisze więc z żalem: To co myślałem o Poznaniu i Gnieźnie potrafię odłożyć na później – i zająć się czem innem. Wyspiański czeka niecierpliwie na poznanie zabytków polskiej przeszłości. mimo zachwytów nad wspaniałymi świątyniami. jak oni studiowali każdy najdrobniejszy fałd. Wysoko go cenił i obawiał się złych wpływów na jego twórczość osób dość niskich lotów artystycznych.) wszystko to cofnęło się na drugi plan -. jak oni długo i mozolnie malowali te swoje twarze madonn. w  innym kraju. Prosi też o wskazówki dotyczące zwiedzania miast pruskiego zaboru Polski. Rzecz dziwna – jak ci biedni Vivarini. niż się to na pozór wydaje. wyrażał bez ogródek swoje opinie. Wydaje się. dbali o draperie.13 Myślniki i  zgrupowania „myślniczków” dziwią czytelnika. Wyspiański wyraźnie odczuwa niedosyt. że bardziej martwił się o Mehoffera. s.-. uświadamiając czytelnikom ponad stuletnich listów.--. 260. pobudzając jednocześnie intelekt oraz emocje odbiorcze.. który pojawił się później. bardziej skomplikowany.jak oni układali te fałdy starannie . --. że krakowianinowi z przełomu XIX i  XX wieku miasta te nie były znane. pauzę. umianą – on szukał akcji – ruchu --. mimo pełnych podziwu słów. Troski studenta-stypendysty mogą dziwić tym bardziej. niż o siebie. St Antonio da Murano – Basaiti etc. kiedy już będę zupełnie swobodny – i nie będę miał nawet sposobności się dowiadywać. . . Student „rozlicza się” ze swej akademickiej marszruty. (. nawet u Tadeusza Stryjeńskiego. że niespokojny o wyniki swej podróży. Czy dzięki nim zdolni jesteśmy odebrać spostrzeżenie studenta ? Może są jakaś wskazówką? (Dziś mamy już myślnik. a  także o  losy kolegów. etc. Może dlatego w  listach z  Norymbergi czy Monachium.

Im więcej patrzę na różne obrazy .. że dla barw. Trudno jednak nadążyć za interpunkcyjnym przedłużaniem myśli w formie kreseczek.pytam się siebie dlaczego . znaków pojawia się nawet za mało. Wyspiański. brak w  nich prawdziwie osobistego zaangażowania w  poznawaną sztukę. pochodzącego z rodziny uzdolnionej artystycznie. Ich listy to niekończący się dialog o zmartwieniach.podoba mi się wiele rzeczy .. 172. [w] ibidem . prosi Opieńskiego o komponowanie melodii. pracował wolno i z oporami.. muzycy i dyrygenci pojawiają się obok matematyków. co przyprawiało go o niepokój i chwilowe załamania.15 Znaki przestankowe akcentują te spostrzeżenia zwolnieniem rytmu wypowiedzi. Przyjaźń z Wyspiańskim miała duży wpływ na jego życie i wybór drogi twórczej. naśladujących mini-myślniki. adept malarstwa wywołuje niedowierzanie adresatów swojej korespondencji. . jak na czasy twardych reguł sztuki. s. które by mnie dawniej raziły . Ukończył gimnazjum klasyczne we Lwowie. S. Poświadcza to korespondencja z  Henrykiem Opieńskim. „Temperatura” wypowiedzi jest umiarkowana: 15 16 Ibidem.i widzę. Karol był od Wyspiańskiego starszy o rok.) i zdaje mi się obecnie że odbieram więcej kolorystycznych wrażeń niż rysunkowych.. .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 169 w  większości charakter ściśle związany z  programem podróży . W tych listach uspokaja się nieco interpunkcja. zastanawiał się nad karierą akademicką. Poeta tworzy około roku 1892 swoje pierwsze teksty dramatyczne. 16 Zbyt wiele nowego. Brak zrozumienia Ciekawie przedstawiają twórczą osobowość Wyspiańskiego listy do Karola Maszkowskiego. trudnościach życia. Czyżby nie uświadomiony jeszcze kontakt z widownią? Rytm stylistyki epistolarnej Wyspiańskiego ujawnia zdecydowanie wrażliwość audialną i muzyczne oczarowania. (. ale nie była to przyjaźń łatwa. Listy do Henryka Opieńskiego. w której malarze i rysownicy. miał ciągłe kłopoty pieniężne.. tem więcej nabieram ochoty do malowania. Chce wprowadzić do nich muzykę i balet. Maszkowski był przeciwieństwem Wyspiańskiego. Brał udział w wakacyjnych inwentaryzacjach zabytków w Małopolsce. chociaż niosą one pewien urok mowy żywej a nawet monologu teatralnego. jakkolwiek dostrzega się już nowy sposób patrzenia na malarstwo. o bezwoli Maszkowskiego i całe serie rad Wyspiańskiego.

. który wykorzystywał Wyspiańskiego. uzdolnień i pracowitości miała służyć innym. ich twórcach i  o  własnej pracy.[w] ibidem. 14. Miały na celu ugruntowanie poglądów Maszkowskiego na fenomen twórcy i twórczości. Odbiór sztuki werbalizował się literacko w sposób bardzo osobisty: Jestem zakochany w  <Wiośnie> Botticellego i  zupełnie zapominam. III.. s.. to tym bardziej z  Maszkowskim.ale w których istnienie wierzę. zgromadzonych w znanych galeriach. bardzo jest trudno. a ten zawiódł się na kochanym Karolu. ostatnia mówi najwięcej: 17 18 S. ale doskonale wiedział. Ciekaw jestem czy tym razem śmielej się zabierzesz do wykonania twego pomysłu. Jeśli jednak na skutek takiej wymierności. Wrażenia i zapiski akademickie z pobytu we Włoszech przekazywał dość entuzjastycznie. ze swoją nieodłączną wodą. Dla Karola powstawały też eseistyczne szkice o dziełach. ile znaczy jej poznanie dla malarza. Nawet Wenecja. miara jego entuzjazmu. którymi odpowiadał utalentowany kolega na zwierzenia przyjaciela. ogromnie dużo opowiadał w nich o oglądanych obrazach. liczył na materialną pomoc i nie tylko. t.. i  nie wiem o tem że to jest dzieło Botticellego – dla mnie ta postać wiosny jest tylko przypomnieniem. W przekazie dla kolegi wspomnienia z Włoch nabierały powabnych barw. s. Wśród ośmiu wskazań dla przyjaciela. jako „obcym żywiołem”. że prosił często o pieniądze.)18 Dziś można. ale wtedy zostawały osobiste wskazówki. uprzytomnieniem własnych moich snów i pragnień – które tak trudno znaleźć w rzeczywistości.170 Aniela Książek-Szczepanikowa Bądź zdrów kochany Karolu – a pamiętaj że projekt a wykonanie to są dwa pojęcia zupełnie różnej natury i że umieć je złączyć w czyn. że przyszły dramaturg narodowej rangi wymagał bardzo dużo od swoich kolegów. Wyspiański: Listy do Karola Maszkowskiego. W procesie poznania osobowości malarza listy do kochanego Karola znaczą jednak bardzo wiele. 147. Z  listów wynika.17 Na podstawie takich uwag można stwierdzić. bo po prostu nie wziął całej należnej mu sumy od zakonników. o którą prosił. nawet z uległym Mehofferem nie umiał się czasem porozumieć. a pragnąc zachęcić przyjaciela do malarstwa. dzięki symulacji. . Kiedy po zakończeniu malowania kościoła Franciszkanów Wyspiański nie pożyczył mu kwoty. .Których obecność nieraz koło siebie zgaduję (. Napisał ich aż 132. Sam nie wydawał się „żyć” sztuką Włoch.. Ibidem. Maszkowski nie uwierzył przyjacielowi.) żal nieraz bierze że nie można wytworów wyobraźni ubrać w żywe kształty że nie można przyoblec fantazji w ciało (.

cieszył się możliwością przekazywania swoich wrażeń komuś bliskiemu.185–186. ale potrafi być powiernikiem myśli. s. . s. aby to zrozumieć. Twórca wobec realnej rzeczywistości Skupiony na swojej pracy.20 Myślniki i myślniczki pełnią tu jak zwykle wiele mówiącą rolę żywej mowy „wprost”. Podobnie przedstawiała się sprawa długoletniej przyjaźni z Lucjanem Rydlem. Rydel wydawał się wspaniałym odbiorcą bogactwa przeżyć z wędrówek po Europie. szczególnie w przypadku Maszkowskiego. Był przekonany. ale pracuj i rób sam. donosząc: (. Jemu również Staś udzielił zbyt wielkiego kredytu zaufania.wtedy się dowiesz.że się żyje w XIX wieku – że się dotknęło – (jak ów Tomasz) do samych znamion tego nowoczesnego życia – że trzeba niem oddychać – a takie to 19 20 Ibidem. traktował je jak swoje. Wyspiański nie przestaje myśleć o innych. Ibidem. . --..188–189. że jego przyjaciel nie tylko zdolny jest do pisania dzieł nieprzeciętnych.19 Najwspanialszą radę przesłał jednak Wyspiański Karolowi w lutym 1892 roku: Nie bądź znawcą sztuki – nie znaj się. Widzi w nich godnych partnerów w procesie odbioru sztuki i świata. W początku lat dziewięćdziesiątych XIX stulecia Wyspiański był jeszcze zbyt młody. Oni jednak nie rozumieją jego postawy (korespondencja zebrana w tomie III).. co o tobie myślą. Późno. Jego troska o przyjaciół i pragnienie uczynienia ich „na swój obraz” stają się przyczyną wielu gorzkich przeżyć.(. poznał swój błąd.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 171 Octavo: zachowaj twoje przekonania. – niech się drudzy tobą zajmują – o ciebie kłócą – ty siedź cicho..) odwagi! śmiało! Więcej męskości..----. twoje wykształcenie i staraj się je ożywić przez szereg faktów – które by nosiły wszelkie cechy samoistności. Kiedy jednak w maju 1890 roku wyjeżdżał do Paryża.. bo w dziesięć lat później.) czuje się . twoję inteligencję. ze względu na podobny stosunek do sztuki i świata. który podpatrując plany i pomysły utalentowanego kolegi. Jemu też powierza pierwsze wrażenia z Paryża.

jak ich rozumie. A  jednak brakowało owemu otwarciu tego. swobody działania w różnych dziedzinach. okropny. jesienią 1891: (…)młody człowiek znajduje równowagę jedynie w otoczeniu się cywilizacją pełną i rozwiniętą. s. bez granic i wojskowych kordonów. Razem ze starszym pokoleniem rozpatrywała bez końca wypadki dziejowe.[w:] Ibidem.. malować tego samego expressa jako człowieka zarobkującego.(. S. uwagę – siłę i zdolności do jakiejkolwiek pracy.)”21 Jeszcze przed Boyem Żeleńskim pisze też o  Krakowie. Wiemy już. 107. Takimi uwagami dzieli się zatroskany Wyspiański z Maszkowskim w liście z Paryża. dramat stawały się dla niej jedyną przestrzenią otwartą. – Któż z nas nie czuje niewoli. Listy di Lucjana Rydla. Wyspiański. II. życiowa aktywność..(. s.. żyjąc wśród ludu silnego i pewnego siebie. swoich poetów. bezwiednie krzywdząc młodzież. cudzym pięknem oraz świeżości nowych wrażeń.) Precz bym wygnał z kraju wszystkich tych młodych swobodnych wesołych – siedzących nad książkami. zamiast malować wybornego komtura krzyżackiego z modelu expressa.) Moim zdaniem byłby już czas . t.(. precz bym wygnał do obcych: idźcie patrzeć na wolny naród. szerokiego oddechu cudzą historią. Porównując swoistość tego miasta z rzeczywistością europejską.. szukała ucieczki w świat sztuki i odnajdowała azyl dla własnej myśli w świecie przedstawionym dzieł kultury. interpunkcja nadaje mu poruszający ton. że Wyspiański nie umiał chłonąć samotnie tego.. miała niezwykle nikłe perspektywy życiowe.22 Spróbujmy tekst głośno odczytać. Listy zebrane.. którego mieszkańcy żyją (przełom XIX i XX wieku) dolą i niedolą dawnych dni. perspektywy twórcze. 11. posiadającego byt niezależny – jednym słowem żyjąc wśród narodu wolnego.172 Aniela Książek-Szczepanikowa życie ponętne – że chciałoby się dla tego rozumu dzisiejszego oddać całego siebie. op. III. przygniatający. jak o  mieście zamkniętym murami przeszłości. Ta. jak on się rozwija.. całą myśl. wyboru nowego. brak kompleksów narodowych. t. Alboż to praca jest niczym wobec historii. poznał czym jest wolność. umie czcić swoich wodzów. jak on czuje. muzyka. Wyspiański. cudzymi problemami. otoczona z jednej strony kordonem austriackich nakazów. a jednak autor nie był rozumiany.. Kraków 1997. chociaż jako obywatel Krakowa mógł na to liczyć. . a z drugiej obciążona tradycją narodową i tragizmem historii Polski. Malarstwo. cit. poezja. jak on żyje. jaka panuje wciąż w naszym kraju – alboż to nie jest ciężar straszny. co dla młodych stanowi zasadniczą potrzebę prawdziwego życia. 21 22 S. a dla swojej ojczyzny zostawić tylko serce .

co chciał z podróży po Szwajcarii. .. statkami. Nie nadąża za migotliwą myślą Wyspiańskiego i nie potrafi odebrać jego wrażeń. życia mieszkańców. s. Przesyła je zawsze z prośbą o potrzeby intelektualne Lucjana. gdzie dziś kaplica „stoi harmonii pełna i kolorów” – (. informując o swoich notatkach z podróży. z historii i geografii. W listach bada zainteresowania Rydla. Pisał w pustkę. „Stacja kolei w Como jest cokolwiek wyżej położona. 16 maja 1890 roku. Paryż . nieznanych artystów dawnych epok poprzez ich dzieła. usytuowania wsi i miast. nie mając świadomości zaistnienia wirtualnych czytelników swojej prywatnej korespondencji. Warto jednak podkreślić. jego potrzeba poznawania świata wciąż jest ograniczona murami Krakowa. Poznawał wybitny krakowianin geniuszy. II.. dostrzegać je razem nieżyjącymi już artystami minionych wieków i chłonąć przekaz dzieł.i tam gdzie pchnął Gesslera na jezioro.) byłem i (w) dolinie Szwyz i widziałem z daleka Rutli. Dodajmy..KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 173 co nowe i zaskakujące . Złudzenie to rozwiało się z czasem. które czekają. że Wyspiański przekazał Rydlowi to. abyś mi uwierzył i widziałem wszystko to o czem pisze Schiller – co odczuwała Słowacki: . niż samo miasto z jeziorem bladoniebieskim. co znane tylko z kart dzieł literackich.. . ciągle wierząc.byłem tam gdzie Tell mówił swój sławny monolog. Podejmował z nimi dialog bezsłowny. nagromadzonymi w  przystani – i  z  całym 23 Ibidem. w całym bogactwie treści i form. Tylko niezwykłość natury artystycznej Wyspiańskiego potrafiła „przerabiać” rzeczywistość w nieskończone piękno. Rydel mało pisze listów. ale trudno było mu znaleźć. Wrażenia z podróży ujawniają nie kończące się emocje związane z podziwianiem krajobrazów. zachwytem dla architektury.”23 Młodość Wyspiańskiego objawia się w  radości i  entuzjazmie oglądania tego. t. muszę ci powtórzyć. 12. aby „dać im głos”. w kręgu najbliższych osób. podobnych do siebie odbiorców. zasypując też przyjaciela opisami wędrówki po Szwajcarii.) Otóż byłem tam. przybierając w Weselu kształt ironicznego i zarazem pełnego wyrozumiałości rysunku sylwetki wewnętrznej Pana Młodego. że ugrzeczniony adresat również pragnie porozumienia ze światem i sztuką. Jedno wzruszenie poznawcze przywołuje następne. Dialog zmieniał się w monolog utrwalony listem. w liście czytamy: „ (.

nadmiar wrażeń utrudnia selekcję.. że aż przychodzi ochota rzucić się na ziemię.. mówią właśnie znaki interpunkcyjne.)” (Lucerna)26 Wrażliwość na barwę. . niemal mimetycznym. a jednocześnie świadczących o umiejętności pełnego odbioru świata: „Nadbrzeżne murawy pełne kwiecia tak miłe i tak pociągające.17. „Fale rozbawione – biją śmiało o brzegi – suną się po nich purpurowe statki – lub białe łodzie – co pięknie odbija się od tła wody . do tych kwiatów niewyszukanych – nie róż ale rumianków – jaskrów – mleczów – o  dziwnie czystych i  jasnych barwach 24 25 26 27 Ibidem . s. bliskich odbiorcy. „ Szedłem wciąż naprzód przez uliczki wąskie – tak wąskie – że dwóch by nie przeszło razem.27 Od porównań przechodzi do obserwacji realnych. jakby jego ozdobną manchetą. Jak bardzo chciał...s.174 Aniela Książek-Szczepanikowa ruchem .jakby z błękitu całej (. Ibidem.”25 A  chciał młody twórca bardzo wiele – szerokiego oddechu i  spojrzenia w głąb świata. Ibidem.. Szerokie płaty zielonej murawy obejmują jezioro.obejmuje się z góry – a jako pejzaż przedstawia się całość pięknie bo dookoła ujęte całe miasto w wieniec z gór zielonych (. 13.s.23.)24 Wyspiański nie wie co opisywać w pierwszej kolejności. Najczęściej Wyspiański posługuje się opisem realnym. na kształt. to wszystko odczytujemy z listu poety. nie tylko na jego piękno zewnętrzne. które wydaje się jakby olbrzymim bukietem z niezapominek a te postrzępione sylwety śnieżnych gór. a wszędzie schody albo pod gorę albo w dół – a że to w istocie są ulice świadczą napisy na rogatkach i numera domostw . 20. na dźwięk.) z okien gapią się na ciebie mieszkańcy – dziwiąc się czego ty tu chcesz właściwie. na jakość światła.s.. poza informacjami dobrze znanymi podróżującym po Szwajcarii. na ukształtowanie terenu. jednak w zapale odbiorczym stosuje czasami metafory bardzo bliskie poetyce romantyzmu.(.. Ibidem.

. ton przypominający chórowe śpiewy wiejskich muzyków (. ruchem czy symulacją.) oblana pełnem blaskiem księżyca – wyglądała jak widmo wiekowe zastygłe i zakamieniałe z pojęciami średniowiecznymi – panujące dziś jeszcze ogromem swoich kształtów – bogactwem dekoracji i zdobnością – fasada płaska bez silnych zagłębień – ubrana wielolistną różą czerniejącą na jej czole. Maksymalnie wykorzystuje umiejętności językowe.” które dziś.słuchając ciągle nieustannego brzęku dzwonków trzód które „przyszły na łąkach dzwonić” a każdy dzwonek ma inny głos i ciągle brzęcząc jeden ton wpada w drugi i jak melodia łączy się z melodią. zdania doborem dźwięku oddać głos – i gdyby myśl starczała za słowa a nie potrzeba było przedmiotu pośredniego – to by to może jakoś wszystko w opisie takim wyglądało. Zwraca uwagę na światło w  obrazie i  jego estetyczne konsekwencje. 28 29 Ibidem. w erze multimedialności znaczą wiele.. . słowa zdolne były wyrazić czucie i uniesienia na widok arcydzieł sztuki i piękna przyrody.. ale tak to będzie tylko notatka (.niższa romańska pełna powagi i dumna wybiegła w górę wysokim szczytowym dachem. (List z 16 maja 1890 r). Światy prastarych katedr Żeby wyrazy mogły mieć barwy. widzianej w nocy . Znajduje jednak Wyspiański słowa i sposób wyrażenia niezwykłości katedry w Chartres.. Ibidem.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 175 – i chciałoby się tak leżeć wśród nich – patrząc na lśkniące się jezioro – bladoniebieskawą i niżej srebrną barwą . spinających się w górę i prześcigających się wzajemnie. nabyte w środowisku znawców sztuk pięknych.)” 28 Wyspiański odkrywa tajemnice impresjonizmu. s. Odkrycie impresjonizmu zaznacza się w stylistyce wypowiedzi szczególną rytmiką..s. Poruszające odbiorczo są także spotkania malarza-poety z ludźmi. komponując się z obrazem. On także słyszy „chórowe śpiewy wiejskich muzyków” i nie tylko.25. . 8 czerwca 1890 r.) 29 O katedrze w Chartres. Przywołuje malarz „gamy barw świetlnych. list do Rydla. 50. ujęta ramionami dwu wież. Nic jednak w przekazie przeżyć Wyspiańskiego nie może się równać z prezentacją francuskich budowli sakralnych.na ciemny fiolet wzgórz – na drzewa białe i różowe od kwiecia. zaraz po jego przyjeździe do miasta: (. ..

56. biegnących wzdłuż wysokich okien fasady – a każdy kwadrat wypełniony sceną rodzajową z życia Chrystusa ujętą w perłowy rąbek kolisty delikatnej ornamentacji. Ibidem.” wreszcie fronton „górujący ponad loggią” – wykorzystujący swoje prawo pierwszeństwa.33 30 31 32 33 Ibidem..52. a raczej miasteczko zostaje również uosobione przez Wyspiańskiego. Ibidem. imponujące wywiera wrażenie i w dzień – a raczej teraz dopiero można ocenić szczegółową jej staranność dekoracji – a wszystkie szczegóły zadziwiająco mozolnie wykonane. Żywe są wąskie zastygłe postacie królów . różnokształtnych. która „na linii transeptu wysunęła się naprzód.) Białawoszarawa – z odcieniem sinawym – (barwa kamienia) .51.. ujęte w szerokie ogólne linie. Prześliczne szyby o barwach ogólnych niebieskich . szeroki plac . Upstrzona łukami i różami – panuje swoją wesołą i swobodną wyższością. Miasto. Uosobienia w tekście listu swoiście ożywiają katedrę.176 Aniela Książek-Szczepanikowa --. 55.. s. wąskich o różnych wysokościach . „loggia o szerokich wschodach – otwarta szerokim gankiem”. który „ pozwala się przyjrzeć katedrze z wielu stron”. krętych – kamienistych – gdzie nad głową bardzo często jakiś łuk drewniany lub kamienny łączy gankiem dwa domostwa – co wszystko wygląda malowniczo bardzo.. bo „stanęły długim szeregiem”. Ibidem. . s. s. że wszystko. (. uosobienie bryły świątyni i jej z daleka widocznych wież sprawiają.31 Nocne spotkanie z  katedrą i  miasteczkiem ustępuje miejsca widzeniu w pełnym słońcu: (. s.. jasnych (.) jaka subtelność w zdobieniu – jaka wyborna charakterystyka gestów i min – jak werwa w układzie.ze spadzistymi dachami – co przy uliczkach wąskich..zharmonizowane i związane z masami – nie zamącają ogółu i podnoszą wrażenie piękna całości. czego odbiorca dowiaduje się w dalszej kolejności. (.Druga ubrała się w XV wieku wielą szczegółów architektonicznych. . jest czymś więcej niż informacją baedekerową.) z trzema szeregami kwadratów witraży ..32 Dopiero jednak wnętrze budowli stanowi bogate źródło estetycznych przeżyć.30 Metaforyczność opisu..) obsiadło dokoła katedrę masami domostw – małych. .

a z drugiej włącza się w całość struktury katedry..)35 (. Jej wspaniały uporządkowany świat.)36 Albo ten diakon w prawym portalu – jak on wierzy w swoją godność – w swoje powołanie – jak bardzo patrzy naprzód i jakoś się niepomiernie dziwi . na których Magowie idą do Heroda. nawet na posadzce. Łukasz) – Jak nagle zwraca łeb ku wzniesionemu skrzydłu iskając skórę – równocześnie ogania się od much ogonem. Ibidem. Przepyszny ten wół – (św.57. która ożywia i jednoczy obrazki. Bogactwo szczegółów i ich artyzm stanowi z jednej strony piękno samo w sobie. treść maleńkich witrażowych obrazków.58. gdzie wyznaczono linie dla pobożnych. Jako malarz zachwycał się żółtą gwiazdą na ich głowami. pędzla. wracają i zostają ostrzeżeni przez anioła. ilustrując myśl Kościoła Katolickiego i przekaz jego świętych ksiąg.. nie tylko chwale Boga.. na wieńcu kaplic biegnących wzdłuż nawy okalającej prezbiterium. Ibidem.. Ibidem. tak bliskimi wszystkim ludziom dłuta. zostają przez niego przyjęci. Pół uśmiechnięte – zdają się mrugać oczami – brwi zatoczone szerokim łukiem. Głosu dzwonu. siłą wzruszeń. kielni i młota. szyje grube – kształty ściśnięta sznurówką – suknie przewiązane pasami (.37 „Czytał” Wyspiański rzeźby i  bogactwo dekoracji sakralnych.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 177 Wyspiański dostrzegał wszystko. a także cieszył się wybornie rysowanymi osłami. Zadziwiała malarza.34 Pełnię przeżyć estetycznych osiągał polski turysta przy obserwacji rzeźb. skupiając również uwagę na prześlicznie rzeźbionej balustradzie prezbiterium.. s. „czytelność” piękna wnętrza katedry.. s. nawiązując jednocześnie niezwykły wprost kontakt z twórcami sprzed wieków. przyzwyczajonego do przepełnionych ołtarzami i kapliczkami kościołów polskich. podobny do krakowskiego „Zygmunta” dopełniał wrażenia. odbywających z ich pomocą pielgrzymki modlitewne po katedrze. . Listy malarza zadziwiają czytelnika celnymi spostrzeżeniami. na których trzej królowie uciekają do Egiptu .. twórcami nieświadomymi tego.)Kobiety w sukniach z długiemi po kostki rękawami – z warkoczami plecionemi po kolana – o twarzach okrągławych.(. składają hołd Chrystusowi. 34 35 36 37 Ibidem. umiejętnością wyszukania i  odbioru szczegółów. że przekazują siebie i swój wiek ludziom przyszłych epok.że ktoś może wątpić w niego. np.

a  także znaki zodiaku. Odbierał też świat katedr. spiętrzały się na jej wieżach – i grały melodie poważną za liniami gmachu – składały się na jakiś głośny hymn. jako szczególny znak prawdy o człowieku. Wolno zatem wnioskować . gniewem. konspekty studenckie wykorzystywane w procesie praktyk szkolnych. Listy zebrane. Harmonia architektury i zewnętrzny rytm. tak jak różnorodność tematów religijnych i świeckich. op.”40 Pod tym kątem niektóre listy analizowano i  nagrywano odczytania. 2009. adresem listu itp. pomijając interpunkcję składniową. raczej wesołych niż majestatycznych. że na procesji wokół katedry w Chartres Wyspiański w specjalny sposób odbierał chóry dziewczęcych sopranów i huk bębnów w rytm marszów. przekorą. Na uczucia patrzącego silnie oddziałują znaki-potworki. obcinanie drzewek.178 Aniela Książek-Szczepanikowa Malarza zachwycały również odnalezione w  masie ozdób „desenie” kolumn i kolumienek. druga osoba dialogu może nawet nie dojść do głosu.59. które dawały „zmieszaną muzykę”. 96 . A  kolumienki jakże pysznie i  coraz to inaczej deseniowane – jakże bogato ornamentowane – liśćmi i żyjątkami różnej natury. bliskie sztuce Młodej Polski. Polskiemu turyście tony te wydawały się współgrać z architekturą budowli. Myślniki prowadziły w  prostej linii do dialogu w  „mowie żywej”. albo zaznaczy się jej obecność nazwiskiem czy imieniem. np. W taki sposób ubogacał piszący swój język i sztukę wypowiedzi o sztuce. buntem i  pokorą. rok 2008. Ibidem.. dobrocią . s. s. że poeta 38 39 40 41 Ibidem. W trakcie badań tekstów w środowisku młodzieży akademickiej . chóry aniołów i zajęcia wiejskie. co ludzkie. Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w  Siedlcach. pychą i  złośliwością. ironią. czy też „melodia życia” wokół kościelnych budowli wydają się łączyć . preferującej w decorum artystycznym motywy roślinne. padła propozycja: „Nagrajmy to. w wystroju wnętrz i w ozdobach świątyń. których starotestamentowe pochodzenie łączy się z codziennością życia dawnych wieków. harfiarzy i śpiewaków .39 One też wzbogacają obrazy ludzkiego bytowania duchowością człowieka. 41 Takie odczucia muzyczne odbierał Wyspiański bardzo często. 38 Jako twórca podziwiał z nie mniejszą emocją rzędy małych figurek w portalu. cit. Obok Dawida. pozostawiony przez rzemieślników i  artystów przed Pańskim ołtarzem. S. wszystkim. jego dobrem i  złem. którym odpowiadają określone prace gospodarskie. licznie występujące obok narracji obyczajowej. Na przykład o tym. Wyspiański.

ujętą łukami szkarp ze wszystkich stron.. że jest piękne (. . proporcjonowanie) wrażliwa a  pełna muzyki. rozumie się każdy wyraz tego okresu – czyta się każdą strofę tego poematu. przed którą stoję – to ten wyraz wydaje się za mały... jak dobywa z niej tony. we wszystkich wymienionych stopniach bo one nic nie wyrażają..jak struny zadźwięczały jak trąby mosiężne> potężną grą światłocienia. – to nie instrument jeden grający. Rozgorączkowany nowymi przeżyciami pisze: Z kolei . Przedmiot wywoływał skojarzenia.że to musi być piękne. jakby licznymi łapami kraba . patrz: „okresu” w znaczeniu zdania. o grubych tonach trąb. . s.) Ja wiedziałem . za szczupły nawet do oddania pierwszego wrażenia.obrosłą gromadą kaplic..słońce. leci się naturalnie wprost do katedry (. Ale kiedy się patrzy na rzecz tej miary.. – na bogatą absydę .odczuwa się namacalnie tworzenie każdej części składowej.43 Jakkolwiek Wyspiański nazywa poematem fasadę katedry. gdzie i smoki i biskupi i jakieś dziwolągi bez nazwy.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 179 i malarz odbiera świat i sztukę w ich wieloznakowości.) ale dopiero oryginał może dać wrażenie masy. dziś dopełniane muzyką prezentacji. Czytamy zatem: Co za interpunkcja (wzajemny stosunek części. – słońce świeci .(. 42 43 Ibidem. jak to uderzenie jego promieni było <sztuczne i potężne . całym sobą i wszystkimi zmysłami – integralnie.z wielą rzeźb na wystawkach. sięga po porównania poetyckie i muzyczne. jego uwagi dotyczą całości niezwykłej budowli. 105. melodyjny i wdzięczny (jak Rouen). widzi się objętość jego ogromu . –42 Wielkość i  wspaniałość budowli dyktuje poecie wypowiedź o  „niemocy słów” wobec sztuk plastycznych: Z opisów należałoby wykreślić wyrazy jak .. co świadczy nie tylko o jego niezwykłej wrażliwości. dotyczące katedry w Amiens. Przykładem takiego zaangażowania odbiorczego są fragmenty listu do Rydla z 18 czerwca 1890 roku. ale potężna instrumentacja orkiestralna.) i poczyna się rozpatrywać i patrzeć. ale również o niemal audiowizualnym odbiorze przedmiotów sztuki. 97. s. Szukając właściwych określeń dla oddania piękna świątyni. z dworca . piękny.dopiero patrząc na dzieło. takcie miarowym bębnów. Ibidem. chórach całych śpiewnych fletni i brzęku harf złotostrunnych. harmonijny. jak ta. widać jak ten mistrz umie opanować tę orkiestrę.

komponował . co za rozkosze ich czekają. 44 Niezwykłą umiejętnością wykazuje się Wyspiański w  Rouen. tak potrzebnej w naszej ikonosferze. włosy rozpuszczone.popychają się – stroją miny niby uroczyste a nie mogą wstrzymać się od uśmieszków na myśl. – zapomniała o oliwie – przewróciła lampę.. planował. który już włazi do bramy.surowa powagą. Ibidem. s. „czytaniu” rzeźb. śpiewa.47 Zadziwia i  dziś „rozmaitość przedstawień. żywo patrzące. Ibidem. Oto tekst z listu do Rydla dotyczący fragmentu portalu. schylając karku i rozglądając się ostrożnie . czuł i tworzył sam dla siebie” . . zdrowa. – nikt jej nie chciał – stawiła się z lampą po nagrodę . za swoją cnotę. twarz szeroka . sprawności odbiorczej. porywająca.–45 Znakomity jest też opis figurek dziewic mądrych i głupich..oczy wyraziste. . przy wspomnianym już.101. wieki się składały na oddanie takich scen – słuchano ich w kazaniach – komentowano anegdotami. Pierwsza – twarz piękna. dokładność i  doskonałość typu. s.Nie! On patrzył.-(. ale potężna siła męska. Ibidem.104.)Całość to nie koronki i  dekoracyjność kobieca o  wdzięcznych .. żeby ją zwolniono z musu: .czeka obecnie. rozkładał. przedstawiającego anioła prowadzącego dusze do raju: Co za zabawne miny i ruchy. Można by dziś uczyć się od niego tej.)46 Jedna z panien głupich to – kobieta w pełni wieku – włosy rozpuściła szeroko bujne – w długich splotach – podgięła z lekka sukienki – posuwa się jakby do tańca – podniosła wesołą główkę.panna dorosła która chciałaby wyjść za mąż – już by się jej należało – druga niska. górująca namiętnością. doniosła szczęśliwie swoją lampę.wiotkich kształtach ujmujących (Rouen) . które żyły świeże wśród grona wesołego i gwarliwego 44 45 46 47 Ibidem.. . Anioł pokazuje im jakiegoś w habicie. umieszczonych po obu stronach bramy w małych niszach. żyjąca . Wyspiański pyta i sam sobie odpowiada: Czy ten rzeźbiarz był takim artystą chwili – nie – czy on tak wykombinował. 98..s. nagła. wielostronność pojmowania przedmiotu”.180 Aniela Książek-Szczepanikowa (.

wyczuwał każdym zmysłem ich wiekami mierzoną obecność – ich byt poza mijającymi epokami. nawet słowem i poezją scen. widzi też udaną próbę ujęcia całokształtu ludzkiej egzystencji. ale również jako poeta-dramaturg. Patrz: Ibidem. Obserwując bogactwo sztuki i  życia w  gmachach sakralnych. „grających” według określonych reguł w strukturze wiekopomnych budowli. ale jako adresat listów poety-malarza spełnił swoją rolę. Dostarczają mu obiektów i przedmiotów godnych podziwu. Czytelnika tych tekstów uderza polifoniczność odbioru świata. chęć wykonania podjętych już.105. Nadawca nie przewidywał. literatura i historia. dopełniających osobowość twórczą dramaturga.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 181 czeladki kamieniarskiej i  rzeźbiarskiej. niosąc jednocześnie ciepło i  światło wszystkich swoich spotkań z wielką sztuką europejską. Ton wypowiedzi zmienia się . utrwalony „ teatr życia”. – 48 Polak z  Krakowa rozumiał anonimowych twórców. obrazem. barwą i światłem. Jego pozornie luźne epizody powiązano głęboką wiarą. W marcu 1900 roku pisze Wyspiański do Zygmunta Hendla: 48 49 Ibidem. dźwigając ciężar dwóch talentów i trud dwóch rodzajów prac twórczych. czy projektowanych prac. s. . Wypełniano świątynną przestrzeń do granic możliwości kształtem. harmonią struktur. s. Ku „teatrowi ogromnemu” Ludzie i sztuka. 49 Rydel nie potrafił sprostać oczekiwaniom przyjaciela. a także niecierpliwość. świat przyrody i zapowiedzi nieba – taki splot wrażeń wynosi ze swoich wędrówek Wyspiański . a w nim samym budzą nie do końca rozpoznane możliwości percepcyjne i twórcze. że powróci z europejskiego Zachodu nie tylko jako natchniony malarz. która przywędrowała do malej wioski nad rzeką – stawiać i ciosać kamienną świątynię pańską. 106. W listach tomu IV . listy zostały napisane. pośpiech twórczy. ideą celów ostatecznych człowieka. odczytujemy na koniec świadomość nieuleczalnej choroby i  bliskiej śmierci. muzyką i rytmem elementów architektonicznych. codzienność i niezwykłość.

szeroko pojmowanej – jako sztuka i jako postawa wobec życia: (Teatr mój widzę ogromny …)54 Teatr właśnie stał się przyczyną wielu ciężkich przeżyć poety. t. Bad Hall. Z dniem każdym rozwijam się ogromnie niebezpiecznie. s. Listy do Julina Nowaka. ale silnym duchowo Lacku . Kiedy malarz i literat w jednej osobie pisał o „teatrze ogromnym”.50 Twórca myśli o realizacji bliskich planów. a wcześniej prezentował światy przedstawione katedr. list do S. Paryż .51 Wiele listów świadczy o  ustawicznym braku pieniędzy i o upokarzającej roli wypraszania własnych należności. i odkrywam jakby dwa wielkie rodzaje ludzi.53 Szczerość i  krytykę własnych utworów znajdujemy w  listach do Adama Chmiela. Lacka z kwietnia 1905 roku.. tam też poznajemy wiersz Wyspiańskiego.s. swoją duchową młodzieńczość. Bad Hall. IV.357. Bywał też prezenterem piękna . Estreicherowi donosi w roku 1897 o tym.52 Pojawia się również nieznane dotąd Wyspiańskiemu zdumienie złem świata.K. W zbiorze 37 listów pochodzących z roku 1905 uderza fakt. że pisane były one niekiedy dzień po dniu. Trzy listy do Stanisława Lacka. Ibidem. . Wyspiański traci swój idealizm. stawał się jednym z aktorów „teatrum wieków”. sierpień 1905. List do Adama Chmiela.s. Kraków 1997.212. ale najczęściej olśnionym odbiorcą. s.182 Aniela Książek-Szczepanikowa Za list dziękuję i za zrozumienie. tłumacza poezji. List do J. op. 10.8 czerwca 1991. krytyka literackiego i teatralnego. że żal mu odstąpić od malowania kościoła św. Marzenie o pracy twórczej na Wawelu i wizja „teatru ogromnego” oddalają się. Wyspiański spragniony wiernego odbiorcy jego problemów i przeżyć. Kuzynek rzadko uskarża się na własne dolegliwości. s. t. [:] Ibidem. s. cit. a nawet po dwa. wciąż ze sobą walczące.179. a strasznie się boję. Luty 1897) Listy do wujostwa mają z kolei ducha rodzinnego. Krzyża w Krakowie. trzy. lub cztery jednego dnia. Mówił ze sceny życia do adresatów realnych 50 51 52 53 54 55 List do Hendla. 325. dwa z gruntu różne.” (Kraków. ujawniał nie tylko własne teatralne spojrzenie na sztukę i  jej rolę. aż po ostatni list z 1907 roku. ilustrujący jego postawę wobec dramaturgii i dramatyczności. bo w 1905 roku.55 Na krótko przed śmiercią. Ślad ich pozostał w listach do Stanisława Lacka. 28. Nie wiem ile mi życia pozostaje. abym z niczem nie musiał odchodzić – więc że mnie Pan Kochany rozumie to mi już jest pewną pociechą. znalazł go wreszcie w chorym. kiedy nie sposób było ukryć bliskiego rozstania na zawsze. nie chce dopuścić do „sfuszerowania pamiątki z XVI wieku. Ibidem. IV. 6 sierpnia 1904r. Stenkiewiczów. z lat 1900–1995.

A. szukając wzorów wszędzie: w języku przeszłości. t. . II . III .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 183 i wirtualnych. Listy zebrane. w regionalizmach.Kraków 1994 • Stanisław Wyspiański. t. w  gwarze. [w:] Stanisław Wyspiański. Listy zebrane t. Listy zebrane. Dziś odbiorcy sztuki TV oraz Internetu żyją w „teatrze ogromnym”. odwołującą się do dźwięku. [w:] Dodatek krytyczny. Bibliografia Teksty źródłowe • Stanisław Wyspiański. Natanson Stanisław Wyspiański. Pigoń. • W. [w:] Stanisław Wyspiański: Listy zebrane. wielkiego „internetowego teatrum świata”. • S. Poznań 1965. Kraków 1997 • Nota wydawcy. w kolokwializmach. Winę ponosiła JEGO WIELKOŚĆ. Kraków1997 • Stanisław Wyspiański. Adaptacja sceniczna listów Wyspiańskiego. że przywoływał mowę żywą. 56 Nawet rozpoczynanie zdania małą literą! Przebieg dyskusji (…) op. Kraków 1979 • Stanisław Wyspiański. III. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961. Książek-Szczepanikowa. Listy zebrane. Któż jednak uwierzy. Szczecin 2003. a styl wypowiedzi zapowiadał erę elektroniki. Otwieranie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. że Stanisław Wyspiański. Listy zebrane. I . Kraków 1997 • Historia wydania <<Listów Stanisława Wyspiańskiego>>. dobrotliwie tolerując odstępstwa od norm w interpunkcji składniowej56. t. dostępne w pisemnych sprawozdaniach rocznych UP-H Siedlce. obrazu czy symulacji. (Konspekty studenckie nigdzie nie drukowane. gdyż on sam nigdy i w niczym nie mieścił się bez reszty . cit. Próba nowego spojrzenia. to prekursor kultury elektronicznej. I . Służyło mu polskie słowo i  polska pisownia. t. Książek –Szczepanikowa. Kraków 1979 • Materiały akademickie. lata 2008–2012) Pozycje monograficzne • A. Śpiewak wielkości narodu (W  pięćdziesiątą rocznicę śmierci Stanisława Wyspiańskiego) [w:] Z  ogniw życia i  literatury. t. IV.

Pozycje uzupełniające • Encyklopedia R. Sławińska. E. Brucknera SEJPBr • Słownik gwar polskich J.184 Aniela Książek-Szczepanikowa • T. Karłowicza SGPK • Słownik języka polskiego S. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Szkice literackie i  artystyczne. breaks the rules of Polish grammar in a number of points. B. [w]. . [w:] Stanisław Wyspiański. Insightful study of the entire body of Collected Letters is not yet available. Lindego SL Between correct writing and expressiveness of text – Stanislaw Wyspianski’s unique prose Summary Stanislaw Wyspiański. • Słownik etymologiczny A. and especially punctuation of the texts. Samotny uniwersalny geniusz z  Krakowa: [w:] Stanisław Wyspiański. E. Research on the texts represented here was conducted at academic sessions between 2008–2012 at the University of Biological Sciences and Humanities in Siedlce. It was not until 1979–1994 that the letters in their full. Terlecki. Kraków 1996. red. Wkład Antoniny i Tymona Terleckiego w prezentację Wyspiańskiego na Zachodzie. Kraków 1996. Studium artysty. A  unique feature of the messages is their expressiveness achieved by punctuation marks which refer not only to the writing itself but also to the reading or recitation of the texts. red. His writing. Miodońska-Brookes. Studium artysty. playwright and poet of the turn of 19th and 20th century left over 398 private letters. • K. Kraków 1956. Wyka. unique prose form were published by Wydawnictwo Literackie in Krakow. Węgrzyniaka wydana dla upamiętnienia 100-lecia prapremiery Wesela przez Teatr im. • J. Polish painter. Legenda i  prawda o  Weselu. Miodońska-Brookes.

sytuuje pole badań lingwistycznych w obrębie relacji: język-kognicja. Kognitive Aspekte der semantischen Kompetenz. doświadczenie i emocje. myślenie. Tübingen 2007. W definicji kognicji. w lingwistyce kognitywnej przyjmuje się 1 2 3 4 5 M. Neisser. New York 1967..KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 185 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska Uniwersytet Szczeciński O profilowaniu znaczeń na przykładzie przetwarzania nazw pór roku i miesięcy Słowa kluczowe: lingwistyka kognitywna. Kognicję współtworzą więc trzy komponenty: wiedza. konceptualizacje. Berlin 2008. Einführung in die Kognitive Linguistik. Schwarz. op. Tübingen 19962. profilowanie znaczeń Stichworte: kognitive Linguistik. Bedeutungsprofilierung Wstęp Perspektywa kognitywna. w: M. społecznym.2 dziś akcentowane jest szeroko pojęte doświadczenie. U. emocyjnym itd. Konzeptualisierung. O zdolności językowej w ujęciu integrującym. 14. Schwarz-Friesel. Sprache und Emotion. akcentująca mentalne aspekty języka. Termin kognitywny z reguły używany jest w wąskim znaczeniu na określenie odniesienia do ludzkiego poznania.64. Cognitive Psychology. patrz: J.4 W tym kontekście terminy: ‘kognitywny’ i ‘mentalny’ używane są synonimiczne jako określenie odniesienia do umysłu. Kognicja zatem to zbiór procesów przetwarzania informacji. czyli tkwią w umysłach użytkowników języków. mówienie. która obejmuje postrzeganie. s.1 czy też struktury i procesy sterujące wiedzą człowieka.3 Akcentowanie wszelkich przejawów doświadczenia sprawia. cit. 7.5 Jako że w ujęciu kognitywnym znaczenia mają postać mentalną. . Ziem. 13. Kraków 2010. Mazurkiewicz-Sokołowska. Lingwistyka mentalna w  zarysie. który kształtuje się w oparciu o zdobywaną wiedzę i doświadczenie we wszelkich jego aspektach: sensomotorycznym. że do badań włączany jest aspekt emocji. Schwarz. M. s. s. A. jako składowa mentalnej reprezentacji wiedzy i doświadczenia. Frames und sprachliches Wissen. s.

społecznych. Frames und sprachliches Wissen. nastawienie do osób uczestniczących w komunikacji i kontekst sytuacyjny. Bartsch. Berlin 2008. nie można ich (sposobów konceptualizacji i rozumienia znaczeń) sprowadzać do „obiektywnych aspektów” danej sytuacji. mogą ulegać zmianom pod wpływem rozwijającego się dyskursu.8 Znaczenia językowe postrzegane są jako tożsame ze strukturami konceptualnymi i są zakotwiczone w ludzkim doświadczeniu. 51–55.. Indywidualny i subiektywny aspekt znaczenia Mentalne reprezentacje językowe nie są statyczne. Kraków 2009. czy prowadzonych rozważań. s. doświadczenie. op. cit. A. Gramatyka kognitywna.10 Ponieważ sposoby konceptualizacji i rozumienia znaczeń zależą od indywidualnych doświadczeń i subiektywnego odbioru danego zdarzenia mownego11. s. struktur konceptualnych. w oparciu o które użytkownik języka tworzy konceptualizacje i przetwarza znaczenia. cit. The Dynamics of Perception. Z dzisiejszej perspektywy i w kontekście prezentowanych tu badań istotny jest aspekt proceduralny reprezentacji mentalnych (konceptów. Schwarzop. Thought and Language. oceny kontekstów fizycznych. a także kształtować się różnie u tego samego użytkownika języka w  kontekście różnych zdarzeń mownych. emocyjne. Kognitive Aspekte der semantischen Kompetenz.7 Z  perspektywy kognitywnej język (na wszystkich poziomach organizacji) jest konceptualizacją. które są kodowane i przetwarzane indywidualnie i subiektywnie w  oparciu o  elementy kontekstowe. Gramatyka kognitywna. Langacker. ani stabilne. Koncepty pełnią zatem rolę baz inferencyjnych. Taylor. Jak wiadomo. R. motoryczne. s. językowych.12 6 7 8 9 10 11 12 M. dyskurs w całokształcie kontekstowym. odczucia zmysłowe. Powstają one w  ludzkim umyśle i  odnoszą się do elementów świata zewnętrznego i wewnętrznego. Są to koncepty nowe i stałe. człowiek koduje informacje (wszelkich modalności) w  postaci konceptów i  struktur konceptualnych. Action. gdyż zawierają składowe. konceptualizacji). Amsterdam-Philadelphia 2002.186 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska konceptualistyczne podejście do znaczenia. s. op. J. 87. R.113. Memory. emocje. które mogą się zmieniać w zależności od kontekstu. Imagination. R. Kraków 2007.9 1. tworzone spontanicznie. Consciousnee Emerging. Zdarzenie mowne to wypowiedź.6 Podstawowym sposobem interakcji człowieka ze światem są konceptualizacje. 54. kulturowych. pojęcia. . Ziem. na który składa się wiedza. Langacker.. które pozwalają na ekonomiczne magazynowanie i  przetwarzanie informacji.

15 Podczas przetwarzania znaczeń określone elementy niektórych (większości. nowa. 101. Westphal: Konzeptualisierung. czyli które domeny z jakim prawdopodobieństwem będą aktywowane w momencie użycia 13 14 15 16 17 R. psychologicznych“. Istotnymi czynnikami są elementy całokształtu kontekstowego: doświadczenie i  wiedza indywidualna i  zbiorowa. intelektualna.: Emotionen in Konzeptualisierungen und ihren Versprachlichungen. matrycę domen. J. Langacker. Westphal: Konzeptualisierung. dynamiczna. społecznych. Zur Rolle der Konzeptualisierung in Sprachverarbeitungsprozessen am Beispiel des ZEIT-Konzeptes. Mazurkiewicz-Sokołowska.14 2. istniejąca. aktualny (nierzadko zmienny) stan emocjonalny osób biorących udział w interakcji językowej. mogą to być świadomie wydobywane pojęcia. który pozwala ustalić centralność domen. op. W. J. Ibid. Mazurkiewicz-Sokołowska. 51. s. Ibid. Sulikowska.17 Profil wyrażenia zależy od tego. A. jakie elementy z matrycy domen zostaną szczególnie wyróżnione. które szczególnie ogniskują uwagę. które razem tworzą tzw.. prosta. wszystkich) domen z  matrycy domen podlegają wyróżnieniu. s. op. Elementy. złożona. wcześniejsze dyskursy. Sulikowska. 73. Sprache und Diskurs. ogólna kondycja psychiczna. abstrakcyjna. odczuciami. 78. s. Mazurkiewicz-Sokołowska. jakie elementy (dowolnych modalności) w danym zdarzeniu mownym są zauważane. tworzą profil wyrażenia. W. Sprache und Diskurs.. Mazurkiewicz-Sokołowska. R.13 Konceptualizacja krystalizuje się każdorazowo indywidualnie w każdym konkretnym zdarzeniu mownym i ma charakter zmienny i dynamiczny. 35–54. Hamburg 2014. Domeną może być każda konceptualizacja sensoryczna.. cit. eksponowane i postrzegane jako ważniejsze od innych decydują mechanizmy kognitywne. s. gotowe scenariusze. statyczna. A.. Każde wyrażenie prezentuje się inaczej zależnie od okoliczności fizycznych. elementy kontekstu sytuacyjnego. w: J. nastawieniami. w: J.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 187 „Nic nie jest takie samo dwa razy. 9–34. Ibid. cit. konteksty sytuacyjne. .16 Każde wyrażenie profiluje pewne „odniesienie w  obrębie aktywowanej treści”. Langacker. Proces profilowania znaczeń W  procesie przetwarzania znaczeń. s. językowych. O tym. przy czym nie muszą to być „treści najważniejsze czy najbardziej dystynktywne”. Hamburg 2014. wyrażenia aktywują pewne obszary wiedzy i doświadczeń wraz z emocjami. s. Zatem podstawowa kwestia to ustalenie domen wchodzących w skład matrycy domen i ich ranking.

z jakiego użytkownik języka prowadzi ogląd (układ oglądu. 109–114.. Można zatem przyjąć. 85.20 Na znaczenie składa się obok treści pojęciowej sposób jej obrazowania. to jednak „… jednostka leksykalna nigdy nie jest całkowicie zamknięta ani niezmienna”.19 Prawdopodobieństwo aktywowania określonych domen zmienia się zależnie od kontekstu. ile jesteśmy w stanie mentalnie ogarnąć w danej chwili”. czyli miejsce. doświadczeń i emocji poszczególnych użytkowników języka w kontekście danego zdarzenia mownego. Ibid.24 Zatem obok skonwencjonalizowanych treści. przywoływanymi i wywoływanymi emocjami. s. Ibid. a także – w czasie – zależnie od uzusu. co prowadzi do powstania różnych obrazów. czyli są wydobywane na plan pierwszy. odczuciami.23 Nie mniej istotna jest perspektywa.77–78. zaś profilowane będą te ich elementy.. które zostaną zaktywowane przez mechanizmy kognitywne (mentalne) w oparciu o mentalną reprezentację wiedzy. Ilustracji przedstawionych mechanizmów służy prezentowane poniżej badanie empiryczne.77.78. . s.22 „Istnieje tylko tyle treści. odbieranymi.. wyrażenia przywołują treści aktywowane wskutek zgromadzonych indywidualnie doświadczeń. że w procesie przetwarzania znaczeń skonwencjonalizowane ich treści z reguły pozostawać będą w tle. a jakie pozostają w tle. 95–99. w oparciu o nabytą wiedzę wraz z subiektywnie doświadczanymi. nastawieniami. na co kieruje wzrok (jakie elementy podlegają ogniskowaniu.. w jakim stopniu aktywowane są poszczególne domeny matrycy (kompozycja i zakres. s. Ibid.21 Sposób obrazowania treści zależy od tego. .. Ibid. 95. z jakiej odległości użytkownik języka prowadzi ogląd (na ile szczegółowo. Ta sama sytuacja może być opisywana z różnych punktów widzenia. Ibid. s. relacja między oglądającymi i sytuacją oglądaną).18 I choć w słowa wpisane są skonwencjonalizowane sposoby aktywowania określonego zakresu wiedzy encyklopedycznej. s. relacja: figura-tło). czyli obszar aktywowanej informacji).s. 18 19 20 21 22 23 24 Ibid. jaka jest ziarnistość i rozdzielczość stopnia uszczegółowienia). Ibid. s.188 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska danego wyrażenia.

1. centrowości domen i relacji profil-domeny oraz wskazanie mechanizmów kognitywnych. Badanie dotyczy przetwarzania nazw pór roku i miesięcy. Zasadność doboru domen weryfikowana jest empirycznie w toku analizy danych. Dobór osób badanych: w części homogeniczny – studentki. wydarzenia. czas (podział na lata. Odpowiedzi respondentów przyporządkowywane są intuicyjnie wydzielonym pięciu domenom. Dotyczy to także wydzielonych tu domen: aktywności człowieka. Jednak dla uniknięcia nadmiernego rozproszenia i uzyskania możliwie czytelnego obrazu. Badanie empiryczne 3. Osoby polskojęzyczne to studenci filologii germańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego. centrowość domen i profilowane treści. 4. miesiące. wydarzenia. pory roku. Materiał badawczy stanowią podane przez respondentów wartości emocjonalne i skojarzenia łączone z testowanymi wyrazami. -4. 2). oddziaływanie na człowieka (nastawienia. . -2. na ile homogeniczność grupy wpłynie na charakter konceptualizacji. 1. domeny mogą zachodzić na siebie i się zazębiać. każdy z elementów zawartych w nawiasach może z powodzeniem stanowić odrębną domenę. 3. Cel. w  oparciu o które człowiek przetwarza znaczenia. w części losowy. 3. czy oddziaływania określonych 25 Badanie dotyczy indywidualnych i  jednostkowych wyborów i  odnosi się do chwili badania. Jak wiadomo. 2. -1. pozwala sprawdzić. 4. a osoby niemieckojęzyczne są wybrane losowo. Wydzielone domeny to: 1.25 Zadaniem osób badanych jest podanie wartości emocjonalnych łączonych z pojawiającymi się na ekranie wyrazami (nazwy pór roku i miesięcy) i skojarzeń aktywowanych w momencie badania: raz ogólnie. 5. a raz w odniesieniu do samego brzmienia danego wyrazu. materiał. -3. 0. zjawiska pogodowe). kalendarz). przy zastosowaniu skali: -5. 2. reakcje) Jako że domeną może być każda konceptualizacja (patrz: pkt. 5. W  badaniu bierze udział dziesięć osób polskojęzycznych i  dziesięć osób niemieckojęzycznych. przy doborze domen kierowano się stopniem ziarnistości i wydzielono domeny stosunkowo gruboziarniste. metoda Celem badania jest ustalenie profilowanych treści.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 189 3. Analiza danych prowadzona jest introspektywnie. aktywności człowieka. przyroda (krajobraz.

kwitnące kwiatki. błoto. aktywności. nastawienia.2. Tabela 6 zawiera zestawienie uśrednionych wartości emocyjnych wiązanych z danym wyrazem. mieszana pogoda. radość. Tabela 5 ilustruje ranking domen w odniesieniu do każdego testowanego wyrazu (oznaczenia: cz. wydarzeń. zajączek . ptaszki. p. ciepło trawa. a. 3. jego reakcje. młodość. Widniejące wartości to liczby wskazań konceptualizacji dowolnych elementów z danej domeny. Przyporządkowanie danej konceptualizacji do określonej domeny zależy od perspektywy oglądu osoby interpretującej. Wyniki i ich omówienie Wyniki prezentują tabele 1–6. aktywność ryby pierwsze wycieczki rowerowe Marzanna. przyporządkowane do wydzielonych uprzednio domen. podobnie jak i  elementy zmieniającej się przyrody. kwiat. kwiaty. które występują wyłącznie w odpowiedziach niemieckojęzycznych osób badanych. miłość melancholia. ożywienie. oddziaływań. raz ogólnie. odczucia są ściśle powiązane z  domeną czasu. zmienność zjawisk przyrodniczych. nie trzeba zakładać kurtki sport na świeżym powietrzu urodziny rodziców życie. które pojawiają się wyłącznie w odpowiedziach polskojęzycznych osób badanych. o odnoszą się do poszczególnych domen: czasu. przy czym dana konceptualizacja liczona jest tylko raz (kursywą zaznaczono wyniki niemieckojęzycznych osób badanych). w. deszcz. zaś podkreśleniem wyróżniono konceptualizacje. chlapa. odpowiednio). a raz w odniesieniu do samego brzmienia danego wyrazu (kursywa oznacza wyniki niemieckojęzycznych osób badanych). W związku z powyższym w przypadku wielu analizowanych odpowiedzi istnieje możliwość przyporządkowania ich do więcej niż jednej domeny. w tym pogodowych wpływa na nastawienia i reakcje człowieka oraz na podejmowane przez niego aktywności. Kursywą zaznaczono konceptualizacje. garnek wiosna przyroda wiosna Domeny marzec Wyrazy wydarzenia oddziaływania znajomi. czas aktywności rozkwit.190 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska interwałów czasowych na człowieka. przyrody. Tabele 1–4 przedstawiają konceptualizacje łączone z nazwami pór roku i miesięcy z podziałem na nazwę danej pory roku i wchodzących w jej skład miesięcy. zieleń.

basen. kwitnące kwiazainaugurowaliśmy ty. wakacje beztroska ciężko ciepłe noce. ki. dni matury. urodziny. koniec wakacji Tab. bocian plaża. czas wolny na dworze urodziny. słońce. napiwki wakacje. . morze. plecień Wielkanoc. urodziny. ciepło. pełnia lata. Domeny czas lato lato 31 dni. bulwar nad rzeką. lipa. jezioro. deszcz. wycieczki. kwiat. majówka. gorąco maki. morze. urlop. 1. praca. Wyróżniane elementy domen dla wyrazu ‘wiosna’ i nazw miesięcy wiosennych. święta świąteczny. kwiatJuwenalia. balony. koniec roku akademickiego. odpoczynek. ciepło. miebalkon szana pogoda. słońce. sierpień ’89. niestały maj ciepło. czereśnie urlop. krótkie spodenki T-Shirt. urodziny. słońce. czerwony słońce. wakacje. praca sesja. biedronki. wyjazdy. Niemcy obrona. wolne siąc maryjny. grill.wiosna kwiecień KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 191 krokus. pole plaża. chrabąszcz urodziny Tab. drinki. praca. mieradość kolorowo. początek wakacji. wakacje zielony. euro. morze. wakacje beztroska słońce U-Bahn. upał. palma. Wyróżniane elementy domen dla wyrazu ‘lato’ i nazw miesięcy letnich. 2. Dziwnów. długi m-c długi m-c sierpień lipiec czerwiec lato Wyrazy przyroda aktywności wydarzenia oddziaływania słońce.

idzie jesień liście. wiatr. spóźniające się Świętych. święto listopadowy liście. rocznice. szarówka. ny. wiatr. chandra jesień życia. słońce złoty październik aktywności wydarzenia oddziaływania cieplejsze ubrania złota jesień początek szkoły polowanie smutek. powrót na jesienne wieuczelnię czory. zmiana czasu. zimno. urodziny. urodziny. 3. jeż jesień Wyrazy deszcze. kontrole trakcji. pada. poprawki. szczęście. powoli wydarzenia oddziaływania święta. narty. spokój. słońce. Domeny czas przyroda aktywności biel. złoty kolor. imprezy. chodzenie po liściach studia. późne letnie wieczory park. sesja Word Trace Center NY niepewność. biały puch. ciepły kąt trwa dłużej. ferie nuda. deszcz. niżby się chciało . ciemność światełka. złota polska jesień. zaduma żniwa szkoła. deszcze. śnieg. przemijanie. plucha. wrzos babie lato jesień zbliża się jesień wrzesień październik przyroda liście. kozaki. koniec wakacji. pomarańczowy. szarość film Czerwony Październik zima Wyrazy początek zimy listopad chłód. ciepło. urodziny. Wszystkich introwertycznuro. zimno. skrzący śnieg. choroby.192 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska Domeny czas późne lato. przytulnie. wesele. Wyróżniane elementy domen dla wyrazu ‘jesień’ i nazw miesięcy jesiennych. deszcz. świece zmarłych blues brzydko Tab. łyżwy czekanie. pocmentarz. sanki. chlapa. szarość. liście. ślub. żniwa. mokro. pociągi. opony zimowe. deszcz ze śniegiem.

tęsknota niec roku za światłem adwent bałwan. nowy początek luty zima.czas. zimno 193 prezenty. lodowisko post nuda urodziny. domowe Sylwester. ferie. 4. ko. postanowienia stykać.zima styczeń grudzień zima. początek zimy KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA najciemniej śnieg. spóźniające się pociągi. czerwony. czapka. Nowy Rok urodziny znajomej smutek. krótki m-c Walentynki. Wyróżniane elementy domen dla wyrazu ‘zima’ i nazw miesięcy zimowych. spokojny Mikołaj. bałwan. ciepło choinka. karnawał Tab. Boże Narodzenie. Ranking domen w odniesieniu do nazw pór roku i miesięcy. . 5. Wyraz Ranking domen polskojęzyczne osoby badane Niemieckojęzyczne osoby badane wiosna p 6 > o 3 > a 2 p = o 7 > a = w 1 > cz 0 marzec p 7 > w 2 > a = o 1 > cz 0 p 6 > a 2 > w = cz 1 > o 0 kwiecień p 5 > w 2 > cz 1 > a = o 0 o 5 > p 3 > w 2 > a = cz 1 maj p 4 > a 3 > w 2 > o 1 p 10 > w 5 > a 2 > o 1 lato a 9 > p 3 > w 2 > o 1 > cz 0 p 7 > a 5 > w = o 1 > cz 0 czerwiec p = w 5 > a = o 2 > cz 1 p 8 > a 3 > w 1 > o = cz 0 lipiec a 6 > p 4 > w 3 > o 1 > cz 0 cz = p 4 > a 2 > w 1 > o 0 sierpień a 8 > w 4 > p = cz 1 > o 0 p = w 6 > a =cz 2 > o 0 jesień p 9 > o 3 > a 2 > w 1 > cz 0 p 6 > a = o 3 > cz =w 0 wrzesień w > 8 > p 5 > o 2 p 5 > cz = w 3 > a = o 1 październik w = p 4 > o 3 > a = cz 1 p 9 > a 4 > w = cz 2 > o 0 listopad p 9 > w 3 > a 2 > o 1 p 9 > o 3 > w 2 > a = cz 1 zima p 8 > a 7 > w 2 > cz = o 0 o 6 > p = a 4 > w 1 > cz 0 grudzień w 6 > a 2 > o 1 > cz 1 > p 0 w 7 > p 6 > o 3 > a 2 > cz 1 styczeń a 4 > w = p 2 > cz = o 1 p 4 > o 2 > w = cz 1 > a 0 luty w 3 > a = o = cz 2 > p 0 p = w 3 > o = cz 1 > a 0 Tab. sanki święta.

3 1. Wśród konceptualizacji niemieckojęzycznych .7 1.5 0. 6.9 2.5 luty 1.1 2. sierpień.2 0.2 3.7 1. ‘późne lato’.1 1.6 0.6 kwiecień 2.2 0.2 4.2 1.7 Tab.8 1.3 0.8 maj 4. czerwiec. że najrzadziej aktywowaną domeną jest domena czasu. styczeń luty) i w 11 przypadkach przez niemieckojęzyczne osoby badane (w odniesieniu do wszystkich miesięcy z wyjątkiem maja i czerwca).3 3.4 1.1 sierpień 3.2 3.6 2.4 0.3 2.8 3.2 1.2 styczeń 0 -0.1 2.7 grudzień 3. ‘31 dni. jak ‘szczyt lata’.6 3.6 3.1 1. zaś w przypadku nazw miesięcy elementy domeny czasu pojawiają się 8 razy w przypadku polskojęzycznych osób badanych i 13 razy w przypadku niemieckojęzycznych osób badanych.4 2.7 listopad -1. grudzień.3 2.1 -0.4 0.7 4.6 zima 1. październik. Średnie wartości emocyjne dla nazw pór roku i miesięcy.1 1.0 0.1 1.8 jesień -0.6 3.6 marzec 1.7 1. Charakterystyczne dla obu grup badanych jest podawanie konceptualizacji bardziej gruboziarnistej – w postaci nazwy odnośnej pory roku: w 7 przypadkach przez polskojęzyczne osoby badane (w odniesieniu do miesięcy: kwiecień.7 wrzesień 0.5 październik 0.2 1.6 2.8 1.8 1.7 czerwiec 3.7 2.3 0.2 1. ‘początek zimy’.194 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska Wartości emocyjne Wyraz ogólnie brzmienie polskojęzyczne niemieckojęzyczne osoby badane osoby badane polskojęzyczne osoby badane niemieckojęzyczne osoby badane wiosna 4.1 lato 4.8 lipiec 4. Wyniki pokazują. W obu grupach badanych pojawiają się konceptualizacje bardziej drobnoziarniste i dotyczą czasu trwania miesiąca: lutego – w języku polskim (‘krótki miesiąc’) i miesięcy: lipca i sierpnia – w języku niemieckim (‘długi miesiąc’.8 0.0 2.1 0.). W języku niemieckim występują też konceptualizacje o pośrednim stopniu ziarnistości. Żadne elementy tej domeny nie pojawiają się w  przypadku nazw pór roku.

zima 6 i wiosna 7 (w przypadku wyrazu wiosna wynik dla domeny: oddziaływania jest równy temu dla domeny: przyroda). ‘listopadowy blues’ przy wyrazie listopad. ‘trwa dłużej. Porównanie konceptualizacji łączonych z  nazwami pór roku. marzec 7. które pojawiają się tylko w  grupie niemieckojęzycznych osób badanych należą m. styczeń 4. jesień 9. wrzesień 5. październik 9. będącymi jednostkami bardziej gruboziarnistymi w stosunku do nazw miesięcy. jak ‘jesień się zbliża’. zima 8 oraz marzec 6. lato 7. zdaje się być domeną najbardziej centrową. Elementy tej domeny aktywowane są w obu językach szczególnie w przypadku miesiąca grudnia (wartości liczbowe 6 – grupa polskojęzyczna i 7 – grupa niemieckojęzyczna. ‘sierpień’89’ przy wyrazie sierpień i ‘Walentynki’ przy wyrazie luty. Elementy z tej domeny wyróżniane są szczególnie w czterech przypadkach: lato 9. Przy żadnej z pór roku nie pojawiają się wchodzące w jej skład miesiące. styczeń 4. ‘karnawał’ przy wyrazie luty oraz . ‘sport na świeżym powietrzu’. Elementy tej domeny wyróżniane są szczególnie w trzech przypadkach: kwiecień 5. ‘maki’. Do konceptualizacji. maj 10. ‘świece’. Dane będące przedmiotem niniejszej analizy wskazują na wyższą tendencję poszukiwania dla jednostek bardziej szczegółowych. ‘melancholia’ przy wyrazie wiosna. Szczególnie wyróżnianymi konceptualizacjami są elementy domeny: przyroda – w  przypadku siedmiu wyrazów w języku polskim i dziewięciu w języku niemieckim: wiosna 6.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 195 występują konceptualizacje o  bardziej dynamicznej kompozycji. niżby się chciało’ przy wyrazie zima. kwiecień 5. która w kontekście analizowanych tu wyrazów. ‘zainaugurowaliśmy balkon’ przy wyrazie kwiecień. konkretnych (tu: miesięcy) jednostek ogólniejszych. sierpień 8. ‘chrabąszcz’ przy wyrazie maj. ‘tęsknota za światłem’ przy wyrazie grudzień. które są jednostkami bardziej drobnoziarnistymi ujawnia działanie mechanizmu kognitywnego kategoryzującego jednostki w relacjach schemat-konkretyzacja. ‘czereśnie’ przy wyrazie czerwiec. schematów (tu: pory roku). Konceptualizacje występujące tylko w  grupie polskojęzycznych osób badanych to: ‘Marzanna’. ‘biedronki’. ‘zajączek’ przy wyrazie: marzec. W przypadku osób niemieckojęzycznych drugą w rankingu domen okazuje się być domena: oddziaływania. ‘Word Trace Center NY’ przy wyrazie wrzesień. Drugą w rankingu domen w przypadku osób polskojęzycznych okazuje się być domena: aktywności. ‘chodzenie po liściach’ przy wyrazie październik. tkwią w bazie. czerwiec 8. stanowią oczywiste tło. Elementy tej domeny znajdują się także na pierwszym miejscu w przypadku miesiąca lutego 3 – w języku polskim. lipiec 6. Elementy domeny czasu. Trzecią w rankingu wyróżnianych domen w obu językach jest domena: wydarzenia. ‘polowanie’ przy wyrazie jesień. ‘film Czerwony Październik’. odpowiednio. jesień 6.in. listopad 9. ‘startuje’. maj 4. listopad 9.

Składowa emocyjna znaczeń wyrazów może być uświadomiona lub nieuświadomiona.2 z -1. członków bliższej i dalszej rodziny oraz znajomych.1). Zestawienie zawarte w tabeli 6 pokazuje. .196 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska konceptualizacja ‘urodziny’ występująca w  kontekście urodzin własnych. stycznia (0. maj . stycznia (1.3) i lutego (0. a w grupie niemieckojęzycznej – zima.9 do 0. ‘świece’ przy wyrazie listopad pozwalają rozwinąć tę konceptualizację do ‘zapalania świec’. wystrój pomieszczeń. także i w odniesieniu do elementów pozostałych domen konceptualizacje osób niemieckojęzycznych wyróżnia niejednokrotnie dynamika. cechująca kompozycję.5) w grupie polskojęzycznej oraz kwietnia (1. który z  jednej strony jest elementem sytuacji kontekstowej (emocje poszczególnych osób uczestniczących w  komunikacji.8 z 1. listopada (1.3 z 0) i lutego (1. W przypadku nazw miesięcy wyższe wartości emocyjne w odniesieniu do brzmienia dotyczą maja (4. Introspektywna ich analiza pozwala śledzić mechanizm kognitywny umożliwiający rozwinięcie tych hasłowych konceptualizacji do bardziej lub mniej szczegółowych w oparciu o odnośną wiedzę ogólną i doświadczenie. ‘na ławie’. przesłanek psychofizycznych. językowych. zaś najmniej – w  grupie polskojęzycznej – jesień. że aktywowane przez tę samą osobę konceptualizacje mogą być różne i zmienne zależnie od sytuacji. wielkości przedmiotów.3). atmosfera ogólna).7). i  odnosi się zarówno do profilowanej treści wyrażenia. W  tym kontekście szczególnie istotny jest czynnik emocji. Analiza introspektywna ujawnia subiektywność. Podobnie jak w przypadku konceptualizacji aktywujących elementy z domeny: czas. kulturowych.1). listopada (1.6 z -0. jak i  do jego brzmienia. I tak np. Jednak większość konceptualizacji w  obu językach stanowią rzeczowniki.1).2 do 1.in. ‘palenia świec’.7).1) w grupie niemieckojęzycznej. ‘palących się świec’ ‘w zaciszu domowym’. ’na stole’. elementy nastroju. atmosfera. z  drugiej zaś stanowi składową znaczenia większych i  mniejszych jednostek językowych. ‘zainaugurowaliśmy balkon’ czy ‘trwa dłużej. niżby się chciało’.1 z 2. Wyjątek w  przypadku nazw pór roku stanowi wyraz jesień w  grupie polskojęzycznej (wzrost średniej wartości emocyjnej z -0.4) i wyraz zima w grupie niemieckojęzycznej (wzrost średniej wartości emocyjnej z 0. kolory.2 z 4. indywidualność i  jednostkowość aktywowanych obszarów wiedzy i doświadczeń i potwierdza fakt. Najbardziej pozytywne miesiące w kontekście ogólnej wartości emocyjnej to lipiec (wartość emocyjna 4. np. ‘na parapecie okiennym’.7 z 0. maja (4. że brzmienie wyrazu łączone jest generalnie z  niższymi wartościami emocyjnymi.7). Zależnie od stopnia drobnoziarnistości konceptualizacji przywołane mogą być m. ‘dla poprawy nastroju’ itd.8 z 1. wielkości pomieszczeń. niż treści konceptualizacji ogólnych. Spośród pór roku najbardziej pozytywne emocje w obu grupach badanych wywołuje wiosna i  lato.5 z -0.

Wnioski Analiza danych empirycznych potwierdza trafność wydzielenia domen.2. oraz sierpień (wartość emocyjna 3.7) w przypadku grupy niemieckojęzycznej. w tym emocje. Miesiące o najbardziej pozytywnym brzmieniu to maj i lipiec w przypadku grupy polskojęzycznej (wartości emocyjne: 4.6 odpowiednio) oraz maj (wartość emocyjna 4. domeny: przysłowia i powiedzenia.3.3) oraz październik i luty w odniesieniu do brzmienia (wartości emocyjne 0. W toku prowadzenia analizy stwierdzono nadto kilkukrotne pojawienie się przysłów/ powiedzeń w  odniesieniu do miesięcy: marca i  kwietnia (u  osób z  obu grup badanych). Znamienne dla osób z obu grup badanych jest przyjęcie perspektywy tu i teraz w kontekście własnej osoby. Fakt ten wskazuje na potrzebę uwzględnienia.1).1) i sierpień (wartość emocyjna 3. Elementy domeny: wydarzenia aktywowane są w 8 przypadkach przez osoby polskojęzyczne w odniesieniu do miesiąca września i w 6 przypadkach przez osoby niemieckojęzyczne w odniesieniu do miesiąca sierpnia oraz przez osoby polsko. z których żadne nie przekracza perspektywy 30 lat (‘sierpień ’89’ i ‘Word Trace .1) i  wrzesień w  odniesieniu do brzmienia (wartość emocyjna 0. Istotną rolę w procesie tworzenia/ aktywowania konceptualizacji odgrywa perspektywa oglądu. Dane.8) w przypadku grupy polskojęzycznej. że na styku domen: aktywności i oddziaływań wydzielić można jako dodatkową. 3. pokazują.i niemieckojęzyczne w odniesieniu do miesiąca grudnia w 6 i 7 przypadkach. zazębiającą się z nimi – domenę: ubiory.1) w przypadku grupy niemieckojęzycznej. odpowiednio. Analiza danych uwidocznia kognitywny mechanizm kategoryzowania zjawisk poprzez ich umiejscawianie na osi schemat-konkretyzacja oraz mechanizm rozwijania konceptualizacji w oparciu o indywidualną i podlegającą zmianom wiedzę i doświadczenie. wśród których pojawiają się konceptualizacje stosownych do pór roku (miesięcy) ubrań.7).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 197 (wartość emocyjna 4. Najbardziej centrową okazuje się domena przyrody dla obu grup osób badanych oraz domena aktywności dla grupy osób polskojęzycznych. W całym materiale empirycznym znajdują się tylko dwa odniesienia historyczne (po jednym w polsko. zaś w przypadku grupy niemieckojęzycznej – styczeń w kontekście ogólnej wartości emocyjnej (-0. 3. Najbardziej negatywny w  przypadku grupy polskojęzycznej okazuje się listopad w  kontekście ogólnej wartości emocyjnej (-1.i niemieckojęzycznej grupie badanej). aczkolwiek wśród aktywowanych jako mniej centralne – domen.

Memory. która także może się zmieniać zależnie od przesłanek kontekstowych. choć zauważyć można w  grupie studentów odniesienia do roku akademickiego. znaczenia mają subiektywną (często nieuświadomioną) wartość emocjonalną. egzaminów i sesji. The Dynamics of Perception. 9–34. znaczenia w każdym zdarzeniu mownym są wzbogacane o  wiedzę kontekstową i  podlegają dynamicznym zmianom. • Langacker. profilowane są te elementy. Sprache und Diskurs. Amsterdam-Philadelphia 2002. 4. Westphal: Konzeptualisierung. J. Mazurkiewicz­-Sokołowska. Sulikowska. które użytkownik języka najbardziej wyróżnia w danym zdarzeniu mownym. Zakończenie Wyniki przedstawionej analizy potwierdzają. A. w: J.. analizowane konceptualizacje pozostają jednostkowe.198 Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska Center NY’. 2. ale są zarazem indywidualne i tkwią w umysłach użytkowników języka. wśród których znajdują się osoby starsze. R. s.. Jednak niezależnie od tych związanych z wiekiem osób badanych i ich aktualnym statusem (studentki). że: 1. zaś wśród konceptualizacji osób niemieckojęzycznych. wprawdzie znaczenia zawierają elementy skonwencjonalizowane. Homogeniczność grupy polskojęzycznej i losowy dobór niemieckojęzycznych osób badanych nie wpływa znacząco na charakter konceptualizacji. Gramatyka kognitywna. Action. Kraków 2010. • Mazurkiewicz-Sokołowska. Imagination. Hamburg 2014. Bibliografia • Bartsch. R. W. Kraków 2009. Consciousnee Emerging. J. Lingwistyka mentalna w zarysie. Thought and Language. odpowiednio). indywidualne i subiektywne. Zur Rolle der Konzeptualisierung in Sprachverarbeitungsprozessen am Beispiel des ZEIT-Konzeptes. zaś elementy wchodzące w skład skonwencjonalizowanej treści znaczenia z reguły pozostają w bazie. • Mazurkiewicz-Sokołowska. . odniesienia do nastrojów.. 3. O zdolności językowej w ujęciu integrującym.. w tym nabywanej wiedzy i zdobywanych doświadczeń.

Im Fokus steht die Komponente der Emotionen als gleichwerter Bestandteil der Kognition.. New York 1967. Sprache und Emotion. Sprache und Diskurs. Cognitive Psychology. Gramatyka kognitywna. A. J. M. W. . U. s. Tübingen 2007. Westphal: Konzeptualisierung. • Ziem.. J.... Frames und sprachliches Wissen. Über die Bedeutungsprofilierung am Beispiel der Verarbeitung der Bezeichnungen von Jahreszeiten und Monaten Zusammenfassung Der vorliegende Beitrag geht dem prozessualen Aspekt der Konzeptualisierungen nach. A. Individualität und Subjektivität der Konzeptualisierungen und ihrer Versprachlichungen diskutiert. w: J. M. Kraków 2007. Einführung in die Kognitive Linguistik. 35–54. Kognitive Aspekte der semantischen Kompetenz. Berlin 2008. Emotionen in Konzeptualisierungen und ihren Versprachlichungen. • Schwarz-Friesel. Am Beispiel der Bezeichnungen von Jahreszeiten und Monaten und der von den polnischen und deutschen ProbandInnen vorgenommenen Konzeptualisierungen wird das Phänomen der Einmaligkeit.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 199 • Mazurkiewicz-Sokołowska. Tübingen 1996.. • Neisser. • Schwarz. • Taylor. Mazurkiewicz-Sokołowska. Sulikowska. Hamburg 2014.

.

podbudowanych teoretycznie koncepcjach łączenia nauki języka z nauczaniem kultury: koncepcji linguakultury Michaela .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 201 Agnieszka Mielczarek. textbooks for teaching Polish as a foreign language. etnologowie. 2006). kulturoznawcy. z anglocentrycznej perspektywy tak zwane – doświadczenia uniwersalne (Miodunka 2004: 97) oraz uzupełniając ten zestaw o podstawową wiedzę o kraju użytkowników danego języka (Miodunka 2004: 101). że przynajmniej od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku powszechną akceptację specjalistów (a ze względu na interdyscyplinarny charakter zagadnienia specjalistami są w tym względzie językoznawcy. że kompetencja językowa i  komunikacyjna cudzoziemców uczących się języka polskiego wiąże się ściśle z ich kompetencją kulturową. Grażyny Zarzyckiej (2000) czy Anny Burzyńskiej (2002). Bogdan Walczak Uniwersytet im.) zyskuje teza o  tym. literaturoznawcy. uwzględniających te specyficzne cechy społeczeństwa i jego kultury. elementy kulturowe Keywords: foreign languages didactics. rytuały społeczne i – kontrowersyjnie i myląco. Trzeba też w tym kontekście wspomnieć o  dwu całościowych. Adama Mickiewicza w Poznaniu Tło kulturowe w podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego Słowa kluczowe: glottodydaktyka. podręczniki do nauczania języka polskiego jako obcego. Jarosława Rokickiego (1999: 165–204). wyróżniając wśród nich zwyczaje społeczne. zapoczątkowana na przełomie ubiegłego i bieżącego stulecia pracami Piotra Garncarka (1997. antropologowie itd. które widać wyraźnie w  zachowaniach komunikacyjnych członków tego społeczeństwa”. a w szczególności socjokulturową. cultural components Nie ulega wątpliwości. którą Władysław Miodunka za Janem van Ekiem i Johnem Trimem definiuje jako „[…] aspekt umiejętności komunikacyjnych. Świadectwem upowszechniającego się przekonania o roli treści kulturowych w nauczaniu języka polskiego jako obcego jest seria monografii i artykułów w mniejszym lub większym stopniu poświęconych temu zagadnieniu. socjologowie kultury.

Progovyj uroven’. jakie stawia się cudzoziemcom zdającym egzaminy uprawniające do uzyskania certyfikatów potwierdzających znajomość języka polskiego. 10. alkoholizm i korupcja. Został też powołany zespół opracowujący dla Państwowej Komisji Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego Ministerstwa Edukacji Narodowej wymagania kulturowe. choć ma rację Przemysław Gębal. Ksenofobia. zaleceń i programów sformułowanych bądź zaakceptowanych przez Radę Europy [jak Threshold level 1990 Jana van Eka i Johna Trima. 2. w których nauczanie treści kulturowych ma dłuższe niż u nas tradycje i gruntowniejsze zaplecze teoretyczno-metodologiczne (a  więc na przykład glottodydaktyki francuskiej. 8. Russkij jazyk (1996) czy ESOKJ (2003)]. propagowanej i popularyzowanej na polskim gruncie przez Grażynę Zarzycką (która tak ją definiuje: „Gdy […] podczas nauki języka obcego traktujemy język i kulturę jako całość lub jako obszar silnie zespolony. odwołującymi się i  nawiązującymi do wytycznych. Ekonomiczne i  społeczne aspekty transformacji ustrojowej. Tę silnie zintegrowaną całość określa się obecnie mianem linguakultury […]” (Zarzycka 2004: 436) oraz ograniczonej do obszaru słownictwa francuskiej koncepcji leksykultury Roberta Galissona [polegającej na inwentaryzowaniu i opracowywaniu leksyki nacechowanej kulturowo (w myśl zasady „od języka do kultury poprzez słowa”) (Galisson 1991)]. w której od dawna ważne miejsce zajmuje civilisation (zob. jak i  programami nauczania kompetencji socjokulturowej i szerzej: nauczania języka polskiego w  aspekcie kulturowym. dyskryminacja. co z treści kulturowych w szczególnym stopniu interesuje (a ściślej: interesowało przed kilkunastu laty) cudzoziemców uczących się języka polskiego [zdaniem Jarosława Rokickiego są to następujące zagadnienia: „1. 7. rola i funkcja rodziny w społeczeństwie polskim. Benjamina Lee Whorfa i innych zorientowanych antropologicznie lingwistów amerykańskich). Różnice w indywidualnym poczuciu dystansu przestrzennego. Pozycja. 9. 2009: 119–146). Zwyczaje i obyczaje świąteczne. Ligara 2008: 51–61. W  coraz szerszym zakresie wyzyskuje się doświadczenia glottodydaktyki tych krajów. 4. 3. Rola religii i  Kościoła rzymskokatolickiego. Dysponujemy już dzisiaj zarówno wynikami badań socjologicznych na temat tego. Gębal 2004: 69–94). uprzedzenia. Tradycje kultury polskiej” (Rokicki 1999: 175)]. Problemy patologii społecznej. 6. Praca i  bezrobocie. W tej sytuacji. 2009: 119–146). Bogdan Walczak Agara (kontynuatora Edwarda Sapira. 5. popularyzowanej i rozwijanej na polskim gruncie przez Bronisławę Ligarę (2008: 51–61. zachęcamy uczącego się do refleksji nad wartościami budowanymi w kulturze za pomocą języka. . czy glottodydaktyki niemieckiej z jej Landeskunde) (zob. poczucie „prywatności”.202 Agnieszka Mielczarek. Pozycja i rola kobiety w społeczeństwie polskim.

Kalendarz polski. Your Pocket Guide to Polish Business. Cudak i J. N. Warszawa 1994. Kultura polska. Kawecki. Bliżej Polski. możemy już jednak mówić o istnieniu pewnego podstawowego zakresu opinio communis w  tym względzie. B. W. a na chłonny rynek tych podręczników trafiają i zdobywają na nim popularność wciąż nowe pozycje. na Uniwersytecie Stanowym Arizony w Phoenix. że jej wyrazem są programy nauczania cudzoziemców treści kulturowych. Dlatego ważny i potrzebny jest stały – by użyć modnego określenia – monitoring w tym względzie. Mielczarek 2007: 181–190) najpowszechniej wtedy używane podręczniki do nauki języka polskiego jako obcego: Małgorzaty Małolepszej i Anny Szymkiewicz Hurra!!! Po polsku 1 (2005). Kissel. Customs and Etiquette. Kanon krajoznawczy Polski. m. I. An Encyclopedic Guide. Katowice 2002. minimum kulturowego. Polsko-amerykańskie qui pro quo. Silva rerum. jakim powinien dysponować uczący się języka cudzoziemiec” (Gębal 2004: 69–70). Wszelkie ustalenia mają raczej charakter umowny. M. Piskorz-Branekova. Lublin 2003 itd. Warszawa 2000. Guziuk-Świca. zob. Mielczarek 2010: 29–35). tzw. Warszawa 2000. Passport Poland. Poradnik dobrych manier w  zarysie i  krótki opis dobrych obyczajów. 1 W opracowaniu autor poddał ocenie nie tylko sensu stricto podręczniki do języka polskiego jako obcego. Butcher. O. Uwzględniliśmy w nim trzy podręczniki najnowsze (z lat 2005–2007) i w ocenie współautorki artykułu (wówczas kierownika Studium Języka i Kultury Polskiej dla Cudzoziemców UAM i  czynnego lektora języka polskiego jako obcego w kraju i za granicą. A Laskowska-Mańko. E. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne pod redakcją W. red. Kurs adaptacyjny dla repatriantów. Były to jednak podręczniki i materiały pomocnicze z lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. . Pierwszą próbę takiego monitoringu przedstawiliśmy w  artykule Treści kulturowe w nauczaniu języka polskiego jako obcego (Walczak. Ich przeglądu pod tym względem dokonał już Mirosław Jelonkiewicz (2004: 37–52)1. lecz także materiały pomocnicze w  rodzaju opracowań: L. Wiedza o Polsce i jej kulturze. Warszawa 2000. jak w przypadku gramatyki. California 2000. T. B. cz. pod red. Miodunki (2004). Budrewicz. A. Historia i obyczaje. Poland. Tambor. W  praktyce o  miejscu treści kulturowych w  nauczaniu języka polskiego jako obcego w rozstrzygającym stopniu decydują – obok nastawienia w tym względzie lektorów i  wykładowców – podręczniki języka polskiego dla cudzoziemców i  szerzej: wszelkie opracowane w  tym celu materiały glottodydaktyczne. Łęckiego. R. Ślusarska. na które glottodydaktyka nie udzieliła jednoznacznej odpowiedzi.T.in. Wolno sądzić. Szczecin 2000. Warszawa 1997.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 203 twierdząc: „W jaki sposób uczyć realiów kraju lub krajów języka docelowego i czego uczyć – to pytania wciąż otwarte. opublikowane w tomie Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Polska dla początkujących. Klas-Sokol. Nie określono. Ogrodowska. Agnieszki Burkat i Agnieszki Jasińskiej Hurra!!! Po polsku 2 (2005) oraz Agnieszki Madei i Barbary Morcinek Polski mniej obcy (2007).

Uczymy się polskiego. po upływie kilku lat. M. 1). Spośród nich. S. • A. Polski jest cool. • J. Survival Polish. wobec wspomnianej wyżej. . ich nieoficjalny ranking przedstawia się już nieco inaczej. obok Hurra!!! Po polsku 1. Lista podręczników ocenianych ze względu na tło kulturowe przedstawia się ostatecznie następująco (dla wygody odwoływania się do nich w dalszej części pracy opatrzyliśmy je numerami rzymskimi): (I) M. Tarnów 2008. Polski dla cudzoziemców. w  różnym zakresie (też geograficznym – poszczególne ośrodki nauczania języka polskiego jako obcego odznaczają się w pewnej mierze lokalną specyfiką. K. Teksty. Podręcznik studenta. Seria do nauki języka polskiego jako obcego na poziomie A1. Szymkiewicz. Pastuchowa. Janowska. cz. Stempek. Start 1. Podręcznik do nauki języka polskiego na poziomie A0. Wrocławski. (II) A. Warszawa 2010. Łódź 1999. S. (III) K. Propozycja programowa na poziom A1. Małyska. Dąbrowska. Kraków 2005. W. M. Porębska. R. D. Dembińska. Polski. Karolak. Dawidek. Bogdan Walczak Dziś. Oto ich lista: • M. • B. Małolepsza. Pojawiły się natomiast na rynku nowe. A. An Elementary Polish Course for English Speakers. A. A. Przywarska. do szczegółowego oglądu wybraliśmy. Podręcznik języka polskiego dla cudzoziemców. Kryński. Stelmach. Jako tło porównawcze wyzyskaliśmy pięć starszych podręczników. S. Książka studenta. Mówimy po polsku. • W. Wasilewska. Dzień dobry! Podręcznik do nauki języka polskiego dla początkujących (poziom podstawowy A1. Wasilewska. Warszawa 1988. A Beginners’ Course of Polish. Szymkiewicz. Jekiel. Poziom A1. Wrocław 1998. Kraków 2010. Piotrowska-Rola. Zaczynam mówić po polsku. Bartnicka. Łobodzińska. cztery wydane w  latach 2008–2013 (braliśmy pod uwagę tylko podręczniki dla początkujących). obejmującą też wybór preferowanych podręczników) wyzyskiwane w procesie glottodydaktycznym. Grala. Warszawa 1984. Jurkowski. Lublin 2013. Hurra!!! Po polsku 1. W ocenie współautorki niniejszego artykułu popularnością nadal cieszy się podręcznik Hurra!!! Po polsku 1. kierując się oceną dr Agnieszki Mielczarek. (IV) I. podręczniki do języka polskiego jako obcego. M.204 Agnieszka Mielczarek. W. A. W Polsce po polsku. Warszawa 1981. Krok po kroku. (V) E. Bisko. a  wciąż aktualnej chłonności rynku podręczników do nauki języka polskiego jako obcego. D. Seria podręczników do nauki języka polskiego dla obcokrajowców. Kucharczyk.

Była to zwykle typowa (zdaniem autorów podręcznika) rodzina polska (czasem zaprzyjaźnione z sobą rodziny polskie). Wyjątkowo w podręczniku Anny Dąbrowskiej i Romany Łobodzińskiej są to państwo Jareccy (chyba z żartobliwą aluzją do slangowego jareccy ‘rodzice’). w kilku punktach. na które tutaj nie ma miejsca. która gości u siebie przyjeżdżających na kurs studentów” – państwo Maj (sic! – z jaskrawym. w którym „bohaterami” są uczący się polskiego obcokrajowcy: Japonka Mami. poddanych analizie w artykule Anny Dąbrowskiej i Małgorzaty Pasieki Obraz rodziny w podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego. Dopiero w tle pojawia się „sympatyczne rodzeństwo” Karol i Karolina oraz „jedna z polskich rodzin. Jan. (s. przygotowuje kolację itd. Charakterystyczny jest tu krakowski podręcznik (IV). tu i dalej przykłady i cytaty lokalizujemy (podając numer strony) bezpośrednio w tekście pracy. Tymczasem w najnowszych podręcznikach obserwuje się tendencję do odchodzenia od koncepcji typowo polskiej rodziny jako stałego „bohatera” tekstów lekcyjnych. 32. przygotowuje drugie śniadanie itd. Podobnie zachowuje się pani Nowakowa: wyprawia męża do pracy. zwykle o stereotypowych nazwiskach – państwo Kowalscy. Michał. niemniej jednak wypowiedzi takich „bohaterów”. 1) W  starszych podręcznikach zdecydowanie przeważała koncepcja stałego „bohatera” („bohaterów”) tekstów poszczególnych lekcji. Adam. Jacek. Jest to zapewne przejaw realizmu sytuacyjnego (w większych ośrodkach uczący się języka polskiego cudzoziemcy przebywają głównie we własnym gronie). 83). rażącym błędem. W podręczniku wrocławskim u państwa Jareckich o wpół do siódmej 2 3 By nie mnożyć przypisów. niedysponujących jeszcze polską kompetencją socjokulturową. z natury rzeczy pozbawione są tła (kontekstu) kulturowego. gotuje i podaje obiad (to.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 205 Nie wchodząc w  szczegóły. nazwiska recenzenta wydawniczego brak). 2) Stosunkowo niewiele się zmienia w  nowych podręcznikach obraz typowej polskiej rodziny. ogólne. W  starszych podręcznikach był to model zdecydowanie patriarchalny3. Ujęcie diachroniczne (2008: 347–363). przedstawimy możliwie najzwięźlej. Amerykanin Tom i Javier Pérez z Argentyny. (s. znajduje mu teczkę. Angielka Angela. Nowakowie. co lubi pan Kowalski). syntetycznie ujęte wyniki analizy tła kulturowego w uwzględnionych podręcznikach. W  podręczniku warszawskim (Barbary Bartnickiej i współpracowników) pani Kowalska jest dobrą gospodynią: przygotowuje śniadanie. niemiecki biznesmen Uwe Stern. . Tomasz itd. Nie wspominamy tu już – choć w  tym względzie istnieje rzadka możliwość „głębokiego” diachronicznego porównania – o podręcznikach stricto sensu historycznych (XVI-XVIII wiek). zamiast: państwo Majowie (wszystko na s. 30).). koszmarnym. Typowe (stereotypowe) są też imiona „bohaterów” (Ewa. Maria. rzadziej Nowiccy czy Szymańscy.

w śląskim (katowickim II) jest to nawet model 2+3 i babcia. ze statystycznym prawdopodobieństwem taka przykładowa rodzina jest też właścicielem samochodu (ma go 60% rodzin). Monika robi śniadanie). Damian jeszcze śpi. łódzkim. podczas gdy żona ponadto zajmuje się domem i dziećmi). W lubelskim podręczniku (III) przykładowa rodzina realizuje model 2+2. żona zajmuje się domem i dziećmi). potem gotuje obiad itd. Jednocześnie jednak w tym podręczniku w kwestii modelu polskiej rodziny znajdujemy (na s. w jednakowym stopniu pracują zawodowo oraz zajmują się domem i  dziećmi). mąż i żona. Naród . (s. (s. lecz nie radykalnie. śniadanie! Damian – Już idę! Co jest na śniadanie? […]” (s. gotuje obiad. 19% – model partnerski (oboje. 50). radio i  pralkę (według danych OBOP-u w te sprzęty wyposażonych jest ponad 90% polskich mieszkań). Monika wraca do domu i robi śniadanie. Bogdan Walczak dzwoni budzik. V) przykładowa rodzina realizuje model 2+1. która wstaje i robi dla wszystkich śniadanie. Jest to obraz niezbyt odległy od tradycyjnego ze starszych podręczników. Jeszcze w  ostatnim (z  1999 roku) z  tych starszych podręczników. 3) Oczywiście w  nowych podręcznikach nie ma już wtrętów ideologiczno-propagandowych. leży i czyta gazety. A Beginners’ Course of Polish passus z okazji wizyty na wystawie szkolnej: „Polska obchodzi właśnie urodziny. 23% – model tradycyjny (zawodowo pracuje tylko mąż. Na koniec woła: – Jest śniadanie? Jestem głodny! (Kuchnia. znajdujemy taką scenkę. Hurra!!! Po polsku 1 (I). budząc oczywiście panią Jarecką (a więc żonę i matkę). W krakowskim podręczniku (IV) w  rodzinie państwa Majów rano pani Joanna robi dla wszystkich śniadanie. ale mąż bardziej koncentruje się na tej pracy. Ma już tysiąc lat. kto w takich rodzinach zmywa). Damian wciąż leży i  czyta.206 Agnieszka Mielczarek. które – tym razem według danych OBOP-u – ze statystycznym prawdopodobieństwem wyposażone jest w  telewizor. potem sprząta mieszkanie. 75). W nowych podręcznikach ten obraz trochę się zmienia. a w najstarszym z nich. 50–51). dysponując mieszkaniem. KUL-owskim podręczniku (Polski jest cool. natomiast raczej nie dysponuje rowerem (ma go tylko 41% polskich rodzin). przenośnym komputerem (ma go tylko 35% rodzin) czy zmywarką do naczyń (którą dysponuje tylko 18% rodzin – łatwo sobie wyobrazić. 72) informację relacjonującą dane CBOS-u: 36% polskich rodzin reprezentuje model mieszany (mąż i żona pracują zawodowo. podaje do stołu itd. obrazującą domowe obowiązki kobiety i mężczyzny: „Rano Monika idzie do sklepu i kiosku po zakupy. Monika – Damian. Potem budzi się. idzie po zakupy. Dopiero w  najnowszym. charakterystycznych dla (przynajmniej niektórych) podręczników z  epoki PRL-u  (jak na przykład w  podręczniku Mówimy po polsku. również 2+3.

Jakub Błaszczykowski. Kazik Staszewski. filmu. Olga Tokarczuk. Podobnie „niesformatowane” są informacje z zakresu literatury. Na ogół bardzo dobrze przedstawia się kuchnia (przy oczywistej obecności modnych fast foodów. Lech Wałęsa. 4) Liczba. Adam Małysz. Andrzej Wajda. sztuki itd. Stąd trudno tu o uogólnienia. Jerzy Buzek. muzyki. Z kolei w najnowszym. Witkacy. Jan Paweł II. Jan Peszek. barszczu. Kompetencja socjokulturowa i  realioznawcza jest niewątpliwie istotnym komponentem kompetencji językowej i komunikacyjnej cudzoziemców . królowa Jadwiga. Krzysztof Penderecki. Agnieszka Holland. Agnieszka i Urszula Radwańskie. teatru.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 207 polski i rząd dają ojczyźnie piękny prezent: tysiąc szkół na tysiąclecie” (s. są kartki pocztowe na różne okazje itd. Roman Polański. Otylia Jędrzejczak. a także o tradycyjnych potrawach wigilijnych i wielkanocnych). Jan Matejko). Hurra!!! Po polsku 1 (I). ujawniający istnienie w Polsce osób niepełnosprawnych. Ryszard Kapuściński. a najstarszy z nich Hurra!!! Po polsku 1 – niewiele krótszą. Wisława Szymborska. Mikołaj Kopernik. Rafał Blechacz. Jest to też jedyny podręcznik. W niektórych podręcznikach obserwuje się w tym względzie tendencję do swoistej europeizacji. Krystyna Janda. jest przykładowy program telewizyjny. W najstarszym z nich. Hanna Bakuła. aktualnych elementów kulturowych i realioznawczych. Tadeusz Kościuszko. Andrzej Stasiuk. Andrzej Seweryn. Maria Seweryn. KUL-owskim (V) – i tylko tu – jest zdjęcie dowodu osobistego czy karty rejestracyjnej samochodu. autorzy starają się jednak nie zapominać o rosole. Anna Maria Jopek. Witold Gombrowicz. Czesław Miłosz. Tomasz Stańko. a (III) i (IV) w ogóle nie znają kategorii „znani Polacy”. rodzaj i  rozkład elementów kulturowych (ogólnie satysfakcjonujących) przedstawia się bardzo różnie w  różnych podręcznikach. Józef Ignacy Kraszewski. Niestety. czego świadectwem na przykład bogaty wybór pizz. żurku i bigosie. w niektórych podręcznikach piwo w klubie i zakupy w galerii handlowej wypierają inne sposoby spędzania wolnego czasu. Dorota Masłowska. 129). a także zdjęcia będących w obiegu banknotów i monet. Bartosz i Marian Opaniowie. Anja Rubik. a nawet globalizacji. śląski podręcznik (II) ma w tej kategorii tylko Fryderyka Chopina i Marię Skłodowską-Curie. ale już w kategorii „znani Polacy” różnice między podręcznikami są ogromne: podczas gdy KUL-owski (V) prezentuje ich długą listę (Maria Skłodowska-Curie. Józef Piłsudski. Paulina i Natalia Przybysz. 5) Z pewnym trudem przebijają się do podręczników potrzebne i pożyteczne informacje z zakresu najnowszych. Paweł Huelle. Agata Buzek. bilet kolejowy.

347–363. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. Dydaktyka języka polskiego jako obcego u progu XXI wieku.L.208 Agnieszka Mielczarek. Hurra!!! Po polsku 2. Pasieka M.. De la langue à la culture par les mots.T. Trim J. Ujęcie diachroniczne.. Jasińska A. Zasadna wydaje się więc „okresowa” (w miarę pojawiania się na rynku nowych podręczników do języka polskiego jako obcego) ocena rodzaju. • Ek van J. • Galisson R. Bogdan Walczak uczących się języka polskiego. • Garncarek P. 2006.. 1993. kształcenie. nauczanie. Warszawa. Jak stwierdziliśmy już wyżej. Kraków. Paris. W. s.A. Świat języka polskiego oczami cudzoziemców. 1991. Wrocław. Miodunka.. red. Świadomość tego faktu jest już chyba powszechna w  środowisku polskich glottodydaktyków.. . Jakże rad bym się nauczył polskiej mowy… O glottodydaktycznych aspektach relacji język a kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Warszawa. 2002. W. Kraków. 2008. [w:] Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego.B. Podręcznik studenta. Dobesz U. • Burzyńska A. Kraków.. Seretny.. Bibliografia • Burkat A. Council of Europe – Wydawnictwo CODN. 119–128. Przestrzeń kulturowa w nauczaniu języka polskiego jako obcego... wykładowcy i podręczniki.. • ESOKJ: Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się.. w  praktyce o  miejscu treści kulturowych w  nauczaniu języka polskiego jako obcego w rozstrzygającym stopniu decydują lektorzy. 2003. • Garncarek P. Miodunka. • Dąbrowska A..B. repertuaru i usytuowania treści kulturowych w tych podręcznikach. s. • Burzyńska A. Propozycja programowa na poziom A2. Inwentarz tematyczny i  funkcjonalno-pojęciowy do nauczania języka polskiego jako obcego w aspekcie kulturowym. Threshold level 1990. 1997. Warszawa. Obraz rodziny w podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego. red. [w:] W  poszukiwaniu nowych rozwiązań. A. Council of Europe Press. 2004. 2005.T.

. red. [w:] Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego.. Szymkiewicz A. red. Dydaktyka języka polskiego jako obcego u progu XXI wieku. Podręcznik do nauki języka polskiego dla średnio zaawansowanych. Miodunka. [w:] Oswajanie inności w edukacji polonistycznej. Realioznawstwo w nauczaniu języka niemieckiego. Program nauczania cudzoziemców realiów polskich. Kraków. Propozycja programowa na poziom A1. Miodunka i idem. 2004. Kraków. Kraków. Studenci obcokrajowcy o Polsce i Polakach.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 209 • Gębal. Miodunka. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. 181–190. P. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. Kraków. Mielczarek A.. Przegląd wybranych materiałów dydaktycznych i pomocniczych. red. • Ligara B. [w:] Kultura w  nauczaniu języka polskiego jako obcego. 2005. • Jelonkiewicz M. Kraków. s. 2007. • Rokicki J. 2010. Dialog międzykulturowy.. • Mitrofanova O. cz. Z  doświadczeń nauczyciela języka polskiego na Uniwersytecie Stanowym Arizony. s. Podręcznik studenta. Kraków. 29–35.T. 1996. s. s.. Sovet Evropy Press. Progovyj uroven’. Kompetencja socjokulturowa w  nauczaniu języka polskiego jako obcego. • Madeja A. • Walczak B. 2008.T. 1 (poziom średni ogólny B2). 2004. Perspektywa kulturoznawcza nauczania kodu: teoria leksykultury Roberta Galissona. red. red. W..T. Morcinek B. • Małolepsza M. Katowice. Zarys programu nauczania.T. t. 2007. • Zarzycka G. W. 119–146. 2004. [w:] Nowa generacja w glottodydaktyce polonistycznej. 97–117.. 2004. s. (red. s.. Wiedza o Polsce jako element nauczania cudzoziemców języka polskiego. red. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. .T. B. W. Teoria i opis komunikowania się cudzoziemców przyswajających język polski. Myrdzik i E. W. „Studia Językoznawcze” 6. [w:] Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego. Miodunka.D. s. Treści kulturowe w nauczaniu języka polskiego jako obcego... s.T.. red. Leksykultura w ujęciu Roberta Galissona a nauczanie kompetencji kulturowej..129–147. I: Povsednevnoe obščenie. Miodunka. [w:] Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego. • Miodunka W. A.). Russkij jazyk. [w:] Oswajanie chrząszcza w trzcinie. s. 37–52. Miodunka. W.. 51–61. Łódź. W. • Gębal P.. Kraków.. 69–94. idem. 2009. red. • Mielczarek A. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. 1999. Polski mniej obcy. • Ligara B. Hurra!!! Po polsku 1. Kraków. Dunaj. 165–204. Lublin. [w:] W  poszukiwaniu nowych rozwiązań. 2000. Seretny.

. members of which carried traditional names and surnames. The model of Polish family is gradually changing. little can be found about the most recent cultural elements from the areas of film. 2004. Stan obecny – programy nauczania – pomoce dydaktyczne. [w:] Kultura w nauczaniu języka polskiego jako obcego.. • Zarzycka G. although their placement varies in every book. 435–443. In comparison to the older books. art. 2004. While the former books depicted 2+2 or 2+3 model of a family. W.T. The coursebooks published after the year 2000 lack ideological comments found in those issued earlier. the new didactic materials abound with the cultural input (especially Polish cuisine. s. [w:] Wrocławska dyskusja o języku polskim jako obcym. It may be observed that the new coursebooks depart from that tradition and adopt as protagonists for instance students learning Polish. Dąbrowska. red. Bogdan Walczak • Zarzycka G. Jelonkiewicz M. 161–171. Miodunka. famous Poles).. Indeks haseł do Małego leksykonu kultury polskiej dla cudzoziemców. the newest one portrays 2+1. Linguakultura – czym jest. usually a  typical Polish family. Still.210 Agnieszka Mielczarek. music or the contemporary state of affairs. Cultural Background in Polish Textbooks for Foreign Students Summary This paper presents an overview of the culturally-marked elements in eight Polish as a foreign language coursebooks: four published between 1981 and 1999 and four between 2005 and 2013. The earlier coursebooks predominantly favored a model of a single protagonist or protagonists for each lesson. s. Kraków. jak ją badać i  „otwierać”?. Wrocław. A. literature. red. .

Nim jednak zostanie podjęty ten problem. czego efektem jest polisemia. leksyka prawna Keywords: language correctness. a mianowicie Kodeks karny i Kodeks cywilny. Zasadniczym celem ich analizy jest z kolei próba znalezienia językowych wykładników kształtowania kulturowego dystansu władzy. a użytkownik w gruncie rzeczy zmaga się z rozbieżnościami zachodzącymi na linii treść – forma. syntax of legal texts. Problem napięć pomiędzy poziomami języka – co istotne – dotyka także tekstów prawnych. czyli określony sens jest oddawany przez jedną formę. legal lexicon 1. które . 1. Uświadomienie sobie tej prawidłowości skłania do rozważenia istotnego – z  punktu widzenia użytkowników – problemu komunikatywności tekstów prawnych. że takie sytuacje w języku są rzadkością. składnia tekstów prawnych. Założenia Zasady komunikowania się członków danej społeczności zależą od kontekstu kultury. różnice takie będą istniały także między subkodami tego samego języka naturalnego. bądź formy. Idą one bądź to w  kierunku zwielokrotniania strony treści. co więcej.1.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 211 Andrzej Moroz Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Lingwistyczne sposoby kształtowania kulturowego dystansu władzy na przykładzie tekstów prawnych Słowa kluczowe: poprawność językowa. Prawdą jest jednak to. że w  ideale stosunek formy do treści wyrażenia jest odwzorowywany w relacji 1:1. Spośród licznych dychotomii. Z tego też powodu przedmiotem rozważań czyni się w  tym miejscu dwa zbiory praw. warto pokusić się o sformułowanie kilku założeń opisu. co prowadzi do synonimii. tym samym sposób formułowania myśli w odmiennych systemach będzie się między sobą znacząco różnił. Przede wszystkim należy uświadomić sobie.

Z  takiego stwierdzenia wyłania się pierwsza przesłanka prowadzonych tu rozważań. jednak – jak się wydaje – możemy go powiązać z problemami stanowienia i stosowania prawa. zob. Otóż. Zieliński 2011 i in. tym większe prawdopodobieństwo. kolektywistyczne. albo też zmierzać w kierunku przeciwnym. Gizbert-Studnicki 2009. że dystans władzy ujawnia się głównie w komunikacji bezpośredniej za pomocą zwrotów Pan. Ten fakt warto jednak rozważyć w  relacji do zauważalnych odmienności kulturowych. męskie. W kontekście prowadzonych tu analiz istotny wydaje się podział na kultury o dużym i małym dystansie władzy. albo też oddalać od prawdziwego sensu normy prawnej. W takim wypadku państwo może dążyć do jego zmniejszenia przez upraszczanie procedur stosowania prawa. Pawelec 2007. że użytkownik języka niewłaściwie zinterpretuje narzucane mu zasady postępowania. najistotniejsza – w kontekście prowadzonych tu analiz – wydaje się odrębność normy prawnej oraz jej językowego wykładnika – przepisu. Jest rzeczą naturalną. Petzel 2011. a mianowicie taka. Druga przesłanka wynika z faktu. kobiece. Staje się ono wówczas niezrozumiałe. systemy społeczeństw można dzielić na „indywidualistyczne. Pani.. W pierwszym wypadku „w komunikacji podkreślana jest pozycja rozmówców.212 Andrzej Moroz się tu pojawiają (np. a sam proces uznać za narzędzie kształtowania dystansu władzy. Jest ono przez władzę stanowione i  przez władzę wykorzystywane do sprawowania konstytutywnych obowiązków. Łapa 2008). a środkiem w tym zakresie będzie konstrukcja prawa. im większa jest rozbieżność sensu wynikającego z przepisu prawnego i leżącego u podstaw normy. język prawny a  prawniczy. miejsce w hierarchii. że środki językowe wykorzystywane w konstrukcji przepisów mogą odbiorcę albo przybliżać do właściwego rozumienia zasad postępowania. 1. Choduń 2009. tym trudniej zidentyfikować kompleks zachowań wynikających z normy. prawny a  ogólny czy prawny a urzędowy. Ty itp.2. Choduń 2004. jak twierdzi Geert Hofstede (2000). Tym samym im gorszy jest formalny wykładnik prawa.). które zajmują”. jednak dostęp do nich uzyskuje poprzez ich językowy korelat. a  dotarcie do zakładanych norm postępowania jest procesem trudnym i wymagającym wsparcia ze strony specjalistów (por. Każdy członek społeczności jest bowiem zobligowany do przestrzegania zasad określonych normami prawnymi. kultury o różnym dystansie władzy i stopniu unikania niepewności” (Zięba 2008: 251). Określenie zasobu podstawowych mechanizmów służących takim celom oraz reguł odpowiedniego z nich korzystania wydaje się czynnością niezwykle ważną (por. że prawo jest narzędziem władzy. . Jadacka 2010). w drugim zaś „komunikujące się osoby nie podkreślają wyższości żadnej ze stron” (Zięba 2008: 251).

(1) Jeżeli w  czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w  czasie popełnienia przestępstwa. (c) problemy struktur spiętrzonych. jakie środki językowe ułatwiają rozumienie (a w konsekwencji stosowanie) prawa. jakie zaś utrudniają takie działanie. że stanowienie prawa jest czynności złożoną i żadne uproszczenia dotyczące tego procesu nie mają siły eksplanacyjnej (por. por. Przyjmuje się tu bowiem. Jednym z problemów tekstów prawnych są wyrażenia zdefiniowane – zgodnie z definicją legalną – nieco odmiennie niż przewidują to słowniki języka polskiego. Tak jest np. Kącka-Rodak. a tym samym odbiorca tekstu podejmuje próbę standardowej ich identyfikacji.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 213 Jeżeli uświadomimy sobie istnienie zarysowanej sytuacji kulturowej. KK. Przedmiotem obserwacji w tym miejscu czyni się wobec tego: (a) wybrane środki leksykalne wykorzystywane w procesie tworzenia prawa. 1 W słownikach można znaleźć zasadniczo trzy znaczenia tej jednostki – (1) ‘zależny od różnych względów. 2. Leksykalne problemy interpretacji tekstów prawnych 2. Mechanizmy językowe a tworzenia prawa Omówienie wszystkich czynników wpływających na rozumienie komunikatu prawnego w krótkim tekście jest narażone w punkcie wyjścia na niepowodzenie. Prowadzone dalej rozważania – co należy podkreślić – nie zmierzają do udowodnienia tezy. że działania prawodawcy mają charakter celowy i są ukierunkowane na zwiększenie dystansu pomiędzy władzą a obywatelem.1. jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio. Malinowski 2008. to warto zadać pytanie. Nawiązują one kształtem do jednostek znanych. ujmowany w rozmaitych relacjach. 2. co raczej do ustalenia językowych metod kształtowania analizowanej relacji. (b) składniowe problemy strukturyzowania wypowiedzi na poziomie związków składniowych oraz linearnych. z tego też powodu warto skoncentrować się jedynie na wybranych.1. relatywny’ . 4. Wichrowska 2011). najbardziej wyrazistych mechanizmach. stosuje się ustawę nową. w wypadku przymiotnika względniejszy. czyli jakimi metodami lingwistycznymi zwiększa się lub zmniejsza kulturowy dystans władzy. jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.1.

(3) ‘skierować (kierować) coś na inne miejsce […]’. Tłumiąc nasze uczucia.in. USJP. Nieco inny problem wiąże się ze stosowaniem wyrażeń o zmienionej łączliwości leksykalnej. KK 163. najbliższa rozumieniu słowa względniejszy jest definicja pochodząca z Innego słownika… Zgodnie z nią przymiotnik względny wskazuje na warunki brzegowe możliwe do przyjęcia dla uczestnika akcji – względna swoboda to swoboda. (2) ‘odznaczający się jakąś cechą (dodatnią) w stopniu umiarkowanym. Jak się wydaje. Spośród definicji proponowanych przez ISJP najbliższa znaczeniu analizowanej jednostki wydaje się propozycja następująca: ‘jeśli jakaś osoba lub okoliczność sprowadziła na kogoś jakieś niekorzystne zdarzenie lub niekorzystny stan. USJP). (3) ‘jako względne określamy to. Wydaje się więc. SJPSz. że jasność przekazu byłaby większa. nie najgorszy. Należy jednak zauważyć. por. (6) ‘wyrazić (wyrażać) coś w jakiś sposób. w wypadku jednostki sprowadzić. to spowodowała. że jest ona do zaakceptowania dla osoby. W przeciwieństwie do . ISJP). (4) ‘pomóc (pomagać) komuś zejść z góry na dół’. SJPSz. której dotyczy problem. 2) zawalenia się budowli. (5) ‘zmienić (zmieniać) temat rozmowy’. pociągnąć (pociągać) coś za sobą. gdyby w przepisie zostały wykorzystane wyrażenia korzystniejsza lub lepsza. (2) ‘sprawić (sprawiać). umiarkowany. […]’.214 Andrzej Moroz (zob. którą jesteśmy skłonni aktualnie zaakceptować. wywołać (wywoływać) coś. (7) ‘sprowadzić ułamki do wspólnego mianownika’. por. spowodować (powodować) jakieś konsekwencje’. dość dobry. że w podanych przykładach mamy raczej do czynienia z działaniami abstrakcyjnymi (sprowadzać cierpienia) czy wręcz magicznymi (sprowadza choroby). co uznajemy za wystarczające lub możliwe do zaakceptowania w danych okolicznościach. z  tym że z  porównania dwóch reguł postępowania sugeruje się wybór lepszej dla użytkownika. Tak dzieje się m. W wypadku stopnia wyższego zastosowanego w przepisie prawnym mamy dodatkowo do czynienia z  aspektem relatywnym. mające postać: 1) pożaru. W latach siedemdziesiątych na uniwersytecie panowała względna swoboda nauczania’ (zob. że doświadczył on tego zdarzenia lub stanu. (2) Kto sprowadza zdarzenie. sprowadzamy na siebie niszczące cierpienia. zalewu albo obsunięcia się ziemi. znośny’ (zob. co nie znaczy. odnieść (odnosić) coś do czegoś. Pewną kobietę oskarżono o sprowadzenie choroby na krowy we wsi’. które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach. ISJP). skał lub śniegu […] podlega karze […]. 1 USJP przypisuje czasownikowi sprowadzać siedem znaczeń. (1) ‘spowodować (powodować) przybycie kogoś […]’.

Odbiorca tekstu jedynie domyśla się. podnosić zarzuty. por.1. W słownikach ogólnych pojawia się niekiedy pierwszy z nich (USJP). Problemem może być natomiast tworzenie niestandardowych kolokacji. KC 315 (4) Przechowawca powinien przechowywać rzecz w taki sposób. 2. Jedną z cech tekstów prawnych jest ograniczanie zestawu środków językowych służących do wyrażania norm. Moroz 2014). W niewielkim stopniu pomocna okazuje się tu analogia do innych derywatów. ściganie o przestępstwo. 2. Tak jest m. Warto zauważyć. że oba wyrażenia stanowią strony relacji wiązanej podstawami. orzeka na rzecz czy przysługuje przeciwko | względem | z  mocy ustawy (zob. drugiego natomiast próżno szukać. które przysługują dłużnikowi. Zarys 2009: 381. że wiele takich połączeń było już opisywanych w literaturze przedmiotu. Interpretacja tekstów prawnych na poziomie składniowym 2. jak również te.1. ingerować w czymś.2.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 215 tego w przepisie pojawia się działanie bardzo konkretne – spowodowanie podpalenia.2. które nie zostały zdefiniowane w słownikach. które mu przysługują osobiście przeciwko zastawnikowi. naśladowca czy wykładowca możemy przypuszczać. por. choć . a tym samym w procesie jego interpretacji należy odwołać się do struktury wewnętrznej wyrazu (podstawa zastawiać bądź zastaw). do jakiego się zobowiązał… KC 837 W przykładzie (3) występują wyrażenia zastawca oraz zastawnik. jak kierowca. W tekstach prawnych spotyka się też jednostki.in. którego – jak sugeruje przepis prawny – wiążemy z czasownikiem przechowywać i jedynie na zasadzie analogii do takich derywatów. prześladowca. (3) Zastawca nie będący dłużnikiem może niezależnie od zarzutów. gdyż oba formanty -ca oraz -nik służą do konstruowania nazw wykonawców czynności. 387).2. jednak jednoznaczne jej określenie bez znajomości definicji legalnych jest dość trudne. że i w tym wypadku chodzi o agensa czynności określonej podstawą słowotwórczą. których dłużnik zrzekł się po ustanowieniu zastawu. a tym samym ich jednoznaczna interpretacja może budzić wątpliwości. Takie działanie nie budzi zasadniczo kontrowersji i nie jest podłożem wątpliwości. Podobnie jest w wypadku przechowawcy. realizować budowę (zob. w wypadku derywatów o nieprecyzyjnej motywacji semantycznej. których interpretacja nie zawsze jest oczywista dla odbiorców. spowodowanie zawalenia.

(6) Przysługują mi jeszcze dwa dni urlopu. 216. USJP. por. a także odpowiednio art. por. KK 5 (7) Jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne. ustalenie zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów niniejszego tytułu. że treściowo wyrażenie w stosunkach pomiędzy posiadaczami jest równoważne frazie celownikowej współposiadaczom. ISJP. NSPP . premia. ubranie ochronne. jeżeli nie da się ustalić zakresu współposiadania. W tym miejscu uwaga zostanie jednak skoncentrowana na strukturach wybranych. NSPP (8)  Komuś przysługuje urlop. ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Przede wszystkim bowiem notuje się w  nich połączenia z frazą przyimkowo-nominalną po+Loc oraz użycia bezpodrzędnikowe. (6) Jeżeli czyn określony w  § 1–3 popełniono na szkodę osoby najbliższej. USJP (9) Przemiany w ludziach nie następują z dnia na dzień. (5a) Roszczenie […] nie przysługuje w  stosunkach współposiadaczami… (5b) Roszczenie […] nie przysługuje współposiadaczom… pomiędzy Trudności interpretacyjne wywołuje także – spotykana w kodeksach – kolokacja następuje na oraz następuje z. por. ISJP (7) Studentom przysługuje zniżka na bilety komunikacji miejskiej. KC 346 Słowniki opisują jedynie celownikową łączliwość czasownika przysługiwać.216 Andrzej Moroz jest ich dużo więcej i – jak można sądzić – systematyczna ich analiza jest ze wszech miar pożądana. Warto w tym miejscu podkreślić. por. (5) Roszczenie o ochronę posiadania nie przysługuje w stosunkach pomiędzy współposiadaczami tej samej rzeczy. NSPP. USJP a tym samym występujący w kodeksie zwrot nie przysługuje w stosunkach należy uznać za strukturę specyficzną. (8) Wypadki nastąpiły szybko po sobie. por. KC 1082 W tym wypadku również łączliwość sygnalizowana przez słowniki odbiega od rozwiązań kodeksów.

których wykładnikami są spójniki współrzędne (por. Z problemem linearyzacji wiąże się też kwestia odtwarzania stosunków składniowych. w  których ten sam kształt spójnika jest wykorzystywany do budowania połączeń na różnych poziomach zdania. por. podczas tworzenia przepisów legislatorzy nie tylko ograniczają zestawy dostępnych środków językowych. Takie działanie z kolei prowadzi do powiększania się rozdźwięku pomiędzy intencją normotwórcy a interpretacją odbiorcy.2. bo krzyknął boleśnie. (10) Studenci znów wiecowali i następowali na pałac. powtarzając: wiedziałaś. karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. 197 lub 199 § 1. ISJP (11) Kazik nastąpił widać na szyszkę.in. orzeczenia i dopełnienia. Znacznym problemem jest też nieprzestrzeganie zasad szyku wypowiedzenia. 1 . następuje na wniosek pokrzywdzonego.2. W  tym zakresie głównym problemem tekstów prawnych bywa m. podlega grzywnie. ISJP Jak widać. KK 186. wiedziałaś. jednak znaczenie konstrukcji następować na odbiega od interpretacji zawartej w kodeksach. jak również w art. ale również zmierzają w kierunku tworzenia nowych. że znaczna część komponentów rozdzielających ma charakter odsyłaczowy. że powiązanie podmiotu i orzeczenia jest jeszcze trudniejsze. oddalenie konstytutywnych członów zdania – podmiotu.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 217 Prócz tego można znaleźć połączenia z  grupą na+Acc. Wiadomo. Gębka-Wolak 2014). 198. że w  powyższym przepisie istotne komponenty – podmiot (ściganie) oraz orzeczenie (następuje) – są rozdzielone 26 słowami. jeżeli określony w tym przepisie stan ofiary nie jest wynikiem trwałych zaburzeń psychicznych. ISJP (12) Następowała na mnie. że im linearyzacja bardziej złożona. KK 205 Zauważmy. co sprawia. a tym samym wydobycie istoty normy prawnej jest w znacznej mierze utrudnione. 2. por. Przykładem tego są struktury. Dodajmy. tym trudniej jest odtworzyć sens komunikatu. (13) Ściganie przestępstw określonych w  art. (14) Kto wbrew obowiązkowi nie utrzymuje w należytym stanie lub nie używa urządzeń zabezpieczających wodę. por. powietrze lub powierzchnię ziemi przed zanieczyszczeniem lub urządzeń zabezpieczających przed skażeniem promieniotwórczym lub promieniowaniem jonizującym.

choć wymaga wysiłku interpretacyjnego oraz doszukiwania się powiązań logicznych. (15) Wymierzając karę. por.3. Problem struktur spiętrzonych Ostatni podejmowany w  tym tekście problem dotyczy kwestii struktur spiętrzonych. rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa.218 Andrzej Moroz Powyżej czterokrotnie pojawił się spójnik LUB. trzecie – prawdopodobnie najtrudniejsze do interpretacji – komponenty grup urządzeń zabezpieczających wodę lub urządzeń zabezpieczających przed oraz czwarte – grupy skażeniem promieniotwórczym lub promieniowaniem jonizującym. Zdawał sobie z  tego faktu prawdopodobnie sprawę legislator. właściwości i warunki osobiste sprawcy. Okazuje się. ale – co ciekawe – poszczególne jego wystąpienia nie mają ze sobą wiele wspólnego. gdyż wskaźniki formalne takiego zadania nie ułatwiają. popełnienie przestępstwa wspólnie z  nieletnim. wprowadzając – w wypadku wątpliwego trzeciego użycia LUB – powtórzenie grupy – urządzeń zabezpieczających lub urządzeń zabezpieczających. Próba oddania zależności formalnych wewnątrz tego przepisu prowadzi do wygenerowania następującego wykresu: (14a) Naturalnie odtworzenie związków składniowych jest tu możliwe. że podmiot (kto) jest tu oddzielony od orzeczenia (podlega) 28 słowami. Na marginesie zauważmy. 2. sąd uwzględnia w  szczególności motywację i  sposób zachowania się sprawcy. rodzaj i stopień naruszenia ciążących na sprawcy obowiązków. przekraczające często możliwości interpretacyjne odbiorcy. sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu. Pierwsze łączy składniki grupy werbalnej nie utrzymuje lub nie używa. KK 55 . drugie – grupy nominalnej powietrze lub powierzchnie. a zwłaszcza staranie o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie społecznemu poczuciu sprawiedliwości. a także zachowanie się pokrzywdzonego. że legislator umieszcza w  pojedynczym przepisie ciągi przesłanek bądź konsekwencji.

a odtworzenie drzemiącej w ich tle normy prawnej jest niezwykle skomplikowane. Wnioski Powyższe analizy ukazują fakt. . Teksty takie stają się nieczytelne dla znacznej liczby użytkowników. że organy władzy w niewielkim stopniu ułatwiają rozumienie przepisów. co sprawia.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 219 Już pobieżny ogląd przepisu ujawnia tendencję do tworzenia w  tekstach prawnych rozbudowanych konstrukcji składniowych. rozmiar ujemnych następstw przestępstwa w (15) czy pełniąc funkcję kierowniczą w jednostce organizacyjnej wykonującej działalność gospodarczą w KK 296a. 1). że kultura polska należy do kultur. że poprawna interpretacja określonego zachowania nie jest czynnością prostą i wymaga często odwoływania się do kompetencji niewielkiej grupy osób – ludzi dysponujących wykształceniem prawniczym. Są one także trudne do stosowania przez specjalistów i stają się podłożem dyskusji sądowych. poprzez morfologiczne i  składniowe. a  na stylistycznych kończąc. co widać dzięki analizie różnych środków językowych od leksykalnych poczynając. Jeżeli bowiem weźmiemy pod uwagę sposób komunikowania o normach postępowania. 3. w których dystans władzy jest stosunkowo wysoki. to okaże się. a tym samym dotarcie do właściwej interpretacji norm leżących u ich podstaw. por. Ukazuje to niezwykle dobitnie próba symbolicznego odtworzenia fragmentu struktury współrzędnej z przykładu (15). (15a) Wyraźna jest tu również skłonność do budowania ciągów zawierających wielopoziomowe układy podrzędników (por. Działanie takie bez wątpienia zwiększa dystans pomiędzy zakładaną normą prawną (treścią znaku językowego) a realnym kształtem przepisu (formą tegoż znaku).

A. (red. 2007. Kultury i organizacje. M. red... E. s. media.. Uwagi o komunikatywności tekstów aktów prawnych. [w:] Język – prawo – społeczeństwo. • Dobre praktyki legislacyjne [online]. Postulat jasności i zrozumiałości tekstów prawnych a dostęp do prawa. Poprawność językowa aktów normatywnych – rola redaktora językowego w procesie legislacyjnym. Niewiadomski. • NSPP – Markowski A. 77–86. język. Język prawny a język potoczy. Poza kulturą.pl/index. Niewidomski. Goździak. Pawelec. 2010. • ISJP – Bańko M. 7–13. Norma składniowa aktów prawnych (w druku). Niewiadomski. Dlaczego nie wszyscy mogą rozumieć teksty prawne. tłum. 2011...gov. s.. (red. 2008. • Gębka-Wolak M. Mróz. 2014. Granice błędu – norma językowa a teksty prawne (w druku). Mróz. 4–5. z. 2009.. Niewiadomski. Wichrowska W. • Gizbert-Studnicki T. red. M. etyka. 2014. Warszawa. • Łapa R. M. Nowy słownik poprawnej polszczyzny. Pawelec. 2000. • Malinowski A.. Opole. A. 2001. Warszawa 2007. E. Redagowanie tekstu prawnego. Pawelec. • KK – Kodeks karny – Ustawa z  dnia 6 czerwca 1997 z  późniejszymi zmianami. s. s. [w:] Prawo i język. 280–288. • Jadacka H. Warszawa. s. red. A.). [w:] Prawo. . [w:] Prawo. • Hall E. Mróz. 2004. 67–75. A. 2009. A. • Kącka-Rodak M. Niewiadomski. s. • Pawelec R. tłum. Znaczenia gramatyczne znominalizowanych grup imiennych we współczesnych tekstach prawnych. Warszawa. s. [w:] Współczesny język prawny i prawniczy. Wybrane wskazania logiczno-językowe. Warszawa.). 2002. • Choduń A. język. Warszawa.. 2000. 27–30. 2008. M.. Warszawa. • Hofstede G.220 Andrzej Moroz Bibliografia • Choduń A. Mróz. red. [w:] Prawo i język. M. A. • KC – Kodeks cywilny – Ustawa z  dnia 23 kwietnia 1964 z  późniejszymi zmianami. 9–18. Malinowska.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=130 [dostęp: 25 VI 2014]. 131–138. „Język Polski” 88. red. Pawelec. Warszawa. Warszawa. Zaprogramowanie umysłu. A. A. Warszawa. Dłuska. Inny słownik języka polskiego.. • Moroz A.. Zrozumiałość i poprawność składniowa tekstów prawnych a problem nominalizacji. A. http://rcl. red.

2009. vol. (red. s. • SJPSz – Szymczak M. Mróz. M. 153–165. 117–126. Język a kultura. [w:] Prawo. Słownik języka polskiego. Warszawa. A. (red. Linguistic ways of shaping of cultural distance of the authority for example legal texts Summary The present text is an attempt to describe the linguistic mechanisms that underlie the differences occurring between legal norm and the legal formula.). [w:] Prawo. Mróz. • Zarys metodyki pracy legislatora. 2011. język. 2008. • Zieliński M.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 221 • Petzel J. brytyjskich i amerykańskich programach telewizyjnych. Niewiadomski. 2004. Warszawa. Status lingwistyczny języka prawnego. Warszawa. A. Warszawa. język. XVI. Warszawa. A.. Mitów o  myśleniu o  wykładni prawa ciąg dalszy.). which inhibit proper interpretation of proceeding norms. Uniwersalny słownik języka polskiego. Niewiadomski. A. „Investigationes Linguisticae”. . red. Komunikacja werbalna w wybranych polskich. 1978–1981. media. 2011. • Zięba A. media.. Pawelec. red. Malinowski. Pawelec. s. syntactic and stylistic features of the texts.. Poznań. • USJP – Dubisz S. A. M. s. 250–263. These analyzes indicate the selected lexical. red.

.

które przedstawiają się następująco: 1. jak uczyć się języków. 1 Terminy akwizycja. James’a Dewey’a. Oczywiście. zgodnych m.in. własne poglądy na temat. z ich zdolnościami. Lernermeinungen. stylami uczenia się oraz wyznaczonymi celami. kultura uczenia się Stichworte: Fremdsprachenerwerb/-lernen. . które w swych podstawach teoretycznych sięgają do teorii społeczno-kulturowych m. Michała Bachtina oraz Lwa Wygotskiego. Wśród wielu pytań dwa wydają się kluczowe: Jakie poglądy o  nauce języków obcych dominują i jaki wpływ mają one na procesy akwizycji języka? Niniejszy artykuł ma charakter przeglądowy. ale niejednokrotnie także przed jego rozpoczęciem. Nawiążę m. w trakcie procesu glottodydaktycznego.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 223 Krzysztof Nerlicki Uniwersytet Szczeciński Kulturowe aspekty akwizycji języków obcych w świetle badań nad poglądami uczących się – wybrane problemy Słowa kluczowe: akwizycja języka obcego. Lernkultur   1. syntetyzujący dotychczasowy stan badań. który wymaga od uczących się stosowania efektywnych strategii. nauka języków obcych stosuję w tekście synonimicznie i odnoszę do procesów instytucjonalnych. do koncepcji kontekstualnych w badaniach poglądów. Ze względu na mnogość publikacji skupię uwagę na wybranych zagadnieniach.in. Wprowadzenie Nauka języków obcych1 jest procesem długotrwałym. czasem tylko wyobrażeń.in. Sukces w nauce języka zależy też od organizacji nauczania w systemie edukacyjnym. poglądy uczących się. doboru metod i materiałów dydaktycznych. W punkcie drugim odniosę się do pojęcia kultura uczenia się języków obcych. Zainteresowanie poglądami stanowi jedno z ważnych ogniw współczesnych badań glottodydaktycznych. uczący się rozwijają na bazie osobistych doświadczeń.

3. dźwięków etc. . Z kolei poddam dyskusji problem wpływu poglądów na procesy uczenia się języków.). Rozważania zakończę wnioskami zarówno dla praktyki. Kultura uczenia się języków obcych – zarys problemu Znaczenie terminu kultura jest bardzo rozległe. Odnosi się ono zarówno do logicznego przekroju idiokultur poszczególnych członków danej społeczności. Rzeczywistą kulturę konkretnej osoby nazywa Grucza (ibidem) jej idiokulturą. jak i badań naukowych. Dotyczą one na przykład tworzenia. odbioru i interpretacji kulturowych wyrażeń znakowych (gestów. W tym obszarze mieszczą się także ludzkie działania i poglądy. Ponieważ idiokultury poszczególnych osób tworzą wzajemne relacje.224 Krzysztof Nerlicki 2. jak i odrębne. 4. wśród których można wyróżnić zarówno części wspólne. Dla potrzeb niniejszego wywodu przyjmuję za Franciszkiem Gruczą (2012: 35) – prekursorem antropocentrycznej teorii języków ludzkich i kulturologii – że kultura2 jest pewnym zakresem wiedzy konkretnej osoby. przyjmuję za Gruczą (ibidem) określenie polikultura. jak i sumy idiokultur konkretnych ludzi. Grucza (2012: 35) używa terminu rzeczywista kultura. Następnie przedstawię dotychczasowe wybrane wyniki badań. Przede wszystkim spróbuję odpowiedzieć na pytanie. 2. W tekście posłużę się przykładami zaczerpniętymi z literatury przedmiotu oraz z badań własnych. Wiedza ta leży u podstaw ludzkich kulturowych umiejętności i zachowań. które z  poglądów można określić jako uniwersalne. mimiki. Poniższy schemat obrazuje ten stan rzeczy: 2 F. obrazów.

przyjaciółmi. takich jak: cultural beliefs (Gardner 1988). wypracowanych na polu filozoficznym. że uczący się tworzą własne poglądy na temat uczenia się języków obcych. Jak zauważamy. której jest ona świadoma. F. nauczycielami itd. Michała Bachtina i Lwa Wygotskiego. Najbardziej obszerna z  definicji. wiedzą eksplicytną natomiast tę wiedzę. culture of learning (Cortazzi. który znajduje swoje uzasadnienie w różnych doświadczeniach uczących się. o którym szerzej wspomnę w  dalszej części tego punktu. . Częścią doświadczeń są zatem wszelkie interakcje zachodzące pomiędzy uczestnikami tych procesów. wierzeń. za Hosenfeld 2003: 40). autorstwa Any M. W anglojęzycznej literaturze glottodydaktycznej dotyczącej poglądów najczęściej stosowane jest określenie beliefs about language learning. nawiązują do wcześniejszych koncepcji społeczno-kulturowych. przedstawia kulturę uczenia się języków jako „intuicyjną implicytną3 (lub eksplicytną) wiedzę.” (tłum.N. Zwracał już na to uwagę amerykański pedagog James Dewey (1938.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 225 I – idiokultury konkretnych osób P – polikultura P = I1 I2 I3 IN także: P = I1 I2 I3 IN Można zatem wyciągnąć wniosek. jak i na kontaktach z innymi ludźmi – rodziną. Podstawą do interpretacji poglądów stały się m. w trakcie prezentacji nowego materiału. będące częścią składową ich idiokultur uczenia się. w zależności od wieku i  uwarunkowań społeczno-ekonomicznych. podkreślając szczególną wagę kontaktu z  innymi uczestnikami procesów nauczania i  uczenia się – nauczycielami oraz pozostałymi uczącymi się. learning culture (Riley 1997). składającą się z poglądów.). które dana osoba posiada w postaci nieświadomej. jak i płaszczyzny meta związanej z obserwacją 3 W literaturze przedmiotu wiedzą implicytną określa się te pokłady wiedzy. mitów.in. pedagogicznym. Niewątpliwie doświadczenia związane z uczeniem się najczęściej mają swoje źródło w kontekście edukacyjnym. na wcześniejszych doświadczeniach edukacyjnych uczących się. psychologicznym i  socjologicznym. Zwolennicy podejścia kontekstualnego w badaniu poglądów. K. W tym miejscu przypomnę kilka podstawowych założeń tych koncepcji. w ćwiczeniach etc. Wiedza ta opiera się. Dotyczą one zarówno płaszczyzny używania języka obcego (np.). prace James’a Dewey’a. culture of learning languages (Barcelos 1995. natomiast logiczny przekrój tych idiokultur będzie stanowił pewną polikulturę uczenia się. Barcelos (2003: 9). rzadziej używa się terminów. przeszłych i bieżących publikacjach o nauce języka. badacze podkreślają społeczno-kulturowy charakter poglądów. Jin 1996). ideałów (…). za: Barcelos 2003).

odpowiadać. czynami. że każde ludzkie działanie. społeczny. dialogowa natura samego życia ludzkiego […]. Żyć – znaczy uczestniczyć w dialogu: zapytywać. Doświadczenie jest z  jednej strony przeżyciem indywidualnym – elementem tworzącej się biografii w uczeniu się języka. Nie wchodząc w  szczegóły jego teorii na temat rozwoju psychospołecznego dzieci (por. Bachtin pisze: Dialogowa jest natura świadomości. native speakerzy). monitorowania. W dialogu tym człowiek uczestniczy w sposób całkowity i całym swoim życiem: oczami. Życie ze swej natury jest dialogowe. leżące u  podstaw doświadczeń.) Podejście społeczno-kulturowe w badaniach nad poglądami znajduje swoje uzasadnienie także w  koncepcji samoregulacji i  metakognicji psychologa Lwa Wygotskiego. Dla Bachtina dialog to nie tylko konwersacja pomiędzy dwojgiem ludzi. planowania. które towarzyszą uczeniu się i  nierzadko są determinowane przez poglądy. całym ciałem. którego udziałem są inni ludzie (np. wysłuchiwać. nauczyciele. Kasperski 1983: 17 i n. jak i w wymiarze wewnętrznym pomiędzy zmysłami danej osoby a jego mózgiem. Według Bachtina cała wiedza jest efektem ludzkich dialogów – proces uczenia się jest dialogiem. ustami. ewaluowania) osobistych procesów uczenia się oraz do poszerzania wiedzy metakognitywnej o tych procesach (por. Alanen 2003: 57). (W sprawie przeróbki książki o Dostojewskim. Szerzej na ten temat por np. także w samym mózgu pomiędzy poszczególnymi jego ośrodkami (np.226 Krzysztof Nerlicki procesów nauczania i  uczenia się. Podobnie jak u dzieci w ich rozwoju psychospołecznym. jak również mają na nie wpływ. to także metafilozoficzna zasada interakcji. z drugiej strony ma charakter ponadindywidualny. procesy sterowania i regulowania4 u uczących się mają miejsce nie tylko na płaszczyźnie interpersonalnej 4 Sterowanie jest z punktu widzenia teorii komunikacji jednym z podstawowych procesów. że wspomniany wcześniej dialog z otoczeniem oraz powstające doświadczenia przyczyniają się do rozwoju u uczących się umiejętności samoregulowania (np. zgadzać się itp. jak przekazywana przez nauczyciela informacja obcojęzyczna wpływa na zachowanie się uczącego się). Trzeba w tym miejscu podkreślić za Michałem Bachtinem. Wygotski 2006). Aro 2009: 34). Częścią tej wiedzy są poglądy. rękami. inni uczący się. za: Czaplejewicz. rządząca ludzką egzystencją (por. Szczodrow- . jak nowa struktura obcojęzyczna będzie oddziaływała [sterowała] na struktury już opanowane). jest swoistym dialogiem prowadzonym przez uczestników tego działania. warto w obszarze glottodydaktycznym zauważyć. duszą. Wkłada całego siebie w słowo i to słowo wchodzi w dialogową tkankę ludzkiego życia. wymianą poglądów o  tych procesach oraz emocjami. zarówno w wymiarze zewnętrznym pomiędzy nadawcą i odbiorcą informacji (np. np.

biorąc pod uwagę też fakt. 2004: 23–31). relewantne są nie tylko same poglądy uczących się. wykorzystujące metodę wywiadów. obserwacje). na kursach językowych). kwestionariusze. założenia. ale także z sytuacji. To właśnie ta mikropłaszczyzna ma zasadniczy wpływ na kształtujące się poglądy uczących się. Procesy regulowania z  podanymi przykładami planowania. Mimo tego może być siłą sprawczą do podejmowania działań (np.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 227 (np. kulturą uczenia się języka można określić pewien zasób wspólnej wiedzy określonej grupy osób (por.). w których podlegają one refleksji (por. Szczególnie ważna jest klasa szkolna. że jest ona zależna od innych wymienionych struktur społecznych tworzących makropłaszczyzny (np. też Benson. w  innych instytucjach edukacyjnych (np. jej częścią są także poglądy. stereotypy etc. Wiedza ta nie musi być uświadomiona. jak już wyżej wspomniałem. Reasumując dotychczasowe stwierdzenia. ale coraz bardziej na płaszczyźnie intrapersonalnej (por. także Nerlicki 2011: 99–167). w którym badacze posługują się kwestionariuszami o kafeterii zamkniętej oraz b) podejście metakognitywne. jako reakcje na wskazówki nauczycieli). przy wyborze strategii uczenia się). że pozostałe dwa podejścia to: a) podejście normatywne. całkowicie się nie zgadzam – raczej się nie zgadzam – nie mam zdania – raczej się zgadzam – całkowicie się zgadzam). Lor 1998: 19). dzienniczki. Kultura uczenia się tworzy się na różnych poziomach struktur społecznych – w  szkole. najczęściej z pytaniami o  kafeterii półotwartej5. 1986). Podejście kontekstualne w badaniach poglądów jest jedną z trzech metod zbierania i interpretowania danych empirycznych. . W podejściu metakognitywnym istotą badania jest poznanie. Alanen 2003: 58) 5 ski (1996. Barcelos 2003. ale także kontekst ich powstawania i werbalizowania. które stosuje triangulację metod (wywiady. W  podejściu kontekstualnym. U podstaw tej wiedzy leży wspólnie doświadczona rzeczywistość. Dynamika i zmienność poglądów wynikają zarówno z różnych doświadczeń w nauce języka. Prekursorką tych badań jest Anita Wenden (np. w odniesieniu do opanowania nowej struktury obcojęzycznej) (por. Aro 2009: 22). W podejściu normatywnym respondenci otrzymują gotowe zestawy poglądów i ustosunkowują się do nich na skali Likerta (np. Dlatego uzupełnieniem wywiadów są także obserwacje. poprzez kontakty prywatne z obcokrajowcami etc. ewaluowania mają za zadanie osiągnięcie określonych zamierzonych działań/stanów (np. Nerlicki 2004: 48–51). konkretnej szkoły. W literaturze przedmiotu (np. też Appel 2000: 69). w  domu. Wiedza ta. a w niej konkretny nauczyciel języka obcego wraz z jego osobistymi doświadczeniami w uczeniu się i nauczaniu języka oraz konkretni uczący się i ich doświadczenia. w jakim stopniu uczący się są w stanie zwerbalizować osobiste poglądy i jak te odzwierciedlają stosowane przez nich strategie uczenia się. instytucji nadzorujących system edukacyjny etc. Zainteresowanego Czytelnika odsyłam do innych prac przeglądowych (np. Najbardziej znanym kwestionariuszem jest BALLI (Beliefs about Language Learning Inventory) autorstwa Ellen Horwitz (1985) wraz z jego modyfikacjami. nie musi mieć charakteru naukowego. W tym miejscu wspomnę tylko. wierzenia. monitorowania.

inne mogą być w trakcie wywiadów. Można to zobrazować w następujący sposób: Głos innych Głos innych Głos innych MÓJ GŁOS Głos innych Głos innych Badacze stwierdzają. modyfikowania poglądów lub ich przejmowania od innych uczestników prowadzonych dialogów (Aro 2009: 37 i n. Salo 2013: 62). Ich głos ma także wpływ na konstruowanie poglądów przez konkretną osobę.228 Krzysztof Nerlicki podkreśla się. Dlatego nie bez znaczenia jest osoba / są osoby. które leżą u ich podstaw. Suni. Na przykład.). że dopiero w chwili werbalizacji poglądów następuje ich konstruowanie (Dufva 1998: 99). Dufva. że stałość poglądów odnosi się jedynie do doświadczeń. Same poglądy są funkcją różnych sytuacji komunikacyjnych. z którą / z którymi zachodzi wymiana poglądów. Aro. . odmienne zaś w  trakcie wykonywania konkretnych ćwiczeń. Nawiązując do bachtinowskiego pojęcia dialogiczności. które występują w danej polikulturze uczenia się. zadań komunikacyjnych lub w trakcie konwersacji prowadzonych poza szkołą (por. Dlatego nierzadko dochodzi do zmiany perspektyw oglądu danych doświadczeń. głos danego uczącego się jest wypadkową wielu głosów.

Grucza. „Substancjalizując system języka i  traktując żywy język tak jak martwy i  obcy. Najważniejsze problemy ujął w następujących punktach6: 1) Stabilny. które w linii prostej prowadzą do podstawowych pytań. Baudouin de Courtenay. który świadomość może tylko przyjąć. a  mianowicie: jak definiujemy język i  co go tworzy? W  tym punkcie przedstawię kilka istotnych wniosków wynikających z  dotychczasowych badań nad poglądami. do . że abstrakcyjny obiektywizm w ujęciu synchronicznym. 7) Wyobrażenie języka jako czegoś gotowego. (2011: 110) – przedstawiciele kontekstualnego podejścia do badania poglądów – zwracają uwagę na to. 5) Substancjalizacja izolowanego elementu językowego zamiast dynamiki mowy. wstępują oni w potok mowy. Kasperski 1983: 91). Kasperski 1983: 94). 3) Abstrakcyjna systemowość – nad historycznością.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 229 3. S. Powołują się przy tym na wspomnianego Bachtina.in. 1993. ściślej: Jedynie w procesie uczenia się języka obcego mamy do czynienia z gotową świadomością (gotową dzięki językowi ojczystemu) i gotowym językiem. tożsamościowy moment form językowych dominuje nad ich zmiennością. 8) Niemożność zrozumienia języka od wewnątrz8 (Czaplejewicz. Podobne zdanie w  tej sprawie miał m. które ma wymiar monologiczny (ang. np. Grucza. ciągle jeszcze dominuje tradycyjne postrzeganie języka. (…) Ludzie wcale nie otrzymują gotowego języka. Ontologiczny status języka Hannele Dufva i  in. Takie samo stanowisko zajmują polscy twórcy antropocentrycznej teorii języków ludzkich (por.1. przekazywanego z pokolenia na pokolenie7. który już na początku XX wieku krytykował nurt strukturalistyczny. 6) Wyłączna jednoznaczność i  jednoakcentowość słowa zamiast jego żywej wieloznaczności i wieloakcentowości. monologism).N. 2010). Poglądy uczących się języków obcych w kontekście pytania: czym jest język? Analiza poglądów o nauce języków obcych pozwala na wyodrębnienie ich kilku fundamentalnych elementów. 2) Abstrakcyjne dominuje nad konkretnym. J. 6 7 8 Bachtin nie był wówczas jedynym krytykiem strukturalizmu. że w językoznawstwie współczesnym. 4) Formy elementów – nad formami całości. F. W tym punkcie Bachtin zauważa. abstrakcyjny obiektywizm czyni z języka coś zewnętrznego w stosunku do potoku słownego porozumiewania się. 3. Języka ojczystego ludzie nie przyjmują – w nim po raz pierwszy się budzimy” (Czaplejewicz.

Szerzej na ten temat w podpunkcie 3. 3. Język obcy jest postrzegany poprzez pryzmat danego narodu. że wyżej wymienione poglądy są przede wszystkim pochodną poglądu pierwszego na to. Ponadto występuje. a nie właściwość człowieka – jego mózgu. Ponieważ w  większości badań językoznawczych mamy do czynienia z postrzeganiem języka jako systemu. że język jako system nie istnieje. trudno więc się dziwić. że język ciągle się staje. Ma to ścisły związek ze wspomnianą wyżej gramatyką. ale także nauką słownictwa10. Alltagsdeutsch) (por. everyday English. 5. classroom English. tak jakby gramatyka zawierała język lub go odwzorowywała (por. 2. Salo 2009: 263. też Żyłko 1994: 88). szczególne miejsce przypisuje się gramatyce i słownictwu. Do tego problemu odniosę się szerzej w podpunkcie 3. Język jest traktowany jako coś stałego. W kolejnych podpunktach przedstawię kilka krytycznych uwag w tej sprawie. 9 10 którego dążyli strukturaliści. ang. trzeba zaznaczyć. z  czym całkowicie się zgadzam. niepodlegającego zmianom wraz z każdym jego użyciem. Nauka języka jest traktowana jako jeden z przedmiotów szkolnych. niem. Podstawą do nauki są podręczniki. 265). czym właściwie jest język. że podobnie rzecz się ma ze spojrzeniem na procesy akwizycji języka. jest jedynie teoretycznym konstruktem tworzonym dla potrzeb badań językoznawczych (por. też Dufva. dlatego główne wzorce użycia języka pochodzą z jego wersji pisanych. niem.230 Krzysztof Nerlicki Mając na uwadze krytyczne spojrzenie Bachtina na strukturalistyczne podejście do języka. że język właściwie aktualizuje się w  jego jednostkowym użyciu. Uważam. jest nie do pogodzenia z założeniem. a nie konkretnych ludzi. Schuldeutsch) a  językiem codziennego użycia (ang. . Niejednokrotnie to ich opanowanie rzekomo ma gwarantować sukces w nauce. Jak już wyżej napisałem. Bachtin twierdzi wręcz. badania kontekstualne wyraźnie pokazują kilka grup poglądów dominujących wśród uczących się języków obcych: 1. Nawiązując do Bachtina i  innych zwolenników podejścia antropocentrycznego. społeczeństwa jako pewnej zbiorowości. dlatego nierzadkie są rozróżnienia pomiędzy językiem poznawanym w  klasie szkolnej (np. 4. Język jest odbierany jako zewnętrzny byt w stosunku do konkretnej osoby. Dufva i in.3.2. 2011: 112)9. pewnie w nieunikniony sposób – także ze względów lingwistycznych i w konsekwencji dydaktycznych – standardyzacja języka. Nauka języka to poznawanie gramatyki. Nauka języka polega na uczeniu się form.

stanowi zdaniem wielu „podstawę” (Grundgerüst) znajomości języka. Słusznie zauważają Stacey Katz i  Johanna Watzinger-Tharp (2008: 188). Jak pisze Waldemar Pfeiffer (2001: 79). to ona. Inne cele leżą u podstaw współczesnego nauczania języków obcych poprzez metodę komunikacyjną – w  centrum kształcenia winno znaleźć się rozwijanie poszczególnych sprawności językowych (np. zakup przez . a przede wszystkim z wymogami związanymi nie tyle z programem nauczania. jej znajomość jest łatwiej sprawdzalna przy pomocy różnych ćwiczeń i  testów. łatwo dostrzec. Keawkhong 2014) przewija się argument. jednak wiele jej elementów odnajdziemy także w późniejszych metodach (np. poza słownictwem. Yonesaka 2008. także przez dobór odpowiednich zadań językowych (np. a nie tylko posiąść wiedzę o języku w postaci reguł gramatycznych. mówienia). który analizował poglądy niemieckich nauczycieli języka angielskiego. Badając poglądy uczących się. Yonesaka.2. co z kwestią oceny osiągnięć uczniów w trakcie nauki – znajomość gramatyki. To przede wszystkim materiał gramatyczny dostarcza pewnej wymierności na lekcje – gramatykę można podzielić. że ich poglądy na temat. umysłu i serca». rozmijają się z poglądami uczących się. a więc kształtowanie osobowości uczniów”. Tanaka 2013. W wielu publikacjach (np. Wach 2011). Borg 2009. W tym miejscu zasadne staje się pytanie o źródła tych poglądów. Nauczyciele wielokrotnie przyznają. Phipps. że poglądy uczących się i ich nauczycieli są funkcją kultury nauczania języków obcych. gramatyka stała się pewnym symbolem „normalnych zajęć języka obcego”. Hongboontri. jak nauczać i jak uczyć się gramatyki. celowo rozpocząłem dyskusję od poglądów nauczycieli. ponieważ to głównie od modelu proponowanych przez nich zajęć zależy. jak uczyć się języka (także gramatyki). że to właśnie gramatyka bardzo często przejawia się w ich narracjach. że to właśnie nauczanie gramatyki najmniej się zmieniło w ostatnich kilku dekadach. ale także nauczycieli. Jak pisze Joachim Appel (2000: 214). jak nadmieniłem. która wprawdzie dominowała w nauczaniu instytucjonalnym do połowy XX wieku. Ciągle brakuje jednak zadowalających odpowiedzi na pytanie. Pisząc o poglądach uczących się. np. w metodzie kognitywnej). celem metody gramatyczno-tłumaczeniowej było „kształcenie «rozumu. jakie poglądy rozwiną ich uczniowie. aby przede wszystkim rozwinąć umiejętność posługiwania się językiem. Gramatyka Nauka gramatyki należy bez wątpliwości do ważnych procesów w akwizycji języka obcego. łatwiej podlega ocenie niż na przykład sprawność mówienia (por. związanej w dużej mierze z metodą gramatyczno-tłumaczeniową. ściśle powiązane z użyciem języka w możliwie najbardziej autentycznych sytuacjach komunikacyjnych.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 231 3.

że ciągle jeszcze dużo czasu poświęca się na zajęciach poznawaniu reguł gramatycznych.). Liao 2006. Badania poglądów polskich uczących się języków obcych także potwierdzają fakt. Publikacje o charakterze etnograficznym dokumentują ten stan rzeczy. Metoda gramatyczno-tłumaczeniowa zapewnia uczącym się pewien stopień bezpieczeństwa. Boeckmann 2006: 269). a mianowicie: nauczanie komunikacyjne wprowadza pewien zamęt. choć dostrzegalne są zmiany poglądów na bazie pozytywnych doświadczeń z komunikacyjnym podejściem do nauki języka (Boeckmann 2006: 257 i n. też Levine 2003. Taka modelowa strukturyzacja zajęć jest z  jednej strony oczekiwana przez wielu uczących się (por. objaśnienia) (por. a sam język. raczej u ich podstaw leżą inne cele (Boeckmann 2006: 256). większość respondentów wybiera typowe strategie w pracy nad gramatyką . Normalitätserwartung). nauczanie i uczenie się języka w myśl metody gramatyczno-tłumaczeniowej jest związane z kulturą uczenia się języków obcych (i nie tylko). też Schlak 2000: 181). Jak Boeckmann (2006: 267) konstatuje. choć inne prace wskazują na pewną uniwersalność w podejściu do znajomości gramatyki i jej roli w uczeniu się języka i posługiwaniu nim (np. że tego typu zajęcia są mało efektywne. w  licznych rejonach świata to właśnie ona dominuje na lekcjach języków obcych lub stanowi ich przeważającą część. Ishitsuka 2010). łączeniu poznanych form (także reguł) z konkretnymi treściami znajduje się na drugim planie. że nie zawsze prowadzi ona do rozwinięcia umiejętności posługiwania się językiem w praktyce (por. Davis 2003). 121).). dominującą w krajach Dalekiego Wschodu (por.232 Krzysztof Nerlicki Internet biletu na pociąg. Jak pisze Mirosław Pawlak (2008: 118. Można także spotkać odmienne głosy. jego użycie jest traktowany jak „cytat obrazujący użycie reguły” (Boeckmann 2006: 255). Ikonom 2010). Komunikacja w znaczeniu wymiany informacji. że przeważa tradycyjne podejście do nauki gramatyki. Choć współcześni glottodydaktyce przypisują metodzie gramatyczno-tłumaczeniowej raczej drugorzędną rolę. stwierdza. który przeanalizował procesy nauczania i uczenia się języka niemieckiego w Japonii. Schulz 2001. do którego uczniowie byli do tej pory przyzwyczajeni. Klaus-Börge Boeckmann (2006). natomiast typowe sekwencje interakcyjne to: pytanie nauczyciela – krótkie odpowiedzi uczących się – reakcja zwrotna nauczyciela (np. ponieważ role uczestników interakcji są ściśle określone – uczący się uzyskują dokładne objaśnienia w języku ojczystym. Boeckmann nie twierdzi. korekta błędów. np. z drugiej strony zdają oni sobie sprawę z tego. stąd też nieobce jest wśród nich oczekiwanie „normalności” (niem. ponieważ brakuje w nim objaśniania reguł. który analizował wypowiedzi studentów anglistyki. zapytanie drogą mailową o  możliwość zarezerwowania noclegu itp.

którzy kończą szkołę wyższą. Bazując na doświadczeniach szkolnych. Nerlicki 2011: 217 i n. choć są przekonani. jak i w badaniu Nerlickiego posłużono się metodą dzienniczków. Do podobnych wniosków doszedł autor niniejszego artykułu. Z  perspektywy czasu starają się ocenić ich dotychczasowe doświadczenia w nauce. . wierząc. z drugiej strony jednak. głównie w trakcie mówienia. dlatego zrezygnowano ze standardowych opisów konkretnej grupy badawczej. Poniższe przykłady. Celem ich jest zobrazowanie omawianych problemów. płynnego używania języka. […] Wprawdzie może ona nudzić uczniów. że w  trakcie lekcji szkolnych poznaje się tylko gramatykę i jej poświęca się za dużo czasu. Duża liczba studentów dostrzega. konsekwencją doświadczeń szkolnych studentów. mała znajomość strategii pamięciowych i  kompensacyjnych). Nauczycielka 11 12 13 Zarówno w badaniu Pawlaka. które dodatkowo interpretują na podstawie wiedzy fachowej o akwizycji języka w ogóle oraz metodyki nauczania języków obcych. Ze względu na szczególną wagę kontekstu. Osobiście lubię gramatykę. zarówno rozpoczynających. że opanowanie poszczególnych. ale po co to. pochodzą z różnych badań autora. Kiedyś zapytałam moją nauczycielkę: „Znam te wszystkie reguły gramatyczne. jeśli nie potrafię płynnie mówić”. a szczególnie powszechnie stosowanej w ostatnich latach metody testowania. Pawlak konkluduje. jak i  kończących studia (por. badając poglądy studentów germanistyki. respondowani nie są zdania. ale nie szkodzi akwizycji języka. że ich obszerna wiedza w postaci reguł nie zawsze przekłada się na umiejętność swobodnego. Nie oznacza to jednak. że taka decyzja jest z natury błędna. Według badanych studentów najrzadziej rozwijane są sprawności ustne – rozumienie ze słuchu i mówienie (Nerlicki 2011: 216).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 233 (np. Oto kilka przykładów13: (1) Niektórzy nauczyciele za bardzo koncentrują się na gramatyce. ważną rolę pełnią wypowiedzi tych studentów. w którym powstają poglądy. ale nie można powiedzieć. mając za sobą niejednokrotnie ponad 10 lat nauki języka. że tego typu poglądy mogą być z jednej strony odzwierciedleniem stylów uczenia się i preferencji badanych. Przykłady zostały przetłumaczone z języka niemieckiego bez większej ingerencji w ich warstwę stylistyczną. w których studenci ustosunkowywali się do ich doświadczeń w nauce języka. uczenie się na pamięć niektórych zagadnień. Nerlicki dodatkowo zastosował kwestionariusze o kafeterii zamkniętej. nierzadko wyizolowanych z kontekstów. że to właśnie gramatyka wysuwa się na pierwszy plan na lekcjach języka obcego – przede wszystkim w postaci poznawanych reguł i wykonywanych ćwiczeń12. struktur gramatycznych pozwoli im je swobodnie stosować w trakcie spontanicznego użycia języka. co uznaję za bardziej prawdopodobne. Ponadto wyniki pochodzą z pisemnych prac seminaryjnych. że jest całkowicie nieprzydatna. zebrane dla potrzeb tego artykułu.)11.

[…] Nie potrafię powiedzieć. To była praktyczna nauka języka obcego. Na początku potrafiłam powiedzieć tylko kilka słów. że kładę duży nacisk na gramatykę. studenci dostrzegają konieczność ciągłego łączenia wiedzy z użyciem języka. To tylko kwestia czasu. Perfekt. nie jest czynnikiem wspierającym u tych osób komunikację obcojęzyczną. Etap proceduralizacji i  pierwsze rzeczywiste kontakty z  językiem zaczęły się w  pierwszej klasie liceum w  trakcie wymiany uczniowskiej. Objaśniano nam skomplikowane reguły gramatyczne. Zanim coś powiem. nie myśląc o tym. zamiast je ćwiczyć za pomocą różnych scen.234 Krzysztof Nerlicki dała mi odpowiedź. […] Nauczyciel kazał nam koniugować czasowniki na tablicy. (4) Tak wiele gramatyki na lekcji w szkole doprowadziło do katastrofy. Z  perspektywy kilkunastoletnich doświadczeń studenci potrafią ocenić. […] Do dzisiaj nie potrafię się swobodnie wypowiadać. Później nauczyłam się reguł gramatycznych i starałam się je zastosować w praktyce. Wśród cytowanych wypowiedzi przewija się kilka wspólnych elementów. kiedy moja wiedza się zautomatyzowała. . Proces proceduralizacji i  automatyzacji wiedzy wymaga czasu. Moim zdaniem gramatyka powinna odgrywać ważną rolę. czego brakowało na zwykłych lekcjach.” Dzisiaj mogę powiedzieć. której nigdy nie zapomnę: „Wszystko ma swój czas. gdy zaczniesz mówić. że u niektórych uczących się tradycyjne nauczanie gramatyki być może rozwinęło bardzo dobrze ich świadomość językową. czy mówię poprawnie. ale w żadnym wypadku najważniejszą. muszę się zastanowić. (3) W szkole temat lekcji brzmiał np. […] Uczę się niemieckiego od 13 lat. która mimo wszystko niekoniecznie ułatwia swobodne posługiwanie się językiem. (2) Do liceum posiadałam tylko wiedzę deklaratywną. Jako studentka germanistyki czuję się zobowiązana. Nadmierne dążenie do poprawności. ciesz się. a to zdanie powtarzam moim uczniom. Wcześniej wolałam milczeć niż powiedzieć coś z błędami. a  co nieustannie sprawia im problemy. Musieliśmy je zapisywać w zeszycie. jak widzimy. aby dobrze mówić w tym języku. Po pierwsze. jak ma wyglądać prawidłowe zdanie. co dzisiaj uważam za bezsensowne. że rzeczywiście miała rację. Gdy znasz reguły. Dwa ostatnie przykłady są wyraźnymi dowodami na to. co udało im się osiągnąć. […] Największe trudności w mówieniu sprawia mi fakt.

szczególnie wtedy. budowałam najpierw zdanie po polsku i tłumaczyłam je słowo w słowo na niemiecki. Jestem tego świadoma. Ciągle brakuje – przynajmniej nie dokonuje się wyraźnych podziałów – świadomego rozróżnienia pomiędzy słownictwem. który na pewno jest odpowiedni. Krytycznie należy ocenić fakt. używając innego słownictwa. prostego wyrazu. (6) Z reguły jestem zadowolona z moich wypowiedzi. które należy możliwie szybko stosować. (8) Gdy zaczęłam się uczyć języka niemieckiego. zaczynam się bać lub po prostu przestaję mówić. Wiele wyrazów znam tylko pasywnie. Słownictwo Podobnie jak w  przypadku gramatyki. mogę stwierdzić. które na danym etapie nauki. Zamiast szukać wyrazów i  się dalej gubić.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 235 3. przerywam moją wypowiedź. Dlatego piszę o moim ubogim słownictwie. że powinnam poszerzać słownictwo aktywne. Każdy wyraz. zmienności. Stąd jestem często niepewna. lepiej dobrać słownictwo. czy wyraz pasuje do danego kontekstu. Czasami zaczynam od początku. (7) Po każdej wypowiedzi wydaje mi się. W tym miejscu kolejny raz dostrzegamy statyczne podejście do języka. (9) Gdy w trakcie mówienia zabraknie mi słownictwa. brak dynamiki. […] Zdania tworzę bardziej automatycznie. niekiedy nawet zdania lub zwroty. […] Gdy zrezygnowałam z tej strategii. że wyszukuję słówek bardziej elastycznie. w którym były prezentowane (por. . że mogłam więcej powiedzieć.3. W tym miejscu znów posłużę się kilkoma przykładami: (5) Mam zbyt ubogie słownictwo. bardziej naturalnie. W  większości poglądów uczący się (także niektórzy nauczyciele) patrzą na przyswojone słownictwo z perspektywy ilościowej. ponieważ unikam skomplikowanych wyrazów. Wiele wyrazów nauczyłam się bez kontekstu. Ta słabość sprawia mi czasami duże problemy w trakcie mówienia. Wtedy używam po prostu innego. można zacząć wszystko od początku. a tym. tak jak w języku ojczystym. szczególnie w języku mówionym. Alanen 2005: 264). która jest podstawą istnienia języka w wymiarze jego ciągłego stawania się. ale wyizolowane z kontekstu. winno być przyswojone dla potrzeb rozumienia. w zależności od celów. nabiera w  danym kontekście nowego sensu. gdy nie brakuje mi słownictwa i nie popełniam błędów. że nieustannie panuje swoista atomizacja słownictwa – ważne są pojedyncze wyrazy. mimo jego konkretnego znaczenia. też Dufva. Jeśli to nie pomaga. poglądy na temat nauki słownictwa oscylują w dużej mierze wokół tradycyjnych strategii jego przyswajania.

często wzmacniane przez modele edukacyjne. 4.236 Krzysztof Nerlicki Brak słownictwa. zaś szczególnie na płaszczyźnie dia. Studenci zauważają także. zarówno tych o charakterze monologowym. tak jak obrazują to powyższe przykłady. uczących się. Inną niemniej istotną sprawą jest to.i polilogów (por. z  drugiej same podlegają wpływom w  trakcie nauki. że w procesie uczenia się języka wiele znaczą czynniki indywidualne. 5) pozwalają nam zaobserwować. przede wszystkim osobowość i współzależne od niej poczucie własnej wartości. 4. przede wszystkim w trakcie mówienia. Wpływ poglądów na procesy uczenia się języka Tse (2000: 80) wyciąga wniosek. jest jednym z najczęściej występujących problemów. często kończący się jego 14 Por. o których pisałem wcześniej. pewność siebie.2. Z jednej strony wpływają one na procesy uczenia się. przykładowe wypowiedzi (np. Ma to niemałe znaczenie dla idiokultury uczenia się rozwijanej przez daną osobę – idiokultury. . i 3.). Ponieważ uczenie się języków obcych jest z  perspektywy psycholingwistycznej procesem bardzo zindywidualizowanym. towarzyszy uczucie niepewności. Przedstawione w podpunktach 3. Warto zaznaczyć.3. głównie w trakcie mówienia. czasem graniczące z brakiem wiary we własne możliwości. bliskich. cytowane w tekście publikacje. że uczącym się wielokrotnie. znajomych etc. rola poglądów i wynikających z nich działań wydaje się być decydująca. o  których jest mowa explicite w  przykładach (5) i (9). że dotyczy to samego procesu produkcji mowy. że początkowo stosowane strategie tłumaczenia z języka ojczystego na język obcy nie są efektywne. Potwierdzają to badania z  obecnej dekady14. lęk przed używaniem języka. że poglądy współczesnych uczących się nie różnią się diametralnie od tych sprzed 20–30 lat. gotowość do podejmowania ryzyka. a raczej nie są im już potrzebne (8). Wraz z przyrostem kompetencji uczący się potrafią korzystać ze strategii kompensacyjnych. artykułowanych przez uczących się. Problem braku słownictwa jest po części tylko składową szerszych trudności związanych z budowaniem interakcji na zajęciach języka obcego. 3. Zwłaszcza uczący się z  niewielkimi doświadczeniami na tym polu przejmują poglądy uniwersalne. który nie do końca może być sterowany i regulowany z zewnątrz. będącej wypadkową własnych poglądów oraz tych reprezentowanych przez inne osoby (nauczycieli. też Prokop 2002: 169 i n.).

że tożsamość uczących się jest silnie determinowana przez negatywne doświadczenia i emocje. podsumowując dotychczasowe spostrzeżenia. (4) i (5). z którymi poglądy wymieniamy (por. zwłaszcza tych negatywnych (np. . nauczyciele powinni przywiązywać dużą wagę do poznawania poglądów uczących się. ale bezsprzecznie można je poprzez refleksyjne podejście do uczenia się. Wnioski dla praktyki dydaktycznej i perspektywy dalszych badań empirycznych Poglądy uczących się. częścią ich idiokultur stanowią jeden z relewantnych obszarów badawczych w glottodydaktyce. Jak już wyżej napisałem. Riley 1997: 128. ale dotyczą też innych. które towarzyszyły im w trakcie nauki języka. np. 2011: 63). przedstawić kilka wniosków dla praktyki dydaktycznej oraz zarysuję propozycje dalszych dociekań na płaszczyźnie naukowej. Refleksyjne podejście do nauki – „uczenie się uczenia” – to stały element współczesnych tendencji metodycznych. może być tylko pośrednio odkryta. będące częścią ich wiedzy. że nieuniknione problemy nie są jednostkowe. Niekiedy poglądy i zachowania nauczycieli te złe emocje jeszcze pogłębiają. że indywidualne drogi uczenia się języków w wielu punktach się przecinają. zależny od splotu doświadczeń i interlokutorów. Moim zdaniem niemała rola przypada w tym miejscu poglądom samych nauczycieli. Dufva i in. pogląd wypowiadany w  danej chwili. 5. W tym punkcie spróbuję. aby obraz własnych doświadczeń. Dla uczących się jest niezmiernie ważne. praca naszego mózgu. ale o prawdę konkretnej osoby. Niepowodzenia związane z nauką języka są bowiem nierzadko konsekwencją tego. jak się uczę języka. ich doświadczeniom i emocjom. wymianę poglądów na wszystkie tematy związane z akwizycją języka utrzymywać na niskim poziomie intensywności.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 237 unikaniem15. Badacze wyraźnie podkreślają. dostrzec także u innych i przekonać się. w  przypadku lęku przed mówieniem). lęku przed mówieniem). Nauczyciele nie powinni się bać utraty autorytetu tylko z tego 15 Por. a z innymi więcej. a  nieraz w  dalszym ciągu są obecne. że nie chodzi w tym miejscu o prawdę obiektywną. dlaczego z niektórymi kwestiami mam mniej problemów. że można ich w całości uniknąć (np. Nie twierdzę. na przykład gdy się językiem posługują. poglądy zgromadzone w przykładach (3). Ponieważ rzeczywistość mentalna. nie należy stronić od subiektywnych poglądów na temat.

jak: relacje zachodzące pomiędzy społeczeństwami kolektywistycznymi / indywidualistycznymi a procesami uczenia się języka i stawania się uczniem autonomicznym. jak rzeczywistość uczenia się może/mogłaby wyglądać. www. Dotyczy to na przykład takich kwestii społeczno-kulturowych. nie musi być koniecznie złe. W tym miejscu powstaje problem ciągłego szukania i dyferencjowania pomiędzy tym. ale także jako osobę uczącą się. Mimo obowiązujących nowoczesnych metod nauczania w poglądach ciągle przewija się problem niedostatecznie silnego przełożenia praktyki uczenia się języka na rozwijane kompetencje. 2011: 62). Ponieważ nasze społeczeństwa podlegają obecnie dynamicznym przemianom warto te wpływy w dalszym ciągu analizować. ich powiązań z  doświadczeniami oraz bieżącą sytuacją. w myśl zasady uczenia się ustawicznego. Z tego wynika też gotowość do podejmowania ryzyka przez uczących się. jego rozumieniem przeze mnie jako nauczyciela. niewątpliwie silnie ugruntowanych w poglądach społecznych i edukacyjnych. przecież nie zawsze łatwych. zależności w ramach dystansu władzy a interakcje pomiędzy uczącym się i nauczycielem (lub uczącym się i native speakerem). dzielenie go na obszary słownictwa i gramatyki.html (dostęp: 1.com/poland. Jednym z kolejnych problemów badawczych jest sprawa analizy poglądów. Warto się zastanowić nad osobistym postrzeganiem języka. Zapoczątkowane w  ubiegłym wieku projekty analizujące powiązania społeczno-kulturowe uczących się i ich oddziaływanie na procesy uczenia się języków obcych wniosły już wiele cennych obserwacji. . co uczący się rzeczywiście doświadczają (w pozytywnym i negatywnym znaczeniu tego słowa).geert-hofstede. Omówiony w  tekście obszar badawczy stoi przed nowymi wyzwaniami wraz ze zmieniającymi się celami. w  której poglądy są werbalizowane. to niejednokrotnie głos pewnej polikultury. z którą dana osoba nie musi się utożsamiać. to także wyobrażenia tego. które leżą u  podstaw nauki języków obcych. 16 Por.2014). który staje się częścią ich poglądów. Na temat Polski por. jakie cele stoją przed nami i czy zawsze wybór tych tradycyjnych modeli. Atomistyczne podejście do języka. tak nieduża z powodu obaw przed popełnianiem błędów. ale trzeba sobie postawić pytanie. ale z różnych względów to czyni. Struktura społeczna danego kraju może tę tendencję pogłębiać (por. a pewnym stanem wyidealizowanym lub uchodzącym za powszechnie akceptowany. że będą bezpośrednio mówić uczącym się o własnych drogach uczenia się.09.238 Krzysztof Nerlicki względu. Dufva i in. Poglądy to nie tylko głosy uczących się. ale niekoniecznie osobistych doświadczeń (por. badania Geerta Hofstede. który analizował struktury społeczne w różnych krajach pod kątem tych kategorii. przyczyni się do efektywnej nauki. też Littlewood 1999)16.

należy żywić nadzieję.. • Aro M. Barcelos. 207–222. Lor W. Bachtin. • Boeckmann K. • Czaplejewicz E. Teachers’ and students’ beliefs regarding aspects of language learning. Making sense of autonomous language learning.. A. [w:] Beliefs about SLA. Kalaja. Barcelos. • Dewey J. A. 55–85. Kommunikativer Fremdsprachenunterricht und regionale Lehr. Kalaja. Bibliografia • Alanen R. A. Jin L. Cambridge 1996.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 239 Podsumowując.. Sao Paulo 1995..und Lernkultur.M. s.F.07. A cultura de aprender lingua estrangeira (inglês) de alunos de Letras. [w:] Beliefs about SLA. s. Dialog – Język – Literatura. • Cortazzi M.M. Cultures of learning: Language classrooms in China. red.2014]. • Benson Ph. A sociocultural approach to young language learners’ beliefs about language learning. red. 2006.M. s. red. że wiele spraw na tym polu można zgłębiać tylko słuchając jedni drugich. [w:] Society and the language classroom. Conceptions of learning and readiness for autonomy.ed. New York 2003.. [online:] www. • Barcelos.F. Coleman. H. Innsbruck i in.. P. Online ERIC Reproduction Document Service nr ED 428 570. Researching beliefs about SLA: A critical review. 7–33. że praktyka dydaktyczna. w której refleksyjne działanie i refleksyjne dyskutowanie o tym działaniu. oraz badania naukowe nad poglądami przyczynią się do efektywizacji procesów uczenia się języków obcych. . New York 2003. Jyväskylä 2009.gov.-B. Nieopublikowana praca magisterska. Warszawa 1983.. Polyphony and agency in children’s beliefs about language learning. Boston 1938.F. • Barcelos A. red. • Davis A... • Appel J.M. „Evaluation and Research in Education” 2003. nr 17.. New research approaches. Eine empirische Untersuchung zum Deutsch-al s-Fremdsprache-Unterricht in Japan. P.. 169–203.. s. How we think. New research approaches. München 2000.. [dostęp: 13.. Jest to tym ważniejsze.eric. Speakers and doers. Kasperski E. Erfahrungswissen und Fremdsprachendidaktik.F.

Lähteenmäki. nr 6. red.. s... [w:] Dialogues on Bakhtin: Interdisciplinary readings. [w:] Dialogue with Bakhtin on second and foreign language learning. „Lingwistyka Stosowana” 2012. finding. Zagadnienia ontologii lingwistycznej: o  językach ludzkich i  ich (rzeczywistym) istnieniu.. Evidence of emergent beliefs of a  second language learner: A diary study. Languages in the classroom: Institutional discources and users experience. red. [w:] Opuscula Logopedica in honorem Leonis Kaczmarek. Główne tezy antropocentrycznej teorii języków.. Hall. s.. Using student beliefs about language learning and teaching in foreign language methods course. nr 18. School culture: Teachers’ beliefs... G. [w:] Beliefs about SLA.. Barcelos. „Lingwistyka Stosowana” 2010. 333–340. Suni M. s. J. P. nr 6.. Gearon... 66–88.C. New research approaches. • Grucza S. „Language Learning” 1988. „Australian Journal of Teacher Education” 2014.. 25–47. 5–43. Jyväskylä 1998. Lublin 1993. • Hongboontri Ch. • Horwitz E. NJ 2005..K.. A. H. „Apples – Journal of Applied Language Studies” 2011. nr 38. s. „Applied Language Studies” 2013. Languages as objects of learning: Language learning as a case of multilingualism.-P. red. nr 2.. From ‘psycholinguistics’ to a  dialogical psychology of language: Aspects of the inner discourse(s). • Grucza F. Aro M. s. „Forum” 2011. • Grucza F. Alanen R. Aro M.-P. M. 101–126. Vitanova. Sociocognitive approach to multimodality in learner beliefs. The changing concept of language.. nr 5. Miller. 252–270. Bristol. New Dilemmas for teachers. Dufva.240 Krzysztof Nerlicki • Dufva H.. J. 109–124. • Dufva H. s. Suni M.M. • Hosenfeld C. Antropocentryczna a paradygmatyczna (tradycyjna) lingwistyka (stosowana) i kulturologia (stosowana). 41–68. s. New perspectives. Salo O. s. nr 39.. Salo O. Kalaja. Salo O.. J. Voices of literacy images of books.-P.K. Mahwah. s. and issues. The socio-educational model of second-language learning: Assumptions. • Dufva H.. 109–124. [w:] Culturally and linguistically diverse classrooms. Metalinguistic awareness in dialogue: Bakhtinian considerations. A. 99–118.. red. New York 2003. red. • Dufva H. • Dufva H.F. Kostogriz. s. Marschenkova. • Gardner R. M. s. nr 5.. and instructional practices. Aro M. 58–74. • Dufva H. s. Bartmiński.. 37–54. behaviors. 87–104.. Alanen R. L. Keawkhong N. „Foreign Language Annals” 1985. Kalaja P. . s. NY 2009.

knowledge. • Nerlicki K. Poznań 2002. Boston 2008. 380–390. • Pawlak M. Lernerreflexionen im Blickpunkt. M. Berlin i in.J. M. München 2010. Voller. 191–215. and anxiety: Report of a questionnaire study. nr 37. 343–364. red. Ohta. • Riley P.. Was die Lerner darüber denken?. [w:] From thought to action: Exploring beliefs and outcomes in the foreign language program. 109–125. • Ishitsuka I. T. Aufbau und Funktionieren des fremdsprachlichen Speichermechanismus. Baltmannsweiler 2000. Polnische Germanistikstudenten über ihre fremdsprachlichen Lern. • Katz S.S. H. Defining and developing autonomy in East Asian contexts. s. • Nerlicki K. EFL learners’ beliefs about and strategy use of translation in English learning.. • Levine G. • Schlak T. „RELC Journal” 2006. New York 1997. „Applied Linguistics” 1999. W. s. Mehrsprachigkeit funktioniert anders: Plädoyer gegen die Künstlichkeit im Fremdsprachenunterricht.und Kommunikationserfahrungen... [w:] Grammatik lehren und lernen im Deutschunterricht in Japan – empirische Zugänge. Kimura. Nauka języków obcych. Wilczyńska. 71–94. Advanced learners’ use of strategies for learning grammar: A diary study.. 2010.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 241 • Ikonomu D. Eine qualitativ-ethnographische Studie. Hoshii. 188–212. Szczecin 2004.. Doskonalenie się w  komunikacji ustnej. Typologia interakcji dydaktycznych. „System” 2009. s. s. Grammatik in der mündlichen Kommunikation. s. Od praktyki do praktyki. red.. red. Kodematische Betrachtungsweise mit glottodidaktischer Relevanz. TAs and grammar teaching: Beliefs. • Pfeiffer W. s. . nr 37.. [w:] Investigating English language learning and teaching. • Phipps S.. nr 20. red.. s. 159–173. Siskin. P. Regeln und kein Ende. M.. s. • Liao P. • Prokop I. Watzinger-Tharp J. and education.. Pawlak. 114–131.. Borg S. s. 103–114. G. nr 87... Poznań 2001. Raindl. Poznań-Kalisz 2008.Ch. Student and instructor beliefs and attitudes about target language use.. Adressatenspezifische Grammatik im Fremdsprachenunterricht. red. Hamburg 2011. „The Modern Language Journal” 2003. [w:] Autonomy and independence in language learning. [w:] Autonomizacja w  dydaktyce języków obcych.M. Benson. P. • Littlewood W. Exploring tensions between teachers’ grammar teaching beliefs and practices. The guru and the conjurer: aspects of counseling for self-access. first language use.

239–263. B. „The Modern Language Journal” 2000. Heidelberg i in. „Applied Linguistics” 1986. Student perceptions of foreign language study: A qualitative analysis of foreign language autobiographies. wird der Frage nachgegangen. Bezug wird genommen auf ausgewählte Forschungserträge. Cultural differences in student and teacher perceptions concerning the role of grammar instruction and corrective feedback: USA – Colombia. • Szczodrowski M. nr 39.M. Warszawa 2006 (tłum. First-year Japanese university students’ language learning beliefs: Continuity and change. Michaił Bachtin. 69–84. . red. s. • Wygotski L.M.242 Krzysztof Nerlicki • Schulz R. der einen synthetischen Charakter hat.. proficiency.. Sterowanie w glottodydaktyce obcojęzycznej. s... • Yonesaka S. • Żyłko B. Students’ language learning beliefs. 186–205. Grell).. Tanaka H. nr 5. Fremdsprachenlernkultur im Lichte der Untersuchungen zu Lernermeinungen – ausgewählte Probleme Zusammenfassung Individuelle Erfahrungen und Meinungen der Lernenden hinsichtlich des Fremdsprachenlernens stehen seit den frühen 1980er im Zentrum zahlreicher empirischer Arbeiten. „Studies in Culture” 2008.S. 244–258. • Tse L. • Yonesaka S. • Wach A. nr 7. 29–39. „Języki Obce w Szkole” 1996. Pawlak. Beispiele aus eigener Forschung belegen theoretische Überlegungen. • Wenden A. and L1-dependence.. M. s. nr 85. s. What do second-language learners know about their language learning? A  second look at retrospective accounts. s. 1–20. Narzędzie i znak w rozwoju dziecka. Grammar instruction in ELT: Insights from the classroom.. Im Beitrag. [w:] Extending the boundaries of research on second language learning and teaching. 399–405. ob es eine gewisse sprachen..A. insbesondere im Rahmen des kontextuellen Ansatzes. „The Modern Language Journal” 2001. s. nr 17. „The Electronic Journal for English as a Second Language” 2013. 2011.. Gdańsk 1994..und länderübergreifende traditionelle Fremdsprachenlernkultur gibt und wie diese zu beurteilen ist. s.

realizowanym wspólnie ze szkołą partnerską z  Niemiec (Europaschule Werneuchen). . wymiana młodzieży. które bierze udział w  dwuletnim projekcie międzynarodowym.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 243 Anna Nieroda-Kowal Politechnika Koszalińska Rozwijanie kompetencji interkulturowej przez realizację projektów międzynarodowych Słowa kluczowe: projekty międzynarodowe. lekcja języka obcego. Badaniu ankietowemu poddano 90 uczniów Gimnazjum Publicznego „Pomerania” w  Dziwnowie. Ankieta ściśle związana z tematyką projektu międzynarodowego „Zdrowe odżywianie źródłem mądrości” dotyczyła jego wpływu na zmiany zachowania konsumenckiego polskich uczniów. Kultur Wstęp Celem niniejszego artykułu jest zbadanie. czy projekty międzynarodowe mają wpływ na rozwój kompetencji interkulturowej i jak są one postrzegane przez samych uczestników. interkulturelle Kompetenz. czy realizują wstępne założenia i czy zmieniają oblicze polskiej szkoły. Jugendaustausch. kompetencja interkulturowa. Fremdsprachenunterricht. kultura Keywords: internationale Projekte.

że dopiero poprzez bezpośrednie kontakty z  rodowitymi użytkownikami języka można nabyć kompetencję interkulturową. Hiller (2012: 45) poszerza zagadnienie i podkreśla: Do kompetencji międzykulturowej zalicza się świadomość. Wilczyńska 2010: 116). Gudjons 2001: 95–107). Projekt można podzielić na następujące fazy: określenie zakresu tematycznego. na który składają się odpowiednie postawy. realizacja poszczególnych etapów projektu są ważne dla końcowego powodzenia przedsięwzięcia. takie jak na przykład odmienne wzory komunikacji lub wartości. „kwalifikacji kluczowych” (por.. opracowanie planu projektu. prezentacja efektów pracy nad projektem. Kompetencja interkulturowa. Zaplanowanie projektu. wiedza. czy też „kompetencji kluczowych” (por.] W tym sensie kompetencja interkulturowa oznacza zarówno chęć nauczenia się postaw i zachowań jeszcze przed doświadczeniem „obcości”. zgodnie z którą czynniki kulturowe. Podczas projektów międzynarodowych (tu: europejskich) uczniowie ćwiczą intensywnie sprawność rozumienia ze słuchu oraz mówienia i  rozwijają swoją świadomość bycia Europejczyka (por. pracuje samodzielnie nad wybraną tematyką i tworzy produkt końcowy (por. umiejętności czy nawet indywidualne cechy charakterologiczne sprzyjające skutecznemu komunikowaniu się i działaniu w warunkach międzykulturowych. . który zakłada współpracę co najmniej dwóch szkół z różnych krajów. faza realizacji projektu. czas przygotowań. jak i gotowość do krytycznej analizy przeżytych już zdarzeń. sprecyzowanie tematu projektowego. ponieważ tylko wtedy jest możliwa autentyczna komunikacja. Bolten 2006: 13).244 Anna Nieroda-Kowal Ramy teoretyczne Projekt to przedsięwzięcie. więcej Minuth 2012: 43–54). ewaluacja projektu (więcej por.. Może on mieć charakter międzynarodowy. jest za Mackiewiczem (2010: 7): atrybutem bardzo złożonym. podczas którego grupa uczących się planuje. W  tym kontekście Minuth (2012: 187) twierdzi. mogą wpłynąć na interakcję. [. która pozwala na lepszą komunikację pomiędzy nimi. należąca do tzw. Z  realizacją projektów międzynarodowych ściśle związana jest kompetencja interkulturowa jej uczestników. zachowania. więcej Frey 2012: 13).

a  nie wynik. gdzie w podejściu komunikatywnym zwrócono uwagę. która go wspiera w dążeniu do osiągnięcia komunikacji. iż „bez komunikacji nie byłoby kultur” i rozwija ją: „gdzie nie zachodzi komunikacja. ani sam B.. kiedy współdziałają odmienne światy życia. Ciekawe jest jego spojrzenie na termin interkultury: [.. a także pozwala rozwijać umiejętność radzenia sobie w danych realiach kulturowych.. O tym. . jakiegoś między-świata C. W nauce języków obcych aspekt interkulturowości jest znany od lat 70. który porusza wiele wymiarów i rozwija się przy tym spiralnie”. synergia. [. Bolten (2006: 35–37) definiuje kompetencję interkulturową jako konstrukt pomiędzy kulturami i wyraźnie odróżnia pojęcia „interkulturowy” i „intrakulturowy”. lecz „ciągły proces. komunikację i  interkulturową komunikację jako proces. XX w. zapobiega zakłóceniom interpretacyjnym. nie może się rozwijać kultura i nie może powstać interkultura”. który nie odpowiada w pełni ani światu życia A.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 245 Autorka (Hiller 2012: 45) zwraca uwagę. (Bolten 2006: 36) Kompetencja interkulturowa jest ściśle powiązana z kompetencją komunikatywną. Bolten (2006: 39) stawia tezę. Z  tego względu interkultury się „wydarzają”: są one permanentnie na nowo tworzone. do której nie zmierzałby ani sam A. Język może więc poprawnie funkcjonować jako przedmiot nauczania jedynie w ścisłym związku z rozwojem kompetencji interkulturowej.] Ze spotkania tych światów może raczej powstać całkowicie nowa jakość. iż należy postrzegać kulturę. aby lepiej zrozumieć użytkowników kultury posługujących się językiem docelowym.] interkultury powstają wtedy. jak ważna jest znajomość własnych wzorców kulturowych. iż kompetencja to nie „rezultat pojedynczego doświadczenia”... tworzy bazę dla nawiązywania kontaktów z przedstawicielami innych kultur. ani światu życia B. i to w sensie czegoś „trzeciego”. I odwrotnie interkultury istnieją tylko w powiązaniu z ich uczestnikami. mówi Ertelt-Vieth (2005: 18). Dowodzi tego Kukowicz-Żarska (2012: 39): Kompetencja interkulturowa jest właśnie gwarantem zaistnienia komunikacji w  obrębie różnych kultur.

przygotowanie do samodzielności w pracy nad językiem oraz rozwinięcie kompetencji interkulturowej. ale i o własnej kulturze. pozwalające na porównywanie kultur i refleksję nad własnym światopoglądem i bezkrytycznie przejmowanej tradycji etnocentrycznej i wrogości wobec inności. wspólnej historii. do nich zalicza m. należą niewątpliwie język i kultura. To właśnie on ma duży wpływ na swoich uczniów. ponieważ to właśnie ona pozwoli nam na odpowiednią interpretację zachowań (językowych i pozajęzykowych) różnych od naszych i reakcje na nie. że sama wiedza o różnicach kulturowych nie wystarcza. jak ważne jest uświadomienie sobie własnych przyzwyczajeń kulturowych i respektowanie innych. Do czynników integrujących naród. O tym. należy na lekcjach języka obcego prowadzić nauczanie interkulturowe. traktuje Schondelmayer (263–265) Podsumowując.246 Anna Nieroda-Kowal Komorowska (2005: 18–19) wymienia cele ogólnowychowawcze w nauce języka obcego. Przy tym nie wolno nam jej ignorować. tolerancja i otwartość wobec niego oraz wykazanie zrozumienia i adekwatnego do sytuacji komunikatywnej zachowania. Ważna przy tym staje się również zdolność zmiany perspektywy – na punkt widzenia obcokrajowca.in. szok kulturowy. oprócz jego terytorium. Aby rozwinąć kompetencję interkulturową u uczniów. kompetencja interkulturowa to umiejętność empatycznego podejścia do partnera w rozmowie. wypracowanie pozytywnej postawy wobec języka obcego i użytkowników nim władających. jego zaangażowanie może ograniczyć w znacznej mierze stres wymiany. W tym również kontekście należy przytoczyć słowa Mihułki (2010: 254). Język i kultura wydają się być nierozerwalne. . przekazywana z pokolenia na pokolenie. Na zakończenie wywodu należy unaocznić rolę nauczyciela i jego postawy w  kształtowaniu kompetencji interkulturowej u  swoich uczniów. tylko szanować innych i ich kulturę: Podczas konfrontacji z przedstawicielami innej kultury konieczna jest wiedza przede wszystkim o obcej. która podkreśla. czy też pogłębienie się stereotypów i uprzedzeń. Obrazowego określenia w  tym kontekście używa Kammhuber (2011: 174) – „perspektywa rozumienia kultury” („kulturverstehende Perspektive”).

w którym uczniowie poruszali. co stanowi 7. do którego uczęszcza 96 uczniów z Gminy Dziwnów i pobliskich miejscowości (Kołczewa. . uczniowie wymieniali: - polsko-niemiecką wymianę młodzieży (przyjazd niemieckich uczniów do Dziwnowa) 49 uczniów (54. - akcja sportowa „Trzymaj formę” – 1 uczeń (1.2%).1%). najbardziej Ci się podobała i  uważasz za najbardziej skuteczną. Wiek uczniów oscyluje między 12 a 17 lat. przygotowane na zajęciach artystycznych – 3 uczniów (3.3%).8% uczniów całej szkoły.4%). - akcja z biologii „Żyj smacznie i zdrowo” – 2 uczniów (2. - przedstawienie „Przy świątecznym stole”.8%. na którym przedstawiono prezentacje multimedialne na temat zdrowego odżywiania. jaka akcja zapadła Ci w  pamięci. 7 uczniów. Badanie dotyczyło realizowanego przez szkołę dwuletniego międzynarodowego projektu „Zdrowe odżywianie źródłem mądrości” i miało na celu wykazanie skuteczności podejmowanych akcji na postawę konsumencką uczniów. odpowiedziało. posługując się dowolną formą literacką. tematykę zdrowego odżywiania – 4 uczniów (4.1%).3%). Kamienia Pomorskiego). - konkurs polonistyczny. - konkurs geograficzny. - przedstawienie „Kobieta na przestrzeni dziejów”. że żadna akcja nie zapadła im w pamięci/nie podobała im się. w Gimnazjum Publicznym „Pomerania” w  Dziwnowie. Wrzosowa. W badaniu ankietowym wzięło udział 90 uczniów.21 uczniów (23.2%). Wisełki. które uczniowie przygotowali również podczas zajęć artystycznych – 1 uczeń (1.4%) - apel szkolny. Ankieta zawierała pięć pytań. przygotowane przez uczniów i wyłonione w drodze konkursu .KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 247 Analiza ankiet Badanie ankietowe przeprowadzone zostało w lutym 2014 r. co stanowi 93. który polegał na napisaniu referatów na temat kuchni regionalnych – 2 uczniów (2. Na pierwsze pytanie.

To spotkanie interkulturowe – wymiana młodzieży stało się wykładnią realizacji projektu.1% 1. .. Uczniowie podkreślili ważność przy przedsięwzięciu poznania kultury Najbardziej zapadło mi w pamięć robienie koktajlów. co stanowi 7..4% 54.2% 3. języka. boi zabawa mogliśmy wyjazd do Szklarskiej Poręby był to fajny czas.1% 2. ponieważ każda gruWymiana! Wspólne była to wielka radość i zabawa oraz wspólny pa mogła wykonać je samodzielnie i według własnego uznania.7 uczniów. Według mnie poprawiło to podkreślilirelacje ważność przy przedsięwzięciu poznania kultury niemieckiej. języka. Uczniowie dobrowolnie uzupełniają swoją wypowiedź. chwaląc Na plan pierwszy zdecydowanie wysuwa się spotkanie polsko-niemieckie w Dziwnowie. gdzie Niemcy interkulturoweNajbardziej – wymiana młodzieży się wykładnią realizacji projektu.3% wymiana młodzieży apel szkolny konkurs polonistyczny "Przy swiątecznym stole" konkurs geograficzny akcja z biologii "Rola kobiety. 248 Anna Nieroda-Kowal 7. wyjazd do Szklarskiej Poręby był to fajny czas. Było to bardzo była ciekawe zajęcie. chwaląc poszczególne punkty Najbardziej podobała mi się wymiana i pomysł gotowania wraz z naszymi toprogramu: warzyszami.8% 1.4% 23. poszczególne punkty programu: Uczniowie dobrowolnie uzupełniają swoją wypowiedź.i PolaUczniowie cy razem przyrządzali zdrowe i pożywne potrawy. wyłaniający się z tych wypowiedzi.8%. W tym kontekście należy zacytować wypowiedzi Na uwagę zasługuje aspekt interkulturowy. zwyczajów i obyczajów. uczniów: kimi kolegami. bo mogliśmy poznać język i obyczaje. Było to bardzo ciekawe zajęcie.3% 4. ponieważ każda grupa niemieckiej. odpowiedziało." akcja sportowa żadna akcja Diagram 1: Jaka akcja najbardziej Ci się podobała? Diagram 1: Jaka akcja najbardziej Ci się podobała? Na plan pierwszy zdecydowanie wysuwa się spotkanie polsko-niemieckie w Dziwnowie. razem wspólnie jeszcze lepiej się poznać.2% 2. że żadna akcja nie zapadła im w pamięci/nie podobała im się. Na uwagę zasługuje aspekt interkulturowy. wyłaniający się z tych wypowiedzi. oraz relacji między nimi a niemiecmogła wykonać je samodzielnie i według własnego uznania. ponieważ mogliśmy wszyscy obyczaje. ponieważ mogliśmy wszyscy razem wspólnie jeszcze lepiej się poznać. zwyczajów polsko-niemieckie. Najbardziej podobała mi się wymiana i pomysł gotowania wraz z naszymi Wymiana! Wspólne gotowanie to wielka radość orazpoznać wspólnyjęzyk i towarzyszami. Najbardziej zapadłogotowanie mi w pamięć robienie koktajlów. To spotkanie w pamięci tkwistało mi wymiana uczniowska.

owoców i warzyw.4%). 3 uczniów napisało lapidarnie. czy jakiś element dot.7 % odpowieNa trzecie pytanie. czy zostałeś dostatecznie o zdrowym i  czy jakiś aspekt tematu wymaga nie wymagaodżywianiu doprecyzowania. Odpowiedzi oscylowały wokół sposobu odżywiania (w tym kampanii informacyjnej. Twojego odżywiania zmieniłeś pod wpływem kampanii informacyjnej. Odpowiedzi włączenie do diety zdrowych produktów.Mi zapadła w pamięci wymiana. Jeden z uczniów napisał: mogły by być bardziej szczegółowe. że posiadam dużą wiedzęsię nawięcej temat wiadomości odżywiania. ponieważ dzięki temu można poznać kulturę. Tylproduktach.4% Diagram 2: CzyDiagram zostałeś dostatecznie poinformowany o zdrowym 2: Czy zostałeś dostatecznie poinformowany o zdrowym odżywianiu? odżywianiu? Na trzecie pytanie. 5. 78 uczniów.4%). np.6%) wytłumaczeniu. Twojego odżywiania pod wpływem działo twierdząco. np. ludzi zamieszkujący inny kraj oraz poduczyć się języka. Myślę. spożywania małej ilości fast foodów. godzin spożywania posiłków oraz ilości i jakości spożywanego pożywienia. uczniów napisało lapidarnie. Na drugie pytanie. obyczajów. ponieważ uczymy się niemieckiej kultury. Jeden uczeń domagał się więcej wiadomości o zdrowych Przy tym podkreślili. czy jakiś element dot. iż żaden aspekt tematu nie wymaga doprecyzowania. czy zostałeś dostatecznie poinformowany o zdrowym odżywianiu Zdecydowanie wymiana. ponieważponieważ uczymy dzięki się niemieckiej kultury. jednak informacje o diecie mogły by być bardziej szczegółowe. słodyczy) nastawienia do zdrowego odżywiania.wymiana. ko Jeden z uczniów napisał: 5 uczniów (5. które świadczą o uczniowskiej szczerości: .6% tak nie 94. napojów. iż żaden aspekt tematu Na drugie pytanie. uczniowie w zdecydowanej większości odpowiedzieli twierdząco (85 uczniów – 94. ludzi zamieszkujący inny kraj oraz poduczyć się języka. że nie. czyli 86.o zdrowych jednak informacje tach. Przy tym poinformowany podkreślili. i turę. czylizmieniłeś 86. 3 w zdecydowanej większości odpowiedzieli twierdząco (85 uczniów – 94. Tylko 5 uczniów (5. Kilka przykładów wypowiedzi. ryb. że nie. Jeden uczeń domagał produk-o diecie Myślę. zwy. KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 249 Mi zapadła w pamięci temu można poznaćzwyczajów kulZdecydowanie wymiana. herbaty owocowej.6%) wyraziło swoją dezaprobatę. jakiś aspektczajów tematu wymaga wytłumaczeniu. wody mineralnej niegazowanej. że posiadam dużą wiedzę na temat odżywiania. wyraziło swojąuczniowie dezaprobatę. 78 uczniów.7 % odpowiedziało twierdząco.i czy i obyczajów.

Twojego Diagram CzyCzy zmieniłeś jakiś element dot.7 86.3%. Twojego odżywiania pod wpływem kampaodżywiania pod wpływem kampanii informacyjnej? nii informacyjnej? Czwarte pytanie dotyczyło opinii uczniów na temat realizacji projektów. Dzięki temu zaczęłam dostrzegać zmiany. Staram się jeść dużo owoców oraz warzyw.7%). Ograniczyłam niezdrowe jedzenie do absolutnego minimum.3%) odpowiedziało. co jem.7% Diagram3: 3: zmieniłeś jakiś element dot. jak dobrze się odżywiam. że robię słusznie. tylko 3 uczniów (3. . Przykład takiej wypowiedzi: Chyba nie. Czwarte pytanie dotyczyło opinii uczniów na temat projektów. że nie.3% tak nie 86.7%). nie. Uważnie przyglądam i oceniam jakość produktu. Owszem zmienił się mój stosunek do złego odżywiania. Zaczęłam się trochę zdrowiej odżywiać i ćwiczyć i widać efekty! 12 uczniów. Zaczęłam zdrowiej się odżywiać. Z liczby tej 2 uczniów (2.3%) odpowiedziało.2%) uzasadniło to tym. kiedy to jem. Pozytywnie Pozytywnie odniosło się do projektów aż 87 realizacji uczniów (96. bez tłumaczenia swojego wyboru. jednak kampania ta upewniła mnie. iż zawsze się zdrowo odżywiali. Zdrowe odżywianie i zdrowy tryb życia stosowałam już wcześniej. co stanowi 13. ponieważ wiem.250 Anna Nieroda-Kowal Zaczęłam zwracać uwagę na to. ile tego jem. że nie zmieniło swego odżywiania pod wpływem kampanii informacyjnej. czym grozi złe odżywianie. się do projektów aż 87 uczniówże(96. odpowiedziało. bez tłumaczenia swojego wyboru. 13. kiedy zachodzą. tylko 3 uczniów odniosło (3.

informacje na temat adnienia 87 uczniów koncentrowały wokół sposobu następujących grup tematycznych: zdrowego nabywanie odżywiania.9% 9.praca w grupach. informacje naautonomii temat zdrowego myślenia o żywieniu całego społeczeństwa (47 uczniów – 54%) 9.przygotowanie dorosłego życia. nauka w praktyce.7%) całego społeczeństwa (47 uczniów 54%) - praca w  grupach. - przygotowanie do dorosłego życia. (8 uczniów – zmiana trybu życia. do życia w  społeczeństwie. poczucie autonomii (8 uczniów ciekawy sposób– 6. nabywanie wielu umiejętności.6% 4.2%) promocja zdrowego stylu życia.9%). zmiana postawy uczniów wobec siebie. 4. iż mimo pytania . społeczeństwa uczniów – 4. umiejętności.6%).sięzmiana odżywiania. „można się dużo nauczyć/dowiekontakt między ludźmi.2% 54.2%) . zmiana sposobu odżywiania. nauki.6%). do życia w społeczeństwie.wielu promocja zdrowego poczucie stylu życia. zmiana sposobu myślenia o żywieniu odżywiania. postulaty o więcej spotkań interkulturowych (4 uczniów – projektów dla społeczeństwa (4 uczniów – 4. ważność . nauka w praktyce. „można się dużo nauczyć/dowiedzieć” (18 uczniów – 9. 4.3% tak nie 96.7%) - kontaktdomiędzy ludźmi. - ciekawy sposób nauki.7% Diagram 4: Czy realizację projektów uważasz za zasadne? Diagram 4: Czy realizację projektów uważasz za zasadne? Uzasadnienia 87 uczniów koncentrowały się wokół następujących grup tematycznych: - zmiana trybu życia.7% Diagram 5: Uzasadnienia uczniów Diagram 5: Uzasadnienia uczniów Z przeprowadzonej analizy uzasadnień uczniów jednoznacznie wynika.9%).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 251 3.6%). postulaty o więcej spotkań interkulturowych (4 uczniów – 4.6% 6. zmiana sposobu . lepsze relacje (6 dzieć” (18 uczniów – –20. lepsze relacje (6 (4 uczniów – 6.0% zmiana trybu życia ciekawy sposób nauki praca w grupach lepsze relacje przygotowanie do dorosłego zycia wymiana polskoniemiecka 20. ważność projektów dla uczniów – 20.- wymiana polsko-niemiecka.wymiana polsko-niemiecka. zmiana postawy uczniów wobec siebie.6%).

7% ankietowanych projekty są bogatym źródłem wiedzy. Dla 20. iż projekty sprzyjają poprawie relacji międzyludzkich (6. Do młodzieży wiele dotarło! Tak. Nie wszystko umieli nazwać wprost.252 Anna Nieroda-Kowal Z przeprowadzonej analizy uzasadnień uczniów jednoznacznie wynika. np. że projekty są ważne dla społeczeństwa i nas dobrze przygotowują do życia w nim. ale były formułowane przez 4.9%) oraz przygotowują do dobrego funkcjonowania w społeczeństwie (4.: Realizację projektów uważam za zasadną. współdecydowania i odpowiedzialności. powiedzieć i mieć na wszystko wpływ. iż przy realizacji projektów mają poczucie autonomii. czy realizację projektów uważasz za zasadne i dlaczego. ponad połowa ankietowanych odniosła się do konkretnego projektu z ich udziałem „Zdrowe odżywianie źródłem mądrości”. Powinno być więcej wymian! . iż mimo pytania ogólnego. Uczniowie (9.6% ankietowanych.2%) chwalili rozwijanie kompetencji społecznych (pracę w grupach). że takie projekty są zasadne.6%). ale z ich wypowiedzi wynika. Odpowiedzi wzywające do organizowania więcej wymian szkolnych (polsko-niemieckich) odbiegały od zadanego pytania. ponieważ dzięki nim zmieniliśmy swój sposób odżywiania. Moim zdaniem takie projekty są bardzo ważne. ponieważ dużo podczas nich można zmienić.: Uważam.: Myślę. to dobry i skuteczny sposób nauki. bo zapobiegają np. np. Ankietowani zwrócili również uwagę. Przeważały odpowiedzi. ponieważ jest to najciekawszy sposób przekazania informacji. innych umiejętności oraz autonomii. zróżnicowaną i  ciekawą formą zajęć lekcyjnych oraz łamią stereotypy nauczania szkolnego: Tak. że wymiana to świetny pomysł. Przykładowa wypowiedź: Myślę. otyłości wśród młodzieży. np.

nic nie zmienił – 10 uczniów (11. większość zdrowego odżywiania znałem już wcześniej. . - przepisy wypracowane w ramach projektu realizuję w domu – 1 uczeń (1. staram się ograniczyć słodycze i niezdrowe przekąski.1%). - zacząłem się zdrowiej odżywiać oraz uprawiać sporty – 2 uczniów (2.2%).7%). Odpowiedzi uczniów brzmiały następująco: - patrzę na etykietkę. - ograniczyłem napoje gazowane. żadne. przestałem jeść niezdrowe rzeczy – 15 uczniów (16. odnosi się do założeń wstępnych projektu.2%).4%).3%). zawsze się zdrowo odżywiałem – 2 uczniów (2. staram się wprowadzić w swoją dietę więcej owoców zamiast słodyczy – 3 uczniów (3.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 253 Pytanie piąte. piję dużo/więcej wody.2%).2%). - powiedziałem mamie.1%). co jem.3%).1%). - żaden. jem mniejsze porcje – 6 uczniów (6. - zwracam uwagę na pochodzenie owoców i warzyw – 1 uczeń (1. - zwracam uwagę na to. - staram się (zdrowo odżywiać) i kupować zdrowe produkty – 10 uczniów (11.1%). jaki wpływ miał projekt na Twoje zachowanie konsumenckie. - oglądam programy kulinarne – 4 uczniów (4.1%). - raczej żaden. które zakładały poprawę sposobu odżywiania i w tym zakresie zachowania konsumenckiego. - jem więcej warzyw i owoców – 3 uczniów (3.6%). żeby gotowała zdrowiej. - staram się postępować zgodnie z zasadami zdrowego żywienia. zwracam uwagę na jakość produktów – 4 uczniów (4. - lubię pracę w grupach – 2 uczniów (2.1%). zdrowo. - patrzę na datę ważności – 2 uczniów (2. - nie jem dużo chipsów/nie jem frytek.4%).7%). - jem regularnie. powstrzymuję się od jedzenia łakoci – 5 uczniów (5. co nie znaczy niesmacznie – 1 uczeń (1. chipsów. na skład produktów – 19 uczniów (21.

. wzajemnej pomocy uczniowskiej. owanie konsumenckie ponad ¾ uczniów. swoje umiejętności z zakresu współpracy. 254 Anna Nieroda-Kowal 11. Na marginesie należy zaznaczyć. byli otwarci i tolerancyjni. wierdziło badanie ankietowe. wizualizacji i rozpowszechniania w środowisku lokalnym mpania informacyjna. iennego zdania. zrealizowane przedsięwzięcia rzeprowadzonegoKampania badania informacyjna. z czego wypowiedź dwóch osób ma dość pozytywny wydźwięk. dla niektórych z nichrozwijali jest trudne przełamanie sprawdzonych form prowadzenia lekcji na rzecz pracy w grupach je umiejętności z zakresu współpracy.żaden. owadzili zdrowy trybroli życia. nic nie zmienił – 10 uczniów (11. to spotkanie interkulturowe (wymiana polsko-niemiecka) we wrześniu 2013 r. zwiększyła świadomość odżywiania na ich zdrowie. zadaniowych. a nie jest jej mentorem i jedyną osobą decyzyjną. iż projekt nie na uczniów. funkcjonowanie. iż realizacja projektu pozytywnie rojekt nie wpłynął na ich sposób odżywiania. co produktów końcowych. dostrzegali różnice i podobieństwa kulturowe pomiędzy nimi a rówieśnikami z Niemiec. Z  przeprowadzonego badania wynika. odżywiania na ich Odbiór projektów przez zwiększyła uczniów jestświadomość nad wymiarroli pozytywny. ekt miał pozytywny wpływ na zachowanie 78 wpłynął pytanych uczniów poniebyło waż zawsze się zdrowo odżywiali i prowadzili zdrowy tryb życia. Badani uczniowie zwracali uwagę na aspekt interkulturowości. ich sposób12 odżywiania. rozwijaliosiągnięcia. Uczniowie lennikówprzez wśróduczniów uczniów jest niż wśród nauczycieli. funkcjonowanie.9% Diagram 6: Czy miał Twoje zachowanie konsumenckie? Diagram 6: Czy projekt miałprojekt wpływ nawpływ Twojenazachowanie konsumenckie? Projekt miał pozytywny wpływ na zachowanie 78 pytanych uczniów. odpowiedzialności za poszczególne zadania. ponieważ się zdrowo odżywiali wpłynęła na zachowanie konsumenckie ponadzawsze ¾ uczniów. wynika. co potwierdziło badanie ankietowe. dobrze radzili sobie w sytuacjach komunikacyjnych. odpowiedzialności za poszczególne zadania. osiągnięcia. i podjęte w jej ramach działania: przygotowanie w parach mieszanych (jeden uczeń z Niemiec i jeden z Polski) zdrowych potraw. W projektach nauczyciel organizuje pracę. 12 uczniów było odmiennego zdania. Akcję.1% tak nie 88. Uczniowie wie. czy też grupach – koktajli z owoców. którą uczniowie najbardziej zapamiętali. zrealizowane przedsięwzięcia przyniosły zamierzone efekty. iż realizacja projektu pozytywnieprzyniosły wpłynęłazamiena rzone efekty. uczenia się od siebie nawzajem.1%). z czego wypowiedź dwóch osób ma dość pozytywny wydźwięk. iż realizacja projektów ma często więcej zwoOdbiór projektów nad wymiar pozytywny. ualizacji i rozpowszechniania w środowisku lokalnym produktów końcowych.

Globalizacja. • Ertelt-Vieth A. filmiki. . Przy zachowaniu swojej tożsamości narodowej powinniśmy zarazem doceniać osiągnięcia i atuty innych narodów i czerpać z ich doświadczeń. powitania). 2012. zachowania się przy stole. w tym również kompetencję interkulturową. z  badania ankietowego jednoznacznie wynika. wystawy itp. • Frey K.) Podczas realizacji projektów międzynarodowych następuje zderzenie się kultur. która oprócz wiedzy winna kształtować umiejętności pracy w  zespole. Eine empirische Studie zum russisch-deutschen Schüleraustausch.. przełamywanie stereotypów i uprzedzeń) oraz medialne (prezentacja i rozpowszechnianie efektów pracy nad projektem szerszej rzeszy odbiorców – publikacje. interkulturowe (porównywanie zachowań kulturowych. Poznań. 2005.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 255 Reasumując. Należy tu podkreślić ważność tych umiejętności interkulturowych. praca w grupach zadaniowych). porozumiewanie się w językach obcych). kulturę (szeroko rozumianej od przejawów tzw. Die Projektmethode.. Weinheim i Basel. możliwość pracy w  różnych krajach Unii Europejskiej stawiają inne zadania również przed polską szkołą. Tübingen. w której są rozwijane u uczniów kompetencje społeczne (współpraca. selekcjonowania informacji oraz wspierać tolerancję i otwartość na inne poglądy.. np. radzenie sobie z innym podejściem do zadania. kultury wysokiej po kulturę dnia codziennego. iż projekty międzynarodowe rozwijają wiele umiejętności i  sprawności wśród uczniów. Interkulturowa kompetencja. komunikatywne (konwersacje. opisy w Internecie. Interkulturelle Kommunikation und kultureller Wandel. Podsumowanie Projekty międzynarodowe stwarzają sytuację edukacyjną. Literatura • Bolten J. 2006. religie. które jako kompetencje kluczowe stają się niezbędne dla funkcjonowania młodych ludzi w  przyszłym życiu zawodowym. obcowanie z innością i przez to kształtowana jest u uczniów postawa ciekawości i otwartości wobec innych narodów.

• Schondelmayer S. 2010. w Kompetencja interkulturowa w teorii i praktyce edukacyjnej. München.. Przygotowanie do komunikacji interkulturowej – wytyczne polityki europejskiej a dydaktyka języków obcych. 2011. Wąsikiewicz-Firlej.. red.. Busch M. Interkulturelle Aspekte. Stereotypisierung am Arbeitsplatz. red.256 Anna Nieroda-Kowal • Komorowska H. w Grundlagen der Sprechwissenschaft und Sprecherziehung. 2010. 2012.. 35–44.. Poznań.. realizacji projektu: „Zdrowe odżywianie źródłem mądrości” 1. Warszawa. 2005. Kompetencja międzykulturowa dla polskiej i niemieckiej młodzieży w regionie przygranicznym. Kompetencja interkulturowa w teorii i praktyce edukacyjnej. 2012. 2012. w: Interkulturowość. w Kompetencja interkulturowa w teorii i praktyce edukacyjnej. • Minuth Ch.. Jaka akcja zapadła Ci w pamięci. Lankiewicz H. New York. (red. w Uczenie się po tamtej stronie Odry. s. red. Czy projekt miał wpływ na Twoje zachowanie konsumenckie i w jaki sposób? . Mackiewicz M. • Kammhuber S. kreatywnosć refleksyjność w dydaktyce języków obcych. Bad Heilbrunn.. 2008. 43–53. 253–264. najbardziej Ci się podobała i uważasz za najbardziej skuteczną? 2. Nieporozumienia natury werbalnej i niewerbalnej podczas spotkań interkulturowych. Szczepaniak-Kozak A. 113–124.und Fremdbildern in der deutsch-polnischen Interaktion. • Kukowicz-Żarska K. Zur Handlungsrelevanz von Selbst.. Poznań. Czy jakiś element dotyczący Twojego odżywiania zmieniłeś pod wpływem kampanii informacyjnej? 4. Basel. 2010. München. Münster. Piła. Kompetencja interkulturowa w procesie nauczania języka obcego prowadzonego metodą komunikacyjną oraz metodami pokrewnymi. s.. Poznań. • Wilczyńska W. verstehen. E./Müller D. red. red. s.)./Lis T. Czy zostałeś dostatecznie poinformowany o zdrowym odżywianiu i czy jakiś aspekt tematu wymaga wytłumaczenia? 3. Pabst-Weinschenk M. Ankieta dot.G. Metodyka nauczania języków obcych. Czy realizację projektów uważasz za zasadne i dlaczego? 5. Fremdsprachenlernen in Projekten.. gestalten. kommunizieren. Entdecken. s. Mackiewicz M.. Berlin. • Hiller G. • Mihułka K. • Mackiewicz M.

auf der soziale. interkulturelle sowie mediale Kompetenzen entwickelt werden. was Offenheit und Neugier bei den Schülern fördert. In dem Beitrag wird untersucht. ob internationale Projekte von den Teilnehmern selbst als effektiv eingeschätzt und den Herausforderungen polnischer Gymnasien gerecht werden. zusammen mit der deutschen Partneranstalt Europaschule Werneuchen. den Einfluss internationaler Schulprojekte auf die Entwicklung interkultureller Kompetenz im Fremdsprachenunterricht zu bestimmen.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 257 Zur Entwicklung der interkulturellen Kompetenz durch Realisierung internationaler Projekte Der vorliegende Beitrag stellt einen Versuch dar. Sie stellen eine Bildungsebene dar. . kommunikative. Die Ergebnisse dieser Umfrage wurden in Diagrammen dargestellt und ausgewertet. Zu diesem Zweck wurde eine Umfrage unter 90 Schülern des Öffentlichen Gymnasiums in Dziwnów im Rahmen eines zweijährigen internationalen Projekts. Im Zuge der Realisierung internationaler Projekte kommt es zum Zusammenstoß und Verkehr mit andersartigen Kulturen. durchgeführt.

.

1. Zámerom príspevku je zamyslieť sa nad kvalitami literároným. J.. ktorí v autorskej rozprávke po roku 1989 uplatňujú modernistický a postmodernistický prístup s dôrazom na imagináciu a metaforu a na vytváranie symbolicko-filozofického plánu textu (Stanislavová a kol. Literáronymá v prózach pre deti J. Nedeľa (1987). 2010. Uličianskeho skúmala v diplomovej práci P. 1. Tajomstvo Čierneho dvora (2002). Uličiansky je zaraďovaný medzi autorov. 101). Mame Emu (1993). Čarovný chlapec (2005). Uličiansky – literaronyms 1. Uličianskeho. Úvodné poznámky 1. stupni základnej školy.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 259 Pavol Odaloš Univerzita Mateja Bela K charakteristike literároným v literatúre pre deti (Funkčná oscilácia medzi ústnosťou a písomnosťou)1 Kľúčové slová: detská literatúra – J. Pán Prváčik (2002). Uličiansky – literáronymá Key words: children’s literature – J. Analfabeta Negramotná (2011). Drak Plamienok (2000). . Rozprávky z palety (2007). Kocúr na kolieskových korčuliach (2006). Podivuhodné príbehy siedmich morí (2003). vzhľadom na ich tvorenie a funkcie. Snehuliacke ostrovy (1990). 1 Príspevok vznikol v rámci grantu VEGA 1/0142/14 Hovorová slovenčina v nadregionálnom priestore a sociálno-komunikačnej dynamike. s. Malá princezná (2009). ktoré sa nachádzajú v literatúre pre deti. Veverička Veronika (1996).2. Kučerová (2014). Kvality literároným pre deti budeme vymedzovať vo vzťahu k fungovaniu literároným v onymických systémoch. ktorý je autorom próz Adelka Zvončeková (1981). ktorá sa zaoberala uplatnením vlastných mien v prózach uvedeného spisovateľa s dôrazom na ich využitie na 1. Štyria škriatkovia a víla (2009). Leonardo. kocúr z ulice (2013). Z viacerých súčasných autorov próz pre deti sa zameriame na J.

Predstavenie analyticko-syntetických výskumných výsledkov 2. no sú typické aj pre školskú komunikáciu detí a mládeže. V rozprávke Pán Babráčik bol dominujúcou postavou pán Babráčik. Kniha Pán Prváčik (2002) obsahuje štyri rozprávky pre prvákov s názvami Pán Prváčik. Podivuhodné príbehy siedmich morí (2003) a Snehuliacke ostrovy (1990). že literáronymá determinujú literárne kategórie (smer/škola. keď bol malý chlapec. Ústnosť chápeme ako fungovanie jazyka v  spontánnych nepripravených komunikačných situáciách. no vyskytujú sa aj v  mimopracovnej komunikácii dospelých. ktoré sú dominantné pre život detí a mládeže.2. Pán Babráčik pokazil v  televíznej relácii kúzlo. kvalitu literároným si všimneme aj v súvislosti s ústnosťou a písomnosťou. druh. tak predpokladáme. Uličianskeho Pán Prváčik (2002). napr. literárnymi druhmi a jednotlivými spisovateľmi. Písomnosť súvisí s napísanými textami. Pán Babráčik a Pán Hráčik.1. 2012) poukazujú na determináciu literárnych vlastných mien literárnymi smermi/ školami. ktorý bol dirigentom. Nominačné systémy uvedených príbehov sú pomerne jednoduché. na deti. V rozprávke Pán Hráčik vystupuje zakladateľ prvej požičovne hračiek na svete s názvom Hrad hračiek pán Hráčik. kocúr z ulice (2013). ktorého. ktorý učil celý život prváčikov v Malom Písmenkove. V rozprávke Pán Prváčik je hlavnou postavou učiteľ pán Prváčik. a preto opravil zlomený podpätok na topánke pani Lodičkovej.260 Pavol Odaloš resp. preto tam prestal vystupovať. 2. ktorý bol kúzelníkom. Odpoveď na uvedenú otázku budeme hľadať na základe analyzovania diel P. ovplyvňuje kvalitu literároným. Ak vychádzame z našich výskumných zistení. Naše doterajšie výskumy z rokov 2002 – 2012. ale na štyroch rôznych príbehoch. ktorú sú syntetizované v  monografii Literáronymá v  slovenskej literatúre (Odaloš. . Bol však šikovným opravárom.1. Leonardo. volali Hugo Hráčik. Vystupoval v detskej televíznej relácii Zázračný cylinder. Kniha nie je vyprofilovaná na jednom príbehu. Na koncertoch dirigoval skladbu Let Čmeliačika. spisovateľ). ktoré sú dominantné v pracovnej komunikácii dospelých. 1. 2. Pán Chrobáčik.1. že aj zameranie literárneho diela na určitú vekovú skupinu čitateľov. zaseknutú zámku v pokladničke susedy Grošovej a doučil matematiku syna pani Školákovej malého Školáčika. V rozprávke Pán Chrobáčik bol ústrednou postavou pán Chrobáčik.3.

ktorý sa už bol prváčikom.1.3. puerovo-puellová funkcia /z latinského puer chlapec a puella dievča/. ktoré je prepojené s literárnym toponymom alebo chrématonymom: pán Prváčik učil v Malom Písmenkove. symbolickej a satirickej funkcie. príp. 2. Langová temporálno-lokalizačná funkcia nemá výraznejšie parolové zakontextovanie v priestore a čase. školáčik – (syn) Školáčik. chrobáčik – (pán) Chrobáčik.1.).4. Zdrobnenosť považujeme za jazykovú vlastnosť funkcie vyjadrujúcej detský aspekt. Uvažovali sme aj o iných názvoch uvedenej funkcia. Práve zdrobnenosť v základnej podobe literároným je jedným z prejavov. babráčik – (pán) Babráčik. Obsiahnutie detskej skúsenosti v literáronymách pokladáme za nejazykovú vlastnosť funkcie vyjadrujúcej detský aspekt.1. Triadická štrukturácia funkcií v  langovo-parolovej línii sa realizuje nasledovne: langová (všeobecnejšia) identifikačno-diferenciačná funkcia sa napĺňa v  parolovej národno-reprezentačnej funkcii v  slovenčine (všetky uvádzané príklady v rámci 2. pretože sa modifikuje východiskové slovo/tvar najmä prostredníctvom proprializácie zdrobnených podôb apelatív: prváčik – (pán) Prváčik. V centre sa nachádza pán Babráčik a  televízna relácii Zázračný cylinder. pán Chrobáčik dirigoval skladbu Let Čmeliačika a pán Hráčik prevádzkoval požičovňu hračiek Hrad hračiek.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 261 V centre troch príbehov je umiestnené literárne antroponymum. . pedografická funkcia /pedo. Štvrtý príbeh je zložitejšie štruktúrovaný. školák – (pani) Školáková. babráčikom a stretol sa aj s chrobáčikom.1. Ďalšou vlastnosťou funkcie vyjadrujúcej detský aspekt je obsiahnutie v literáronymách detskej skúsenosti malého čitateľa. ale s realizáciou literárnej funkcie. prípadne aj prostredníctvom proprializácie nezdrobnených podôb apelatív: groš – (suseda) Grošová. ktorým sa realizuje funkcia vyjadrujúca detský aspekt.3. pani Grošová a pani Školáková so synom Školáčikom.v  zloženinách prvá časť s významom dieťa/. V našich doterajších výskumoch sme zistili napĺňanie langovej literárnej funkcie prostredníctvom charakterizačnej. Tvorenie literároným sa realizuje najmä transformačným spôsobom. lodička – (pani) Lodičková. 2. hráčik – (pán) Hráčik. no zostali sme pri predstavenom názve. napr. čmeliačik – (skladba) Let Čmeliačika. V literatúre pre deti a mládež sa langová literárna funkcia napĺňa prostredníctvom parolovej funkcie vyjadrujúcej detský aspekt.1. až 2. Možné napĺňanie parolovej vzťahovej funkcie (podoby mien Prváčik. na periférii susedy pani Lodičková. Babráčik) nesúvisí s kladným/ záporným vzťahom postáv.

asociačnej a vzťahovej funkcii. Langová temporálno-lokalizačná funkcia sa realizuje v parolovej humornej. keď mačka nie je doma. 7 (predpokladané bydlisko kocúra Leonarda). Na základe uvedenej skutočnosti. O čom snívajú mačky. ktoré súvisia s uvedenými situáciami. Názov každej kapitoly považujeme za vlastné meno. Kniha je profilovaná na jednom príbehu. Mačky sú živé ozdoby. Plaja Los Granulos.2. Ústav mačacej starostlivosti kocúra Leonarda. Mačka vo vreci. je v centre onymického systému len literáronymum Leonardo. ktorý vytvárajú príhody autora s kocúrom Leonardom.1.2.2. Kniha Leonardo. Hans von Katermann (porotca na výstave z  Holandska). ktoré obsahuje apelatívum mačka. Mačka vynáša z domu chorobu.). Dobre je myšiam.262 Pavol Odaloš 2. 2. angličtine (Top cat cap). napr. Kniha je preto rozdelená do dvanástich kapitol s názvami Mačky majú sedem životov. Smotanové more. Zlatá mištička (cena na výstave). 2.2. aby sa . napr. keď autor volá na kocúra Leonarda. 2. Katermann (porotca na výstave mačiek). Smotanové more. kocúr z ulice (2013) predstavuje rozprávania autora o svojom kocúrovi. Top cat cap.3. počas jeho účasti v mačacej súťaži alebo počas jeho potenciálneho života na mačacom ostrove. to mačka nevylíže.2. Mačka je umelecké dielo. Láska mačky je najväčším darom. Labúžo Rezort č. Triadická štrukturácia funkcií v langovo-parolovej línii sa realizuje nasledovne: langová identifikačno-diferenciačná funkcia sa napĺňa v parolovej národno-reprezentačnej funkcii v slovenčine (príklady uvádzané v rámci 2. Z každého mačaťa raz vyrastie mačka. Mačky sú najhravejšie tvory na svete. ostrov Mňaurícius. Humorná funkcia je výraznejšia vo vzťahu k mačacej problematike. Transpozičná charakterizácia mačacieho sveta sa uskutočňuje aj v rámci viacslovných pomenovaný. ostrov Mňaurícius a pod. Literáronymá. pretože miesto bydliska autora a  kocúra nie je označené propriálne. Asociačná funkcia pri názve ostrova Mňaurícius je predsa len prítomná prostredníctvom signalizácie ostrova Maurícius. Vzťahová funkcia sa uplatňuje pri literáronyme Leo. Niet domova bez mačky. akciová spoločnosť. až 2. Smotanové more (more okolo ostrova Mňaurícius) a pod. Čo je napísané.2.2. Tvorenie literároným je typicky transpozičné v zmysle charakterizácie mačacieho sveta: Mňaurícius (ostrov).1. zaraďujeme do periférie onymického systému. Kocúr Leonardo je predstavený v rôznych reálnych a ireálnych situáciách.4. napr. nemčine (Hans von Katermann) a španielčine (Plaja Los Granulos). Top cat cup (medzinárodná výstava mačiek). napr. keďže autor nie je pomenovaný a prezentovaný prostredníctvom vlastného mena.2.

2. Top cat cup. ktoré rámcuje a prepája postava starej kráľovnej Regíny a kráľovskej plachetnice s názvom Finta. miesta a pod. v Ľadovom mori plávali ľadové kryhy.. uplatňovania detskej skúsenosti so zvieratmi (kocúr Leonardo. kde sa rozprávkové príbehy odohrávali. Langová literárna funkcia sa realizuje parolovo funkciou vyjadrujúcou detský aspekt prostredníctvom priamočiareho charakterizovania (ostrov Mňaurícius a Smotanové more je pre mačky). a aj miesta.3. 2. Stroskotanec Robímsám. 2. tematického profilovania (názvy orientované na mačky: Katermann. v Suchom mori nebola voda. Frekventovaná je najmä transpozičná metaforizácia so zámerom charakterizácie postáv. a preto sa rozhodol. napr.3. Barón Prášok. zdrobnenosti (Zlatá mištička). dobrodruh Móric Leňovský bol veľmi lenivý a pod. Plaja los Granulos).2. – 2. mačka Sára. cestovateľa Marka Kola a korzára Čiernu kožu. Boli to Snehuliacke ostrovy. Gróf Mentol Krištof. Ostrov zvierat.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 263 išiel kúpať.) a  v  angličtine (ostrov Orange.1.4. Pomarančové ostrovy a Čína. Kniha Podivuhodné príbehy siedmich morí (2003) obsahuje osem príbehov s názvami Kapitán Kukuk. stroskotanec Robímsám sa nachádzal na opustenom ostrove.2. Do centra onymického systému zaraďujeme tiež loď Fintu. 2. ostrov Bublegum). stroskotanca Robímsáma. napr.3. mužskí predstavitelia mali metaforicko-charakterizačné označenia: gróf Mentol Krištof mal rád zelené cukríky mentolky.3. kapitána Chacha. 2. že si všetko bude robiť sám. baróna Práška. ktorá sa istým spôsobom viaže na mužských predstaviteľov. vták Dodo) a pod. na ostrove Orange pestovali pomaranče. geonymá a chrématonymá. Do centra onymického systému preto zaraďujeme kráľovnú Regínu a jej partnerov kapitána Kukuka. Asociačná funkcia sa uplatňuje v názvoch spolupracovníkov kráľovnej . Perifériu onymického systému vytvárali ostatné literárne antroponymá. Langová temporálno-lokalizačná funkcia sa realizuje v parolovej asociačnej a humornej funkcii. dobrodruha Mórica Leňovského. ostrov Bublegum. Korzár Čierna koža. Dobrodruh Móric Leňovský. Cestovateľ Marko Kolo. grófa Mentola Krištofa.3.3. Najviac literároným sa tvorí prostredníctvom transpozície.1. Kapitán Chacha. Metaforicko-charakterizačné boli aj názvy miest. Triadická štrukturácia funkcií v  langovo-parolovej línii sa realizovala nasledovne: langová identifikačno-diferenciačná funkcia sa napĺňala v  parolovej národno-reprezentačnej funkcii v  slovenčine (literáronymá v  2.

Zákaz stavania snehuliakov. Podobne aj v prvej analyzovanej knihe pán Prváčik učil prvákov. 2. Zreteľné je priamočiare charakterizovanie: dobrodruh Móric Leňovský bol lenivý. kráľovná Regína po ochorení bola jednorázovo/ jedenkrát pomenovaná ako kráľovná Angína a pod. Kniha Snehuliacke ostrovy (1990) obsahuje 13 rozprávkových príbehov s názvami Snehuliakov šlabikár. tí snehozemšťania. Pomarančová čiapočka Červenú čiapočku. Charakterizácia vychádza zo života a skúseností detí. opica Streda. Langová literárna funkcia sa realizuje parolovo funkciou vyjadrujúcou detský aspekt. Tematickosť je zreteľná aj na Pomarančových ostrovoch. Snehová socha. napr. Rozprávkové príbehy majú pomerne jednoduchý dej.4. List pre pána Snehuláša. zvierat s názvami dní v týždni: papagáj Pondelok. príp. krokodíl Štvrtok. lev Piatok. Snehuliacke ostrovy. korzár Čierna koža korzára Čiernu bradu. V rozprávke Snehová socha cisár Cen-cuľ v štáte Cencúľsko prikázal sochárovi vytvoriť veľkú snehovú sochu. Zreteľné je tematické pomenúvanie protagonistov. Snehuliak Sil Vester. Humorná funkcia sa realizovala tiež pri viacerých literáronymách. Za nejazykové vlastnosti funkcie vyjadrujúcej detský aspekt pokladáme: charakterizáciu.). pán Babráčik pokazil kúzlo či pán Chrobáčik bol malý a pri dirigovaní lietal. Rozprávka Snehuliacke ostrovy je zakomponovaná aj do knihy Podivuhodné príbehy siedmich morí. Snehuliak najväčší na svete. zebra Nedeľa. náčelník Džús Veľký a rozprávka Pomarančová čiapočka. na ostrove Orange boli bojovníci kmeňa Džus-Džus a kráľ ostrova Orange mal meno Džús Veľký. Suché more (V Suchom mori bolo všetko presne také. žirafa Sobota. Tematické pomenúvanie plní aj didaktickú úlohu v podobe opakovania dní v týždni. Snehuliak na streche a Ej. slon Utorok. kapitán Chacha často hovoril chacha. Snehuliatko. Br. Dej rozprávky dotvárajú aj slabo čítajúci žiak Mišo Závejovie a školník Mrázik.4. príp.2. dobrodruh Móric Leňovský dobrodruha Mórica Beňovského. gróf Mentol Krištof grófa Monte Christo. Pánko Snehulianko. Snehuliak. barón Prášok baróna Prášila. 2. stroskotanec Robímsám stroskotanca Robinsona.1.264 Pavol Odaloš Regíny: kapitán Kukuk asociuje kapitána Cooka. tematické pomenúvanie a didaktickosť. ako má byť. V  rozprávke Snehuliakov šlabikár pán učiteľ Zima učí deti v  škole v  dedine Zmrnutô. ktorú sme už analyzovali. kapitán Chacha kapitána Achaba. kde bolo všetko pomarančové: kmeň Džus-Džus. napr. ktorý pracoval v Snehovom úrade. cestovateľ Marko Kolo cestovateľa Marka Póla. Snežný muž. ibaže bez vody. V rozprávke List pre pána Snehuláša snehuliak Snehulác poslal zo štátu Snehánia prostredníctvom Snehany posta list snehuliakovi . Rozprávka Pánko Snehulianko je o smiešnom bielom pánkovi Snehuliankovi.

4. Snehovič.4. žiak Mišo Závejovie). spisovateľ Hans Christian Snehansen asociuje spisovateľa Hansa Christiana Andersena). V  rozprávke Snežný muž sa veľký snehuliak premiestnil na základe kúziel čarovnej metly babe Metelice zo Snežiniec do okresného mesta Veľké Vločkovo. obsiahnutia .3. Snehansen. prostredníctvom ktorej sa vyjadruje určitá forma súčinnosti postáv. Prvú zimnú snehuliakiádu. Snehovský Mikuláš). príp. športovec Ivan Ľadovič Sneženko. prostredníctvom proprializácie a  derivácie Snehuliatko. Literáronymá sa tvoria najmä prostredníctvom transformácie východiskového tvaru. Triadická štrukturácia funkcií v langovo-parolovej línii sa realizovala nasledovne: langová identifikačno-diferenciačná funkcia sa napĺňala v parolovej národno-reprezentačnej funkcii v spisovnej slovenčine (učiteľ Zima. napr. Snehuláš. prostredníctvom funkčného rozčlenenia slov Sil Vester. V rozprávke Snehuliak na streche starý pán Stanislav Snehovič chytá prostredníctvom antény. ktorú drží snehuliak na streche. Rozprávky Snehuliatko. Snežince. snehuliacke rozprávky Hansa Christiana Snehansena. ukrajinčine (Ivan Ľadovič Sneženko) a v dánčine (Hans Christian Snehansen). V rozprávke Snehuliak najväčší na svete Snehový kráľ zo Snehovej zeme spolu so svojím generálom Guľom a so snehuliakmi vojakmi guľoval Juh a Južné mesto. Zákaz stavania snehuliakov. v angličtine (Sam Hul). Sneh-bar. Veľký Vločkovo. Langová temporálno-lokalizačná sa realizuje v parolovej humornej funkcii (cár Cen-cuľ. že sa mená začínajú na rovnakú hlásku (Snehovič. Pán Snehovič preto vidí seriál Sedem statočných snehuliakov. V rozprávke Snehuliak Sil Vester na Divokom Ďalekom Severe v snehokopskej osade Sen Severu v cukrárni Sneh-bar sa uchádzajú o priazeň Snežnej Lily snehuliaci Sil Vester a Sam Hul. Sedem statočných snehuliakov. Snehuliak a Ej. Snehová zem. 2. Sneženko). v stredoslovenskom nárečí (dedina Zmrznutô. v súvzťažnej funkcii. napr.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 265 Snehulášovi na Snežienkovú 2 do Snehovského Mikuláša. tí snehozemšťania neobsahujú vlastné mená.4. 2. tým. napr. Snežka. Snehový úrad. školník Mrázik). Snehový kráľ. Langová literárna funkcia sa vyjadruje prostredníctvom parolovej funkcie vyjadrujúcej detský aspekt prostredníctvom zdrobnenosti (Snehulianko). asociačnej funkcii (seriál Sedem statočných snehuliakov evokuje film Sedem statočných. kopec Snežku i športovca Ivana Ľadoviča Sneženka a počuje snehuliacku hymnu Nech nám snehu nikdy neubúda. snehuliak Sil Vester. čajník Smaltovaný nočník. Snehuliacke ostrovy a pod. príp. Cen-cuľ. Br. snehuliacke televízne programy. Snehulác. prostredníctvom tvorenia nemetaforických kompozít a združených pomenovaní.

1. Mrázik. profilovania mien v nadväznosti na východiskové apelatívum: sneh – Snežka. 3. Snehový úrad) a  na základe hniezdovania. Suché more). - odvodzovanie mien zo slangové slova (mená typu loď Finta). literáronymá odvodené z apelatíva sneh). - asociovanie spoločenských skutočností (mená typu gróf Mentol Krištol asociuje grófa Monte Christa). ktorá sa vyskytuje v  ústnej komunikácii (mená typu Móric Leňovský.). . slon Utorok). - hniezdovací prístup (mená typu Snežka. priamočiarej charakterizácie (dedina Zmrznutô. - odvodzovanie mien z nárečových slov (mená typu dedina Zmznutô. či orientácia literárneho diela na deti ovplyvňuje kvalitu literárneho vlastného mena. 4. Snežince. Snehuláš. Snehulianko. nemá tohto typu sa nevyskytujú v ústnej komunikácii: - tematické pomenovávanie (mená typu papagáj Pondelok. Cen-cuľ). a preto orientácia literárneho diela na deti ovplyvňuje kvalitu literárneho vlastného mena. d) tematické pomenúvanie s prípadnými didaktickými zámermi (Pondelok. náčelník Džús Veľký. Snehánia. Utorok) e) hniezdovanie (napr.266 Pavol Odaloš detskej skúsenosti (Zima. Záver Zámerom príspevku bolo zhodnotiť východiskovú tézu. Snehovič. b) zdrobnenosť (Prváčik). Zistili sme. j. že literárna funkcia literáronyma sa realizuje na základe funkcie vyjadrujúcej detský aspekt. ktorej znakmi sú: a) priamočiara charakterizácie (Leňovský). Snehovič a pod. Snehánia. Oscilovanie medzi ústnosťou a písomnosťou chápeme ako: 3.2. žiak Mišo Závejovie). t. Snežince. 3. Literáronymá súvisiace s ústnosťou: - vychádzanie zo situačnej humornosti a priamočiarej charakterizácie. Snehulác. Literáronymá súvisiace s písomnosťou/ písanosťou sú determinované premysleným prístupom. c) obsiahnutie detskej skúsenosti (Babráčik).

Bratislava. Kocúr na kolieskových korčuliach. Z. . 1990. J. Bratislava. • Uličiansky.. Nona.. 2002. P. Leonardo. • Odaloš. • Uličiansky. Čarovný chlapec. 1993. • Stanislavová. Bratislava. 2010: Dejiny slovenskej literatúry pre deti a mládež po roku 1960. inclusion of child’s experience. 31 s. Trio. Bratislava... 47 s. Univerzita Mateja Bela.. 76 s. Univerzita Mateja Bela. • Uličiansky. Rozprávky z  palety. • Uličiansky. 47 s. J. J. 86 s. J. Uličianskeho. 2005. Bratislava. Bystrica. Štyria škriatkovia a víla. J. 2009. Veverička Veronka. Bratislava. J. • Uličiansky. Perfekt. 61 s. kocúr z ulice. Analfabeta Negramotná. • Uličiansky. Bratislava. Podivuhodné príbehy siedmich morí. Bratislava. Literárne informačné centrum. Mladé letá. Bratislava. 2011. Nedeľa. Bratislava. J. Bratislava.. J. 53 s. Literáronymá v slovenskej literatúre. • Uličiansky. Buvik. The characteristics of literaronyms in children’s literature (Functional oscillation between oral deposition and documents) Resumé The orientation of literary work influences the quality of the children’s literary proper name.. J. Literáronymá v prózach pre deti P. • Uličiansky. Perfekt. • Uličiansky. 2012. 318 s. Mladé letá. 37 s. Buvik. Bratislava. P. • Uličiansky. J. Pán Prváčik.. Trio. Drak Plamienok. J. 86 s. 1987. 2005.. 2000. 162 s. B. Presented focus is reflected in the function expressing the children’s aspect. J.. 115 s. 114 s. J.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 267 Literatúra • Kučerová. – Palík. Máme Emu. J. 45 s. Vydavateľstvo Matice • slovenskej. 68 s. 2009. Trio. Mladé letá. Bystrica. Bratislava. J. Tajomstvo Čierneho Dvora. 29 s. 33 s. 39 s. Bratislava. themed naming with didactic intentions and nesting.. Buvik. • Uličiansky. 2007. 2014. Martin. 2013. 94 s. Diplomová práca. • Uličiansky.. 1981. • Uličiansky..  In this function  we can recognized following features: straightforward characterization. • Uličiansky. Perfekt. diminutive. Perfekt. J. Bratislava. Adelka Zvončeková... 2002. • Uličiansky. Perfekt. Snehuliacke ostrovy. Malá princezná.. Bratislava. 1996.. 2006. P.. 2003. B.. • Uličiansky.

.

1. Burgsdorf Królesko Pruskiego tajnego Radce i  naywyszszego w Brandeburgii Leśniczego wielu Akademii i zgromadzeń uczonych współczłonka w niemieckim ięzyku iako Ksiązka Klasyczna wydany. ustalenie kategorii pojęciowych. stanowiących podstawę struktury treści. Hrabi Morskeigo generalnego Rządce na ojczysty ięzyk przełozony zskrocony i do kraiowych okoliczności przystosowany. a przez Filipa. t. comparative linguistics.L. Berlin 1788/1796. To pozwalało z jednej strony na ewolucyjne tworzenie się języka nauk przyrodniczych jako takiego. 2. komparatystyka. history of forestry. Przemyśl 1810. 2. Podjęto ogromny wysiłek intelektualny dla ustalenia zasad tworzenia wzorcowych tekstów w tym zakresie. 2. Przemyśl 1809. t. historia leśnictwa. przyjęcie określonych sposobów interpretacji oraz ustalenie zasad wartościowania. Umiejętność lasowa czyli rękoksiąg dla włascicieli lasow i  ich lesniczych pod Tytułem Powszechna Teoretyczno-Praktyczna Wszystkich Lasowych Umiejętności Nauka przez Pana F. podręczniki dla leśników Keywords: semantic field of colors. Stopniowo zaczęto interpretować otaczającą rzeczywistość w  językach narodowych. a z drugiej strony na kształtowanie norm tego dyskursu 1 Friedrich. Jakoba Nałecz Kobierzyckiego dobr J. wyzwalając się z  dominacji łaciny. . Niezbędne stało się wypracowanie zasad postępowania metodologicznego.W. t.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 269 Ewa Pajewska Uniwersytet Szczeciński Pole semantyczne barw drzew i krzewów w Forsthandbuch: Allgemeiner theoretisch-praktischer Lehrbegriff sämmtlicher Försterwissenschaften w porównaniu z tłumaczeniem Filipa Nałęcz-Kobierzyckiego Umieiętność laſowa czyli Rękoksiąg dla właścicieli lasow i ich lesnniczych: pod Tytułem powszechna teoretyczno-praktyczna wszystkich lasowych umieiętności Nauka…1 Słowa kluczowe: pole semantyczne barw. Frankfurt-Lipsk 1790/1797 (cytaty z wydania drugiego).A. Forsthandbuch oder allgemeiner theoretisch-praktischer Lehrbegriff sämmtlicher Försterwissenschaften. August Ludwig von Burgsdorf. wyd. manuals for foresters Wiek XVIII i początek dziewiętnastego był dla wielu europejskich wspólnot komunikatywnych okresem tworzenia w dziedzinie nauk przyrodniczych nowoczesnych dyskursów abstrakcyjnych oraz dyskursów dydaktycznych.

Dla autorów tego typu prac najważniejszym problemem do rozwiązania był wybór odpowiednich sposobów wprowadzania terminologii. Polacy w tym czasie z konieczności korzystali często z obcych wzorów. czy w polskich tekstach pojawiają się dokładne tłumaczenia nazw tych barw z języków oryginału. Dochodziło w  związku z  tym do konfrontacji języka narodowego z językiem obcym (w naukach leśnych przede wszystkim z  językiem niemieckim). że terminologia. 2 rozszerz. Interesujące jest w  związku z  tym prześledzenie sposobów wprowadzania określeń tylko z jednego pola semantycznego.: Ryszard Tokarski. w tym wypadku pola barw. Promotorzy tworzenia dyskursu abstrakcyjnego w języku polskim zdobywali wykształcenie głównie na uniwersytetach niemieckich i  francuskich. Należy postawić pytanie. bądź też mieszanie obu tych sposobów.270 Ewa Pajewska przez autorów pierwszych tekstów w konkretnym języku narodowym. Wybór takiego źródła materiału i  samego przedmiotu analizy motywowany jest tym. wychodząc naprzeciw zmianom ekonomicznym tworzona była przede wszystkim w krajach najsilniejszych gospodarczo. że nasze państwo nie istniało na mapie ówczesnej Europy. Magdalena Czachorowska. Na poziomie językowym tego dyskursu mieli oni trzy możliwości: stosowanie obcych jednostek w postaci cytatów lub kalk. Nie zapominajmy także. że semantyka i funkcje barw w literaturze. bez względu na jej sposób tworzenia. które były tłumaczone z języka obcego. a nowoczesna nauka. Bydgoszcz 2006. czy też może wprowadzane są określenia inne.. Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie. natomiast niewiele 2 Patrz np. a zwłaszcza przedmiotem badań komparatystycznych najstarszych tekstów specjalistycznych z  dwóch obszarów językowych. Ta warstwa leksykalna rzadko była przedmiotem zainteresowania językoznawców. nigdy nie występuje bez otoczenia atrybutywnego. typowe wyłącznie dla języka polskiego. które służyły opisowi drzew i krzewów (czyli najważniejszym obiektom gospodarki leśnej) przez polskich autorów podręczników i  monografii naukowych. Szczecin . wyd. Jak przedstawia się semantyczna ich łączliwość? Aby odpowiedzieć na te pytania analizie poddano wyłącznie określenia barw występujące w  opisach drzew i  krzewów zamieszczonych w  pierwszym. Umieiętność laſowa czyli Rękoksiąg dla właścicieli lasow i  ich lesnniczych: pod Tytułem powszechna teoretyczno-praktyczna wszystkich lasowych umieiętności Nauka. Joanna Rychter. tworzenie terminologii rodzimej. napisanym po polsku podręczniku dla leśników pt. Punktem wyjścia do dalszych rozważań jest fakt. Lublin 2004. co uwarunkowane było głównie kontekstem polityczno-społecznym. szczególnie literaturze minionych epok były przedmiotem wielu opracowań lingwistycznych2. na poziomie akademickim. Językowa kreacja przyrody nieożywionej w utworach poetyckich Juliusza Słowackiego. Wyobraźnia pisarska Bolesława Prusa i Stefana Żeromskiego na przykładzie słownictwa topograficznego i nazw barw.

op. . 1. nie chcąc utracić swego przemysłu. Nałęcz-Kobierzycki był kreatywny w  tworzeniu terminów świadczy choćby to. zasiewanie nowych i pielęgnowanie onych a wszytkiech gospodarne użycie. wykorzystywał też możliwości derywacyjne języka polskiego np. Fakt. Przetłumaczył ją. Wprowadził do tłumaczonego tekstu także własne przemyślenia odnoszące się do stanu polskich lasów. że jest pionierem w zakresie krzewienia wiedzy na temat zasad gospodarowania w lasach w języku ojczystym. uznały za jedne z swych zasad: utrzymanie pozostałych szczątków swych lasów. handlu. świadczy o bardzo dobrej orientacji Nałęcza-Kobierzyckiego w stanie ówczesnej wiedzy leśnej. Na początku tłumaczonej pracy pisze następująco: Przestraszone tak doświadczonym niedostatkiem drzewa narody lub smutnym przypadkiem niebacznego sąsiada ostrzeżone. zebrano z niezawodnych doświadczeń reguły. który zbiór reguł nazywam Nauką lasową. Pruchnika. W opracowaniu chcę przedstawić wkład tłumacza w kształtowanie obrazu barw w odniesieniu do nauk leśnych. przez nauczycielów z katedr we wszechnicach głoszona bywa4.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 271 uwagi poświęcono. m t. białogłowskie drzewa. celu. jak już wspomniałam. Tłumaczenie oddaje stan polszczyzny. Umiejętność lasowa czyli rękoksiąg dla właścicieli…. wierzchnia. Szczecin 2014. Którą zasadę nazywam w moim języku Rzeczą lasową. a drugi w 1810 w Przemyślu. barwom w najstarszych dyskursach specjalistycznych. w drukarni Jana Gołębiowskiego. która wydana została w dwóch tomach w Berlinie (pierwszy w roku 1788. np. mieszkający w  Węgierce k. a  drugi w  1796). jaką posługiwano się w tamtym czasie3. a wydrukowano ją w także w dwóch tomach – pierwszy w roku 1809. która u tych bacznych narodów. Przystosował także do polskich realiów zestawienia tabelaryczne i materiały kartograficzne. tejże: Językowa kreacja barw w poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. stosował kalkowanie typu rękoksiąg dla niemieckiego Handbuch (późniejszy podręcznik). rolnictwa i własnej wygody. że wybierał między różnymi technikami. Wybrany do tej analizy podręcznik jest tłumaczeniem z języka niemieckiego pracy Augusta Ludwiga von Burgsdorfa pt. Autor zdawał sobie sprawie z tego. że przekładu dokonano w po 13–14 latach od ukazania się oryginału.cit. rządca dóbr w  Kluczu Pruchnickim. Zaś ażeby ta zasada pożytecznie uskutkowaną i celowi swemu odpowiadającą być mogła. s. Filip Nałęcz-Kobierzycki w  1808 roku. które u nich są podstawą do osiągnięcia zbawiennego w  oddaleniu najprzykrzejszego i  najnieznośniejszego niedostatku drzewa.. Dzięki dostępowi do zasobów internetowych umożliwiających korzystanie z  dzieł należących do dziedzictwa kulturowego naszej cywilizacji dokonano porównania między tekstem oryginału 3 4 2009. 6. czyniąc przy tym odstępstwa od tekstu oryginału. Forsthandbuch: Allgemeiner theoretisch-praktischer Lehrbegriff sämtlicher Försterwissenschaften.

272 Ewa Pajewska a polskim tłumaczeniem5.archive. Każda kreacja językowa. Rozprawa tłumacza z „Europą” Normana Daviesa.. dann braun (132) mamy dwa określenia barw. Mamy więc do czynienia ze świadomym wyborem przez tłumacza jednego tylko wariantu. który wydaje mu się odpowiedniejszy. wskazany w  powyższym przykładzie lichtgrün. bo jak pisze E. gładkie (I. s. np. co znaczy. na dwa fortepiany. a niektóre zamienia w języku polskim na kolor lub jego odcień. W tym miejscu można już. do jego wiedzy o środowisku leśnym. Odwołuje się więc do kompetencji czytelnika.. ist strohgelb.. glatt. jasno zielony. sposobów kategoryzowania języka ojczystego i wyboru niektórych lub też żadnej z języka tekstu tłumaczonego. 22–23. 86).. Czyli – przekład idealnie ekwiwalentny w  stosunku do oryginału jest po prostu i z definicji niemożliwy.. słomiano złote. jasnozielony’7 oraz braun ‘brązowy’. Przy porównywaniu tekstu tłumaczenia z oryginałem nie należy zapominać o konwencjach tworzenia językowego obrazu świata w konkretnym systemie języka. np. Możliwe są tylko mniejsze lub większe przybliżenia. dokładny odpowiednik wyrazu polskiego ‘jasnozielony’. obrazów. an den jungen Stammen und Zweigen ist sie aber erst lichtgrün. Tabakowska: Historia napisana po angielsku.org/stream/forsthandbuchal02burggoog#page/n23)9/mode/2up Elżbieta Tabakowska. a w polskim tłumaczeniu nie ma już mowy o barwach kory. że w nie5 6 7 http://www. Digitalizacja starych druków pozwala na prowadzenie badań porównawczych w szerszym niż do tej pory zakresie. czyli kolor złoty.. 88).: Nasienie . Zdarza się też tak. nie uznając za konieczne wprowadzanie nazwy barwy. wskazać na fakt. jest jak symfonia w tonacji As-dur. (134).. tj.. W takiej też postaci podawane są przykłady. czyli ‘słomianożółte’ na pol. .: Kora iarego w cale podobna iest owey ozimey dębu (I. Niektóre nazwy barw Nałęcz. Kraków 2003. potem przetransponowana w tonacje fis. że zamiast barwy żółtej wybrał jej wariant. W artykule zachowana jest pisownia ortograficzna użyta przez Nałęcz-Kobierzyckeigo. Der Samme dieser Sorte .. Wybory te nie są zobiektywizowane. tylko występuje odniesienie do wcześniejszego zdania traktującego o barwie kory dębu ozimego. Nałęcz Kobierzycki nie zawsze jest wierny oryginałowi. i z tym założeniem w pamięci tłumacz musi się starać jak najwierniej odegrać oryginalną melodię6. O przekładzie na przykładzie.: lichtgrün ‘świetlistozielony..Kobierzycki tłumaczy dosłownie. a  potem przełożona na polski. np.. że tłumacz zawsze konsekwentnie wprowadza polskie określenie intensywności barwy zielonej tj. jest wypadkową wpływu konwencji.: niem. a taką jest tworzenie konkretnego typu wypowiedzi przez jednostkę. wyprzedzając ściślejsze ustalenia. w  niemieckim zdaniu . który na polski można też przetłumaczyć jako ‘świetliście zielony’ i  hellgrün. które w oryginale niemieckim ma dwa odpowiedniki.

tj. ten w  jesieni odmienia wpadając w kolor zoltawo ceglasty. w opisie barwy kory drzew. (165). tak więc kora dębu może być zarówno brunatna. pol. gegen den Winter wird sie orangenfarbig. że Nałęcz-Kobierzyński zdecydowanie preferował użycie przymiotnika brunatny w miejscu niemieckiego braun. Interesujące jest stwierdzenie faktu.. w których określone rośliny lub ich części w języku niemieckim są dokładnie scharakteryzowane. Cechą charakterystyczną.: Die Rinde der jungen Triebe ist braun. tylko następujące zdanie: Liście w  Kwietniu rozwiaią się a  w  Październiku opadaią (I. W opisach drzew i krzewów w polskim wydaniu podręcznika dominuje. Chociaż liść tego dębu w zimie umiera i brunatnym staje się..: Kora młodszych gałązek jest żółtkowożółta. niem.... także w złożeniach występuje tylko 3 razy. 128.: Die Rinde der jungen Zweige ist buttergelb. Można też odnaleźć przykłady.. czego należało się spodziewać. że Nałęcz-Kobierzycki wprowadza inne porównanie z barwą niż ma to miejsce w tekście Bürgsdorfa. (I. 88). (135). Do pola semantycznego barwy zielonej .. a w polskim żółta jak żółtko. (I. 82). a na starych drzewach ciemno brązowa (I. W niemieckim tekście kora jest żółta jak masło. np. (135). uznając go za tak oczywisty. jeżeli chodzi o kolor: Die Blatter sind dunkelgrün und glänzend. bleiben. co oznaczać może.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 273 mieckim oryginale opis jest dokładniejszy. 88).. jak i brązowa. na którą należy także na wstępie zwrócić uwagę.. (128).. np. której nie ma w polskim tekście. Die Rinde der jungen Pflanzen und junge Zweigen ist glatt und rothlich grun. an alten Baumen aber dunkelbraun. np. że niegodny uwagi. Jest to barwa chromatyczna. Kora młodych roślin u młodych gałęzi jest gładka i czerwonawo zielona.. np. natomiast w  polskim tłumaczeniu nie ma opisu barwy liści. an alteren Stammen wird sie braungrau. która jest prototypowa dla roślinności.. We współczesnych tekstach specjalistycznych z zakresu nauk leśnych występują oba przymiotniki wymiennie. an altar rauch. Różnica w skojarzeniach więc jest dość znaczna i nie można mówić o tożsamości barwy. Taki sposób postępowania tłumacza obrazują następujące przykłady: 1. 92). pol. barwa zielona. podany powyżej przykład tłumaczenia wyrazu braungrau ‘brunatnoszary’. W polskim tekście przymiotnik brązowy. występują dodatkowe desygnaty i barwy lub barwa.. a przed zimą w tekście polskim żółtawo ceglasta. jest konsekwentne tłumaczenie niemieckiego przymiotnika braun ‘brązowy’ jako ‘brunatny’ oraz hellbraun i dunkelbraun jako ‘jasnobrunatny’ i ‘ciemnobrunatny’ oraz innych możliwych połączeń. niem.. Zdarza się. 119). a w niemieckim koloru pomarańczowego. że autor tłumaczenia pomija ten fragment.. jak np. Ob sie schon im Herbste absterben und braun werden. co w tłumaczeniu oddane jest jako: Kora na starych jest brunatnoszara. na starszych kostórbata i spękana (I.

82) – niem. a droga pyłkowa z blizną zielona.. zielonkawy. Die mannlichen bestehen aus langen. zielonkowaty (2). czerwonawo.. zielony jak oliwka. Istotne jest to. trawny. droga pyłkowa: Żółty guzik ieſt mieſiſty. oben weden dunkel grün und glatt (128).. Kora na wierzchniey płaſzczyznie iaſno zielona na spodniey zaś białawſza z mnogością wypukłych żył (I.. na zielono. (I. 83) oraz przysłówka ciemno. 159).. tak więc przysłówkowy człon przymiotnika złożonego jest mocniej podkreślony. wpadający w  zielony’ SW VIII 496: które 4. Pierwszym typem cieniowania jest tworzenie intensywności barwy zielonej za pomocą przysłówka jasno. dünnen. np. glanocownozielony (2). owoce: Owoce nim dościgną. który w niemieckim oryginale nie występował z dodatkowymi określeniami. 192)..zielony (2). zielonemi (I. daley czarna (I. jasnozielony (10). 200). to ieſt gdy zielone są….. (I. 192).274 Ewa Pajewska należą według liczy liczby użyć w badanym tekście: zielony (38).. herunterhangenden grünen Ratzchen oder Trodeln.. trawnozielony. 202). 10): Ma liſtki iasno zielonego koloru… (I. miąższ: … zawieraią w sobie zielone mięſo… (I. (I.. zieloność (3). zielonawych owalnych wklęſłych . W zapisie ortograficznym pisownia jest rozdzielna.. Kiście ſtoią na gałazkach… iaſno zielone… (I. liście: Liście są zawſze zielone . że zawsze były tłumaczeniem niemieckiego przymiotnika grün... dolna biała (I. iagoda . pozwalającymi wskazać na odcień koloru zielonego.: jasnozielony (I. Na wierzchu ieſt gładki i ciemnozielony. 196). denko zielone (I.. Die Blatter . zielenieć się – wszystkie po jednym użyciu. białozielonawy. szyszki: . Liście ciemno zielone… (I.. (I. z pocżątku zielona .. (I. daleko mnieyſze sa . żółtawo zielony (2). zieleniejący. 180). 82). Cieniowanie barwy zielonej może także być wprowadzane w tekście za pomocą formantów -awy. 160). zielonych ſzyszek . (I.. (I. np. zielonawy (2). 81). zielonożółty. letniozielony (6). der jungen Triebe sitzen (127). 81). Liść tego dębu ieſt gładki i ciemno zielony.. wiele ich są letniozielone.. ciemno zielony (10): Plaſzczyzna ich ciemno zielona glancowana. 66). inne zawſze są zielone (I... denko: . białawozielony. Podstawowy wariant nazwy występuje najczęściej (308 razy) i określa drzewa. które ſwe liſcie na zime tracą. czyli wprowadzają cieniowanie. die an der .. Następnie zaprezentować należy inne warianty barwy zielonej. (niem. które wskazują na stopień intensywności barwy.. -kawy oraz nietypowego -kowaty. w Lipcu czerwona. Oba konsekwentnie wskazują na mniejsze nasycenie koloru. ciemnozielony (10). brunatno zielonawy. 113 ). jagody: . Razem w polu barwy zielonej mamy 22 warianty łącznie w 88 użyciach.. czyli zielonawy to ‘nieco zielony. 226). krzewy lub ich części.: drzewa: Żywe drzewa różnią ſię ieſzcze dwoiako. 161). kotki: kwiat męſki zſkłada ſię długich cienkich na doł wieſzaiących zielonych kotek .... Ten sposób przedstawiania intensywności odnosi się głównie do barwy liści. np.

.. np. Jest to tłumaczenie z języka niemieckiego leksemu grasgrün. które mogą wskazywać na początkową fazą jakiegoś procesu. które zaczynają okres wegetacji... tj. 102). . bądź też na trwałe bycie zielonym: Bagienka zawſze zielenieiące ſię liſtki ſtoią na krótkich ogonkach (I. (I....: Żywe drzewa rożnią ſię ieſzcze dwoiako. 215)... 170). w laſach letnio zielonych. tworząc ich mieszaninę. będące adaptacją z języka niemieckiego tj. 170).. wiele ich są letnio zielone. klon pospolity w laſach letnio zielonych. czyli lasy liściaste. zielonkowaty ‘wpadający w  zielony’ SW VIII 49. 142. zielenieć się. W  porządnych letnio zielonych lasach. letniozielonym drzewom. glancowo-zielony: Liść. glancowo. zołtawo zielone kwiatywytryſkaią w Maiu (I..zielona. ony zawſze zielenieią ſię.. Jak z tego wynika tłumacz wprowadził neologizm letniozielony. który się jednak w  perspektywie minionych dwóch wieków nie przyjął w języku specjalistycznym leśników. drewno liściaste. Od kontekstu zależy interpretacja leksemów zieleniejący się. 133). która łączy się z zieloną. czerwonawo zielony dla określenia barwy kory drzewa lub jego gałęzi: . W niemieckim oryginale drzewa zielone to Laubwalder.letnio zielonym drzewom nie ſzkodzą (I. letniozielony i charakteryzuje drzewa lub las. Inne określenia do przymiotnika zielony to: trawnozielony: Kolor ich trawno zielony…(I. 113).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 275 listków ma (I. żółtej i białej.. 156). tj. Konstrukcja porównawcza zielony jak pojawiła się w analizowanym materiale tylko raz. Wraz z przymiotnikiem zielony występuje też określenie połysku. np. 202).kora młodszych dębków i gałązek ieſt gładka czerwonawo. Najczęściej określa się w ten sposób bardzo młode drzewka i młode liście.. Zielony występuje także w  połączeniu z  określeniem czasowym. (I. 220). gdzie porównanie do trawy jest wskazaniem na intensywność barwy zielonej.. zielonkawy: Denko kwiatowe ieſt biało zielonkawe. (I..(I.: oprócz białego ziarka i  zielonkowatego kiełka. zielony jak oliwka. (I. (130). (I.. na starſzych biała i  gładka (I. Kora na młodszey ieſt zielonkowata... 223)... 83). (I. białawo zielony dla określenia barwy kwiatów: Kwiaty dwupłiowe ſą białawo zielone .. a było to wskazanie barwy owocu: Owoc z początku zielony iak oliwka... 159). np. co jest szczególnie godne podkreślenia w  tekście tłumaczonym przez Nałęcza-Kobierzyckiego zawsze w odniesieniu do letniej pory roku. Laubholzer lub Laubbarten. 136).. 66). 159). 132).. czerwonej.. 185 ).. Pozostałe określenia do przymiotnika zielony odnoszą się do intensywności innej barwy tj. drzewa liściaste. Mogą to być określenia z formantem -awy. czerwonawo zielone roſzczki mią ku dołowi zakrzywione czerwone kolce (I.. żółtawo zielony dla określenia barwy kwiatów drzew i krzewów: Zultawo zielone kwatki wyraſtaią w Maju razem z liściem (I. (160). na brzegach włochaty wyginany .. (I. szyszki . które liście swe na zime tracą. (I. np.

w śrzodku czerwona pestka.. sind rothe Knopfchen. owoców: 8 R. jak: czerwony (32).. tj.. 369). 142). np: die weibliche. Tokarski.. mięsisty.. (167).: krzak ma atrament czerwony. staie się. szkarłatowy (2).. 146). . (I. 156)... 173). Stanowi centrum procesualne i znaczeniowe dla innych pochodnych nazw kolorów8. 169). owoce i jagody lub ich części: Owoc jest. są czerwone guziki.. w jesieni dostaje kolor czerwony (I. (I. 180). W polu semantycznym barwy czerwonej wystąpiły takie warianty.... 168). glancowany.. 159). 87–106.276 Ewa Pajewska i glancowno zielony. 121).. (166).. : Bez czerwony (I. (94). z podſpodu zaś białawe (I. (I. dla określenia drewna: Białe drzewo kruszyny ku drzeniowi czerwonawe miętkie.. (I. np... Kora czerwonawo brunatna. kwiaty lub ich części. (I.. czas czerwonej olszy siewu. np. (I... Owoc daley .. czerwonawobrunatny (4).: Die obere Flache ist schon dunkelgrün und glanzend. kwiatów i ich części: Korony kwiatowe bywają . owoc .czerwonego nabiera koloru. 95).... 363). (I.. (I..: Ich wierzchnia ieſt piękna ciemna zieloność glancowna.... 150). Owoc ... (I. 156). W  koncepcjach lingwistycznych barwę czerwoną zalicza się do chromatycznych. (I... 171). Powierzchownie maią łądną zieloność i są gładszemi.. (I. 169). Ogólnie określa też barwę krzewu lub drzewa. 122 ).. tj. ku końcu Sierpnia czerwonym (I. mają . Nazwę cechy ‘bycie zielonym’ z formantem -ość. liście lub ich części: Liście są miękkie z czerwonymi żyłkami. op. Następną barwą stosowaną w opisie drzew i krzewów w omawianym podręczniku dla leśników jest barwa czerwona. (I. 111). np.. takie jak np. 104). gdzie najczęściej barwa ta była składowym elementem terminu – nazwy gatunkowej drzewa lub innej rośliny leśnej. Do iluminowania planów zdatną nie ieſt.. np. (I.. Kora na pniu ieſt gładka zielonawo szara. Kwiat niewieści. Występują także atrybuty wskazujące na cieniowanie barwy czerwonej.. z  czerwonej olszy (I.. ſzyſzki zieloność swe na brunatność zamieniaią. w drugim w miejsce przymiotnika grün wzmocnionego przez przysłówek schon: Oberwarts sind sie schon grün und ganz glatt. 364).. zieloność łączy tłumacz z liśćmi... Ten derywat zastosowany został w pierwszym zdaniu w miejsce niemieckiego wyrazu dunkelgrün.czerwonym.. (I. 150). s. ..: czerwonawy (12). szyszkami i korą.. kwiaty mają czerwonawa koronę (I.: zielono żółte listki kwiatowe (I. Kora gładka czerwonawo brunatna. (I.. żółtej lub szarej... określenia jagód.. czasem czerwonawe. podstawowych. co jest zgodne z tekstem oryginału. 176). dla określenia kory: Kora na młodych brzoskach iest czerwono brunatna z białemi kropkami. 155)..we wrześniu czerwony..... 151). 137).. 183).. 172).. Kora młodych gałązek czerwonawo brunatna. (I.cit. (I. Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie. Zielona barwa może też być wprowadzona dla wskazania osłabienia barwy białej... na wzdłuż podniesioną czerwonawą żyłę. (I. (I.. gdyſz swą piękną zieloność w  kilka mieſięcy w brzydki kolor zamienia (I.

glancownoczerwony: . 175). (I.. wysoka czerwoność: Wysokiej czerwoności tego bzu jagody dojrzewają w Lipcu (I.. Trzecią barwą w opisie drzew i krzewów leśnych jest barwa brunatna. (I 180).. 184). (I... Kolory te występują w  następujących przykładach: nasienie pomarańczowego koloru skórką okryte. brunatnoczerwony (1): Kolor jej ronatno czerwony (I. w jasnoczerwonawo brunatny (I. Z tego zestawienia wynika. owoców: Nitki pyłkowe w purpurę ubrane (I. a drugi po zmieszaniu barwy czerwonej i pomarańczowej. (I. glancownobrunatny (2).KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 277 …jagody podługowato okragłe glancowne szkarłatowego koloru. 209).. niem.. (I... brunatnoczerwony. 121).. jasno czerwony: Jagody dalej.. (I. Owoc . Jak już wspomniano na wstępie. 135). ciemno.. dla określenia kory: Kora. 185). ciemnobrunatny (2).... nitki pomarańczowego koloru. czarnoczerwony: Owoc jagodowy. że liczba wariantów jest zbliżona do wariantów barwy zielonej. dla określenia drewna: Drzewo ma kolor żółto czerwonawy. (I. jaśniejbrunatny.. (I.. co powoduje. ich części. białawobrunatny. tj. purpura (1) dla określenia kwiatów. 153). (I. 142/3). W  tym miejscu można także umieścić kolor pomarańczowy i  ceglasty. brunatność. czerwonobrunatny (9).. 167). 229). czerwoność – 2. czarnawobrunatny (2). 238).. glancownobrunatnoczerwony: jest glancowno brunatno czerwona (I.. purpurowy (1).. brunatnoszary. 169). jasnobrunatny (2). bladoczerwony: Kwiaty. 123).. drzewo drzeniowe jest żółto czeronawego koloru (I. w  ten sposób Nałęcz-Kobierzycki tłumaczy konsekwentnie niemiecki wyraz braun ‘brązowy’. są blado czerwone. natomiast zdecydowanie rzadziej są . Die zwanzig Staubfäden sin purpurroth. 190). Razem w polu semantycznym barwy brunatnej mamy 17 wariantów w łącznie 48 użyciach. kora ceglasta. czerwonawozielony: Czerwonawo zielone roszczki maią ku dołowi zaokraglone czerwone kolce (I. czerwonej i żółtej. czerwonawobrunatny.. w purpurowy wpada kolor. Kolor jego w czerwoność lub białość wpada. (I. brunatnawy.. (I... Pierwszy powstaje po zmieszaniu dwóch podstawowych barw. W  polu semantycznym barwy brunatnej wystąpiły takie warianty jak: brunatny (20).czerwonobrunatny.. (I.. za dodaniem potażu daje im barwę pomarańczową... cynamonowobrunatny. 197. że barwa czerwona i jej odcienie jest drugą co do frekwencji w opisie zjawisk przyrodniczych związanych z roślinnością leśną..... szkarłatowego koloru. jasnoczerwonawobrunatny: odmieniając swoy czerwonawy kolor w  zielony. 99). jagód. 121).. (I.. 136). 232).. jest glancowno czerwona (I.. w Wrześniu dojrzewając czarno czerwonym staje się.. jasno czerwone. Razem wystąpiło dwadzieścia wariantów barwy białej w 67 użyciach. Drzewo olszowe po ścięciu ma piękną czerwoność. (I.. żółtawobrunatny... 176). czarnawo czerwony: Jagody jasno lub czarnawo czerwone. 184). 208). brunatna szarość po jednym użyciu. żółtoczerwonawy (2)...

. Krzak ten farbierzom żółta daje farbe. niem. znaiduie się brunatna wełna . 143).. Kora na zewnątrz jest żółta. werden im Herbste braun. 95).. 200). Interesujący jest nietypowy przykład wprowadzenia barwy cynamonowej jako sposobu na oddanie cieniowania barwy brązowej szyszek.. 91)... (I. które brunatne iest. 182). w twarde żółtgo koloru drzewo zamienia się . (I. 161. Diese sind ebenfals mit einer braunen Haut. (I. a  nasiona jasno brunatne: nasienie powierzchnie brunatne. deren … jedes … 2 gelbe Staubkolben tragen sollte. chociaż liść tego dębu na zime umiera i  brunatnym staie się. Każdy kwiat ma 6. 232). helbraun .. 115). 99)... białawo brunatne (I. 214). Das Saamenbehaltniss . które odpowiadają niemieckiej formie braunlich. Die zweiten haben vor zwei Jahren geblutet. jest to jednak – jak z powyższego cytatu wynika – dosłowne tłumaczenie z języka niemieckiego. 137). . nasiona: nasienie..... Da sie braun ist. kwiaty i ich części: żółty kwiatek (I. (I. Barwę brunatną ma przede wszystkim kora: Kora długi czas iest brunatna. 2. (I.. same torebki są brunatne. an alten Baumen aber dunkelbraun. 143). torebki: . (I.... Diese Kätzen sind aus vielen Blümchen zusammengestelt.... (I. 182)... 190). 188) (tu: mięso ‘miąższ’). siarczystożółty:. niem.. (I. 99). 142). 190).. niem.... Die Rinde der jungen Pflanzen und junge Zweigen ist glatt und rothlich grun. (I.(I. pączki pyłkowe żółtym proszkiem okrywa... 181). niem. 167)... żółtymi pyłkowymi strzałkami... bladożółty: Płaszczyzna lisci.: 1... Najczęściej wprowadzana jest przez atrybut – żółty... 139). Kora może też być ciemnobrunatna: Kora młodych dębków i gałązek jest gładka czerwonawo zielona na starszych kosturbata ciemno brunatna popękana (I. niem. jasnożółty: kora jasnożółta (I.... 83). 182). (142). (I.. 82).. liście: ...... 142). (142/3). które może być wprowadzone przez formy brunatnawy lub nieco brunatny. 221). blado żółta. np.. (I. (I... (I.. Możliwy jest wybór cieniowania. an altar rauch.. drewno: drzewo ma kolor żółty (I. Kora iest gladka na młodzych bukach iest nieco brunatna (I.: trzy gatunki szyszek.. skórka okrywająca nasiona: Te ziarka są także okryte brunatną skórką... niem. 120).. owoce i ich części: Owoc brunatny.. który określa korę: kora żółta (I. (I.278 Ewa Pajewska one wykorzystywane w  tekście. 144) (tu: wełna ‘meszek pokrywający nasiona’)... (I. (I. np. (I. (I. (I. 119). Die glatte Rinde des Baumes ist den jungen stammen – braunlich (I. żółtych nitek pyłkowych z 12. (I. (I. 98).... 128). . dwa żółtych pyłkowych pręcików mieć powinien. 90). kwiaty koloru żółtego (I. Kora w młodości olszy iest bronatną... listki kwiatowe siarczysto żóte tak iako nitki.. Drugie maiąc kolor cynamonowo brunatny. Kolejną barwą występującą w opisie roślinności leśnej w badanym materiale jest barwa żółta.. 283). sie sind zimtbraun . pol.. mięso . 94). niem.. Barwa żółta jest barwą podlegającą cieniowaniu i określana jest wtedy atrybutami – żółtawożółty: kora młodych drzew żółtawo żółta (I... (I. denko kwiatowe jest żółte. niem.. Die Rinde bleibt lange braun. (I. 159)...

. (I. (I... 161.. (I.... (I.... (I... 132). 173)... 213). czarna jagoda (I.. d. 117) Barwa czarna (najczęściej w formie przymiotnika czarny) to barwa typowa dla ziemi.. (I.. rurka owocowa biaława (I. szyszki na niektórych drzewach żóltawe . I. 107). kora żóltawa. 170)..... nazw gatunkowych: bez czarny... tj. grunt pulchny z ziemia czarną... 104). Jagoda . Jagody daley czarne.. 155). mit weissem Fleische 190. 206). 208. 207). 212). owoców i ich części: owoc czarnym staje się. białawe ziarko (I. 137). kolor liscia wpada w białawy. Barwa biała określana jest też jako: białość: . kwiaty w białym kolorze. 109). [szyszki] na poczatku są białawemi. każdy ma swój ogonek i jest czarny. (I. (I. żóltawe małe nasionka. (I.. skórka jest tęga. mleczny: W jąderkach ziarka. Bardzo rzadko barwa 9 Nie ustabilizował się jeszcze typowy dla terminologii szyk.. (I... (I. pełna flegmistego. (I. 167). gleby: ziemia czarna i pulchna. (I.. w białawy wpada kolor.. biaława wełną okryta.. 111). srebrny: Liście wpadają na dolnej płaszczyźnie w srebrny kolor. łuski czarne. (I.. 132. czerniejszy – grunt im czarniejszy tym lepszy. 122). (I. kora żółtawa (I. (I. (I.. 192). (I. Barwa biała oddawana jest najczęściej poprzez użycie przymiotnika biały. 122).. białe drzewo kruszyny. biała wierzba (I. 199).. kwiatki białe (I. 125).... złoty: nazwy gatunkowe: złota wierzba (I. biały biel.. (I. (I.. .... drzewo białe. szyszki maią wiele małych białawych łusek.. 138).... 188). niem. które białe kwiaty maią. 168). (I. (I.. żółtawomączny: żółtawo mączne mięso … (I.. 146). jagód. 172).. Cis rośnie na dobrym czarnym gruncie. białawe listki (I. 160). (I. nasiona są czarne. pęcherzyk żółtawy.. górna płaszczyzna .. 193)... 178). Można znaleźć także w tekście przykłady stopniowania.. zielonożółty: zielono żółte listki kwiatow. 168). (I. Ponadto barwa biała jest cieniowana poprzez derywat z formantem -awy. czarnych. dolna biaława. drzew i ich części: drzewa młode białe.. . przeciwnie pachnące białe kwiaty.. drzewo topoli jest białe.. (I. 232). Tu można też wskazać na cieniowanie tej barwy. (I. (I. 195)... kory: kora czarna. 206). liście białawe (I.: wysokiej białości: na wszystkich powierzchniach listkowie wysokiej białości. 188). 154).. ziaren. (I. np. kwiatów: krzaczki tego gatunku. 223). 83). 210). 122)... 32). 191).. białe listki (I. (I. 126). który jest atrybutem dla: nazw gatunkowych: olsza biała (I.. 218). soku: ..... 216).. na gruntach dobrych. białego soku... 73. 109). (I.. oprócz białego ziarna. drzewo białe.. I. 177). 172). kora jest biaława.... 180). np. 364)9..... biała olsza (I.. 209). drzewo białe. (I. 115)..KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 279 żółtawy: jagoda ma kolor żóltawy ... koloru czarnego. (I.. kwiatów i  ich części: Kwiaty wytryskają w Maiu.. (179). (I. (I. pięć białych listków. (I... znajduje się mleczna materya czyli tynktura (I. kolor jego w białość wpada (I. (I. białawy: Wierzchnia jej płaszczyzna zielona. mleczysty: wytryska z  nich sok mleczysty.. 144). 136). 73).. (I... kora zółtawa (115). wiele czarnych ziarek (I. 176).

..: popielatosiwy: kora ma kolor popielatosiwy. szarość: kora wpada w szarość.. 113). np. W pracy wystąpił tylko czasownik procesualny czernieć (‘stawać się czarnym’): …drzewo w wodzie czernieje (I. brunatna.. 386). 160). 150). żółta. szarawy: szyszki odmieniają kolor w szarawy. 163. 123). czarnoniebieski: . który bliższy jest bieli. (I. (I. 168. 225). ciemnozielony. 156. Występuje także cieniowanie szarości. brunatny).280 Ewa Pajewska ta określana jest poprzez czasownik.. popielato. glanocownozielony. . ciemnobrunatny). czerwona. (I. albo poprzez połączenie z innym kolorem.. Barwa szara to barwa powstała poprzez zmieszanie bieli i czerni w równych proporcjach. czarnoniebieskie jagody widzieć się daią. zielonkowaty. I. bladoszary: ony od dobrych szyszek różnią się blado szarym kolorem. Popielaty uważany jest za odcień szarości. (I. (I. prototypowy dla niego jest kolor popiołu. Bardzo rzadko poprzez rzeczowniki (purpura). czasowniki (czernieć) czy porównania (zielony jak oliwka). Najliczniejsze są w badanym tekście nazwy barw (i ich wariantów).. Barwa niebieska barwa została w  tekście oddana wyłącznie poprzez cieniowanie –niebieskawy: osobliwie liśćmi.. Kolor kory mógł być przedstawiany także w różnych odcieniach. listki szarawe .szary: popielato szara kora (I. np. Tłumacz unika nazwy barwy brązowej.. niem. I. I. (I. zielonawoszary: kora na pniu jest zielonawo szara. czasami liście: listki popielate. zastępując ją w  zasadzie konsekwentnie (z wyjątkiem trzech przykładów) barwą brunatną... 238). (I.. 181). 183. 171. 95). 123).. (I.. I. 212). kora szara. 145). W badanym materiale mamy przede wszystkim użycie przymiotnika szary. Wnioski 1. (I.. (I. I. 176. biała. takie kolejno jak: barwa zielona. derywowane (zielonawy. I.: Die glatte Rinde des Bäumes der jungen Stämmen ist bräunlich … ältern aschfarbig und weißlicher… 142. niebieska. 2. 111). zielonawy. 3... 190.. Najwięcej wariantów (odcieni) ma w  tekście barwa zielona (jasnozielony. I. Barwy drzew i krzewów oddawane są głównie poprzez przymiotniki proste (zielony. który służy określeniu barwy kory: Kora na starszych jest szara. czarnawoszary: kora młodszych gałązek maiąca czarnawo szary kolor (I..... Kora ie[t … nieco brunatna na starych popielata daley biaława… (I. któte niebieskawe są. 177). 209)... zielonkawy) oraz złożenia (jasnozielony.. (I.. czarna. 4. (I. I. 216). W tekście popielata była przede wszystkim kora: pol. 192. kora jest popielata.

czyli ‘słomiano żółte’ na pol.. czerwonawobrunatny. Semantic fields of color names in the languages of two neighboring language groups are similar. następnie czerwona (czerwonawy. trawnozielony. zielonkawy. jaśniejbrunatny. brunatnoczerwony. it was the first academic textbook for foresters. czerwonawobrunatny. słomiano złote. glatt.. ciemnobrunatny. ist strohgelb. W  zasadzie nazwy kolorów tłumaczone są konsekwentnie i  oddają sens oryginału. jasnoczerwonawobrunatny. This article presents a comparative analysis of the semantic field of trees and shrubs colors in the original German text in combination with Polish translation. żółtawobrunatny. białozielonawy.. cynamonowobrunatny... żółtoczerwonawy. zielony jak oliwka. In Poland. żółtawozielony. 5.. Der Samme dieser Sorte . czarnawoczerwony. but one can also indicate minor differences due to the specificity of a given culture. brunatnawy. Nie ma większych różnic między językiem polski i niemieckim w polach semantycznych nazw barw drzew i krzewów. szkarłatowy.: Nasienie . glancownoczerwony. trawny. że barwa jest powszechnie znana i wtedy pomija ją w tłumaczeniu. ... 6.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 281 czerwonawozielony. chyba że tłumacz uważa. brunatnozielonawy. gładkie (I. 88). zielonożółty. białawozielony. Semantic field of colors of trees and shrubs in the “Forsthandbuch: Allgemeiner Theoretisch-praktischer Lehrbegriff sämmtlicher Försterwissenschaften” compared with the translation of Filip Nałęcz-Kobierzycki titeled Umieiętność laſowa czyli Rękoksiąg dla właścicieli lasow i ich lesnniczych: Nauka powszechna teoretyczno-praktyczna wszystkich lasowych umieiętności ” Summary The eighteenth century and the beginning of the nineteenth was for many European communicative communities an create period in the area of natural science modern abstract discourses and discourses of teaching. glancowano brunatno-czerwony. czarnawobrunatny. czerwonawozielony. brunatnoszary).. ciemnoczerwonobrunatnybrunatnoczerwony. jasnobrunatny. jasnoczerwony. bladoczerwony) oraz barwa brunatna (czerwonobrunatny. czarnoczerwony. białawobrunatny. albo wprowadza pewną modyfikację wybierając wariant według siebie odpowiedniejszy (niem. purpurowy. glancownobrunatny. (134).

.

studia interdyscyplinarne. Vzťah medzi mimojazykovými vlastnosťami (formami dorozumievania) ústnosť (hovorenosť) – písanosť (tlačenosť) je zreteľne prítomný. Pravdaže. konštatácií a  poznámok. ale aj popieraný či priam odmietaný v lingvistike už prinajmenšom ostatných sto rokov. teóriu (komunikačného) správania a konania. colloquial Slovak. ale žiaduca a produktívna výskumná cesta. Argumentácia pritom vedno s reprezentatívnou prípadovou štúdiou kotví v slovenčine a slovenskom prostredí. štúdia si nárokuje na interlingválne súvislosti a na uplatnenie poznatkov aj v iných jazykoch a sociokomunikačných prostrediach. rešpektovaný.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 283 Vladimír Patráš Univerzita Mateja Bela Sociokultúrne kontexty vo výskumoch hovorovej slovenčiny Słowa kluczowe: komunikacja. zintegrowany socjokulturowy koncepct Keywords: communication. Zblíženie oboch vlastností a  uznanie prirodzeného oslabenia až zániku hraníc medzi ústnosťou a  písanosťou zvlášť v  ére elektronicky podmienenej komunikácie v  ostatných dvoch-troch desaťročiach sa dostalo do popredia ako náročná. V ére po pragmatickom obrate v polovici minulého storočia a po nástupe a rozvoji parolovej lingvistiky sa ako metodologicky naliehavá záležitosť dostalo do centra vedeckého záujmu aj relativizovanie uvedených protipólov. aksjologia. integrated sociocultural concept Na úvod predstavme bázu a  ciele nasledujúcich úvah. axiológiu. socjolingwistyka. interdisciplinary studies. kulturológiu a. linguistics. metodológiu s jej metavedným poslaním. sociolinguistics. že strety oboch základných spôsobov dorozumievania si . v ktorých rezonuje jazyková komunikácia a spoluzúčastňuje sa lingvistika. samozrejme. Záver sa viaže na zovšeobecnenia a možné využitie náhľadov v teoreticko-metodologických konceptoch a vedách s vyššou mierou univerzality. lingwistyka. axiology. Bolo a je len samozrejmé. kolokwialny język słowacki. Máme na mysli predovšetkým sociológiu. Po priblížení inšpirácií a hlavného motívu – ním je metodologicky a praxeologicky náročná vlastnosť hovorovosti – pristúpime ku kontúrovaniu sociokultúrneho areálu na jej súčasné výskumy.

284 Vladimír Patráš vyžadujú aj odlišné prístupy k predmetu pozornosti – priamej komunikácii prostredníctvom živej hovorenej reči. prediskutované a komplexne usúvzťažnené dynamizačné faktory. ktoré značne ovplyvňujú stav v  ľudskej komunikácii. rokoch aj v  slovenskom jazykovednom prostredí. ale najmä so zdôrazňovaním kultúrotvorných stránok komunikačných interakcií. . 1989). Na konferenčnom podujatí boli predstavené. Práve jazyk bol pritom považovaný za neoddeliteľnú súčasť človeka. Konferencia sa stala vhodnou a vítanou platformou na diskusiu o pripravovanej knižnej publikácii Dynamika slovnej zásoby súčasnej slovenčiny (Horecký – Buzássyová – Bosák a kol. rokoch a na prelome storočí priniesol viaceré cenné riešenia. ktorá sa uskutočnila na Štetínskej univerzite v Štetíne (pokonferenčný zborník vyšiel pod rovnakým názvom. 1990). v jazykovom spoločenstve. ktorej sme sa s  kolegami stali priamymi. ktoré úspešne a nadlho iniciovali ďalšie vedecké smerovanie vo výskumoch hovorenej komunikácie. Výrazný predel na rozvinutie interdisciplinárnych výskumov vytvorila konferencia Dynamické tendencie v  jazykovej komunikácii v máji 1988 v Smoleniciach (rovnomenný zborník pozri Bosák. 1996). Zásadnú metodickú vetvu utvárali výskumy postojov hovoriacich k jazyku ako celku. ktorá ovplyvnila aj slovenský interdisciplinárny odborný diskurz v jazykovede. pritom tímovými účastníkmi a tak trocha i spolutvorcami.. v krátkom období po prevratovom rozhraní 80. Súbežný vedecký a  praktický impulz pre slovenskú lingvistiku so sociolingvistickou orientáciou predstavoval výskumný projekt Slovenčina v  súčasnej komunikácii (Buzássyová. Vhodné podmienky na naznačené trasovanie jestvovali v  90. a 90. Hlavnú motivickú líniu v  ňom tvaroval dôraz na človeka a jeho jazyk v spoločnosti. Projekt v 90. 1989). pozri Kania. ľudskej podstaty a sociokultúrnej identity. Už na zmienenom podujatí sa popri dominujúcom languovo-parolovom ponímaní skúmanej problematiky s  ukotvením pozornosti v  tradičnom teoreticko-metodologickom rozmedzí už úspešne aktivizovali aj interdisciplinárne línie. v  komunikačných sférach prostredníctvom prirodzeného jazyka. v tom čase s významným zameraním na sociolingvistiku. V roku 1993. s  rešpektovaním vehikula – jazyka/reči. rokov sme prijali účasť na medzinárodnej konferencii Wokół społecznego zróżnicowania języka. O takmer štvrťstoročie neskôr sme sa v  zariadení Štetínskej univerzity zúčastnili konferenčného podujatia so záberom na komunikujúceho človeka v spoločnosti. V  naznačených súvislostiach a  s  ohľadom na ústredný motív aktuálneho konferenčného podujatia si dovoľujeme podniknúť krátky exkurz do minulosti.

sk/ediela/sociolinguistica_ slovaca . V načrtnutých súradniciach sa v novom storočí ocitla aj problematika hovorenej komunikácie. resp. rokov pravidelne predstavované v zborníkoch edície Sociolinguistica slovaca1 a účinne konzultované na monotematických medzinárodných vedeckých podujatiach. ktoré čerpajú z kultúrnych tradícií a pevných kultúrnych vzorcov. V zásadných Gajdových názoroch sa zdôrazňuje sila teórií. Z banskobystrického akademického prostredia uvádzame konferencie o jazykovej komunikácii. Tento zásadný zámer korešpondoval s bádateľskými výzvami aj v iných slovanských lingvistikách (výberovo v českom prostredí v niekoľkých vydaniach napr. komunikačno-konverzačné stratégie a komunikačnú kompetenciu.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 285 Metodologické podložie a  predpokladaný. Takto sa na „povinnú” pozornosť venovanú jazykovej/rečovej báze. 1997.). 1 Plné verzie edície sú k  dispozícii online na http://www. Treba poznamenať. 1990. na Gajdov viacrozmerne. permanentnej nehotovosti dorozumievania otvorenou rečou „priam pred našimi očami a s naším prispením” ide o  stálu výzvu v  slovenskej jazykovede prinajmenšom od 60. že táto moderná línia ovplyvňuje výskumy svojho druhu dodnes. najmä však napĺňaný prínos výskumov v rokoch 1990 – 2000 rámcovalo úsilie skúmať vzťah hovoriacich k jazyku ako k (národnej) hodnote. Kořenský – Hoffmannová – Jaklová – Müllerová. ktoré sa konajú od roku 1991 dodnes (prehľad doteraz vydaných pokonferenčných zborníkov pozri Patráš. od 90.juls. 1997). Ide pritom o programové prístupy. v poľských podmienkach Gajda. Z hľadiska ustavičnej premenlivosti. rokov 20. na ktorú si nárokuje práve lingvistika s jej antropokultúrnou a sociokomunikačnou bázou (Gajda. ale aj na podstatu. navrstvuje záujem nielen o multimodálne vnímaný jazykový kód. ktorej sa však nevzdáva ani interdisciplinárne profilovaná jazykoveda. Na komplexný dynamický konštrukt Kořenského a kol. ale aj o jeho samotných nositeľov.savba. integratívne vybudovaný myšlienkový a  koncepčný skelet a  ďalšie provnateľné zámery zareagovali v  slovenskej jazykovede konca storočia predovšetkým „interdisciplinaristi”. v autorovom videní sú teórie schopné podnietiť vznik veľkej syntézy. na otázky ne/kvality komunikácie z hľadiska kultúry vyjadrovania. Na križovatkách výskumných línií sa exponuje hovorová slovenčina ako varieta národného jazyka s črtami prirodzenosti. storočia. a i.. 2014). sociálno-komunikačné vzťahy a charakteristiky účastníkov komunikačných interakcií. Popri terénnych výskumoch a štruktúrno-systémových charakteristikách prienikového konglomerátneho útvaru – zastrešme ho združeným terminologickým pomenovaním hovorená podoba slovenčiny – sa vo svetle parolovej lingvistiky v novších časoch zamerala pozornosť na pragmatiku komunikovania.

syntetickým prístupom k stavu a dynamike hovorenej komunikácie a hovorovej slovenčiny po roku 2000 výberovo pozri Findra. 2012a.] Rozčlenenie záujmového areálu a  „deľbu práce” vo výskumoch hovorovosti a hovorovej slovenčiny v období po miléniovom medzníku – pravdaže. ktoré do jazykovedy prúdia z iných. Je pritom prirodzené. vrátane prípustného rozptylu s  konvergujúcimi trendmi – stvárnime prostredníctvom náčrtu. 2012b. prierezovým. 1 Hovorová slovenčina na rozhraní aktuálnych teoreticko-metodologických limít a inšpirácií po roku 2000 Už bolo uvedené. V  tejto súvislosti sa súbežne objavuje dvojotázka: a) akým spôsobom si pokračujúce výskumy hovorenej komunikácie a hovorovej slovenčiny udržiavajú kontinuitu s vykonanými bádaniami . Bodnárová. nezriedka aj vzdialenejších vedných sfér s nárokmi na vysoký stupeň zovšeobecnenia. otvorenej reči sú stále atraktívnou. 2013. 2010. že výskumy hovorovosti a dorozumievania prostredníctvom živej. resp. 2008. terminologickým. že pri ďalších bádaniach sa ich osnovatelia a realizátori vysporadúvajú s  teoretickými podnetmi a  metodologickými koncepciami. Patráš. [K ťažiskovým teoreticko-metodologickým. Obr. 2007.286 Vladimír Patráš používateľov. kontinuálnou a otvorenou výzvou pre ďalší rozvoj vedeckého poznania vo vymedzenom fokuse.

Ako východisko slúži transkript reálnej dialogickej komunikácie. Zhrňme ich do prakticistickej sentencie: „predavač sa usiluje zbaviť tovaru a  zákazník zamýšľa za produkt minúť peniaze”. psycholingvistiky. K syntézam sa však autori občas dopracúvajú nepríliš objektívnymi a schodnými cestami. sociolingvistiky. Uskutočnila sa v modelovej komunikačnej situácii typu predaj – nákup.a etnojazykových exkurzoch – sa rozširuje záujmový areál lingvistiky. pri kognitívno-lingvistických. s nevyhnutnými prestávkami © Autor štúdie = zúčastnený pozorovateľ 1 P: dobrý DEŇ / prajete si prosím 2 Z: DObrý deň / ak vás môžem poprosiť ja by som potreboval NA auto / GUMY zimné / aj s diskami / aby som ich nemusel preobúvať na jar 3 P: AKÉ máte auto 4 Z: FElícia je to / KRÁtka mohli by ste mi poradiť . Komunikačná stratégia „win-win” je pritom samozrejmosťou. prevádzka pneuservisu. konverzačnej a diskurznej analýzy. najnovšie s návrhmi na nové videnie cez priezor štýlu Gajda. inter. s ktorou podvedome počítajú obaja účastníci obchodnej komunikačnej interakcie už pred uskutočnením samotného kontaktu. pragmalingvistiky. Už pri raných impulzoch z oblasti integratívnych vied – teórie komunikácie. Banská Bystrica Trvanie: 4:20 min. 2013. Ukážka: komunikačná sféra služieb pracovný rozhovor. Gajda – pozri Gajda. 1997. [O rizikách a možnostiach prínosného využitia spätosti jazykovedy s inými vednými oblasťami systematicky uvažuje S. uplatnil sa v nej symetrický dialóg a vyznačuje sa elegantným dosiahnutím kľúčových komunikačných zámerov a efektov. novšie napr.] Na podporu prijateľnej perspektívy pri výskumoch hovorovosti (a hovorovej slovenčiny) je potrebné predložiť primerané argumenty.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 287 a najmä b) ako si v stále sa zväčšujúcom „metodologickom mori” nadobudnuté poznatky a interpretácie zachovajú svoju jednoznačnú jazykovednú podstatu. dialóg predavač (P) – zákazník (Z) Autentický záznam: november 2000.

................... peripetie a výsledky modelového konvenčného dialógu............................................. hezitačný zvuk so sprievodnou mimikou tváre (gesto – ukáže na stojan) ........................ Pri tejto príležitosti 2 Autor štúdie využil ukážku s oporou o uvedenú metodiku pred niekoľkými rokmi ako podklad na komplexné analýzy so študentmi na hodinách teórie komunikácie... Transkript bol viacrozmerne rozpracúvaný počas celého semestra......... Na takýto účel nepostačuje plocha a ciele jednej programovo zameranej štúdie..................... emfáza M I š e l í n y ..... ..................... slovný prízvuk TÁK .................... krátka pauza // .......................... spomalenie tempa reči . melodické stvárnenie: konkluzívna kadencia – antikadencia – semikadencia Naším zámerom2 na tomto mieste nie je minuciózne predstaviť priebeh........................................ číslované repliky zákazníka v lineárnom poradí / ........... scénické poznámky – – .... P vydá pokladničný blok) 13 P: TÁK tu je to páči sa / ja vám to odveziem NA pás auto pristavte k zadným dverám 14 Z: dobre ŠPICA VĎAka // (zákazník odchádza k automobilu) Osobitné transkripčné znaky: 1 P . Z uhradí sumu.................................................288 Vladimír Patráš 5 P: TÁK to sú TRInástky pozrite sa SEM (gesto – ukáže na stojan) / jesto B A r u m k y  M A t a d o r k y  M I š e l í n y  tieto nám prišli práve DNES záleží pravda NA cene kolko chcete INvestovať 6 Z: no ja neviem / ČO by ste mi odporúčali 7 P: (gesto – ukazuje na vybranú vzorku príslušnej značky) barumky sú SPOlahlivé a solídna cena / s diskami vás vyjdú / / N Á / / OSEMnásť tisíc 8 Z: / tie mišlény sú FAKT trochu drahé / no aj by som ich VZAL tie BArumky / aj s DISkami máte aj STRIEborné 9 P: hej / chcete u nás aj PREhodiť 10 Z: NO bolo by to dobré 11 P: tak môžem blokovať CELÚ súpravu 12 Z: hej BUĎte tak dobrý zoberem ich KOMplet // (P vypíše účtenku.............................. príznakový vetný prízvuk (dôraz) FElícia ......... číslované repliky predavača v lineárnom poradí 2 Z . dlhšia pauza DEŇ ..........

prípustne enumeratívne ich identifikujme prostredníctvom reťazca príznakových vlastností: a) vyšší stupeň komunikačnej pohotovosti a pripravenosti zo strany predavača (predavač zvláda komunikačnú situáciu v sezónnom období rutinovane a opakovane počas pracovnej doby).a  extralingválnych. na ktoré je predavač školený (klient je vždy iný). prístupnej vedeckému skúmaniu a výkladom.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 289 však mienime poukázať na jednu z podnetných možností na komplexnú analýzu komunikačného procesu vrátane samotného textu. mentálnym. 8Z). že v  avizovanej metodike zotrváva kontext. ktoré sú vžité. ale aj očakávaných v príslušnej komunikačnej sfére a plniacich kontaktovú. Aj pri efemérnosti hovorenej komunikácie je proces totiž zreteľne postrehnuteľný a jeho parceláty možno exaktne poznať. na ktorých sa exponuje samotná progresívna črta analytického postupu. uchopené a predstavené komplexnou optikou. skúsenostným a  sociokultúrnym zázemím. 2Z. a 90. spravidla pohotový stret lingválnych. čiastočne 11P a 14Z). vyžadovaných. t. . Práve naopak: jazyk (reč. d) štandardizovanosť skeletu. Kořenského autorská zostava tak postupuje prostredníctvom kľúčovej entity nazývanej obsahovo-pragmatická jednotka. paralingválnych a  extralingválnych kódových sústav. ustálené a rešpektované v písomnej podobe komunikácie. j. b) prchavosť obsahu. „len” schopnosť referovania. Prototypovo. nie doslovného reprodukovania komunikátu zo strany účastníkov dorozumievacích aktov. hierarchizovaných a navzájom prepojených úrovní. s dôslednou oporou o teóriu algoritmov túto možnosť už na rozhraní 80. ústiaci do synergického celku (výrazne 7P. členiť. ťažiaca z ustálených sociokomunikačných vzorcov. ale zároveň variačné impulzy plynúce zo strany zákazníka. rokov predstavila česká autorská zostava (porov. kategorizovať a  vysvetľovať. akceptovaných. informatívnu a inštruktážnu funkciu (repliky 1P. stereotypnosť priebehu rozhovoru. e) multimodálnosť. viacrozmerne štruktúrovaných. Za pozornosť a  zdôraznenie stojí fakt. j. V reprezentatívnej transkribovanej ukážke sú zreteľne prítomné základné vlastnosti hovorového rečového útvaru. komunikácia) sa včleňuje do para. Ňou je procedurálne ponímanie komunikačných interakcií a ich všeobecného kontextu. znakovo-kódová podstata a humanistický aspekt prirodzeného jazyka. 1990). c) stieranie deliacich miest medzi jazykovými súčasťami (najmä na syntaktickej rovine v štruktúre skladov. 3P. Kořenský – Hoffmannová – Jaklová – Müllerová. Metodicky podnetne. rešpektujúci fyzickú prítomnosť a komunikačné aktivity účastníkov s  ich kognitívnym. vo vete s variabilným stupňom koherencie a kohézie). účelový. t.

ktorá pritom potvrdzuje aj zákazníkovu prirodzenú opatrnosť. Na počiatku. V komunikačných aktoch na ne už neupozorňuje samotný inventár výrazových prostriedkov z jazykového/rečového kódu.290 Vladimír Patráš f) okamihové synchronizovanie súčastí intonačnej sústavy spôsobom ad hoc.] 2 Z: [ … ] GUMY zimné / aj s diskami / aby som ich nemusel preobúvať na jar Modelovo zhodná situácia nastáva v pasáži s replikami 3P – 5P. resp. t. juxtapozičné nadväzovanie vetných súčastí so zmenou vetnej perspektívy (markantne 8Z). že iniciačné polia sa odhaľujú v rámcových zložkách komunikátu – úvode a závere. – sú vo fragmentoch zvýraznené podčiarknutím. sociopsychologickú a spoločenskú úspešnosť obchodnej transakcie. [Markantné avíza – hovorové pomenovanie + inverzný slovosled. príp. Pravdaže. Od druhej polovice označenej repliky sa objavujú kolokvializačné sklony hovoriaceho. prítomnosť situačných a kontextových elíps. miesta potenciálneho prepínania kódu (switching of code) a ich dôsledky na priebeh komunikačnej udalosti a komunikačných aktov.a/alebo etnokultúrne osobitosti. pri vstupe perspektívneho klienta do obchodno-prevádzkovej miestnosti sa komunikovanie začína vyžadovanou zdvorilostnou formuláciou (replika 1P). medzijazykové vzťahy a súvislosti. Po vcelku formálnej „panelovej” otázke v 3P zákazník po vstupnom otestovaní predavačovej prístupnosti . Čelo nasledujúcej repliky 2Z zodpovedá konvenčnej línii. spolahlivé – 7P. ktorý je zásadný pre ilokučnú zložku nasledujúcej komunikácie a pre perlokučnú zložku – komerčnú. h) kladenie dôrazu na komunikačnú zručnosť hovoriaceho. tak dobrý. pragmaticky vzniknutý komunikačný cieľ a i. V replike 4Z sa pritom nachádza okamih. ktoré poukazujú na procedurálne osobitosti rečovej komunikácie v aktuálnej komunikačnej sfére a situácii. Príslušné miesta nachádzame aj v ukážke. vyšší stupeň deixy. hovorové/profesiové pomenovanie a ďalšie. j. rozpaky. Na postrehnutie ich pôsobenia v komunikáte je nevyhnutné poznať aj širšie – inter. správnosť – nesprávnosť výrazu (kolko – 5P. zároveň sú v hre aj ďalšie – hĺbkové. pritom skryté identifikátory. schopnosť efekt(ív)ne a ekonomicky zvládnuť komunikačné interakcie a pokiaľ možno s  minimalizovaním námahy dosiahnuť zamýšľaný. zoberem – 12Z). g) nejestvovanie tenzií medzi tradične vymedzovanými opozitnými charakteristikami spisovnosť – nespisovnosť. Pritom vôbec nie je paradoxné.

Ako argumenty podporujúce ekonomickosť dorozumievania slúžia pomenovania z inventára profesiovej slovnej zásoby: strieborné (disky) – povrch diskov kolies so striebristou farebnou úpravou. Teoreticko-metodologické podložie. viete. imituje iný jazyk.54 cm’). jazykovému snobizmu a pod. prehodiť – vymeniť pneumatiky s letným dezénom za súpravu pneumatík na zimnú prevádzku. Nápadnú súčasť repliky 5P predstavuje zvuková podoba pomenovania mišelíny (pneumatiky značky Michelin). čo je to palec? To je pôvodne britská miera. vtieravého presviedčania presadzuje informačno-propagačnú funkciu a  sleduje persuazívnu líniu s  úmyslom získať klienta a  podporiť reálnosť komerčnej transakcie. Ako impulzy v  v  5P slúžia tieto komponenty: emfatický začiatok repliky. použitie profesionalizmu (teda nie rozvláčne ’to sú pneumatiky s rozmerom trinásť palcov. Zlomovým miestom sa stáva pripojený vetný člen so statusom profesionalizmu (krátka felícia = limuzína. interdisciplinárne (najmä sociolingvisticky) koncipované výklady. pane. ktorý komunikačnými zvyklosťami a skúsenosťami konvenuje aj predavačovi. transkript a napokon jeho analýza si . Prechádza do úsporného. 1983). Leech. 4. osvojil si výslovnosť slova z počutia či médií. 8Z. Bez dôkladnejšej analýzy je možné iba predpokladať niektorú z možností: zákazník 1. Zákazník v replike 8Z používa iný zvukový rad: 8 Z: / tie mišlény sú FAKT trochu drahé / V tomto prípade ide o signál inojazykovej (pôvodnej) výslovnosti s nosovou hláskou na konci. 2. 9P. prejavuje sklony ku komunikačnej maniere. Závery. Jeden palec pri prepočte na centimetre predstavuje 2. Bez nástojčivosti. ovláda francúzštinu. operatívna gestika a napokon hovorové podoby značiek pneumatík s príslušným spomalením tempa reči. Grice.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 291 a  vzbudení dôvery využíva kooperatívny princíp (porov. nie automobil typu kombi) a aktualizovaná pauza: 4 Z: FElícia je to / KRÁtka mohli by ste mi poradiť Komunikačný partner po bezproblémovom rozpoznaní komunikačnej hladiny hovoriaceho prechádza do zhodného spôsobu dorozumievania. Úsporná komunikácia s odbornými črtami sa rýchlo stáva prijateľnou pre obe strany a využíva sa ako nosný spôsob dorozumievania počas celej komunikačnej udalosti. špica – je to výborné (ide o výplnkový časticový komponent s hodnotiacou funkciou). pohotového dialógu. 1975. 3. 14Z.

subjektu v  jeho individuálnom a  sociálnom kontexte“ (Geist. 1992. 102 – n. ambíciami. Hovorovú slovenčinu ako multikódové a multimodálne vehikulum je nenáležité marginalizovať a  odsudzovať na náhradkové poslanie či plnenie zástupných úloh. že vzťahy medzi členmi komunikujúceho spoločenstva majú . norme. O ďalšie výskumy a uplatňovanie sociokultúrneho prístupu sa okrem iných usilujú aj riešitelia vedeckého projektu v rámci vedeckej agentúry Ministerstva školstva. výskumu a športu Slovenskej republiky VEGA 1/0142/14 Hovorová slovenčina v  nadregionálnom priestore a  sociálno-komunikačnej dynamike. Dôvody takéhoto konštatovania sú prinajmenšom dva: a) štúdiom bezprostredných dialogických komunikačných interakcií na platforme hovorovej slovenčiny sa bádateľ môže dopracovať k exaktnému poznaniu pojmu „hodnota”. j. vedy. V štúdii je spôsobom pars pro toto predstavený cieľ uchopiť.292 Vladimír Patráš nárokujú na potvrdenie niekoľkých navzájom prepojených a zovšeobecnených zistení a poznatkov. Konkurenčným presadzovaním hovorového rečovo-komunikačného úzu a oslabovaním „normatívnych” pravidiel a zásad. komunikačne rovnocennou záležitosťou s patričnou mierou kultivovanosti a spoločenskej uplatniteľnosti.] 2. Výskumy počítajú s  odôvodňovaním multikódovosti a  multimodálnosti hovorovej slovenčiny. nielen k etalónu. 1. Projektová úloha je pritom nadväzujúcou záležitosťou: riešitelia pokračujú vo výskumných líniách svojich skupinových. [O xenovedných podnetoch vo vzťahu k jazykovede a dorozumievaniu uvažuje Faragulová. 2013. záujmov a pod. Ak zastávame názor. navzájom súvisiacich podmienok a predpokladov z jazykovej aj mimojazykovej oblasti. s. daný významom a zmyslom. charakteristikami komunikantov. pričom berú do úvahy kombinatoriku a supletívnosť metodík a výskumných techník. postojmi a  vzťahmi. t. Ako vidno. 2007). vhodný na interpretovanie hovorovej slovenčiny prostredníctvom siete rozmanitých. heslo „hodnota”). Aj jeho sledovaním a dosiahnutím môžu moderné holistické výskumy prispievať k spoznávaniu axiologického a xenologického potenciálu hovorovej slovenčiny vrátane antropolingvistických paradigiem s ich normami. Uvádzame ich v hierarchickom usporiadaní. resp. 3. ale k hodnote ako vzťahovej kategórii – „špecifický vzťah objektu k subjektu. sociologická definícia hodnoty sa takmer kryje so sociolingvistickými parametrami prirodzeného jazyka. overiť a uplatniť integrovaný sociokultúrny koncept. vytvoriť. ktorý má objekt na uspokojenie potrieb. 4. charakteristických pre písomnú/tlačenú komunikáciu sa aj hovorové verejné polo/oficiálne dorozumievanie stáva výpovedne plnohodnotnou. individuálnych predchodcov (o kontinuite pozri Findra.

1989.juls.] • BOSÁK. Ján (ed. 5. 78. 2013.a kultúrnotvorné dispozície. 2013. • BUZÁSSYOVÁ. 2012b. Sociolingvistická orientácia výskumnej úlohy Slovenčina v súčasnej komunikácii. In: Slovenská reč.pdf [Cit. s.pdf [Cit. č. 40.). 105 – 123. 1990. Terminologická reflexia komunikácie v súkromnej sfére vo vzťahu k hovorovému štýlu a jemu blízkym javom – niekoľko úvah a poznámok. Patráš. Dynamické tendencie v jazykovej komunikácii. pravdaže. In: Jazykovedný časopis. s inšpiráciami na dynamické korigovanie hraníc kodifikačnej praxe v grafickej/vizuálnej komunikácii. 2013. interpretácie a syntézy vyššieho rangu.savba. 1989. 2014–05–02. – 25.] Bibliografia • BODNÁROVÁ. s. 78. ISSN 0037–6981. 2013. s. • Online: http://www. Bratislava : Jazykovedný ústav Ľudovíta Štúra SAV. .savba. 2. č. je zrejmé.] • FARAGULOVÁ. In: Slovenská reč. Xenologický pohľad na vnímanie cudzosti v rámci firemných kultúr zahraničných korporácií na Slovensku. • Online: http://www. Pritom – vôbec nie paradoxne – sa revitalizujú aj medze písomnosti a príslušných noriem. Alena.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 293 prinajmenšom pri vzájomných interakciách jazykovú/rečovú povahu. č. ISSN 0037–6981. [O dynamike pri spolunažívaní ústnej (hovorenej) a písanej komunikácie s dôrazom na modifikácie písanosti pod vplyvom hovorenosti pozri napr. 190 s. Materiály z vedeckej konferencie konanej v Smoleniciach 23. 1990. 3 – 4. 174 – 186.sk/ediela/sr/2013/3–4/SR2013–3-4. b) V paradigme silnejúceho presadzovania hovorovosti ako vlastnosti spontánnych bezprostredných komunikátov a stierania rozmedzí medzi ústnosťou – písanosťou sa úspešne rozširuje verejný dorozumievací priestor. Tu sa otvára priestor na operacionalizované úvahy. s ohľadom na sociokomunikačné podložie hovorovosti vždy ostane zachovaná lingvistická podstata problematiky a vždy sú poskytnuté možnosti na jej využívanie pri bádaniach. a to vo svojom akomkoľvek uplatnení. 2014–04–26. Martina. 259 – 273. Klára. mája 1988.juls. že jazyk ako ich nositeľ a vyjadrovateľ obsahuje hodnotovo.sk/ediela/jc/1989/2/JC_1989_2_LQ.

294

Vladimír Patráš

• Online: http://www.juls.savba.sk/ediela/sr/2013/5/SR2013–5.pdf [Cit.
2014–05–09.]
• FINDRA, Ján. 2007. Program výskumu rečovej praxe v  ústnej verbálnej
komunikácii. In: Slovenská reč, 72, 2007, č. 5, s. 257 – 269. ISSN 0037–6981.
• Online: http://www.juls.savba.sk/ediela/sr/2007/5/sr2007–5.pdf [Cit.
2014–05–02.]
• GAJDA, Stanisław. 1997. Najnowsze przemiany językowe z metodologiczn
o-językoznawczego punktu widzenia. In: Sociolinguistica Slovaca. 3. Slovenčina na konci 20. storočia, jej normy a perspektívy. Ed. S. Ondrejovič.
Bratislava: Veda, 1997, s. 15 – 27. ISBN 80–224–0479–9.
• GAJDA, Stanisław. 2013. Slavic National Styles / Słowiańskie style narodowe. In: XV mižnarodny z’jezd slavistau (Minsk, Belarus’, 20 – 27 žniunja 2013 g.). Tezisy dakladau. U  dvuch tamach. Tom 1. Movaznaustva.
Ed. A. A. Lukašanec. Minsk: Belaruskaja navuka, 2013, s. 330. ISBN
978–985–08–1594–1.
• GEIST, Bohumil. 1992. Sociologický slovník. Praha: Victoria Publishing,
1992. 647 s. ISBN 80–85605–28–7.
• GRICE, Herbert Paul. 1975. Logic and Conversation. In: Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts. Eds. P. Cole & J. L. Morgan. New York: Academic Press, s. 41 – 58.
• HORECKÝ, Ján – BUZÁSSYOVÁ, Klára – BOSÁK, Ján a  kol. 1989. Dynamika slovnej zásoby súčasnej slovenčiny. Bratislava: Veda, vydavateľstvo
Slovenskej akadémie vied, 1989. 436 s. ISBN 80–224–0047–5.
• KANIA, Stanisław (ed.). 1996. Wokół społecznego zróżnicowania języka.
Materiały – Konferencje Nr. 13. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1996.
186 s. ISSN 1232–5848.
• KOŘENSKÝ, Jan – HOFFMANNOVÁ, Jana – JAKLOVÁ, Alena – MÜLLEROVÁ, Olga. 1990. Komplexní analýza komunikačního procesu a textu.
2. vyd. České Budějovice: Pedagogická fakulta v  Českých Budějovicích,
1990. 150 s.
• LEECH, Geoffrey Neil. 1983. Principles of Pragmatics. London: Longman,
1983. 250 s.
• PATRÁŠ, Vladimír. 2008. Echo paradigmatickej zmeny a  ďalšie výskumy
bežnej komunikácie. In: Jazyk a jazykoveda v pohybe. Na počesť Slavomíra
Ondrejoviča. Ed. S. Mislovičová. Bratislava: Veda, 2008, s. 83 – 90. ISBN
978–80–224–1026–7.
• PATRÁŠ, Vladimír. 2010. Hovorená podoba jazyka v meste ako metodologický odkaz a výzva. In: Odkazy a výzvy modernej jazykovej komunikácie.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

295

Zborník príspevkov zo 7. medzinárodnej vedeckej konferencie konanej 23.
– 24. 09. 2009 v Banskej Bystrici. Ed. J. Klincková. Banská Bystrica: Univerzita Mateja Bela, 2010, s. 138 – 150. ISBN 978–80–8083–960–4.
• PATRÁŠ, Vladimír. 2012a. K dynamike noriem v hovorenej komunikácii
obyvateľov centrálnej časti stredného Slovenska. In: Dynamika spoločenských zmien a stratifikácia národného jazyka. Zborník príspevkov z konferencie konanej 13. 04. 2010 v Banskej Bystrici. Ed. A. Gálisová. Banská Bystrica: Univerzita Mateja Bela, 2012, s. 69 – 81. ISBN 978–80–557–0441–8.
• PATRÁŠ, Vladimír. 2012b. Sociolingvistické výskumy bezprostrednej komunikácie a dynamika pojmu ústnosť. In: Języki słowiańskie w ujęciu socjolingwistycznym. Prace przygotowane na XV Międzynarodowy Kongres
Slawistów, Mińsk 2013. Biblioteka „LingVariów”, T. 15. Red. H. Kurek.
Kraków: Uniwersytet Jagielloński – Wydział Polonistyki, 2012, s. 171 –
182. ISBN 978–83–7638–237–1.
• Patráš, V. (ed.). 2014. Polarity, paralely a  prieniky jazykovej komunikácie. Zborník príspevkov z  8. medzinárodnej vedeckej konferencie o  komunikácii konanej 6. – 7. 9. 2012 v  Banskej Bystrici. Banská Bystrica:
Univerzita Mateja Bela v  Banskej Bystrici-Belianum, 2014. 334 s. ISBN
978–80–557–0731–0.

Sociocultural Contexts within the Research of the Colloquial Slovak Language
Summary
The paper which focuses its attention on verbal – immediate and mediated – communication presents a sectional as well as synthesizing contribution
towards the ongoing research of colloquiality in the language. With regard to
a contrastive approach the author identifies parameters of colloquiality from
the point of view of their methodological projection, and outlines options related to a  synergistic concept of colloquiality. The paper aims to present an
integrated sociocultural concept which might be appropriate for interpreting
the colloquial Slovak language through the network of varied conditions and
assumptions. With respect to these aspects the modern research may claim
to illustrate an axiological potential of the colloquial Slovak, all together with
antropolinguistic paradigms with their norms, characteristics of communicants, their attitudes and relationships. They reckon with argumentation
of multicode and multimodal aspects of the colloquial Slovak language, and

296

Vladimír Patráš

simultaneously they respect combinatorics and intertwining of methodologies
as well as research techniques. Interoperation and credibility of these areas are
representatively applied in the case study. The findings, knowledge and recommendations tend to be used within a group of Slavic languages at the very least.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

297

Piotr Sulikowski
Uniwersytet Szczeciński

Problem intertekstu i relacji intersemiotycznej w tłumaczeniu
(na podstawie tłumaczeń Tadeusza Różewicza na język
angielski)

Słowa kluczowe:
tłumaczenie, intertekstualność, intersemiotyczność, intersemiotyczny, poezja, Różewicz
Keywords:
translation, intertextuality, intersemioticity, intersemiotic, poetry, Różewicz

Niniejszy artykuł stawia sobie za zadanie nakreślenie problemu przekładu
tekstu poetyckiego na język obcy. Materiał badawczy stanowią wybrane teksty
T. Różewicza wydane przez Wydawnictwo Literackie w roku 1997 w dwujęzycznym tomie pt. Poezje wybrane / Selected Poems. Tłumaczenia na język angielski dokonali Adam Czerniawski oraz Richard Sokoloski (w jego przypadku
były to 4 utwory oraz esej na końcu tomu autorstwa Johna Osborna pt. „Tadeusz Różewicz: Pigtail”).
Można sobie postawić pytanie, gdzie pośród topiki i  specyficznych cech
języka poetyckiego pojawi się miejsce dla wspomnianych w tytule intertekstów
i elementów intersemiotycznych. Problem ten wypływa przy analizie dzieła literackiego według stosowanego przeze mnie uproszczonego, ale za to dobrze
weryfikowalnego modelu tekstu literackiego.
Nie zaprzeczając istnieniu rozlicznych poziomów tekstu w duchu Ingardena, Kaysera i innych badaczy, należy zauważyć, że wiele z tych konstruowanych
na różne potrzeby poziomów z łatwością wymyka się obiektywnemu opisowi.
W centrum mojego zainteresowania są różnej wielkości jednostki przekładowe, czyli pewne logiczne całości, niekoniecznie pokrywające się z granicami
wyrazów oraz ich ekwiwalenty, to jest odpowiedniki, w innym kodzie, w omawianym przypadku w języku angielskim. Jednostka przekładowa zmienia swoją wielkość zależnie od gatunku tekstu. W tekście specjalistycznym może ona
obejmować jeden wyraz, bez wdawania się w spór lingwistyczny na temat tego,
czym ten wyraz jest (np. imię, nazwisko), może też być to grupa wyrazowa,
np. wcześniejsze miejsce zatrudnienia i  stanowisko, która, zależnie od języka,

298

Piotr Sulikowski

może występować jako jedno pojęcie lub grupa kilku pojęć albo produkt słowotwórczy, jak złożenie czy derywat. W  tekście popularno-naukowym czy
tekście prasowym, którego cechą charakterystyczną jest jego nieokreśloność,
bowiem granice pól semantycznych pozostają nieostre, a cała kompozycja tekstu jest często przypadkowa, jednostka przekładowa może przyjmować różną
wielkość, bez straty w zakresie semantyki tekstu oryginalnego.
Podobnie będzie w  tekście mówionym w  codziennej komunikacji, będącym głównym przedmiotem tłumaczenia ustnego (konferencyjnego). Wielkość jednostki przekładowej jest tutaj najczęściej jednakowa z wielkością wypowiedzenia w  ramach określonej illokucji, typu illokucyjnego i  związanego
z nią wypowiedzenia.
Zaznaczyć jednak należy, że wszelkie formy komunikacji językowej, niewykazujące świadomie utworzonej kompozycji i zastosowanych figur stylistycznych nie mogą być traktowane jako tekst literacki. Różnica pomiędzy tekstem
użytkowym i  literackim, nawet jeśli oba posiadają tę samą formę, jest taka
sama jak pomiędzy upuszczonymi przypadkowo na asfalt puszkami z trzema
kolorami farby a tak samo wyglądającym, trójkolorowym współczesnym obrazem. Tekst codzienny, bez jego deprecjacji, nie wykazuje wystarczającej gęstości kompozycyjnej, ani przemyślanej struktury, nie jest ukształtowany według
obranej przez autora poetyki, występujące tu figury stylistyczne, o ile są obecne, okazują się być rzadkie.
Biorąc pod uwagę konieczność rzeczowego ujęcia zagadnienia, ograniczam
się do następujących poziomów analizy dzieła literackiego.
Najniższym poziomem jest poziom leksykalny, gdzie podstawowym aspektem analizy jest znaczenie leksykalne / denotatywne określonej jednostki, uzupełnione o podstawowe elementy rekcji i składniki kolokacji.
Poniżej tego poziomu pojawia się w przypadku realizacji głosowej poziom
fonetyczno-fonologiczny, obejmujący również zjawiska, takie jak akcentowanie, stopy rytmiczne, realizację pojedynczych fonemów itd. Poziom ten jest
jednakże najczęściej fenomenem akompaniującym i  – poza nielicznymi wyjątkami poezji eksperymentalnej oraz np. piosenek popularnych lub partytur
operowych – zasadniczo reprezentuje standardową fonię języka wyjściowego
i  języka docelowego. Układ głosek może pojawić się w  centrum zainteresowania tłumacza jako jeden z priorytetów przekładowych, jeśli tekst przekładu
ma np. zostać wprowadzony w tekście medialnym w znaczeniu Tomaszkiewicz
jako element synchronizowany z ruchem ust bohatera, lub jeśli chodzi o przekład piosenki, gdzie w oryginale na daną nutę przypada samogłoska, trwająca
przez 4 takty. Realizacja w tym miejscu spółgłoski nie jest możliwa.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

299

Z powodu syntetyczności języka Różewicza, jego „okaleczenia”, niewielkich
długości wersów, poziom fonetyczno-fonologiczny pomijam, ponieważ po
analizie całości jego twórczości poetyckiej mogę stwierdzić, że utwory zbudowane na modelu klasycznej poetyki stanowią u niego mniejszość. W przypadku klasycznego wiersza sylabicznego, czy sylabotonicznego, polifonia i współgranie głoskowe są oczywiście, jako element w duchu dominanty semantycznej
Barańczaka, jednym z priorytetów przekładowych.
Adekwatność przekładu na poziomie leksykalnym może być zweryfikowana nie tylko na podstawie dostępnych słowników, które wykazują po pierwsze
opóźnienie w stosunku do rzeczywistości o około 10 lat, po drugie nie zawierają najczęściej rzadszych konstrukcji słowotwórczych i  okazjonalizmów będących elementem stylu danego autora (wskazuję tu chociażby na Leśmiana,
Szymborską, Tuwima itp.), ale i na podstawie udokumentowanych przykładów
użycia, czy to w formie list frekwencyjnych czy korpusów.
Badania poziomu leksykalnego bazowały w przypadku Różewicza (podobnie jak moje wcześniejsze badania nt. Twardowskiego, Szymborskiej, Leśmiana, opublikowane w monografii Neologismus in der polnischen Dichtung – eine
translatorische Analyse: Besprochen an Hand der Beispiele aus dem übersetzerischen Werk von Karl Dedecius, Hamburg 2007) na pewnym sprawdzonym
modelu: badane były kolejno: budowa określonego leksemu, produktywność
grupy zgodnie z danym modelem słowotwórczym, wielkość tejże grupy, przynależność leksemu do danego rejestru i  zakres jego znaczenia leksykalnego,
unikalność danej konstrukcji w ujęciu chronologicznym (rola cezury jako wyznacznika dla konstrukcji nacechowanych, jak archaizm czy neologizm). Do
tego momentu badanie przebiega na bazie dzieł normatywnych i leksykograficznych w ramach jednego języka. W celu wyznaczenia cezury stosuję zwykle
dobrany do przykładów zestaw słowników monolingwalnych, co miało miejsce przy analizie tłumaczeń Stu wierszy polskich Karla Dedeciusa, gdzie użyłem
przy badaniu neologizmów słownika S.B. Lindego, słownika wileńskiego, warszawskiego, W. Doroszewskiego, M. Szymczaka i nowszych pozycji.
Analiza techniki przekładowej odbywa się na podstawie słowników bilingwalnych, z  tym zastrzeżeniem, że nie dostarczają one pełnej informacji
o ekwiwalentach, a wybór tychże jest mocno ograniczony.
Techniki przekładowe stosowane w materiale badawczym to amplifikacje,
redukcje, emulacje, imitacje, obejmujące również problem zapożyczeń i ksenizmów. Każda z technik przekładowych może być motywowana na trzy sposoby: jako wynik różnic w systemach języka wyjściowego i docelowego, jako
wynik różnic kulturowych oraz jako efekt zabiegów tłumacza w  formie np.

usunięcie takich zmian i  ujednolicenie języka docelowego oraz emulacja. takie jak znaczenie konotatywne. Problem tworzenia i rozumienia takich relacji. co powoduje modyfikacje skojarzeniowe i lokalizuje tekst przekładu w innych realiach. szczególnie wtedy. stylistyczno-pragmatyczny. które można również określić jako działanie kompozycyjne autora i  dekompozycyjno-rekompozycyjne tłumacza opisałem w  roku 2008 jako shifty. W przypadku takich zjawisk najczęstszą stosowaną techniką przekładową jest redukcja. która może okazać się zabiegiem brzemiennym w skutki. dialektu podhalańskiego w  oryginale za pomocą dialektu szkockiego w języku angielskim. Suma i proporcje zastosowanych technik na różnych poziomach pozwalają na ustalenie strategii przekładowej danego tekstu i  profilu tłumacza. kojarzenia faktów kulturowych oraz różnorodnych realizacji zjawisk metatekstualnych. Niebrzegowska-Bartmińska 2009). sięgające od idiokultury autora poprzez zjawiska kultury danego języka aż do nawiązań funkcjonujących w ramach kultury europejskiej czy panmedialnej. takim jak tekstemy w  ujęciu genologii lingwistycznej (Bartmiński. co czasem się pomija. którą definiowałem jako tło kulturowe sensu largo. jest ściśle związany z poziomem pierwszym i obejmuje dalsze składowe znaczenia jednostek leksykalnych. .i XVIII-wiecznej Europie. zastosowanie wariantów z  odmian regionalnych języka. czy dialektu bawarskiego w języku niemieckim. socjolektów i. tj.300 Piotr Sulikowski różnorakich stylizacji czy realizacji obranego skopos. Osobnym problemem jest występująca na tym poziomie stylizacja. Badanie translatologiczne na poziomie stylistyczno-pragmatycznym wymaga myślenia analitycznego i syntetycznego. nawiązania intersemiotyczne i  elementy kulturowe. Poziom drugi. Oczywiście sam tekst oryginału. idiolektu danego autora czy chronolektu (formy użycia języka typowej dla danych czasów). łączące powierzchnię dzieła literackiego z  jego strukturą głęboką. sam determinuje sposób jego przekładu. jego stosowania oraz uwarunkowania kulturowe przekładu to druga część układu determinującego pracę tłumacza. pragmatyczne oraz elementy. Zauważalna staje się tutaj również pluralizacja sensów wypowiedzeń. takie jak interteksty. wymykające się opisowi leksykograficznemu i  często obarczone wysokim poziomem nieoznaczoności w ujęciu Ingardena (1960). gdy tłumacz podejmie decyzję o  oddaniu np. przypominających historyczne adaptacje dramatów greckich w XVII. Uzupełnić to stwierdzenie należałoby o część drugą: specyfika języka przekładu. jak to trafnie zauważa Barańczak (2004: passim).

21). monografii autora pt. Tłumacz ma w  takim przypadku uzasadnione prawo do wyboru drogi. Dodatkowym ograniczeniem wydaje się tutaj fakt. Wyniki moich badań przekładu poezji T. relacji intersemiotycznych itp. utworzeniu pewnego symbolu. intertekstów. co powoduje większą przypadkowość w zakresie rozumienia i interpretacji nawiązań intertekstualnych. wynikające ze znanych różnic w zakresie pól semantycznych języków. Przykładem niech będzie drzewo z czarnego dymu → a tree of black smoke z przerażającego wiersza pt. co prawda. Powoduje to. aby utworzyć równie przerażający świat przedstawiony. . np. ale nimi nie jest. budowie specyficznego świata przedstawionego. z wyrazów i ich grup. wzdłuż drżących peronów → along vibrating platforms 1 Artykuł bazuje w zakresie wyników badawczych na wydanej w 2013 r. Verlag Dr. wynikająca z dwóch aspektów problemu: ograniczenia lub specyfikacji wiedzy autora i tego samego zjawiska u tłumacza. tworzące makabryczną oś świata przedstawionego i dzieci palonych żywcem w piecu krematoryjnym. jest związany z wysokim poziomem nieoznaczoności i indywidualności. Niestety. genre/gatunek (Nycz 1995: 120) intertekstualny a w przypadku nawiązań tekst-nietekst intersemiotyczny. „Rzeź chłopców” (20. Różewicza1 na język angielski kształtują się następująco. Mountains and Words. Tadeusz Różewicz’s Selected Poems in English. On Translation Techniques in the Language of Poetry. że zastosowanie ekwiwalentu słownikowego. nie do końca zachowuje komponenty znaczeniowe jednostki oryginału. także i tutaj może pojawić się przypadkowość. mimo jego domniemanej prawidłowości. Występujące tu elementy są oczywiście skonstruowane z  opisanych już tutaj jednostek niższego rzędu w  zakresie leksyki. frazeologii i  jej innowacji. Na zbadanych 90 przykładów największą grupę stanowią emulacje leksykalne (40%). konstrukcji postaci. Poziom najwyższy w analizie nazwałem za Lucyną Wille i jej koncepcją poziomem wyższych jednostek semantycznych (2003). w naszym przypadku angielskiego i polskiego. Świat przedstawiony składa się. stylizacji. albo tekst-tekst kultury lub tekst vs. że z reguły jeden z języków roboczych przekładu jest dla tłumacza językiem obcym i jedna z kultur też jest mu znana gorzej. Są one jednak podporządkowane innemu celowi: konstrukcji kompozycyjnej. Kovač. strategii i technik odpowiednich dla języka docelowego.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 301 Problem rozumienia takich relacji. zapożyczeń różnego rodzaju. Hamburg 2013. których charakter jest w przypadku relacji międzytekstowych czy w przypadku relacji tekst-tekstem.

które są eksplicytne. często nawet opatrzonych cudzysłowem. 1. Niekiedy są to markery implicytne. Gałczyński). Różewicza są to markery eksplicytne w formie bezpośrednich cytatów (np. Rys.I.302 Piotr Sulikowski Czasownik drżeć zawiera w języku wyjściowym komponent reakcji żywego organizmu na dane zjawisko. tekstami danego autora. w tomie Wiersze i obrazy cytowany jest K. W przypadku wielu utworów T. tekstami epoki. redukcje stylistyczno-pragmatyczne i imitacje leksykalne. określiłem je jako riddle forms (formy zagadek). Drugą co do wielkości grupę stanowią redukcje leksykalne (28%). wzorcami tekstowymi. jako już zdefiniowane kontakty między tekstem a  innymi tekstami (tekstemami. Różewicza. Różewicza w tłumaczeniu na język angielski (źródło: Sulikowski 2013: 144). genre’u  itp. można zauważyć następujące zjawiska: Zależności intertekstualne. czego nie zawiera bardziej fizyczny w swoim znaczeniu czasownik vibrate. które dla polskiego .) mogą wystąpić w  formie markerów intertekstualności (pojęcie zaczerpnąłem ze świetnej pracy Majkiewicz). również umotywowane z  jednej różnicami i  nieprzystawaniem pól semantycznych. z drugiej strony wyborem określonego ekwiwalentu przez tłumacza. implicytne lub ukryte. Rozpatrując wyniki poszukiwań elementów intertekstualnych i  intersemiotycznych w całej twórczości poetyckiej T. Niewielkimi grupami są amplifikacje leksykalne (8%). które wymagają bogatszej wiedzy tłumacza. Techniki przekładowe zastosowane w wybranych utworach z Selected Poems T.

m. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. określane przez Drewnowskiego (42–46) jako „ćwiczenia poetyckie”. do poezji Juliana Tuwima. „czcijcie płomień żywy / który za wolność tej ziemi / młody i jasny zgasł” (P1. 373). Peipera czy Leśmiana. Zjawisko takie odnajdujemy w tomie Srebrny kłos (1955). gdzie analizowany jest obraz H. który pomimo realizacji wspomnianej poetyki minimalizmu stosuje również klasyczne formy wiersza i zawiera liczne nawiązania IT.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 303 czytelnika są z pewnością bardziej czytelne niż dla odbiorcy w innym języku. 239) czy „Jan Józef ” (P4. Lwa Tołstoja i Josepha Conrada. styl poezji Przybosia. Częstą zależnością IS. do faktów historycznych. 372). Ciekawą formą zabaw intertekstualnych (IT) Różewicza są. niektóre trudne do odgadnięcia. jak i prywatne polemiki ze „starym poetą” Leopoldem Staffem (Formy 1958). Centralny dla moich badań Różewicza jest rok 1952. 160). „leśmianek” (P4. wprawki przetwarzające. występującej zarówno w  formie opracowań motywów biblijnych. 410). np. czasem w  formie pastiszu. Boscha „Syn marnotrawny” (P1. Zależności intersemiotyczne (IS) oznaczają odniesienia do zjawisk nietekstowych. 367. realizujący zasadę „minimum słów” do takiego samego minimum redukuje w latach pięćdziesiątych swoje nawiązania intertekstualne (IT). 406).in. u Jacka Kaczmarskiego. częste są u Różewicza gry IS . którą obserwujemy np. Takie zjawisko występuje w tomie Cóż z tego że we śnie (2006) Adam Mickiewicz. „w kraju czterdziestu ośmiu gwiazd / planują budowę podziemnych miast / chcą życie / zepchnąć pod ziemię / przed promieniami wodorowych słońc” (P1. W  tomach następnych obserwować można skażenie intertekstualne Różewicza językiem propagandy komunistycznej. np. pisarzy. „skażony”. np. W latach 60.: „Gotujcie królom szubienicę” (P1. „tak wyglądała zagłada / obozu jeńców radzieckich” i  dalej „Nie słyszeli tego strzału / i  nie widzieli tej śmierci / Morgan i  Rockefeller / Krupp Cloy i Thyssen” (P1. Różewicz powojenny. ale i powrót do źródła kultury europejskiej: Biblii. np. 411) oraz nawiązania do twórczości Hansa Christiana Andersena. „Nieznany list” (P2. np. jest opisywanie językiem dzieł malarstwa. kiedy angażował się w swojej poezji politycznie. 357). Niektóre odniesienia IS zabezpieczały zapewne Różewicza wobec cenzury. bez uwzględniania ich dzieł. tekstów Kornela Filipowicza. kiedy pojawia się tom Wiersze i obrazy. historii kultury.

304

Piotr Sulikowski

z artystami, jak np. w 1961: Zielona róża. Kartoteka i Głos anonima postaci van
Gogha, Witkacego i jego śmierci („Ślepa kiszka”) i sztuki włoskiej.
W tomie Nic w płaszczu Prospera pojawiają się nieliczne gry lingwistyczne:
„końbysięuśmiał” (P2, 336) oraz liczne relacje IT: nazwiska, tytuły czasopism,
Liryki lozańskie Mickiewicza, Shakespeare, motywy klasyczne (Venus, Leda,
wieża Babel). Od lat 60. zaobserwować można coraz częstsze relacje IS z filmem, nowymi mediami.
Szczególnie znaczące okazują się lata osiemdziesiąte. W  tomie Na powierzchni poematu i w środku (1983) stwierdziłem wiele dosłownych cytatów
opatrzonych cudzysłowem, niekiedy w  językach obcych. Relacje IS stają się
coraz bardziej zagadkowe, trudne do przetłumaczenia, np. [Friedrich] Hölderlin, [Stefan] Kisiel[ewski], Stefan Otwinowski. W  tomie Płaskorzeźba (1991)
pojawiają się cytaty w językach obcych (niemiecki, francuski, łacina).
Jednym z  ciekawych utworów w  zakresie IT i  IS jest „Poemat autystyczny” będący kolażem m.in. następujących motywów: bezpośrednich tłumaczeń
Bergsona, wypowiedzi Religi, cytatów z  Mickiewicza, modlitw chrześcijańskich oraz relacji IS z osobami: Klaus Mann, [Witold] Wirpsza, Witkacy, [Mieczysław] Jastrun, [Karol] Irzykowski, August von Goethe, Martin Heidegger
i Kornel Filipowicz.
W  latach 90. (Zawsze fragment, 1996; Zawsze fragment. Recycling, 1998)
technika kolażu jest stale obecna, a nawet dochodzi do cytowania graficznego,
jak w przypadku rękopisu Wandy Rutkiewicz w formie facsimile (P4, 16).
Tomy po roku 2000 są praktycznie nieprzetłumaczalne z powodu nagromadzenia różnorakich relacji IT i IS (Uśmiechy, 2000; Nożyk profesora, 2001;
Szara strefa, 2002; Wyjście, 2004; Cóż z tego że we śnie, 2006).
Gra z czytelnikiem wymaga ogromnej wiedzy ogólnej i erudycji (Reichstag,
Jagiełło, Moniuszko, Eryś (sic) Honecker, Władysław Łokietek), znajomości literatury polskiej (Longinus Podbipięta, Edward Stachura, Wyspiański, Jan Józef Szczepański), międzynarodowej (Król Ubu z Ubu Roi ou les Polonais, sztuki
Alfreda Jarry; Steinbeck; Else Lasker-Schüler; Dante Alighieri; Paul Valéry),
filozofii i  teologii (Tomás de Aquino, Roman Ingarden, Friedrich Nietzsche,
Tadeusz Kotarbiński, Dietrich Bonhoeffer) i świetnej orientacji w codziennych
wydarzeniach medialnych (ksiądz Jankowski i  jego majętność, Festiwal Piosenki w Opolu, Maradona, Dudek, Małysz, Ronaldo).
Jakie wnioski można wysnuć z przedstawionych wyników?
1. Oczywiście systemy leksykalne języków, zakresy znaczeniowe i pojęciowe
nie przystają do siebie, co jest różnicą obiektywną.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

305

2. Zależności intertekstualne i intersemiotyczne są w wysokim stopniu spersonalizowane, zależne od prywatnych doświadczeń i  specyficznego rozumienia kultury i  mediów przez każdego z  uczestników komunikacji
literackiej.
3. Trudności przekładu rosną wraz z podwyższaniem poziomu tekstu i skomplikowaniem jednostek przekładowych.
4. Na wyższych poziomach tekstu literackiego pojawiają się cechy intertekstualne, intersemiotyczne, które wraz z jednostkami niższego rzędu tworzą
kompozycję utworu.
5. Poetyka i  zasób prywatywnych relacji IT i  IS Różewicza powodują (np.
„nasz pan apostolski”, „trzecia dama polskiego teatru i filmu”, „pisarz Józef
H.”, „Rysio”, „Pani Profesor”), że jego utwory mimo obiektywnej łatwości
ich tłumaczenia stają się nieprzekładalne, co starałem się pokazać na podstawie krótkiego podsumowania.
Może właśnie to nagromadzenie elementów stanowiących domenę wyłącznie polskiej kultury, będących niewiadomą dla czytelnika obcojęzycznego, również spowodowało, że niedawno zmarły, bardzo przeze mnie ceniony,
„poeta skażony” nigdy nie dostąpił zaszczytu otrzymania nagrody Nobla.
Tłumaczenie zatem, mówiąc klasycznie, może zapewnić nieśmiertelne
laury poecie, ale i strącić go z międzynarodowego piedestału, również z powodu podjętych przezeń wyborów kompozycyjnych w  dziele literackim,
hermetycznych dla czytelnika.

Bibliografia
• Barańczak, Stanisław (2004): Ocalone w tłumaczeniu. a5, Kraków.
• Bartmiński, Jerzy / Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława (2009): Tekstologia. PWN, Warszawa.
• Ingarden, Roman (1960): O dziele literackim: Badania z pogranicza ontologii, teorii języka i filozofii literatury. PWN, Warszawa.
• Nycz, Ryszard (1993): ‘Tekstowy świat’. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze. IBL, Warszawa.
• Nycz, Ryszard (1995). Intertekstualność i  jej zakresy. [w:] Tekstowy świat.
Poststrukturalizm a wiedza o literaturze. IBL, Warszawa.
• Różewicz, Tadeusz (1994). Poezje wybrane. Selected Poems. Tłumaczenie
Adam Czerniawski i Richard Sokoloski. Wydawnictwo Literackie, Kraków.

306

Piotr Sulikowski

• Sulikowski, Piotr (2013): Mountains and Words. Tadeusz Różewicz’s Selected Poems in English. On Translation Techniques in the Language of Poetry.
Verlag Dr. Kovač, Hamburg.
• Sulikowski, Piotr (2007): Neologismus in der polnischen Dichtung – eine
translatorische Analyse: Besprochen an Hand der Beispiele aus dem übersetzerischen Werk von Karl Dedecius. Verlag Dr. Kovač, Hamburg.
• Sulikowski, Piotr (2008): Strategie und Technik der literarischen Übersetzung an aus-gewählten Beispielen aus Bertolt Brechts Hauspostille im Polnischen und im Englischen. Wydawnictwo Naukowe US, Szczecin.
• Wille, Lucyna (2003): Semantische Figuren in der Übersetzung: ein Spiel mit
Wort und Werk. Tectum, Marburg.

The problem of intertext and intersemiotic relationships in translation.
Based upon Tadeusz Różewicz’s translations into English
Summary
The following article discusses the problem of intertextual and intersemiotic relationships within a literary text as a problem in the literary translation.
Sulikowski describes shortly his proven model for the analysis of a literary text,
built of four structural levels (lexical level, syntactic level, stylistic-pragmatic
level, level of higher semantic units). He states the commonly known differences between semantic fields and meaning extensions in different languages. The
intertextual and intersemiotic relationships appear on higher text levels, they
are highly personified, dependent from author’s experiences and his/her specific understanding of culture and media. The literary translation depends on
their proper unscrambling by the translator. Różewicz’s poetry appears to be
partially untranslatable because of the increasing amount of these relationships
in the later periods of his literary oeuvre.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

307

Anna Szyntor-Bykowska
Uniwersytet Szczeciński

O pewnym typie defrazeologizacji na przykładzie języka
poetyckiego (komunikat)

Słowa kluczowe:
związek frazeologiczny, defrazeologizacja, obrazowość związku frazeologicznego,
innowacja frazeologiczna
Keywords:
idiom, demetaphorisation, imaging idiom, idiomatic innovations

Defrazeologizacja była już od dawna obiektem badań lingwistycznych. Pisali o niej m.in. Stanisław Bąba1, Gabriela Dziamska-Lenart2, Danuta Buttler3,
Agnieszka Krygier4, Jarosław Liberek5, Grażyna Majkowska6, Jadwiga Stawnicka7, Anna Pajdzińska8, Marian Kucała9 i Wojciech Chlebda10. Przeglądu ich
rozważań dokonał Karol Świetlik11 w artykule Pojęcie defrazeolgizacji w polskiej
teorii frazeologii.
S. Bąba, Innowacje frazeologiczne współczesnej polszczyzny, Poznań 1989, s. 185.
G. Dziamska-Lenart, Z zagadnień defrazeologizacji stałych związków wyrazowych, w: Z zagadnień frazeologii, stylistyki i kultury języka, pod red. S. Bąby, P. Flicińskiego, Poznań 2006, s. 33.
3
D. Buttler, Polski dowcip językowy, Warszawa 1974.
4
A. Krygier, Upozorowane frazeologizmy i upozorowane defrazeologizacje w twórczości poetyckiej
Stanisława Barańczaka – mechanizmy konstrukcji, w: Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań nad polszczyzną, t. I: Materiały II Kolokwium Językoznawczego. Szczecin, 16–18 września
1992 r., pod red. M. Białoskórskiej i S. Kani, Szczecin 1994.
5
J. Liberek, Innowacje frazeologiczne w powojennej fraszce polskiej, Poznań 1998, s. 34.
6
G. Majkowska, Klasyfikacja semantyczna zamierzonych modyfikacji związków frazeologicznych,
w: Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej V, pod red. M. Basaja i D. Rytel, Wrocław 1988.
7
J. Stawnicka, Innowacje frazeologiczne we współczesnych nagłówkach prasowych, w: Język a komunikacja 1. Zbiór referatów z konferencji „Język trzeciego tysiąclecia”. Kraków, 2–4 marca, pod
red. G. Szpili, Kraków 2000, s. 209.
8
A. Pajdzińska, Defrazeologizacje w  poezji Tymoteusza Karpowicza, w: „Biuletyn Lubelskiego
Towarzystwa Naukowego. Humanistyka”, t.22, nr 2, Lublin 1980.
9
M. Kucała, Defrazeologizacja w nowszych przekładach Biblii, w: „Z polskich studiów slawistycznych, seria IX, Językoznawstwo. Prace na XII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Krakowie
1998”, Warszawa 1998.
10
W. Chlebda, Defrazeologizacja jako ogniwo procesów społecznych, w: Sprawozdania Opolskiego
Towarzystwa Przyjaciół Nauk1991. Wydział II Języka i Literatury”, seria B, nr 23, Opole 1992, s. 17.
11
K. Świetlik, Pojęcie defrazeologizacji w polskiej teorii frazeologii, w: „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza IX”, Poznań 2002, s. 237–249.
1
2

308

Anna Szyntor-Bykowska

Celem mojego wystąpienia jest zasygnalizowanie pewnego typu defrazeologizacji, któremu – jak się wydaje – nie poświęcono dotychczas zbyt wiele uwagi.
Podejmując ten temat, nawiązuję też do swoich wcześniejszych rozważań zawartych w referacie poświęconym Mechanizmom defrazeologizacyjnym na przykładzie tekstów poetyckich12. W tym miejscu przypomnę jedynie najważniejsze
zawarte w nim ustalenia, które będą stanowiły wstęp do dzisiejszych analiz.
A zatem na użytek niniejszej pracy przyjmuję, że defrazeologizacja to takie
użycie związku frazeologicznego, w której w mniejszym lub większym stopniu
odżywa jego znaczenie strukturalne. Jest to uwarunkowane zabiegami formalnymi na tym frazeologizmie lub na jego kontekstach – minimalnym czy maksymalnym. Prowadzone tu rozważania, oparte na materiale poetyckim, porządkuję z uwagi na stopień zaawansowania zabiegów defrazeologizacyjnych,
czyli stopień, w  jakim doszło do odżycia znaczenia strukturalnego spetryfikowanego połączenia słownego. Opieram się zatem na następującej typologii
defrazeologizacji, w której wyróżniam:
1. defrazeologizację częściową, polegającą jedynie na krótkotrwałym osłabieniu znaczenia realnego stałego połączenia wyrazowego, momentalnym
odżyciu jego obrazowości, wzmocnieniu ekspresji, jednak dla interpretacji
tekstu decydujące okazuje się znaczenie realne frazeologizmu,
2. grę znaczeń, kiedy dla interpretacji tekstu ważne są jednocześnie znaczenie
metaforyczne i dosłowne frazeologizmu,
3. defrazeologizcję całkowitą, kiedy związek frazeologiczny traci znaczenie metaforyczne, a w interpretacji tekstu istotny jest jedynie jego sens dosłowny13.
12

13

Słowo. Tekst. Czas XI. Frazeologia słowiańska w aspekcie onomazjologicznym, lingwokulutrologicznym i frazeologicznym, pod red. M. Hordy, W. Mokijenki, T. Szutkowskiego, H. Waltera,
Szczecin – Greifswald 2012, s. 444–449.
Językoznawcy w różnorodny sposób porządkują omawiane przez nas zjawisko defrazeologizacji, np. klasyfikacja A. Pajdzińskiej uwzględnia trzy typy omawianego zjawiska: defrazeologizację
tylko planu treści, defrazeologizację dotyczącą planu treści jak i planu wyrażania oraz pozostanie
jedynie obrazu, dotychczas ukrytego w  strukturze znaczeniowej związku, a  ożywionego przez
jej naruszenie., por. Defrazeologizacje w poezji…, op. cit., s. 34.; M. Kucała, wskazując na różne
stopnie defrazeologizacji, mówi o  jej dwóch typach: defrazeologizacji częściowej – modyfikacji
frazeologii i defrazeologizacji zupełnej (całkowitej). Wskazuje, że: Przy rozpatrywaniu defrazeologizacji ważne są stopnie jej występowania: defrazeologizacja częściowa (niewielka, znaczna, bardzo
znaczna) – całkowita, por. Defrazeologizacja…, op. cit., s.164; G. Majkowska mówi o zamierzonej
dwuznaczności i defrazeologizacji pozornej. Tę pierwszą określa w następujący sposób: Cechą wyróżniającą modyfikacje tego typu jest współwystępowanie znaczeń – tradycyjnego (wyjściowego)
i  zmodyfikowanego lub dosłownego i  metaforycznego. Natomiast według badaczki defrazeologizacja pozorna polega na takim przekształceniu frazeologizmu, by przy „lekturze naiwnej”, czy też
nie respektującej reguł gry językowej proponowanej przez nadawcę, odbiorcy narzucało się tylko
znaczenie dosłowne związku wyrazowego., por. G. Majkowska, Klasyfikacja semantyczna…, op.
cit., s. 139.; G. Dziamska-Lenart z perspektywy poziomu zabiegów defrazeologizacyjnych wyróżnia: osłabienie znaczenia przenośnego, stan równowagi między znaczeniem metaforycznym i do-

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA

309

Przejdźmy do przykładów ilustrujących wymienione wcześniej typy defrazeologizacji. Zwróćmy jednak uwagę na fakt, że przywoływane niżej związki frazeologiczne, podlegając w  mniejszym lub większym stopniu procesowi
defrazeologizacji, odsłaniają obraz w  nich zawarty bądź znaczenie dosłowne
wynikające z sumy znaczeń ich komponentów. Przejdźmy zatem do cytatów.
Jako przykład defrazeologizacji częściowej niech posłuży nam fragment tekstu
Tadeusza Dulemby. Autor wykorzystał w utworze W lasku arkońskim mechanizm oparty na relacji pokrewieństwa słowotwórczego między elementem wewnętrznym struktury frazeologicznej a elementem kontekstowym:
Ktoś śpiew ptaka
wrzaskiem zgasił,
Pewnie człowiek
z móżdżkiem ptasim.
Dulemba, Przekładaniec 16
Komponent przymiotnikowy aktualizowanego wyrażenia ptasi, kurzy
móżdżek iron. ‘o  czyimś ograniczonym umyśle, także o  osobie mającej taki
umysł’ w relacji z formą dopełniacza rzeczownika ptak udosławnia się, w wyniku czego zostaje na moment uwidoczniony w świadomości czytelnika obraz
małego, ptasiego móżdżku, który ukryty jest pod znaczeniem metaforycznym
omawianego wyrażenia frazeologicznego. Mechanizm ten nastawiony jest jedynie na podkreślenie ekspresji i wyrazistości fraszki, ponieważ głównym celem omawianego utworu jest krytyczne scharakteryzowanie człowieka, który
nie umie zachować się w odpowiedni sposób na łonie przyrody.
W kolejnym przykładzie mamy do czynienia z bardziej zaawansowaną defrazeologizacją nastawioną na grę znaczeń: metaforycznego i dosłownego. Odwołajmy się do stosownego cytatu, stanowiącego poetycki opis rzeki Żabnicy:
(…)
I toczy się rzeka
Wciąż rzeka
Bezszelestna o tej porze
Rzeka
Wszystko w siebie wciąga
Zabiera
słownym oraz wysunięcie się na plan pierwszy znaczenia strukturalnego i pozostanie w tle znaczenia metaforycznego., por. G. Dziamska – Lenart, Z zagadnień defrazeologizacji…, op. cit., s.36.

Oba opisane zabiegi: i innowacja regulująca w zakresie aspektu.310 Anna Szyntor-Bykowska Szczupak się z niej Nie wyrwie Mucha Nie siądzie. Bąba zalicza do grupy innowacji regulujących. pochodzącym z tomu Chłód nocy Józefa Bursewicza: (…) Umarła moja żona I dziwiły się drzewa Że nie skacze po bruku jej głos Nieśli trumnę na ramionach Opasani skórami rymarze 14 Taki typ przekształceń S. szczupak. Poznań 2009. doskonałe. Taki śmieszny jest ten strach 35 W powyższym liryku zaktualizowana została fraza mucha nie siada. i innowacja kontekstowa. W interpretacji cytowanego tekstu należy przecież uwzględnić oba znaczenia spetryfikowanego połączenia słownego. s. S. W naszym przykładzie użyto go w formie dokonanej mucha nie siądzie14. wyjątkowe’. W  analizowanym fragmencie użyto jej innowacyjnie. Wchodzą one z komponentem analizowanego związku mucha w relację wspólnoty pola tematycznego: nazywają bowiem zjawiska z zakresu świata przyrody. Dodatkowo tak zmodyfikowany frazeologizm wprowadzono w  nietypowy dlań kontekst. 27. udane. bez wad. por. będąca synonimem treści ‘o czymś. . Wszak dla wymowy utworu ważna jest ich wzajemna interakcja semantyczna: opisywana rzeka jest wyjątkowa i doskonała (mucha nie siada) i żadna mucha na niej nie siądzie. ponieważ w  normie frazeologicznej ów związek utrwalony jest w  aspekcie niedokonanym. Z grą znaczenia dosłownego i metaforycznego mamy również do czynienia w kolejnym. sprawiają. co jest bez zarzutu. lirycznym utworze. (…) M. że odżywa znaczenie dosłowne interesującego nas frazeologizmu. w  którym pojawiają się leksemy typu rzeka. Bąba. Witkowski. Frazeologia polska.

gębę.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 311 Umarła moja żona Zamknięto jej usta i nogi I przez to mógł śpiewać ksiądz (…) J. buzię. Zadziwiający jest natomiast fakt. skłonić kogoś do milczenia’. Przykład takiej defrazeologizacji odnajdujemy w utworze cytowanego już wcześniej szczecińskiego fraszkopisarza – Tadeusza Dulemby: Domokrążca . dzięki czemu mogła odbyć się uroczystość żałobna: i przez to mógł śpiewać ksiądz. Bursewicz. Dulemba. zatkać komuś (czymś) usta. tylko o to. W opisywanej w tekście rzeczywistości nie dziwi nikogo kondukt żałobny. euf. By oddać te sensy. że frazeologizm stracił zupełnie swoje znaczenie metaforyczne na rzecz znaczenia dosłownego. A zatem dopiero śmierć i zamknięcie zmarłej w trumnie były w stanie uciszyć żonę rymarza. Przypomnijmy. W tekście nie chodzi bowiem o to. Przejdźmy do przykładu defrazeologizacji. 33 Autor tego zabawnego tekstu wykorzystał frazeologiczne wyrażenie ktoś z ikrą ‘osoba energiczna i pełna wigoru’.Był tu jakiś facet z ikrą. Bombowe niewypały. pysk ‘zmusić. że bohaterka nic nie mówi: dziwiły się drzewa/że nie skacze po bruku jej głos. który rozwinął składnikiem szeregowym i nogi. że tytułowy domokrążca był człowiekiem pełnym wigoru i temperamentu. spowodował. posp. w którym zaktualizowany został cytowany związek słowny. że posiadał rybią ikrę. którą chciał . mordę. który interpretowany jest jako doraźne zestawienie słowne. której semantycznym skutkiem jest całkowite odżycie znaczenia dosłownego spetryfikowanego połączenia słownego. którą była jej nadmierna gadatliwość. poeta odwołał się do frazeologizmu zamknąć. Innowacja zamknąć komuś usta i nogi w opisywanym kontekście uruchamia oba znaczenia związku wyjściowego: autor wiersza opisał dosłowne zamknięcie gadatliwej bohaterki w  trumnie (dokładniej: jej ust i  nóg) i  jej zamilknięcie. dziękuję tak mi przykro. . D. że tego typu innowacje prowadzą do eliminacji znaczenia metaforycznego związku frazeologicznego. Chłód nocy 14 Treść wiersza Ballada o śmierci żony rymarza skupiona jest na podkreśleniu cechy umarłej.Może kupi pani kawior? -Nie.Kto mamusiu do nas pukał? . Kontekst maksymalny.

S. A jednak innowacyjnie użyty frazeologizm godziny szczytu podsuwa nam szereg obrazów z nim związanych. Jeden z  nich określa przecież jednostki czasu – godziny. natłok ludzi. Liczba mnoga. wzmocnionych i wyrazistszych dzięki innowacji stłoczone godziny szczytu oraz kontekstowi maksymalnemu.312 Anna Szyntor-Bykowska sprzedać. ścisk. Widzimy zatem obraz zatłoczonego miasta. Narodowy Korpus Języka Polskiego PELCRA (data eksploracji 9. albo inaczej: obrazowość związku nie wynika ze znaczeń. co więcej. ciżba’. Raszka. skutkowały defrazeologizacją spetryfikowanych połączeń słownych. uzyskuje na skutek różnych zabiegów obrazowość. W analizowanym fragmencie 15 16 Według Słownika frazeologicznego. We wszystkich czterech przytoczonych przykładach różne zabiegi modyfikacyjne. stłoczone godziny szczytu niosą nas otępiałych znużeniem i gwarem przyziemnych doznań pełzających po mapach naszych wyobrażeń. Wówczas . że sam w sobie frazeologizm godziny szczytu nie jest obrazowy. Por. jezdnie są całkowicie zapchane. Jest to zatem przykład innowacji rozwijającej. które podsuwają jego komponenty. parkingi zapchane. 372. Pierwszy z  nich odnaleźliśmy w poetyckim tomiku Heleny Raszki Liczba mnoga: Hymn przemijania Przemijamy w gorączce. którym poddano frazeologizmy. zmęczeni ludzie się tłoczą. Warszaw 1974.05. Zauważmy ponadto. s. Odwołajmy się do stosownego przykładu. w którym pojawiają się słowa „stłoczone godziny szczytu/ niosą nas/ otępiałych znużeniem i  gwarem”. Przewrotność fraszki zasadza się zatem na całkowitym odżyciu znaczenia dosłownego zaktualizowanej struktury frazeologicznej. 48 Autorka wiersza zdecydowała się powiązać wyrażenie godziny szczytu ‘godziny wzmożonego ruchu pojazdów. w którym samochody stoją w korku. Na początku września pani Marzena wybrała się z córką na zakupy. Godziny szczytu. koszmar. kiedy narażony na nią związek zasadniczo nieobrazowy. wzajemnie obijając się o siebie16. H. które są pojęciem abstrakcyjnym. pędzą. to znaczy w mniejszym lub większym stopniu aktywizowała się obrazowość związków lub ich potencjalne znaczenie dosłowne. W swoich materiałach znalazłam pojedyncze przykłady defrazeologizacji.2014): Godziny szczytu trwają tu niemal cały dzień. który prymarnie odnosi się do ludzi15. maksymalnego obciążenia’ z imiesłowem stłoczone. Skorupki wyraz tłok oznacza ‘nagromadzenie.

również Tadeusza Dulemby. który związek uruchamia. odnosi się przecież do pojęcia abstrakcyjnego. Obrazu takiego nie wyprowadzamy jednak ze znaczeń słów stanowiących komponenty związku. wyróżnia się spośród innych. śmierć kogoś jest bowiem powodem zorganizowania stypy pogrzebowej. 17 zaczął uciekać przez miasto. zapożyczonej z sytuacji.) ‘być centralną postacią. Popularny słownik języka polskiego. do której odsyła. choć były to godziny szczytu. kto stanowi centrum jakiegoś towarzystwa. Dzięki odpowiedniemu ukształtowaniu kontekstu maksymalnego.Ale chyba pani przyzna.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 313 dochodzi zatem do częściowej defrazeologizacji polegającej na odsłonięciu obrazu kojarzonego z frazeologizmem. . który dosłownie oznacza: ‘właściwości psychiczne człowieka. interesujący nas frazeologizm zaktualizowany jest w dwóch znaczeniach: metaforycznym. a mianowicie zwrot być duszą czegoś (towarzystwa. w której czytamy: Na cmentarzu – ksiądz dobrodziej: . gdy ulice są zakorkowane. pod red. Zmarły duszą towarzystwa. gdyż dusza zmarłego uczestniczy w tym spotkaniu. Bombowe niewypały 32 W  przytoczonym fragmencie podstawą zabiegów defrazeologizacyjnych jest również frazeologizm o obrazowości konotowanej. Obraz. Dulemba. Warszawa 2000. świadomość’. który sam w sobie obrazowy nie jest. Za jej uruchomienie odpowiada przewrotne sformułowanie: zmarły duszą towarzystwa. stanowiącego poetycki opis uroczystości pożegnalnej. Komponent tego związku. rejestrujące w swoim składzie wieloznaczny komponent dusza. to skojarzenia z nim związane: wyobrażenie kogoś. Z nieco inną sytuacją mamy do czynienia w kolejnej fraszce. lecz na podstawie naszej wiedzy o świecie. psychika. i dosłownym. duch. Dunaja. inspiratorem czegoś. choć dotyczą frazeologizmu o obrazowości asocjacyjnej. B. T. w której w pierwszym i ostatnim wersie zostało zredukowane orzeczenie. 112. wzbudza ogólne zainteresowanie. elipsa ta stanowi bowiem oś konstrukcyjną całej fraszki. że wyeliminowanie komponentu werbalnego z  omawianej struktury frazeologicznej nie wpływa na zmianę jej znaczenia. s. Że na stypie pogrzebowej. dusza. odgrywać najważniejszą rolę w czymś’. zebrania itp. są głębsze niż w przykładzie poprzednim: prowadzą do gry znaczeń dosłownego i przenośnego. W cytowanej fraszce zabiegi defrazeologizacyjne. obdarzony nieśmiertelnością’17. ‘w religii chrześcijańskiej: duchowy pierwiastek istot ludzkich odrębny od ciała. Należy dodać również.

but on the effects of formal semantic treatments. sytuacje. Deeper forms of demetaphorisation do not focus reader's attention on imagery of the relation. Z wyrazistą aktywizacją takich konotowanych obrazów mamy do czynienia w przypadku defrazeologizacji ukierunkowanej tylko na odsłonięcie obrazowości związku i jego ekspresję. że: 1. który w mniejszym lub większym stopniu prowadzi do odżycia obrazowości frazeologicznej i/lub znaczenia dosłownego związku frazeologicznego. których obrazowość wynikała ze znaczeń komponentów tworzących daną strukturę frazeologiczną. The author shows on the example of poetic language innovations that there are examples when idiomatic expressions of connoted imagery of associated with them realities. należy zauważyć. 2. which to a lesser or greater degree leads to a revival of the idiomatic imagery and/or of the literal meaning of idiomatic expression.314 Anna Szyntor-Bykowska Przechodząc do podsumowania przeprowadzonych rozważań. 3. Najczęściej opisywane w literaturze przedmiotu przykłady defrazeologizacji dotyczyły frazeologizmów obrazowych. 5. kiedy defrazeologizacji mogą być poddane frazeologizmy o obrazowości konotowanej przez kojarzone z nimi realia. situations. The material which is described in the article proves that with distinct activation of such connoted images we have the case of demetaphorisation focused only on the unveiling of the imagery of the relation and its expression. na przykład opisywana powyżej gra znaczeń. Defrazeologizacja to wynik różnych zabiegów formalnych i/lub kontekstowych na frazeologizmach. The most commonly reported examples in the literature of demetaphorisation concern imaging idioms. their imagery results from the meanings of the components which create given idiomatic structure. . Głębsze formy defrazeologizacji. nie koncentrują już uwagi czytelnika na obrazowości związku. 4. lecz na efektach semantycznych zabiegów formalnych. A certain type of demetaphorisation based on example of poetic language (stateme) Summary The article describes the phenomenon of demetaphorisation understood by the author as a result of different formal and/or contextual treatments to an idiomatic expression. Pojawiają się jednak przykłady.

. Naším cieľom nie je skúmať vzťah jazyka a kultúry komplexne (ako napr. čo je dobré a zlé. anthropocentrism. gender. animal names. najmä zvierat. Z výskumu v rámci rodovej lingvistiky sme sa presunuli k ekolingvistickej problematike a tiež k vzťahu jazyka a kultúry. k jazykovému obrazu časti sveta nositeľov slovenského jazyka žijúcich na území Slovenska v 21. „Náš jazyk od začiatku určuje. geneder Keywords: dysphemism.. ako sa na to pozeráme. Zaznamenaná lexika nás inšpirovala k tomu. jazyka a  pomenúvanej skutočnosti. resp. Toto vymedzenie považujeme za dôležité vzhľadom na charakter výskumu. antropocentryzm. 1 Text bol napísaný v rámci riešenia projektu VEGA č. Anusiewicz (1995: 117-150) pri analýze obrazu mačky a koňa v poľštine).. čo je pre nás dôležité vidieť [.. storočí.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 315 Lujza Urbancová Univerzita Mateja Bela Zvieracie dysfemizmy a ich použitie v komunikácii1 Słowa kluczowe: dysfemizm.. Náš záujem o  problematiku jazyka a kultúry bol vyvolaný materiálom získaným pri výskume používania dysfemizmov. Jazyk sa podieľa na určení jednak toho. čo vidíme. J. správne a nesprávne.] a čo je menej dôležité [. ako to hodnotíme“ (Skutnabb-Kangas 2000: 12). Uvedené slová je možné rozvinúť v  rámci mnohých interdisciplinárnych postojov skúmajúcich podstatu vzťahu človeka. Budeme sa pohybovať v dvoch tematických okruhoch – antropocentrickosť jazyka v  oblasti ekolingvistiky a  použitie lexém jednotlivými rodmi v rodovej lingvistike. zaujíma nás výlučne súčasný stav v bežnej komunikácii a negatívne expresívna časť lexikálneho významu pomenovaní živočíchov.] Jazyk určuje aj to. Na začiatku našich úvah bolo pozorovanie dysfemizmov v komunikácii žien a mužov. aby sme sa venovali zvieracím dysfemizmom a v získanom materiáli zisťovali vzťah rodu komunikantov k  zvieracím dysfemizmom. nazwy odzwierzęce. 1/0142/14 Hovorová slovenčina v nadregionálnom priestore a sociálno-komunikačnej dynamike. čomu pre nás je potrebné a čomu nie je potrebné venovať pozornosť. jednak toho.

či je v definícii významu uvedené označenie podľa pohlavia (žena. kde sa venuje okrem iných oblastí aj komplexnému obrazu mačky a  koňa v  poľštine.316 Lujza Urbancová Pozornosť venujeme celej skupine zvierat označovaných ako domáce. v prvom stĺpci je uvedená lexéma označujúca zviera. spomeňme napríklad vedecký záujem Janusza Anusiewicza v monografii Lingwistyka kulturowa (1995). že zmena spôsobu života na vidieku priniesla so sebou aj zníženie počtu zvierat slúžiacich ľuďom v domácnostiach. 2003) a ako je špecifikovaný (zaujímalo nás aj to. sa zmenila z prevažne úžitkovej na baviacu či obveseľujúcu. môžeme uviesť. vychádzajúc s pozorovania bežného života. muž) alebo všeobecne človek. Rovnako ucelená je štúdia A. . tretí stĺpec ukazuje. Z českého prostredia čerpá štúdia H. druhý stĺpec označuje znakom + výskyt negatívne expresívnej časti lexikálneho významu v KSSJ. ktorými sa často obraznou formou zveličuje chyba alebo negatívna črta“ (Mistrík 1993: 125). Dąbrowskej a kol. rozdeľujeme podľa rodu aj komunikantov. či je negatívne expresívny význam jednotlivých lexém uvedený v Krátkom slovníku slovenského jazyka (KSSJ. prípadne žiadne označenie. v  druhej časti sú niektoré voľne žijúce zvieratá. Výsledky prezentuje tabuľka 1 (v prvej časti tabuľky sú zvieratá slúžiace ľuďom alebo žijúce v ich bezprostrednej blízkosti a  prijímajúce od nich potravu. Analyzovanie podôb vzťahu človeka k zvieratám vyjadrenom jazykovými prostriedkami má svoju tradíciu. Prokšovej o vzťahu človeka a psa v češtine (Prokšová 2013). resp. Aj bez špeciálnych štatistík. používame výraz významovo priezračnejší a neantropocentrický: zvieratá slúžiace ľuďom. živočíchov. (2000). vo štvrtom stĺpci je definícia z KSSJ. Hľadáme odpoveď na otázku o mieste zvieracích dysfemizmov v súčasnej komunikácii ľudí a keďže zvieracie dysfemizmy nie sú rodovo homogénne. Úloha zvierat. Všímame si. či sa uvádza rod. Na základe pozorovania bežnej komunikácie sme vytvorili korpus pomenovaní zvierat používaných ako dysfemizmy. ako sa antropocentrickosť jazyka ako stála a  potvrdená vlastnosť tohto komunikačného kódu prejavuje v  nami skúmanej oblasti. a piaty stĺpec ukazuje rod denotátu označeného daným dysfemizmom v bežnej komunikácii). Monografia podáva rozsiahly aj inšpiratívny prehľad o vzťahu jazyka a kultúry ponímanej v širšom zmysle slova. Dysfemizmy definujeme ako: „expresívne výrazy. význam v komunikácii pri dysfemizmoch. zaznamenali sme. ktoré nie sú uvedené v KSSJ. exotické zvieratá. ku ktorému sa vzťahuje expresívny význam). resp.

KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 317 Tabuľka 1. Zvieracie dysfemizmy v slovníkoch a v komunikácii Dysfemizmus KSSJ Muž/žena/ človek/0 Definícia podľa KSSJ/význam v komunikácii Komunikácia zviera + človek surový človek. ktorá je stále doma. nemravná žena žena sviňa + 0 nadávka človek vôl + 0 nadávka muž zajac - - začiatočník. netvor muž/žena baran + človek tvrdohlavý alebo hlúpy človek muž býk + človek mocný. hrubý človek muž cap + 0 nadávka muž holub - - začiatočník muž hovädo + človek nadávka človekovi muž hus + žena hlúpa. príliš temperamentný muž had + človek falošný človek muž hyena + človek bezočivý človek človek . neskúsený človek muž bažant + 0 nováčik. naivná žena žena kocúr + muž záletný muž muž kohút + muž vypínavý muž muž koza + žena nadávka žene alebo dievčaťu žena kôň + muž nadávka mužovi muž krava + 0 nadávka žena kvočka - - žena. začiatočník muž diviak - - neslušný muž. nespoločenská žena žena moriak + človek nadutý človek muž morka - - nadutá žena žena ovca - - obmedzená žena žena páv - - pyšný človek muž pávica + žena pyšná žena žena pes + človek bezohľadný človek muž prasa + 0 nadávka muž sliepka - - obmedzená žena žena somár + človek hlúpy človek muž suka + žena zlá.

naopak. čím boli človeku užitočné. žili s nimi a prispievali ku kvalite ich života. Pôvodne uvedené zvieratá slúžili ľuďom. vytvárajúci konotačný význam (páv. ale v Slovníku slovenského jazyka (1959 – 1968) je význam: o prítulných. somár. najmä o ženách). „Dištančné . strata domáceho zvieraťa bola neraz rodinnou tragédiou. že všetky slovenské pomenovania zvierat slúžiacich ľuďom a tých. Vlastniť napríklad kravu znamenalo mať obživu. Samotná lexéma zviera pri prenesení na človeka je dysfemizmus a označuje surového človeka. resp. ale uplatnili sa aj tie vlastnosti. čo mu poskytovali. aplikujúca sa najmä vo vzťahu človeka k prírode. huncút človek žirafa + človek chudý a vysoký človek človek žralok + človek nenásytný. bezohľadný človek muž Naša sonda ukázala. hovädo. bezohľadný človek človek ťava + 0 nadávka žena tigrica + žena krutá alebo príťažlivá žena žena veľryba - - žena s nadváhou žena vtáčik + 0 prefíkanec. ktoré ľudia kŕmia v blízkosti svojich obydlí. netvora. ťarbavý človek muž medveď + človek tučný. (Ondrejovič 1996: 19). V jazyku sa však neodrazila len táto kvalita zvierat (čiže to.318 Lujza Urbancová krysa + človek zákerný človek človek lišiak + človek prefíkaný človek muž líška + človek falošný človek žena maco + človek tučný. ťarbavý človek muž opica + žena nadávka žene žena opičiak + muž nadávka mužovi muž ropucha + 0 nadávka žena sup + človek hrubý. pes). Pri rozširovaní významov zvieracích pomenovaní sa uplatnila tzv. nadobudli adherentnú expresivitu a stali sa v slovenčine dysfemizmami (ako samostatné lexémy alebo v prirovnaniach) (napríklad aj taká lexéma ako mačka – v KSSJ sa síce dysfemický význam neuvádza. ktoré človeka situovali do nadradenej pozície (napr. čo on nemal). moriak. neschopnosť zvieraťa rozmýšľať ako človek). výrazným zdrojom adherentnej expresivity sa stal výzor zvieraťa. slabých. Ondrejovič: „Antropocentrizmus pomáha využívať prírodu pre svoje ciele. kohút). Ako tvrdí S. ale niekedy aj bez takéhoto vzťahu k realite (vôl. falošných ľuďoch. pávica. prípadne sa zvieraťu pripísali isté vlastnosti na základe pozorovania ich života. dištančná stratégia.

hus. Väčšina lexém sa dá použiť v prirovnaniach vzťahujúcich sa na obidve pohlavia. mäso). by mohli vzniknúť pri zabíjaní a ničení“ (Ondrejovič 1996: 18).] majú «na starosti» nielen potvrdiť výlučnosť človeka. Pri skúmaní použitia dysfemizmov v komunikácii sme sledovali také výpovede. Rozdiely sa v súčasnosti ukazujú v tom. sa stále používajú ako dysfemizmy. pes. žena). napr. neuvedenie pohlavia označovaného denotátu. sa väčšinou nepoužívajú na označenie iného pohlavia ani v prirovnaniach. napr. Zaujíma nás. Materiálna neutilitárnosť je reflektovaná v jazyku pozitívne. mačka. ktoré súčasný človek vníma ako zábavu. Ak si človek „vybral“ niektoré zo zvierat. vlna. poskytuje im potravu a nezískava úžitok v podobe priamej – materiálnej (mlieko. ale aj zbaviť ho nepríjemných pocitov. V bežnej komunikácii sú väčšinou isté dysfemizmy pripisované buď mužom. Výskum bol realizovaný dotazníkovou metódou v skupine 50 žien a 50 mužov vo veku 18 – 26 rokov (Prekopová 2014). krava. kocúr. vtedy sa zviera stáva bližšie človeku. príp. že lexémy označujúce zvieratá slúžiace ľuďom. aký má pohlavie respondentov vplyv na používanie daných lexém (tabuľka 2 a tabuľka 3). Človek pôvodne pre neho výlučne pozitívny (aj keď asymetrický) utilitárny vzťah „zhodnotil“ aj v negatívnych významoch lexém primárne označujúcich denotát zvieracieho pôvodu. Pri sledovaní rodu zvieracích dysfemizomov sme zistili. sa negatívne expresívny význam postupne stráca.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 319 stratégie [. resp. kohút na označenie mužov. Tabuľka 2. ale u lexém označujúcich zvieratá bývajúce v blízkosti človeka. napr. koza. alebo ženám. koza. suka ako označenie žien. lebo v tomto prípade nie je nutné aplikovať dištančné stratégie. Zo všetkých zistených lexém s negatívnou expresívnosťou sme vybrali len zvieracie dysfemizmy.. hus. ktoré vznikajú. Zvieracie dysfemizmy označujúce ženy Respondent – žena Škaredá žena Hlúpa žena Žena. Tie lexémy. ku ktorej má respondent negatívny postoj krava krava krava opica ťava opica šedá myška sliepka sviňa hrošica koza koza hus . ktoré majú v slovníku uvedené pohlavie označovaného denotátu (muž. kde sa lexéma vyskytuje v expresívnom význame bez spojky ako a bez atribútu. somár. pávica. že v  definovaní expresívneho významu lexém v slovníku sa preferuje lexéma človek..

Tabuľky ukazujú preferovanie pomenovaní zvierat slúžiacim ľuďom na označenie ženského rodu a  mierne výraznejšie používanie pomenovaní voľne žijúcich zvierat pri mužskom rode.320 Lujza Urbancová Respondent – muž škaredé káčatko krava krava ovca ovca hus sviňa oslica hyena sliepka ťava Tabuľka 3. ku ktorému má respondent negatívny vzťah mrož somár somár hroch sviňa muflón hovädo prasa opičiak opica Respondent – muž hovädo somár somár osol lama vôl Zvieracie dysfemizmy používajú respondenti oboch pohlaví a neprejavil sa výraznejší rozdiel v závislosti používania zvieracích dysfemizmov od pohlavia respondenta alebo označovaného. Uvedený výskum a jeho interpretácia naznačujú ďalšie postupy pri uchopovaní danej problematiky. . Zvieracie dysfemizmy označujúce mužov Respondent – žena Škaredý muž Hlúpy muž Muž. Zvierací dysfemizmus s najširším obsahom je krava – použil sa na označenie rôznych negatívnych atribútov ženy. Každé pomenovanie zvieraťa sa môže stať objektom podrobnej diachrónnej a synchrónnej analýzy na získanie údajov o vzťahu jazyka a kultúry. Podnetné by tiež mohlo byť porovnanie opisu lexikálnych významov v starších a novších lexikografických zdrojoch. Pri mužskom rode je to lexéma somár.

(eds. 1. Zarys problematyki.html [dostęp 20 I 2014]. 2013.KULTUROWE KONTEKSTY JĘZYKA 321 Bibliografia • Anusiewicz J. 2014. 1996. Warszawa.html [dostęp 20 I 2014]. Jazyková ekológia a ekológia lingvistiky. 2000. Sociolinguistica Slovaca 7. Językowy obraz świata i kultura.savba. a kol. Animal dysphemism’s and their place in communication Summary The author pays attention to that part of lexical meaning of animal names which has negative connotation. no. 11-44. .] Banská Bystrica. [w:] Grzegorczykowa R. • Krátky slovník slovenského jazyka. 3-24. Projekt koncepcji badawczej. Rodovo podmienené používanie dysfemizmov.). Wroclaw. 2000. [online].. http://www.. • Slovník slovenského jazyka. • Prekopová V. [online]. 1959 – 1968.. [w:] Jazykovedný časopis.. Menšina.. 47. 1993. [w:] Acta Univeritatis Wratislaviensis. Język i kultura. Človek a pes – kapitola z českého jazykového obrazu sveta. Encyklopédia jazykovedy. Bratislava. http://www. č. 1997. 191-197. 71-78. Dąbrowska A.juls. Lingwistyka kulturowa. 2218. Antropocentryzm leksyki „zwierzecej“.. • Mosiołek-Kłosińska K. The second part introduces results of animal dysphemisms usage research in common spoken communication. • Prokšová H.. She focuses on animals serving people and proves theories on anthropocentrism of the lexicon. s. Fleischer M.. • Skutnabb-Kangas T.savba.sk/ ssj_peciar. Wroclaw. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. • Anusiewicz J. jazyk a rasizmus.sk/ kssj_4. Zaron Z. Bratislava. 1995. s. roč. [w:] Jazyk a diskurz v kultúrnom a politickom kontexte. Bratislava.. s. • Ondrejovič S. [Diplomová práca.juls. 2003. • Mistrík J.. s..