*HAEMUS - Center for Scientific Research and Promotion of the Culture

*

ns

lka
a
B
e
n th ay o
s
ctice arch D
a
r
p
M
l
tura andma
l
u
C
- Gr

Tradiț
ii în
- Măr Balcani
țișoru
l-

т
ано
к
л
а
а Б та н
чаи а Мар
и
б
и о а Баб
н
р
ту
тн
Кул Дено
-

Култ
урни
- Ден обичаи
на
ят на
Баба Балкани
Мар
те
та Skopje 2016

*HAEMUS - Center for Scientific Research and Promotion of the Culture*

ns

lka
a
B
e
n th ay o
s
ctice arch D
a
r
p
M
l
tura andma
l
u
C
- Gr

Tradiț
ii în
- Măr Balcani
țișoru
l-

т
ано
к
л
а
а Б та н
чаи а Мар
и
б
и о а Баб
н
р
ту
тн
Кул Дено
-

Култ
урни
- Ден обичаи
на
ят на
Баба Балкани
Мар
те
та Skopje 2016

Cultural practices on the Balkans
- Grandma March Day Културни обичаи на Балканот
- Денот на Баба Марта Tradiții în Balcani
- Mărțișorul Културни обичаи на Балканите
- Денят на Баба Марта -

1

© Publisher: HAEMUS - Center for Scientific Research and Promotion of the Culture
© Authors: Vasilka Dimitrovska, Desislava Ivanova, Daniel Costache Bolocan, Elka Anastasova
© Translation: Desislava Ivanova, Boryana Dikova
© Editing in English: Marija Todorova
© Graphic design and layout: Elka Anastasova
© Cover design: Elka Anastasova, Alexandru Anghel
© Photography: Vasilka Dimitrovska, Desislava Ivanova, Daniel Costache Bolocan, Elka Anastasova, Alexandru Anghel
CIP - Каталогизација во публикација
Национална и универзитетска библиотека “Св. Климент Охридски”, Скопје
398.332.1:395.83(497)
CULTURAL practices on the Balkans: Grandma March Day = Културни обичаи на Балканот: денот на Баба Марта = Културни
обичаи на Балканите: денят на Баба Марта = Traditii în Balcani: Marţişorul / [authors Vasilka Dimitrovska ... [и др.]; translation
Desislava Ivanova; photography Vasilka Dimitrovska ... и др.]. Skopje: Center for scientific research and promotion of culture - HAEMUS, 2016. - 32 стр.: илустр.; 14,85x21 см
Текст на повеќе јазици. - Автори: Vasilka Dimitrovska, Desislava Ivanova, Daniel Costache Bolocan, Elka Anastasova
ISBN 978-608-65538-2-1
1. Насп. ств. насл. 2. Dimitrovska, Vasilka [автор]
а) Народни обичаи и верувања - Подароци - Пролетни празнувања - Балкан
COBISS.MK-ID 100585226
Skopje 2016
The project and exhibition are implemented by the institutional cross-border partnership ”National Identities within United Europe”,
signed between: HAEMUS - Center for Scientific Research and Promotion of Culture (Skopje, Republic of Macedonia), Mihalaki Georgiev
Regional Library (Vidin, Bulgaria), Buzau County Museum (Buzau, Romania) and Library Cultural Center (Kladovo, Serbia)

2

HAEMUS - Center for Scientific Research and Promotion of the Culture

Cultural practices on the Balkans
- Grandma March Day Културни обичаи на Балканот
- Денот на Баба Марта Tradiții în Balcani
- Mărțișorul Културни обичаи на Балканите
- Денят на Баба Марта Catalog for exhibition

Skopje 2016
3

Table of contence:
Cultural practices on the Balkans
- Grandma March Day - ..................................................................................................................................5
Културни обичаи на Балканот
- Денот на Баба Марта - ...............................................................................................................................11
Tradiții în Balcani
- Mărțișorul - ...................................................................................................................................................17
Културни обичаи на Балканите
- Денят на Баба Марта - ...............................................................................................................................22
Illustrations ....................................................................................................................................................26

4

Cultural practices on the Balkans
- Grandma March Day -

Introduction
The celebration of 1 March is related to the beginning of spring, but also some other customs that have been preserved
on the Balkans for a very long time. The date is celebrated by giving and decorating with special amulets made of red
and white thread. It takes place on 1 March according to the New Style calendar or on 14 March according to the Old
Style calendar. The amulets have specific ritual attributes. They are given to friends and relatives, who carry them most
often on their clothes or around the wrist.
The custom of giving amulets on the 1 March is spread across the territory of Republic of Macedonia, Bulgaria, Romania
and Moldova, and also in the northern part of Greece and in the southern and eastern parts of Serbia. So this custom gets
5

beyond the national frames of any of these countries and widens its meaning throughout the south-eastern European
region.
The tradition is said to have originated before Christianity and carries different believes related to the magic of the red
colour and the white colour that are symbols of health, purification and protection. They are also related to the beginning
of spring and the first day of the agrarian year. There are other local practices related to the beginning of spring (i.e. the
purification rituals in Moldova) that are part of a wider cultural frame concerning the celebrating of spring.
The Amulets
The celebration of the Grandma March Day is related to the amulet making – one type is the hand crafted amulet
made by twisted pair of threads (usually white and red) that is carried for protection. Although the amulets have
identical symbolism in the different countries, the names are different - Martinki (Мартинки in Macedonia), Martenitsa
(Мартеница in Bulgaria), Martishor (Mărţişor in Romania and Moldova)
In the past the amulets were produced by the eldest woman in the household, but today they are made by everyone.
According to the tradition the amulets have to be prepared the night before or on 1 March before sunrise. According to
some believes the more you twist the thread the less the snakes would twist around the people’s feet while they do their
farm work.
Moreover, in some regions of the Balkans there is a belief that when the amulet is worn around the wrist, it should not
be “seen by the sun” so the holder of the amulet, “will not be burned by the sun in the summer”.
Usually the amulets are made of red and white thread, but other colors could be included as well – black in Macedonia,
green and blue in Bulgaria, which also protect against evil. Sometimes they can contain accessories like beads, coins
6

or anthropomorphic figurines. In the past they used to be knitted or sewed using wool and cotton. Later silk, linen and
hemp were used. Whereas nowadays all modern materials and techniques are used.
The traditional amulets were made by the housewomen using the available/conventional materials, available in the
household, like wool, yarn and cotton threads. Nowadays, the amulets are made in dedicated handcrafts workshops, but
there they are also mass produced by using wood and plastic.
Customs related to the Grandma March Day
In the past, the amulets were worn by kids, girls and young women, and rarely men and elder women. The amulets are
also used to be hanged on the yard fences, on the spindles, on the door handles as well as on the horns and on the legs
of the livestock.
The amulets were worn not only for the health and happiness of people, but also for protecting all their property and
keeping the evil away. Depending on the local traditions, the amulets could be worn for a few days or weeks in March.
Frequently, the time to take off the amulet is related to the return of migratory birds or the blooming of trees.
When the first stork or swallow is seen the amulet should be hanged on a tree. Apart from hanging the amulet on a
blooming fruit tree, it could be thrown into a river or placed under a stone. If bugs appear under the stone it is believed
that the year will be fruitful.
Origin
There are many folktales and legends related to the origin of the amulets that are passed on verbally in the regions where
the custom is practiced. Some of the typical characteristics of the ritual, and especially tying the twisted white and red
7

woolen threads, could be traced back to the history of Hellenic and Roman times and also to the traditions of other
peoples that settled the Balkans in the past.
The month of March and the whole March cycle of customs have greatly accentuated magical character oriented towards
stimulating the nature, fertility and crops. According to some researchers the name of the month comes from the Latin
“martius” the name of the first month of the old Roman New Year. With the Julius Caesar’s reform in 46 BC the counting
of the time was switched to the sun calendar, called after Caesar, Julian calendar. So, the beginning of the New Year
starts on 1 January, and not on 1 March like before.
Symbolism
The main token meaning of the amulets is based on braiding of the two colors, the white and the red. The white as a
symbol of the celestial light, the day, the purity and the immaculacy and the red one as a symbol of blood, new life, the
earth and female fertility. So the twisting of these colors has the meaning of merging the earth and the sky, the male and
the female as a condition for harmony, fertility, love, health and happiness. Sometimes other traditional attributes are
attached to the amulets, like a small horseshoe for luck, that adds symbolism.
The main function of the amulets is protection. According to the Balkan tradition the month of March in the person of
Grandma March is a symbol of the coming spring. She personifies Mother Earth that gets rid of the frost and is fertilized.
Along with the celebration of winter-to-spring transformation, some other believes are kept – with the beginning of
the new natural and agricultural cycle, joy and hope are given to send away the evil that awakes in the spring. In the
modern world the amulets take some additional social functions: to express respect for other people, to strengthen family
relations and belonging to the community.
8

It should not be forgotten that the red and the white colors are the basic elements of the traditional Balkan costumes
whose decoration has used these colors since ancient times and carries strong magical power.
Conclusion
The tradition of giving amulets on the 1 March in the South-East part of Europe is kept from ancient times till present
days. If earlier they represented the magic power for spring awakening of nature, now this is the way people show their
joy for the coming spring, a gesture of respect to each other.
These amulets can be bought everywhere even before the Grandma March Day. But those who want to keep the tradition,
still make them by their own hands believing that the greetings for good health, happiness and good luck should come
from the soul and the heart.
Happy Grandma March Day! Adorn your beloved ones to be healthy and happy!

(Figure, БЪЛГАРСКИ традиционен календар: Илюстрована енциклопедия. - Пловдив: Вион, 2004, ISBN 954-9501-49-3)

9

fig. 1
*Тhe red and the white colors are the basic elements
of the traditional Balkan costumes
*Црвената и белата боја се основните елементи
на традиционалните балкански носии
*Albul și roșul sunt culori de bază ale costumelor
tradiționale din zona Balcanică
*Червеният и белият цвят са основни елементи в
традиционните балкански носии
10

Културни обичаи на Балканот
- Денот на Баба Марта -

Вовед
Прославувањето на 1 март е празник кое се поврзува со доаѓањето на пролетта, но и со некои други обичаи кои на
Балканот се зачувани од дамнина. Со оваа прослава се поврзува дарувањето и китењето со мартинки изработени
од црвен и бел конец на 01. Март според грегоријанскиот, или во некои држави на 14. март според јулијанскиот
календар. Мартинката е специфичен обреден атрибут со основно значење на амајлија. Се дарува на саканите кои
ја носат најчесто закачена на облеката или околу глуждот на раката.
Обичајот на дарување мартинки на 1. март е распространет на територијата на Република Македонија, Бугарија,
Романија и Молдавија, а зачуван е исто така и во северниот дел на Грција, како и во јужните и источните подрачја
11

на Србија. Според тоа, обичајот на дарување на овие малечки артефакти ги надминува националните рамки на
секоја од наведените држави и со тоа добива пошироко значење за регионот на Југоисточна Европа.
Оваа традиција, за која се верува дека има предхристијанско потекло, во себе носи различни верувања. Тие се
пред сé поврзани со магијата на црвената и белата боја кои симболизираат здравје, прочистување и заштита.
Поврзани се и со одбележувањето на доаѓањето на пролетта и првиот ден од аграрната нова година (први март)
кога се прават и разни други обичаи. Со почетокот на пролетта се поврзуваат и неколку други локални практики
(на пример како што се ритуалите на прочистување во Молдавија) кои се дел од една поширока културна рамка
за прославување на пролетта.
Амaјлии - Мартинки
Прославувањето на денот на Баба Марта се поврзува со изработката на мартинки - еден вид амајлии изработени
рачно, од засукани конци (најчесто бел и црвен) кои се носат на телото поради заштита. Во секоја државата се
нарекуваат со специфични имиња како: Martinki (Мартинки in Macedonia), Mártenitsa (Мартеница in Bulgaria),
Mărţişor (in Romania and Moldova).
Во минатото мартинките се изработувале од мајките и бабите, а денеска ги прават скоро сите. Според традицијата,
се подготвуваат одвечер или пак, во некои региони, на самиот празник пред изгревот на сонцето. Според одредени
верувања, доколку конците се усукуваат воочи самата прослава, во тој случај змиите нема да се сукаат околу
луѓето преку летото додека работат по полето. Исто така, во некои региони на Балканот постои и верување дека,
кога мартинките се носат околу глуждот, тие не треба да се гледаат, односно не треба „да ги види сонце“ со цел,
носителот на амајлијата „преку летото да не биде изгорен од сонцето”.
Мартинките се обично двобојни, но постојат и извесни варијанти во однос на боите на конците од коишто се
изработувале. Па така, освен вообичаените црвено-бели амајлии, се правеeле и мартинки од бела, црвена и
12

црна волна (Македонија), а можни се и варијанти каде, покрај црвената и белата, се вклучени и зелената или
темносината боја (Бугарија). Понекогаш може да имаат и додатоци како мониста, парички или антропоморфни
фигурки. Во минатото се правеле по пат на плетење и шиење од волна или памук (Молдавија), поретко од свила,
лен или коноп, додека денес се употребуваат сите современи материјали и техники.
Традиционалните мартинки ги изработувале жените во својот дом од материјали кои им биле достапни, како
волна, предиво, конец. Денес во некои држави како Бугарија и Романија, овие амајлии активно ги изработуваат
ракотворци, а постојат и фабрики за нивна масовна изработка. Во последните децении се употребуваат дрвени,
метални и пластични монистри, како и додатоци од други материјали.
Обичаи поврзани за празнувањето на 1 март - денот на Баба Марта
Со мартинки во минатото обично се кителе децата, девојките и младите жени, а поретко мажите и возрасните
жени. Мартинките се врзувале и на оградите од дворовите, на вретената, на рачките од вратите како и на роговите
или нозете на животните.
Мартинките вообичаено се носат за на луѓето да им донесат здравје и среќа, како и заштита на нивниот имот од
зло, несреќа и разни неволји. Зависно од локалните традиции, носењето трае од неколку денови па до неколку
недели во текот на месецот март. Најчесто е поврзано со долетувањето на преселните птици од југ.
Во сите земји кадешто се практикува овој обичај, мартинката се носи додека не се здогледа првата ластовичка или
штрк. Потоа, според обичајот, таа се закачува на дрво. Една од варијантите на овој обичај вклучува закачување
на мартинката на гранките во моментот кога ќе процвета првото пролетно дрво. Постојат локални варијанти на
Балканот каде мартинката, наместо да се закачи на дрво, се фрла во река, или пак се става под камен. Ако потоа
под него се појават црви се верува дека годината ќе биде родна.
13

Потекло
Има многу приказни и легенди околу потеклото на мартинката кои се пренесуваат како усна традиција во земјите
кадешто се практикува овој обичај. Некои од најспецифичните карактеристики на мартовската обредност и
особено врзувањето на засуканите бели и црвени волнени нишки, можат да се следат наназад во историјата се
до елинската и римска антика, како и традициите на другите народи кои егзистирале на Балканот во овие но и
постарите предисториски епохи.
Месецот март и целиот мартовски циклус на обичаи имаат силно акцентиран магиски карактер насочен кон
стимулирање на природата, плодноста и земјоделските кулури. Според некои истражувачи неговото именување
произлегува од латинското “martius”, називот на првиот месец на старата римска Нова година. Со реформата на
Јулиј Цезар во 46 г. пред н.е., се преминува кон сметањето на времето според сончевиот календар, наречен во
негова чест јулијански. Со тоа како почеток на Новата година започнува да се смета 1 јануари, а не како пред тоа
1 март.
Симболика
Основното симболичко значење на мартинките се темели на проткајувањето на двете бои, белата и црвената.
При тоа тие го носат своето исконско значење - белата како симбол на небеската светлина, денот, чистотата
и непорочността, а црвената како симбол на крвта, новиот живот, и земната и женска плодност. Оттука,
преплетувањето на нитските обоени со овие бои го добива значењето на проткајување на небеското и земното,
на машкото и женското како услов за хармонија, плодност, љубов, здравје и среќа. Понекогаш на амајлиите им
се додаваат и разни приврзоци (како мала потковица за среќа) кои ја дополнуваат симболичката и алегориската
порака на овие црвено-бели артефакти.
Главната улога на мартинки е заштитната. Во традицијата на балканските народи месецот март во лицето на Баба
14

Марта ја симболизира пролетта којашто доаѓа. Таа е олицетворение на Мајката-Земја која му одолева на студот
и е оплодена со нов принос. Покрај бележењето на преминот од зима кон пролет, запазени се и други нејзини
функции - со почетокот на новиот природен и земјоделски циклус да дава радост и надеж и да штити од зли
сили кои, според верувањата, се будат со будењето на пролетта. Во современиот свет амајлиите добиваат и некои
дополнителни социјални функции: да ја изразуваат почитта кон другите, да ги јакнат семејните и роднинските
врски, да ги продлабочуваат општествените односи и припадноста кон општествените заедници.
Не треба да се заборави дека црвената и белата боја се основните елементи на традиционалните балкански
носии, чија орнаментика исткаена и извезена во овие бои од праисторијата па до денес носи во себе моќна
магиска улога.
Заклучок
Традицијата на дарување мартинки на 1 март на поголемиот дел од Југоисточна Европа е запазена од древнина
па до денес. Ако порано зад нив стоела потребата на магиски начин да се предизвика возобновувањето на
природата, во наше време тие се знак на радоста на луѓето поради доаѓањето на пролетта, дарителен гест кој го
покажува вниманието и почитта кон другите.
Денес, пред почетокот на прославувањето на 1 март, односно на Баба Марта овие амајлии можат да се купат
насекаде. Но оние коишто им ги подаруваат на своите љубени, обично сакаат ги изработат самите - со свои раце.
Можеби тоа го прават за такви да бидат и желбите за здравје, радост и среќа, испратени до нив од срце, односно
длабоко од душата.
Среќна Баба Марта! Подарете мартинка за среќа, љубов и здравје на најблиските!

15

fig. 2
16

Tradiții în Balcani
- Mărțișorul -

Introducere
Sărbătorirea Zilei de 1 Martie este un festival asociat cu sosirea primăverii dar și cu alte obiceiuri specifice zonei
Balcanice, păstrate din timpuri străvechi. Această zi este sărbătorită prin oferirea de mărțișoare, amulete realizate din
fire albe și roșii. Acest obicei are loc în ziua de 1 Martie, conform calendarului nostru, sau în ziua de 14 Martie în stil
vechi. Amuletelor, mărțișoarelor le sunt atribuite diferite puteri magice. Acestea sunt oferite prietenilor, rudelor ce la
poartă pe haine sau la încheietura mâinii.
Obiceiul dăruirii de mărțișoare în ziua de 1 Martie este răspândit pe întreg teritoriul Republicii Macedonia, Bulgaria,
România și Republica Moldova, dar și în nordul Greciei și în unele zone din sudul și estul Serbiei. Prin urmare, acest
obicei depășește granițele naționale unind practic întreaga regiune sud-est europeană.
Această tradiție îți are originile cu mult înaintea creștinismului și are diferite semnificații aflate în legătură cu simbolistica
17

culorilor dominante, alb și roșu, legate de sănătate, purificare și protecție. De asemenea o semnificație aparte este legată
de sosirea primăverii și începutul anului agrar. Există însă și alte practici locale legate de începutul primăverii (de
exemplu ritualurile de purificare specifice unor zone din Republica Moldova).
Amuletele
Sărbătorirea Babei Marta/Dochia este de asemenea în legătură cu confecționarea amuletelor - caracteristica principală
fiind aceea a împletirii firelor de diferite culori (de obicei alb și roșu), cu rol în protecția împotriva spiritelor rele. Deși
amuletele au aceeași simbolistică, numele lor diferă în fiecare țară - Martinki (Мартинки în Macedonia), Martenitsa
(Мартеница în Bulgaria), Marthisor (Mărţişor in Romania and Moldova)
În trecut amuletele erau confecționate de către femeile în vârstă, în gospodărie, astăzi acestea fiind confecționate de
către oricine. Conform tradiției mărțișoarele erau confecționate în noaptea dinaintea zilei de 1 Martie, nu mai târziu
de răsăritul Soarelui. Conform unor credințe cu cât era mai răsucit firul mărțișorului cu atât mai puțini șerpi mișunau
printre picioarele celor care munceau ogorul primăvara. Mai mult, în unele regiuni din Balcani există credința că atunci
când mărțișorul era purtat în jurul încheieturii mâinii, nu trebuie văzut de lumina soarelui, prin urmare cea care purta
mărțișorul astfel nu ar fi trebuit să fie pârlită de Soare toată vara,
De regulă mărțișoarele sunt realizate din fire de culoare albă și roșie, însă există și variante cu negru în Republica
Macedonia, verde și albastru în Bulgaria, culori aflate la rândul lor în legătură cu protecția împotriva duhurilor rele.
În trecut mărțișoarele erau confecționate din fire produse din lână și bumbac/in. Ulterior au fost realizate din mătase și
diferite tipuri de pânză și in. De asemenea în confecționarea mărțișoarelor nu mai sunt folosite nici materialele și nici
tehnicile moderne.
Mărțișoarele tradiționale erau confecționate de gospodine folosind materii prime naturale, convenționale, disponibile
în orice gospodărie, precum lâna, firele de bumbac și in. Astăzi mărțișoarele sunt produse în ateliere specializate în
producție manuală, dar și pe scară largă, fiind utilizat lemnul și plasticul.
18

Tradiții legate de sărbătorirea Babei Marta/Babei Dochia
În trecut mărțișoarele erau purtate de copii și fete tinere, și mai rar de bărbați și femei în vârstă. Mărțișoarele erau
de asemenea atârnate în garduri, prinse la fusele pentru tors, legate la clanțele ușilor, dar și de coarnele și picioarele
animalelor, în special celor folosite pentru tracțiunea utilajelor cu rol în cultivarea pământului.
Mărțișoarele erau purtate nu numai pentru a ajuta la menținerea sănătății și pentru fericire, ci și pentru protecția celor
care le purtau și pentru alungarea duhurilor rele. În funcție de regiune, mărțișoarele erau purtate de la câteva zile până
chiar la câteva săptămâni în luna Martie. Cel mai des perioada în care acestea erau date jos se lega fie de întoarcerea
păsărilor călătoare, fie de înflorirea pomilor fructiferi.
Atunci când prima rândunică, ori barză era văzută în văzduh, mărțișorul era atârnat într-o creangă de pom fructifer. În
afară de atârnarea mărțișorului într-o creangă de pom se mai practica aruncatul acestuia într-un râu ori ascunderea lui
sub o piatră pe ogor. Dacă apăreau mai multe insecte sub acea piatră era un semn că urma un an roditor.
Originea
În zonele unde acest obicei este practicat există mai multe basme și legende transmise prin tradiția orală referitoare la
originea mărțișorului. Elementele comune ale ritualului, în special cele legate de împletirea firelor de lână, albe și roșii,
pot fi identificate încă din perioada Elenistică și a Imperiului Roman, precum și în tradițiile altor populații antice din
Balcani.
Obiceiurile comune lunii Martie au un puternic caracter ritualic și sunt în legătură cu revenirea la viață a naturii,
fertilitatea și bogăția recoltelor. Unii specialiști consideră că numele lunii Martie provine din latinescul martius, numele
primei luni a Vechiului Calendar Roman. Odată cu reformele lui Iulius Caesar, în anul 48 BCE a fost luat în calcul ciclul
solar, ceea ce a făcut ca prima zi a anului să devină 1 Ianuarie și nu 1 Martie, așa cum fusese înainte.
19

Simbolismul
Principala caracteristică a mărțișorului este combinarea prin împletire a celor două culori, albul și roșul. Culoarea albă
semnifică lumina zilei, puritatea, curățenia sufletească și trupească, în timp ce culoare roșie semnifică sângele, nașterea,
fertilitatea femeilor și a pământului. Combinând prin împletire cele două elemente sensul este acela al asocierii cerului cu
pământul, bărbatului cu femeia ca și condiție a armoniei universale, reproducerii, dragostei, sănătății trupești și sufletești
și fericirii. În unele cazuri, alte elemente cu simbolistică aparte în credințele populare au fost asociate mărțișoarelor, ca
de exemplu mici potcoave prinse de șnurul alb-roșu, pentru ca cel ce poartă mărțișorul să aibe noroc.
Principalul atribut al mărțișorului este acela legat de protecția împotriva duhurilor rele. Tradiția balcanică a lunii Martie,
personificată în Baba Marta/Baba Rada/Baba Dochia este concentrată în jurul sosirii primăverii. Această personificare a
Mamei Pământ/Mama Gaia are semnificația revenirii naturii la viață, ca urmare a ciclului îngheț-dezgheț. În asociere cu
aceste tradiții există multe alte credințe cu semnificații relativ similare, în legătură cu ciclul agricol, bucuria și speranța
reînvierii naturii și alungării spiritelor rele odată cu sosirea primăverii. În zilele noastre mărțișorul a căpătat și funcții
sociale, precum a-ți arăta respectul față de ceilalți, strângerea legăturilor de familie și reînnodarea legăturile familiei cu
comunitatea căreia îi aparține.
Amintim în acest context și faptul că albul și roșul sunt culori de bază ale costumelor tradiționale din zona Balcanică,
fiind considerate încă din cele mai vechi timpuri culori cu o puternică încărcătură magică.

Concluzii
Obiceiul oferirii de mărțișoare în ziua de 1 Martie în zona de sud-est a Europei este unul care se păstrează din cele mai
vechi timpuri până în prezent. Dacă în trecut acest lucru avea o puternică legătură cu reînvierea naturii odată cu sosirea
primăverii, acum, prin acest gest, oamenii își manifestă bucuria pentru sosirea primăverii, printr-un gest de respect unul
față de celălalt.
20

Astăzi mărțișoarele pot fi cumpărate de aproape oriunde chiar și înainte de 1 Martie, însă cei care cu adevărat păstrează
tradiția le confecționează singuri, acasă, considerând astfel că prosperitatea, sănătatea, fericirea și norocul trebuie să
vină din interiorul sufletului și din inimă.
O zi fericită de Baba Dochia! Să fiți sănătoși alături de cei dragi, și fericiți!

fig. 3
21

Културни обичаи на Балканите
- Денят на Баба Марта -

Въведение
Отбелязването на 1 март е свързано с началото на пролетта, но и с някои други обичаи, които са запазени на
Балканите в продължение на много години. Денят се празнува, чрез даване и закичване със специални амулети,
които в България се наричат мартеници, направени от червена и бяла нишка. Това се случва на 1 март според
календара по нов стил или на 14 март по стар стил. Мартениците имат специфични ритуални атрибути. Те се
даряват на приятели и роднини, които ги носят най-често закачени върху дрехите си или вързани около китката.
Обичаят за даване на мартеници е разпространен на територията на България, Република Македония, Румъния
и Молдова, а също и в Северната част на Гърция и в южната и източна част на Сърбия. Ето защо, този обичай
22

преминава отвъд националните граници на всяка от тези страни и разширява своето значение в региона на
Югоизточна Европа.
Смята се, че традицията води началото си още преди християнството и носи различни вярвания, свързани с
магията на червения и белия цвят, които са символ на здраве, чистота и закрила. Те също се свързват с началото
на пролетта и първите дни на земеделския сезон. Има и други местни обичаи, свързани с началото на пролетта
(например ритуалите за пречистване в Молдова), които са част от по-широка културна рамка, отнасящи се до
празнуването на пролетта.
Мартеници
Празнуването на Баба Марта е свързано с изработването на мартеници – едни от видовете са ръчно изработени,
направени от усукани конци (обикновено бели и червени), които се носят за предпазване. Въпреки, че мартениците
имат идентичен символизъм в различните страни, имената са различни – мартинки в Македония, мартеница в
България, мартишор в Румъния и Молдова.
В миналото мартеници са изработвани от най-старата жена в домакинството, но днес се правят от всеки и дори
се купуват. Според традицията мартениците трябва да бъдат приготвени вечерта или рано сутринта преди изгрев
слънце на 1 март. Според някои вярвания, колкото повече се усукват нишките, толкова по-малко змии ще се
увиват около краката на хората, докато вършат полската си работа. В някои региони на Балканите съществува
вярване, че когато мартеницата се носи около китката, тя не трябва „да бъде видяна от слънцето” и собственикът
ѝ „няма да бъде изгорен от слънцето през лятото”.
Обикновено мартениците се правят от червена и бяла нишка (вълнена или копринена), но може да бъдат
включени и други цветове – черен в Македония, зелен и син в България, които се втъкават за предпазване от зло.
В миналото те били вплитани или зашивани от вълна и памук, а по-късно коприна, лен и коноп. В наши дни се
използват всякакви съвременни техники и материали.
Традиционните мартеници са правени от домакинята с всякакви налични в къщата материали като вълна, памук
и конци. Днес мартеници се произвеждат ръчно, но също и масово, от дърво и изкуствени материали.
23

Обичаи, свързани с Баба Марта
В миналото мартеници са носели от децата, момичетата и младите жени, рядко от мъжете и по-възрастните жени.
Те се окачвали на оградите, на вретената, на дръжките на вратите, а също на рогата и краката на животните.
Мартеници се носели не само за здраве и щастие, но също за предпазване на дома, и за да държат злото на
далеч. Според местните традиции мартеници се носят няколко дни или седмици през март. Най-често времето
за сваляне на мартеницата се свързва със завръщането на мигриращите птици или цъфтежа на дърветата.
Когато се види първия щъркел или лястовица, мартеницата трябва да бъде закачена на дърво, хвърлена в река
или поставена под камък. Вярва се, че ако има буболечки под камъка, годината ще бъде плодородна.
Произход
Съществуват много приказки и легенди, предавани от уста на уста и разказващи за произхода на мартениците.
Някои от типичните характеристики на ритуала, особено връзването на усуканите бял и червен вълнен конец,
могат да бъдат проследени назад в историята от елински и римски времена, а също и в традициите на други
народи, населявали Балканите в миналото.
Месец март и целия мартенски цикъл от обичаи акцентират върху магическият характер, насочен към стимулиране
на природата, плодородието и реколтата. Според някои изследователи името на месеца произлиза от латинското
„martius” – името на първия месец от старата римска нова година. С реформата на Юлий Цезар през 46 г. пр. н.е.,
броенето на времето било съобразено със слънчевия календар, наречен на Цезар, Юлиански календар. Ето защо
началото на Новата година започва на 1 януари, а не на 1 март както преди това.
Символика
Главното символично значение на мартеницата е основано на преплитането на двата цвята, белия и червения.
Белият като символ на небесната светлина, на деня, чистотата и неопетнеността, и червеният като символ на
кръвта, новия живот, земята и женската плодовитост. Преплитането на тези цветове има смисъла на сливането
24

на небето и земята, мъжкото и женското начало - условия за хармония, плодородие, любов, здраве и щастие.
Понякога други традиционни атрибути се прикрепят към мартеницата - подкова за късмет, което също добавя
символика.
Основната функция на мартеницата е да предпазва. Според балканските традиции месец март в лицето на
Баба Марта е символ на идващата пролет. Тя олицетворява Майката Земя, която се освобождава от студа и се
подготвя за оплождане. Заедно с празнуването на зимно-пролетното преобразяване са запазени и някои други
традиции. Със започването на новия природен и земеделски цикъл се възраждат радостта и надеждата, за да
прогонят далече злото, което се събужда през пролетта. В съвременния свят мартениците придобиват и някои
допълнителни социални функции: да изразят уважение към другите хора, да заздравят семейните връзки и
принадлежността към общността.
Не трябва да се забравя, че червеният и белият цвят са основни елементи в традиционните балкански носии, в
чиято украса са използвани и носят магическа сила.
Заключение
Традицията да се дават мартеници на 1 март в Югоизточната част на Европа е запазена от древни времена до
днес. Ако по-рано са представяли магическата сила на пролетното пробуждане на природата, то днес те са начин
хората да покажат радост от идващата пролет и са жест на уважение към другия.
Мартеници могат да бъдат закупени навсякъде, още преди деня на Баба Марта. Но тези, които искат да спазят
традицията, все още ги изработват със собствените си ръце, вярвайки, че пожеланията за добро здраве, щастие
и късмет идват от сърце и душа.
Честита Баба Марта! Закичете обичаните от вас хора, за да бъдат здрави и щастливи!

25

fig. 4, 5, 6, 7
26

fig. 8, 9, 10, 11, 12
27

fig. 13, 14, 15, 16

28

fig. 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24

29

fig. 25
30

fig. 26
31

List of Illustrations
Fig.1: Тhe red and the white colors are the basic elements of the traditional Balkan costumes; Црвената и белата боја се основните
елементи на традиционалните балкански носии; Albul și roșul sunt culori de bază ale costumelor tradiționale din zona Balcanică;
Червеният и белият цвят са основни елементи в традиционните балкански носии
Fig.2: When the first stork or swallow is seen the amulet should be hanged on a spring blooming tree; Кога ќе се здогледа првата
ластовичка или штрк, мартинката се закачува на пролетно расцветано дрво; Când prima barză ori prima rândunică erau văzute
pe cer, atunci mărțișorul era atârnat într-un pom înflorit; Когато се види първия щъркел или лястовица, мартеницата се връзва на
пролетно разцъфнало дърво
Fig.3: Romanian children make amulets; Ромaнски деца изработуваат мартинки; Copii din România realizând amulete; Румънски
деца изработват мартеници
Fig.4-12: Amulets from the Republic of Macedonia; Мартинки од Република Македонија; Mărțișoare din Republica Macedonia;
Мартеници от Република Македония
Fig.13-24: Amulets from Bulgaria; Мартинки од Бугарија; Mărțișoare din Bulgaria; Мартеници от България
Fig.25-26: Amulets from Romania; Мартинки од Романија; Mărțișoare din România; Мартеници от Румъния

Bibliography
- БЪЛГАРСКИ традиционен календар : Илюстрована енциклопедия . - Пловдив : Вион, 2004, ISBN 954-9501-49-3
- Елена Лука 2014, „Моја инспирација“ - изложба која го претставува минатото преку современата мода http://goo.gl/j4J5NU

- Martenitsa @ Steyr - Pt. I | Flickr - https://goo.gl/sxqLu6

32

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.