DORACAK I NATO-S

2001
Office of Information and Press NATO - 1110 Brussels - Belgium Bureau de l’information et de la presse OTAN - 1110 Bruxelles - Belgique

ISBN 92-845-0150-4 HB0801ALB © NATO 2001

ORGANIZATA E TRAKTATIT TË ATLANTIKUT TË VERIUT (NATO)
VENDET ANËTARE
Belgjika, Kanadaja, Republika e Çekisë, Danimarka, Franca, Gjermania, Greqia, Hungaria, Islanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Norvegjia, Polonia, Portugalia, Spanja, Turqia, Mbretëria e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara. Traktati i Atlantikut të Veriut, i nënshkruar në Uashington në prill të vitit 1949, krijoi një Aleancë për mbrojtje kolektive ashtu si definohet me Nenin 51 të Kartës së Kombeve të Bashkuara. Traktati është i një kohëzgjatjeje të pacaktuar. Katër prilli i vitit 1999 shënoi 50-vjetorin të Traktatit. Në përputhje me Nenin 10 të Traktatit, Aleanca mbetet e hapur për pranime të shteteve të tjera evropiane që janë në pozitë të çojnë më tej parimet e saj dhe t’i kontribuojnë sigurisë së rajonit të Atlantikut të Veriut. Më 1952, Greqia dhe Turqia iu bashkuan dymbëdhjetë vendeve anëtarëve të Aleancës sa ishin në krye të herës, të pasuara më 1955 nga Republika Federale e Gjermanisë dhe më 1982 nga Spanja. Në korrik të vitit 1997, në një Takim Samiti në Madrid, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të Aleancës ftuan edhe tri vende për të filluar bisedimet e pranimit, dhe më 12 mars të vitit 1999 Hungaria, Polonia dhe Republika e Çekisë formalisht u bënë anëtare të NATO-s. Aleanca tani lidh 17 vende evropiane me Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë. Paralelisht me transformimin e brendshëm dhe të jashtëm të Aleancës që ka ndodhur që nga fundi i Luftës së Ftohtë, NATO ka themeluar Këshillin e Partneritetit të Evro-Atlantikut ose “EAPC-në” si një forum për konsultime dhe bashkëpunim me vendet Partnere kudo në rajonin e Evro-Atlantikut. Ka zhvilluar një program intensiv të bashkëpunimit praktik dhe të konsultimit të rregullt me 27 vende që marrin pjesë në iniciativën e Partneritetit për Paqe të lansuar me 1994. Ka krijuar struktura të reja që reflektojnë bashkëpunim të intensifikuar me Rusinë dhe partneritet me Ukrainën si dhe një dialog të shtuar me vendet e interesuare mesdhetare. Ka pësuar reforma të brendshme dhe të jashtme që shkojnë larg dhe e ka bërë veten instrument të paqes dhe stabilitetit në rajonin e Evro-Atlantikut në fillim të mijëvjeçarit të ri. Gjatë vitit 1999, NATO kremtoi 50-vjetroin e saj Edhe një Takim Samiti u mbajt në Uashington në prill të vitit 1999, gjatë vlugut të konfliktit në Kosovë, kur vendet e NATO-s po udhëheqnin një fushatë ajrore për t’i dhënë fund spastrimit etnik dhe represionit të të drejtave të njeriut që i bënte
3

qeveria e Republikës Federale të Jugosllavisë. Konflikti përfundoi nga fundi i qershorit 1999, pas tërheqjes së forcave serbe dhe dislokimit të Forcës së Kosovës (KFOR) të udhëhequr nga NATO që kishte marrë për detyrë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së zbatimin e Marrëveshjes Teknike Ushtarake të arritur më 9 qershor. Samiti i Uashingtonit u fokusua në krizën që po vazhdonte në Kosovë dhe adresoi çështje që lidheshin me stabilitetin e ardhshëm në Evropën Jug-Lindore. Vendimet e tjera që u morën në Uashington përfshinin aprovimin dhe publikimin e një Koncepti Strategjik të Aleancës të reviduar; miratimin e Planit të Aksionit për Anëtarësinë; përfilljen e masave për të rritur programin e Partneritetit për Paqe; dhe lansimin e iniciativave të reja të planifikuara për të adaptuar aftësitë mbrojtëse të vendeve anëtare të NATO-s me kërkesat në ndryshim e sipër dhe për të futur një t'i dhënë një vrull të ri përpjekjeve për të kufizuar përhapjen e armëve për shkatërrim në masë. Zhvillimet e pastajme brenda Aleancës janë fokusuar veçanërisht në forcimin e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës dhe në zhvillimin e strukturave për bashkëpunim midis NATO-s dhe Bashkimit Evropian, pas vendimeve të marra nga BE për të zhvilluar rolin e vet operacional në relacion me menaxhimin e krizës dhe paqeruajtjen.

****

Emblemi i NATO-s është miratuar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në tetor të vitit 1953 si simbol i Aleancës Atlantike. Rrethi është simbol i unitetit dhe bashkëpunimit kurse trendafili në formë kompasi sugjeron rrugën e përbashkët për paqe të marrë nga vendet anëtare të Aleancës së Atlantikut.

4

TABELA E

PËRMBAJTJES
10 11 15 17

Shënim editorial Fjalë hyrëse nga Sekretari i Përgjithshëm Si të përdoret ky doracak Parathënie

PJESA I
KAPITULLI 1: Ç’ ËSHTË NATO? 29 30

Origjina e Aleancës Detyrat fundamentale të sigurisë KAPITULLI 2: TRANSFORMIMI I ALEANCËS

Mjedisi i ri i sigurisë së Evropës Institucionet e reja Koncepti Strategjik i Aleancës Roli i forcave Aleate ushtarake dhe transformimi i pozicionit të mbrojtës të Aleancës Iniciativa e aftësive mbrojtëse të NATO-s Forcat bërthamore të NATO-s në mjedisin e ri të sigurisë KAPITULLI 3: HAPJA E ALEANCËS

35 40 43 48 51 54

Procesi i zgjerimit të NATO-s Partneriteti për Paqe Bashkëpunimi midis NATO-s dhe Rusisë Partneriteti i NATO-s me Ukrainën Dialogu Mesdhetar i Aleancës Iniciativa e NATO-s për Evropën Jug-Lindore KAPITULLI 4: SIGURIA EVROPIANE
DHE IDENTITETI I

61 67 81 88 92 95 MBROJTJES (ESDI) 99 102 104
5

Evolucioni i ESDI-së Bashkëpunimi NATO-WEU Marrëdhëniet NATO-BE

KAPITULLI 5:

ROLI

OPERACIONAL I

ALLIANCËS

NË PAQERUAJTE

Procesi i sjelljes së paqes në ish Jugosllavi Çuarja më tej e procesit të paqes në Bosnjë e Hercegovinë Roli i NATO-s në relacion me konfliktin në Kosovë Cenimi i të drejtave të njeriut në rajonin e Kosovës dhe ndihma e KFOR-it për shkaqe humanitare KAPITULLI 6: ROLI I ALEANCËS
NË KONTROLLIMIN E ARMËVE

109 123 127 134

Zhvillimet që lidhen me armët bërthamore, biologjike dhe kimike Zhvillimet që lidhen me kontrollin e armëve konvencionale dhe çarmatimin Politika e Aleancës mbi përhapjen e WMD-së

144 146 148

PJESA II
KAPITULLI 7: POLITIKA DHE
VENDIM-MARRJA

Institucionet kryesore të Aleancës për politikë dhe vendim-marrje Politika e konsensusit dhe vendim-marrja e përbashkët Menaxhimi i krizës Dimensioni i mbrojtjes Politika bërthamore Sfera ekonomike Informimi publik KAPITULLI 8: PROGRAMET
DHE AKTIVITETET

153 156 159 161 164 166 169

Logjistika e Konsumatorit Funksionet çelës të logjistikës Logjistika e Konsumatorit dhe operacionet në mbështetje të paqes Organizimi i prodhimit dhe logjistikës Bashkëpunimi, planifikimi dhe standardizimi i armatimit Sistemet e komunikimeve dhe të informacionit Koordinimi civil/ushtarak i menaxhimit të trafikut ajror Mbrojtja ajrore Planifikimi i emergjencës civile Bashkëpunimi shkencor Mjedisi dhe shoqëria
6

179 183 187 187 187 190 191 193 195 200 203

KAPITULLI 9:

RESURSET

E FONDEVE TË PERBASHKËTA:

BUXHETET

E

NATO-S

DHE

MENAXHMENTI FINANCIAR

Parimet e financimit të përbashkët Ndarja e shpenzimeve Buxheti civil Buxheti ushtarak Programi i NATO-s për Investim në Siguri (NSIP) Menaxhmenti i resurseve Menaxhmenti financiar Kontrolli financiar KAPITULLI 10: ORGANIZIMI
CIVIL DHE STRUKTURAT

209 212 213 213 214 214 215 218

Shtabi i NATO-s Përfaqësuesit e Përhershëm dhe Delegacionet Kombëtare Sekretari i Përgjithshëm Stafi Ndërkombëtar Zyra Private Zyra e Sekretarit të Përgjithshëm Sekretariati Ekzekutiv Zyra për Informim dhe Shtyp Zyra e NATO-s e Sigurisë Divizioni i Çështjeve Politike Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes Stafi i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit i Shtabit të NATO-s (NHQC3S) Divizioni i Investimit në Siguri, i Logjistikës dhe i Planifikimit të Emergjencës Civile Divizioni i Çështjeve Shkencore dhe të Mjedisit Zyra e Menaxhmentit Zyra e Kontrollorit Financiar Zyra e Kryesuesit të Bordit Senior të Resurseve Zyra e Kryesuesit të Komiteteve të Buxhetit Bordi Ndërkombëtar i Revizorëve Organizatat e NATO-s të prodhimit dhe logjistikës KAPITULLI 11: ORGANIZIMI
USHTARAK DHE STRUKTURAT

227 227 227 228 229 229 229 230 231 231 234 236 239 240 242 243 243 243 243 244 244

Komiteti Ushtarak Komandantët Strategjikë

247 249
7

Stafi Ushtarak Ndërkombëtar Përfaqësimi i vendit Partner KAPITULLI 12: STRUKTURA E
KOMANDËS USHTARAKE

250 254

Roli i forcave të integruara ushtarake Evolucioni i strukturës së re ushtarake Implikimet e zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes Koncepti i Task Forcës së Kombinuar të Përbashkët (CJTF) Adaptimi i brendshëm i forcave të Aleancës Konceptet e reja të komandës dhe kontrollit Struktura ushtarake Zgjerimi i NATO-s dhe pranimi i anëtarëve të ri të NATO-s Aktivitetet dhe iniciativat e Partneritetit për Paqe Konsultimi dhe bashkëpunimi më i gjerë KAPITULLI 13: ÇELËSI
I KOMITETEVE KRYESORE TË

257 260 260 262 263 265 266 278 279 280

NATO-S

DHE I INSTITUCIONEVE

TË BASHKËPUNIMIT, PARTNERITETIT DHE DIALOGUT

Çelësi i komiteteve kryesore të NATO-s Çelësi i institucioneve të bashkëpunimit, partneritetit dhe dialogut KAPITULLI 14: ÇELËSI
I ORGANIZATAVE, AGJENCIVE DHE I ORGANEVE

285 310

TË TJERA VARTËSE

Hyrje Logjistika e Konsumatorit Logjistika e prodhimit dhe pajisjes Standardizimi Planifikimi i emergjencës civile Menaxhimi i trafikut ajror dhe mbrojtja ajrore Paralajmërimi i Hershëm në Fluturim Sistemet e komunikimit dhe të informimit Lufta elektronike Meteorologjia Oqeanografia ushtarake Puna kërkimore dhe teknologjia Shkollimi dhe trajnimi
8

317 319 324 327 330 331 332 334 338 339 340 341 343

KAPITULLI 15

KORNIZA MË

E GJERË INSTITUCIONALE PËR SIGURI

Kombet e Bashkuara (OKB) Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) Bashkimi Evropian (BE) Unioni Evropian Perëndimor (WEU) Këshilli i Evropës KAPITULLI 16: ORGANIZATAT
PARLAMENTARE DHE JOQEVERITARE

355 358 369 377 387

Asambleja Parlamentare e NATO-s (NATO PA) Shoqata e Traktatit të Atlantikut (ATA) Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë (CIOR) Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë Mjekësorë (CIOMR) Appendiksi 1. Shkurtesat në përdorim të zakonshëm Appendiksi 2. Burimet e Informacionit të mëtejshëm Appendiksi 3. Kronologjia Ilustrimet • • • • • • • • • Struktura civile dhe ushtarake e NATO-s Komitetet kryesore të NATO-s Institucionet kryesore të bashkëpunimit dhe dialogut të Partneritetit Stafi Ndërkombëtar i NATO-s Divizionet e Stafit Ndërkombëtar Struktura ushtarake e NATO-s Struktura ushtarake - Komanda Aleate për Evropë Struktura ushtarake - Komanda Aleate për Atlantik Stafi Ushtarak Ndërkombëtar

393 396 402 403 409 437 443

557 558 559 560 561 562 563 564 565 567

Traktati i Atlantikut të Veriut

9

SHËNIM

EDITORIAL

Që nga publikimi i edicionit të Përvjetorit të 50-të të Doracakut të NATO-s, edhe tri vende të tjera i janë bashkuar Aleancës dhe kanë ndodhur një numër ngjarjesh të rëndësisë madhore. Këto përfshijnë fillimin në mars të vitit 1999 të fushatës ajrore të NATO-s kundër strukturave ushtarake të Qeverisë serbe përgjegjëse për kryerjen e politikës së spastrimit etnik në Kosovë; dislokimin e Forcës së Kosovës (KFOR) të prirë nga NATO në qershor të vitit 1999, duke përfshirë publikimin e Konceptit të ri Strategjik të Aleancës Këto ngjarje reflektohen në këtë edicion, ashtu si dhe zhvillimet e tjera të rëndësishme duke përfshirë ndryshimet që lidhen me strukturën komanduese ushtarake të NATO-s; zhvillimin e Sigurisë Evropiane dhe Identitin e Mbrojtjes (ESDI); implimentimin e Iniciativave të Aftësive Mbrojtëse (DCI); zhvillimin që ka të bëjë me Partneritetin për Paqe (PfP) dhe Këshillin e Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC); implimentimin e Planit të Aksionit të Anëtarësisë (MAP); evolucionin e marrëdhënieve NATO-Rusi dhe NATO-Ukrainë; zgjerimin e Dialogut Mesdhetar të NATO-s; progresin në relacion me Iniciativën e Evropës Jug-Lindore; dhe zhvillimet në sfera të tjera të aktivitetit të Aleancës siç janë implimentimi i masave të kontrollit të armatimit dhe të mospërhapjes së armëve të shkatërrimit në masë. “Si të përdoret ky Doracak” sjell një udhëzim rreth përmbajtjes së kapitujve kryesorë ku jepen detaje të evoluimit të kohës së fundit të politikës në sferat kryesore të aktivitetit të Aleancës (Pjesa I); si dhe një pasqyrë e përmbajtjes së kapitujve të pastajmë që përshkruajnë organizimin dhe strukturat e NATO-s (Pjesa II). Parathënia e këtij edicioni ofron një vështrim të përgjithshëm të zhvillimeve kryesore që kanë formësuar politikën e Aleancës gjatë dekadës së fundit. Informacioni që përmban ky edicion mbulon zhvillimet deri në fund të marsit 2001. Informacioni lidhur me zhvillimet më të vonshme që ndikojnë te Aleanca si dhe deklaratat dhe komunikatat zyrtare janë të disponueshme në uebsajtin e NATO-s (www.nato.int).

10

FJALË

HYRËSE NGA SEKRETARI I PËRGJITHSHËM

Ky edicion i ri i Doracakut të NATO-s sjell një vështrim gjithëpërfshirës të Aleancës së Atlantikut të Veriut në fillim të një mijëvjeçari të ri. Ai portreton një Aleancë thellësisht të ndikuar dhe të transformuar nga ndryshimet e rrëmujshme të dekadës së kaluar, të gatshme për të marrë përsipër sfidën e katërfishtë me të cilën përballet sot. Së pari, ajo duhet të përmbushë përgjegjësinë e saj fundamentale dhe të vazhdueshme ndaj anëtarëve të vet duke garantuar sigurinë dhe pavarësinë e tyre. Së dyti, duhet ta shtrijë sigurinë edhe më larg në vendet Partnere kudo në Evropë, përmes partneriteteve bilaterale dhe bashkëpunimit multilateral. Së treti, dhe simultanisht, ajo duhet të qëndrojë e gatshme për të mbështetur përpjekjet e bashkësië ndërkombëtare për të parandaluar krizat dhe konliket ose, kur të paraqiten ato, të parandalohet përhapja e tyre dhe të ndihmohen të involvuarit t’i zgjidhin ato me mjete politike më parë sesa me përdorimin e forcës ushtarake. Dhe së katërti, për t’i arritur këto qëllime, ajo duhet të krijojë një baraspeshë më të drejtë në partneritetin e transatlantikut i cili është mu në thelb të Aleancës së Atlantikut të Veriut, duke forcuar rolin evropian në menaxhimin e krizave dhe në paqeruajtje. Ky proces është rreth ripërforcimit të Aleancës dhe rreth ofrimit të aftësive për menaxhimin e krizave të cilat mund t’i mbështetë NATO pa e marrë domosdoshmërisht vetë rolin prijës në çdo krizë që paraqitet në Evropë. Është rreth prezantimit të një fleksibiliteti më të madh dhe të opcioneve më të mira për parandalimin ose përfundimin e konflikteve, e jo rreth ndryshimit të bazës së mbrojtjes kolektive për çka Aleanca mbetet garantuesja themelore. Aleanca e përshkruar në këtë Doracak sigurisht se nuk është ajo që e ka gjetur veten pa rol pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, përkundër parashikimeve të disa analistëve se ajo do ta humbiste raison d’être. Ajo është më parë një Aleancë të cilës i është dashur ta menaxhojë procesin e vet themelor të modernizimit dhe të ndryshimit pa ngecur me aftësinë operacionale për të përmbushur detyrën e saj, dhe pa vonesa në zhvillimin e mjeteve për t’i kryer funksionet e reja që kërkohen prej saj nga vendet anëtare. Dilema e saj nuk ka qenë se si ta identifikojë një rol të ri për vetveten por më parë sesi ta shfrytëzojë më së miri rastin e përmbushjes së agjendës së sigurisë të themeluar për të nga vendet anëtare që nga krijimi i saj, gjegjësisht ta ruajë lirinë, trashëgiminë e përbashkët dhe qytetërimin e popujve të saj. Larg asaj që të krijojë një rol për veteveten, sfida e NATO-s ka qenë të sigurohet se rolet e
11

saj ekzistuese nuk komprometohen nga kërkesa tepër të shumta apo tepër të gjera prej resurseve të saj. NATO nuk është polic botëror, por ajo ka një regjistrim të një shtegu të suksesshëm dhe të dëshmuar si një katalizator për gjenerimin e forcave efektive shumëkombëshe, si SFOR-in në Bosnjë e Hercegovinë dhe KFOR-in në Kosovë, të afta për ta siguruar zbatimin e marrëveshjeve të paqes dhe për të shtruar bazën e stabilitetit të ardhshëm në rajonet e konfliktit në rajonin e Evro-Atlantikut. Ajo nuk është një klub ku anëtarësimi është i disponueshëm në bazë të kërkesës por është një aleancë ndërqeveritare e sigurisë, e cila sjell barrë dhe përgjegjësi ashtu si dhe përfitime për vendet e saj anëtare. Nuk është një entitet monolitik, vetë-vendosës por është një kontratë midis vendeve anëtare të cilën ato mund ta përdorin për qëllimet për të cilat pajtohen bashkërisht, por e cila është gjithashtu e ngushtuar nga kufizimet e fushëveprimit të saj, të resurseve dhe të aftsisë për të vepruar që vetë ato i imponojnë. Dhe së fundi, ajo nuk është një mjet për projektim të fuqisë nga vendet individuale anëtare por më parë një kornizë që lejon secilin vend anëtar ta përcaktojë interesin e vet kombëtar në kontekstin më të gjerë të konsensusit midis anëtarëve të Aleancës si tërësi. Kombet e saj kanë treguar se u janë ngjitur këtyre vlerave me vendimet e njëpasnjëshme të bëra për ta adaptuar Aleancën në rrethanat e ndryshuara dhe me nevojat bashkëkohore. Përpjekjet e tyre janë sforcuar nga suksesi i formave të ndryshme të parteneritetit të themeluar me vendet joanëtare, në mënyrë bilaterale përmes bashkëpunimit praktik në Partneritetin për Paqe dhe politikisht, përmes konsultimeve ne forumin multilateral të Këshillit të Partneritetit të Evro-Atlantikut. Vlera që u është ngjitur këtyre përpjekjeve të bashkëpunimit manifestohet në aspiratat e qarta për t’iu bashkuar Aleancës që kanë treguar shumë nga vendet që kanë marrë pjesë në to, por është gjithashtu evidente nga pjesëmarrja konstruktive nga vende që nuk kanë momentalisht aspirata për t’iu bashkuar Aleancës. Përveç kësaj, shkalla e arritur e bashkëpunimit në marrëdhëniet bilaterale midis NATO-s dhe Rusisë ka shërbyer për të nënvizuar lëverditë e mëdha për të gjithë të interesuarit që dalin nga ky proces, përkundër vështirësive të paevitueshme që hasen gjatë rrugës. Edhe midis NATO-s dhe Ukrainës është arritur një nivel mirëkuptimi dhe bashkëpunimi me pasoja pozitive për të gjithë. Vendimet e Aleancës që rrjedhin nga seri takimesh në nivel Samiti që e kanë skicuar kursin e saj që nga fundi i Luftës së Ftohtë kanë shtruar bazën për shtrirje më tej të kulturës së dialogut dhe bashkëpunimit mbi çështje të sigurisë të themeluar midis vendeve anëtare të NATO-s për shumë vite. Kjo kulturë, përmes punës së forcave të prira nga NATO në mbështetje të procesit të paqes në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Kosovë, gjithnjë e më shumë po ndikon në procesin e pajtimit midis komuniteteve dhe po ndihmon të
12

shtrohet themeli i bashkëpunimit në të ardhmen në regjionin me shumë probleme të Ballkanit. Edhe në fusha të tjera, siç është Dialogu Mesdhetar i NATO-s, po shtrohet baza e sinqeritetit dhe mirëkuptimit që janë themelore për bashkëpunimin në të ardhmen. Zhvillimet kryesore në secilën nga këto fusha vendimtare të Aleancës përshkruhen brenda këtyre faqeve. Përshkruhet poashtu procesi i adaptimit që ka mundësuar marrjen e hapave madhorë për të ribalancuar marrëdhëniet transatlantike që përbëjnë thelbin e bashkëpunimit në këtë Aleancë. Kjo është një detyrë me shumë faqe që ka përqafuar, në njërën anë, konsultimet dhe bashkëpunimin me institucionet e involvuara në zhvillimin e rolit evropian në mbrojtje dhe siguri, gjegjësisht Unionin Evropian Perëndimorë dhe tani, gjithnjë e më shumë, Bashkimin Evropian; dhe, në anën tjetër, masat praktike për të vënë në vend aftësitë operacionale të nevojshme nëse këto aranzhime duhet të sjellin përmirësime në sigurinë evropiane dhe në forcimin e gjithmbarshëm në Aleancë që ato kanë për synim të realizojnë. Zhvillimii i Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes (ESDI) dhe implimentimi i Iniciativës së Aftësive Mbrojtëse të Aleancës (DCI), që ka degëzime për gjithë Aleancën por që gjithashtu do ta shquajë ESDI-në, janë pjesë integrale të agjendës të cilën po e ndjek Aleanca. Kompletimi me sukses i tyre është qëndror për sfidat me të cilat përballem unë gjatë drejtimit tim të Aleancës si Sekretar i Përgjithshëm. Ekziston vetëm një kut për matjen e suksesit të të gjitha këtyre iniciativave dhe aktiviteteve dhe kjo është masa në të cilën ato u shërbëjnë intersave të qytetarëve të rajonit të Ervo-Atlantikut si tërësi. Vetëm nëse sjellin siguri më të madhe, stabilitet të shtuar dhe mekanizma më të mirë për marrjen në dorë të krizave, ato do të merren se u kanë shërbyer qëllimeve të tyre. Është prandaj një nevojë edhe më e madhe për zgjedhjet dhe vendimet e involvuara që jenë të njohura mirë dhe të kuptuara nga një sektor i gjerë i opinionit publik në NATO dhe në vendet Partnere të saj gjithashtu. Pa të, qeveritë mund të arrijnë shumë pak në një plan afatgjatë. Ato prandaj kanë përgjegjësi të sigurohen se politika që ndjekin në interesin e tyre të përbashkët nacional t'i nënshtrohet një shqyrtimi të hollësishëm publik, me mbështetje të fakteve, shifrave dhe të arsyes relevante. Jam i kënaqur prandaj të jem në gjendje t’ia rekomandoj këtë libër vëmendjes së të gjitha atyre që mund t’u jepet rasti t’i referohen dhe t’i ftoj të marrin pjesë profesionalisht dhe privatisht në diskutimin që meritojnë këto çështje. Nuk ka faktorë absolutë në procesin e sigurimit të mjedisit më të mirë dhe më stabil për zhvillimin e ardhshëm politik, ekonomik dhe shoqëror të vendeve tona, por ka vetëm zgjedhje të vështira. Të bëhet zgjedhja e duhur është detyrë e qeverive, por pjesëmarrja aktive në procesin e diskutimit, dhe po pati nevojë të sfidohet të menduarit konvencional, është detyrë e opinioinit
13

publik. Organizatat si NATO duhet prandaj të jenë poashtu të gatshme të bëjnë të disponueshëm informacion sa më shumë që është e mundshme. Pa të, diskutimi i këtyre çështjeve serioze dhe të ndërlidhshme ka rrezik të jetë i pabalancuar dhe çorientues. Këshuqë gëzohem që jam në gjendje ta prezantoj këtë Doracak dhe kam besim se kuptimi më i mirë i informacionit që përmban do t’i kontribuojë pozitivisht debatit dhe shqyrtimit publik të cilave çështjet e sigurisë duhet patjetër t’u nënshtrohen vazhdimisht.

14

SI

TË PËRDORET KY

DORACAK

Pjesa I e këtij Doracaku fillon me një përmbledhje të origjinës së Aleancës dhe të detyrave të saj fundamentale (Kapitulli 1), vazhdohet me një vlerësim të faktorëve që janë kombinuar për të krijuar mjedisin e ri të sigurisë që nga fundi i Luftës së Ftohtë dhe për ta bërë të mundshëm transformimin e NATO-s që është bërë për pasojë të kësaj (Kapitulli 2). Kapitujt e pastajmë të Pjesës I përshkruajnë, së pari, hapjen e Aleancës, si përmes procesit të zgjerimit ashtu dhe përmes formave multilaterale dhe bilaterale të bashkëpunimit të themeluar nën Këshillin për Partneritet të Evro-Atlantikut, Partneritetit për Paqe, Dialogut Mesdhetar, Aktit Themelues NATO-Rusi dhe Parteneritetit Distinktiv NATO-Ukrainë (Kapitulli 3); së dyti, dalja e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës dhe intensifikimi i formave relevante të bashkëpunimit fillimisht me Unionin Evropian Perëndimor dhe më rishtazi me Bashkimin Evropian (Kapitulli 4); dhe së treti, puna praktike operacionale e ndërmarrë nga NATO në fushën e paqeruajtjes dhe në sferën e kontrollimit të armatimeve dhe të masave për të kufizuar përhapjen e armëve të shkatërrimit në masiv (Kapitujt 5 dhe 6). Pjesa II e Doracakut përshkruan mënyrën në të cilën formulohet politika dhe merren vendimet brenda Aleancës dhe përmbledh rolet e ndryshme të politikës kryesore të NATO-s dhe të organeve vendim-marrëse (Kapitulli 7). Kapitujt që vijnë adresojnë programet dhe aktivitetet që janë bazë e fortë e efektivitetit të Aleancës në shumë fusha të ndryshme të planifikimit dhe të bashkëpunimit që së bashku përbëjnë agjendën e sigurisë së sotme. Jepet informacion mbi logjistikën, standardizimin, komunikimet, armatimet, menaxhmentin e trafikut ajror dhe të aktiviteteve të mbrojtjes ajrore që ua bëjnë të mundshme forcave të vendeve anëtare dhe vendeve Partnere të NATO-s të operojnë së bashku. Jepet gjithashtu informacion mbi aktivitetet në fushën e planifikimit të emergjencës civile dhe të ndihmës në rast katastrofe; mbi bashkëpunimin shkencor; dhe mbi bashkëpunimin në sferat e mjedisit dhe në ato publike (Kapitulli 8). Këto programe dhe aktivitete shquhen me aranzhmanet organizative dhe strukturat e nevojshme për të lehtësuar këmbimin e informacionit, konsultimin dhe proceset e vendim-marrjes si dhe aspektet administrative dhe buxhetore në këto fusha të ndryshme. Kapitujt 7 deri 14 të Doracakut prandaj sjellin informacion rreth procedurave që mundësojnë marrjen e vendimeve; rreth mekanizmave që udhëheqin menaxhmentin e resurseve dhe administratën e buxheteve me financim të përbashkët; dhe rreth organizimit civil e ushtarak, rreth strukturave dhe agjencive që janë themeluar nga NATO për t’u siguruar
15

se detyrat e saj kryhen në përputhje me vendimet e marra kolektivisht nga vendet anëtare. Rëndësia e punës së ndërmarrë nga organizatat e tjera ndërkombëtare në fushën e sigurisë, pavarësisht apo në bashkëpunim me Aleancën, si dhe natyra e sforcimit të ndërsjellë të rolit të tyre, reflektohen në Kapitullin 15, i cili adreson kornizën më të gjerë institucionale të sigurisë. Më në fund, në Kapitullin 16, përshkruhen edhe tri ndikime të tjera rreth evoluimit të politikës së sigurisë, gjegjësisht Asambleja Parlamentare e NATO-s, që sjell një vijë të ndërmjeme në nivel ndërkombëtar midis aspekteve legjislative dhe ekzekutive të formulimit të politikës së sigurisë në vende individuale anëtare dhe të partneritetit; Shoqata e Traktatit të Atlantikut që bashkon një numër shoqatash joqeveritare të involvuara në informimin e publikut të tyre rreth rolit dhe politikës së NATO-s; dhe Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë, që ofron fokus ndërkombëtar për aktivitete të lidhura ndër civilë në vendet e ndryshme anëtare që shërbejnë si oficerë rezervë. Shkurtesat në përdorim të zakonshëm dhe burimet e informacionit të mëtejshëm jepen në listën në Apendikset 1 dhe 2. Doracaku i NATO-s botohet nga Zyra e NATO-s për Informim dhe Shtyp nën autoritetin e Sekretarit të Përgjithshëm si libër reference mbi Aleancën dhe politikën e Aleancës. Formulimet e përdorura reflektojnë sa më për së afërmi që është e mundshme konsensusin midis kombeve anëtare që është baza për të gjitha vendimet e Aleancës. Ndërkaq ky Doracak nuk është një dokument me pajtim formal të NATO-s dhe prandaj nuk mund të përfaqësojë mendimet zyrtare apo pozicionet e qeverive individuale për secilën çështje të diskutuar. Informacion shtesë mbi NATO-n, ashtu si dhe tekstet zyrtare dhe komunikatat e deklaratat e lëshuara nga Këshilli i Atlantikut të Veriut, mund të gjenden në uebsajtin e NATO-s (www.nato.int).

16

PARATHËNIE
NATO SOT - NGA ROMA DERI

UASHINGTON

Kohë pas kohe, në momente vendimtare në historinë e NATO-s, Aleanca takohet në nivel samiti me pjesëmarrjen e Udhëheqësve të Shteteve dhe Qeverive. Prania e Kryeministrave dhe e Presidentëve, pjesëmarrja e tyre e drejtpërdrejtë në procesin e marrjes së vendimeve me konsensus, ngrit profilin publik të mbledhjeve të tilla dhe u jep atyre rëndësi të shtuar historike. Më 1991, transformimi më i madh i ambientit të sigurisë ndërkombëtare, që po i vinte shenjë fundit të viteve 1980, po e diktonte formën e NATO-s së re që do të dilte në shesh gjatë disa viteve të ardhshme. E para nga një sërë prej katër Mbledhjesh në nivel Samiti, që duheshin të shtronin rrugën e adaptimit të Aleancës gjatë dekadës që po vinte, u mbajt në Romë në nëntor të vitit 1991. Ajo do të vazhdohej nga një Mbledhje e mëtejshme në nivel Samiti në Bruksel në janar të vitit 1994 dhe nga dy mbledhje të mëtejshme vendimtare në Madrid në korrik të vitit 1997 dhe në Uashington në prill të vitit 1999. Hapi i ndryshimit i nxitur nga këto mbledhje u mbajt përmes takimeve të shpeshta të Ministrave të Punëve të Jashtme dhe të Ministrave të Mbrojtjes në periudhat e ndrëmjeme. Takimi i Ministrave të Punëve të Jashtme në Sintra të Portugalisë, në maj të vitit 1997, veçanërisht, paralajmëroi lëvizje për të shtrirë më tej bashkëpunimin në fushën e sigurisë dhe për të ofruar strukturat e duhura për menaxhimin e procesit.

SAMITI I ROMËS - NËNTOR 1991
Koncepti strategjik i miratuar nga Kryetarët dhe Qeveritë e shteteve të NATO-s në Romë në nëntor të vitit 1991 pasqyroi një qasje të gjerë ndaj sigurisë të bazuar mbi dialogun, bashkëpunimin dhe mbi ruajtjen e një aftësie kolektive të mbrojtjes. Ai bashkoi elementet politike dhe ushtarake të politikës së sigurisë të NATO-s në një tërësi koherente, duke themeluar bashkëpunimin me partnerët e rinj në Evropën Qëndrore dhe Lindore si pjesë integrale të strategjisë së Aleancës. Ky Koncept solli vartësi të reduktuar nga armët nukleare dhe ndryshime të mëdha në forcat ushtarake të integruara të NATO-s, duke përfshirë edhe reduktime substanciale në madhësinë dhe gatishmërinë e tyre, përmirësime në mobilitetin e tyre, fleksibilitet dhe mundësi adaptimi ndaj kontingjenteve të ndryshme dhe përdorim më të madh të formacioneve shumëkombëshe. U morën gjithashtu masa që të thjeshtësohet struktura komanduese ushtarake e NATO-s dhe të adaptohen procedurat dhe
17

aranzhimet planifikuese të mbrojtjes së Aleancës, veçanërisht në dritën e kërkesave të ardhshme për menaxhmin e krizave dhe ruajtjen e paqes. Në Samitin e Romës, liderët e Aleancës lëshuan gjithashtu një Deklaratë mbi Paqen dhe Bashkëpunimin, e cila definonte detyrat e ardhshme dhe politikën e NATO-s në raport me kornizën e përgjithshme institucionale për sigurinë e Evropës në të ardhmen dhe në raport me partneritetin në shtjellim dhe bashkëpunimin me vendet e Evropës Qëndrore dhe Lindore. Aty u nënvizua mbështetja e Aleancës për hapat që po i merrnin vendet e Evropës Qëndrore dhe Lindore drejt reformës; iu ofrua asistencë praktike për t’i ndihmuar të kenë sukses në këtë tranzicion të vështirë; u ftuan të merrnin pjesë në forumet e duhura të Aleancës; dhe iu ofrua përvoja dhe ekspertiza e Aleancës në sferën politike, ushtarake, ekonomike dhe shkencore. Për këtë qëllim, një Këshill Bashkëpunimi i Atlantikut Verior (NACC) u themelua për të mbikëqyrur zhvillimet e ardhshme të këtij partneriteti. Pas publikimit të Deklaratës së Romës, u morën masa shtesë në Takimet Ministrore të Ministrave të Mbrojtjes dhe nga Këshilli i Atlantikut Verior në Sesionin e Përhershëm për të çuar më tej procesin e adaptimit dhe të transformimit të Aleancës. Tri fusha të aktivitetit meritojnë të përmenden veçanërisht, dhe pikërisht, korniza politike dhe institucionale e krijuar për të zhvilluar marrëdhëniet midis NATO-s dhe Partnerëve të Bashkëpunimit në Evropën Qendrore dhe Lindore; zhvillimi i bashkëpunimit në sferën e mbrojtjes dhe atë ushtarake; dhe roli i NATO-s në fushën e menaxhimit të krizës dhe ruajtjes së paqes. Së pari, në kontekstin institutcional, ngjarja e parë e rëndësishme ishte takimi inaugural i Këshillit për Bashkëpunim të Atlantikut Verior, që u mbajt më 20 dhjetor 1991 me pjesëmarrjen e Ministrave të Punëve të Jashtme ose të përfaqësuesve të vendeve të NATO-s dhe të gjashtë vendeve të Evropës Qëndrore dhe Lindore si dhe të tri shteteve baltike. Roli i NACC-ut ishte të lehtësonte bashkëpunimin për siguri, dhe çështje të lidhura me të, midis vendeve pjesëmarrëse në të gjitha nivelet dhe të mbikëqyrte procesin e zhvillimit të lidhjeve më të ngushta institucionale si dhe të lidhjeve joformale midis tyre. 11 shtetet e territorit të ish Bashkimit Sovjetik që formojnë Komonveltin e Shteteve të Pavarura (CIS) u bënë pjesëmarrëse në këtë proces në mars të vitit 1992. Gjeorgjia dhe Shqipëria iu bashkuan procesit në prill gjegjësisht qershor të vitit 1992 dhe, më 1997, kur NACC u zëvendësua nga Këshilli i Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC), kishte 22 Partnerë Bashkëpunimi. Bashkëpunimi i NACC-së u implimentua në bazë të Planeve të Punës, fillimisht të themeluara në bazë vjetore por, nga viti 1995 e këtej, ato përfshinin periudhën prej dy vitesh. Këshilli i Partneritetit të Evro-Atalantikut e çoi këtë proces për një hap praktik më tej dhe zhvilloi një Plan Aksioni të EAPC-së (1998-2000) si bazë të punës së tij të ardhshme.
18

Së dyti, në sferën e mbrojtjes dhe në atë ushtarake, Ministrat e Mbrojtjes të NATO-s u takuan me Partnerët e Bashkëpunimit për herë të parë më 1 prill 1992 për të shqyrtuar mënyrat e thellimit të dialogut dhe të promovimit të bashkëpunimit në çështje që binin në kuadër të kompetencës së tyre. Komiteti Ushtarak mbajti mbledhjen e vet të parë në sesionin bashkëpunues më 10 prill 1992. Mbledhje të rregullta janë mbajtur me Partnerët e Bashkëpunimit si në nivelin e Ministrave të Mbrojtjes ashtu dhe në forumin e Komitetit Ushtarak. Paralelisht, në këto takime multilaterale, u zhvilluan kontakte bilaterale dhe të bashkëpunimit midis Ministrave të Mbrojtjes dhe në nivelin ushtarak. Së treti, duke u mbështetur në krizat në ish-Jugosllavi dhe gjetkë, vëmendja gjithnjë e më shumë i drejtohej rolit të NATO-s në fushën e menaxhimit të krizës dhe të ruajtjes së paqes dhe vëçanërisht mbështetja e saj ndaj aktiviteteve paqeruajtëse të OKB-së të lidhura me ish-Jugosllavinë. Iniciativat kryesore të ndërmarra nga NATO-ja në këtë pikëpamje përshkruhen në Kapitullin 5. Konsultimet dhe bashkëpunimi në NACC kishin shtrirje të gjerë por fokusoheshin veçanërisht në çështje politike dhe në çështje që lidheshin me sigurinë siç janë: paqeruajtja; qasjet konceptuale ndaj kontrollimit të armatimit dhe çarmatimit; çështjet e mbrotjes dhe çështjet ushtarake; konceptet demokratike të relacioneve civile-ushtarake; shndërrimi i prodhimit të mbrojtjes për qëllime civile; shpenzimi dhe buxhetet për mbrojtje; bashkëpunimi shkencor dhe çështjet e mjedisit që lidhen me mbrojtjen; përhapja e informacionit rreth NATO-s në vendet e Partnerëve të Bashkëpunimit; konsultimet e planifikimit të politikës; dhe menaxhimi i trafikut ajror civil/ushtarak.

SAMITI I BRUKSELIT - JANAR 1994
Në janar rë vitit 1994, në Samitin e Këshillit të Atlantikut Verior në Bruksel, NATO lansoi një nismë të re e të rëndësishme për të ngritur më lartë stabilitetin dhe sigurinë kudo në Evropë. Një ftesë iu dërgua NACC-së dhe shteteve të tjera për t’u bashkuar në një program të ri dhe të gjerë bashkëpunimi me NATO-n të njohur si Partenriteti për Paqe (PfP). Partneriteti prej atëherë është zhvilluar në një komponentë fundamentale të sigurisë në hapësirën Evro-Atlantike dhe kap rolin qëndror në NATO sot. Ftesa e Partneritetit për Paqe iu adresua të gjitha shteteve pjesëmarrëse në Këshillin e Bashkëpunimit të Atlantikut Verior (NACC), dhe shteteve të tjera pjesëmarrëse në Konferencën e Sigurisë dhe Bashkëpunimit në Evropë (CSCE), që ishin në gjendje dhe të gatshme të kontribuonin në këtë program. Aktivitetet që ndërmerr secili Partner bazohen në Programet Individuale të Partneritetit të elaboruara së bashku. Fushëveprimi dhe
19

objektivat e Partneritetit dhe evoluimi i tij si dhe intensifikimi i tij i mëpastajmë përshkruhen në Kapitullin 3. Në Sintra, në maj të vitit 1997, NACC u zëvendësua nga Këshilli i Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC), qëllimi i të cilit ishte të lansonte një shkallë të re të bashkëpunimit. U zhvilluan parimet e EAPC-së në bashkëpunim të ngushtë midis Aleancës dhe vendeve të saj Partnere dhe u shprehën në Dokumentin Bazë të EAPC-së. Miratimi i Dokumentit Bazë të EACP-së sinjalizoi vendosmërinë e 44 vendeve pjesëmarrëse të atëhershme për të ngritur bashkëpunimin politik dhe ushtarak midis tyre në një nivel kualitativisht të ri. Dokumenti riafirmoi angazhimin e përbashkët të vendeve anëtare për forcimin dhe shtrirjen e paqes dhe të stabilitetit në hapësirën Evro-Atalantike. Vlerat e përbashkëta dhe parimet në themel të këtij angazhimi shtrohen në Dokumentin Kornizë të Partneritetit për Paqe (PfP) (shih Doracaku i NATO-s - Dokumentimi, i botuar ndaras). EAPC në fakt sjell kornizën e përgjithshme për konsultime politike dhe për ato që lidhen me sigurinë si dhe për bashkëpunim të shtuar nën Partneritetin për Paqe. Në dhjetor të vitit 1997 PEAC përfilli një Plan Aksioni i cili reflektonte dëshirën e anëtarëve të EAPC-së për të zhvilluar partneritet më të fortë dhe më operacional midis tyre. Një nga qëllimet themelore të Planit të Aksionit ishte që konsultimeve politike dhe të atyre që lidhen me sigurinë si dhe bashkëpunimit në kornizën e EAPC-së t’u jepeshin më tepër fokusim dhe thellësi dhe të shtohej transparenca midis 44 shteteve pjesëmarrëse. Ministrat për Punë të Jashtme të EAPC-së gjithashtu përfillën parimin e themelimit të Qendrës Evro-Atlantike për Koordinimin e Përgjigjes ndaj Fatkeqësive dhe të Njësitit Evro-Atlantik për Përgjigje ndaj Fatkeqësive. EAPC ofron mundësi për konsultime të orientuara nga rezultati, bashkëpunim të shtuar praktik, konsultim dhe bashkëpunim të shtuar për çështje regjionale, dhe transparencë të shtuar dhe konfidencë në çështje të sigurisë midis të gjitha shteteve anëtare të EAPC-së. Dy parime të rëndësishme e spikatin suksesin e bashkëpunimit midis Aleatëve dhe Partnerëve si në Partneritetin për Paqe ashtu dhe në kornizën e EAPC-së; së pari inkluziviteti: mundësitë për konsultim politik dhe bashkëpunim praktik janë njësoj të hapura për të gjithë Aleatët dhe Partnerët; dhe së dyti, mekanizmat për vetë-diferencim: Partnerët janë në gjendje të vendosin individualisht për nivelin dhe fushat e bashkëpunimit me Aleancën. Në vijë me këto parime, EAPC mund të takohet në sesion plenar ose në një format të kufizuar duke involvuar vendet anëtare të Aleancës dhe grupe të hapura në numër të vendeve Partnere, për t’u fokusuar në çështje funksionale ose, mbi një bazë ad hok, mbi çështje të duhura regjionale. Numri i aktiviteteve
20

të bashkëpunimit të ndërmarra nën patronazhin e EAPC-së u shtua gjithashtu. Bazuar mbi parimet e inkluzivitetit dhe të vetë-diferencimit, janë bërë aktivitete të mëtejshme rreth temave të mbrojtjes ekonomike, të shkencës, të temave të mjedisit që lidhen me mbrojtjen, të bashkëpunimit në paqeruajtje, dhe të gatishmërisë së emergjencës civile. PfP në formën e saj të rritur mbetet qartë një element i identifikueshëm i bashkëpunimit praktik në fushën që lidhet me mbrojtjen dhe në fushën ushtarake brenda kornizës fleksibile të EAPC-së. Shumica e vendeve Partnere gjithashtu kanë themeluar Misione Diplomatike pranë NATO-s, që kontribuojnë në mënyrë të konsiderueshme për komunikime dhe kontakte në të gjitha këto sfera.

SAMITI I MADRIDIT - KORRIK 1997
Samiti i mbajtur në Madrid në korrik të vitit 1997 ishte ngjarje e shënuar që pa arritjen e iniciativave të mëdha të ndërmarra nga Aleanca gjatë pesë apo gjashtë viteve të shkuara. Në të njëjtën kohë, ai paralajmëroi kalimin në një fazë sfiduese të zhvillimit të NATO-s, në të cilën do të provoheshin dhe testoheshin në praktikë strukturat inovuese dhe politikat e prezantuara për t’iu përgjigjur rrethanave të reja. Liderët e Aleancës në Madrid, prandaj, e kishin për detyrë të tërhiqnin së bashku fijet qëndrore të politikës së ardhshme të Aleancës si tërësi dhe të siguronin integritetin dhe koherencën e tyre të përgjithshme. Në takimin e Samitit të Madridit, shtrirja e angazhimit të Aleancës për transformimin e brendshëm dhe të jashtëm është demonstruar në tërësi përmes masave të mëtejshme konkrete që arrinin larg në të gjitha fushat kryesore të interesimit: fillimi i bisedave të pranimit me Republikën e Çekisë, me Hungarinë dhe me Poloninë, dhe përfillja e një politike të një ‘dere të hapur’ për pranimet e ardhshme; shtimi i Partneritetit për Paqe dhe themelimi i një forumi të ri në formën e EAPC-së për ta çuar më tej bashkëpunimin; hapja e një kapitulli krejt të ri në marrëdhëniet NATO-Rusi; formalizimi i një partneriteti në rritje me Ukrainën; intensifikimi i dialogut me vendet e Mesdheut; përparimi sa i përket Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda NATO-s; dhe definimi i strukturës rrënjësisht të reformuar ushtarake komanduese të Aleancës. Kjo agjendë e plotë dëshmoi një NATO të aftë për të marrë përsipër sfida të reja pa paragjykime rreth detyrave tradicionale dhe për ta bazuar rolin e vet të ardhshëm në aftësinë e provuar për t’iu adaptuar kërkesave që evoluojnë të sigurisë.

21

SAMITI I UASHINGTONI - PRILL 1999
Nga 23-25 prill të vitit 1999, NATO mbajti Samitin e 15-të në historikun e vet 50 vjeçar në Uashington, DC. Samiti u mbajt gjatë një periudhe të jashtëzakonshme në historinë e Aleancës, në mes të një përkujtimi të Përvjetorit të 50-të, i kapluar nga një fushatë e pashoqe ajrore e NATO-s që synonte të sillte paqe në Kosovë. Edhe pse një pjesë e madhe e fokusimit të Samitit binte domosdo mbi krizën në Kosovë, liderët e NATO-s megjithatë u hapën rrugë një mori programesh të tjera dhe arritjesh me implikime afat-gjata për Aleancën. Arritjet e Uashingtonit përmbushën premtimin e Samitit të Madridit të mbajtur dy vite më heret. Në Madrid, Aleanca kishte ftuar Republikën Çeke, Hungarinë dhe Poloninë për të filluar bisedimet e pranimit dhe premtoi se dera do të mbetej e hapur për të tjerët. Në Uashington, liderët e këtyre tri vendeve zunë vendin e tyre për herë të parë në tryezën e Samitit, dhe Aleanca shpalosi një iniciativë të planifikuar për t’i ndihmuar vendet e tjera të interesuara që të përgatiteshin për anëtarësim të mundshëm në të ardhmen. “Tre anëtarët e ri nuk do të jenë të fundit,” deklaruan liderët e Aleancës në Komunikatën e Samitit të Uashingtonit. Në Madrid, liderët e NATO-s ishin zotuar që ta zgjeronin programin e Partneritetit për Paqe dhe shtrirjen e plotë të aktiviteteve të partneritetit të Aleancës; në Uashington, liderët konstatuan progresin e arritur në këtë pikëpamje dhe shpalosën iniciativa të reja të planifikuara për ta vazhduar punën. Në Madrid, liderët e Aleancës e kishin kërkuar një rishikim të Konceptit Strategjik (në thelb përvijimin e detyrave të Aleancës dhe mjetet për realizimin e tyre); në Uashington u aprovua një Koncept Strategjik i ri, që reflektonte pejsazhin e transformuar të sigurisë Evro-Atlantike në fund të shekullit 20. Në Madrid, NATO dhe Ukraina kishin nënshkruar një Kartë Distinktive të Partneritetit; në Uashington liderët e NATO-s dhe Presidenti i Ukrainës mbajtën takimin e parë në nivel Samiti dhe u pajtuan për rëndësinë e Ukrainës për sigurinë dhe stabilitetin Evro-Atlantik. Puna e Samitit të Uashingtonit reflektohet gjerësisht në Komunikatën e Samitit të Uashingtonit dhe në Konceptin Strategjik. Komunikata përshkruan temat më të rëndësishme të Samitit dhe të Aleancës në këtë periudhë kyçe në historinë e saj. Koncepti Strategjik e pajis Aleancën për sfidat e sigurisë dhe mundësitë e shekullit 21 dhe e drejton zhvillimin e saj të ardhshëm politik e ushtarak. Të arriturat konkrete të Samitit - në formë vendimesh dhe programesh përgatitën skenën që Aleanca të futet në shekullin 21. Duke e ditur se klima e sigurisë Evro-Atlantike kishte ndryshuar në mënyrë dramatike gjatë dhjetë viteve të fundit, Koncepti Strategjik poashtu e pranonte “paraqitjen e rreziqeve
22

të reja të ndërlikuara për paqen dhe stabilitetin Evro-Atlantik, duke përfshirë shtypjen, konfliktin etnik, varfërinë ekonomike, kolapsimin e rendit politik, dhe rritjen e armatimit për shkatërrim në masë.” Ai i shtroi qëllimet dhe detyrat e Aleancës për të ardhmen dhe reflektoi vendosmërinë e vendeve anëtare të Aleancës për të ruajtur aftësitë e domosdoshme ushtarake për të arritur një varg të tërë misionesh të Aleancës. Një tipar i rëndësishëm i transformimit të pozitës së NATO-s është zhvillimi brenda Aleancës i Identitetit të Mbrojtjes dhe Sigurisë Evropiane (ESDI). Në Samitin e Uashingtonit, liderët e Aleancës mirëpriten progresin e arritur deri me tani dhe ftuan për punë të vazhdueshme për ta bërë ESDI-n një realitet. NATO poashtu lansoi një Iniciativë për Aftësitë e Mbrojtjes, të planifikuar për të ndihmuar forcat ushtarake të Aleancës që të bëhen më mobile, të operueshme midis tyre, të qëndrueshme dhe efektive. Po kështu, Aleanca solli ndryshime në strukturën e integruar komanduese ushtarake duke reflektuar ambientin e transformuar të sigurisë. Këto ndryshime janë planifikuar për t’i mundësuar NATO-s t’i kryejë operacionet e saj në mënyrë më efikase. Komunikata e Samitit të Uashingtonit nënvizoi edhe një iniciativë tjetër të Aleancës mbi Armët e Shkatërrimit në Masë (WMD). Synimi kryesor i NATO-s sa u përket këtyre armëve shkatërruese është të “pengohet paraqitja e shtimit të tyre, ose, po ndodhi kjo, të zhbëhet me mjete diplomatike.” Për t’iu përgjigjur në mënyrë më efektive sfidave të shtimit të armatimit, NATO ka themeluar një Qendër të WMD-së në kuadër të Stafit Ndërkombëtar në Shtabin e Përgjithshëm të NATO-s. Qendra synon të koordinojë një qasje të integruar politiko-ushtarake duke nxitur debatin dhe të kuptuarit e çështjeve të WMD-së në NATO; të zgjerojë programet ekzistuese për ta shtuar gatishmërinë ushtarake për të operuar në një ambient të WMD-së; dhe për të shtuar këmbimin e informacionit midis vendeve aleate mbi programet ndihmëse për shkatërrimin e WMD-së. Madje edhe duke u dëshiruar mirëseardhjen tre anëtarëve të rinj në Samitin e tyre të parë, liderët e NATO-s theksuan se dera do të mbetej e hapur për të tjerët. Një Plan Aksioni për Anëtarësim (MAP), “manifestimi praktik i Derës së Hapur,” u shpalos në Samit. MAP është një program aktivitetesh prej të cilave vendet e interesuara mund të zgjedhin në bazë të vendimeve kombëtare dhe të vetë-seleksionimit. Programi mbulon pesë fusha: çështjet politike dhe ekonomike, çështjet e mbrojtjes/ushtarake, resurset, çështjet e sigurisë dhe ato legale. NATO ka theksuar se programi nuk duhet të konsiderohet si një listë kriteresh për anëtarësim, dhe se pjesëmarrja aktive në PfP dhe EAPC mbetet qenësore për vende të interesuara për anëtarësim të mundshëm në të ardhmen. Mirëpo, çdo vendim rreth anëtarësimit do të bëhet në bazën rast-për-rast në pajtim me Deklaratën e Samitit të Madridit dhe me Deklaratën e Samitit të Uashingtonit.
23

Pas takimit në nivel të Samitit të Këshillit të Atlanatikut Verior, liderët apo përfaqësuesit nga vendet anëtare të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik poashtu u takuan në Uashington. Udhëheqësit e EAPC-së diskutuan për situatën në Kosovë dhe shprehën mbështetjen e tyre për kërkesat e bashkësisë ndërkombëtare, dhe neverinë e tyre ndaj politikës së dhunës, represionit dhe të spastrimit etnik që po bëhej në Kosovë nga autoritetet e Republikës Federale të Jugosllavisë. Liderët shprehën mbështetjen e tyre për sigurinë me bazë të gjerë dhe për përpjekje ekonomike dhe të ndërtimit të demokracisë në regjionin e Evropës Jug-lindore. Ata gjithashtu përkrahën një raport me titull “Drejt një Partneriteti për Shekullin 21 - Partneritet i Shtuar dhe më Operacional”, që synonte përmirësimin e aftësisë së forcave të Aleancës dhe të Partnerëve për të operuar së bashku në të ardhmen. Edhe pse Rusia kundërshtoi të merrte pjesë në Samitin e Uashingtonit për shkak të ngjarjeve në Jugosllavi, liderët e NATO-s e ritheksuan angazhimin e tyre për partneritet me Rusinë nën Aktin Themelues NATO-Rusi. Ata gjithashtu theksuan faktin se marrëdhëniet e ngushta midis NATO-s dhe Rusisë janë të interesit të ndërsjellë dhe të një rëndësie të madhe për stabilitetin dhe sigurinë në rajonin e Evro-Atlantikut. Liderët e NATO-s mbajtën Samitin e parë me Presidentin e Ukrajinës. Të dy palët e mirëpritën progresin në Partneritetin e Dallueshëm të tyre dhe diskutuan një llojshmëri çështjesh të sigurisë Evro-Atlantike. Komunikata e Samitit të Uashingtonit e ritheksoi rëndësinë e Dialogut Mesdhetar të NATO-s si një pjesë integrale të qasjes me bashkëpunim të Aleancës ndaj sigurisë. Liderët e NATO-s e udhëzuan Aleancën që të ndjekë implimentimin e hershëm të rritjeve të bashkëpunimit politik dhe praktik të inicuar nën Dialogun Mesdhetar. Të arriturat e Samitit të Uashingtonit ishin si praktike ashtu dhe konceptuale, frut i një pune disavjeçare. Ato gjithashtu reflektuan prioritetet e menjëhershme të vendeve anëtare të NATO-s, veçanërisht urgjencën e përfundimit të konfliktit në Kosovë dhe të rivendosjes së të drejtave të popullit të Kosovës.

PËRFUNDIMI

I KONFLIKTIT NË

KOSOVË

Në mbrëmjen e 9 qershorit të vitit 1999, një Marrëveshje UshtarakeTeknike u konkludua midis NATO-s dhe Republikës Federale të Jugosllavisë. Në konsistencë me marrëveshjen midis qeverisë jugosllave dhe të të dërguarit special të Unionit Evropian dhe të Rusisë të arritur më 3 qershor, Marrëveshja Ushtarake-Teknike mundësonte sidomos tërheqjen e mënjëhershme të forcave jugosllave të sigurimit nga Kosova.
24

Më 10 qershor të vitit 1999, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Havier Solana (Javier Solana), qe në gjendje të shpallte se operacionet ajrore kundër Jugosllavisë ishin suspenduar. Po atë ditë, Këshilli i Sigurimit të Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën 1244, duke mirëpritur pranimin jugosllav të parimeve për një zgjidhje politike, përfshirë përfundimin e mënjëhershëm të dhunës dhe tërheqjen e shpejtë të forcave ushtarake, policore dhe paramilitare jugosllave. Rezoluta poashtu njoftoi për themelimin e “pranisë ndërkombëtare civile dhe të sigurimit në Kosovë” që do të operonte nën kujdesin e OKB-së. Forca e Kosovës e Udhëhequr nga NATO (KFOR), e krijuar për të përmbushur pjesën e sigurisë së këtij mandati, hyri në Kosovë më 12 qershor dhe e kompletoi stacionimin fillestar më 20 qershor. Detajet e mëtejshme të këtyre ngjarjeve jepen në Kapitullin 5. Si rrjedhojë e konfliktit në Kosovë, pikat më urgjente në agjendën e Aleancës ishin zbatimi i marrëveshjes për përfundimin e konfliktit, rivendosja e paqes, kthimi i refugjatëve dhe mbrojtja e popullit të Kosovës, pa marrë parasysh origjinën e tyre etnike. Ardhja së bashku e forcave nga vendet e NATO-s, Rusisë, Ukrainës dhe të shumë vendeve jo-anëtare të NATO-s, për t’i arritur këto caqe, u bazua në masë të madhe në përvojën e stacionimit të Forcave të Stabilizimit në Bosnjë e Hercegovinë (SFOR). Shumë nga vendet e involvuara ishin poashtu pjesëmarrëse aktive në Partneritetin për Paqe të NATO-s, një faktor që i ka dhënë kontribut të rëndësishëm rolit që këto forca shumëkombëshe kanë qenë në gjendje të luanin duke shtruar bazën për stabilitetin e ardhshëm në regjion. Gjatë muajve në vijim, ndikimi i konfliktit të Kosovës u pa gjithashtu në implimentimin e një numri iniciativash që dolën nga Samiti i Uashingtonit në prill të vitit 1999 dhe nga vendimet e pastajme që u morën nga Aleanca. Veçanërisht, ai i dha një impuls të shtuar lëvizjes për të themeluar një Identitet të Mbrojtjes dhe Sigurisë Evropiane më të fortë dhe për të ndërtuar aftësitë evropiane që i përgjigjen detyrës së roleve të intervenimit në menaxhimin e krizës dhe paqeruajtjen në rast konflikti në të ardhmen në të cilin Aleanca si tërësi mund të mos involvohet. Ky proces përshkruhet në Kapitullin 4.

SEKRETARI

I RI I

PËRGJITHSHËM

Në mars të vitit 2000, një vit pas intervenimit të Aleancës në Kosovë, Sekretari i ri i Përgjithshëm i NATO-s, Lordi Robertson, lëshoi një raport duke përmbledhur të arriturat që rezultonin nga operacioni ushtarak dhe zbarkimi i KFOR-it dhe që pasqyronte sfidat që mbeteshin. Lordi Robertson, ish Ministër i Mbrojtjes i Mbretërisë së Bashkuar, zuri postin e tij si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s më 14 tetor 1999. Në ditën
25

e tij të parë në zyrë, duke dhënë një pasqyrë të prioriteteve që shihte për Aleancën në muajt e ardhshëm, ai u dha theks të veçantë tri fushave të interesimit të menjëhershëm dhe të rëndësisë afat-gjatë për Aleancën. E para, NATO duhet të luajë rolin e saj të plotë në stabilizimin e Ballkanit pas gjurmëve të krizës së Kosovës dhe duhet të sigurohet që misionet paqeruajtjëse si në Bosnjë e Hercegovinë ashtu dhe në Kosovë të krijojnë sa më shpejt që të jetë e mundshme kushtet për një paqe që mund të ruhet vetë. E dyta, ai theksoi nevojën për të sforcuar rolin evropian në NATO, duke e karakterizuar këtë si domosdoshmëri urgjente nëse NATO do të jetë po aq e fortë në të ardhmen siç ka qenë në të kaluarën. Aleanca duhet të zhvillojë lidhje të mira, efektive dhe efikase me Bashkësinë Evropiane, ndersa kjo e fundit duhet ta zhvillojë rolin e saj në këtë fushë. Duke deklaruar se “më shumë Evropë në NATO nuk do të thotë më pak Amerikë Veriore”, Lordi Robertson theksoi faktin se marrëdhëniet transatlantike mbeten çelës për efektivitetin e NATO-s dhe se pa një lidhje të fortë transatlantike, nuk mund të ketë stabilitet të vërtetë në Evropë apo mbrojtje të vlerave të saj demokratike. Së treti, ai u fokusua në prioritetin e menjëhershëm të themelimit të marrëdhënieve më të ngushta midis NATO-s dhe Rusisë, duke synuar rifillimin e takimeve të Këshillit të Përbashkët të Përhershëm NATO-Rusi si zhvillim tejet pozitiv në këtë proces. Ky edicion i Doracakut të NATO-s përshkruan evolucionin e politikës së NATO-s në këto dhe fusha të tjera të aktivitetit të Aleancës. Për lehtësi referimi libri është ndarë në dy pjesë, e para sjell detaje të punës në bashkëpunim që po ndërmerret në fusha të veçanta për të çuar më tej objektivat e Aleancës dhe për të pasqyruar kontekstin në të cilin po evoluon politika; dhe e dyta, përshkruan aranzhimet relevante procedurale dhe strukturale që janë vënë në vend për të lehtësuar këmbimin e informacionit, konsultimin, vendim-marrjen dhe detyrat operacionale që janë fundamentale për procesin.

26

PJESA I

KAPITULLI 1

Ç’ËSHTË NATO?

Origjina e Aleancës Detyrat fundamentale të sigurisë

Ç’ËSHTË NATO?
ORIGJINA E ALEANCËS
Nga viti 1945 deri më 1949, parballë nevojës së madhe për rindërtim ekenomik, vendet e Unionit Perëndimor dhe aleatët e tyre të Amerikës së Veriut i shikonin me brengosje politikën ekspansioniste dhe metodat e BRSS-së. Duke i pasë përmbushur ndërmarrjet e veta të kohës së luftës për t’i reduktuar establishmentet e tyre mbrojtëse dhe për t’i demobilizuar forcat, qeveritë Perëndimore u alarmuan gjithnjë e më shumë derisa po bëhej e qartë se lidershipi sovjetik kishte ndërmend të ruante forcat e saj ushtarake me forcë të plotë. Për më tepër, duke pasur parasysh synimet e deklaruara ideologjike të Partisë Komuniste Sovjetike, ishte evidente se apelet për respektimin e Kartës së Kombeve të Bashkuara, dhe për respektimin e zgjidhjeve ndërkombëtare të arritura në fund të luftës, nuk do të garantonin sovranitetin kombëtar apo pavarësinë e shteteve demokratike të përballura me kërcënimin e agresionit nga jashtë apo të subversionit të brendshëm. Imponimi i formave jodemokratike të qeverisjes dhe represioni i opozitës efektive dhe i të drejtave themelore njerëzore dhe qytetare në shumë vende të Evropës Qendrore dhe Lindore si dhe gjetkë në botë, u shtoheshin këtyre frikësimeve. Midis viteve 1947 dhe 1949 një sërë ngjarjesh dramatike politike i sollën punët në pikën më të lartë të krizës. Këtu hynin kërcënimet që i bëheshin sovranitetit të Norvegjisë, të Greqisë, të Turqisë dhe të vendeve të tjera të Evropës Perëndimore, grushtshtei i qershorit 1948 në Çekosllovaki, dhe bllokada e paligjshme e Berlinit që filloi në prill të po këtij viti. Nënshkrimi i Trakatatit të Brukselit në mars të vitit 19481 shënoi vendosmërinë e pesë shteteve të Evropës Perëndimore - Belgjikës, Francës, Holandës, Luksemburgut dhe Mbretërisë së Bashkuar - të zhvillonin një sistem të përbashkët mbrojtjeje dhe t’i forconin lidhjet midis tyre në një mënyrë që do t’u mundësonte t’u rezistonin kërcënimeve ideologjike, politike dhe ushtarake ndaj sigurisë së tyre. Negociatat me Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë vazhduan pastaj rreth krijimit të një Aleance të vetme të Atlantikut të Veriut të bazuar në garanca të sigurisë dhe në angazhime të ndërsjella midis Evropës dhe Amerikës së Veriut. Danimarka, Islanda, Italia, Norvegjia, Portugalia u ftuan nga fuqitë e Traktatit të Brukselit të bëheshin pjesëmarrëse në këtë proces. Këto negociata kulminuan me nënshkrimin e Traktatit të Uashingtonit në prill të vitit 1949,

1

Traktati i Brukselit i vitit 1948, i reviduar më 1984, paraqiste hapin e parë në rindërtimin e pasluftës të sigurisë së Unionit Perëndimor dhe jetësoi Unionin Perëndimor dhe Organizatën e Traktatit të Brukselit. Ishte gjithashtu hapi i parë në procesin që çoi te nënshkrimi i Traktatit të Atalntikut të Veriut më 1949 dhe në krijimin e Aleancës së Atlantikut të Veriut. Traktati i Brukselit është dokumenti themelues i Unionit Evropian Perëndimor të sotëm (WEU).

29

duke jetësuar një sistem të përbashkët sigurie të bazuar mbi partneritetin midis këtyre 12 vendeve. Më 1952, Greqia dhe Turqia hynë në Traktat. Republika Federale e Gjermanisë2 iu bashkua Aleancës më 1955 dhe, më 1982, Spanja u bë gjithashtu anëtare e NATO-s. Republika e Çekisë, Hungaria dhe Polonia iu bashkuanNATO-s më 1999. Aleanca e Atlantikut të Veriut u themelua mbi bazën e një Traktati midis shtetve anëtare në të cilin secila prej tyre u fut lirisht pas debatit publik dhe procesit të duhur parlamentar. Traktati mbron të drejtat e tyre individuale ashtu si dhe obligimet e tyre ndërkombëtare në përputhje me Kartën e Kombeve të Bashkuara; angazhon seciln anëtar për të ndarë rreziqet dhe përgjegjësitë ashtu si dhe të mirat e sigurisë kolektive dhe kërkon prej secilit prej tyre zotimin të mos futen në ndonjë tjetër angazhim ndërkombëtar që mund të jetë në konflikt me Traktatin. Midis ditës së krijimit të Aleancës dhe të sotmes, një gjysmë shekulli histori ka rrjedhur. Gjatë shumicës së kësaj kohe fokus qendror i NATO-s ishte mbrojtja e menjëhershme dhe siguria për vendet anëtare. Sot kjo mbetet detyrë e saj thelbësore, por fokusi imediat ka pësuar ndryshim fundamental. Tiparet kyçe të këtij transformimi jepen në formë të përmbledhur në kapitujt relevantë të këtij Doracaku.

DETYRAT FUNDAMENTALE TË SIGURISË
Qëllimi themelor i NATO-s është të ruajë lirinë dhe sigurinë e të gjithë anëtarëve të saj me mjete politike dhe ushtarake në përputhje me Traktatin e Atlantikut të Veriut dhe me parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara. Aleanca ka punuar që nga krijimi i saj për themelimin e një rendi paqësor të drejtë dhe të qëndrueshëm në Evropë të bazuar mbi vlera të përbashkëta të demokracisë, të të drejtave të njeriut dhe të pushtetit ligjor. Ky objektiv qendror i Aleancës ka marrë rëndësi të përtëritur që nga fundi i Luftës së Ftohtë sepse, për herë të parë në historinë e Evropës së pasluftës, prospekti i arritjes së tij është bërë realitet. NATO mishëron lidhjen transatlantike me të cilën siguria e Amerikës së Veriut është e lidhur përgjithmonë me sigurinë e Evropës. Është një shprehje praktike e përpjekjes efektive kolektive midis anëtarëve të saj në mbështetje të interesave të tyre të përbashkëta të sigurisë. Parimi fundamental që është gurshënues i Aleancës është angazhimi i përbashkët dhe bashkëpunimi i ndërsjellë midis shteteve anëtare, i bazuar në pandashmërinë e sigurisë së tyre. Solidariteti dhe kohezioni brenda Aleancës sigurojnë se asnjë vend anëtar nuk detyrohet të mbështetet vetëm në përpjekjet e

2

Më 1990, me bashkimin e Gjermanisë, ish-Republika Demokratike e Gjermanisë erdhi nën mbrojtjen e sigursë së Aleancës si pjesë integrale e vendit të bashkuar.

30

veta kombëtare duke u marrë me sfidat themelore të sigurisë. Pa i deprivuar shtetet anëtare nga e drejta dhe detyra e tyre për të marrë përgjegjësitë sovrane në fushën e mbrojtjes, Aleanca u mundëson atyre të realizojnë objetkivat e tyre themelorë kombëtarë të sigurisë me përpjekje kolektive. Shkurt, Aleanca është një shoqatë e shteteve të lira të bashkuara në vendosmërinë e tyre për ta ruajtur sigurinë e vet përmes garancash të ndërsjella dhe marrëdhëniesh stabile me vende të tjera. Traktati i Atlantikut të Veriut i prillit të vitit 1949 - që është baza legale dhe kontraktuese për Aleancën - është themeluar në kuadër të Nenit 51 të Kartës së Kombeve të Bashkuara, që rikonfimon të drejtën e natyrshme të shteteve të pavarura për mbrojtje individuale dhe kolektive. Siç thuhet në preambulën e Traktatit, qëllimi i aleatëve është të “çojnë më tej marrëdhëniet paqësore dhe miqësore në Rajonin e Atlantikut të Veriut.” Ndërkaq, në kohën e nënshkrimit të Traktatit, qëllimi imediat i NATO-s ishte të mbronte anëtarët e saj nga një kërcënim potencial që do të rezultonte nga politika e aftësisë në rritje ushtarake e Bashkimit Sovjetik. Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) siguron strukturën që mundëson zbatimin e qëllimeve të Aleancës. Ajo është një organizatë ndërqeveritare në të cilën vendet anëtare ruajnë sovranitetin dhe pavarësinë e vet të plotë. Organizata ofron një forum në të cilin ato konsultohen bashkë rreth çfarëdo çështjeje që mund të zgjedhin për të ngritur dhe marrin vendime mbi çështje politike dhe ushtarake që ndikojnë në sigurinë e tyre. Ajo sjell strukturat e nevojshme për ta lehtësuar konsultimin dhe bashkëpunimin midis tyre në fushat politike, ushtarake dhe ekonomike si dhe shkencore dhe në fusha të tjera joushtarake. Kuptimi rezultues i sigurisë së barabartë midis anëtarëve të Aleancës, pa marrë parasysh dallimet në rrethanat e tyre apo në aftësitë e tyre kombëtare ushtarake, i kontribuon stabilitetit në rajonin e Evro-Atlantikut. Ai krijon kushtet që favorizojnë bashkëpunim të shtuar midis anëtarëve të Aleancës si dhe midis anëtarëve të Aleancës dhe vendeve të tjera. Mjetet me të cilat Aelanca kryen politikën e vet të sigurisë përfshijnë mirëmbajtjen e një aftësie të mjaftueshme ushtarake për të parandaluar luftën dhe për të siguruar mbrojtje efektive; një aftësi të përgjithsme për të menaxhuar krizat që ndikojnë në sigurinë e anëtarëve të saj; një shtysë aktive të dialogut me kombet e tjera dhe të një qasjeje bashkëpunuese ndaj sigurisë evropiane, duke përfshirë masat për të sjellë progres të mëtejshëm në fushën e kontrollimit të armëve dhe çarmatimit. Për të aritur qëllimin e saj themelor, si një Aleancë kombesh që i zotohen Traktatit të Uashingtonit dhe Kartës së Kombeve të Bashkuara, Aleanca kryen këto detyra fundamentale të sigurisë:
31

“Siguria: Për të siguruar një nga themelet e domosdoshme për një mjedis sigurie stabil të Evro-Atlantikut, të bazuar në rritën e institucioneve demokratike dhe në angazhimin për zgjidhje paqësore të mosmarrveshjeve ku asnjë vend nuk do të mund të frikësonte cilindo vend tjetër ose ta detyronte atë përmes kërcënimit ose përdorimit të forcës. Konsultimi: Për të shërbyer, ashtu siç thuhet në Nenin 4 të Traktatit të Uashingtonit, si një forum themelor transatlantik për konsultime Aleate për çfarëdo çështjesh që ndikojnë në interesat e tyre vitale, duke përfshirë zhvillimet e mundshme që paraqesin rreziqe për sigurinë e anëtarëve, dhe për koordinim të duhur të përpjekjeve të tyre në fusha të interesit të përbashkët. Sprapsja dhe Mbrojtja: Për të sprapsur dhe për t’u mbrojtur kundër çfarëdo kërcënimi të agresionit kundër cilitdo shtet ashtu siç parashihet me Nenin 5 dhe 6 të Traktatit të Uashingtonit. Dhe me qëllim të shtimit të sigurisë dhe stabilitetit në rajonin e Evro-Atlantikut: • Menaxhimi i Krizës: Për të qëndruar të gatshëm, rast për rast dhe me konsensus, konform Nenit 7 të Traktatit të Uashingtonit, për t’i kontribuar parandalimit efektiv të konfliktit dhe për t’u angazhuar aktivisht në menaxhimin e krizës, duke përfshirë operacionet në përgjigje të krizës. • Partneriteti: Për të çuar më tej partneritetin e një game të gjerë, bashkëpunimin, dhe dialogun me vendet e tjera në rajonin e Evro-Atlantikut, me synim të rritjes së transparencës, besimit të ndërsjellë dhe të kapacitetit për aksion të përbashkët me Aleancën.”3 Strukturat e krijuara brenda NATO-s u mundësojnë vendeve anëtare ta koordinojnë politikën e tyre në mënyrë që të përmbushin këto detyra fundamentale. Ato mundësojnë konsultim të vazhdueshëm dhe bashkëpunim në fushat politike, ekonomike dhe të tjera joushtarake si dhe formulimin për plane të përbashkëta për mbrojtjen e përbashkët; themelimin e infrastrukturës dhe të instalimeve themelore dhe të mjeteve të nevojshme pët t’u mundësuar forcave ushtarake për të operuar; dhe aranzhmane për programe trajnimi dhe stërvitjesh të përbashkëta. Ajo që i shquan këto aktivitete është një strukturë komplekse civile dhe ushtarake që involvon staf administrativ, buxhetor dhe të planifikimit, si dhe agjenci që janë themeluar nga vendet anëtare të Aleancës për të koordinuar punën në fusha të specializuara - për shembull, komunikimet që nevojiten për të lehtësuar konsultimin politik dhe komandën e kontrollin të forcave ushtarake dhe mbështetjen e nevojshme logjistike për t’i mbajtur forcat ushtarake. Kjo strukturë përshkruhet në Pjesën II.

3

Nga Koncepti Strategjik i Aleancës lëshuar në Takimin e Samitit të Uashingtonit në prill të vitit 1999.

32

KAPITULLI 2

TRANSFORMIMI I ALEANCËS

Mjedisi i ri i sigurisë së Evropës Institucionet e reja Koncepti Strategjik i Aleancës Roli i forcave Aleate ushtarake dhe transformimi i pozicionit të mbrojtës të Aleancës Iniciativa e aftësive mbrojtëse të NATO-s Forcat bërthamore të NATO-s në mjedisin e ri të sigurisë

TRANSFORMIMI I ALEANCËS
MJEDISI
I RI I SIGURISË SË

EVROPËS

Më 4 prill 1989, Aleanca kremtoi përvjetorin e dyzet të nënshkrimit të Traktatit të Atlantikut të Veriut. Kjo ngjarje koincidoi me fillimin e një periudhe të ndryshimeve të thella në kursin e marrëdhënieve Lindje-Perëndim dhe të atyre ndërkombëtare dhe të një transformimi që arrin larg në mjedisin e sigurisë. Roli i Aleancës së Atlantikut të Veriut ka qenë fundamental për sjelljen e kushteve për ndryshim të përshkruar në këto faqe. Duke siguruar bazën për mbrojtje kolektive dhe për siguri të përbashkët të vendeve të saj anëtare, dhe duke ruajtur një baraspeshë strategjike në Evropë gjatë gjithë periudhës së Luftës së Ftohtë, Aleanca ua ka ruajtur atyre lirinë dhe pavarësinë. Në përputhje me Traktatin e Atlantikut të Veriut ajo vazhdon t’i përmbushë këto funksione thelbësore dhe ka marrë detyra të reja përkrye këtyreve. Po ngritet mbi themelet që ka krijuar me qëllim që të çojë më tej stabilitetin e bazuar në vlerat e përbashkëta demokratike dhe në respektimin e të drejtave të njeriut dhe të pushtetin ligjor kudo në Evropë. Pjesët në vijim përshkruajnë origjinën dhe kursin e këtyre zhvillimeve; progresin e arritur dretj realizimit të shumë prej qëllimeve të kahmotshme të Aleancës; dhe çështjet kryesore për brengosje me të cilat përballen vendet anëtare dhe vendet Partnere të NATO-s derisa vazhdojnë të adaptojnë politikën e tyre dhe t’u japin formën institucioneve të tyre të përbashkëta për t’u dalë ndesh sfidave të reja.

Origjina e mjedisit të ndryshuar të sigurisë
Rrënjët e ndryshimeve të cilat kanë transformuar mapën politike të Evropës mund të gjurmohen nga një numër zhvillimesh gjatë viteve 1960 dhe 1970 që do të kishin implikime që arrinin larg. Përderisa kishte shumë aspekte të këtyre zhvillimeve, tri ngjarje shquhen veçanërisht, gjegjësisht: miratimi nga Aleanca, në dhjetor të vitit 1967, i doktrinës Harmel të bazuar në politikat paralele të mirëmbajtjes së mbrojtjes adekuate duke kërkuar në të njëjtën kohë relaksim të tensioneve në marrëdhëniet Lindje-Perëndim; prezantimi i Qeverisë së Republikës Federale të Gjermanisë më 1969 të “Ostpolitik-ës” së Kancelarit Uilli Brant (Willy Brandt), të planifikuar për të sjellë një relacion më pozitiv me vendet e Evropës Lindore dhe me Bashkimin Sovjetik në kuadër të përkufizimeve të imponuara nga politika e brendshme e qeverive të tyre dhe të veprimeve jashtë vendit; dhe miratimi i Aktit Final të Helsinkit i KSBE-së1 në gusht të vitit 1975, që themeloi standarde të reja për diskutimin e çështjeve të
35

të drejtave të njeriut dhe solli masa për të rritur besimin e ndërsjellë midis Lindjes dhe Perëndimit. Një sërë ngjarjesh me rëndësi të ngjashme shënuan kursin e marrëdhënieve Lindje-Perëndim gjatë viteve 1980. Këto përfshijnë dislokimin në Evropë të Forcave Bërthamore me Largësi Qitjeje të Mesme të NATO-s pas vendimit dy-binarësh të dhjetorit të vitit 1979 mbi modernizimin bërthamor dhe kontrollin e armëve; Traktatin e Uashingtonit të nënshkruar pastaj në dhjetor të vitit 1978, që solli eliminimin e raketave INF të bazuara në tokë të SHBA-së dhe ato Sovjetike; shenjat e hershme të ndryshimit në Evropën Lindore të shoqëruara me daljen dhe njohjen, përkundër ngecjeve të mëvonshme, të lëvizjes së Unionit të Sindikatës së Pavarur “Solidariteti” në Poloni në gusht të vitit 1980; pasojat e invadimit sovjetik të Afganistanit në dhjetor të vitit 1979 dhe tërheqjen finale të forcave sovjetike nga Afganistani në shkurt të vitit 1989; si dhe emrimin në mars të vitit 1985 të Mihail Gorbaçovit për Sekretar të Përgjithshëm të Partisë Komuniste Sovjetike. Në mars të vitit 1989, në kuadër të KSBE-së, negociata të reja premtuese për kontrollimin e armëve u hapën në Vjenë midis 23 vendeve, të NATO-s dhe të Organizatës së Traktatit të Varshavës, mbi reduktimet në forca konvencionale në Evropë (CFE). Takimi i Samitit të NATO-s i mbajtur në Bruksel në fund të majit të vitit 1989 kundruall këtij sfondi ishte i një rëndësie të veçantë. Deklaratat kryesore të politikës së Aleancës u publikuan, gjegjësisht një deklaratë që shënonte përvjetorin e dyzet të Aleancës, që shtronte synimet dhe politikën për të udhëzuar Aleatët e NATO-s gjatë dekadës së pestë të bashkëpunimit të tyre; dhe një Koncept i Plotë i Kontrollit të Armëve dhe Çarmatimit. Deklarata e Samitit të vitit 1989 përmbante elemente tepër të rëndësishme. Ajo njihte ndryshimet që ishin në rrugë e sipër në Bashkimin Sovjetik si dhe në vendet e tjera të Evropës Lindore dhe skicoi qasjen e Aleancës për ta tejkaluar ndarjen e Evropës dhe arritjen e objektivit të kahmotshëm të formësimit të një rendi evropian të drejtë dhe paqësor. Ajo përsëriste nevojën e vazhdueshme për forca të sprapsjes efektive dhe të besueshme dhe për një mbrojtje adekuate, dhe përfillte iniciativën tri pjesëshe të Presidentit amerikan Bush për kontrollim të armatimit që ftonte a) një akcelerim të negociatave CFE në Vjenë; b) reduktime të ndjeshme në kategoritë shtesë të forcave konvencionale, dhe c) reduktime madhore të personelit ushtarak të Shteteve të Bashkuara dhe atij sovjetik të stacionuar jashtë territoreve të tyre kombëtare. Deklarata e Samitit parashtronte një

1

Konferenca mbi Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (KSBE) është riemërtuar Organizata mbi Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (OSBE) në janar të vitit 1995.

36

agjendë të gjerë për zgjerimin e bashkëpunimit Lindje-Perëndim në fusha të tjera, për veprim rreth sfidave të rëndësishme globale dhe për masa të planifikuara për t’i plotësuar objektivat afatgjata të Aleancës.

Zhvillimet në fund të viteve tetëdhjetë
Zhvillime të rëndësisë madhore për gjithë kontinentin e Evropës dhe për marrëdhëniet ndërkombëtare në tërësi vazhduan me kalimin e viteteve. Nga fundi i vitit 1989 dhe në javët e hershme të vitit 1990, përparim i ndjeshëm është bërë drejt reformës së sistemeve politike dhe ekonomike të Polonisë dhe Hungarisë; kurse në Republikën Demokratike të Gjermanisë, Bullgari, Çekosllovaki dhe Rumani, ishin marrë hapa drejt lirisë dhe demokracisë të cilët tejkalonin çdo pritje. Premtimi që qëndroi rreth 40 vjet për t’i dhënë fund ndarjes së Evropës, dhe me të edhe ndarjes së Gjermanisë, mori kuptim real me hapjen e murit të Berlinit në nëntor të vitit 1989. Përtej simbolizmit fundamental, vendet anëtare të Aleancës e panë këtë ngjarje si pjesë të një procesi më të gjerë që çonte vërtet nga një Evropë e tërë dhe e lirë. Procesi akoma ishte larg së kompletuari dhe përballej me shumë pengesa dhe pasiguri, por megjithatë ishte arritur progres i shpejt dhe dramatik. Zgjedhje të lira ishin mbajtur ose ishin planifikuar në shumicën e vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore; ndarjet e mëparshme po tejkaloheshin; instalimet shtypëse kufitare po çmontoheshin; dhe, brenda më pak se një viti, më 3 tetor të vitit 1990, u bë unifikimi i shteteve gjermane me mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare dhe me pajtimin e Qeverisë sovjetike, në bazë të një traktati ndërkombëtar dhe të zgjedhjes demokratike të popullit gjerman në tërësi. Që të dyja, fakti dhe prospekti për reformë sollën ndryshime madhore pozitive në marrëdhëniet e vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore me bashkësinë ndërkombëtare, duke hapur një dialog të ri dhe të pasuruar që involvonte Lindje e Perëndim, i cili ofronte shpresë reale në vend të frikës së konfrontimit, dhe propozime praktike për bashkëpunim në vend të polemikave dhe stagnimit. Ndrsyhimet e tilla nuk janë arritur pa vështirësi dhe, siç konfirmuan ngjarjet brenda Bashkimit Sovjetik dhe pjesëve të tjera të Evropës Qendrore dhe Lindore, ato mund të shkaktonin brengosje rreth stabilitetit dhe sigurisë. Kursi i guximshëm i reformave brenda vetë Bashkimit Sovjetik çoi në sfida të reja si dhe në probleme të mprehta të brendshme. Për më tepër pasqyra e tmerrshme ekonomike dhe vështirësitë madhore të përjetuara në shumë prej vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore në menaxhimin e tranzicionit nga qeveria autoritare dhe një ekonomi e planifikuar nga qendra në demokracinë
37

pluraliste dhe në një treg të lirë u kombinuan për ta bërë parashikimin politik të pasigurt dhe subjekt të revidimit konstant. Gjatë gjithë kësaj periudhe NATO vazhdoi të luante një rol kyç, duke ofruar kornizën për konsultime dhe koordinim të politikës midis vendeve të saj anëtare për të zvogëluar rrezikun e krizave që do të mund t’i preknin interesat e përbashkëta të sigurisë. Aleanca ndoqi përpjekjet e saj për të hequr debalancet ushtarake; për të sjellë hapje më të madhe në çështje ushtarake; dhe për të ndërtuar besimin përmes marrëveshjes radikale, por të balancuara dhe të verifikueshme të kontrollit të armëve, përmes aranzhmaneve verifikuese dhe nivelit të shtuar të kontakteve në të gjitha nivelet.

Dora e miqësisë dhe e bashkëpunimit
Në Takimin e Samitit në Londër në korrik të vitit 1990, në Deklaratën më të gjerë të lëshuar që kur është formuar NATO, Krerët e Shteteve dhe Qeverive lajmëruan hapa madhorë për transformimin e Aleancës në një mënyrë që i përgjigjet mjedisit të ri të sigurisë dhe për t’i dhënë fund konfrontimit midis Lindjes dhe Perëndimit. Ata u shtruan oferta qeverive të Bashkimit Sovjetik dhe të vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore për të themeluar lidhje të rregullta diplomatike me NATO-n dhe për të punuar në drejtim të marrëdhënieve të reja të bazuara në bashkëpunim. Deklarata ishte paraparë një muaj më heret kur Ministrat e Jashtëm të NATO-s u takuan në Skotlandë dhe ndërmorën hapin e jashtëzakonshëm të lëshimit të “Mesazhit nga Tërnberi” (Turnberry), duke u shtruar një ofertë miqësie dhe bashkëpunimi Bashkimit Sovjetik dhe të gjitha vendeve të tjera evropiane. Shpallja e bërë nga Presidenti Gorbaçov në korrik të vitit 1990, duke pranuar pjesëmarrjen e Gjermanisë së bashkuar në Aleancën e Atlantikut të Veriut, ishte në mënyrë eksplicite e lidhur me natyrën pozitive të këtij Mesazhi dhe me propozimet dhe zotimet esenciale të bëra nga qeveritë e Aleancës në Londër. Deklarata e Londrës përfshinte propozime për zhvillimin e bashkëpunit në shumë mënyra të ndryshme. Liderët dhe përfaqësuesit e vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore u ftuan në Shtabin NATO-s në Bruksel. Shumë vizita të tilla u bënë si dhe aranzhmane për kontakte të rregullta në nivel diplomatik. Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s gjithashtu e vizitoi Moskën menjëherë pas Samitit të Londrës për t’ia përcjellë lidershipit sovjetik propozimet që përmbante Deklarata dhe vendosmërinë e Aleancës për t’i përdorur në mënyrë konstruktive mundësitë e reja politike që po hapeshin. Një deklaratë e përbashkët dhe angazhim për mosagresion u nënshkrua në Paris në nëntor të vitit 1990 në të njëjtën kohë me Traktatin mbi Forcat Konvencionale në Evropë dhe me publikimin nga të gjitha shtetet e KSBE-së të “Kartës së Paritsit për një Evropë të re”. Deklarata e përbashkët formalisht
38

solli fundin e marrëdhënieve kundërshtare dhe rikonfirmoi synimin e nënshkruesve të përmbaheshin nga kërcënimi ose përdorimi i forcës kundër integritetit territorial apo pavarësisë politike të cilitdo shtet, në përputhje me qëllimet e Kartës së OKB-së dhe të Aktit Final të Helsinkit (shih Kapitullin 15). Të gjitha shtetet e tjera që merrnin pjesë ne KSBE u ftuan t’i bashkoheshin këtij zotimi. Brenda një kohe të shkurtër, u themeluan kontakte të reja ushtarake, duke përfshirë diskutime të intesifikuara të forcave dhe doktrinave ushtarake. U shënua progres drejt një marrëveshjeje të “Qiejve të Hapurt”, duke lejuar mbifluturimet e territorit kombëtar mbi një bazë reciproke me qëllim të rritjes së besimit dhe transparencës sa u përket aktiviteteve ushtarake. U inicuan bisedime të mëtejshme për ndërtimin e Traktatit CFE mbi zvogëlimin e forcave konvencionale nga Atlantiku deri të Malet e Uralit, duke përfshirë masa shtesë për të kufizuar forcën njerëzore në Evropë. U arrit marrëveshje për t’i mundësuar procesit të KSBE-së, që kishte qenë i suksesshëm në shtimin e besimit të ndërsjellë, të institucionalizohej më tej në mënyrë që të ofronte një forum për dialog më të gjerë politik në një Evropë më të bashkuar. Brenda, NATO filloi një vështrim, që shkonte shumë larg, të strategjisë së saj me qëllim që ta adaptonte atë me rrethanat e reja.

Kriza e Gjirit Persik
Me gjithë kursin pozitiv të shumë prej këtyre zhvillimeve, kërcënimet e reja të stabilitetit mund të lindin shumë shpejt dhe në rrethana të paparashikueshme, siç ishte invadimi i Kuvajtit nga Iraku më 2 gusht 1990 dhe siç treguan zhvillimet e mëpastajme në rajonin e Gjirit. Forca e Koalicionit e formuar nën lidershipin e Shteteve të Bashkuara për të zhbërë invadimin nuk e involvonte NATO-n drejtpërsëdrejti, por solidariteti i arritur brenda NATO-s në relacion me konfliktin luajti rol të rëndësishëm. Vendet e NATO-s përdorën forumin e Aleancës në mënyrë intensive për koknsultime politike që nga shpërthimi i krizës dhe patën rol të rëndësishëm në mbështetjen e përpjekjeve të Kombeve të Bashkuara për arritjen e një zgjidhjeje diplomatike. Kur këto dështuan, kontributi i drejtpërdrejtë në Forcat e Koalicionit i vendeve anëtare të NATO-s, dhe përvoja e tyre e përdorimit të përbashkët të aktiveve dhe e punës bashkërisht brenda NATO-s, përsëri luajti rol. Për më tepër, me një veprim që ishte barrë mbi vetë Aleancën, elemente të Forcave Mobile ACE të NATO-s u dërguan në Turqi me qëllim të demonstrimit të angazhimit mbrojtës kolektive të Aleancës, sipa Nenit 5 të Traktatit të Atlantikut të Veriut, në rast të një rreziku të jashtëm ndaj sigurisë së Turqisë që do të mund të zhvillohej nga situata në Gji.
39

Në mënyrë sinjifikative, uniteti i qëllimit dhe kundërshtimi i vendosur nga bashkësia ndërkombëtare ndaj veprimeve të ndërmarra nga Iraku, ofruan dëshmi pozitive të transformimit që kishte ndodhur në relacione midis Bashkimit Sovjetik dhe Perëndimit. Të mirat që rezultuan nga themelimi i kontakteve më të mira dhe bashkëpunimi i shtuar midis tyre ishin të dukshme. Kjo njohje e hershme e interesave të ndërsjellë sa i përket sigurisë dhe stabilitetit të tërë rajonit të Evro-Atlantikut kontribuoi në evoluimin e pastajmë pozitiv të relacioneve NATO-Rusi që kulminuan më 1997 me nënshkrimin e Aktit Themelues NATO-Rusi. Rreziqet e natyrës së krizës së Gjirit përforcuan vendosmërinë e Aleancës për ta zhvilluar dhe rritur nivelin e bashkëpunimit të saj me vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore, si dhe me vende të tjera, në përputhje me synimet e shtruara nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive të Aleancës në Deklaratën e Londrës. Kjo vendosmëri u përforcua më tej nga ngjarjet e vitit 1991, duke përfshirë hapat represiv të ndërmarrë nga Qeveria sovjetike lidhur me shtetet e Baltikut, para se t’ua pranonte të drejtën të themelonin pavarësinë e vet; situata që po keqësohej dhe shpërthimi i armiqësive në Jugosllavi, që çoi në shpartallimin e Federatës jugosllave; dhe përpjekja e grusht-shtetit ne vetë Bashkimin Sovjetik që ndodhi në gusht të vitit 1991.

INSTITUCIONET

E REJA

Këshilli i Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut
Kundruall sfondit të këtyre ngjarjeve, viti 1991 u shenjua nga një intensifikim i vizitave dhe kontakteve diplomatike midis NATO-s dhe vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore në përputhje me vendimet e marra nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s në Londër. Me publikimin e Deklaratës së Romës në nëntor të vitit 1991, ishte shtruar baza për vendosjen e këtyre marrëdhënieve mbi një pozitë më të institucionalizuar. Themelimi i Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (NACC) në dhjetor të vitit 1991 bashkoi vendet anëtare të NATO-s dhe , fillimisht, nëntë vende të Evropës Qendrore dhe Lindore, në një forum të ri konsultativ. Në mars të vitit 1992, pjesëmarrja në NACC u zgjerua për të përfshirë të gjithë anëtarët e Komonveltit të Shteteve të Pavarua dhe në qershor të vitit 1992, Gjeorgjia dhe Shqipëria ishin bërë gjithashtu anëtare. Mbledhja inauguruese e NACC-së u bë më 20 dhjetor 1991, pikërisht kur po shuhej ekzistenca e Bashkimit Sovjetik. Në mënyrë simultane, 11 ish republika sovjetike u bënë anëtare të Komonveltit të ri të Shteteve të Pavarura, duke hyrë në një periudhë transformimesh intensive politike dhe ekonomike, si nga pikëpamja e brendshme ashtu dhe sa u përket marrëdhënieve
40

ndërkombëtare. Kundruall këtij sfondi, problemet regjionale u bënë gjithnjë e më dominante. Në Nagorno-Karabah, Moldova, Gjeogji dhe gjetkë, u paraqiten shpërthime të dhunës dhe u zhvilluan tensione serioze brendashtetërore dhe ndërshtetërore. Ndërkaq ishte situata që po keqësohej, përdorimi i vazhdueshëm i forcës dhe shtimi i humbjes së jetës në territorin e ish Jugosllavisë, që përbënin shkaqet kryesore për brengosje, duke dëmtuar prospektet e progresit paqësor drejt një mjesidisi të ri të sigurisë në Evropë. Që nga fillimi i krizës, Këshilli i Atlantikut të Veriut dhe Këshilli i Bashkëpunimit i Atlantikut të Veriut u konsultuan dhe mbështetën përpjekjet e ndërmarra në forume të tjera për restaurimin e paqes. Gjatë të njëjtës periudhë, diskutimi i masave për të forcuar rolin e KSBE-së në ngritjen e stabilitetit dhe të demokracisë në Evropë, duke përfshirë propozimet që u pasqyruan në Deklaratën e Romës të lëshuar nga Aleanca, kulminuan me nënshkrimin e Dokumentit të Helsinkit më 1992 (“Sfidat e Ndryshimit”) në Takimin e Samitit të KSBE-së të mbajtur në korrik të vitit 1992. Dokumenti përshkruante, midis tjerash, iniciativa të reja për krijimin e një forumi të KSBE-së për siguri dhe bashkëpunim dhe për aktivitetet paqeruajtëse të KSBE-së, për të cilat si Këshilli i Atlantikut të Veriut ashtu dhe Këshilli i Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut shprehen mbështetje të plotë. Zhvillimi i Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut dhe roli i Këshillit të Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC) që e zëvendësoi më 1997 përshkruhen më në detaje në kapitujt e pastajmë.

Këshilli i Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC)
Këshilli i Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC), është ngritur më 1997 për të pasuar Këshillin e Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut. Ai bashkon 19 vende Aleate dhe 27 Partnerë2 në një forum që mundëson konsultime të rregullta dhe bashkëpunim. Ai takohet në intërvale të rregullta në nivel Ambasadorësh dhe Ministrash të Mbrojtjes. Krerët e Shteteve dhe Qeverive të 46 anëtarëve mund të takohen gjithashtu, kur të jetë e duhur, siç bënë në Uashington në prill të vitit 1999. Samiti i EAPC-së në Uashington ishte një rast për diskutime të hapura rreth
2 Shqipëria, Armenia, Austria, Azerbajxhani, Bellorusia, Belgjika, Bullgaria, Kanadaja, Kroacia, Republika e Çekisë, Danimarka, Estonia, Finlanda, Franca, Gjeorgjia, Gjermania, Greqia, Hungaria, Islanda, Irlanda, Italia, Kazakstani, Republika e Kirgizisë, Latvia, Lituania, Luksemburgu, Moldavia, Holanda, Norvegjia, Polonia, Portugalia, Rumania, Rusia, Sllovakia, Sllovenia, Spanja, Suedia, Zvicra, Taxhikistani, ish Republika Jugosllave e Maqedonisë(a), Turqia, Turkmenistani, Ukraina, Mbretëria e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara, Uzbekistani. Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

(a)

41

bashkëpunimit që lidhet me sigurinë brenda EAPC-së në shekullin 21. Liderët u përqëndruan në sfidat kyçe të sigurisë në rajonin e EAPC-së, veçanërisht në situatën në Kosovë. Krerët e Shteteve dhe Qeverive përfillën dy dokumente që lidheshin me zhvillimin e mëtejshëm të Partneritetit për Paqe. I pari, “Korniza Politike-Ushtarake për Operacionet e PfP-së të prira nga NATO” adresonte involvimin e vendeve Partnere në konsultimet politike dhe në vendim-marrje, në planifikimin operacional dhe në aranzhmanet e komandës për operacionet e ardhshme të prira nga NATO në të cilat marrin pjesë edhe ato. Dokumenti i dytë me titull “Drejt Partneritetit për Shekullin 21 - Partneritet i Shtuar dhe më Opeacional” ravijëzon elementet kryesore të planifikuara për ta bërë Partneritetin për Paqe (PfP) më operacional. EAPC luajti rol të çmueshëm si forum për konsultime mbi krizën në Kosovë. Një sërë takimesh të jashtëzakonshme u mbajtën për të mbajtur Partnerët të informuar për statusin e planifikimit të NATO-s dhe përgatitjet për opcione të mundshme ushtarake në Kosovë dhe për të këmbyer pikëpamjet me Partnerët mbi zhvillimet. Aktivitetet e EAPC-së plotësojnë Programet e Partneritetit për Paqe (PfP). Ato bazohen në plan veprimi dy-vjeçar që fokusohet në konsultim dhe bashkëpunim mbi një gamë çështjesh politike dhe të lidhura me sigurinë, duke përfshirë çështjet regjionale, kontrollimin e armëve, terrorizmin ndërkombëtar, paqeruajtjen, çështjet ekonomike të mbrojtjes, planifikimin civil të emergjencës, dhe çështjet shkencore dhe të mjedisit. Gati të gjithë anëtarët e EAPC-së që nuk janë anëtar të NATO-s kanë themeluar misione diplomatike të akredituara te NATO, duke zgjeruar kontaktet midis NATO-s dhe Partnerëve dhe duke rritur efiçiencën dhe efektivitetin e bashkëpunimit. Një arritje e rëndësishme e EAPC-së ka qene themelimi i Qendrës së Evro-Atlantikut të Koordinimit në Përgjigje ndaj Katastrofave (EADRCC) në shtabin e NATO-s, pas një propozimi të Federatës Ruse. Qendra është inauguruar në qershor të vitit 1998 dhe ka marrë ftesë menjëherë për të mbështetur Komisionerin e Lartë të OKB-së për Refugjatë në përpjekjet për ndihmë humanitare në Shqipëri për refugjatët që po largoheshin nga Kosova. Ndihma e koordinuar humanitare nga NATO dhe vendet e Partneritetit është ngritur në përgjigje të krizës së refugjatëve që po eskalonte në regjion që nga fundi i marsit të vitit 1999. EADRCC gjithashtu luajti rol të rëndësishëm në koordinimin e ndihmës humanitare për pjesët e goditura nga vërshimet në Ukrainën perëndimore. EAPC gjithashtu ndihmon përkujdesjen për bashkëpunimin praktik regjional të sigurisë përmes seminaresh me tema të ndryshme që janë pjesë
42

përbërëse e planit të veprimit të EAPC-së. Seminari i parë i tillë i bashkëpunimit regjional u mbajt nën mikpritjen e Gjeorgjisë në tetor të vitit 1998. Që atëherë ngjarje të ngjashme janë mbajtur në Lituani dhe Sllovaki, Bullgari dhe Uzbekistan. Idetë për iniciative të mëtejshme praktike po gjurmohen, duke përfshirë mënyrat në të cilat EAPC do të mund të mbështeste veprimin global humanitar kundër minave dhe mënyrave të kontrollimit të transfereve të armëve të vogla.

KONCEPTI STRATEGJIK I ALEANCËS
Në takimin e Samitit të Uashingtonit në prill të vitit 1999, Aleatët e NATO-s aprovuan një strategji për të pajisur Aleancën për sfidat e sigurisë dhe mundësitë e shekullit 21 si dhe për të udhëhequr zhvilimin e saj të ardhshëm politik e ushtarak. Koncepti Strategjik i kohës sjell udhëzim të gjithmbarshëm për zhvillimin e politikave të detajuara dhe të planeve ushtarake. Ai përshkruan Qëllimin dhe Detyrat e Aleancës dhe ekzaminon Përspektivat e tij Strategjike në dritën e mjedisit strategjik që po evoluon dhe të sfidave të sigurisë dhe të rreziqeve. Koncepti parashtron Qasjen e Aleancës ndaj Sigurisë në Shekullin 21, duke rikonfirmuar rëndësinë e lidhjes transatlantike dhe të mirëmbajtjes së aftësive ushtarake të Aleancës. Ai ekzaminon rolin e elementeve të tjera kyçe në qasjen e gjerë të Aleancës ndaj stabilitetit dhe sigurisë, gjegjësisht Sigurinë Evropiane dhe Identitetin e Mbrojtjes; parandalimin e konfliktit dhe menaxhimin e krizës, partneritetin, bashkëpunimin dhe dialogun; zgjerimin; dhe kontrollimin e armëve, çarmatimin dhe mospërhapjen. Kocepti gjithashtu jep Udhëzime për Forcat e Aleancës të bazuara mbi parimet e strategjisë së Aleancës dhe mbi karakteristikat e pozitës së forcave të Aleancës. Këtu përfshihen pjesët që adresojnë misionet e forcave ushtarake të Aleancës dhe udhëzimet për pozitën e forcave të Aleancës, si dhe karakteristikat e forcave konvencionale dhe bërthamore. Koncepti Strategjik është publikuar së pari më 1991. Versioni i vitit 1999, si dhe paraardhësi i tij, është deklarim autoritativ i objektivave të Aleancës dhe sjell udhëzimin e nivelit më të lartë rreth mjeteve politike dhe ushtarake që duhet të përdoren për t’u arritur ato. Formulimi fillimor i strategjisë së NATO-s njihej si “Koncepti Strategjik për Mbrojtjen e Rajonit të Atlantikut të Veriut”. I zhvilluar midis tetorit të vitit 1949 dhe prillit të vitit 1950, ai parashtronte një strategji të operacioneve në shkallë të gjerë për mbrojtje territoriale. Nga mesi i vitete 1950 u zhvillua strategjia e “kundërgoditjes masive shpaguese”. Ajo theksonte sprapsjen të bazuar mbi
43

kërcënimin se NATO do të përgjigjej në çdo agresion kundër vendeve anëtare me të gjitha mjetet që disponon, duke përfshirë në mënyrë të veçantë armët bërthamore. Diskutimet për ndryshime të mundshme në këtë qasje strategjike filluan më vonë në vitet 1950 dhe vazhduan deri më 1967 kur, pas debatit intensiv brenda Aleancës, “kundërgoditja masive e shpaguese” u zëvendësua me strategjinë e ”përgjigjes fleksibile”. Kjo përqendrohet në dhënien NATO-s të përparësive të fleksibilitetit dhe në krijimin e pasigurisë në mendjen e çdo agresori potencial rreth përgjigjes së NATO-s në rast kërcënimi të sovranitetit apo pavarësisë të cilitdo vend anëtar. Koncepti ishte planifikuar për t’u siguruar se agresioni i çfarëdo lloji do të merrej se involvonte rreziqe të papranueshme. Strategjitë e sipërme mbaheshin në dokumente sekrete, që u ofronin qeverive kombëtare udhëzim dhe pika reference për aktivitetet e planifikimit ushtarak. Ato nuk i adresoheshin publikut të gjerë. Edhepse konceptet në themel njiheshin mirë, shumë pak diskutim publik rreth detajeve të tyre ishte i mundshëm sepse efektiviteti i tyre varej kryesisht nga fshehtësia. Ato reflektonin realitetet e Luftës së Ftohtë, ndarjen politike të Evropës dhe situatën konfrontuese ideologjike dhe ushtarake që karakterizonte marrëdhëniet Lindje-Perëndim për shumë vite. Derisa po vazhdonte Lufta e Ftohtë, ndërkaq, Aleanca gjithashtu kërkonte të zvogëlonte rreziqet dhe të shtronte bazën për progres drejt marrëdhënieve më pozitive me Bashkimin Sovjetik dhe me vende të tjera anëtare të Paktit të Varshavës. Raporti Harmel, i publikuar më 1967, themeloi kështu një dialog rreth mbrojtjes, duke përfshirë kontrollin e armëve, si dy shtylla të qasjes së Aleancës ndaj sigurisë. Me përfundimin e përiudhës së Luftës së Ftohtë, situata politike në Evropë dhe situata e gjijthmbarshme ushtarake u transformuan. Një Koncept Strategjik i ri evoluoi gjatë dy viteve pas rënies së Murit të Berlinit. Ky është debatuar dhe diskutuar brenda Aleancës dhe është kompletuar në nëntor të vitit 1991. Duke qenë shumë pak në relacion me konceptet e përparshme, ky theksonte bashkëpunimin me ish kundërshtarët në vend të konfrontimit. Ai ruante sigurinë e kombeve anëtare si qëllim fundamental të NATO-s por e kombinonte këtë me obligimin specifik për të punuar drejt sigurisë së përmirësuar dhe të zgjeruar për Evropën si tërësi. Në pikëpmaje të tjera, poashtu, Koncepti Strategjik i vitit 1991 ndryshonte në mënyrë dramtike nga të mëparshmit. Ai u lëshua si dokument publik, i hapur për diskutim dhe komentim nga parlamentet, specialistët e sigurisë, gazetarët dhe publiku më i gjerë. Më 1997, liderët e NATO-s u pajtuan se Koncepti duhej të riekzaminohej dhe të sillej në hap me kohën për të reflektuar ndryshimet që kishin ndodhur në Evropë që nga miratimi i tij, duke konfirmuar angazhimin e Aleatëve për
44

mbrojtjen kolektive dhe lidhjen transatlantike dhe duke u siguruar se strategjia e NATO-s u adaptohet plotësisht sfidave të shekullit 21. Është ndërmarrë punë intensive kudo në Aleancë për të përmbyllur revidimin para ardhjes së Samitit të Uashingtonit. Sikur edhe për punët e tjera të Aleancës, aprovimi i Konceptit kërkon konsensus si për përmbajtjen e dokumentit ashtu dhe për gjuhën e tij nga të gjitha vendet anëtare të Aleancës. Kundruall sfondit të pranimit të tri vendeve të reja, përfaqësuesit e Republikës Çeke, të Hungarisë dhe të Polonisë ishin të pranishëm që nga fillimi i diskutimeve. Koncepti Strategjik është deklarim autoritativ i qëllimeve dhe detyrave të NATO-s dhe udhëzim i nivelit më të lartë rreth mjeteve politike dhe ushtarake që duhet të përdoren për të arritur objektivat e tij. Koncepti i vitit 1999 konfirmon se qëllimi esencial dhe i qëndrueshëm i Aleancës është të ruajë lirinë dhe sigurinë e anëtarëve të saj me mjete politike dhe ushtarake. Ai pohon vlerat e demokracisë, të të drejtave të njeriut, dhe pushtetin ligjor dhe shpreh angazhimin e Aleatëve jo vetëm për mbrojtje të përbashkët por për paqen dhe stabilitetin në rajonin më të gjerë të Evro-Atlantikut. Strategjia gjithashtu definon detyra fundamentale të sigurisë të Aleancës, si në terma të mbrojtjes kolektive, që ka qenë në qendër të Aleancës që nga themelimi, ashtu dhe në terma të aktiviteteve të reja në fushat e menaxhimit të krizave dhe të partneritetit që po ndërmerr Aleanca me qëllim që ta shtojë sigurinë dhe stabilitetin në rajonit e Evro-Atlantikut. Koncepti përshkruan mjedisin strategjik dhe vlerëson sfidat dhe rreziqet e parapashme të sigurisë. Ai vëren se në vitet e vona mjedisi është shenjuar nga një ndryshim i vazhdueshëm dhe përgjithësisht pozitiv dhe se Aleanca ka luajtur rol themelor në forcimin e sigurisë Evro-Atlantike që nga fundi i Luftës së Ftohtë. Sa u përket rreziqeve, dokumenti rikonfirmon konkluzionin në Konceptin Strategjik të vitit 1991 se rreziku i luftës së përgjithshme në Evropë virtualisht është zhdukur por se ka rreziqe të tjera dhe pasiguri me të cilat përballen anëtarët e Aleancës dhe shtetet e tjera në regjionin e Evro-Atlantikut, siç janë konfliktet etnike, cenimi i të dretjave të njeriut, jostabiliteti politik, brishtësia ekonomike, dhe përhapja e armëve bërthamore, biologjike, dhe kimike si dhe mjetet e dergimit të tyre. Një nga tiparet dalluese të strategjisë së 1991-shit të Aleancës ishte përvijimi i një qasjeje të gjerë ndaj sigurisë, duke kapërthyer mjete plotësuese politike dhe ushtarake dhe duke theksuar bashkëpunimin me shtetet e tjera që
45

ndajnë objektivat e Aleancës. Kjo qasje gjithëpërfshirëse mbetet tipar qendror i Konceptit Strategjik të ri dhe përfshinë këto elemente themelore: Ruajtjen e lidhjes transatlantike. Koncepti Strategjik nënvizon pandashmërinë e sigurisë evropiane dhe të Amerikës së Veriut dhe së këndejmi del rëndësia e një partneriteti të fortë dhe dinamik midis Evropës dhe Amerikës së Veriut. Mirëmbajtja e aftësive ushtarake efektive. Strategjia bën thirrje për aftësi ushtarake që do të jenë efektive në një gamë të plotë të rrethanave të parapashme, nga sprapsja dhe mbrojtja kolektive deri te operacionet në përgjigje të krizave. Koncepti Strategjik gjithashtu ofron udhëzim specifik mbi aftësitë e domosdoshme. Zhvillimi i Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës. Koncepti Strategjik konfirmon se Siguria Evropiane dhe Identiteti i Mbrojtjes do të vazhdojnë të zhvillohen brenda Aleancës në bazë të vendimeve të marra nga Ministrat e Jashtëm të Aleancës në Berlin më 1996 dhe mëpastaj. Ai thotë se ky proces do të kërkojë bashkëpunim të ngushtë midis NATO-s, Unionit Evropian Perëndimor dhe, nëse dhe kur është e duhur, Bashkimit Evropian3. Koncepti konfirmon se ky proces do t’u mundësojë të gjithë Aleatëve evropianë për të dhënë një kontribut më koherent dhe efektiv për misionet dhe aktivitetet e Aleancës; ai do të përforcojë partneritetin transatlantik; dhe do t’u ndihmojë Aleatëve evropianë të veprojnë më vete ashtu siç kërkohet përmes gatishmërisë së Aleancës, mbi bazën rast-për-rast dhe me konsensus, për t’i bërë aktivet dhe aftësitë e saj të disponueshme për operacione me udhëheqje evropiane në të cilat NATO nuk angazhohet ushtarakisht, duke marrë parasysh pjesëmarrjen e plotë e të gjithë Aleatëve evropianë po qe se ata do të zgjedhnin kështu. Parandalimi i konfliktit dhe menaxhimi i Krizës. Koncepti definon një rol të rëndësishëm për Aleancën sa i përket parandalimit të konfliktit dhe menaxhimit të krizës, pasi që operacionet në përgjigje të krizës si ato në Bosnjë dhe në Kosovë kanë gjasë të mbeten një aspekt kyç i kontributit të NATO-s për paqen dhe sigurinë Evro-Atlantike. Partneriteti, bashkëpunimi dhe dialogu. Koncepti thekson vendosmërinë e Aleancës për ta ndjekur politikën e vet të qëndrueshme të partneritetit, bashkëpunimit dhe dialogut me të gjitha vendet Evro-Atlantike demokratike, me qëllim të ruajtjes së paqes, të avancimit të demokracisë dhe për t’i kontribuar prosperitetit dhe progresit. Ai thekson se kjo qasje synon shtimin e
3 Evoluimi i politikës që lidhet me Sigurinë Evropiane dhe Identitetin e Mbrojtjes dhe rolet gjegjëse të NATO-s, Unioni Evropian Perëndimor dhe Bashkimi Evropian përshkruhen në Kapitullin 4 dhe në Kapitullin 15.

46

sigurisë së të gjithëve, nuk përjashton askë, dhe ndihmon të tejkalohen ndarjet që do të mund të çonin në konflikt. Ai gjithashtu përshkruan instrumentat kryesorë të kësaj politike - Këshilli i Partneriteti të Evro-Atlantikut, Partneriteti për Paqe, marrëdhëniet speciale me Rusinë dhe Ukrainën, dhe Dialogu Mesdhetar. Zgjerimi. Koncepti konfirmon hapjen e Aleancës për anëtarë të rinj sipas Artikullit 10 të Traktatit të Uashingtonit dhe rithekson se NATO pritet të bëjë thirrje të mëtejshme për pranim në vitet që do të vijnë. Kontrollimi i Armëve, Çarmatimi dhe Mospërhapja. Më në fund, Koncepti Strategjik parashtron politikën e Aleancës të mbështetjes për Kontrollin e Armëve, Çarmatimin, dhe Mospërhapjen. Ai nënvizon synimin e Aleancës për ta mbajtur këtë aspekt të qasjes së saj ndaj sigurisë në harmoni me qasjen e saj ndaj mbrojtjes; dhe gjithashtu pohon se do të kërkojë ta shtojë sigurinë dhe stabilitetin me nivelin me ulët të mundshëm të forcave në përputhje me aftësinë për të përmbushur gamën e plotë të misioneve të saj. Pjesa e fundit e Konceptit Strategjik themelon udhëzimet për forcat e Aleancës, duke i kthyer qëllimet dhe detyrat e pjesëve të mëparshme në instrukcione praktike - edhe pse domosdoshmërisht të përgjithshme - për planifikuesit operacionalë dhe të forcave të NATO-s. Strategjia thërret për zhvillim të vazhdueshëm të aftësive ushtarake të nevojshme për gamën e plotë të misioneve të Aleancës, nga mbrojtja kolektive deri te mbështetja e paqes dhe operacionet e tjera në përgjigje të krizave. Ndër aftësitë e spikatura si veçanërisht të rëndësishme janë aftësia për angazhimin e forcave kundërshtare efektivisht; mundësia e dislokimit dhe mobiliteti; mundësia e mbijetimit të forcave dhe infrastruktura; mbështetshmëria, dhe ndëroperueshmëria - duke përfshirë ndëroperueshmërinë me forcat e vendeve Partnere. Përveç këtyre, strategjia nënvizon rolin e pazëvendësueshëm që luajnë forcat e Aleancës në adresimin e rreziqeve që shoqërohen me përhapjen e armëve bërthamore, biologjike dhe kimike dhe me mjetet e dergimit të tyre. Koncepti Strategjik poashtu parasheh se Aelanca do të ruajë në të ardhmen e parapashme një përzierje të duhur të forcave bërthamore dhe konvencionale të bazuara në Evropë, të mbajtura në hap me kohën aty ku nevojitet, në nivlein minimal të mjaftueshëm.

47

I FORCAVE ALEATE USHTARAKE DHE TRANSFORMIMI I POZICIONIT TË MBROJTËS TË ALEANCËS
Që nga themelimi i NATO-s, forcat Aleate kanë përbërë bazën për sprapsje efektive kundër kërcënimit të luftës, i cili mbeti brenga kryesore e sigurisë së Aleatëve për dyzet vjet. Roli primar i tyre mbetet ai i garantimit të sigurisë dhe integritetit territorial të shteteve anëtare. Detyra e ofrimit të sigurisë përmes sprapsjes dhe mbrojtjes kolektive mbetet e pandrsyhuar. Ndërkaq, situata krejt e ndryshme e sigurisë e viteve 1990 u ka lejuar forcave të Aleancës të marrin role të reja përpos përmbushjes së këtij funksioni primar. Për shembull, përmes programit të shtuar të Partneritetit për Paqe, dhe në kuadër të EAPC-së, Këshilit të Përhershëm të Përzier NATO-Rusi, Komisionit NATO-Ukrainë, dhe forumeve të tjera të krijuara për të intensifikuar bashkëpunimin, forcat ushtarake të Aleancës po luajnë një rol gjithnjë e më të rëndësishëm për lehtësimin e transparencës dhe krijimin e besimit më të madh midis NATO-s dhe Partnerëve të saj. Ato gjithashtu luajnë një rol kyç në verifikimin e marrëveshjeve të kontrollit të armëve. Mbi të gjitha, si forca operacionale paqeruajtëse, ato kanë marrë përsipër detyrën vitale të forcimit të menaxhimit efektiv të krizës dhe të aranzhmaneve të parandalimit të konfliktit, në mënyrën më të shquar në rolin e tyre në implimentimin e Marrëveshjes së Paqes për Bosnjë dhe në ofrimin e pranisë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë me mandatin e Kombeve të Bashkuara. Rolet e forcave të NATO-s për paqeruajtje dhe menaxhim të krizave kanë fituar rëndësi gjithnjë e më të madhe paralelisht me zhvillimin e rolit të gjithmbarshëm të NATO-s në këtë fushë. Natyrisht, nga të gjitha sfidat me të cilat është përballur Aleanca, asnjë nuk ka kërkuar më shumë vendosmëri dhe unitet të qëllimit sesa ajo e vënies së forcave të saj ushtarake në qendër të përpjekjeve multinacionale për t’i dhënë fund konfliktit dhe për të krijuar bazën për një të ardhme paqësore në Ballkan. Misioni i parë madhor luftarak në të cilin është përdorur forca ushtarake nga NATO si mjet i menaxhimit të krizës për t’i mbështetur përpjekjet e Kombeve të Bashkuara për t’i dhënë fund konfliktit jugosllav ndodhi më 1995. Ky aksion, i njohur si “Operacioni Forca e Matur”, ishte faktor i rëndësishëm në procesin që kulminoi në arritjen e një zgjidhjeje paqësore në Bosnjë. NATO-s pastaj i është dhënë për detyrë, në fund të vitit 1995, zbatimi i aspekteve ushtarake të marrëveshjes duke i prirë një Force shumëkombëshe Ndërkombëtare (IFOR), dhe në vitin tjetër një Force Stabilizuese (SFOR), që të dyja të themeluara në pajtim me mandatet e Kombeve të Bashkuara. Duke vepruar kështu NATO lëvizi nga një rol relativisht i kufizuar në mbështetje
48

ROLI

të përpjekjeve paqeruajtëse të OKB-së në marrjen përsipër të kontrollit të plotë të operacioneve komplekse të mbështetjes së paqes duke involvuar pjesëmarrjen e forcave nga një numër i mirë vendesh Partnere dhe vendesh të tjera jo-anëtare të NATO-s. Kjo përvojë praktike, operacionale e bashkëpunimit në fushën ushtarake ka pasur reperkusione të gjera, për shembull në gjenerimin e bashkëpunimit të shtuar politik, jo vetëm midis NATO-s dhe Partnerëve të saj, por gjithashtu edhe me vende të tjera. Procesi po u sjell të mira sigurisë dhe stabilitetit në Evropë si tërësi. Operacioni i Aleancës në Kosovë dhe roli i saj në shmangien e krizës humanitare në vendet fqinj e sforcoi edhe më tej rolin e NATO-s në menaxhimin e krizës. NATO i kontribuoi me vendosmëri, veçanërisht përmes udhëheqjes së fushatës së saj ajrore dhe dislokimit të pastajmë të KFOR-it, objektivit të bashkësisë ndërkombëtare të krijimit të bazës për paqe dhe të stabilitet afatgjatë në Kosovë. Fushata ajrore e Kosovës, e cila demonstroi kohezionin dhe unitetin e Aleancës dhe vendosmërinë e saj për të vepruar ndaj dhunës së pandalur dhe shtypjes së të drejtave të njeriut në Kosovë, i përforcoi përpjekjet diplomatike të bashkësisë ndërkkombëtare dhe arriti objektivat kyçe të Aleatëve të NATO-s dhe të Partnerëve të tyre. Katastrofa humanitare ka përfunduar; mbi 840 000 refugjatë janë kthyer; një forcë ndërkombëtare e prirë nga NATO (KFOR) është dislokuar me sukses; dhe bashkësia ndërkombëtare ka marrë përsipër përgjegjesinë për adminstrimin civil përmes Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK). Roli në ndryshim e sipër i forcave ushtarake Aleate gjithashtu reflekton angazhimin e Aleancës për ta zhvilluar Sigurinë Evropiane dhe Identitetin e Mbrojtjes brenda NATO-s. Ky proces tani po çohet më përpara në kontekstin e Sigurisë Evriopiane dhe të Politikës së Mbrojtjes që po zhvillohet nga Bashkimi Evropian dhe që përshkruhet në Kapitullin 4. Edhe një ilustrim i lidhur me këtë për mënyrën në të cilën forcat ushtarake Aleate po u adaptohen rrethanave të reja është zbatimi i konceptit ushtarak i njohur si “Task Forcat e Kombinuara të Përbashkëta” (CJTFs). Në Samitin e NATO-s të mbajtur në janar të vitit 1994, Krerët e Shteteve dhe Qeverive përfillën këtë koncept si një pjesë të rëndësishme të adaptimit të strukturave të Aleancës në ndryshimet në mjedisin e sigurisë evropiane. Koncepti është planifikuar për t’i ofruar NATO-s mjete fleksibile për t’iu përgjigjur sfidave të reja të sigurisë, duke përfshirë operacionet që involvojnë pjesëmarrjen e kombeve jashtë Aleancës. Ai synon përmirësimin e aftësisë së NATO-s për dislokim, me paralajmërim të shkurtër, të forcave shumëkombëshe dhe për shumë shërbime që u përshtaten kërkesave specifike të një operacioni të caktuar ushtarak. Ai gjithashtu do të lehtësojë integrimin e pjesëmarrësve jashtë NATO-s në operacione në mbështetje të paqes të prirë nga NATO. Shumë nga tiparet e
49

konceptit të CJTF-së, i cili ende po zhvillohet, janë vënë në praktikë në kontekstin e operacioneve paqeruajtëse të prira nga NATO në Ballkan. Aranzhmanet për caktimin e forcave të CJTF-së nga kombet anëtare përcjellin procedurat normale të planifikimit të forcave të NATO-s. Sidoqoftë, fleksibiliteti që është i ndërtuar në konceptin e CJTF-së vendos kërkesa të konsiderueshme mbi aranzhmanet për komandimin dhe kontrollimin e task forcave, pra mbi shtabin e CJTF-së. Elementet bërthamë (“nukleuset”) e një numri të vogël shtabesh të CJTF-së po themelohen prandaj brenda shtabeve të zgjedhura “prindore” të Strukturës së Komandës së NATO-s (Shih Kapitujt 11 dhe 12). Shtabet e CJTF-së mbështeten në radhë të parë në personelin e paracaktuar - pra, në personelin që merr përsipër përgjegjësi të tjera kur nuk operojnë në një kontekst të CJTF-së - në shtabet “prindore”, dhe në personelin shtesë të para-trajnuar që e japin shtabet e tjera të NATO-s dhe të kombeve të tjera. Shkurtimisht, transformimi në vazhdim i pozicionit mbrojtës të forcave konvencionale të Aleancës është një proces kompleks që shkon larg e që duhet të marë parasysh të gjithë faktorët e sipërm. Në pikë të fundit, në rast krizash që mund të çojnë në kërcënim ushtarak të sigurisë së anëtarëve të Aleancës, forcat e NATO-s duhet të jenë në gjendje t’i plotësojnë dhe përforcojnë veprimet politike dhe të kontribuojnë në menaxhimin e krizave të tilla dhe në zgjidhjen e tyre paqësore. Mirëmbajtja e një aftësie adekuate ushtarake dhe gatishmëria e qartë për të vepruar kolektivisht prandaj mbeten qendrore. Strukturat dhe aranzhmanet që janë ndërtuar gjatë shumë viteve u mundësojnë vendeve anëtare që të përfitojnë përparësitë politike, ushtarake dhe të resursit të veprimit kolektiv dhe të mbrojtjes kolektive. Këto aranzhmane bazohen në një strukturë të integruar, faktorët kyç të të cilit përfshijnë planifikimin kolektiv të forcës; formacionet shumëkombëshe; shtabin dhe aranzhmanet e komandës; një sistem mbrojtjeje ajrore të integruar nga resursi politik; një baraspeshim rolesh dhe përgjegjësishë midis Aleatëve; stacionimin dhe dislokimin e forcave jashtë territorit vendas kur kërkohet; aranzhmanet, duke përfshirë planifikimin e menaxhimit të krizës dhe përforcimin, standardet dhe procedurate përbashkëta për pajisje, trajnim dhe logjistikë; doktrinat e përbashkëta dhe të kombinuara dhe stërvitjet kur të jenë të nevojshme; dhe infrastrukturën, armatimet dhe bashkëpunimin logjistik. Përfshirja e vendeve Partnere të NATO-s në aranzhmane të tilla apo zhvillimi i aranzhmaneve të ngjashme për vendet Partnere, në fusha të duhura, gjithashtu ndihmon në shtimin e bashkëpunimit dhe të përpjekjeve të përbashkëta në çështje të sigurisë së Evro-Atlantikut. Karakteristikat kryesore të ndryshimeve që ndikojnë në forcat ushtarake të NATO-s janë zvogëlimet në madhësi dhe gatishmëri dhe rritjet në fleksibilitet, mobilitet dhe shumëkombësi. Në vetë themelin e ndryshimeve, përveç
50

kërkesave të diktuara nga rolet e reja pazëvendësueshme kanë mbetur të shenjta: funksion thelbësor që është fundamental për transtalantike si garantuese e kredibilitetit dhe

të Aleancës, dy parime të zotimi për mbrotje kolektive si Aleancën; dhe ruajtja e lidhjes efektivitetit të Aleancës.

Kërcënimi i luftës që i kanosej Evropës për më se katër dekada, si rezultat i konfliktit ideologjik, i armiqësisë politike dhe kundërshtimit ushtarak, është zhdukur ndjeshëm. Sot, vëmendja fokusohet shumë më pak në sprapsjen kundër përdorimit të forcës, siç parashihet në Nenin 5 të Traktatit të Atlantikut të Veriut, sesa në atë që ka shumë më tepër gjasë për detyra paqeruajtjeje, parandalim konflikti dhe menaxhim krize me të cilat mund të përballet NATO. Ka megjithatë rreziqe nga jostabiliteti si pjesë e situatave të konfliktit që kanë lindur që nga fundi i Luftës së Ftohtë, siç është situata në ish Jugosllavi, që ilustrojnë domosdonë për solidaritet të vazhdueshëm të Aleancës dhe për mirëmbajtje të një aftësie ushtarake efektive në gjendje t’i dalë ndesh gamës së gjerë të rasteve të paparashikuara. Efekti i pastër i ndryshimeve që ndikojnë në vetë forcat e NATO-s ka qenë transformimi i forcave të NATO-s në një strukturë, në masë të madhe të reduktuar, por shumë më mobile. Forcat tokësore që i dedikohen Aleancës nga kombet anëtare përmes mbrojtjes së integruar të NATO-s dhe proceseve të planifikimit të forcave janë shkurtuar për 35 për qind. Flotat kryesore detare janë reduktuar për mbi 30 për qind dhe skuadronet luftarake të forcës ajrore për nja 40 për qind që nga fillimi i viteve 1990. Ka pasur gjithashtu reduktime madhore në numrin e forcave që mbahen në gjendje të lartë gatishmërie. Në përgjithësi, forcat e NATO-s janë riorganizuar në një mënyrë që do ta lehtësojë rigjenerimin e tyre fleksibil dhe shtimin e tyre kurdoherë që kjo të bëhet e domosdoshme qoftë për mbrojtje kolektive ose për menaxhim krize, duke përfshirë operacionet në mbështetje të paqes.

INICIATIVA E AFTËSIVE

MBROJTËSE TË

NATO-S

E lansuar në takimin e Samitit të Uashingtonit në prill të vitit 1999, Iniciativa e Aftësive Mbrojtëse të NATO-s ose DCI është planifikuar të sigurojë se Aleanca mund t’i përmbushë sfidat e sigurisë së shekullit 21 dhe është e gatshme t’ua dalë mbanë në mënyrë efektive krizave si ajo në Kosovë, si dhe të mirëmbajë aftësinë për të përmbushur përgjegjësitë e veta fundamentale për mbrojtjen e vendeve të veta anëtare. Me fjalët e Sekretarit të Përgjithshëm Lordit Robertson: “Iniciativa e Aftësive Mbrojtëse është planifikuar për të siguruar se të gjithë Aleatët jo vetëm që mbeten të ndëroperushëm, por që ata
51

gjithashtu i përmirësojnë dhe i mbajnë në hap me kohën aftësitë e veta për t’u përballur me sfidat e reja të sigurisë.” Iniciativa mbulon pothuaj të gjitha fushat e aftësisë ushtarake. Kjo përfshin mobilitetin e forcave; mbështetjen e tyre logjistike; aftësinë e tyre për ta mbrojtur veten dhe për ta angazhuar një armik; dhe sistemet e komandës dhe kontrollit dhe të informimit që përdorin për t’u siguruar se, kur të jetë e domosdoshme, ato mund të dislokohen në mënyrë rapide dhe efikase në lokacionet ku mund të jenë të nevojshme për të menaxhuar krizën, për periudha të gjata. Gjatë Luftës së Ftohtë, planifikimi i mbrojtjes së NATO-s në radhë të parë interesohej për mirëmbajtjen e aftësive të nevojshme për t’u mbrojtur kundër agresionit të mundshëm nga Bashkimi Sovjetik dhe Pakti i Varshavës. Sot, mjedisi i sigurisë evropiane është bërë më kompleks. Kërcënimet më të mundhsme të sigurisë vijnë nga konfliktet në pjesët e skajshme të Evropës, si në ish Jugosllavi, ose nga përhapja e armëve të shkatërrimit masiv. Si rezultat, NATO tani duhet të jetë e gatshme të dislokojë trupat përtej kufijve të Aleancës për t’iu përgjjigjur krizave, përveç që duhet të jenë në gjendje të mbrohen nga agresioni i qëllimshëm. Për më tepër, si në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Kosovë, ku forcat e NATO-s janë momentalisht të dislokuara, operacionet e ardhshme ushtarake të Aleancës ka gjasë të jenë krejt të ndryshme nga lloji i operacionit për të cilin është bërë planifikimi gjatë Luftës së Ftohtë. Ato sigurisht se do të jenë jashtë territorit të Aleancës; ato mund të zgjatin për shumë vite; dhe ato do të involvojnë trupa të shumë kombeve që punojnë për së afërmi bashkë kryesisht nga shtetet anëtare po gjitiahtu, në disa raste, nga vendet Partnere. Për më tepër, detyrat e menaxhimit të krizës kërkojnë shkathtësi të ndryshme nga ato që kërkohen për të bërë luftën. Për t’u dalë ndesh këtyre sfidave të reja të sigurisë, NATO duhet të sigurohet se forcat e saj e kanë pajisjen, personelin dhe trajnimin e duhur për t’i kryer me sukses të gjitha detyrat e tyre. Mësimet nga Bosnja e Hercegovina dhe Kosova, si dhe përvoja e operacioneve të mëhershme shumëkombëshe që involvonin vendet e NATO-s si ato në Gjirin Persik, Somali dhe Haiti, kanë demonstruar se ku nevojiten ndryshimet. Iniciativa e Aftësive Mbrojtëse është lansuar për të siguruar se NATO është e gatshme për çdo eventualitet. Një Grup Drejtues i Nivelit të Lartë u formua për të mbikëqyrur programin. Grupi, i cili përbëhet nga zyrtarë seniorë nga kryeqytetet nacionale dhe i kryesuar nga Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, takohet për çdo disa javë për të vështruar progresin dhe për të udhëzuar procesin.
52

DCI gjithashtu do t’i kontribuojë zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes, apo ESDI-së, duke i forcuar aftësitë mbrojtëse evropiane dhe shtyllën evropiane të NATO-s. Kjo do t’u mundësojë aleatëve evropianë që t’i japin NATO-s kontribut më të fortë dhe më koherent (shih Kapitullin 4). DCI synon në veçanti të përmirësojë aftësitë e Aleancës në këto pesë fusha që përputhen: • “mobiliteti dhe mundësia e dislokimit”: pra, aftësia për dislokimin e forcave shpejt aty ku nevojiten, duke përfshirë rajonet jashtë territorit të Aleancës; • “mbështetshmëria”; pra, aftësia për të mbajtur dhe furnizuar forcat larg bazës së shtëpisë së tyre dhe për t’u siguruar se forca të freskëta të mjaftueshme janë në disponim për operacione që zgjasin; • “angazhimi efektiv”; pra, aftësia për të angazhuar me sukses një kundërshtar në të gjitha tipet e operacioneve, prej atyre të intensitetit të lartë deri tek ato me intensitet të ulët; • “mundësia e mbijetimit”: pra, aftësia për të mbrojtur forcat dhe infrastrukturën kundër kërcënimeve të tashme dhe të ardhshme; dhe • “komunikimet e ndëroperueshme”: pra, sistemet e komandës, kontrollit dhe informimit që janë kompatibile me njëra-tjetrën, për t’u mundësuar forcave nga vende të ndryshme për të punuar bashkë në mënyrë efektive. Për të shtuar aftësinë e NATO-s për të dislokuar forca në rajone të largëta krize, shtetet anëtare po gjurmojnë aranzhmane të përmirësuara për transportimin e trupave dhe të pajisjes. Kjo përfshin ndarjen e resurseve dhe të aranzhmaneve që u mundësojnë aeroplanëve komecialë dhe anijeve të thërriten po qe nevoja. Përdorimi i resurseve komerciale do të kërkonte aranzhmane për përdorimin e tyre si dhe aranzhmane legale pa dykuptimësi që duhet të vihen në vend shumë përpara. Logjistika është element thelbësor në çdo operacion ushtarak. DCI synon t’i shtojë numrat dhe aftësitë e njësiteve logjistike të Aleatëve. Fusha e bashkimit të aftësive logjistike gjithashtu po ekzaminohet me qëllin të rritjes së efiçiencës. Kjo do të çojë në krijimin e Qendrave të Përbashkëta Logjistike Shumëkombëshe si pjesë të Konceptit të Task Forcës së Përbashkët të Kombinuar (shih Kapitullin 12). Teknologjitë moderne mund t’i lejojnë forcës ushtarake aplikimin në një mënyrë diskriminuese që zvogëlon dëmtimin kolateral dhe mund ta shkurtojë konfliktin duke demonstruar se agresioni i vazhdueshëm nuk mund të ketë
53

sukses. Teknologjitë e tilla përfshijnë sistemet e armëve të ditës/natës dhe të të gjitha kushteve atmosferike dhe municione me udhëheqje precize. DCI po u adresohet gjithashtu këtyre fushave. Për të përmirësuar mbrojtjen dhe mundësinë e mbijetesës së forcave të angazhuara në operacione ushtarake, NATO po shikon mënyrat e shtimit të aftësive ushtarake në këto fusha. Përmirësimet janë duke u ekzaminuar në sistemet e zbulimit dhe të vëzhgimit; në sistemet e mbrojtjes ajrore; dhe në sistemet e kundërveprimit ndaj kërcënimit që paraqesin armët e shkatërrimit masiv. Në të njëjtën kohë, derisa forcat e vendeve të ndryshme punojnë shumë e më shumë për së afërmi së bashku, për shembull duke ndërmarrë operacione për menaxhimin e krizës, rritet nevoja për t’u siguruar se ato mund të komunikojnë në mënyrë efektive në çdo nivel. DCI synon të sigurohet që avancimet teknologjike të mos degradojnë ndëroperueshmërinë e komunikimeve. Ajo gjithashtu shikon të sigurohet që avancimet në teknologji vihen në përdorimin më të mirë në zhvillimin e metodave të komunikimeve për përdorim ushtarak.

FORCAT

BËRTHAMORE TË NATO-S NË MJEDISIN E RI TË SIGURISË

Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, Aleanca ka ndërmarrë hapa që shkojnë larg për të adaptuar politikën e saj të gjithmbarshme dhe pozicionin mbrojtës në mjedisin e ri të sigurisë, i cili njeh rëndësinë e faktorëve politikë, ekonomikë, shoqërorë dhe të mjedisit. Përpos dimensionit të pazëvendësueshëm të mbrojtjes, vendet anëtare të NATO-s i kanë shfrytëzuar plotësisht mundësitë që ofrojnë përmirësimet e rëndësishme në mjedisin e sigurisë. Strategjia bërthamore e NATO-s dhe pozicioni i forcave ishin ndër fushat e para që u rishikuan. Ato janë gjithashtu fushat që u janë nënshtruar disa nga ndryshimet më radikale. Ndryshimet më të rëndësishme përshkruhen më poshtë. Gjatë Luftës së Ftohtë, forcat bërthamore të NATO-s luajtën rol qendror në strategjinë e Aleancës të përgjigjes fleksibile. Për të sprapsur luftën madhore në Evropë, armët bërthamore ishin integruar në tërë strukturën e forcave të NATO-s, dhe Aleanca mbante një larmi planesh të caqeve që mund të ekzekutoheshin me paralajmërim të shkurtër. Ky rol nënkuptonte nivel të lartë gatishmërie dhe pozicione për reagim të shpejt dhe syçelë për pjesë të rëndësishme të forcave bërthamore të NATO-s. Në mjedisin e ri të sigurisë, NATO rrënjësisht e ka zvogëluar mbështetjen në forcat bërthamore. Strategjia e saj mbetet ajo e parandalimit të luftës por nuk është më e dominuar nga mundësia e eskalimit bërthamor. Forcat e saj
54

bërthamore nuk e kanë në thumb asnjë vend, dhe rrethanat në të cilat do të mund të merrej me mend përdorimi i tyre konsiderohen të jenë jashtëzakonisht të largëta. Forcat bërthamore të NATO-s vazhdojnë të kontribuojnë, në një mënyrë thelbësore, për parandalimin e luftës. Roli i tyre tani është më fundamentalisht politik dhe ato nuk janë të drejtuara më drejt një kërcënimi specifik. Ato mirëmbahen në nivelin minimal të mjaftueshëm për të ruajtur paqen dhe stabilitetin. Duke u mbajtur me spikamën e zvogëluar të armëve bërthamore në strategjinë e Alenacës, pozicioni bërthamor i NATO-s u zvogëlua rrënjësisht. Me përfundimin e Luftës së Ftohtë, fuqitë bërthamore të NATO-s ndërmorën hapa unilateral për të anuluar programet e planifikuara të modernizimit për forcat e tyre bërthamore. Franca shpalli ndërprerjen e hershme të manufaturimit të raketave Hadès. Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar anuluan planet për një sistem vazhdues me aftësi bërthamore për raketat tokë-tokë LANCE dhe për prodhimin e një granate të re artilerike bërthamore 155 mm. Franca, prej vitit 1991, ka zvogëluar tipet e sistemeve të livërimit bërthamor nga gjashtë në dy; sot, forcat e pavarura bërthamore frënge përbëhen vetëm nga katër nëndetëse që bartin raketa balistike të lansuara nga nëndetësja (SLBM) dhe të aeroplanëve Mirage 2000N me raketa me gjatësi të mesme qitjeje ajër-tokë. Prej vitit 1992, Mbretëria e Bashkuar ka hequr dorë nga LANCE i saj bërthamor dhe nga rolet e grykave artilerike, nga taktika bërthamore detare më parë të bazuara në anije sipërfaqsore, dhe nga të gjitha armët bërthamore të lansuara nga ajri, duke eliminuar kështu rolin bërthamor për aeroplanët e saj me aftësi të dyfishtë. Nëndetëset tri-shigjetash janë tani i vetmi sistem bërthamor i Britanisë. Në tetor të vitit 1991, pas një iniciative të Presidentit amerikan Bush, NATO vendosi të zvogëlonte numrin e armëve të disponueshme për forcat e saj sub-strategjike4 në Evropë për mbi 85 për qind. Ky zvogëlim u kompletua në korrik të vitit 1992. Si pjesë e këtyrë zvogëlimeve, të gjitha kokat luftarake bërthamore për forcat sub-strategjike të NATO-s të lansuara nga toka (duke përfshirë artilerinë bërthamore dhe raketat tokë-tokë) u eliminuan dhe bombat e gravitetit të lëshuara nga ajri u zvogëluan për më se 50 për qind. Përpos kësaj, të gjitha armët bërthamore për forcat detare sipërfaqësore u
4 Termat “strategjik” dhe “sub-strategjik” kanë kuptime pak a shumë të ndryshme në vende të ndryshme. Armët bërthamore strategjike normalisht definohen si armë me largësi qitjeje “ndërkontinentale” (mbi 5 500 kilometra), por në disa kontekste këto mund të përfshijnë gjithashtu raketat balistike me largësi qitjeje të mesme të rangjeve me të ulta. Termi armë bërthamore “sub-strategjike” është përdorur në dokumentat e NATO-s prej vitit 1989 duke iu referuar armëve bërthamore me largësi të mesme dhe të shkurtër qitjeje dhe tani u referohet në radhë të parë armëve të lëshuara nga ajri për aeroplanët e NATO-s me aftësi të dyfishtë dhe një numri të vogël të kokave të luftës tri-shigjetash të Mbretërisë së Bashkuar me rol sub-strategjik (armët e tjera bërthamore sub-strategjike duke pasë qenë tërhequr nga Evropa).

55

hoqën. Procesi i eliminit përfshinte nja 1 300 armë bërthamore artilerike dhe 850 koka luftarake të raketave LANCE. Të gjitha kokat luftarake bërthamore që u ishin caktuar këtyre forcave janë hequr nga inventari i NATO-s. Shumica prej tyre tashmë janë eliminuar dhe armët që kanë mbetur duhet të eliminohen në të ardhmen e afërt. Shtetet e Bashkuara gjithashtu i kanë eliminuar tërësisht sistemet detare strategjike/sub-strategjike përveç raketave kryqëzore ta lansuara nga nëndetëset, të cilat nuk janë më të dislokuara në det në kohë paqeje. Përpos kësaj, SHBA i ka dhënë fund tërësisht rolit bërthamor për aeroplan-bartësit me aeroplanë me aftësi të dyfsihtë. Sot, të vetmet armë bërthamore të stacionuara në tokë që i ka në disponim NATO janë bombat bërthamore të Shteteve të Bashkuara që mund të dergohen me aeroplanë me aftësi të dyfishtë të disa Aleatëve. Lokacionet e deponimeve bërthamore të NATO-s gjithashtu kanë pësuar reduktim masiv (rreth 80 për qind) pasi që sistemet e armëve janë eliminuar dhe numri i armëve është zvogëluar. Në të njëjtën kohë, është instaluar një sistem deponimi i armëve, i ri, më i sigurt dhe i qëndrueshëm. Me fundin e Luftës së Ftohtë, në një ndryshim të mëtejshëm të rëndësishëm, NATO pushoi së mirëmbajturi plane të qëndrueshme bërthamore në kohë paqeje për situata të paparashikueshme dhe caqe shoqëruese për forcat e saj bërthamore sub-strategjike. Si rezultat i kësaj, forcat bërthamore të NATO-s nuk e marrin më në thumb asnjë vend. Duke e shfrytëzuar më tej mjedisin e përmirësuar të sigurisë, NATO ka ndërmarrë një numër hapash për të shkurtuar numrin dhe nivelet e gatishmërisë për aeroplanët e saj me aftësi të dyfishta. Në një iniciativë tjetër unilaterale, në dhjetor të vitit 1996, Ministrat e jashtëm dhe të Mbrojtjes të NATO-s shpallën se zgjerimi i Aleancës nuk do të kërkonte ndryshim në pozicionin e saj të reduktuar në masë të madhe dhe se NATO nuk ka “as synim, as plan, dhe as arsye të dislokojë armë bërthamore në territorin e vendeve të reja anëtare, as kurrfarë nevoje për të ndryshuar asnjë aspekt të pozicionit bërthamor të NATO-s apo të politikës bërthamore, dhe se nuk parashikon asnjë nevojë të ardhshme për të vepruar ashtu”. Forcat e mbetura të NATO-s sub-strategjike shumë më të vogla, në të ardhmen e parashikueshme, do të vazhdojnë t’i përmbushin kërkesat e Aleancës për sprapsje.

Kontrolli bërthamor i armëve
Aleatët e NATO-s kanë mbajtur një angazhim të kahmotshëm për kontrollin e armëve bërthamore, çarmatimin, dhe mospërhapjen si pjesë
56

integrale të politikës së tyre të sigurisë, të mishëruar fortësisht në kontekstin më të gjerë politik në të cilin Aleatët kërkojnë të shtojnë stabilitetin dhe sigurinë duke ulur nivelet e armëve dhe duke shtuar transparencën ushtarake dhe besimin e ndërsjellë. Në “Vendimin Montebello” të vitit 1983 Aleanca shpalli, dhe pastaj dhe e bëri këtë, tërheqjen e 1 400 kokave luftarake nga Traktati SHBA-Rusi i Forcave Bërthamore me Largësi të Mesme Qitjeje (INF) i vitit 1987 raketat bërthamore me largësi të mesme qitjeje të bazuara në tokë mbi një bazë globale, duke realizuar kështu aspektin e “vendimit dy-binarësh” të NATO-s të vitit 1979 të kontrollit të armëve. Shtetet e Bashkuara dhe Federata Ruse janë të angazhuara thellësisht në një proces që synon reduktimin drastik të armëve të tyre bërthamore strategjike. Traktati i i Reduktimeve të Armëve Strategjike (START I), i nënshkruar në korrik të vitit 1991 dhe në fuqi që nga vitit 1994, do t’i reduktojë armët e dislokuara strategjike të të dyja palëve nga mbi 10 000 në 6 000. START II (i nënshkruar në janar të vitit 1993 dhe i ratifikuar nga SHBA në janar të vitit 1996 dhe nga Rusia në prill të vitit 2000) do të reduktojë më tej armët strategjike të secilës anë për rreht 3 000 dhe 3 500 dhe do të eliminojë mjetet me pavarësi ri-hyrjeje të marra në thumb (MIRV) nga Raketat Ndërkontinentale Balistike (ICBM), si dhe do të mundësojë procedurat e verifikimit ndërhyrës të respektimit. Pas ratifikimit të START II nga rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Ruasia kanë dhënë shenja se janë të gatshme të angazhohen në negociata të START III për t’i reduktuar edhe më tej armët strategjike për rreht 2 000 dhe 2 500 dhe për të prezantuar masa që lidhen me transparencën e inventarëve të kokave luftarake strategjike dhe me shkatërrimin e kokave luftarake bërthamore. Në fusha të tjera të ndërlidhura, vendet anëtare të NATO-s janë të gjitha palë dhe e mbështetin pIotësisht Traktatin për Mospërhapjen bërthamore (NPT) për të cilën janë nënshkruar 187 vende. Ato kanë kërkuar me urgjencë nga të gjitha vendet që ende nuk e kanë bërë këtë t’i qasen dhe ta zbatojnë plotësisht Traktatin. Në Konferencën Vështruese 5-vjeçare të NPT-së në Nju Jork në maj të vitit 2000, pesë fuqitë bërthamore që janë anëtare të përhershme të Këshillit të Sigurimit të OKB-së - Kina, Franca, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara midis hapave të tjerë praktikë për zbatimin e traktatit, u zotuan për “një ndërmarrje të pamëdyshje... të arrijnë eliminimin total të arsenaleve të tyre bërthamore duke çuar në çarmatimin total”. Ky zotim paraqet avancim të rëndësishëm në fushën e kontrollit të armëve bërthamore dhe është i tiilë që pritet të ushtrojë ndikim pozitiv në agjenden e ardhshme të kontrollit të armatimeve. NATO mbështet me forcë përpjekjet për të zvogëluar armët bërthamore në një mënyrë të urtë dhe të matur. Aleanca ka mirëpritur vazhdimisht progresin me Traktatin e Reduktimit të Armëve Strategjike (START) dhe ka theksuar nevojën për hyrje në fuqi të Traktatit START II, që do të mund të çonte në
57

reduktime të mëtejshme të ndjeshme të arsenaleve strategjike të parashikuara përmes Traktatit START III. Të gjitha këto angazhime dhe zhvillime janë në vijë me objektivin e Aleancës për të siguruar siguri e stabilitet me nivelin më të ulët të forcave në përputhje me kërkesat e mbrojtjes.

Roli i forcave të mbetura bërthamorë të NATO-s
Qëllimi fundamental i forcave bërthamore që mbeten është politik: për të ruajtur paqen dhe për të parandaluar detyrimin. Ato e bëjnë rrezikun e agresionit kundër NATO-s të pakalkulueshëm dhe të papranueshëm në një mënyrë që forcat konvencionale vetëm nuk mund ta bëjnë. Bashkë me një përzierje të duhur të aftësive konvencionale, ato gjithashtu krijojnë pasiguri reale për cilindo vend që mund të mendojë të kërkojë avantazh politik apo ushtarak përmes kërcënimit të përdorimit të armëve të shkatërrimit në masë kundër Aleancës. Duke e sprapsur përdorimin e armëve bërthamore, biologjike dhe kimike, forcat e Aleancës gjithashtu kontribuojnë në përpjekjet e Aleancës që synojnë pengimin e përhapjes së këtyre armëve dhe të mjeteve të dergimit të tyre. Siguria kolektive që sjell pozicioni bërthamor i NATO-s ndahet midis të gjithë anëtarëve të Aleancës. Për më tepër, prania e forcave bërthamore të SHBA-së të bazuara në Evropë, që i dedikohen NATO-s, përforcon lidhjen politike dhe ushtarake midis anëtarëve evropianë të Aleancës dhe të Amerikës së Veriut. Në të njëjtën kohë, pjesëmarrja e vendeve jobërthamore në zbatimin e politikës bërthamore të Aleancës demonstron solidaritetin e Aleancës si dhe zotimin e përbashkët të vendeve anëtare të saj për ruajtjen e sigurisë së tyre dhe ndarjen gjerësisht midis tyre të përgjegjësive dhe rreziqeve. Dështimi i të vërejturit politik i pozicionit bërthamor të NATO-s gjithashtu ndahet nga kombet anëtare. Grupi i Planifikimit Bërthamor të NATO-s oforn një forum në të cilin Ministrat e Mbrojtjes të Aleatëve bërthamorë dhe jobërthamorë njësoj (me përjashtim të Francës) marrin pjesë në vendime mbi pozicionin bërthamor të NATO-s dhe në zhvillimin e politikës bërthamore të Aleancës. Kjo bazohet në pajtimin midis vendeve anëtare se NATO duhet të ruajë - dhe duhet të shihet se ruan - një bërthamë të aftësive ushtarake me një përzierje të duhur të forcave që i japin fuqinë themelore ushtarake të nevojshme për vetëmbrojtje kolektive. Forcat bërthamore të NATO-s mbeten një element esencial i asaj aftësie thelbësore, përkundër ndryshimeve dramatike në mjedisin e sigurisë që i kanë lejuar NATO-s të ndërmarrë reduktime madhore si në pozicionin e saj bërthamor ashtu dhe në mbështetjen e saj tek armët bërthamore.

58

KAPITULLI 3

HAPJA E ALEANCËS

Procesi i zgjerimit të NATO-s Partneriteti për Paqe Bashkëpunimi midis NATO-s dhe Rusisë Partneriteti i NATO-s me Ukrainën Dialogu Mesdhetar i Aleancës Iniciativa e NATO-s për Evropën Jug-Lindore

HAPJA E ALEANCËS
PROCESI
I ZGJERIMIT TË

NATO-S

“Palët, me pajtim unanim, mund të ftojnë cilindo shtet tjetër evropian që është në pozitë t’i çojë më tej parimet e këtij Traktati dhe t’i kontribuojë sigurisë së rajonit të Atlantikut të Veriut t’i bashkohet këtij Traktati. (...)” Neni 10, Traktati i Atlantikut të Veriut Uashington DC, 4 prill 1949 Që nga nënshkrimi i Traktatit të Atlantikut të Veriut, 2 vende u janë bashkuar 12 të nënshkruarave fillimisht, duke e ngritur numrin e përgjithshëm të Aleatëve të NATO-s në 19. Republika Çeke, Hungaria dhe Polonia iu bashkuan Aleancës në mars të vitit 1999, pas një ftese që u lëshua në Takimin e Samitit të Madridit më 1997. Tri vendet e fundit anëtare morën pjesë në takimin e parë të Samitit si anëtare në Uashington në prill të vitit 1999. Në atë kohë, liderët e NATO-s nënvizuan hapjen në vazhdimësi të Aleancës për anëtarë të mëtejshëm të ri që janë në pozitë të çojnë më tej parimet e Traktatit dhe t’u kontribuojnë paqes dhe sigurisë në rajonin e Evro-Atlantikut. Aleanca pret t’u bëjë ftesa të mëtejshme në vitet që vijnë kombeve që duan dhe janë në gjendje të marrin përgjegjësitë dhe obligimet e anëtarësisë, kur të konsiderojë se përfshirja e këtyre kombeve do t’u shërbente interesave të gjithmbarshëm strategjikë të Aleancës dhe do të shtonte sigurinë dhe stabilitetin e gjithmbarshëm evropian. Liderët e NATO-s gjithashtu lëshuan një Plan Aksioni për Anëtarësim, i bërë veçanërisht për t’u ofruar këshilla dhe pikëpamje vendeve që aspirojnë t’i bashkohen Aleancës.

Studimi i vitit 1995 mbi zgjerimin e NATO-s
Në janar të vitit 1994 në Samitin e Brukselit, liderët Aleatë rikonfirmuan se Aleanca ishte e hapur për anëtarësimin e shteteve të tjera evropiane që janë në pozitë t’i çojnë më tej parimet e Traktatit të Uashingtonit dhe t’i kontribuojnë sigurisë në rajonin e Atlantikut të Veriut. Pas një vendimi të Ministrave të Jashtëm Aleatë në dhjetor të vitit 1994, “pse-ja dhe si-ja” e pranimeve të ardhme në Aleancë u ekzaminuan nga Aleatët gjatë vitit 1995. “Studimi mbi zgjerimin e NATO-s” që rezultoi u nda me vendet e interesuara Partnere në shtator të vitit 1995 dhe u bë publik. Parimet e pasqyruara në studim mbeten baza e qasjes së hapur të NATO-s për thirrjen e anëtarëve të rinj për t’u bashkuar. Sa i përket “pse-së” së zgjerimit të NATO-s, studimi erdhi në përfundim se, me fundin e Luftës së Ftohtë dhe me zhdukjen
61

e Organizatës së Traktatit të Varshavës, ishte edhe nevojë edhe një rast unik për të ndërtuar siguri të përmirësuar në tërë rajonin e Evro-Atlantikut, pa krijuar vija ndarëse. Zgjerimi i NATO-s është edhe një hap drejt synimit të Aleancës të shtimit të sigurisë dhe të shtrirjes së stabilitetit gjithandej në rajonin e Evro-Atlantikut, duke plotësuar trendet më të gjera drejt integrimit, në veçanti të zgjerimit të Bashkimit Evropian (BE) dhe të forcimit të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) (Shih Kapitullin 15). Ai nuk kërcënon askë. NATO do të mbetet Aleancë mbrojtëse qëllimi fundamental i së cilës është ta ruajë paqen në rajonin e Evro-Atlantikut dhe t’u ofrojë anëtarëve të saj siguri. Studimi më tej erdhi në përfundim se zgjerimi i Aleancës do t’u kontribuojë stabilitetit të shtuar dhe sigurisë për të gjitha vendet në rajonin e Evro-Atlantikut në mënyra të shumta. Ai do të nxisë dhe mbështesë reformat demokratike, duke përfshirë themelimin e kontrollit civil dhe demokratik mbi forcat ushtarake. Do t’i kultivojë mostrat dhe shprehitë e bashkëpunimit, të konsultimit dhe ndërtimit të konsensusit që karakterizojnë marrëdhëniet midis Aleatëve të tanishëm dhe do të çojë përpara marrëdhëniet e mira fqinjësore në tërë rajonin e Evro-Atlantikut. Do të rrisë transparencën në planifikimin e mbrojtjes dhe në buxhetet ushtarake, duke përforcuar kështu besimin midis shteteve, dhe do ta përforcojë tendencën drejt integrimit dhe bashkëpunimit në Evropë. Për më tepër, do të forcojë aftësinë e Aleancës për t’i kontribuar sigurisë evropiane dhe ndërkombëtare dhe për të mbështetur paqeruajtjen nën Kombet e Bashkuara apo OSBE-në; dhe do të forcojë dhe zgjerojë partneritetin transatlantik. Sa i përket “si-së” së zgjerimit, Studimi konfirmoi se, si dhe në të kaluarën, çdo zgjerim i ardhshëm i anëtarësisë së Aleancës do të ishte përmes pranimit të shteteve të reja në Traktatin e Atlantikut të Veriut në pajtim me Nenin 10 të tij. Sapo të pranohen, anëtarët e rinj do të gëzonin të gjitha të drejtat dhe do të merrnin të gjitha obligimet e anëtarësisë sipas Traktatit. Ato do të duhej të pranojnë dhe të jenë konform me parimet, politikën dhe procedurat e adoptuara nga të gjithë anëtarët e Aleancës në kohën kur i bashkohen. Studimi e bëri të qartë se gatishmëria dhe mundësia për t’i përmbushur zotimet e tilla, jo vetëm në letër por edhe në praktikë, do të ishin faktor kritik për çdo vendim të marrë nga Aleanca për të ftuar një vend të bashkohet. Shtetet që janë të involvuara në mosmarrveshje etnike ose në mormarrveshje të jashtme territoriale, duke përfshirë pretendimet irredentiste, ose mosmarrëveshjet e brendshme juridike, duhet t’i zgjidhin ato mormarrveshje me mjete paqësore në përputhje me parimet e OSBE-së, para se të mund të bëhen anëtarë.
62

Studimi gjithashtu vërente se aftësia e vendeve të interesuara për t’i kontribuar ushtarakisht mbrojtjes kolektive dhe paqeruajtjes dhe misioneve të tjera të reja të Aleancës do të ishte një faktor gjatë vendosjes për t’i ftuar ose jo t’i bashkohen Aleancës. Më në fund, konkludonte Studimi, Aleatët do të vendosnin me konsensus se a do të ftonin secilin anëtar të ri për t’u bashkuar, duke e bazuar vendimin e tyre në gjykimin e tyre - në kohën kur një vendim i tillë duhet të bëhet - nëse anëtarësimi i një vendi të caktuar do t’u kontribuonte sigurisë dhe stabilitetit në rajonin e Atlantikut të Veriut ose jo. Asnjë vend jashtë Aleancës nuk ka veto apo ‘droit de regard’ rreth procesit të zgjerimit apo vendimeve që lidhen me të. Në Samitin e Madridit në korrik të vitit 1997, në fund të një procesi të kujdesshëm dhe gjithëpërfshirës të peshimit të çështjeve dhe të dialogut intensiv dhe individual me vendet e interesuara partnere, Krerët e Shteteve dhe Qeverive Aleate ftuan Republikën e Çekisë, Hungarinë dhe Poloninë t’i fillonin bisedimet rreth pranimit me NATO-n. Pas këtij vendimi, u bënë negociata me secilin vend të ftuar në vjeshtë të vitit 1997. Këto Protokole të Pranimit u ratifikuan nga të gjithë 16 anëtarët Aleatë sipas procedurave të tyre gjegjëse kombëtare si dhe nga anëtarët e rinj. Të tri vendet formalisht hynë në Traktat në mars të vitit 1999. Zgjerimi i NATO-s është një proces i hapur, i vazhdueshëm, e jo një ngjarje e vetme.

Procesi i pranimit
Shkallët kryesore që çuan deri te pranimi i tri vendeve të reja anëtare ishin si vijon: • 10 janar 1994. Në Samitin e NATO-s në Bruksel, të 16 liderët Aleatë thanë se pritnin dhe do të mirëpritnin zgjerimin e NATO-s që do të arrinte te shtetet demokratike në Lindje. Ata rikonfirmuan se Aleanca, ashtu siç thuhet në Nenin 10 të Traktatit të Uashingonit, ishte e hapur për anëtarësimin e shteteve të tjera evropiane në pozitë të çojnë më tej parimet e Traktatit të Uashingtonit dhe t’i kontribuojnë sigurisë në rajonin e Atlantikut të Veriut. • Shtator 1995. Aleanca miratoi Studimin mbi zgjerimin e NATO-s i cili i përshkruante faktorët që duhej të merreshin parasysh në procesin e zgjerimt. Ai gjithashtu parashikonte se procesi duhej të merrte parasysh zhvillimet politike dhe ato që lidhen me sigurinë në Evropë. Ky Studim mbetet bazë e qasjes së NATO-s ndaj thirrjes së anëtarëve të rinj për t’iu bashkuar.
63

• Gjatë vitit 1996, një dialog individual i intensifikuar është ndërmarrë me 12 vende Partnere të interesuara. Këto sesione përmirësuan të kuptuarit e tyre rreth asaj se si punon Aleanca dhe i dhanë Aleancës rast të kuptonte më mirë se ku qëndronin këto vende në terma të zhvillimit të tyre të brendshëm si dhe për zgjidhjen e çfarëdo mosmarrëveshjeje me vendet fqinj. Studimi e identifikoi këtë si parakusht të rëndësishëm për anëtarësim. • 10 dhjetor 1996. Aleatët e NATO-s filluan t’i skiconin rekomandimet rreth asaj se cili vend apo cilat vende duhet të ftohen për t’i filluar bisedimet e pranimit, në kuadër të përgatitjes për vendimin që duhet të merrëj në Samititn e Madridit në korrik 1997. • Fillimi vitit 1997. Takime dialogu individual të intensifikuar u mbajtën me 11 vende Partnere, me kërkesën e tyre. Paralelisht, autoritetet ushtarake të NATP-së ndërmorën një analizë të faktorëve relevantë ushtarakë që kishte të bënte me vendet e interesuara për anëtarësim në NATO. • 8 korrik 1997. Liderët Aleatë, që u takuan në Madrid, ftuan Republikën e Çekisë, Hungarinë dhe Poloninë për të filluar bisedimet e pranimit me Aleancën. Ata gjithashtu rikonfirmuan se NATO do të mbetej e hapur për anëtarë të rin. • Shtator dhe nëntor 1997. Bisedimet e pranimit u mbajtën me secilin nga tri vendet e ftuara. Në fund të procesit, të tri vendet dërguan letra të intencës duke konfirmuar angazhimet e marra gjatë bisedimeve. • 16 dhjetor 1997. Ministrat e Jashtëm të NATO-s nënshkruan Protokole për Traktatin e Atlantikut të Veriut me rastin e pranimit të tri vendeve. • Gjatë vitit 1998, Vendet Aleate ratifikuan Protokolet e Pranimit sipas procedurave të tyre nacionale. • 12 mars 1999. Pas kompletimit të procedurave të veta kombëtare legjislative, Ministrat e Jashtëm të Republikës Çeke, Hungarisë dhe Polonisë depozituan instrumentat e pranimit në Traktatin e Atlantikut të Veriut në një ceremoni në Indipendens, Misuri, Shtetet e Bashkuara. Kjo shënoi hyrjen e tyre formale në Aleancë. • 16 mars 1999. Flamujt kombëtarë të të tri shteteve anëtare të reja u ngriten në një ceremoni në shtabin e NATO-s, në Bruksel. Gjatë kësaj periudhe, një numër masash u kompletuan me sukses nga secili vend anëtar pespektiv me qëllim që të sigurohet efektiviteti i pjesëmarrjes së tyre të ardhshme në Aleancë. Këtu hynin masat në sferën e sigurisë (p. sh. aranzhmanet për pranimin, deponimin dhe përdorimin e informacionit të
64

klasifikuar), si dhe në fusha siç është mbrojtja ajrore, infrastruktura, planifikimi i forcave dhe sistemet e komunikimit dhe të informimit.

Plani i Punës për Anëtarësim (MAP)
Plani i Punës për Anëtarësim (MAP) është bërë për të ndihmuar ato vende të cilat dëshirojnë t’i bashkohen Aleancës me përgatitjet e tyre duke u sjellë këshilla, ndihmë dhe mbështetje praktike në të gjitha aspektet e anëtarësisë së NATO-s. Tiparet kryesore të tij janë: • paraqitja nga aspirantët e programeve individuale nacionale vjetore mbi përgatitjet për anëtarësim të mundshëm në të ardhmen, që mbulojnë aspektet politike, ekonomike, të mbrojtjes, të resursve, të sigurisë dhe ato legale; • një mekanizëm i fokusuar dhe i sinqertë fidbeku mbi progresin e vendeve aspirante me programet e tyre që përfshin të dyja, këshillat politike dhe teknike, si dhe takimet vjetore 19+1 në nivel të Këshillit për ta vlerësuar progresin; • një pastrim-shtëpie për të ndihmuar koordinimin e ndihmës nga NATO dhe shtetet anëtare për shtetet aspirante në fushën e mbrojtjes/ushtarake; • një qasje e planifikimit të mbrojtjes për aspirantët që përfshin elaborimin dhe vështrimin e caqeve të pajtuara të planifikimit. Minsitrat e Jashtëm të NATO-s do ta mbajnë procesin e zgjerimit, duke përfshirë implementimin e Planit të Aksionit për Anëtarësim, nën vështrim të vazhdueshëm. Liderët e NATO-s do ta vështrojnë procesin në Samititn e tyre të ardhshëm që do të mbahet jo më vonë se në vitin 2002. Lansimi i Planit të Aksionit për Anëtarësim (MAP) në prill të vitit 1999 u ka ndihmuar vendeve që aspironin anëtarësimin në NATO që t’i fokusojnë përgatitijet e tyre gjithnjë e më shumë në plotësimin e caqeve dhe prioriteteve të shtruara në Plan. Për më tepër, implimentimi i tij nuk është më çështje që u intereson vetëm ministrive të punëve të jashtme dhe të mbrojtjes. Me themelimin e takimeve ndër-ministrore në nivel nacional, përmbushja e objektivave të Planit gjithnjë e më tepër po i angazhon departamentet e tjera në një përpjekje të koordinuar dhe sistematike. Nëntë vendet që kanë deklaruar interesimin për t’iu bashkuar NATO-s dhe që po marrin pjesë në MAP janë Shqipëria, Bullgaria, Estonia, Latvia, Lituania, Rumania, Sllovakia, Sllovenia, dhe ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë1.
1 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

65

MAP-i i jep brumë angazhimit të NATO-s për ta mbajtur derën hapur. Ndërkaq, pjesëmarrja në MAP nuk garanton anëtarësi të ardhshme, dhe as Plani nuk përbëhet thjesht nga një listë kontrolluese të cilën vendet aspiruese duhet ta plotësojnë. Vendimet për t’i ftuar aspirantët për të filluar bisedimet e pranimit do të merren brenda NATO-s me konsensus dhe mbi bazën rast-për-rast. MAP-i ofron pikëpamje konkrete dhe këshilla nga NATO për vendet aspiruese mbi përgatitjet e veta të drejtuara nga arritja e anëtarësisë së ardhshme. Mundëson një gamë të tërë aktivitetesh të planifikuara për të forcuar kandidaturën e vendit aspirues. MAP-i nuk e zëvendëson programin e Partneritetit për Paqe (PfP). Pjesëmarrja e aspirantëve në PfP dhe Procesi Planifikues dhe Vështrues (PARP) i tyre u është përshtatur nevojave të tyre. Pjesëmarrja e plotë në PfP/PARP është qenësore sepse u lejon vendeve aspiruese të zhvillojnë ndëroperueshmërinë me forcat e NATO-s dhe të përgatitin strukturën e forcave dhe të aftësive të tyre për anëtarësimin e mundhëm të tyre në të ardhmen. Sikur edhe PfP. MAP udhëhiqet nga parimi i vetë-diferencimit: vendet aspiruese janë të lira të zgjedhin elementet e MAP-së që më së miri u përshtaten prioriteteve dhe rrethanave të veta nacionale. Të gjithë aspirantët kanë paraqitur Programe Nacionale Vjetore mbi përgatitjet për anëtarësim të mundshëm, që mbulojnë çështje politike dhe ekonomike, të mbrojtjes/ushtarake, të resurseve, të sigurisë dhe legale. Ato shtrojnë objektivat e veta, caqet dhe oraret e veta. Këto programe pritet të sillen në hap me kohën çdo vit nga vendet aspirante por mund të plotësohen në çdo kohë. NATO po e përcjell përparimin e bërë nga secili aspirant dhe po jep këshilla politike dhe teknike. Takimet e Këshillit të Atlantikut të Veriut me secilin nga aspirantët po mbahen për të diskutuar përparimin. Gjatë gjithë vitit, mbledhje dhe kurse intensive me ekspertët civilë dhe ushtarakë të NATO-s nga fusha të ndryshme që lejojnë diskutimin e gjithë spektrit të çështjeve relevante për anëtarësim. Një raport vjetor i konsoliduar i progresit mbi aktivitetet nën MAP do t’i paraqitet ministrave të jashtëm dhe të mbrojtjes të NATO-s në mbledhjet e tyre të rregullta të pranverës për çdo vit. Vendet aspirante pritet t’i arrijnë disa caqe në fushat politike dhe ekonomike. Këtu hynë zgjidhja e mosmarrveshjeve ndërkombëtare, etnike, ose të jashtme territoriale me mjete paqësore; demonstrimi i angazhimit për pushtetin ligjor dhe për të drejtat e njeriut; themelimi i kontrollit demokratik të forcave të tyre të armatosura; dhe avancimi i stabilitetit dhe i mirëqenies përmes lirisë ekonomike, drejtësisë sociale dhe përgjegjësisë ndaj mjedisit. Mbrojtja dhe armata si çështje fokusohen mbi aftësinë e vendit për t’i kontribuar mbrojtjes kolektive dhe misioneve të reja të Aleancës. Pjesëmarrja e
66

plotë në PfP është një komponentë themelore. Përmes programeve të veta individuale të PfP-së, aspirantët mund të fokusohen mbi çështje esenciale që lidhen me anëtarësimin. Caqet e Partneritetit për aspirantët përfshijnë caqet planifikuese që mbulojnë ato fusha që janë në mënyrën më të drejtpërdrejtë relevante për kombet që aspirojnë anëtarësinë në NATO. Resurset dhe çështjet që lidhen me to fokusohen mbi nevojën për cilindo vend aspirant që të angazhojë resurse të mjaftueshme për mbrojtje për t’u lejuar t’i përmbushin angazhimet që anëtarësia e ardhshme do të sillte në terma të ndërmarrjeve kolektive të NATO-s. Siguria dhe çështjet që lidhen me të përqëndrohen në nevojën për vendet aspirante që të sigurohen se procedurat janë në vend për ta bërë sigurimin e informacionit sensitiv. Aspektet legale adresojnë nevojën që aspirantët të sigurohen se aranzhmanet ligjore dhe marëveshjet që udhëheqin bashkëpunimin brenda NATO-s të jenë kompatibile me legjislacionin e vendit.

PARTNERITETI
Qëllimi dhe fushëveprimi

PËR

PAQE

Partneriteti për Paqe (PfP) është një iniciativë madhore e filluar nga NATO në Takimin e Samitit të Brukselit të Këshillit të Atlantikut të Veriut në janar të vitit 1994. Qëllimi i Partneritetit është të shtohet stabiliteti dhe siguria kudo në Evropë. Ftesa e Partneritetit për Paqe iu adresua të gjitha shteteve që merrnin pjesë në Këshillin e Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (NACC)2 dhe shteteve të tjera që merrnin pjesë në Konferencën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE)3 në gjendje dhe të gatshme t’i kontribuonin programit. Ftesa është pranuar nga gjithsej 30 vende. Pranimi në Aleancë i ish-vendeve të PfP-së, të Republikës Çeke, Hungarisë dhe Polonisë e sjell numrin e tanishëm të pjesëmarrësve në PfP në 27. Aktivitetet që ndërmerr secili Partner bazohen në Programet Individuale të Partneritetit të elaboruara bashkërisht. Programi i PfP-së fokusohet në bashkëpunimin që lidhet me mbrojtjen por shkon përtej dialogut dhe bashkëpunimit për të ndërtuar një partneritet të

2 3

NACC është zëvendësuar nga Këshilli i Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC) në maj të vitit 1997. EAPC ka 46 Vende anëtare. Konferenca për Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (KSBE) u bë një Organizatë (OSBE) në fillim të vitit 1955. Ka 55 shtete anëtare, duke përfshirë të gjitha shtetet e Evropës së bashku me Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë.

67

vërtetë midis secilit vend Partner dhe NATO-s. Është bërë tipar i rëndësishëm dhe i përhershëm i akitekturës evropiane të sigurisë dhe po ndihmon zgjerimin dhe intensifikimin e bashkëpounimit ushtarak kudo në Evropë. Programi po ndihmon rritjen e stabilitetit, zhdukjen e kërcënimeve ndaj paqes dhe ndërtimin e marrëdhënieve të sforcuara të sigurisë të bazuaar në bashkëpunimin praktik dhe angazhimin ndaj parimeve demokratike që e shquajnë Aleancën. Në pajtim me Dokumentin Kornizë të PfP-së, NATO ndërmerr konsultime me cilindo Partner aktiv nëse ai Partner vëren një kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj integritetit të vet territorial, pavarësisë politike dhe sigurisë. Të gjithë anëtarët e PfP-së janë gjithashtu anëtarë të Këshillit të Partenritetit Evro-Atlantik (EAPC) që ofron kornizën e përgjithshme për bashkëpunim midis NATO-s dhe vendeve të saj Patnere. Ndërkaq, Partenriteti për Paqe ruan identitetin e vet të ndarë në kuadër të kornizës që ofron EAPC dhe mban elementet dhe procedurat e veta themelore. Mbështetet mbi bazën e marrëdhënieve bilaterale midis NATO-s dhe secilit nga vendet e PfP-së.

Objektivat
Dokumenti i Kornizës përfshin ndërmarrje specifike që duhet të bëhen nga secili pjesëmarrës për të bashkëpunuar me NATO-n në përmbushjen e objektivave të programit si tërësi. Ato janë si më poshtë: • për të lehtësuar transparencën në planifikimin e mbrojtjes kombëtare dhe në proceset e buxhetimit; • për të siguruar kontroll demokratik të forcave mbrojtëse; • për të mirëmbajtur aftësinë dhe gatishmërinë për t’u kontribuar operacioneve nën autoritetin e Kombeve të Bashkuara dhe/ose përgjegjësisë së OSBE-së; • për të zhvilluar marrëdhënie bashkëpunuese ushtarake me NATO-n, për qëllim të planifikimit të përbashkët, të trajnimit dhe stërvitjeve, me qëllim që të forcohet aftësia e pjesëmarrësve të PfP-së për të ndërmarrë misione në fushën e paqeruajtjes, gjurmimit dhe shpëtimit, të operacioneve humanitare, dhe të tjerave për të cilat mund të arrihet pajtim më pas.; • për të zhvilluar në një afat më të gjatë forca që janë më të afta të operojnë me ato të anëtarëve të Aleancës së Atlantikut të Veriut. Dokumenti Kornizë gjithashtu thotë se pjesëmarrja aktive në Partneritetin për Paqe do të luajë një rol të rëndësishëm në procesin evolucionar të pëfshirjes së anëtarëve të rinj në NATO.
68

Procedurat dhe strukturat
Çdo vend që dishiron t’i bashkohet Partneritetit për Paqe së pari ftohet ta nënshkruajë Dokumentin Kornizë. Përveç që përshkruan objektivat e Partneritetit, ky përshkruan dhe parimet themelore mbi të cilat mbështetet PfP. Me anë të nënshkrimeve të tyre, vendet përsërisin angazhimin e tyre politik për ruajtjen e shoqërive demokratike dhe për ruajtjen e parimeve të ligjit ndërkombëtar. Ato ripohojnë angazhimin e tyre të përmbushin me vullnet të mirë obligimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe parimet e Deklaratës Universale mbi të Drejtat e Njeriut; të përmbahen nga kërcënimi i përdorimit të forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të cilitdo shtet; të respektoijnë kufijt ekzistues; dhe t’i zgjidhin mosmarrëveshjet me mjete paqësore. Ato gjithashtu rikonfirmojnë angazhimin e tyre ndaj Aktit Final të Helsinkit dhe ndaj të gjithë dokumentave të pastajmë të KSBE/OSBE-së dhe ndaj përmbushjes së angazhimeve dhe obligimeve që kanë marrë përsipër në fushën e çarmatimit dhe të kontrollit të armëve. Pas nënshkrimit të Dokumentit Kornizë, hap i ardhshëm në procedurë është që secili Partner t’ia paraqesë një Dokument Prezentimi NATO-s. Ky dokument tregon hapat që do të merren për të arritur synimet politike të Partneritetit, aktivet ushtarake dhe të tjera që Partneri ka ndërmend t’i vërë në disponim për qëllime të Partneritetit, dhe fushat specifike të bashkëpunimit që Partneri dëshiron t’i ndjekë bashkërisht me NATO-n. Bazuar në deklaratat e bëra në Dokumentin e Prezentimit, dhe në propozimet shtesë të bëra nga NATO dhe secili vend Partner, një Program Individual i Partneritetit (IPP) zhvillohet dhe pajtohet bashkërisht. Ky mbulon një periudhë dy-vjeçare. IPP përmban deklaratën të synimeve politike të Partnerit në PfP, aktivet ushtarake dhe të tjera që do të bëhen të disponueshme për qëllime të PfP-së, objektivat e gjerë të bashkëpunimit midis Partnerit dhe Aleancës në fusha të ndryshme të bashkëpunimit, dhe aktivitete specifike që do të zbatohen në secilën fushë të bashkëpunimit në PfP. Seleksionimi i aktiviteteve bëhet nga secili Partner ndaras, në bazë të kërkesave dhe prioriteteve të tij individuale, nga një listë aktivitetesh që i përmban Programi i Punës së Partneritetit (PWP). Parimi i vetë-diferencimit është një aspekt i rëndësishëm i PfP-së që pranon se nevojat dhe situatat e secilit vend Partner ndryshojnë, se është punë e secilit prej tyre t’i identifikojë format e aktivitetit dhe bashkëpunimit që u përshtaten më së miri nevojave të tyre. Programi i Punës përmban një përshkrim të gjerë të fushave të mundshme të ndryshme të bashkëpunimit dhe një listë aktivitetesh në disponim për secilën fushë. PWP, si çdo IPP, gjithashtu mbulon një periudhë dy-vjeçare dhe përtërihet çdo vit. Përgatitet me involvimin e plotë të Partnerëve.
69

Fushat e Bashkëpunimit
Bashkëpunimi i shtuar i PfP-së mbulon një spektër të gjerë mundësish, si në fushën ushtarake ashtu dhe në hapësirën që gjerësisht lidhet me mbrojtjen por që nuk është strikte ushtarake. Hapësirat e bashkëpunimit të dhëna në listën e Programit të Punës së Partneritetit 2001-2002 janë si më poshtë: 1. 2. 3. çështjet e lidhura me mbrojtjen ajrore; kontrolli/menaxhimi i hapësirës ajrore; konsultimi, komanda dhe kontrolli, duke përfshirë sistemet e komunikimit dhe të informimit, sistemet e orientimit dhe identifikimit, aspektet e ndëroperueshmërisë, procedurat dhe terminologjinë; planifikimi i emergjencës civile; menaxhimi i krizës; kontrolli demokratik i forcave dhe i strukturave mbrojtëse; planifikimi i mbrojtjes, buxhetimi dhe menaxhimi i resurseve; planifikimi, organizimi, dhe menaxhimi i programeve të arritjes së mbrojtjes kombëtare dhe bashkëpunimi ndërkombëtar në fushën e armatimit; politika e mbrojtjes dhe strategjia; planifikimi, organizimi dhe menaxhimi i punës kërkimore dhe teknologjisë së mbrojtjes kombëtare; gjeografia ushtarake; aksioni global humanitar i minave; trajnimi gjuhësor; logjistika e konsumatorit; shërbimet mjekësore; mbështetja meteorologjike për forcat e NATO-s/Partnerëve; infrastruktura ushtarake; mbrojtja dhe ruajtja NBC; aspektet konceptuale, të planifikimit dhe operacionale të paqeruajtjes; armët e vogla dhe armatimet e lehta;

4. 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.
70

21. 22. 23.

aspektet operacionale standardizimit;

materiale

dhe

administrative

stërvitjet ushtarake dhe aktivitetet e lidhura me trajnimin; edukimi ushtarak, trajnimi dhe doktrina.

Komiteti Drejtues Politik-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe (PMSC/PfP)
Komiteti Drejtues Politik-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe është trup themelor punues me përgjegjësi për çështje të PfP-së. Takohet në konfiguracione të ndryshme, qoftë vetëm me Aleatët ose me Aleatët dhe Partnerët. Përgjegjësitë kryesore të PMSC-së përfshijnë këshillimin e Këshillit të Atlantikut të Veriut sa u përket çështjeve të PfP-së; të të qenit përgjegjës për koordinimin e përgjithshëm të Programit të Punës së Partneritetit; për zhvillimin e udhëzimeve politike-ushtarake për përdorim nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s për përgatitjen e kontributit të tyre në Programin e Punës së Partneritetit sa u përket stërvitjeve dhe aktiviteteve ushtarake; për dhënien e udhëzimeve për përgatitjen e Porgrameve Individuale të Partneritetit, dhe për paraqitjen e tyre për aprovim te Këshilli; dhe për zhvillimin dhe koordinimin e punës lidhur me Planifikimin e Partneritetit dhe Procesin e Vështrimit (PARP) (shih më poshtë). Aspektet ushtarake të bashkëpunimit në PfP janë zhvilluar nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s në bazë të udhëzimit të propozuar nga PMSC dhe me pajtimin e Këshillit. Forumi punues i PfP-së në anën ushtarake është Grupi Punues i Komitetit Ushtarak mbi Bashkëpunimin (MCWG(COOP)), që vepron si trup konsuiltativ për Komitetin Ushtarak. MCWG(COOP) takohet ose vetëm më Aleatët ose me Aleatët dhe vendet Partnere. Komiteti Ushtarak gjithashtu takohet me Partnerët për të diskutuar aspekte të bashkëpunimit në PfP.

Celula e Koordinimit të Partneritetit (PCC)
Celula e Koordinimit të Partneritetit është një strukturë unike e PfP-së, me seli në Mons (Belgjikë) ku është i vendosur edhe Shtabi Suprem i Fuqive Aleate për Evropë (SHAPE). Qe themeluar nën autoritetin e Këshillit të Atalntikut të Veriut dhe i ekzekuton detyrat e veta nën autoritetin e drejtpërdrejtë të të dy Komandatëve Strategjikë të NATO-s. Detyra e PCC-së është të koordinojë aktivitete të përbashkëta ushtarake brenda PfP-së dhe të kryejë planifikimin ushtarak të nevojshëm për të zbatuar
71

aspektet ushtarake të Programit të Punës së Partneritetit, veçmas sa u përket stërvitjeve dhe aktiviteteve të lidhura në fusha të tilla si paqeruajtja, operacionet humanitare dhe gjurmimi e shpëtimi. PCC-ja gjithashtu merr pjesë në vlerësimin e aktiviteteve të tilla ushtarake. Planifikimi i detajuar ushtarak për stërvitje ushtarake është përgjegjësi e komandave ushtarake që udhëheqin stërvitjen. Celula udhëhiqet nga një Drejtor. Stafi i saj, që ka status ndërkombëtar, përbëhet nga personeli i NATO-s dhe, që nga fillimi i vitit 1998, gjithashtu përfshinë personel nga vendet Partnere. Oficerët e stafit nga Misionet Partnere janë gjithashtu të lidhura me PCC-në për qëllime ndërlidhjeje. Në Shtabin e NATO-s, vendet Partnere kanë themeluar Misione Diplomatike të plota formalisht të akrediturara te NATO, si dhe përfaqësim senior ushtarak në Komitetin Ushtarak.

Shembuj të pasurimit të PfP-së
Duke u ndërtuar mbi vendimet e mara më 1997 për të pasuruar PfP-në, një nga hapat e rëndësishëm të zbatuar qysh heret ishte themelimi i Elementeve të Stafit të PfP-së (PSEs) në shtabe të ndryshme ushtarake të NATO-s në nivele strategjike dhe regjionale. Një fazë e dytë e këtij procesi, duke përfshirë krijimin e PSEs në nivelin nënregjional, është në shqyrtim e sipër. Çdo PSE përbëhet nga një nukleus i oficerëve Aleatë dhe Partnerë me status ndërkombëtar duke punuar bashkë rreth planifikimit të stërvitjeve dhe udhëheqjes së funksioneve të tjera bashkëpunuese. Një personel i Partnerëve prej afro 56 vetash dhe një numër i ngjashëm i personelit të NATO-s janë të involvuar në tetë PSEs-të që janë themeluar. Këtu hyjnë shtatë oficerë Partnerë që shërbejnë në Celulën e Koordinimit të Partneritetit (PCC) në Mons, përkrah kolegëve të tyre nga vendet e NATO-s. Vendet Partnere janë të përfaqësuara në mbledhjet e Komitetit Ushtarak të NATO-s në format EAPC/PfP nga oficerë seniorë që shërbejnë brenda misioneve të vendeve Partnere të themeluara pranë NATO-s dhe të caktuar si përfaqësues ushtarakë të vendit të tyre.

Partneriteti për Planifikimin e Paqes dhe Procesin e Vështrimit (PARP)
Dokumenti Kornizë i PfP-së angazhon NATO-n për zhvillimin me vendet Partnere të një procesi planifikimi dhe vështrimi, të dizajnuar për të ofruar një bazë për identifikimin dhe vlerësimin e forcave dhe të aftësive që do të mund
72

të bëheshin të disponueshme për trajnim shumëkombësh, për stërvitje dhe operacione në lidhmëri me forcat e Aleancës. Fillimisht operacionet e PfP-së ishin të kufizuara në paqeruajtje, gjurmim dhe shpëtim dhe operacione humanitare. Ndërkaq, si pjesë e pasurimit të PfP-së të prezantuar që nga 1997, operacionet e PfP-së dhe planifikimi gjegjës dhe kërkesat e vlerësimit janë zgjeruar për të kapërthyer gamën e plotë të misioneve të Aleancës, duke përfshirë operacionet në mbështetje të paqes. Procesi i Planifikimit dhe Vështrimit u ofrohet Partnerëvë në bazë opcionale dhe mbështetet në përvojën e gjerë të NATO-s në fushën e mbrojtjes. Në thelb është një proces bienal që ngërthen elemente bilaterale dhe multilaterale. Për çdo cikël dy-vjeçar të planifikimit, Partnerët që dëshirojnë të marrin pjesë në proces marrin përsipër të ofrojnë informacion mbi një gamë të gjerë subjektesh duke përfshirë politikën e tyre të mbrojtjes, zhvillimet sa u përket kontrollit demokratik të forcave të armatosura, politikës kombëtare që lidhet me bashkëpunimin e PfP-së, si dhe planeve relevante financiare dhe ekonomike. Informacioni jepet në përgjigje të një “Vështrimi të Ndëroperueshmërisë së Përgjithshme të PfP-së” që lëshohet nga NATO në vjeshtë të çdo të dytit vit. Vendet pjesëmarrëse gjithashtu ofrojnë një pasqyrë të gjerë të forcave të tyre të armatosura dhe informacion të detajuar të forcave të cilat janë të gatshme t’i vëjnë në disponim për bashkëpunim në PfP. Në bazë të përgjigjes së secilit Partner, zhvillohet një Vlerësim i Planifikimit dhe Vështrimit. Një sërë Caqesh të Partneritetit gjithashtu përgatiten, me qëllim që të parashtrohen masat që çdo Partner duhet t’i prezantojë në mënyrë që t’i bëjë forcat e veta të armatosura më të afta të operojnë në lidhmëri me forcat e armatosura të vendeve të Aleancës. Pas konsultimesh bilaterale dhe multilaterale, Vlerësimi i Planifikimit dhe Vështrimit dhe Objektivat e Ndëroperueshmërisë aprovohen së bashku nga Aleanca dhe vendi Partner në fjalë. Një Raport i Konsoliduar, që jep përmbledhtas secilin vlerësim për të cilin është arritur pajtim dhe për forcat që vihen në disponim nga secili Partner, pajtohet nga përfaqësuesit e Aleatëve dhe të të gjithë Partnerëve që marrin pjesë në proces. Raporti sillet në vëmendjen e Ministrave të EAPC-së. Cikli i parë i PARP-it u lëshua në dhjetor 1994 me pjesëmarrjen e 15 Partnerëve. Një Raport i Konsoliduar rreth të arriturave të tij iu paraqit Ministrave të Aleancës dhe të Partnerëve në pranverë të vitit 1995. Duke u ngritur mbi suksesin e këtij cikli të parë, një numër masash u miratuan për ta zgjeruar dhe thelluar procesin për ciklin e ardhshëm i cili u lëshua në tetor të vitit 1996. Cikli i dytë, për të cilin u nënshkruan 18 Partnerë, ofroi një demonstrim të mëtejshëm të forcës inherente të procesit. Pati një rritje të ndjeshme në gjerësinë dhe kualitetin e informacionit të këmbyer,
73

duke rezultuar në një pamje shumë më të qartë të forcave që po bëheshin të disponueshme nga Partnerët. Numri dhe substanca e Objektivave të Ndëroperueshmërisë poashtu u rritën ndjeshëm, duke iu shtuar më tej masave në disponim për rritën e aftësive të vendeve Partnere dhe aftësisë së tyre për të operuar me forcat e Aleancës. Procesi i zhvillimit dhe i përgatitjes së vlerësimeve individuale dhe Raporti i Konsoliduar në pranverë të vitit 1997 çoi në rrugën e zhvillimit të rekomandimeve për shtim të mëtejshëm të procesit. Kjo koincidoi me masat që po merreshin për të pasuruar programin e PfP-së si tërësi dhe i kontribuoi punës së Grupit të Nivelit Senior mbi Pasurimin e PfP-së. Efekti i rekomandimeve, që u aprovuan nga Ministrat në takimet e tyre në pranverë të vitit 1997, do t’i shtojë paralelet midis procesit të PARP-it dhe procesit të planifikimit të mbrojtjes që ndodhi me vetë NATO-n. Për shembull, udhëzimi politik duhet të zhvillohet për secilin cikël, për të cilin është arritur pajtim nga Ministrat e Mbrojtjes të vendeve pjesëmarrëse në PARP në ndërlidhje me Raportin e Konsoliduar. Ky udhëzim politik do të luajë një rol shumë të ngjashëm me Udhëzimin Ministror që për një kohë të gjatë ka formuar pjesën kyçe të procedurës së planifikimit të mbrojtjes së Aleancës. Veç kësaj, Objektivat e Ndëroperueshmërisë janë riemruar si Caqe të Partneritetit, duke reflektuar faktin se fushëveprimi i tyre i ardhshëm do të shtrihet përtej zhvillimit të ndëroperueshmërisë, në fusha të tjera të planifikimit. PARP ka kontribuar ndjeshëm për bashkëpunimin e ngushtë të vendeve Partnere në operacionet e paqes të prira nga NATO në ish-Jugosllavi. Veç kësaj, PARP-i po ndihmon për të forcuar elementin e konsultimit politik dhe për të mundësuar involvim më të madh në vendim-marrjen dhe planifikimin në PfP. PARP është gjithashtu një element thelbësor për përgatitjen e anëtarëve me përspektivë pranimi në NATO.

Një Partneritet i shtuar dhe më operacional
Partneriteti doli si temë qëndrore bazë në Samitin e Uashingtonit të vitit 1999. U aprovuan plane nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive për një Partneritet të shtuar dhe më operacional që do të mundësojë mjete shtesë për të mbështetur rolin e Aleancës në sigurinë Evro-Atlantike. Vendimet e Samitit sollën në dritë një numër rritjesh të rëndësishme për Partneritetin për Paqe të lëshuar në Samitin e Madridit më 1997. Këto synonin ta bënin PfP-në më operacionale dhe t’u jepnin Partnerëve një rol më të madh në planifikimin dhe vendim-marrjen e PfP-së. Veç kësaj, një Koncept Strategjik në nivel me kohën i miratuar në Uashington themeloi menaxhimin e krizës dhe Partneritetin si pjesë fundamentale të detyrave të sigurisë të Aleancës. Partneriteti i forcuar do t’i kontribuojë githashtu efektivitetit të dy iniciativave të Samitit, Iniciativës së
74

Aftësive Mbrojtëse dhe Planit të Aksionit për Anëtarësim. Veç kësaj, PfP mund të pritet të luajë një rol kyç në nxitjen e paqes dhe stabilitetit në regjionin e Ballkanit me pas krizës në Kosovë. Marrë së bashku, vendimet e Uashingtonit e çimentojnë më tej rolin e Partneritetit si një pikëtakim të përhershëm të sigurisë Evro-Atlantike për shekullin që vijon.

Gurshënuesit e Partneritetit
Korniza Politike Ushtarake (PMF) për operacionet e PfP-së të prira nga NATO mundëson involvimin e Partnerëve në konsultimin politik dhe në vendim-marrje, në planifikimin operacional, dhe në aranzhmanet e komandës për operacionet e PfP-së të prira nga NATO. Dokumenti adreson katër faza: (1) një fazë e pakrizë, (2) një fazë konsultimi para fillimit të planifikimit ushtarak, (3) një fazë planifikimi dhe konsultimi midis fillimit të planifikimit ushtarak dhe ekzekutimit të operacionit, dhe (4) një fazë e ekzekutimit. Në terma të involvimit të Partnerëve, bëhet një dallim midis “kombeve potenciale kontribuese”, “kombeve të njohura potenciale kontribuese”, dhe “kombeve që kontribuojnë”. Që nga vera e vitit 1999, parimet dhe udhëzimet e PMF-së po zbatohen, për shembull në kontekstin e pjesëmarrjes së vendeve Partnere në Forcën e Kosovës (KFOR) të themeluar në qershor të vitit 1999. PMF do të plotësojë dhe mbështesë konceptin e Task Forcës së Përbashkët të Kombinuar të Aleancës (shih Kapitullin 12). Planifikimi dhe Procesi i Vështrimit të PfP-së (PARP) i zgjeruar dhe i adaptuar (shih më lartë) do t’i ngjajë për së afërmi procesit të planifikimit të forcave të Aleancës. PARP do të prezantojë Caqet e Partneritetit për të definuar forcat dhe aftësitë e deklaruara nga Partnerët për aktivitetet e PfP-së. Procedurat e Udhëzimit Ministror do të ndihmojnë t’u japin formën forcave dhe aftësive. PfP do të vazhdojë të zhvillohet në bazë të bashkëpunimit të shtuar ushtarak dhe atij të lidhur me mbrojtjen, që lejon zgjerim të ndjeshëm të involvimit të vendeve Partnere në punën e PfP-së të komiteteve të NATO-s, duke rritur praninë e oficerëve nga vendet Partnere në strukturat ushtarake në NATO, dhe duke rritur fushëveprimin dhe kompleksitetin e stërvitjeve të NATO-s/PfP-së.

75

Përforcimi i aftësive operacionale
Përvoja në Bosnjë e Hercegovinë kishte treguar rëndësinë e kontributit të dhënë nga bashkëpunimi në PfP për operacionet efektive shumëkombëshe në mbështetje të paqes. Dimensioni i shtuar operacional i PfP-së i theksuar në Samitin e Uashingtonit mund të merrte parasysh prandaj mësimet e marra dhe përvojën e fituar praktike në operacionet e IFOR/SFOR-it në Bosnjë dhe të adresonte sfidat e veçanta për efektivitetin ushtarak dhe ndëroperueshmërinë që paraqesin operacionet e tilla shumëkombëshe. Një Koncept i Aftësive Operacionale (OCC) i ri është zhvilluar brenda PfP-së për të përmirësuar aftësinë e forcave të Aleancës dhe Partnere për të operuar së bashku në operacione të ardhshme të PfP-së të prira nga NATO. Gjithashtu do të ofrojë fleksibilitet duke vendosur bashkë pako forcash të përshtatshme për të ngritur dhe mbajtur operacione të ardhshme të PfP-së të prira nga NATO. OCC do të fokusohet mbi forcat e aftësitë potencialisht të disponueshme për operacione të tilla. Marrëdhëniet e shtuara të punës në kohë paqeje midis shtabeve të Partnerëve dhe të Aleancës dhe stafeve, dhe midis formacioneve Aleate dhe Partnere, do ta lehtësoje integrimin e këtyre forcave në forcat e prira nga NATO. Tiparet e tjera qendrore do të jenë mekanizmat e një datoteke dhe vlerësimi dhe reagimi mbi aftësitë operacionale të forcave të deklaruara nga Partnerët. OCC përfaqëson një qasje të re dhe të integruar ndaj bashkëpunimit ushtarak dhe lidh së bashku elementet e ndryshme të Partneritetit për Paqe. Format më të ngushta dhe më të fokusuara të bashkëpunimit ushtarak të gjeneruara nga OCC do ta përmirësojnë bashkëpunimin në kohë paqeje dhe do të rezultojnë në forca të vendeve Partnere që janë më efektive ushtarakisht dhe më mirë të përgatitura për të operuar me ato të Aleancës. Kjo do t’u ndihmojë vendeve Partnere për të përgatitur forca vazhduese për Forcën e Stabilizimit në Bosnë e Hercegovinë (SFOR) dhe për Forcën e Kosovës (KFOR) dhe për operacione të tjera të prira nga NATO që mund të ndërmerren në të ardhmen. OCC gjithashtu themelon një lidhje midis bashkëpunimit normal në kontekstin e Partneritetit për Paqe dhe të procesit të gjenerimit të forcave të NATO-s që aktivizohen në rast krize. Me kohë, do të ndihmojë të gjenerohen forca dhe aftësi të adaptuara me kërkesat për operacione menaxhimi krizash të prira nga Aleanca dhe për të përmirësuar efektivitetin e bashkëpunimit në këtë fushë. Përmirësimi i aftësive do të ketë ndikim të ndjeshëm në racionin çmim/përfitim të pjesëmarrjes në Partneritetin për Paqe dhe do t’i japë vlerë shtesë Partneritetit si tërësi. Koncepti i Aftësive Operacionale do te ketë gjithashtu përfitime për iniciativa të tjera të Aleancës, për shembull për përmirësimin e kontributit të
76

bërë nga Partneriteti për Paqe për koceptin e CJTF-së (shih Kapitullin 12) dhe për zbatimin e Planit të Aksionit të Anëtarësisë. Bashkë me Procesin e Planifikimit dhe Vështrimit (PARP) të përshkruar më heret, ai gjithashtu themelon një mekanizëm që do të mundësojë vendimet e marra në kontekstin e Iniciativës së Aftësive Mbrojtjëse (DCI) (shih Kapitullin 2) të reflektohen në zhvillimin e ardhshëm të PfP-së. Koncepti i Aftësive Operacionale dhe hapat për zbatimin e tij u përfillën në takimin Ministror të vjeshtës së vitit 1999. Elementet e tij kryesore po zbatohen hap pas hapi, duke u fokusuar në themelimin e një datoteke mbi grupin e forcave dhe të aftësive të deklaruara nga vendet Partnere si të disponueshme për stërvitje dhe operacione të PfP-së dhe mbi mekanizmat e ndërlidhur të vlerësimit dhe fidbekut.

Koordinim më i mirë i përpjekjeve për trajnim dhe shkollim
Partneriteti operacional gjithashtu përfshinë masa për të përmirësuar përpjekjet e trajnimit dhe shkollimit, përmes një Programi të Përmirësimit të Trajnimit dhe Shkollimit (TEEP), të bërë për të përmbushur kërkesat e tashme dhe të ardhshme të Partneritetit. Edhe pse trajnimi dhe shkollimi në mënyrë tipike mbeten përgjegjësi nacionale, programi po ndihmon për të përmirësuar ndëroperueshmërinë dhe për të çuar më tej bashkëpunimin më të madh dhe dialogun midis bashkësive të gjera të mbrojtjes dhe sigurisë në NATO dhe të kombeve Partnere, duke siguruar kështu përdorimin më të mirë të resurseve njerëzore dhe të tjera. TEEP kapërthen gjashtë elemente kryesore, gjegjësisht: • llidhjet dhe kolaboracionin midis institucioneve për trajnim dhe shkollim të NATO-s dhe PfP-së; • fidbekun dhe vlerësimin që lidhen me kativitetet e PfP-së; • mjetet e ndëroperueshmërisë për Partnerë; • mjetet dhe metodat e planifikimit të stërvitjeve që u ofrohen Partnerëve; • këshillat nga NATO në fushën e trajnimit nacional dhe të strategjive të shkollimit; • mësimin dhe simulimin e distribuar të avancuar. Shumica e elementeve të Programit janë vendosur në vend dhe janë në vitin e parë të zbatimit. Dy fusha janë ende duke u zhvilluar, gjegjësisht:
77

Lidhjet e Kolaboracionit. Deri më tash, NATO ka njohur dhe u ka caktuar statusin e Qendrës për Trajnim të PfP-së shtatë institucioneve, në Austri, Greqi, Slloveni, Suedi, Zvicër, Turqi dhe Ukrainë. Një konferencë periodike e Qendrave për Trajnim dhe e institucioneve të tjera për trajnim dhe shkollim të PfP-së ofrojnë një forum ku të gjithë pjesëmarrësit mund të gjurmojnë mënyrat e këmbimit të informacionit, të përvojës dhe ekspertizës, të hulumtojnë se ku është i mundshëm koordinimi për të evituar dyfishimin, dhe të ekzaminojnë sesi të përdoren sa më mirë resurset. Mësimi dhe Simulimi i Distribuar i Avancuar. Qëllimi në këtë sferë është të përdoren teknologjitë mësimore nga distanca (ngjashëm, për shembull, me kurset e internetit) dhe për të zhvilluar një kornizë të NATO-s për menaxhim mësimi dhe simulimi për së largu për përdorim në shkollim dhe trajnim të personelit ushtarak për operacionet e PfP-së të prira nga NATO si dhe për detyrat e ndërlidhura të PfP-së. Objektivi është të ndërtohet një resurs i kombinuar i mjeteve për trajnim dhe shkollim me përdorim të shumëfishtë, me një fokus të qartë mbi kërkesat operacionale. Në fazën e parë të projektit, puna ka filluar rreth zhvillimit të një prototipi si dhe të një politike të përkohshme të përgjithshme për organizimin dhe menaxhimin e ardhshëm të resursit.

Potenciali i Partneritetit për menaxhimin e krizës
Vendimet e marra në Uashington shënojnë një shkallë të mëtejshme në zhvillimin e Partneritetit dhe të EAPC-së nga pikëpamja e potencialit të kësaj të fundit për menaxhimin e krizës. Tashmë e ka provuar vlerën e vet si forum për konsultime politike në tema që shtrihen nga Bosnjë e Hercegovina dhe Kosova e deri te deminimi humanitar, dhe vazhdon të zhvillohet. Në kombinim me përmirësimet në PfP, po ndihmon për t’u ofruar NATO-s dhe vendeve të saj Partnere mjetet e nevojshme për të përmirësuar sigurinë dhe stabilitetitn në rajonin e Evro-Atlantikut si tërësi. Që nga prezantimi i tij, Partneriteti ka lozur rol të çmueshëm në mbështetjen e përpjekjes së përgjithshme të NATO-s drejt parandalimit të kofliktit dhe menaxhimit të krizës. Bashkëpunimi praktik në PfP ka ndihmuar përgatitjen e forcave të NATO-s dhe ato Partnere për operacione të përbashkëta. Ndëroperueshmëria e arritur përmes PfP-së i kontribuoi integrimit të suksesshëm të forcave Partnere në IFOR/SFOR dhe më vonë në KFOR. Ndërkaq, roli i PfP-së nuk ngushtohet vetëm në kontributin në operacionet ushtarake. Krejt ndaras fokusit të tij mbi transparencën, reformën, kolaboracionin dhe ndëroperueshmërinë, Partneriteti ka bërë kontribute konkrete në NATO për parandalimin e konfliktit dhe menaxhimin e krizës në përgjithësi. Shumë përpara fushatës ajrore në Kosovë dhe zhvillimit të pastajmë të KFOR-it, mekanizmat e PfP-së përdoreshin në Shqipëri dhe në
78

ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë4 për të sinjalizuar angazhimin e NATO-s për regjionin dhe për t’u marrë me efektet e shpërndarjes së krizës. Programe të përshtatura në mënyrë specifike për situatat në këto vende kanë qenë elemente integrale të qasjes së përgjithshme të Aleancës ndaj krizës në Kosovë. NATO ndihmoj përpjekjet e qeverisë së ish Republikës Jugosllave të Maqedonisë4 për ta përmirësuar menaxhimin e krizës së vet, planifikimin e emergjencës civile, logjistikën dhe aftësitë e tjera për t’ia dalë me efektet e krizës së Kosovës. Programet e asistencës për Shqipërinë, që u vunë në vend së pari pas krizës së brendshme të vitit 1997, ndihmuan ringritjen e forcave të armatosura të Shqipërisë dhe marrjen me pasojat e tjera të asaj krize, në radhë të parë me problemet e shkaktuara nga shkatërrimi dhe plaçkitja e lëndëve shpërthyese nga vend-deponimet. Celula NATO/PfP në Tiranë është demonstrim i dukshëm i interesimit dhe angazhimit të Aleancës në regjion. Që të dyja EAPC dhe PfP do të vazhdojë të evoluojnë për të plotësuar sfidat e mjedisit të sigurisë në ndryshim e sipër në rajonin e Evro-Atlantikut. Asnjëra nuk e ka arritur potencialin e vet të plotë në parandalimin, menaxhimin dhe shtensionimin e krizave. Natyrisht, arritja e atij potenciali është një nga sfidat madhore të ardhshme të Partneritetit. Përvoja e PfP-së në forcimin e stabilitetit përmes parandalimit të konfliktit dhe menaxhimit të krizës është vënë në përdorim në zhvillimin e Iniciativës për Evropën Jug-Lindore të NATO-s (SEEI). PfP po i jep kontribut të ndjeshëm SEEI-së duke e zbatuar qasjen e vet ndaj nxitjes dhe zhvillimit të bashkëpunimit regjional në Evropën Jug-Lindore. Akterët regjionalë prijnë në një larmi aktivitetesh që modelohen mbi PfP-në por që pasurohen më tej nga një fokus i gjerë regjional më parë sesa nga një vend specifik. NATO i plotëson këto përpjekje me aktivitete të cilat i udhëheq vetë. Zbatimi i përshtatur i mjeteve të PfP-së për Evropën Jug-Lindore po ndihmon për të krijuar një model për bashkëpunim në sigurinë regjionale që ka relevancë dhe përdorim përtej këtij regjioni. Në këtë kontekst, një Punim i Vlerësimit të Përbashkët i Evropës Jug-Lindore mbi Sfidat e Sigurisë Regjionale dhe Mundësitë (SEECAP) është negociuar midis vendeve të regjionit për të parashtruar koncepcionet e përbashkëta të rreziqeve të sigurisë, me pikëpamje të çuarjes më tej të një agjende për veprime bashkëpunuese për t’ia dalë me sfidat regjionale. Një Grup Drejtues i Bashkëpunimit të Sigurisë i Evropës Jug-Lindore (SEEGROUP) poashtu është themeluar për të forcuar bashkëpunimin praktik. Kjo përbën një komponentë tjetër të rolit në rritje të Partneritetit në parandalimin e konfliktit dhe menaxhimin e krizës në rajonin e Evro-Atalntikut që është i destinuar të zhvillohet edhe më tej në të ardhmen.
4 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

79

Bashkëpunimi në paqeruajtje
Komiteti Drejtues Politik/Ushtarak/Grupi Ad Hok rreth Bashkëpunimit në Paqeruajtje (PMSC/AHG), që operon në kuadër të EAPC-së, shërben si forumi kryesor për konsultime rreth çështjeve politike dhe konceptuale që lidhen me paqeruajtjen, dhe për këmbimin e përvojës dhe diskutimin e masave praktike për bashkëpunim. PMSC/AHG raporton në periudha të rregullta në mbledhje të Ministrave të Jashtëm dhe të Mbrojtjes rreth këtyre çështjeve. Të gjitha mbledhjet e PMSC/AHG i përfshijnë edhe Partnerët. Një përfaqësues i Kryesuesit të Radhës të OSBE-së rregullisht merr pjesë në mbledhjet e Grupit dhe, ndonjëherë, një pefaqësues i Kombeve të Bashkuara poashtu merr pjesë. Gjatë punës së vet, Grupi ka nxjerrë dy raporte në detaje mbi bashkëpunimin në paqeruajtje. Raporti i parë nga vitit 1993 - i njohur si “Raporti i Athinës” - u mor me qasjet konceptuale ndaj paqeruajtjes. Një raport i dytë, “Vazhdimi i Raportit të Athinës” i vitit 1995, rishqyrtoi këto çështje në dritën e përvojave të fituara që nga vitit 1993. Në vitin 1995, duke u nisur nga përvoja e gjerë e paqeruajtjes në disponim, duke përfshirë përvojën në konfliktin në ish-Jugosllavi, anëtarët e Grupit Ad Hok kompletuan një kompendium të “Mësimeve të Marra nga Operacionet e Paqeruajtjes”. Punimi reflekton përvojat kombëtare të fituara nga vendet Aleate dhe Partnere në fusha si përgatitja, zbatimi dhe aspektet operacionale të opreacioneve të tilla. Duke këmbyer përvojat kombëtare, anëtarët e Këshillit të Partneritetit të Evro-Atlantikut synojnë të zhvillojnë qasje të mëtejshme të paqeruajtjes. Në vitin 1999, PMSC/AHG nxori një “Kompendium Pikëpamjesh dhe Përvojash mbi Aspektet Humanitare të Paqeruajtjes”, që reflekton nivelin e lartë të të kuptuarit të përbashkët të zhvilluar midis kombeve pjesëmarrëse dhe të organizatave të tjera ndërkombëtare dhe të organizatave joqeveritare aktive në fushën e ndihmës humanitare. Grupi ka vazhduar të këmbejë pikëpamje mbi “Parimet, Metodat dhe Përvojat mbi Paralajmërimin e Hershëm dhe Parandalimin e Konfliktit” dhe po i zgjeron edhe më tej kontaktet dhe diskutimet me OKB-në, OSBE-në dhe me organizatat e tjera relevante rreth kësaj teme.

80

BASHKËPUNIMI

MIDIS

NATO-S

DHE

RUSISË

Shikim i përgjithshëm i marrëdhënieve NATO-Rusi
Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, NATO i ka kushtuar rendësi të veçantë zhvillimit të marrëdhënieve konstruktive dhe bashkëpunuese me Rusinë. Gjatë dhjetë viteve të kaluara, NATO dhe Rusia ia kanë dalë të arrijnë progres të ndjeshëm në zhvillimin e partneritetit të vërtetë dhe të tejkalojnë mbeturinat e konfrontimit dhe të konkurimit të mëhershëm me qëllim të forcimit të besimit dhe të bashkëpunimit të ndërsjellë. Që nga vitit 1991, Aleanca dhe Rusia kanë punuar bashkë në një numër çështjesh të ndryshme që lidhen me sigurinë dhe mbrojtjen. Në vitin 1994, Rusia iu bashkua Programit të Partneritetit për Paqe, duke e shtuar më tej dialogun e gjerë NATO-Rusi që po dilte në dritë. Pjesëmarrja e Rusisë në zbatimin e Marrëveshjes së Paqes për Bosnjë e Hercegovinë ishte një hap veçanërisht i rëndësishëm drejt një relacioni të ri bashkëpunues. Për herë të parë, kontingjentet aleate dhe ruse punojnë krah për krah në një operacion shumëkombësh. Me nënshkrimin e Aktit Themelues NATO-Rusi mbi Marrëdhëniet e Ndërsjella, Bashkëpunimin dhe Sigurinë në maj të vitit 1997, NATO dhe Rusia kanë institucionalizuar dhe e kanë shtuar ndjeshëm përtneritetin e tyre. Ato u angazhuan t’i çonin më tej zhvillimin e marrëdhënieve të tyre mbi bazën e interesit të përbashkët dhe krijuan një forum të ri për ta arritur këtë synim: Këshillin e Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi (PJC). Prej korrikut të vitit 1997 PJC ka qenë vendtakimi kryesor për konsultime midis NATO-s dhe Rusisë. Objektivi qendror i tij është të ndërtohen nivele më të larta të besimit duke ofruar një mekanizëm për konsultime të rregullta dhe të sinqerta. Që nga konkludimi i Aktit Themelues, përparim i konsiderueshëm dhe inkurajues është arritur në intensifikimin e konsultimit dhe të bashkëpunimit. PJC është zhvilluar në një vendtakim të rëndësishëm në të cilin bëhen konsultime, çohen më tej transparenca dhe ndërtimi i besimit dhe ku mbështetet bashkëpunimi. Puna fillestare konstruktive në PJC ishte, ndërkaq, gjithnjë e më tepër nën hijen e krizës që po paraqitej në Kosovë. Ky zhvillim kulminoi me pezullimin e bashkëpunimit të Rusisë brenda PJC-së më 24 mars 1999, si rezultat i fushatës ajrore të NATO-s për përfundimin e konfliktit të Kosovës. Pas fundit të fushatës së Kosovës, Rusia u kthye në PJC, por për disa muaj e kufizoj agjendën e saj në tema që lidheshin me Kosovën. Rusia gjithashtu u pajtua të kontribuonte një numër të ndjeshëm të trupave për Forcën e Kosovës (KFOR) të prirë nga NATO, siç parashihej në Rezolutën e Këshillit të Sigurimit 1244.
81

Pas kthimeve mbrapa të vitit 1999, një vizitë në Moskë nga Sekretari i Përgjithshëm, Lordit Robertson, ndihmoi përtëritjen e një relacioni më të gjerë, që shkonte përtej agjendës së Kosovës. Si rezultat i asaj vizite, NATO dhe Rusia edhe një herë janë të angazhuara aktivisht në zbatimin e objektivave të Aktit Themelues. Duke ndërtuar mbi impulsin pozitiv të arritur gjatë vizitës së Sekretarit të Përgjithshëm, takimet mujore të PJC-së dhe takimet Ministrore të PJC-së i kanë dhënë edhe një shtysë pozitive bashkëpunimit të dyanshëm NATO-Rusi. Kjo ka përfshirë hapjen e një Qendre për Informim të NATO-s në Moskë nga Sekretari i Përgjithshëm në shkurt të vitit 2001 dhe fillimin e konsultimeve rreth themelimit të Misionit për Ndërlidhje Ushtarake të NATO-s në Moskë.

Evolucioni i marrëdhënieve NATO-Rusi
Duke u ngritur mbi bashkëpunimin në kornizën e Këshillit për Bashkëpunim të Altantikut të Veriut (NACC) nga viti 1991 e këndej, Rusia iu bashkua Partneritetit për Paqe (PfP) më 1994 dhe u pajtua të ndiqte “Dialogun e Shtuar, të Gjerë dhe Bashkëpunimin” me NATO-n përtej PfP-së. Takimet midis vendeve të NATO-s dhe Rusisë në nivele Ministrash, Ambasadorësh dhe ekspertësh çuan te këmbimi i informacionit dhe te konsultimet mbi tema me shtrirje të gjerë të interesit të përbashkët, siç janë paqeruajtja, siguria ekologjike dhe shkenca. Në fushën e informimit publik, iniciativat e reja përfshinin aranzhmanet për përmirësimin e qasjes ndaj informacionit rreth NATO-s në Rusi. Si një hap fillestar, një oficer për informim i NATO-s u caktua në Ambasadën e Pikës së Kontaktit të NATO-s në Moskë në verën e vitit 1995, për t’iu bashkuar më vonë edhe një oficer tjetër. Bashkëpunimi i ngushtë midids Rusisë dhe NATO-s rreth zbatimit të aspekteve ushtarake të Marrëveshjes së Paqes të vitit 1995 për Bosnjë e Hercegovinë i shtoi një dimension të ri madhor partneritetit të sigurisë që po zhdrivillohej. Pjesëmarrja e papresedan e trupave ruse, përbri kontingjenteve nga vende Aleate dhe vende të tjera Partnere, në Forcën Implimentuese (IFOR) të prirë nga NATO dhe pastaj në Forcën Stabilizuese (SFOR) e cila pasoi, reflektoi synimet e përbashkëta dhe përgjegjësinë e përbashkët politike për zbatimin e Marrëveshjes për Paqe. Sot, Rusia kontribuon rreth 1 200 trupa të SFOR-it, që numëron përafërsisht 20 000 trupa gjithsej. Pjesëmarrja e Rusisë gjithashtu mundëson një demonstrim konkret në Evropë të faktit se NATO dhe Rusia mund të kolaborojnë në mënyrë efektive në ndërtimin e sigurisë bashkëpunuese në Evropë. Përpjekjet e përbashkëta në SFOR dhe bashkëpunimi në kuadër të Partneritetit për Paqe kanë ndihmuar të dyja palët në tejkalimin e keqkuptimeve rreth njëri-tjetrit.
82

Janë ndërmarrë poashtu iniciativa të rëndësishme në fusha të tjera. Në mars të vitit 1996, një Memorandum i Mirëkuptimit në Planifikimin e Emergjencës Civile dhe Përgatitjes për Katastrofa u nënshkrua midis NATO-s dhe Ministrisë së Federatës Ruse për Mbrojtje Civile, Emergjenca dhe për Eliminimin e Pasojave të Katastrofave Natyrore (EMERCOM). Kjo më vonë ka sjellë fryt, veçanërisht përmes themelimit të një Qendre Koordinimi në Përgjigje të Katastrofave dhe të një Njësiti Evro-Atlantik në Përgjigje të Katastrofave në maj të vitit 1998, për të cilat propozimet ishin inicuar nga Rusia.

Akti Themelues NATO-Rusi
Në mbledhjen e tyre të 10 dhjetorit 1996, Ministrat e Jashtëm të NATO-s kërkuan nga Sekretari i Përgjithshëm që të hulumtonte me Rusinë fushëveprimin për një marrëveshje për të thelluar dhe zgjeruar marrëdhëniet NATO-Rusi dhe që të ofrohej një kornizë për zhvillimin e tyre në të ardhmen. Katër muaj negociatash intensive midis Sekretarit të Përgjithshëm Solana dhe Ministrit të Jashtëm rus Primakov çuan te marrëveshja rreth një dokumenti nismëtar. “Akti Themelues mbi Marrëdhëniet e Ndërsjella, Bashkëpunimin dhe Sigurinë midis NATO-s dhe Federatës Ruse” u nënshkrua në Paris më 27 maj 1997 nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive të Aleancës së Atlantikut të Veriut, Sekretsarit të Përgjithshëm të NATO-s dhe Presidentit të Federatës Ruse. Akti Themelues është shprehje e një angazhimi të qëndrueshëm, të ndërmarrë në nivelin më të lartë politik, për të punuar bashkë për të ndërtuar një paqe të përhershme dhe gjithëpërfshirëse në rajonin e Evro-Atlantikut. Ajo krijon kornizën për një partneritet të ri të sigurisë dhe për ndërtimin e Evropë stabile, paqësore dhe të pandarë. Ajo angazhon Aleancën dhe Rusinë që të farkojnë një relacion më të ngushtë, jo vetëm për interesin e vetë atyre, por edhe për interesin më të gjerë të të gjitha shteteve të tjera në regjionin e Evro-Atlantikut. Preambula e dokumentit shtron kontekstin historik dhe politik të marrëdhënieve NATO-Rusi, duke përkujtuar transformimin fundamental që të dyja NATO dhe Rusia e kanë kaluar që nga ditët e Luftës së Ftohtë. Katër seksionet e dokumentit skicojnë parimet dhe mekanizmat që udhëheqin partneritetin midis NATO-s dhe Rusisë. Seksioni I paraqet parimet udhëzuese mbi të cilat bazohet partneriteti NATO-Rusi. Seksioni II krijon një forum të ri për zbatimin e konsultimit dhe bashëkpunimit sipas Aktit Themelues: Këshillin e Përbashkët të Përhershëm NATO-Rusi (PJC) Seksioni III parashtron fushat për konsultim dhe bashkëpunim. Seksioni IV mbulon çështje politike-ushtarake, duke përfshirë përsëritjen e angazhimit politik të shteteve anëtare të NATO-s se ato nuk kanë
83

“synim, as plan, as arsye” të dislokojnë armë bërthamore në territorin e anëtarëve të rinj të Aleancës. Marrë në tërësi, Akti Themelues paraqet një angazhim reciprok për të ndihmuar ndërtimin së bashku të një kontinenti stabil, paqësor dhe të pandarë mbi bazën e partneritetit dhe të interesit të ndërsjellë.

Këshilli i Përbashkët i Përhershmë NATO-Rusi
Këshilli i Përbashkët i Përhershëm NATO-Rusi (PJC) u takua për herë të parë më 18 korrik 1997 dhe shumë shpejt u bë pika qëndrore për ndërtimin e besimit, për tejkalimin e keqpërceptimeve, dhe për zhvillimin e një mostre bashkëpunimi dhe konsultimesh të rregullta. PJC takohet një herë në muaj në nivel Ambasadorësh dhe përfaqësuesish ushtarakë dhe dy herë në vit në nivel Ministrash për Punë të Jashtme dhe të Mbrojtjes, si dhe në nivel të Shefave të Shtabeve apo Shefave të Mbrojtjes. Mund të takohet poashtu në nivel të Krerëve të Shtetit dhe Qeverisë. Më 18 mars 1998, Federata Ruse formalisht themeloi Misionin e saj pranë NATO-s dhe caktoi një Përfaqësues Senior Ushtarak si pjesë integrale të Misionit të saj, për të lehtësuar bashkëpunimin ushtarak dhe të atij që lidhet me mbrojtjen. Në tri vitet e para të ekzistencës së tij, PJC adresoi një gamë të gjerë temash me interes të drejtpërdrejtë për të dyja palët. Midis tyre ishin: • situata në ish-Jugosllavi; • takimet e Përfaqësuesve Ushtarakë nën kujdesin e PJC-së; • masat për çuarjen më tej të bashkëpunimit, transparencës dhe besimit midis NATO-s dhe Rusisë; • kontributi nga NATO dhe Rusia dhe roli i PJC-së për arkitekturën e sigurisë së regjionit të Evro-Atlantikut; • përpjekjet politike dhe të mbrojtjes kundër përhapjes së armatimeve të shkatërrimit në masë; • çështjet e armëve bërthamore; • strategjitë dhe doktrinat e NATO-s dhe Rusisë; • paqeruajtja; • çarmatimi dhe kontrolli i armëve; • gjurmimi dhe shpëtimi në det;
84

• ritrajnimi i oficerëve ushtarakë; • luftimi i terrorizmit ndërkombëtar; • bashkëpunimi shkencor që lidhet me mbrojtjen; • çështjet e mjedisit që lidhen me mbrojtjen; • planifikimi i emergjencës civile dhe ndihma në rast katastrofe. Nën ombrellën politike të PJC-së doli një rrjet i ngushtë i grupeve punuese, të mbledhjeve të ekspertëve, të projekteve të përbashkëta dhe kontaktet në nivel shtabesh për të vazhduar dhe zbatuar konsultimet e vetë PJC-së.

Konflikti i Kosovës
Derisa situata në Kosovë po keqësohej gjatë vitit 1998, NATO dhe Rusia përdorën në masë të plotë mekanizmin e PJC-së për t’u konsultuar rreth krizës. Në qershor të vitit 1998, PJC u takua në nivel Ministrash të Mbrojtjes dhe denoi përdorimin masiv dhe disproporcional të forcës nga Beogradi si dhe sulmet e dhunshme nga ekstremistët kosovarë. Ministrat rikonfirmuan vendosmërinë e tyre t’u kontribuonin përpjekjeve ndërkombëtare për zgjidhjen e krizës. Në vjeshtë të vitit 1998, NATO dhe Rusia, të dyja shprehën mbështetje për përpjekjet diplomatike për të siguruar një zgjidhje politike dhe për të shmangur një katastrofë humanitare, dhe theksuan nevojën për përfillje të mënjëhershme, të plotë dhe të pakthyeshme të Rezolutave relevante të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Derisa situata vazhdonte të keqësohej në fillim të vitit 1999, NATO e informoi Rusinë rreth vendimit të saj që të nxirrte Urdhërin e Aktivizimit për një përgjigje të kufizuar ajrore dhe për operacion ajror në faza për të ndihmuar t’i jepej fund situatës së padurueshme humanitare në Kosovë dhe për të mbështetur përpjekjet që synonin një zgjidhje politike. Më 30 janar 1999, Këshilli i Atlantikut të Veriut lëshoi një vërejtje për qeverinë e Beogradit se nëse nuk do të përmbusheshin kërkesat e bashkësisë ndërkombëtare NATO do të ndërmirrte çfarëdo masash të nevojshme për të shmangur një katastrofë humanitare. Rusia nuk ndante pikëpamjen e Aleatëve rreth përdorimit të mundshëm të forcës ushtarake për t’i dhënë fund konfliktit dhe për të sjellë në fuqi kërkesat e bashkësisë ndërkombëtare që reflektoheshin nga Rezolutat relevante të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Megjithatë, në shkurt të vitit 1999, si NATO ashtu dhe Rusia theksuan mbështetjen e tyre të plotë për bisedat e paqes që u mbajtën në Rambuje. Më 23 mars, kur bisedimet dështuan dhe kur të gjitha
85

avenitë diplomatike për t’i dhënë fund konfliktit ishin shterruar, NATO vendosi se nuk kishte alternativë përveç përdorimit të forcës. Kur filluan goditjet ajrore të NATO-s mbi Kosovë, Rusia përkohësisht pezulloi konsultimin dhe bashkëpunimin në kuadër të PJC-së. Pa u tërhequr formalisht nga Akti Themelues, Rusia poashtu ndërpreu pjesëmarrjen në takimet e Këshillit për Partneritet të Evro-Atlantikut dhe largoi dy oficerët për informim të NATO-s nga Moska. Mirëpo, bashkëpunimi ushtarak në Bosnjë e Hercegovinë vazhdonte. Fill pas nënshkrimit të Marrëveshjes Teknike Ushtarake nga NATO dhe komandantët ushtarakë jugosllavë më 9 qershor 1999 dhe pas Rezolutës 1244 të OKB-së më 12 qershor, u themelua baza për një prani ndërkombëtare në Kosovë (KFOR). Pjesëmarrja e Rusisë në KFOR qe bërë e mundshme me nënshkrimin e një marrëveshjeje të ndarë në Helsinki. Forca e integruar u bë operacionale ndërsa forcat serbe po tërhiqeshin nga provinca dhe puna për restaurimin e paqes dhe stabilitetit po fillonte. Sot, Rusia kontribuon 3 250 trupa në forcën e Kosovës prej 43 000 trupave.

Rifillimi dhe zgjerimi i bashkëpunimit NATO-Rusi
Takimet mujore të PJC-së rifilluan, por Rusia kufizoi agjendën në temat që lidheshin me Kosovën. E angazhuar, nga ana e saj, për bashkëpunim e plotë siç parashihet me Aktin Themelues NATO-Rusi, NATO kërkonte me ngulm nga Rusia të rifillonte bashkëpunimi i gjithmbarshëm, siç ishin pajtuar me Programin e Punës së PJC-së më 1999. Ky do të ishte një proces gradual. Kur Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Lordi Robertson vizitoi Moskën më 16 shkurt 2000, pas ftesës nga Rusia, u lëshua një deklaratë e përbashkët në të cilën NATO dhe Rusia u pajtuan të ktheheshin gradualisht te bashkëpunimi i gjerë në bazë të Aktit Themelues. Takimet e PJC-së që pasuan pas kësaj vizite përsëri kishin një agjendë më të gjerë. Në veçanti, këmbimet e sinqerta dhe të hapura mbi strategjitë dhe doktrinat ushtarake gjegjëse kanë treguar rolin që mund të luajë PJC në heqjen e keqpërceptimeve dhe në shtimin e transparencës dhe besimit. Në Florencë në maj të vitit 2000, Ministrat e Jashtëm të NATO-s dhe Rusia u pajtuan ta intensifikonin më tej dialogun në PJC dhe të kërkonin bashkëpunim të përmirësuar mbi një gamë të gjerë çështjesh. Aprovuan një Program Pune të PJC-së për kohën e mbetur të vitit 2000 dhe konfirmuan pajtimin rreth themelimit të një Zyre për Informim të NATO-s në Moskë siç parashihej me Aktin themelues. Në Florencë, Rusia poashtu rifilloi pjesëmarrjen në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik. Në një takim në nivel Ministrash të Mbrojtjes në qershor të vitit 2000, Ministri rus i Mbrojtjes Sergejev,
86

në një rezonancë të pikëpamjes së vendeve të NATO-s, deklaroi se nuk kishte alternativë ndaj bashkëpunimit NATO-Rusi. Deklarata e lëshuar në fund të takimit gjithashtu njihte rolin e rëndësishëm të partneritetit për stabilitet dhe siguri në rajonin e Evro-Atlantikut. U shënua pajtim për intensifikimin e dialogut dhe bashkëpunimin në fushën e mbrojtjes dhe atë ushtarake mbi bazën e interesit të përbashkët, të reciprocitetit dhe transparencës, ashtu siç ishte shtruar në Aktin themelues. Situata në Kosovë, dhe vendosmëria e përbashkët e NATO-s dhe Rusisë për të siguruar zbatimin e plotë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, mbeti lartë në agjendën e Këshillit të Përbashkët të Përhershëm. U lëshuan vërejtje të forta kundër akteve të provokimit apo përpjekjeve të tjera për të prishur procesin e paqes në regjion dhe u veneruan pikëpamje gjithnjë e më të afërta rreth situatës në Ballkan. Në takimin Ministror të PJC-së në dhjetor të vitit 2000, NATO dhe Rusia rikonfirmuan angazhimin e tyre për të ndërtuar, në kuadër të PJC-së, një partneritet të fortë, të barabartë në interes të sigurisë dhe stabilitetit në rajonin e Evro-Atlantikut. Ministrat këmbyen letra rreth themelimit të Zyrës për Informim të NATO-s në Moskë. Ata gjithashtu aprovuan një Program Pune ambicioz për vitin 2001, i cili përfshinte pika të reja premtuese, siç është bashkëpunimi në fushën e gjurmimit dhe shpëtimit në det dhe të reformës së mbrojtjes. Ministrat e Mbrojtjes gjithashtu u pajtuan të fillonin konsultimet rreth hapjes së Misionit për Ndërlidhje Ushtarake të NATO-s në Moskë. Kundrejt sfondit të dialogut të shtuar dhe të bashkëpunimit të përmirësuar, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Lordi Robertson vizitoi përsëri Moskën prej 19 - 21 shkurt 2001. Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s dhe lidershipi rus morën qëndrim pozitiv rreth asaj që ishte arritur gjatë vitit të mëparshëm dhe diskutuan sesi mund të rrahej në mënyrë më efektive potenciali i Aktit Themelues. Gjatë vizitës, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s e inauguroi zyrtarisht Zyrën për Informim të NATO-s në Moskë, e cila pritet të kontribuojë ndjeshëm në sferën e kuptimit publik të NATO-s dhe të marrëdhënieve në zhdrivillim midis NATO-s dhe Rusisë.

Prospektet e ardhme
Bashkëpunimi i SFOR-it dhe KFOR-it janë shembuj kumbues sesi NATO dhe Rusia mund të jenë në interaksion të suksesshëm për të arritur synime të përbashkëta. Ato kanë dhënë indikacione se do të vazhdojnë të punojnë së bashku ngushtësisht në terren, si në Bosnjë e Hercegovinë ashtu dhe në Kosovë.
87

Ato gjithashtu përballen me sfida të panumërta të përbashkëta të sigurisë në fusha të tjera. Puna së bashku për t’i adresuar këto sfida është në interesin e të dyja palëve dhe kontribuon në forcimin e mëtejshëm të bazës së besimit të ndërsjellë që është qenësor për paqen dhe stabilitetin në rajonin e Evro-Atlantikut5.

PARTNERITETI

I

NATO-S

ME

UKRAINËN

Një vizitë Ukrainës nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në mars të vitit 2000 injektoi një shysë të re në Partneritetin Distinktiv midis NATO-s dhe Ukrainës të themeluar në Madrid në korrik të vitit 1997. Takimi në Kijev i Komisionit NATO-Ukrainë - i pari i këtij organi, që drejton Partneritetin, i cili po takohej në Ukrainë - ishte një rast për 19 Aleatët dhe Ukrainën të vështronin bashkëpunimin e gjithëmbarshëm. U përshëndet si hap i rëndësishëm për sjelljen më afër të Ukrainës ndaj bashkësisë dhe kombeve të Evro-Atlantikut. Nënshkrimi i Kartës mbi Partneritetin Distinktiv në Madrid më 1997 barti bashkëpunimin midis NATO-s dhe Ukrainës në një rrafsh të ri dhe i dha njohje formale rëndësisë së një Ukraine të pavarur, stabile dhe demokratike për Evropën në tërësi. Karta është në vijë me strategjinë e deklaruar të Ukrainës për rritjen e integrimit të saj në strukturat evropiane dhe transatlantike. Është bazë mbi të cilën NATO dhe Ukraina pajtohen të konsultohen në kontekstin e sigurisë dhe stabilitetit Evro-Atlantik dhe në fushat siç janë parandalimi i konfliktit, menaxhimi i krizës, mbështetja e paqes dhe operacionet humanitare. Seminaret, takimet e grupeve të përbashkëta të punës dhe të programeve të tjera bashkëpunuese janë fokusuar në fusha si reforma e mbrojtjes dhe riformësimi i establishmentit të mbrojtjes, të marrëdhënieve civile-ushtarake, të buxhetimit dhe planifikimit të resurseve. Janë mbajtur gjithashtu Seminare të ritrajnimit të personelit të pensionuar ushtarak dhe të zvogëlimit dhe konvertimit ushtarak. Puna e përbashkët në planifikimin e emergjencës civile dhe në gatishmërinë për raste katastrofash është gjithashtu një fushë kryesore e

5

Në dhjetor të vitit 2000, Ministrat e Jashtëm të PJC-së miratuan një Program Pune ambicioz për vititn 2001, duke përfshirë bashkëpunimin në fushën e gjurmimit dhe shpëtimit në det, të konsideruar nga të dyja palët si një nga anët më premtuese të interaksionit praktik të së ardhmes midis NATO-s dhe Rusisë.

88

bashkëpunimit me përfitime të drejtpërdrejta praktike për Ukrainën. Një Memorandum i Mirëkuptimit mbi planifikimin e emergjencës civile është konkluduar në dhjetor të vitit 1997, që mundëson bashkëpunimin në këtë fushë. Një stërvitje për ndihmë në rast katastrofe është planifikuar pastaj për shtator të vitit 2000, në regjionin e Ukrainës Transkarpatia, për të testuar procedurat e ndihmës humanitare në rast të vërshimeve të mëtejshme6. Fusha të tjera të forta të bashkëpunimit janë fusha shkencore, në të cilën NATO e ka mbështetur bashkësinë shkencore të Ukrainës përmes granteve; aspektet ekonomike të sigurisë; dhe trajnimi. Në këtë kontekstin e fundit NATO ka lansuar një program të mësimit të gjuhës së huaj për deri në 100 oficerë ushtarakë të Ukrainës. Qendra për Informim dhe Dokumentacion e NATO-s e hapur nga Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s në maj të vitit 1997 është bërë pikë qëndrore për aktivitete të informimit për t’i shpjeguar publikut ukrainas përfitimet e Partneritetit Distinktiv me NATO-n. Qendra është e para e tillë të jetë hapur në cilindo vend Partner të NATO-s. Që atëherë ka luajtur rol të rëndësishëm në shpjegimin e politikës së Aleancës dhe në tejkalimin e keqperceptimeve. Në dhjetor të vitit 1998 u nënshkrua një Memorandum i Mirëkuptimit, që u mundësonte dy Oficerëve të Ndërlidhjes të NATO-s të stacionoheshin në Kijev për të lehtësuar pjesëmarrjen e plotë të Ukrainës në Partneritetin për Paqe. Zyra e NATO-s për Ndërlidhje u themelua më 1999, e cila lehtëson kontaktet midis NATO-s dhe agjencive civile dhe ushtarake të involvuara në pjesëmarrjen e Ukrainës në Partneritetin për Paqe dhe në zbatimin e Planit të Punës NUC. Zhvillime të tjera pozitive përfshijnë ratifikimin më 1 mars 2000 nga Parlamenti ukrainas të Marrëveshjes së Statusit të Forcave (SOFA) në Partneritetin për Paqe dhe të protokolit të saj shtesë. Ky zhvillim duhet të lehtësojë pjesëmarrjen e shtuar ukrainase në Partneritetin për Paqe. Parlamenti gjithashtu dha aprovimin e tij të përfilljes nga Ukraina të Traktatit të Qiejve të Hapur, duke i dhënë një kontribut të rëndësishëm transparencës në kontrollin e armëve.

6

Transkarpatia 2000 u mbajt në kornizën e programit të Partneritetit për Paqe nga 20-28 shtatori 2000. Ngërtheu ekipet në përgjigje të katastrofave nga Bellorusia, Kroacia, Hungaria, Moldavia, Polonia, Rumania, Sllovakia, Suedia, Zvicra dhe Ukraina si dhe pjesëmarrjen e Zyrës së OKB-së për Koordinimin e Punëve Humanitare. Skenarët e Përgjigjës në Katasrofa që u stërvitën kapnin gjurmimin dhe shpëtimin, mbështetjen e jetës dhe kujdesin mjekësor, pastrimin e ujit dhe pastrimin e kontaminimit në lumenj, si dhe situatat e akcidenteve hekurudhore që involvojnë derdhje toksike. Në pranverën e hershme të vitit 2001, ky mekanizëm është testuar kur vërshimet përsëritura në Transkarpatia krijuan nevojën për një përgjigje të koordinuar.

89

Evolucioni i relacionit të NATO-s me Ukrainën
Marrëdhëniet e NATO-s me Ukrainën filluan të zhvilloheshin së shpejti pasi vendi arriti pavarësinë më 1991. Ukraina menjëherë iu bashkua Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (NAAC), dhe u bë pjesëmarrëse aktive. Iu bashkua Programit të Partneritetit për Paqe më 1994, dhe ishte ndër anëtaret themeluese në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik që zëvendësoi NACC-në në maj të vitit 1997. Kur Presidenti Kuçma vizitoi NATO-n më 1 qershor 1995, ai sinjalizoi dëshirën e vendit të tij që t’i ngritnin marrëdhëniet NATO-Ukrainë në një nivel të ri. Tre muaj më vonë, më 14 shtator 1995, Ministri i Jashtëm Udovenko vizitoi NATO-n për të pranuar formalisht Programin Individual të Partneritetit Ukrainas të PfP-së dhe për të mbajtur diskutime me Këshillin e Atlantikut të Veriut mbi çështje që lidheshin me sigurinë evropiane. Një Deklaratë Shtypi e përbashkët u lëshua, e cila pasqyronte parimet e përgjithshme të marrëdhënieve NATO-Ukrainë në kontekstin e Partneritetit për Paqe dhe në fushat e tjera. Takime të mëtejshme nivelesh të ndryshme u mbajtën në vitet 1996 dhe 1997. Një Mision Ukrainas në NATO, duke përfshirë një përfaqësues ushtarak, siç është themeluar edhe përfaqësimi ukrainas në Celulën e Koordinimit të Partneritetit (PCC) ngjitur me shtabin e SHAPE në Mons të Bëlgjikës. Në përputhje me vendimin e marrë nga Komisioni NATO-Ukrainë në takimin e tij në Luksemburg në maj të vitit 1998, një Oficer i NATO-s i Ndërlidhjes u caktua pastaj në Kijev për të lehtësuar pjesëmarrjen e plotë të Ukrainës në Partneritetin për Paqe dhe për të shtuar bashkëpunimin midis autoriteteve ushtarake të NATO-s dhe të Ukrainës në përgjithësi. Ukraina mbetet një pjesëmarrëse aktive në PfP dhe nën patronazhin e saj janë mbajtur një numër stërvitjesh të PfP-së në territorin e saj. Ratifikimi i Marrëveshjes së Statusit të Forcave të Partneritetit për Paqe (SOFA) nga parlamenti ukrainas e ka bërë të mundshme që ky potencial, duke përfshirë edhe përdorimin e Qendrës së re për Trajnim Javoriv në Ukrainën Perëndimore, të shftytëzohet edhe më tej. Ukraina u ka dhënë kontribute të ndjeshme aktiviteteve ndërkombëtare të paqeruajtjes. Ka dhënë një batalion këmbësorie prej 550 vetash për Forcën Implementuese në Bosnjë (IFOR) të prirë nga NATO, pas arritjes së Marrëveshjes për Paqe të Dejtonit. Ngjashëm, ajo mori pjesë në Forcën e Stabilizimit (SFOR) që zëvendësoi IFOR-in, duke dhënë një batalion të mekanizuar të këmbësorisë dhe një eskuadron helikopterësh që involvojnë rreth 400 veta. Edhe pse nuk i kontribuon më SFOR-it, Ukraina është kontribuese e Forcës së Kosovës (KFOR) të prirë nga NATO dhe poashtu ka marrë pjesë në Task Forcën Policore Ndërkombëtare dhe në forcën e OKB-së në Sllavoninë Lindore.
90

Karta për një Partneritet Distinktiv
Në kohën e Takimit të Samitit të Krerëve të Shteteve dhe Qeverive të NATO-s në Madrid në korrik të vitit 1997, liderët e NATO-s dhe Presidenti ukrainas Kuçma nënshkruan një “Kartë për një Partneritet Distinktiv midis NATO-s dhe Ukrainës”, e cila ishte inicuar disa javë më parë, në Sintra të Portugalisë. Me nënshkrimin e Kartës, vendet anëtare të NATO-s ripohuan mbështetjen e tyre për sovranitetin dhe pavarësinë e Ukrainës, si dhe për integritetin e saj territorial, zhvillimin demokratik, prosperitetin ekonomik dhe statusin si vend pa armë bërthamore, dhe për parimin e pandryshueshmërisë së kufijve. Këto konsiderohen nga Aleanca si faktorë kyçë të stabilitetit dhe të sigurisë në Evropën Qendrore dhe Lindore dhe në kontinent në tërësi. Vendimi i Ukrainës për të mbështetur zgjatjen e pacaktuar të Traktatit mbi Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT) dhe kontributi i saj për tërheqjen dhe çmontimin e armëve bërthamore të bazuara në territorin e saj janë mirëpritur ngrohtësisht nga NATO. Sigurimet e dhëna Ukrainës, si shtet pa armë bërthamore palë e NPT-së, nga të gjitha pesë shtetet me armë bërthamore që janë palë të Traktatit poshtu janë konsideruar si faktorë të rëndësishëm. Përpos Memorandumit të Mirëkuptimit mbi Planifikimin e Emergjencës Civile dhe të Gatishmërisë për Katastrofa, të nënshkruar midis NATO-s dhe Ukrainës më 16 dhjetor 1997, e cila themeloi planifikimin e emergjencës civile si fushë kryesore të bashkëpunimit, programe të tjera bashkëpunimi mbulojnë një gamë të gjerë temash. Konsultimi dhe bashkëpunimi mbahen, përmes seminareve të përbashkëta, në shumë fusha të ndryshme, duke përfshirë marrëdhëniet civile-ushtarake; kontrollin demokratik të forcave të armatosura dhe reformën ukrainase të mbrojtjes; konvertimin e mbrojtjes; bashkëpunimin ushtarak NATO-Ukrainë dhe ndëroperueshmërinë; trajnimin dhe stërvitjet ushtarake; aspektet ekonomike të sigurisë, çështjet shkencore dhe teknologjike; çështjen e sigurisë së mjedisit duke përfshirë sigurinë bërthamore; gjurmimin e hapësirës ajrore dhe të zhvillimit; dhe koordinimin civil-ushtarak për menaxhimin dhe kontrollin e trafikut ajror. Një Grup i Përbashkët Punues NATO-Ukrainë (JWG) mbi Reformën e Mbrojtjes është themeluar për të ndjekur përpjekjet e mëtejshme në këtë fushë.

Komisioni NATO-Ukrainë
Këshilli i Atlantikut të Veriut takohet në periudha të rregullta me përfaqësuesit e Ukrainës, zakonisht jo më pak se dy herë në vit, në forumin e themeluar nga Karta të quajtur Komisioni NATO-Ukrainë. Roli i Komisionit është të vlerësojë zbatimin e Kartës dhe për të diskutuar mënyrat për të përmirësuar apo për të zhvilluar më tej bashkëpunimin.
91

Një Takim Samiti NATO-Ukrainë u majt në Uashington në prill të vitit 1999 dhe, në mars të vitit 2000, Komisioni NATO-Ukrainë u takua për herë të parë në Kijev. Komiteti Politik i NATO-s e ka vizituar Ukrainën tri herë midis viteve 1997 dhe 2000 dhe ka mbajtur një larmi konsultimesh dhe këmbimesh informacioni në Kijev dhe në qytete të tjera të Ukrainës.

Prospektet e ardhme
Zhvillimet pozitive të përshkruara më lartë kanë ndihmuar të themelohet një bazë e fortë për bashkëpunimin e ardhshëm dhe ato janë indikative për fushat në të cilat tashmë është arritur përparim. Pjesëmarrja e fuqishme në PfP, e cila ngërthen programe të aktiviteteve praktike që lidhen me mbrojtjen në të cilat marrin pjesë shumë vende të NATO-s dhe vende Partnere, i mundëson Ukrainës ta masë establishmentin e mbrojtjes së saj kundruall atyre të fqinjve të saj evropianë dhe të themelojë më me efektivitet rolin e saj në sigurinë evropiane. Pjesëmarrja e Ukrainës në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC) gjithashtu i kontribuon këtij procesi.

DIALOGU MESDHETAR I ALEANCËS
Dialogu Mesdhetar është pjesë integrale e qasjes bashkëpunuese të Aleancës ndaj sigurisë dhe bazohet mbi pranimin se siguria në gjthë Evropën është e lidhur ngusht me sigurinë dhe stabilitetin në regjionin e Mesdheut. Dialogu nisi më 1994. Fillimisht gjashtë vende iu bashkuan Dialogut, gjegjësisht Egjipti, Izraeli, Jordani, Mauritania, Maroku dhe Tunisi. Algjeria u bë pjesëmarrëse në shkurt të vitit 2000. Dialogu synon krijimin e marrëdhënieve të mira dhe të mirëkuptimit më të mirë të ndërsjellë kudo në Mesdhe, si dhe çuarjen më tej të sigurisë dhe stabilitetit regjional. Mundëson diskutime politike me vendet pjesëmarrëse. Puna e tij organizohet përmes një Programi Pune vjetor që fokusohet mbi bashkëpunimin praktik në fushat e sigurisë dhe ato që lidhen me mbrojtjen, në fushën e informimit, të planifikimit të emergjencës civile dhe të shkencës. Dialogu plotëson iniciativa të tjera të lidhura por të ndryshme ndërkombëtare nën kujdesin e Bashkimit Evropian (BE) dhe Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE). Aktivitetet marrin forma të ndryshme, duke përfshirë ftesat për pjesëmarrës nga vendet e Dialogut për të marrë pjesë në kurse në Shkollën e NATO-s në Oberamergau të Gjermanisë dhe në Kolegjin e Mbrojtjes të NATO-s në Romë. Kurset e tilla mbulojnë çështje të paqeruajtjes; të kontrollimit të armëve; të mbrojtjes së mjedisit; të bashëkpunimit civil-ushtarak për
92

planifikimin e emergjencës civile; dhe të bashkëpunimit në sigurinë evropiane. Një numër stipendionesh ndërkombëtare për punë kërkimore poashtu janë vënë në disponim për gjurmues nga vendet e Dialogut. Në parim, aktivitetet brenda Dialogut bëhen në bazë të vetë-financimit. Ndërkaq, Aleatët mund të vendosin - mbi bazën rast-për-rast - t’i shqyrtojnë kërkesat për ndihmë financiare në mbështetje të pjesëmarrjes së partnerëvë mesdhetarë në Dialog. Niveli i pjesëmarrejs ndryshon nga vendi në vend. Në Samitin e Uashingtonit në prill të vitit 1999, liderët e Aleancës vendosën të shtojnë që të dyja, dimensionet politike dhe praktike të Dialogut. Midis tjerash kjo do të krijonte mundësi të mëtejshme për diskutim dhe për forcimin e bashkëpunimit në fusha ku NATO mund të sjellë vlerë të shtuar. Kjo vlen veçanërisht për fushën ushtarake, dhe për fushat e tjera ku vendet e Dialogut kanë shprehur interesim.

Evolucioni i Dialogut Mesdhetar
Dialogu Mesdhetar e ka origjinën e vet në deklaratën e Samitit të Brukselit të janarit të vitit 1994. Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s iu referuan zhvillimeve pozitive në Procesin e Paqes së Lindjes së Mesme si “hapje e rrugës për të shqyrtuar masat për të çuar më tej dialogun, mirëkuptimin dhe ndërtimin e besimit midis vendeve në regjion” dhe inkurajuan “të gjitha përpjekjet që çojnë drejt forcimit të stabilitetit regjional”. Në takimin e tyre në dhjetor të vitit 1994 Ministrat e Jashtëm të NATO-s shprehën gatishmërinë e tyre “për të vënë kontakte, mbi bazën rast-për-rast, midis Aleancës dhe vendeve jo-anëtare me pikëpamje të dhënies së kontributit për forcimin e stabilitetit regjional”. Për këtë qëllim, ata drejtuan Këshillin në Sesion të Përhershëm “të vazhdojë ta rishikojë situatën, të zhvillojnë detajet e dialogut të propozuar dhe të inicojnë kontaktet e duhura paraprake”. Kjo rezultoi, në shkurt të vitit 1995, në ftesa për Egjiptin, Izraelin, Mauritaninë, Marokun, dhe Tunisin për të marrë pjesë në një Dialog me NATO-n. Një ftesë i është derguar Jordanit në nëtor të vitit 1995, dhe Algjerisë në shkurt të vitit 2000. Qëllimi i Dialogut është t’u kontribuojë sigurisë dhe stabilitetit në Mesdhe, të arrihet një mirëkuptim më i mirë i ndërsjellë, dhe të korrigjohen keqperceptimet rreth NATO-s midis vendeve të Dialogut Mesdhetar. Bazohet në pranimin se siguria në Evropë është e lidhur ngusht me sigurinë dhe stabilitetin në Mesdhe dhe se dimensioni mesdhetar është një nga komponentet e arkitekturës së sigurisë evropiane. Dialogu është progresiv, dhe në parim bazohet mbi relacionet bilaterale midis secilit vend pjesëmarrës dhe NATO-s. Mirëpo ai lejon takime multilaterale mbi bazën rast-për-rast. U ofron të gjithë partnerëve Mesdhetarë të njëjtën
93

bazë për diskutim dhe për aktivitete të përbashkëta dhe synon përforcimin e përpjekjete të tjera ndërkombëtare që involvojnë vendet e Dialogut Mesdhetar, si ato të ndërmarra nga procesi i Barcelonës7, procesi i paqes për Lindjen e Mesme dhe të OSBE-së, pa i dyfishuar përpjekjet e tilla apo pa synuar të krijohet një ndarje pune. Dialogu Mesdhetar përbëhet nga një dialog politik i kombinuar me pjesëmarrje në aktivitete të veçanta. Dialogu politik përbëhet nga diskutime të rregullta bilaterale. Këto ofrojnë mundësi për brifingje të gjata rreth aktiviteteve të NATO-s, duke përfshirë programet e saj të shtrirjes së ndihmës dhe të partneritetit, adaptimin e saj të brendshëm dhe qasjen e saj të përgjithshme ndaj ndërtimit të strukturave të bashkëpunimit të sigurisë. Nga ana e tyre, vendet e Dialogut Mesdhetar ftohen t’i ndajnë pikëpamjet e tyre me NATO-n rreth stabilitetit dhe sigurisë në regjionin e Mesdheut. Vendet e Dialogut Mesdhetar janë ftuar të marrin pjesë në aktivitete të veçanta siç janë shkenca, informimi dhe planifikimi i emergjencës, dhe të marrin pjesë në kurse në shkollat e NATO-s në fusha si paqeruajtja; kontrolli i armëve dhe verifikimi; përgjegjësitë e forcave ushtarake sa i përket mbrojtjes së mjedisit; planifikimi i emergjencës civile; dhe bashkëpunimi i sigurisë evropiane të NATO-s. Pjesëmarrja në këto kurse është në bazë të vetë-financimit. Me qëllim të rritjes së transparencës, janë shtuar disa aktivitete në fushën ushtarake. Dialogu Mesdhetar i NATO-s ka evoluar me një hap të sigurt qëkur është lansuar më 1994. Samiti i Madridit i vitit 1997 i shtoi një drejtim të ri dhe më dinamik duke themeluar Grupin e Bashkëpunimit Mesdhetar. Me këtë u krijua një forum që ngërthente shtetet anëtare Aleate drejtpërsëdretji në diskutimet politike me vendet e Dialogut, në të cilat mund të këmbeheshin pikëpamjet mbi një sërë çështjesh relevante për situatën e sigurisë në Mesdhe, si dhe mbi zhvillimin e ardhshëm të Dialogut.

7

Në nëntor të vitit 1995, 15 shtete anëtare të BE-së dhe vende jo-anëtare të Mesdheut (Algjeria, Qipro, Egjipti, Izraeli, Jordani, Libani, Malta, Maroku, Siria, Tunisi, Turqia dhe Autoriteti Palestinez) nënshkruan Deklaratën e Barcelonës e cila nxirrte në shesh kornizën e Partneritetit Evro-Mesdhetar (gjithashtu të njohur si Procesi i Barcelonës). Deklarata pasqyron tri qëllime kryesore: 1. një partneritet politik dhe të sigurisë që synon krijimin e një fushe të përbashkët të sigurisë dhe stabilitetit; 2. një partneritet ekonomik dhe financiar të planifikuar të themelojë në fushë të përbashkët të prosperitetit; dhe 3. një partneritet social, kulturor dhe njerëzor për të rritur këmbimet midis shoqatave civile dhe vendeve të involvuara. Procesi i Barcelonës parasheh themelimin e rajonit plotësisht të lirë tregtar deri në vitin 2010.

94

INICIATIVA E NATO-S

PËR

EVROPËN JUG-LINDORE

Iniciativa e NATO-s për Evropën Jug-Lindore (SEEI) u lansua në Samitin e Uashingtonit me qëllim që të çojë më tej bashkëpunimin regjional dhe sigurinë dhe stabilitetin afatgjatë në regjion. Iniciativa qe bazuar mbi 4 shtylla: një Forum Konsultativ mbi Çështje të Sigurisë në Evropën Jug-Lindore; një Grup Punues Ad Hok i hapur (AHWG) mbi Bashkëpunimin Regjional në Evropën Jug-Lindore nën kujdesin e EAPC-së në Sesionin e Komitetit Politik; mjetet e punës së Partneritetit për Paqe; dhe programet e synuaratë bashkëpunimit rreth sigurisë për vendet në regjion. Forumi Konsultativ përfshinë vendet e NATO-s; gjashtë vende Partnere në fqinjësinë e Evropës Jug-Lindore (Shqipërinë, Bullgarinë, Kroacinë, Rumaninë, ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë8, Slloveninë); dhe Bosnjë e Hercegovinën. U takua fillimisht në nivel Samitit në margjinat e Samitit të NATO-s në Uashington në prill të vitit 1999 dhe është takuar mëpastaj në nivel Ambasadorësh në shtabin e NATO-s në Bruksel. EAPC-AHWG identifikoi ide për zhvillim të mëtejshëm për të nxitur bashkëpunimin regjional të cilat janë inkorporuar në një grup aktivitetesh të modeluara sipas aktiviteteve të kryera nën programin e Partneritetit për Paqe të NATO-s. Metodologjia e programit të Partneritetit për Paqe është përdorur për të adresuar një numër çështjesh që janë të rëndësishme për Evropën Jug-Lindore, duke përfshirë transparencën në planifikimin e mbrojtjes, menaxhimin e krizës dhe menaxhimin e mbrojtjes. Aktivitete të tilla si puna në grupe të vogla rreth këtyre temave janë planifikuar që të kenë fokus për gjithë regjionin. Disa udhëhiqen nga vendet pjesëmarrëse në regjion, të ndihmuara nga NATO, dhe të tjerat nga vetë NATO. Të planifikuara që të plotësojnë njëra-tjetrën, ato po ndihmojnë për ta nxitur stabilitetin përmes bashkëpunimit regjional dhe integrimit. Një Grup Koordinues i Sigurisë së Evropës Jug-Lindore është themeluar për të koordinuar projektet regjionale. Një program plotësues i bashkëpunimit të caktuar të sigurisë me Kroacinë, duke u ngritur mbi mekanizmat e PfP-së, është prezantuar në pranverë të vitit 2000. Kroacia iu bashkua Partneritetit për Paqe në maj të vitit 2000. NATO ka poashtu një program të veçantë të bashkëpunimit të sigurisë me Bosnjë e Hercegovinën jashtë PfP-së, i cili poashtu plotëson aktivitetet e tjera të Iniciativës së Evropës Jug-Lindore.
8 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

95

NATO gjithashtu po jep këshilla dhe ekspertizë rreth ritrajnimit të oficerëve ushtarakë tepricë për shkak të reformave në strukturën e forcave në Bullgari dhe Rumani. Ky është një projekt i NATO-s që po kryhet në kuadër të Paktit të Stabilitetit për Evropën Jug-Lindore9, në bashkëpunim më Bankën Botërore, me financim të aranzhuar midis Bankës Botërore dhe vendeve të involvuara. Është prandaj një projekt që reflekton karakterin e ndërsjellë përforcues të veprimeve ndërkombëtare dhe institucionale që po ndërmirren në këtë fushë.

9

Pakti i Stabilitetit është inicuar nga Bashkimi Evropian në maj të vitit 1999. Është miratuar pastaj në një konferencë ndërkombëtare të mbajtur në Këln më 10 qershor 1999 dhe u vendos nën kujdesin e OSBE-së. Është planifikuar t’i kontribuojë paqes së qëndrueshme, prosperitetit dhe stabilitetit në Evropën Jug-Lindore përmes aksionit koherent dhe të koordinuar, duke bashkuar vendet e regjionit, vendet e tjera të interesuara dhe organizatat që kanë aftësinë të kontribuojnë. Ai themelon mekanizma specifikë për të koordinuar përpjekjet e tyre të përbashkëta.

96

KAPITULLI 4

SIGURIA EVROPIANE DHE IDENTITETI I MBROJTJES

Evolucioni i ESDI-së Bashkëpunimi NATO-WEU Marrëdhëniet NATO-BE

SIGURIA EVROPIANE DHE IDENTITETI MBROJTJES (ESDI)
EVOLUCIONI I ESDI-SË

I

Aleanca angazhohet për përforcimin e shtyllës së saj evropiane përmes zhvillimit të një Sigurie Evropiane dhe Identiteti të Mbrojtjes (ESDI) efektive që do të mund tu përgjigjej kërkesave, dhe në të njëjtën kohë t’i kontribuojë sigurisë së Aleancës. Duke marrë përgjegjësi më të madhe për sigurinë e vet, vendet anëtare evropiane do të ndihmojnë të krijohet një relacion me i fortë dhe më i balancuar transatlantik që do ta forcojë Aleancën në tërësi. Së këndejmi, në takimin e tyre në Uashington në prill të vitit 1999, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të Aleancës vunë në lëvizje punën në zhvillimin e mëtejmë të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes. Diskutimet janë inicuar për të adresuar një numër aspektesh specifike, gjegjësisht: • mjetet e sigurimit të zhvillimit të konsultimit efektiv të ndërsjellë, të bashkëpunimit dhe transparencës midis Bashkimit Evropian (BE) dhe Aleancës, mbi bazën e mekanizmave të themeluar midis NATO-s dhe Unionit Evropian Perëndimor (WEU); • pjesëmarrja e Aleatëve Evropianë që nuk janë në BE; • aranzhmanet praktike për qasjen e BE-së te planifikimi i aftësive të NATO-s dhe tek pasuritë dhe aftësitë e NATO-s. Një pjesë qenësore e zhvillimit të ESDI-së është përmirësimi i aftësive ushtarake evropiane. Iniciativa e Aftësive Mbrojtëse të Aleancës (DCI), e lansuar në Uashington, është planifikuar për të siguruar efektivitetin e operacioneve të ardhsme shumëkombëshe në të gjitha misionet e NATO-s dhe do të luajë rol thelbësor në këtë proces. Objektivat që dalin në DCI dhe përpjekjet e BE-së për të forcuar aftësitë evropiane janë përforcues në mënyrë të ndërsjellë. Parimet që përbëjnë bazën për punën e ardhshme rreth ESDI-së, të parashtruara në Samititn e Uashingtonit dhe në takimet e mëpastajme, janë si në vijim: • Aleanca e pranon këmbënguljen e Bashkimit Evropian për të pasur kapacitetin për veprim autonom ashtu që të mund të marrë vendime dhe të aprovojë aksion ushtarak aty ku Aleanca si tërësi nuk është e angazhuar.
99

• Derisa ky proces shkon përpara, NATO dhe BE duhet të sigurojnë zhvillimin e konsultimit të ndërsjellë efektiv, të bashkëpunimit dhe transparencës, duke i ngritur mbi mekanizmat që ekzisotjnë midis NATO-s dhe WEU-së. • Liderët e Aleancës duartrokasin vendosmërinë e të dyja palëve, të anëtarëve të BE-së dhe të Aleatëve të tjerë Evropianë, për të marrë hapat e nevojshëm për të forcuar aftësitë e tyre mbrojtëse, sidomos për misione të reja, duke shmangur dyfishimin e panevojshëm. • Ata i japin rëndësi shumë të madhe sigurimit të involvimit më të plotë të Aleatëve, që nuk janë në BE, në operacionet në përgjigje të krizave të prira nga BE, duke u ngritur mbi aranzhmanet konsultuese brenda WEU-së, duke vënë re gjithashtu interesimin e Kanadasë në pjesëmarrje në operacione të tilla nën modalitetet e duhura. • Ata janë të vendosur se duhet të zhvillohen më tej vendimet e marra në Berlin më 1996, duke përfshirë koceptin e përdorimit të pasurive të ndashme por jo të ndara të NATO-s dhe të aftësitë për operacione të prira nga WEU. Puna në këto aranzhmane, që do t’i respektojë kërkesat e operacioneve të NATO-s dhe koherencën të strukturës së saj komanduese, merret me çështje si:

• qasja e siguruar e BE-së ndaj aftësive të planifikimit të NATO-s në gjendje të kontribuojë në planifikimin ushtarak për operacionet e prira nga BE; • presupozimi i disponueshmërisë për BE-në i aftësive të paraidentifikuara të NATO-s dhe pasurive të përbashkëta për përdorim në operacionet e prira nga BE; • idenfikimi i një game opcionesh komanduese evropiane për operacionet e prira nga BE dhe zhvillimi i mëtejshëm i rolit të Zëvendës Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë, me qëllim që ai të marrë plotësisht dhe në mënyrë efektive përgjegjësitë e tij evropiane; • adaptimi i mëtejshëm i sistemit të planifikimit të mbrojtjes për të inkorporuar më përgjithësisht disponueshmërinë e forcave për operacionet e prira nga BE.

Në fillim të viteve 1990, shumëkujt i dukej në Evropë dhe në Amerikën e Veirut se kishte ardhur koha për një ribalancim të raporteve midis dy palëve të
100

Atlantikut dhe për hapa konkretë që duhej të merreshin nga vendet anëtare evropiane për të marrë më shumë përgjegjësi për sigurinë e përbashkët dhe mbrojtjen. Vendet evropiane i hynë një procesi të planifikuar për të ofruar aftësi të vërtetë ushtarake evropiane pa dyfishimin e panevojshëm të strukturave komanduese, të stafit të planifikimit dhe të pasurive ushtarake dhe aftësive tashmë të disponueshme brenda NATO-s, duke forcuar simultanisht kontributin e tyre për misionet dhe aktivitetet e Aleancës. Një qasje e tillë është parë si përgjigje ndaj të dyjave, dëshirës evropiane për të zhvilluar një Politikë të Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, dhe nevojës për një partneritet të balancuar midis vendeve anëtare të Aleancës të Amerikës së Veriut dhe atyre evropiane. Zhvillimi i Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda NATO-s është pjesë integrale e adaptimit të strukturave politike dhe ushtarake të NATO-s. Në të njëjtën kohë, është një element i rëndësishëm i zhvillimit të Bashkësisë Evropane (BE). Që të dyja këto procese janë çuar përpara në bazë të Traktateve të Mastrihtit të Bashkimit Evropian më 1991 dhe të Amsterdamit më 1997, të deklaratave gjegjëse të bëra nga Unioni Evropian Perëndimor dhe Bashkimi Evropian, dhe të vendimeve të marra nga Aleanca në takime suksesive të Samitit të mbajtura në Bruksel më 1994, në Madrid më 1997, në Uashington më 1999, si dhe në takimet Ministrore të NATO-s. Me Traktatin mbi Bashkimin Evropian, i cili u nënshkrua në Mastriht në dhjetor të vitit 1991 dhe hyri në fuqi më 1 nëntor 1993, liderët e Komunitetit Evropian u pajtuan për zhvillimin e përbashkët të Politikës së Jashtme dhe të Sigurisë (CFSP) “duke përfshirë përkufizimin e një politike për mbrojtje të përbashkët e cila me kohë do të mund të çonte te mbrojtja e përbashkët”. Kjo marrëveshje përfshiu referencën bërë Unionit Evropian Perëndimor si pjesë integrale e zhvillimit të Bashkësisë Evropiane të krijuar nga Traktati; dhe një kërkese bërë WEU-së të elaborojë dhe zbatojë vendimet dhe veprimet e Bashkësisë Evropiane që kishin implikime të mbrojtjes. Në takimin e WEU-së që u mbajt në Mastriht në dhjetor të vitit 1991 krahas takimit të Këshillit të Evropës, shtetet Anëtare të WEU-së lëshuan një deklaratë duke u pajtuar rreth nevojës për një siguri evropiane dhe identitet mbrojtjeje të vërtetë dhe për një përgjegjësi më të madhe evropiane në çështje të mbrojtjes. Në janar të vitit 1994, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s mirëpritën hyrjen në fuqi të Traktatit të Mastrihtit dhe lansimin e Bashkimit Evropian si mjet të përforcimit të shtyllës evropiane të Aleancës dhe të lejimit të anëtarëve evropianë të NATO-s që të japin një kontribut më koherent për sigurinë e të gjithë Aleatëve. Ata rikonfirmuan se Aelanca ishte forumi i qenësishëm për konsultim midis anëtarëve të saj dhe vendi për marrëveshje rreth politikës që mbështet angazhimet e sigurisë dhe të mbrojtjes të Aleatëve sipas Traktatit të Uashingtonit. Ata gjithashtu mirëpritën bashkëpunimin e
101

ngushtë dhe në rritje midis NATO-s dhe Unionit Evropian Perëndimor, të arritur në bazë të parimeve të pajtuara të plotësuesisë dhe transparencës. Ata më tej bënë të ditur se qëndronin të gatshëm për t’i vënë në disponim WEU-së, për operacione të ndërmarra nga Aleatët evropianë duke ndjekur Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, pasuritë kolektive të Aleancës në bazë të konsultimeve në Këshillin e Atlantikut të Veriut. Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s drejtuan Këshillin e Atlantikut të Veriut nga ekzaminimi sesi mund të zhvilloheshin dhe të adaptoheshin strukturat politike dhe ushtarake të Aleancës në mënyrë që të udhëhiqnin misionet e Aleancës, duke përfshirë paqeruajtjen, me më shumë efikasitet dhe fleksibilitet; dhe për të reflektuar Sigurinë Evropiane dhe Identitetin e Mbrojtjes që kishte zënë të shfaqej. Si pjesë e këtij procesi, u zhvillua koncepti i Task Forcace të Përbashkëta të Kombinuara (CJTFs). Koncepti CJTF, i përshkruar në Kapitullin 12, synon të sjellë fleksibilitet të përmirësuar opeacional dhe të lejojë dislokimin më fleksibil dhe më mobil të forcave të nevojshme për t’iu përgjigjur kërkesave të reja të të gjitha misioneve të Aleancës. Ishte menduar, ndër të tjera, të ofronte shtabe të ndashme por jo të ndara që do të mund të futeshin në punë nga Unioni Evropian Perëndimor. Në takimet e tyre në Berlin dhe Bruksel në qershor të vitit 1996, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të NATO-s vendosën që Siguria Evropiane dhe Identiteti i Mbrojtjes duhej të ndërtoheshin brenda NATO-s, si pjesë qenësore e adaptimit të brendshëm të Aleancës. Kjo do t’u mundësonte të gjithë Aleatëve evropianë të jepnin një kontribut më koherent dhe efektiv për misionet dhe aktivitetet e Aleancës. Do t’i lejonte të vepronin më vete sipas kërkesës dhe në të njëjtën kohë do të përforconte partneritetin transatlantik. Duke e shfrytëzuar plotësisht konceptin e Task Forcës së Përbashkët të Kombinuar, identiteti i forcuar evropian do të bazohej në parime të shëndosha ushtarake i mbështetur nga planifikimi i duhur ushtarak, dhe të do të lejonte krijimin e forcave ushtarakisht koherente dhe efektive të afta për të operuar nën kontrollin politik dhe drejtimin strategjik të WEU-së. Në takimin e Samitit në Madrid në korrik të vitit 1997, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s mirëpritën hapat madhorë të bërë sa i përket krijimit të ESDI-së brenda Aleancës. Nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në Sesion të Përhershëm u kërkua të kompletonte punën në këtë sferë me ekspeditet, në bashkëpunim me WEU-në.

BASHKËPUNIMI NATO-WEU
Si rezultat i vnedimeve për të zhvilluar ESDI-në brenda NATO-s, u bënë aranzhmane për t’u siguruar se adaptimi i mëtejshëm i Aleancës mbulonte të
102

gjitha aspektet e mbështetjes së NATO-s për operacion të prirë nga WEU. Këto përfshinin: • marrjen parasysh të kërkesave të WEU-së në procedurat e reja të planifikimit të mbrojtjes së NATO-s për zhvillimin e forcave dhe të aftësive. WEU filloi t’i kontribuonte procesit të planifikimit të mbrojtjes së Aleancës më 1997 duke i sjellë mbështetje Udhëzimit Ministror të vitit 1997 (shih Kapitullin 7); • futja e procedurave për identifikimin e pasurive dhe të aftësive të NATO-s nga të cilat WEU mund të dëshironte të merrte me pajtiminin e Këshillit të Atlantikut të Veriut; • themelimi i aranzhmaneve të komandës shumëkombëshe evropiane brenda NATO-s, të cilat do të mund të përdoreshin për të përgatitur, mbështetur, komanduar dhe udhëhequr një operacion nën kontrollin politik dhe nën drejtimin strategjik të WEU-së. (Sipas këtyre aranzhmaneve Ndihmës-Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Evropë (Ndimës SACEUR) merr një rol të dalluar, si në kohët normale ashtu dhe në kontekstin e operacioneve të prira nga WEU, në relacion me forcat që do t’i viheshin në disponim WEU-së); • futja e aranzhmaneve të konsultimit dhe të ndarjes së informacionit për të ofruar koordinimin e nevojshëm gjatë gjithë operacionit të prirë nga WEU të ndërmarrë me mbështetjen e NATO-s; • zhvillimi i planifikimit ushtarak dhe i stërvitjeve për misione ilustrative të WEU-së. Në praktikë këto aranzhmane janë bërë për t’u siguruar se nëse paraqitet një krizë në të cilën WEU ka vendosur të intervenojë (kurse Aleanca ka zgjedhur të mos intervenojë), WEU do të mund të kërkonte përdorimin e pasurive dhe të aftësive të Aleancës, mundësisht duke përfshirë edhe shtabin e CJTF-së, për udhëheqjen e operacionit nën kontrollin e vet politik dhe drejtimin strategjik. Pasuritë e kërkuara mund t’i viheshin pastaj në disponim WEU-së nga NATO për t’i përdorur mbi bazën rast-për-rast. Kushtet për bartjen e tyre në WEU, si dhe për monitorimin e përdorimit të tyre dhe për kthimin eventual apo kërkimin e tyre pas, do të regjistroheshin në një marrëveshje të veçantë midis dy organizatave. Gjatë operacionit, NATO do të monitoronte përdorimin e pasurive të saj dhe do të mbahej ndërlidhja e rregullt politike me WEU-në. Komandantët evropianë nga struktura komanduese e NATO-s do të mund të nominoheshin për të vepruar sipas protokolit politik të WEU-së. Pasuritë do t’i ktheheshin NATO-s në fund të operacionit apo kur të kërkoheshin. Gjatë gjithë
103

operacionit, duke përfshirë edhe fazën e tij përgatitore, NATO dhe WEU do të konsultoheshin për së afërmi. Në takimin e Samitit të BE-së në Këln në qershor të vitit 1999 u morën vendime për t’i dhënë BE-së mjetet dhe aftsitë e nevojshme për zbatimin e një politike evropiane të përbashkët të sigurisë dhe të mbrojtjes (ESDP). Në përputhje me këto vendime, roli i marrë përsipër nga WEU sa i përket zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes është marrë në mënyrë progresive nga Bashkimi Evropian. Në përiudhën e ndrëmjeme, NATO vazhdoi të punonte me WEU-në për të kompletuar dhe zbatuar aranzhmanet për lehtësimin e bashkëpunimit midis dy organizatave në rast operacioni për menaxhimin e krizës të prirë nga WEU duke përdorur asetet dhe aftësitë e NATO-s. Është ndërmarrë punë e mëtejshme për t’i përmirësuar aranzhmanet për përdorimin e mjeteve të tilla dhe për ndarjen e informacionit. U ndërmor testimi dhe vlerësimi i përbashkët i procedurave. Një stërvitje e përbashkët NATO-WEU për menaxhimin e krizës u mbajt në shkurt të vitit 2000. Në takimin e tyre në Marsej në nëntor të vitit 2000, Ministrat e WEU-së vendosën t’i pezullonin mekanizmat e konsultimit rutinor midis NATO-s dhe WEU-së, përveç atyre që do të kërkoheshin gjatë periudhës kalimtare.

MARRËDHËNIET NATO-BE
Takimi në Helsinki i Këshillit të Bashkësisë Evropiane në dhjetor të vitit 1999 themeloi një “Qëllim Ballor” për shtetet anëtare të BE-së në terma të aftësive të tyre ushtarake për operacione të menaxhimit të krizës. Qëllimi është t’i mundësohet BE-së të dislokojë, deri me vitin 2003, dhe të mbajë së paku për një vit, forca ushtarake deri në 60 000 trupa për të ndërmarrë gamën e plotë e të ashtuquajturave detyra të Petersburgut të parashtruara në Traktatin e Amsterdamit të vitit 1997. Këto përbëhen nga detyra humanitare dhe shpëtimi; detyra paqeruajtjeje; dhe nga detyra të forcave luftarake në menaxhimin e krizës, duke përfshirë krijimin e paqes. Roli i tyre do të ishte të ndërmarrin operacione ushtarake të prira nga BE në përgjigje të krizave ndërkombëtare, në rrethana ku NATO si tërësi nuk është e angazhuar ushtarakisht. Ky proces është pjesë e vendosmërisë së BE-së për të zhvilluar një politikë të përbashkët evropiane për sigurinë dhe mbrojtjen që do të shquante ushtarakisht Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë. Do të shmangë dyfishimin e panevojshëm me strukturat e NATO-s dhe nuk nënkupton krijimin e një armate evropiane. Veç kësaj, BE vendosi të krijonte struktura të përheshme politike dhe ushtarake, duke përfshirë një Komitet Politik dhe të Sigurisë, një Komitet
104

Ushtarak dhe një Staf Ushtarak, për të siguruar udhëzimin e duhur politik dhe drejtimin strategjik të operacioneve të tilla. BE gjithashtu vendosi të zhvillonte aranzhmane për konsultim të plotë, për bashkëpunim dhe transparencë me NATO-n dhe për të siguruar dialogun e domosdoshëm, konsultimin dhe bashkëpunimin me anëtarët evropianë të NATO-s që nuk janë anëtarë të BE-së mbi çështje që lidhen me sigurinë evropiane dhe politikën e mbrojtjes dhe menaxhimin e krizës. Dialogu midis Aleancës dhe Bashkësisë Evropiane po intensifikohet gjithnjë e më shumë në përputhje me vendimet e marra në Takimet e Uashingtonit dhe mëpastaj, edhe në dritën e zhvillimeve në BE. Takimet e Këshillit të Evropës në Nicë dhe të Këshillit të Atlantikut të Veriut në Bruksel në dhjetor të vitit 2000 shënuan progres të mëtejshëm. Ministrat e Jashtëm të Aleancës u shprehën se ndanin synimin e përfillur nga shtetet anëtare të BE-së për një partneritet të vërtetë në menaxhimin e krizës midis NATO-s dhe BE-së. Që të dy organizatat u pajtuan se konsultimet dhe bashkëpunimi do të zhvilloheshin midis tyre rreth çështjeve të interesit të përbashkët që lidheshin me sigurinë, mbrojtjen dhe menaxhimin e krizës, ashtu që kriza të mund të përballet me përgjigjen më të duhur ushtarake dhe që të sigurohet menaxhimi efektiv i krizës. Në bazë të takimeve të dhjetorit të vitit 2000 ndodhi një këmbim letrash në janar të vitit 2001 midis Sekretarit të Përgjithshëm dhe Presidencës Suedeze të BE-së, rreth mbajtjes së takimeve të përbashkëta në nivel Ambasadorësh dhe në nivel Ministrash. Aranzhmani parasheh së paku tri takime në nivel Ministror për çdo gjashtë muaj (dmth. gjatë çdo Presidence të BE-së). Ndërkaq të dy organizatat angazhohen t’i ngrisin konsultimet në kohë krize. Kështu takimet e rregullta të Komitetit Politik dhe të Sigurisë të BE-së dhe të Këshillit të Atlantikut të Veriut tani mbahen dhe të dy organizatat me të shpejt po lëvizin nga teoria e ESDI/ESDP te konsultimi dhe bashkëpunimi rreth çështjeve konkrete topikale, siç është situata në Ballkanin Perëndimor. Që nga mesi i vitit 2000, Grupe Punuese AD Hok të përziera NATO-BE janë takuar për të diskutuar çështje të sigurisë (për shembull, procedurat për këmbimin e informimit të klasifikuar, duke përfshirë atë të shërbimeve të inteligjencës); modalitetet për qasjen e BE-së tek pasuritë dhe aftësitë e Aleancës; synimet e aftësive (duke përfshirë çështje që lidhen me sistemin e planifikimit të mbrojtjes të Aleancës); dhe aranzhmanet e konsultimit të përhershëm, duke marrë parasysh të gjithë faktorët relevantë përfshirë ata që lidhen me pjesëmarrjen. Në pranverë të vitit 2001, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s u ftua për herë të parë për të njoftuar në pika të shkurtëra Këshillin e Punëve të Përgjithshme të BE-së rreth politikës së NATO-s. Në verë të vitit 2000, NATO dhe Sekretariati i Këshillit të BE-së themeluan një marrëveshje të përkohshme të sigurisë midis dy organizatave që udhëhiqte
105

këmbimin e informacionit të klasifikuar. Që të dy organizatat po punojnë drejt konkludimit të një marrëveshjeje të përhershme të sigurisë midis NATO-s dhe BE-së. Gjatë gjysmës së dytë të vitit 2000, ekspertët e Aleancës i dhanë kontribut me këshilla ushtarake dhe teknike punës së ekspertëve të BE-së rreth themelimit të një katalogu të forcave dhe të aftësive për Qëllimin Ballor të BE-së, në përgatitje të Konferencës së Angazhimit të Aftësive të BE-së të mbajtur në nëntor të vitit 2000. Në takimin e tyre në dhjetor të vitit 2000, Ministrat e Jashtëm të Aleancës shprehën gatishmërinë e NATO-s për të ofruar këshilla të mëtejshme ekspertësh sipas kërkesës së BE-së, varësisht nga vendimet e duhura. Brenda NATO-s vazhdon puna rreth çështjeve kryesore që përballen me zhvillimin e ESDI-së, veçanërisht rreth identifikimit të një game të tërë opcionesh komanduese evropiane; rreth presupozimit të disponueshmërisë të pasurive dhe aftësive të paraidentifikuara; rreth qasjes së siguruar tek aftësitë planifikuese operacionale të NATO-s; dhe rreth adaptimit të planifikimit të mbrojtjes të Aleancës.

106

KAPITULLI 5

ROLI

OPERACIONAL I ALLIANCËS NË PAQERUAJTE

Procesi i sjelljes së paqes në ish-Jugosllavi Çuarja më tej e procesit të paqes në Bosnjë e Hercegovinë Roli i NATO-s në relacion me konfliktin në Kosovë Cenimi i të drejtave të njeriut në rajonin e Kosovës dhe ndihma e KFORit për shkaqe humanitare

ROLI
PROCESI

OPERACIONAL I ALLIANCËS NË PAQERUAJTE

I SJELLJES SË PAQES NË ISH

JUGOSLLAVI

Baza politike për rolin e Aleancës në ish-Jugosllavi u themelua në takimin e Këshillit të Atlantikut të Veriut në sesion Ministror në Osllo, në qershor të vitit 1992. Në atë kohë Ministrat e Jashtëm të NATO-s bënë të ditur gatishmërinë e tyre për të mbështetur, mbi bazën rast-për-rast, në përputhje me procedurat e tyre, aktivitetet e paqeruajtjes nën përgjegjësinë e Konferëncës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE) (më pas të riemërtuar Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë apo OSBE). Kjo përfshinte vënien në disponim të resurseve dhe të ekspertizës së Aleancës për operacione paqeruajtëse. Në dhjetor të vitit 1992, Ministrat e Jashtëm të NATO-s deklaruan se Aleanca ishte poashtu e gatshme t’i mbështeste operacionet paqeruajtëse nën autoritetin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, i cili ka përgjegjësinë primare për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare. Ministrat i bënë vështrim paqeruajtjes dhe sanksioneve apo masave të imponimit të embargos që tashmë po ndërmirreshin nga vendet e NATO-s, individualisht dhe si Aleancë, për të mbështetur zbatimin e rezolutave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së që lidheshin me konfliktin në ish-Jugosllavi. Ata dhanë indikacione se Aleanca ishte e gatshme të përgjigjej pozitivisht në iniciativat e mëtejshme që mund të ndërmirrte Këshili i Sigurimit në kërkimin e ndihmës së Aleancës në këtë fushë.

Operacionet e monitorimit dhe të detyrimit
Midis viteve 1992 dhe 1995 Aleanca mori disa vendime kyçe që çuan tek operacionet e forcave detare të NATO-s, në ndërlidhje me Unionin Evropian Perëndimor, për të monitoruar dhe pastaj për të detyruar embargon dhe sanksionet e OKB-së në Adriatik; dhe nga forcat ajrore të NATO-s, së pari për të monitoruar e pastaj për të imponuar zonën e ndaluar të fluturimeve të OKB-së mbi Bosnjë e Hercegovinë. Aleanca gjithashtu ofroi mbështetje të ngushtë ajrore për Forcën Mbrojtëse të OKB-së (UNPROFOR) në Bosnjë e Hercegovinë dhe autorizoi goditje ajrore për të hequr ngulfatjen e Sarajevës dhe të anëve të tjera të rrezikuara të denominuara nga OKB si Anë të Sigurta. Aksioni vendimtar i Aleancës në mbështetje të OKB-së, bashkë me një përpjekje të vendosur diplomatike, theu rrethimin e Sarajevës, çoi te një zjarrpushim i vërtetë dhe e bëri një zgjidhje të negociuar të mundshme në vjeshtë të vitit 1995.
109

Evolucioni i konfliktit
Evolucioni i konfliktit dhe procesi që kulminoi me nënshkrimin e Marrëveshjes së Bosnjës për Paqe ishin të gjata dhe të stërzgjatura. Veprimet suksesive të ndërmarra nga Aleanca në mbështetje të Kombeve të Bashkuara midis viteve 1992 dhe 1995 jepen kronologjikisht më poshtë. Gjatë gjithë kësaj periudhe, NATO udhëhoqi planifikimin për raste të papritura për një gamë opcionesh për t’i mbështetur aktivitetet e OKB-së që lidheshin me konfliktin. Planet për raste të paparapara i ofroheshin OKB-së për imponimin e zonës së ndaluar të fluturimeve mbi Bosnjë e Hercegovinë; për themelimin e zonave për ndihmë dhe të territoreve të sigurta për civilët në Bosnjë; dhe për mënyrat për të parandaluar përhapjen e konfliktit në Kosovë dhe në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë1. Planet për raste të paparapara poashtu u vunë në disponim për mbrojtjen e ndihmës humanitare, për monitorimin e armëve të rënda, dhe për mbrojtjen e forcave të OKB-së në terren. Korrik 1992 Anijet e NATO-s që i përkisnin Forcës së Përhershme Detare të Aleancës për Mesdhe, të ndihmuara nga Aeroplanët Patrullues Detarë (MPA) të NATO-s, filluan operacionet monitoruese në Adriatik. Këto operacione u ndërmorën në mbështetje të embargos së armëve të OKB-së kundër të gjitha republikave të ish-Jugosllavisë (Rezoluta e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (UNSCR) 713) si dhe të sanksioneve kundër Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbia dhe Mali i Zi) (UNSCR 757). Tetor 1992 Aeroplanët që i takonin Avionëve për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim dhe Sistem Kontrolli të NATO-s (AWACS) filluan operacionet monitoruese në mbështetje të UNSCR-së 781, e cila themelonte zonën e ndaluar të fluturimeve mbi Bosnjë e Hercegovinë. Të dhënat rreth cenimit të mundshëm të zonës së ndaluar për fluturime i përcilleshin autoriteteve të OKB-së në baza të rregullta. Nëntor 1992 Si zgjerim i operacioneve monitoruese detare, forcat e NATO-s dhe WEU-së në Adriatik filluan operacionet e vënies në fuqi në mbështetje të sanksioneve dhe të embargos të imponuara nga OKB (UNSCR 787). Operacionet nuk ngushtoheshin më vetëm në regjistrimin e cenimeve por përfshinin ndalimin, inspektimin dhe thyerjen e rrugës së anijeve kur kërkohej kjo.

1

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

110

Mars 1993 Më 31 mars Këshilli i Sigurimit të OKB-së aprovoi Rezolutën 816, e cila autorizonte vënien në fuqi të ndalimit të fluturimit mbi Bosnjë e Hercegovinë dhe e zgjeroi ndalimin për të mbuluar të gjitha fluturimet e mjeteve me krihë të fiksuar dhe me krihë rrotullues përveç atyre që ishin autorizuar nga UNPEOFOR-i. Prill 1993 Një operacion i NATO-s i vënies në fuqi (Moho Fluturimin) filloi më 12 prill. Fillimisht involvonte nja 50 aeroplanë luftarakë dhe të vëzhgimit (më vonë ky numër u rrit në mbi 200) nga kombe të ndryshme të Aleancës, të cilët fluturonin nga bazat ajrore në Itali dhe nga aeroplan-bartësit në Adriatik. Deri në dhjetor të vitit 1995, pothuaj 100 000 fluturime ishin bërë nga aeroplanët luftarakë dhe ata mbështetës. Qershor 1993 Në një sesion të përbashkët të Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe Unionit Evropian Perëndimor më 8 qershor, një koncept i kombinuar operacionesh NATO/WEU u aprovua për vënien në fuqi të embargos së armëve të OKB-së në Adriatik. Operacioni rezultues (Roja e Mprehtë) përfshinte një rregullim të një komande dhe kontrolli të përbashkët nën autoritetin e Këshillave të të dy organizatave. Kontrolli operacional i Task Forcës së kombinuar NATO/WEU delegohej, përmes Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë (SACEUR) të NATO-s, te Komandanti i Forcave Aleate Detare për Evropën Jugore (COMNAVSOUTH) në Napoli. Gjatë operacionit të vënies në fuqi përafërsisht 74 000 anije janë sfiduar nga forcat e NATO-s dhe të WEU-së, gati 6 000 janë inspektuar në det dhe mbi 1 400 janë detyruar ta thyejnë rrugën dhe janë inspektuar në port. Nuk janë raportuar anije që e kanë thyer embargon, edhe pse gjashtë janë përpjekur ta bëjnë këtë dhe janë ndaluar. Me përfunidimin e embargos së armëve të OKB-së më 18 qershor 1996, Operacioni Roja e Mprehtë është pezulluar. Këshillat e NATO-s dhe WEU-së deklaruan se të dy organizatat ishin të gatshme ta rifillonin atë, në përputhje me UNSCR 1022, nëse sanksonet e OKB-së do të imponoheshin. Gusht 1993 Një numër vendimesh u morën në Këshillin e Atlantikut të Veriut, pas adoptimit të një rezolute nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së lidhur me mbrojtjen e përgjithshme të Rajoneve të Sigurta (UNSCR 836). Më 2 gusht, përballë sulmeve të vazhdueshme, u arrit pajtimi të bëheshin përgatitje të menjëhershme për ndërmarrjen e masave më të forta kundër atyre që janë përgjegjës, duke përfshirë goditjet nga ajri, nëse vazhdonte ngulfatja e Sarajevës dhe e rajoneve të tjera dhe nëse nuk ndërpritej ndërhyrja me
111

ndihmën humanitare për regjionin. Autoritetet Ushtarake të NATO-s morën për detyrë t’i skiconin opcionet për goditje nga ajri, në koordinim të ngushtë me UNPROFOR-in. Më 9 gusht, Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi në sërë “Opcionesh Operacionale për Goditje nga Ajri në Bosnjë e Hercegovinë” të rekomanduara nga Komiteti Ushtarak i NATO-s. Këto opcione adresonin procesin e identifikimit të caqeve si dhe aranzhmanet e komandës dhe kontrollit NATO/WEU për goditje nga ajri. Janar 1994 Në Samitin e Brukselit, liderët e Aleancës rikonfimuan gatishmërinë e tyre për të kryer goditjet nga ajri me qëllim që të pengohet ngulfatja e Sarajevës dhe e Rajoneve të Sigurta të tjera si dhe të rajoneve të rrezikuara në Bosnjë e Hercegovinë. Shkurt 1994 Më 9 shkurt, Këshilli i Atlantikut të Veriut, duke iu përgjigjur një kërkese të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, autorizoi Komandantin e Forcave Aleate për Evropën Jugore (CINCSOUTH) t’i niste goditjet nga ajri - me kërkesën e OKB-së - kundër artilerisë dhe pozicioneve të mortajave në Sarajevë dhe rreth saj të përcaktuara nga UNPROFOR-i si përgjegjëse për sulme ndaj caqeve civile në atë qytet. Këshilli gjithashtu vendosi që të gjitha armët e rënda duhej të tërhiqeshin nga një zonë përjashtuese 20 kilometërshe rreth Sarajevës ose të vendoseshin nën kontrollin e UNPROFOR-it brenda 10 ditësh. Pas skadimit të periudhës 10 ditëshe, armët e rënda të cilësdo palë që do të gjendeshin brenda zonës përjashtuese do t’u nënshtroheshin goditjeve nga ajri, përveç nëse ato do të jenë nën kontrollin e UNPROFOR-it. Më 28 shkurt, katër aeroplanë lufte që po e cenonin zonën e ndaluar për fluturime mbi Bosnjë e Hercegovinë u goditën dhe u rrëzuan nga aeroplanët e NATO-s në angazhimin e parë ushtarak të ndërmarrë ndonjëherë nga Aleanca. Prill 1994 Pas një kërkese nga OKB, aeroplanët e NATO-s ofruan mbështetje të afërt ajrore më 10-11 prill për të mbrojtur personelin e OKB-së në Gorazhde, të caktuar nga OKB si Rajon i Sigurt. Më 22 prill, në përgjigje të një kërkese nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së për ta ndihmuar OKB-në në përpjekjet e saj për t’i dhënë fund rrethimit të Gorazhdes dhe për të mbrojtur të tjerat Rajone të Sigurta, Këshilli i Atalnatikut të Veriut njoftoi se goditjet ajrore do të fillonin nëse sulmet e serbëve të Bosnjës nuk do të ndërpriteshin menjëherë. Më 24 prill, forcat serbe të Bosnjës ishin tërhequr tre kilometra nga qendra e Gorazhdes dhe konvojet me ndihmë humanitare dhe ekipet
112

mjekësore u lejuan të futeshin në qytet. Këshilli deklaroi se goditjet nga ajri do të lansoheshin kundër armëve të rënda të mbetura të serbëve të Bosnjës brenda Zonës Përjashtuese 20 kilometërshe rreth qendrës së Gorazhdes nga 27 prilli. Gaditjet nga ajri poashtu u autorizuan në Rajonet e tjera të Sigurta të caktuara nga OKB (Bihaq, Srebrenicë, Tuzëll, dhe Zepë) nëse do të sulmoheshin nga armë të rënda nga cilado largësi. Këto rajone mund të bëheshin poashtu Zona Përjashtuese nëse, sipas gjykimit të Komandantëve Ushtarakë të NATO-s dhe OKB-së, kishte koncentrim apo lëvizje të armëve të rënda brenda një radiusi prej 20 kilometrash rreth tyre. Korrik1994 Autoritetet ushtarake të NATO-s u ngarkuan me detyrën për të ndërmarrë plane kontingjente për të ndihmuar forcat e OKB-së në tërheqjen nga Bosnja e Hercegovina dhe/ose Kroacia nëse kjo bëhej e pashmangshme. Gusht 1994 Më 5 gusht, me kërkesën e UNPROFOR-it, aeroplanët e NATO-s sulmuan një cak brenda Zonës Përjashtuese të Sarajevës. Ishte arritur pajtimi nga NATO dhe UNPROFOR-i të jepej urdhëri për këtë aksion pasi që ishin grabitur armë nga një pikë për mbledhjen e armëve afër Sarajevës. Shtator 1994 Më 22 shtator, pas një sulmi të serbëve të Bosnjës mbi një automjet të UNPROFOR-it afër Sarajevës, aeroplanët e NATO-s kryen një goditje nga ajri kundër një tanku të serbëve të Bosnjës me kërkesën e UNPROFOR-t. Nëntor 1994 Më 19 nëntor, duke zbatuar UNSCR 958, Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi zgjerimin e Mbështetjes së Afërt Ajrore për të përfshirë Kroacinë për mbrojtjen e forcave të OKB-së në atë vend. Aeroplanët e NATO-s sulmuan aeroportin e Udbinës në pjesën e Kroacisë që mbahej nga serbët, në përgjigje të sulmeve që bëheshin nga ai aeroport kundër caqeve në rajonin e Bihaqit të Bosnjë e Hercegovinës. Më 23 nëntor, pas sulmeve të lansuara nga një bazë raketash tokë-ajër në jug të Otokut (Bosnjë e Hercegovina veri-perëndimore) mbi dy aeroplanë të NATO-s, u kryen goditje nga ajri kundër radarëve të mbrojtjes në atë rajon. Maj 1995 Pas cenimeve të Zonave Përjashtuese dhe granatimit të Rajoneve të Sigurta, forcat e NATO-s kryen goditje nga ajri më 25 dhe 26 maj kundër depove të municionit të serbëve të Bosnjës në Pale. Rreth 370 paqeruajtës të OKB-së në Bosnjë u morën peng dhe pastaj u përdorën si mburojë njerëzore në caqet e mundshme për të penguar goditjet e mëtejshme nga ajri.
113

Më 30 maj, Ministrat e Jashtëm të NATO-s të cilët takoheshin në Nordwijk, Holandë, gjykuan eskalimin e dhunës në Bosnjë dhe aktet armiqësore kundër personelit të OKB-së nga serbët e Bosnjës. Qershor 1995 Planet për një operacion të prirë nga NATO për të ndihmuar tërheqjen e forcave të OKB-së u aprovuan në mënyrë provizore në Këshillin e Atlantikut të Veriut. Aleanca shprehu shpresën se planifikimi dhe përgatitjet e saj do të shërbënin të ngulitnin praninë e vazhdueshme të OKB-së në këtë rajon. Deri më 18 qershor, pjesa e mbetur e pengjeve të OKB-së ishte liruar. Forcat paqeruajtëse të OKB-së të cilat ishin izoluar në pikat e tubimit të armëve rreth Sarajevës ishin tërhequr. Korrik 1995 Më 11 korrik, OKB kërkoi mbështetje të afërt ajrore për të mbrojtur paqeruajtësit e OKB-së të kërcënuar nga forcat serbe të Bosnjës që po avanconin në Rajonin e Sigurt të Srebrenicës të deklaruar nga OKB. Nën kontrollin e OKB-së, caqet e identifikuara nga OKB u sulumuan nga aeroplanët e NATO-s. Megjithë mbështetjen ajrore të NATO-s, Rajoni i Sigurt i Srebrenicës ra në duart e forcave serbe të Bosnjës. Rajoni i Sigurt i Zepës aty afër u shkel nga forcat serbe të Bosnjës pak kohë më pas. Më 25 korrik, Këshilli i Atlantikut të Veriut autorizoi planifikim ushtarak që synonte sprapsjen e një sulmi në Rajonin e Sigurt të Gorazhdes, dhe përdorimin e fuqisë ajrore të NATO-s nëse ky rajon i sigurt kërcënohej apo sulmohej. Gusht 1995 Më 1 gusht, Këshilli mori vendime të ngjashme që synonin sprapsjen e sulmeve në Rajonet e Sigurta të Sarajevës, Bihaqit dhe Tuzllës. Më 4 gusht aeroplanët e NATO-s kryen goditje nga ajri kundër radarëve të mbrojtjes ajrore të serbëve të Kroacisë afër aeroportit të dhe Kninit në Kroaci. Më 30 gusht, pas sulmeve të vazhdueshme nga artileria e serbëve të Bosnjës mbi Sarajevë, aeroplanët e NATO-s filluan një seri goditjesh nga ajri kundër caqeve ushtarake të serbëve të Bosnjës në Bosnjë, me mbështetjen e Forcave për Reagim të Shpejtë të OKB-së në Majen Igman. Operacionet ajrore filluan pasi që komandantët ushtarakë të OKB-së erdhën në përfundim se një sulm me mortajë dy ditë më heret në Sarajevë kishte ardhur nga pozicionet e serbëve të Bosnjës. Për operacione u arrit vendimi bashkërisht nga Kryekomandanti i Forcave Aleate për Evropën Jugore (CINCSOUTH) dhe nga Komandanti i Forcave Paqësore të OKB-së, në përputhje me autoritetin që u ishte dhënë sipas Rezolutës 836 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, në linjë me vendimet e
114

Këshillit të Atlantikut të Veriut të 25 korrikut dhe 1 gushtit të vitit 1996 të përfillura nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së. Objektivat e përbashkët të NATO-s dhe të OKB-së ishin të zvogëlohej kërcënimi ndaj Rajonit të Sigurt të Sarajevës dhe të sprapseshin sulmet e mëtejshme atje apo në cilindo Rajon të Sigurt; të bëhej tërheqja e armëve të rënda të serbëve të Bosnjës nga e tërë Zona Përjashtuese rreth Sarajevës; dhe të sigurohej liri e plotë e lëvizjes për forcat e dhe personelin e OKB-së dhe për organizatat joqeveritare, si dhe përdorimi i pakufizuar i Aeroportit të Sarajevës. Shtator 1995 Më 20 shtator, Komandantët e Forcave të NATO-s dhe të OKB-së erdhën në përfundim se serbët e Bosnjës u ishin përmbajtur kushteve të parashtruara nga OKB-ja dhe goditjet ajrore u ndërprenë. Ata theksuan se çfarëdo sulmi mbi Zonën Përjashtuese të Sarajevës, apo ndërhyrja në lirinë e lëvizjes apo në funksionimin e aeroportit të Sarajevës, do të hetohej dhe do të mund të rifillonin goditjet ajrore. Tetor 1995 Më 4 tetor, tri raketa u aktivizuan nga aeroplanët e NATO-s mbi bazat e radarëve të serbëve të Bosnjës në dy lokacione të ndryshme pasi që radari kundër ajror ishte kyçur mbi aeroplanët e Aleancës. Më 9 tetor, në përgjigje të një kërkese për mbështetje ajrore nga forcat paqësore të OKB-së që ishte granatuar me artileri të serbëve të Bosnjës për të dytën ditë rresht, aeroplanët e NATO-s sulmuan një Komandë të Armatës Serbe të Bosnjës dhe bunkerin e Kontrollit, afër Tuzllës. Nëntor 1995 Derisa prospektet për paqe në Bosnjë po përmirësoheshin, Aleanca rikonfirmoi gatishmërinë e saj për të ndihmuar zbatimin e planit të paqes. Përgatitjet ishin shtuar për një forcë të prirë nga NATO për të zbatuar aspektet ushtarake të marrëveshjes së paqes. Më 21 nëntor, Marrëveshja për Paqe e Bosnjës midis Republikës së Bosnjë e Hercegovinës, Republikës së Kroacisë dhe Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbia dhe Mali i Zi) u fillua në Dejton, Ohajo (SHBA). Konkludimi i Marrëveshjes për Paqe i mundësoi Këshillit të Sigurimit të OKB-së t’i pezullonte sanksionet dhe t’i jepte fund embargos së armëve, nëse do të plotësoheshin disa kushte (UNSCR 1021). Imponimi i sanksioneve nga NATO dhe WEU u ndërprit më 22 nëntor 1995 por mund të rifillonte nëse nuk do të plotësoheshin kushtet e OKB-së. Dhjetor 1995 Marrëveshja për Paqe e Bosnjës u nënshkrua në Paris më 14 dhjetor.
115

Operacioni i imponimit i NATO-s (Moho Fluturimin), i filluar në prill të vitit 1993, përfundoi. Më 15 dhjetor, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi UNSCR 1031, që bartte autoritetin për operacione të tilla nga OKB te NATO nga 20 dhjetori dhe që i jepte NATO-s një mandat për të zbatuar aspektet ushtarake të Marrëveshjes së Paqes. Hapësira ajrore mbi Bosnjë e Hercegovinë pastaj kontrollohej nga Forca Implimentuese (IFOR) (shih më poshtë) si pjesë e detyrës së saj. Këshilli i Atlantikut të Veriut gjithashtu vendosi që, në përputhje me Rezolutën 1037 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Operacioni Përpjekja e Përbashkët duhej të ofronte mbështetje të afërt ajrore në regjionin e Sllavonisë Lindore (UNTAES). Kontrolli i hapësirës ajrore mbi Bosnjë e Hercegovinë dhe provizioni i mbështetjes së afërt ajrore për UNTAES vazhduan nën Forcën Stabilizues (SFOR) e cila e pasoi IFOR-in më 20 dhjetor 1996. Provizioni i mbështetjes së afërt ajrore përfundoi në janar të vitit 1998 me mbarimin e mandatit të UNTAES.

Forca Implimentuese e prirë nga NATO (IFOR)
Struktura komanduese e IFOR-it
Siç është paraparë në Aneksin 1A të Marrëveshjes së Paqes, Operacioni Përpjekja e Përbashkët ishte operacion i prirë nga NATO nën drejtimin dhe kontrollin politik të Këshillit të Atlantikut të Veriut të Aleancës. Forca Implimentuese (IFOR) kishte strukturë komanduese të unifikuar. Autoriteti i përgjithshëm ushtarak ishte në duart e Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë (SACEUR), në atë kohë Gjenerali Xhorxh Xhuluan (George Joulwan). Gjenerali Xhuluan caktoi Admiralin Lejton-Smith (Leighton-Smith) (Kryekomandant i NATO-s për Komandën e Jugut (CINCSOUTH)) si Komandantin e parë në Teatër të IFOR-it (COMIFOR). Në nëntor të vitit 1996, kur Shtabi i IFOR-it u transferuar nga Forcat Aleate për Evropën Jugore(AFSOUTH) te Forcat Aleate Tokësore për Evropën Qendrore (LANDCENT), Gjenerali Krauç (Crouch) u bë Komandant në Teatër. Ai u zëvendësua nga Gjenerali Shinseki në korrik të vitit 1997. Detajet e strukturës së pastajme komanduese të IFOR-it dhe të forcës që pasoi, SFOR-it, jepen në uebsajtin e SFOR-it (www.nato.int.sfor).

Gurshënuesit kryesorë të IFOR-it
Një Forcë Paraprirëse Mundësuese prej 2 600 trupash filloi dislokimin në Bosnjë dhe Kroaci më 2 dhjetor 1995. Ata kishin për detyrë të themelonin
116

shtabet, komunikimet dhe logjistikën e domosdoshme për të pranuar trupën kryesore prej 60 000 trupash të IFOR-it që po dislokoheshin në rajon. Dislokimi i forcës kryesore u aktivizua më 16 dhjetor, pas aprovimit final nga Këshilli i Atlantikut të Veriut të Planit të Operacionit (OPLAN) dhe Rezolutës 1031 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së të datës 15 dhjetor që autorizon misionin e IFOR-it. Bartja e autoritetit nga Komandanti i Forcave të Paqes të OKB-së te Komandanti i IFOR-it u bë më 20 dhjetor, 96 orë pas aprovimit të Këshillit të NATO-s të dislokimit kryesor. Po atë ditë, të gjitha forcat e NATO-s dhe jashtë NATO-s që merrnin pjesë në operacion u futën nën komandën dhe/ose kontrollin e Komandantit të IFOR-it. Deri më 19 janar, 30 ditë pas dislokimit të IFOR-it (D+30), Palët e Marrëveshjes kishin tërhequr forcat e tyre nga zona e ndarjes të cilësdo anë të vijës ku ishte arritur pajtimi për armëpushim. Që nga 3 shkurti (D+45), të gjitha forcat ishin tërhequr nga rajonet që duhej të transferoheshin. Transferi i territorit midis entiteteve të Bosnjës u kompletua deri më 19 mars (D+90), dhe një zonë e re e ndarjes u themelua përgjatë vijave të kufiriit midis entiteteve Sipas termave të Marrëveshjes së Paqes, të gjitha armët e rënda dhe të gjitha forcat duhej të ishin në pika të grumbullimit ose duhej të demobilizoheshin deri më 18 prill (D+120). Kjo paraqiste gurëshënuesin e fundit në aneksin ushtarak të Marrëveshjes së Paqes. Problemet teknike pengonin Palët e Marrëveshjes së Paqes për të kompletuar tërheqjen dhe demobilizimin apo grumbullimin e armëve të rënda dhe të forcave brenda afatit të caktuar. Ndërkaq më 27 qershor 1996, afati i reviduar i caktuar nga Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Evropë (SACEUR), grumbullimi i armëve të rënda u kompletua.

Implimnetimi civil
Për të arritur paqe të qëndrueshme në Bosnjë e Hercegovinë, zbatimi i plotë i aspekteve civile të Marrëveshjes së Paqes është poashtu thelbësor. Me zabitimin e aspektit ushtarak të Marrëveshjes, IFOR-i kontribuoi në krijimin e një mjedisi të sigurt që çonte nga rindërtimi civil dhe politik. Gjithashtu ofroi ndihmë të ndjeshme për detyra civile brenda kufijve të mandatit të vet dhe resurseve që kishte në disponim. Forca Implimentuese punonte ngusht me Zyrën e Përfaqësuesit të Lartë (OHR), me Task Forcën Ndërkombëtare të Policisë (IPTF), me Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (ICRC), me Komisionerin e Lartë për Refugjatë të OKB-së (UNHCR) me Organizarën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) me Tribunalin Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë (ICTY) dhe me shumë organizata të tjera,
117

duke përfshirë më se 400 organizata joqeveritare aktive në rajon. U ofronte mbështetje dhe lehtësi të ndryshme këtyre organizatave, si akomodim emergjent, trajtim mjekësor dhe evakuim, riparime dhe bartje të automjeteve, si dhe ndihmë në transport, informim dhe këshilla sigurie, dhe mbështetje tjetër logjistike. IFOR gjithashtu i jepte ndihmë të një shtrirjeje të gjerë OSBE-së, duke asistuar në detyrën e kësaj organizate për përgatitjen, mbikëqyrjen dhe monitorimin e zgjedhjeve që u mbajtën më 14 shtator 1996. Pas këtyre zgjedhjeve, IFOR-i i ofronte mbështetje Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë duke ndihmuar palët në ndërtimin e institucioneve të reja të përbashkëta. Inxhinjerët ushtarakë të IFOR-it qenë në gjendje të riparonin dhe të hapnin më se 50 për qind të rrugëve në Bosnjë e Hercegovinë, dhe të rindërtonin apo të riparonin mbi 60 ura, duke përfshirë ato që e lidhnin vendin me Kroacinë. Ata poashtu u invovluan në deminimin dhe riparimin e hekurudhave dhe në hapjen e aeroporteve për trafik civil, në restaurimin e furnizimit me gaz dhe energji elektrike, në rindërtimin e shkollave dhe spitaleve, dhe në restaurimin e aseteve kyçe të telekomunikimit.

Forca Stabilizuese e prirë nga NATO (SFOR)
Nga IFOR-i te SFOR-i
Pas mbajtjes paqësore të zgjdhjeve të shtatorit 1996 në Bosnjë, IFOR-i e kishte kompletuar me sukses misionin e vet. Mirëpo, ishte e qartë se shumë kishte mbetur të arrihej në anën civile dhe se mjedisi do të vazhdonte të mbetej potencialisht jostabil dhe i pasigurt. Një javë pas zgjedhjeve, në një mbledhje joformale në Bergen, Norvegji, Ministrat e Mbrojtjes të NATO-s erdhën në përfundim se Aleanca kishte nevojë të rivlerësonte sesi mund të vazhdonte të ofronte ndihmë për themelimin e një mjedisi të sigurt pas përfundimit të mandatit të IFOR-it në dhjetor të vitit 1996. Një muaj më vonë, Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi udhëzime të detajuara politike që të ndërmirrej një studim nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s për opcionet e sigurisë pas IFOR-it. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 1996, një plan dy-vjeçar konsolidimi u themeleua në Paris dhe u elaborua në Londër nën kujdesin e Këshillit për Implimentimin e Paqes të themeluar sipas Marrëveshjes së Paqes. Në bazë të këtij plani dhe të studimit të vet të Aleancës të opcioneve të sigurisë, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të NATO-s erdhën në përfundim se një prani e zvogëluar ushtarake ishte e nevojshme për të ofruar stabilitetin e domosdoshëm për konsolodimin e paqes. Ata u pajtuan se NATO duhej të organizonte një Forcë Stabilizuese (SFOR), e
118

cila u aktivizua më pas më 20 dhjetor 1996, ditën kur mbaronte mandati i IFOR-it.

Roli dhe mandati i SFOR-t
Sipas Rezolutës 1088 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së të 12 dhjetorit 1996, Forca Stabilizuese ishte e autorizuar t’i zbatonte aspektet ushtarake të Marrëveshjes së Paqes si pasuese legale e IFOR-it, duke operuar sipas Kapitullit VII të Kartës së OKB-së (imponimi i paqes). Rregullat e angazhimit të miratuara për SFOR-in ishin të njëjtat si për IFOR-in, që autorizonin përdorim force të fuqishme po qe e domosdoshme që SFOR-i të kompletonte misionin e vet dhe ta mbronte veten. Detyra primare dhënë SFOR-it ishte të kontribuonte për mjedisin e sigurt të domosdoshëm për konsolidimin e paqes. Detyrat specifike të saj përfshinin: • sprapsjen apo parandalimin e rifillimeve të armiqësive apo të kërcënimeve të reja të paqes; • konsolidimin e të arriturave të IFOR-it dhe përkrahjen e një klime në të cilën procesi i paqes mund të vazhdonte të ecte përpara; • dhënien e ndihmës selektive organizatave civile, brenda mundësive të saj. Ajo gjithashtu qëndronte e gatshme për t’u dhënë ndihmë emergjente forcave të OKB-së në Sllavoninë Lindore. Madhësia e SFOR-it, me rreth 31 000 trupa në Bosnjë, ishte rreth gjysma e asaj të IFOR-it. Duke vazhduar mbi përfilljen e përgjithshme të termave të Marrëveshjes së Paqes të arritur gjatë misionit të IFOR-it, forca me madhësi më të vogël ishte në gjendje të përqendrohej në zbatimin e të gjitha provizioneve të Aneksit 1A të Marrëveshjes së Paqes. Kjo ngërthente: • stabilizimin e mjedisit të tanishëm të sigurt në të cilin autoritetet lokale dhe nacionale dhe organizatat e tjera ndërkombëtare të mund të punonin, dhe • dhënien ndihmë agjencive të tjera (mbi bazën selektive dhe të përcaktimit për shkak të numrit të zvogëluar të forcave në disponim). NATO parashikoi një mision 18-muajsh për SFOR-in, duke u bërë vështrim niveleve të forcave pas 6 dhe 12 muajsh për të mundësuar që fokusi të lëvizte nga stabilizimi te sprapsja, me pikëpamje që misioni të kompletohej në qershor të vitit 1998. Vështrimi gjashtë-mujor në qershor të vitit 1997 erdhi në përfundim se, me përjashtim të një rirreshtimi të forcave gjatë zgjedhjeve komunale në shtator, ndryshime të tjera të rëndësishme nuk do të ndodhnin
119

rreth madhësisë dhe aftësive të SFOR-it derisa Këshilli i Atlantikut të Veriut, në konsultim me kontributorët e SFOR-it jashtë NATO-s, të ndërmerrte një vlerësim të thukët të situatës së sigurisë në Bosnjë e Hercegovinë pas zgjedhjeve.

Struktura komanduese e SFOR-it
Forca Stabilizuese ka komandë të unifikuar dhe është një operacion i prirë nga NATO nën drejtimin dhe kontrollin politik të Këshillit të Atlantikut të Veriut të Aleancës, ashtu siç parashihet me Aneksin 1 të Marrëveshjes së Paqes. Autoriteti i përgjithshëm ushtarak është në duart e Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë (SACEUR) të NATO-s.

Pjesëmarrja e kombeve jashtë NATO-s
Çdo komb i NATO-s që ka forca të armatosura dha trupa për SFOR-in, ashtu siç ishte rasti edhe me IFOR-in. Islanda, i vetmi vend i NATO-s pa forca të armatosura, ofroi mbështetje mjekësore. Të gjitha 18 kombet jashtë NATO-s që morën pjesë në IFOR gjithashtu morën pjesë edhe në SFOR, gjegjësisht, Shqipëria, Austria, Bullgaria, Republika Çeke, Estonia, Finlanda, Hungaria, Latvia, Lituania, Polonia, Rumania, Rusia, Suedia dhe Ukraina - që të gjitha vende të Partneritetit për Paqe - plus Egjipti2, Jordani2, Malejzia dhe Maroku2. Edhe katër vende të tjera (Argjentina, Irlanda, Sllovakia dhe Sllovenia) gjithashtu i janë bashkuar SFOR-it, duke e sjellë gjithsej numrin e vendeve pjesëmarrëse jashtë NATO-s në 22. Kombet jashtë NATO-s janë inkorporuar në operacion mbi të njëjtën bazë si dhe forcat nga vendet anëtare të NATO-s. Rregullime të veçanta vlejnë për forcat ruse që marrin pjesë në SFOR por, në përgjithësi, të gjitha forcat pjesëmarrëse i marrin urdhërat nga Komandanti i SFOR-it përmes shtabit shumëkombësh divizional. Shtabi i SFOR-it në Sarajevë ka personel nga 25 vende nga NATO dhe jashtë saj. Vendet kontributore jashtë NATO-s kanë oficerë të ndërlidhjes në SHAPE dhe janë involvuar në planëzimin e operacioneve dhe në gjenerimin e forcave të nevojshme përmes Qendrës Ndërkombëtare të Koordinimit. Në shtabin e NATO-s, vendet kontributore jashtë NATO-s konsultohen për pika kyçe dhe kanë rastin të shprehin pikëpamjet e veta apo t’u bashkohen vendimeve të Këshillit të Atlantikut të Veriut. Mekanizmi kryesor për konsultim politik midis vendeve kontributore ishte ai që quhej formati “NAC+N” (të cilit tani i referohemi si “EAPC(SFOR)”), që përbëhet nga takimi i Këshillit të Atlantikut të

2

Pjesëmarrës në Dialogun Mesdhetar të NATO-s.

120

Veriut me vendet kontributore jashtë NATO-s. Konsultimi me kontributorët e NATO-s gjithashtu është bërë në kontekstin e takimeve të EAPC-së dhe të Grupit për Koordinimin e Politikës (PCG) në formatin SFOR. Pjesëmarrja nga vendet jashtë NATO-s jo vetëm i kontribuon kryerjes së misionit të SFOR-it por ka rëndësi edhe më të gjerë. U ofron të gjitha forcave pjesëmarrëse të Vendeve të Partneritetit përvojën e operimit me forcat e NATO-s dhe dëshmon se vendet e NATO-s dhe jashtë NATO-s mund të punojnë për së afërmi së bashku në një operacion të prirë nga NATO në kërkim të paqes. Kjo ka një ndikim të gjerë në regjion dhe i kontribuon sigurisë së shtuar në gjithë Evropën dhe më larg.

Aspektet civile
Zbatimi plotë i aspekteve civile të Marrëveshjes së Paqes vazhdon të jetë faktor thelbësor në ndërtimin e bazës për një paqe të qëndrueshme. Ashtu si dhe Forca Implimentuese, edhe Forca Stabilizuese sjell ndihmë për detyrat civile, por, me më pak forca në disponim, asaj i duhet t’i shikojë prioritetet dhe t’i zbatojë ato në mënyrë selektive. Sipas drejtimit të Këshillit të Atlantikut të Veriut, SFOR-i ofroi mjedis të sigurt për zgjedhjet komunale që u mbajtën në shtator të vitit 1997. Dha gjithashtu forma të tjera të mbështetjes për OSBE-në në përgatitjen dhe udhëheqjen e këtyre zgjedhjeve. Vazhdon ta mbështesë OSBE-në në rolin e saj të asistimit të palëve për zbatimin e marrëveshjeve të arritura mbi Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë dhe të Kontrollimit Sub-regjional të Armatimit. Kjo e fundit kufizon mbajtjen e armëve të rënda nga palët me qëllim të eliminimit të rrezikut të një gare sub-regjionale në armatim dhe për të sjellë një zvogëlim të përgjithshëm të armatimit të rëndë në rajon. Ndihma e drejtpërdrejtë për Zyrën e Parfaqësuesit të Lartë (OHR) ofrohet duke i lënë në disponim ekspertizën teknike dhe asistencën në telekomunikime dhe inxhinjeri, në transportin ajror dhe në asetet e përdorura për qëllime të informimit. Mbështetja e këtij lloji ofrohet në bazë rutinore. SFOR-i gjithashtu vazhdon ta mbështesë UNHCN-në në detyrat e saj të rregullimit të kthimit të refugjatëve dhe të të zhvendosurve. Këtë e bën duke ndihmuar të zbatohen procedurat e planifikuara për të lehtësuar kthimet në Zonën e Ndarjes, të negociuar midis organiztatave të ndryshme në fjalë dhe palëve të Marrëveshjes së Paqes, për shembull duke u siguruar se kurrfarë armësh përveç atyre të vetë SFOR-it të mos kthehen në Zonë. SFOR-i gjithahtu e mbështet UNHCR-në duke e vlerësuar infrastrukturën, mundësitë e banimit, faktorët ekonomikë dhe socialë në mbi 80 qytete. Informacioni pastaj ndahet me Qendrën për Informim të Riatdhesimit për të
121

ndihmuar mirëmbajtjen e datotekës mbi projektet e ndërlidhura me marrëveshjet për kthim. SFOR-i, ashtu si dhe paraardhesi i tij IFOR-i, vazhdon të punojë ngusht me Task Forcën Policore Ndërkombëtare të OKB-së (IPTF) përmes vëzhgimit, komunikimeve dhe transportit, dhe duke ofruar siguri për aktivitetet e saj. Ekipi i SFOR-it për vënien e ligjit në fuqi vazhdon të ofrojë ndihmë teknike për IPTF-në dhe mbështet zbatimin e politikës së pikave të kontrollit të IPTF-së. Zbatimi i Marrëveshjes së Arbitrimit të Bërçkos të 15 shkurtit 1997 gjithashtu mbështetet nga SFOR-i duke sjellë mjedis sigurie në Bërçko dhe përreth dhe duke mbështetur Mbikëqyrësin e Bërçkos, Task Forcën Policore Ndërkombëtare, UNHCR-në dhe agjencitë e tjera të involvuara në zbatimin e saj. Ndihma që tashmë i jepej nga IFOR-i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) vazhdon edhe me SFOR-in. Kjo përfshin kujdesin ndaj sigurisë dhe mbështetjen logjistike të ekipeve hetuese të ICTY-së, dhe vëzhgimin dhe patrullimin tokësor të lokacioneve ku aludohet të ketë varreza masive. Këshilli i Atlantikut të Veirut ka autorizuar SFOR-in të ndalojë dhe të transferojë në ICTY individët e akuzuar për krime lufte kur personeli i SFOR-it të vijë në kontakt me ta gjatë kryerjes së detyrave të tyre. Një numër individësh të tillë janë paraburgosur dhe menjëherë janë transferuar në jurisdikcionin e ICTY-së në Hagë. Disa individë të akuzuar janë dorëzuar vetë vullnetarisht. Ndihma për zbatimin civil ofrohet nga forcat lokale dhe nga Task Forca Civile-Ushtarake (CMTF) e SFOR-it. CMTF, me seli në Sarajevë, përbëhet prej përafërsisht një personeli 350 ushtarakësh. Fillimisht e përbërë nga rezervat e Armatës së SHBA-së, Task Forca mëpastaj u bë shumënacionale. Persopneli i CMTF-së ka shkathtësi civile të lartë dhe të nivelit të mesëm në 20 fusha funksionale, duke përfshirë ligjin, ekonominë dhe financat, bujqësinë, industrinë, komercialen dhe biznesin, inxhinjerinë e strukturimit, transportimin, shërbimet, banimin dhe shërbimet sociale (shkollimin, shëndetin publik etj.), çështjet kulturore, qeverisjen, menaxhmentin dhe shkëncën politike.

122

ÇUARJA MË TEJ E PROCESIT TË PAQES BOSNJË E HERCEGOVINË
Vazhdimi i pranisë shumëkombëshe të prirë nga NATO

Në dhjetor të vitit 1997, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të NATO-s morën një numër vendimesh shtesë lidhur me zbatimin e Marrëveshjes së Paqes në Bosnjë e Hercegovinë. Duke e ditur brishtësinë e paqes, me gjithë të arriturat pozitive në disa fusha, ata përsëritën angazhimin e NATO-s për themelimin e një shteti të vetëm demokratik dhe multietnik. Ata u duartrokitën masave që po merreshin nga Zyra e Parfaqësuesit të Lartë në Bosnjë për të lehtësuar zbatimin e Marrëveshjes së Paqes duke përdorur autoritetin e tij të plotë për të ndihmuar zgjidhjen e vështirësive përmes vendimeve obligative mbi çështje të identifikuara nga Këshilli për Implimentimin e Paqes. NAC poashtu ka vepruar mbi konsensusin që dilte në Këshillin e Implimentimit të Paqes dhe gjetiu mbi nevojën për një prani ushtarake për të vazhduar pas skadimit të mandatit të SFOR-it, dhe kërkoi që Autoritetet Ushtarake të NATO-s të prezantonin opcionet. Më 20 shkurt të vitit 1998, Këshilli lëshoi një deklaratë duke shpallur se, varësisht nga mandati i duhur nga OKB, NATO do të ishte e gatshme të organizonte dhe t’i printe një force shumëkombëshe në Bosnjë e Hercegovinë pas përfundimit të mandatit të tanishëm të SFOR-it në qershor të vitit 1998, dhe udhëzoi Autoritetet Ushtarake që të fillonin planëzimin e domosdoshëm. Forca e re do ta ruante emrin “SFOR” dhe të operonte mbi një bazë të ngjashme, në mënyrë që të sprapste përtëritjen e armiqësive dhe të ndihmonte për të krijuar kushtet e domosdoshme për zbatimin e aspekteve civile të Marrëveshjes së Paqes. Në të njëjtën kohë Këshilli projektoi një strategji kalimtare, që ngërthen vështrime të rregullta të niveleve të forcave dhe të zvogëlimeve progresive kur të bëhej e mundshme bartja e përgjegjësive te institucionet e përbashkëta kompetente, tek autoritetet civile dhe organet ndërkombëtare. Duke u nisur nga situata përgjithësisht stabile në Bosnjë e Hercegovinë, Këshilli i Atlantikut të Veriut i drejtoi Autoritetet Ushtarake të NATO-s në vjeshtë të vitit 1999 të ristrukturonin dhe të zvogëlonin madhësinë e Forcës Stabilizuese. Si rezultat i kësaj, nivelet e forcave që atëherë janë zvoglëuar në përafërisht 23 000 trupa. Këto forca vijnë nga 17 vende anëtare të NATO-s dhe 17 kombe jashtë NATO-s, midis tyre 12 vende Partnere, duke përfshirë kontingjentin rus prej 1 200 trupash. Për të ardhmen e parapashme, një prani e SFOR-it do të nevojitet për të siguruar mbajtjen e një mjedisi të sigurt dhe për
123

të sforcuar punën që po ndërmirret për të çuar përpara procesin e rindërtimit civil. Nuk ka pasur ndërkaq shenja inkurajuese të progresit në këtë kontekst. Kthimi i refugjatëve, dhe veçanërisht shkalla e kthimit spontan, u shtua në vititn 1999 dhe 2000 duke reflektuar besim në rritje midis popullatës se ata mund të kthehen në shtëpitë e veta të mëparshme dhe në fshatrat e tyre në një siguri relative. Për më tepër, rezultatet e zgjedhjeve komunale në prill të vitit 2000 treguan mbështetje të zvogëluar për partitë nacionaliste dhe një shtim në diversitetin politik. Një ngjarje tjetër që shërbeu për ta ndihmuar stabilitetin ishte demilitarizimi paqësor i Bërçkos. Me gjithë këto zhvillime pozitive, u shpreh pakënaqësi në takimin e Këshillit të Implimentimit të Paqes në Bruksel në maj të vitit 2000 me hapin e progresit në zbatimin e aspekteve civile të Marrëveshjes së Paqes dhe me faktin se, pas pesë vitesh, nuk ishte bërë më shumë progres në fusha kyçe. Këshilli për Implimentimin e Paqes shtroi tri fusha me prioritet: thellimin e reformës ekonomike, shtimin e kthimit të të zhvendosurve dhe të refugjatëve, dhe kujdesin ndaj institucioneve të përbashkëta demokratike të përgjegjshme. Si pjesë e procesit, Këshilli i Atlantikut të Veriut i ka dhënë detyrë SFOR-it që të ofrojë udhëzim dhe këshilla për Komitetin e Përhershëm mbi Çështjet Ushtarake (SCMM). Një referim i mëtejshëm rolit të SCMM-së i bëhet në pjesën në vazhdim. Më 11 nëntor 2000 u mbajtën zgjedhjet në Bosnjë e Hercegovinë. Një qeveri në nivel shtetëror më në fund u formua më 22 shkurt 2001 nga një numër partish të moderuara që u bashkuan për të formuar një Aleancë për Ndryshim. Kjo ishte qeveria e parë e cila nuk përfshinte partitë kryesore nacionaliste të të tri grupeve etinike në vend.

Aktivitetet e bashkëpunimit rreth sigurisë
INë dhjetor të vitit 1997, përveç vendimeve që lidheshin me SFOR-in, Këshilli inicoi një sërë veprimesh të mëtejshme të emërtuara si Aktivitetet e Bashkëpunimit rreth Sigurisë. Këto janë krejt të tjera nga operacionet e SFOR-it të planifikuara për të siguruar bindjen e të gjitha palëve ndaj aspekteve ushtarake të Marrëveshjes së Paqes të Dejtonit. Qëllimi është për të ngritur besimin dhe bashkëpunimin midis forcave të armatosura të Bosnjë e Hercegovinës dhe për të nxitur zhvillimin e praktikave demokratike dhe të mekanizmave të mbrojtjes qëndrore, siç është Komiteti i Përhershëm mbi Çështjet Ushtarake (SCMM). Një grup fillimor i Aktiviteteve të Bashkëpunimit rreth Sigurisë i përfillur nga Këshilli përfshinte organizimin e kurseve në shkollën e NATO-s në
124

Oberamergau të Gjermanisë për zyrtarët e Bosnjë e Hercegovinës për mbrojtjen ushtarake dhe civile. Këto kurse janë planifikuar për rë ndihmuar pajtimin, dialogun dhe të kuptuarit e ndërsjellë midis faksioneve të mëparshme të luftës brenda tri entiteteve që e përbëjnë vendin dhe të partive të tyre konstituente. Programi gjithashtu përfshinë vizita dhe seminare të planifikuara për të ndihmuar zyrtarët e mbrojtjes në Bosnjë e Hercegovinë që të familiarizohen me NATO-n dhe ta shtojnë të kuptuarit e tyre të rolit të bashkësisë ndërkombëtare në shtruarjen e themeleve për paqen e së ardhmes, për stabilitetin në vendin e tyre. Veç kësaj, një vlerësim është ndërmarrë për të mësuar sesi NATO do të mund të ndihmonte më së miri qeverinë e Bosnjë e Hercegovinës për t’i bërë institucionin e veta qëndrore të mbrojtjes, SCMM-në, plotësisht efektive. SCMM është një prej institucioneve të përbashkëta i paraparë me Marrëveshjen e Paqes së Dejtonit dhe është përgjegjëse për koordinimin e forcave të armatosura të Bosnjë e Hercegovinës. Përbëhet nga Presidentët e grupeve etnike brenda vendit, gjegjësisht të kroatëve të Bosnjës, muslimanëve të Bosnjës, dhe të serbëve të Bosnjës; nga Ministrat e Mbrojtjes dhe Shefat e Mbrojtjes të Federatës Boshnjako-Kroate dhe të Republika Sërpskes; dhe nga vështrues kombëtarë dhe ndërkombëtarë, si dhe nga një Sekretariat. Mbështetet me forcë nga NATO dhe po e zhvillon rolin e vet duke u marrë me çështje të mbrojtjes në nivel shtetëror. Aktivitetet e Bashkëpunimit rreth Sigurisë të sponsorizuara nga NATO koordinohen përmes SCMM-së dhe ngërthejnë përfaqësim si nga Federata Boshnjako-Kroate ashtu dhe nga Republika Sërpska, si dhe nga tri grupet etnike. Mbahen kurse mbi çështje të bashkëpunimit rreth sigurisë. Rezultatet gjykohen nga pjesëmarrësit dhe organizatorët si pozitive. Pa e shkëputur shikimin nga qëllimet e kryehershme, Programi i Bashkëpunimit rreth Sigurisë (SCP) po fokusohet gjithnjë e më tepër në objektiva më specifikë. Në bashkëpunim me organe të tjera ndërkombëtare, për shembull, dhe si pjesë e Programit, NATO po i ndihmon Bosnjë e Hercegovinës t’u përgjigjet detyrave të identifikuara në Planin e Punës së majit të vitit 2000 të bërë nga Këshilli për Implimentimin e Paqes. Këto përfshijnë ristrukturimin e Forcave të Armatosura të Entitetit, forcimin e një institucioni të përbashkët të mbrojtjes në nivel shtetëror, dhe zhvillimin e një politike të përbashkët të sigurisë për vendin.

Zvogëlimi i Forcave të Aramatosura të Entitetit (EAF)
Pas një zvogëlimi për 15 për qind në vitin 1999, Forcat e Armatosura të Entitetit (EAF) duhej të arrinin një raund të dytë të zvogëlimit për 15 për qind në fuqinë aktive njerëzore deri në fund të vitit 2000. SFOR-i po e monitoron
125

situatën dhe gjithashtu po punon me Komandantët e EAF-së rreth zhvillimit të politikës së sigurisë së parbashkët të planifikuar pët t’u siguruar se struktura e ardhshme e EAF-së të mund të mbahet financiarisht dhe t’u përgjigjet kërkesave të sigurisë.

Mbledhja e arrmëve (Operacioni TË KORRAT)
Më 1998 SFOR-i filloi të mblidhte dhe të shkatërronte armët e paregjistruara dhe armatimet në duart private, për të përmirësuar sigurinë e përgjithshme të qytetarëve dhe për të ndërtuar besimin në procesin e paqes. Rreth 11 000 armë, 10 000 mina dhe 35 000 granata dore si dhe 3 700 000 raunde municioni (2 800 000 më 1999 dhe 900 000 në vitin 2000) janë mbledhur që nga fillimi i operacionit, duke e zvogëluar ndjeshëm kërcënimin ndaj popullsisë lokale. Qëllimi i Projektit të të Korrave 2000 ishte të vazhdohej mbi suksesin e punës së ndërmarrë më 1999 duke bartur përgjegjësinë për mbledhjen e armëve dhe armatimeve te autoritetet nacionale dhe te forcat e tyre të armatosura. Operacioni po vazhdon në vitin 2001.

Krimet e luftës/Kriminelët e luftës
Kapja e kriminelëve të luftës është përgjegjësi e autoriteteve nacionale. Megjithatë, SFOR-i ka ofruar siguri dhe ndihmë logjistike për ekipet hetuese të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY), si dhe vëzhgim dhe patrullim të terrenit të lokacioneve të aluduara të varrimeve masive. Që nga vitit 1996, forcat e NATO-s kanë qenë të involvuara në paraburgimin dhe transferimn për Hagë të 37 njerëzve të akuzuar për krime lufte.

Kontrolli i hapësirës së epërme ajrore
Sipas Marrëveshjes së Paqes të Dejtonit, SFOR-i është përgjegjës për normalizimin e hapësirës ajrore mbi Bosnjë e Hercegovinë duke u kujdesur për një mjedis të hapësirës ajrore stabile, të parrezik dhe të sigurt që më në fund të mund t’i kthehet kontrollit civil. Një hap në këtë drejtim është marrë në janar të vitit 2000, kur hapësira e epërme ajrore mbi Bosnjë e Hercegovinë iu kthye kontrollit civil. Po bëhen plane për një reduktim të operacioneve të fluturimeve ushtarake të NATO-s për t’i lëshuar rrugë normalizimit të nivelit të mesëm të hapësirës ajrore, me pikëpamje të normalizimit të plotë të hapësirës ajrore deri në fund të vitit 2001.

126

UNHCR/Refugjatët dhe individët e zhvendosur
Prej nëntorit të vitit 1995, siguria e ofruar nga SFOR-i ka rezulturar në më se 723 000 kthime (368 000 refugjatë dhe 355 000 individë të zhvendosur). Zbatimi efektiv i ligjeve mbi pasurinë është pjesë thelbësore e këtij procesi. Numri i përgjithshëm i shtëpive të riposeduara dhe i banesave arriti 51 500 raste deri në dhjetor të vitit 2000. Mitrëpo hapi i progresit mbetet i ngadalshëm dhe vetëm 21 për qind e të gjitha kërkesave që i janë dorëzuar Komisionit për Pretendime të Pasurisë (CRPC) janë vendosur.

ROLI I NATO-S

NË RELACION ME KONFLIKTIN NË KOSOVË

Prapavija e konfliktit
Kosova shtrihet në Serbinë e jugut dhe ka një popullatë të përzier nga e cila shumica janë shqiptarë. Deri më 1989, regjioni gëzonte një shkallë të lartë të autonomisë brenda ish-Jugosllavisë, kur lideri serb Sllobodan Millosheviqi e ndryshoi statusin e regjionit, duke ia hequr autonomië duke e sjellë nën kontrollin e drejtpërdrejtë të Beogradit, kryeqytetit serb. Shqiptarët e Kosovës iu kundërvunë kësaj me këmbëngulje. Gjatë vitit 1998, konflikti i hapur midis forcave të ushtrisë dhe policisë serbe dhe forcave të shqiptarëve të Kosovës rezultoi me vdekjen e 1 500 shqiptarëve kosovarë dhe 400 000 u detyruan t’i lëshonin shtëpitë e veta. Bashkësia ndërkombëtare u brengos tepër për konfliktin që po eskalonte, për pasojat e tij humanitare, dhe për rrezikun që ai të përhapej në vendet e tjera. Mosmarrja parasysh e Presidentit Millosheviq të përpjekjeve ndërkombëtare që synonin zgjidhjen paqësore të krizës dhe roli destabilizues i forcave militante të shqiptarëve të Kosovës gjithashtu ishin për brengosje. Më 28 maj 1998, Këshilli i Atlantikut të Veriut, që takohej në nivel Ministrash të Jashtëm, shtroi dy objektiva kryesore sa i përket krizës në Kosovë, gjegjësisht: • të ndihmojë të arrihet një zgjidhje paqësore e krizës duke kontribuar në përgjigje të bashkësisë ndërkombëtare; dhe • të ndihmojë stabilitetin dhe sigurinë në vendet fqinjë me theks të veçantë në Shqipëri dhe në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë3.

3

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

127

Më 12 qershor 1998 Këshilli i Atlantikut të Veriut, që po takohej në nivel Ministrash të Mbrojtjes, kërkoi një vlerësim të masave të mëtejshme të mundshme që NATO do të mund t’i mirrte lidhur me krizën që po zhvillohej në Kosovë. Kjo çoi në shqyrtimin e një numri të madh opcionesh. Më 13 tetor 1998, pas keqësimit të situatës, Këshilli i NATO-s autorizoi Urdhërat e Aktivizimit për goditje ajrore. Ky hap ishte planifikuar për të mbështetur përpjekjet diplomatike për ta detyruar regjimin e Millosheviqit t’i tërhiqte forcat nga Kosova, të bashkëpunonte që t’i jepej fund dhunës dhe të lehtësonte kthimin e refugjatëve në shtëpitë e tyre. Në momentin e fundit, pas iniciativave të mëtejshme diplomatike nga NATO dhe të zyrtarëve amerikanë, Presidenti Millosheviq u pajtua t’iu përmbahej kërkesave dhe goditjet ajrore nuk ndodhën. Rezoluta 1199 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (UNSCR) midis tjerash shprehte brengosje të thellë rreth përdorimit të tëpruar të forcës nga forcat e sigurimit serb dhe armata jugosllave, dhe kërkoi armëpushim të të dyja palëve në konflikt. Në frymën e Rezolutës, u shtruan limite mbi numrin e forcave serbe në Kosovë, dhe mbi fushëveprimin e operacioneve të tyre, pas një marrëveshjeje të ndarë të arritur me qeverinë serbe. Qe arritur pajtimi, veç kësaj, që Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) do të themelonte një Mision Verifikues të Kosovës (KVM) për ta vështruar përfilljen në terren ndërsa NATO do të themelonte një mision vëzhgues ajror. Themelimi i këtyre dy misioneve u miratua me Rezolutën 1203 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Disa kombe jashtë NATO-s u pajtuan të kontribuonin në misionin vëzhgues. Në mbështetje të OSBE-së, Aleanca themeloi një task forcë të veçantë ushtarake për të ndihmuar evakuimin emergjent të anëtarëve të KVM-së, nëse rifillimi i konfliktit do t’i vinte në rrezik. Kjo task forcë qe dislokuar në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë4 nën drejtimin e përgjithshëm të Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë të NATO-s. Me gjithë këta hapa, situata në Kosovë u ndez përsëri në fillim të vitit 1999, pas një numri aktesh provokimi nga të dyja palët dhe pas përdorimit të forcës së tepruar dhe disproporcionale nga Armata Serbe dhe Policia Speciale. Disa nga këto incidente u zbutën përmes përpjekjeve të ndërmjetësimit të verifikuesve të OSBE-së por nga mesi i janarit situata ishte keqësuar edhe më pas eskalimit të ofensivës serbe kundër shqiptarëve të Kosovës. Përpjekje të parreshtura ndërkombëtare u bënë për t’i dhënë shtysë politike gjetjes së një zgjidhjeje paqësore të konfliktit. Grupi i Kontaktit5 prej
4 5 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues. Franca, Gjermania, Italia, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.

128

gjashtë kombesh i themeluar nga Konferenca e Londrës për ish-Jugosllavinë e vitit 1992 u takua më 29 janar. U arrit pajtimi të thirreshin negociata urgjente midis palëve në konflikt, me ndërmjetësimin ndërkombëtar. NATO i mbështeti dhe i përforcoi përpjekjet e Grupit të Kontaktit duke u pajtuar më 30 janar për të përdorur goditjet ajrore nëse kërkohej kjo, dhe duke ua tërhequr vërejtjen të dy palëve në konflikt. Këto iniciativa të bashkërenditura kulminuan me negociatat fillestare në Rambuje afër Parisit nga 6 deri më 23 shkurt, të pasuara nga raundi i dytë në Paris nga 15 deri më 18 mars. Në fund të raundit të dytë të bisedimeve, delegacioni i shqiptarëve të Kosovës e nënshkroi marrëveshjen e propozuar të paqes, por bisedimet u ndërprenë pa nënshkrimin e delegacionit serb. Fill pastaj, forcat ushtarake dhe policore serbe shtuan intensitetin e operacioneve të tyre kundër shqiptarëve etnikë në Kosovë, duke sjellë trupa shtesë dhe tankse në regjion, duke thyer qartë detyrimet e marrëveshjes së tetorit. Dhjetëra mijëra njerëz filluan t’i lëshonin shtëpitë përballë kësaj ofensive sistematike. Më 20 mars, Misioni Verifikues i Kosovës i OSBE-së u tërhoq nga regjioni, duke u pasë përballur me obstruksione nga forcat serbe deri në atë masë sa që më nuk mund të vazhdonin ta kryenin detyrën e vet. Ambasadori i SHBA-së Holbruk (Holbrooke) pastaj fluturoi për Beograd për një përpjekje të fundit për ta bindur Presidentin Millosheviq t’i ndalte sulmet mbi shqiptarët e Kosovës ose të përballej me goditjet e pashmangshme ajrore të NATO-s. Millosheviqi refuzoi ta përfillte këtë, dhe më 23 mars u dha urdhëri për ekzekutimin e goditjeve nga ajri (Operacioni Forcat Aleate).

Objektivat e NATO-s
Objektivat e NATO-s në relacion me konfliktin në Kosovë qenë parashtruar në një Deklaratë të lëshuar në Mbledhjen e Jashtëzakonshme të Këshillit të Atlantikut të Veriut të mbajtur në Shtabin e NATO-s më 12 prill 1999 dhe janë rikonfimuar nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive në Uashington më 23 prill 1999: • një stop i verifikueshëm i veprimit ushtarak dhe përfundimi i menjëhershëm i dhunës dhe represionit; • tërheqja nga Kosova e forcave ushtarake, policore dhe paramilitare; • stacionimi në Kosovë i një pranie ndërkombëtsre ushtarake; • kthimi i pakushtëzuar dhe i sigurt i të gjithë refugjatëve dhe individëve të zhvendosur dhe qasja e papënguar e organizatave humanitare;
129

• themelimi i një marrëveshjeje kornizë politike për Kosovën në bazë të dakordimeve në Rambuje, në përputhje me ligjin ndërkombëtar dhe Kartën e Kombeve të Bashkuara. Gjatë gjithë konfliktit arritja e këtyre objektivave, bashkë me masat për të siguruar zbatimin e tyre të plotë, është konsideruar nga Aleanca si parakusht për t’u dhënë fund dhunës dhe vuajtjes njerëzore në Kosovë. Më 10 qershor, pas një fushate ajrore që zgjati 77 ditë, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Havier (Javier) Solana njoftoi se ai e kishte udhëzuar Gjeneralin Uesli Klark (Wesley Clark), Komandant Suprem i Forcave Aleate për Evropë, t’i pezullonte goditjet e NATO-s nga ajri. Ky vendim ishte marrë pas konsultimesh me Këshillin e Atlantikut të Veriut dhe me konfirmimin e Gjeneralit Klark se tërheqja e plotë e forcave jugosllave nga Kosova kishte filluar. Tërheqja ishte në përputhje me Marrëveshjen Ushtarake Teknike të arritur midis NATO-s dhe Republikës Federale të Jugosllavisë në mbrëmjen e 9 qershorit. Marrëveshja ishte nënshkruar nga Gjeneral-lejtnanti Sër Majkël Xhekson (Sir Michael Jackson) në emër të NATO-s, dhe nga Gjeneral-koloneli Svetozar Marjanoviq nga Armata jugosllave dhe Gjeneral-lejtnanti Obrad Stevanoviq i Ministrisë së Punëve të Brendshme në emër të qeverive të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Republikës së Sërbisë. Tërheqja ishte po ashtu konsistente me marrëveshjen midis Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Bashkimit Evropian dhe emisarëve specialë të Rusisë, Presidentit Ahtisari të Finlandës dhe Z. Çernomirdin, ish kryeministër i Rusisë, të arritur më 3 qershor. Më 10 qershor Këshilli i Sigurimit të OKB-së aprovoi Rezolutën 1244 duke e mirëpritur pranimin nga Republika Federale e Jugosllavisë të parimeve për një zgjidhje politike të krizës së Kosovës, duke përfshirë dhënien fund menjëherë dhunës dhe tërheqjen rapide të forcave të saj ushtarake, policore dhe paramilitare. Rezoluta, e miratuar me një votë prej 14 në favor dhe asnjë kundër, me një abstenim (Kina), shpalli vendimin e Këshillit të Sigurimit për të themeluar një prani ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë, nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara. Duke vepruar sipas Kapitullit VII të Kartës së OKB-së, Këshilli i Sigurimit vendosi që zgjidhja politike e krizës do të bazohej mbi parimet e përgjithshme të miratuara më 6 maj nga Ministrat e Jashtëm të Grupit të Shtatë vendeve të industrializuara dhe Federatës Ruse - Grupi i 8-ës - dhe të parimeve që përmbante shkresat e prezentuara në Beograd nga Presidenti i Finlandës dhe Përfaqësuesi Special i Federatës Ruse që ishin pranuar nga Qeveria e Republikës Federale të Jugosllavisë më 3 qershor. Të dyja këto dokumente janë përfshirë si anekse të Rezolutës.
130

Parimet përfshinin, midis tjerash, një fund të mënjëhershëm dhe të verifikueshëm të dhunës dhe represionit në Kosovë; tërheqjen e forcave ushtarake, policore dhe paramilitare të Republikës Federale të Jugosllavisë; dislokimin e një pranie efektive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë, me pajesëmarrje substanciale të NATO-s në praninë e sigurisë dhe në komandën dhe kontrollin e unifikuar; themelimin e një administrate të përkohshme; kthimin e sigurtë dhe të lirë të të gjithë refugjatëve; një proces politik që ofron vetë-udhëheqje substanciale; demilitarizimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK); dhe një qasje të përgjithshme ndaj zhvillimit ekonomik të regjionit në krizë. Këshilli i Sigurimit autorizoi Shtetet Anëtare dhe organizatat relevante ndërkombëtare të themelonin praninë ndërkombëtare të sigurisë, dhe vendosi që përgjegjësitë e saj do të përfshinin largimin nga armiqësitë e rifilluara, demilitarizimin e UÇK-së dhe themelimin e një mjedisi të sigurt për kthimin e refugjatëve dhe në të cilin prania ndërkombëtare civile do të mund të operonte. Këshilli i Sigurimit gjithashtu autorizoi Sekretarin e Përgjithshëm të OKB-së të themelonte praninë ndërkombëtare civile dhe kërkoi që ai të caktonte në Parfaqësue Special për ta kontrolluar zbatimin e saj. Pas miratimit të UNSCR-së 1244, Gjenerali Xhekson, i caktuar Komandant i forcës dhe duke vepruar sipas instruksioneve të Këshillit Atlantikut të Veriut, bëri përgatitjet e mënjëhershme për dislokimin rapid forcës së sigurisë të mandatuar nga Këshilli i Sigurimit të Kombeve Bashkuara. si të të të

Forca e Kosovës e prirë nga NATO (KFOR)
Elementët e parë të KFOR-it u futën në Kosovë më 12 qershor 1999. Siç ishte arritur pajtimi me Marrëveshjen Teknike Ushtarake, dislokimi i forcës ishte sinkronizuar me largimin e forcave serbe nga Kosova. Deri më 20 qershor, tërheqja serbe ishte kompletuar dhe KFOR-i kishte arritur detyrën fillestare të dislokimit. Me forcën e plotë KFOR-i përbëhej nga një personel prej 50 000 vetash. Të gjitha 19 anëtaret e NATO-s dhe 20 vende jashtë NATO-s marrin pjesë në KFOR nën komandën dhe kontrollin e unifikuar (midis tyre 16 vende Partnere, duke përfshirë një kontingjent rus prej 3 200 vetash). Gjithashtu më 20 qershor, pas konfirmimit nga Komandanti Suprem i Forcave Aleate pë Evropë (SACEUR) se forcat e sigurimit serb e kishin lëshuar Kosovën, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s shpalli se, në përputhje me Marrëveshjen Teknike Ushtarake, ai edhe formalisht kishte përfunduar fushatën ajrore.
131

Gjatë gjithë krizës, forcat e NATO-s ishin në ballë të përpjekjeve humanitare për të ulur vuajtjen e mijëra refugjatëve të detyruar ta lëshonin Kosovën nga fushata serbe e spastrimit etnik. Në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë6 trupat e NATO-s ndërtuan kampe refugjatësh, qendra për pranimin e refugjatëve dhe stacione emergjente të ushqimit, dhe lëvizën shumë mijëra tonë ndihmë dhe i ndihmuan Komsisionit të Lartë për Refugjatë të OKB-së - UNHCR-së - me koordinimin e fluturimeve humanitare të ndihmave, si dhe me plotësimin e këtyre fluturimeve duke përdorur aeroplënë të vendeve anëtare. Qendra për Koordinim në Përgjigje të Katastrofave e Evro-Atlantikut (EADRCC) e themeluar në kuadër të NATO-s në qershor të vitit 1998 gjithashtu luajti një rol të rëndësishëm në koordinimin e operacioneve të ndihmës humanitare të UNHCR-së. E një brengosjeje të veçantë për vendet e NATO-s dhe për bashkësinë ndërkombëtare në tërësi, që nga fillimi i krizës, ishte situata e shqiparëve të Kosovës që kishin mbetur në Kosovë, hallet e të cilëve përshkruheshin nga refugjatët që e lëshonin krahinën. Të gjitha indikacionet çonin nga persekutimi i organizuar duke involvuar edhe ekzekutimet në masë; shfrytëzimin e civilëve si mburoja njerëzore; dhunimin; përjashtimin në masë; djegien dhe plaçkitjen e shtëpive dhe të fshatrave; shkatërrimin e të lashtave dhe gjësë së gjallë; suspendimin e identitetit, origjinës dhe pronësimit me konfiskimin e dokumentave; urinë, lënien pa ushqim dhe rraskapitjen; dhe shumë abuzime të tjera të të drejtave të njeriut dhe të normave ndërkombëtare të sjelljes së civilzuar.

Ndihma e vendeve fqinjë
Aleanca i njihte plotësisht problemet humanitare, politike, dhe ekonomike me të cilat përballeshin vendet në regjion si rezultat i konfliktit në Kosovë. Në veçanti, përpjekjet e Aleancës u fokusuan në sjelljen e ndihmës së mënjëhershme praktike në marrjen me krizën e refugjatëve duke i ricaktuar forcat e NATO-s në regjion për detyra humanitare. Në fillim të prillit 1999, Komandanti i NATO-s në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë7 kishte marrë autoritet të plotë për të koordinuar ndihëm e NATO-s në atë vend dhe për të themeluar një shtab të përparshëm në Shqipëri, në koordinim me autoritetet shqipatre dhe me UNHCR-në, me qëllim të vlerësimit të situatës humanitare dhe për të sjellë ndihmë. Këshilli i Atalnatikut të Veriut gjithashtu u dha për detyrë Autoriteteve Ushtarake të NATO-s për të ndërmarrë planifikim të mëtejshëm për këtë qëllim. Ndihma e mëpastajme përfshinte dhënien e akomodimit të emergjencës dhë
6 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

132

ndërtimin e kampeve për refugjatë, dhe ndihmën për organizatat humanitare duke u ofruar transportin dhe forma të tjera të ndihmës përfshirë ndarjen e ushqimit dhe të ndihmës. Vendet e NATO-s u dhanë ndihmë financiare dhe ndihmë tjetër Shqipërisë dhe ish-Republikës Jugosllave të Maqedonisë7 dhe dhanë garanci se do t’i përgjigjeshin të gjitha sfidave të sigurisë së tyre nga Jugosllavia që do të dilnin nga prania e forcave të NATO-s dhe nga aktivitetet në territoret e tyre. Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s në Uashington parashtruan vizionin e tyre për arritjen e paqes së qëndrueshme, të stabilitetit dhe prosperitetit në të ardhmen, të bazuar në integrimin gjithnjë në rritje të vendeve në regjion në rrugën e Evropës, duke punuar dora-dorës me institucionet e tjera ndërkombëtare drejt këtyre synimeve. Ata themeluan një proces të konsultimeve dhe diskutimeve individuale midis 19 vendeve të NATO-s dhe vendeve të regjionit dhe ndërmorën të ndihmonin bashkëpunimin regjional brenda Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC). Ata poashtu u pajtuan të përdorin resurset e Partneritetit për Paqe (PfP) për të ofruar ndihmë të drejtpërdrejtë dhe të fokusuar në adresimin e brengave të tyre të sigurisë. Aleanca mirëpriti masat e ndërlidhura të ndërmarra në forumet e tjera, duke përfshirë propozimin e Bashkimit Evropian për të konvokuar një konferencë rreth një pakti të stabilitetit për Evropën Jug-Lindore në fund të majit 1999. Aleanca gjithashtu konstatoi se grupi G7 i vendeve dhe institucionet financiare si Banka Botërore dhe Fondi Ndërkombëtar Monetar do të luanin një rol jetik në procesin e rindërtimit pas përfundimit të krizës së Kosovës. Situata në Kosovë monitorohet për së afërmi nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Në mbledhjet Ministrore të mbajtura në maj të vitit 2000, vendet e NATO-s rikonfirmuan vendosmërinë e tyre për të luajtur rolin e plotë për t’i përmbushur synimet e bashkësisë ndërkombëtare, ashtu siç janë shtruar në UNSCR 1244, për të punuar drejt një Kosove paqësore, multietnike, multikulturore dhe demokratike në të cilën të gjithë popujt e saj mund të gëzojnë të drejtat dhe liritë. Ministrat e Jashtëm të NATO-s shprehën mbështetje të fortë për punën që po ndërmirrej nga Misioni I Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) dhe nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe për vahzdimin e bashkëpunimit në nivel të lartë midis UNMIK-ut dhe KFOR-it. Ata poashtu rikonfirmuan vendosmërinë e tyre për t’u siguruar se nivelet e forcave të KFOR-it dhe aftësitë e tyre do të mbahen në nivelet e kërkuara nga sfidat me të cilat përballen. Këto përfshijnë ruajtjen e një mjedisi të sigurt në një Kosovë ende të papërcaktuar, duke diskurajuar dhe parandaluar dhunën etnike, duke ofruar siguri dhe

7

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

133

mbrojtje për të gjitha minoritetet, duke ndihmuar kthimin e refugjatëve, qoftë shqiptarë, serbë, apo të bashkësive të tjera, dhe duke ndihmuar OSBE-në në udhëheqjen e zgjedhjeve të lira, të drejta dhe të sigurta. Në pranverë të vitit 2001, pas përleshjeve të dhunshme në kufirin me Kosovën, midis forcave të ish-Republikës Jugosllave të Maqedonisë8 dhe grupeve të ekstremistëve shqiptarë etnikë, që raportohej se ishin të bazuar në Kosovë, KFOR-i nisi veprime shtesë duke përfshirë shtimin e patrullave tokësore dhe ajrore, operacionet kundër kontrabandës, dhe operacionet kontrollo e konfisko. Fluturimet e zbulimit dhe vëzhgimit gjithashtu u shtuan, ashtu si dhe përpjekjet për mbledhjen e materialit të informacionit.

CENIMI I TË DREJTAVE TË NJERIUT RAJONIN E KOSOVËS DHE NDIHMA E KFOR-IT
PËR SHKAQE HUMANITARE

Krijimi i kushteve në të cilat problemet themelore politike të Kosovës mund të zgjidhen është një detyrë sfiduese dhe afat-gjatë. Duke u nisur nga shkalla e krizës në rritje humanitare me të cilën përballej Kosova në pranverë të vitit 1999 dhe shkatërrimi dhe dhuna e drejtuar nga qeveria e Millosheviqit ne Beograd, situata është përmirësuar në masë të madhe. Ka ende edhe shumë për t’u bërë por faktet dhe shifrat më poshtë paraqesin një listë solide të të arriturave të cilat po e shtrojnë rrugën për stabilitetin e ardhshëm të provincës dhe për sigurinë e regjionit në tërësi. Konstatimet e Misionit Verifikues të Kosovës të OSBE-së, që ishte dërguar në Kosovë nga janari deri në mars të vitit 1998, treguan për mizoritë e organizuara dhe sistematike të kryera nga forcat serbe dhe jugosllave kundër komuniteteve shqiptare. Dëbimet, arrestimet arbitrare dhe vrasjet si dhe cenimet e tjera të të drejtave të njeriut dhe metodat e frikësimit tashmë ishin evidentuar. Raporti i Misionit konstatoi se shkeljet bëheshin në të dyja anët e ndarjes etnike gjatë konfliktit por që vuajtja ishte mbizotëruese në anën e shqiptarëve të Kosovës në duart e aparatit të ushtrisë dhe të sigurimit jugosllav dhe serb. Kryeprokurorja e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) ka raportuar se 526 varreza masive janë identifikuar në Kosovë dhe më se 4 000 trupa ishin nxjerrë. Edhe 300 lokacione të tjera po hetoheshin.

8

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

134

Refugjatët
Shkalla e problemit që ngërthen rivendosja e individëve të zhvendosur dhe e refugjatëve në Kosovë ka qenë brengë e madhe. Me fillimin e prillit të vitit 1999, Komisioni i Lartë për Refugjatë i Kombeve të Bashkuara vlerësonte se fushata e spastrimit etnik kishte rezultuar në 226 000 refugjatë në Shqipëri, 125 000 në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë9, dhe 33 000 në Mal të Zi. Përafërsisht 21 500 refugjatë kishin arritur në Bosnjë dhe mbi 61 000 ishin evakuar në vende të tjera. Një vlerësim prej 1.5 milion njerëzish, pra, 90 për qind të popullsisë së Kosovës, ishin dëbuar nga shtëpitë e tyre dhe brenda vetë Kosovës, rreth 580 000 ishin bërë të pastrehë. Përafërsisht 225 000 njerëz kosovarë besohej se mungonin dhe deri në 5 000 kosovarë ishin ekzekutuar. Ndihma e dhënë nga forcat e NATO-s për të zbutur situatën e refugjatëve përfshinte ofrimin e pajisjes dhe ndërtimin e kampeve për të strehuar 50 000 refugjatë në Shqipëri; ndihmën në zgjerimin e kampeve në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë10; dhënien e ndihmës mjekësore dhe kryerjen e operimeve emergjente, transportin e refugjatëve në vend të sigurt; dhe ofrimin e transportit për ndihmë humanitare dhe për pajisje. Forcat e NATO-s sollën me vijë ajrore mijëra tonë ushqim dhe pajisje në regjion. Deri në fund të majit 1999, ishin transportuar në regjion mbi 4 666 tonë ushqim dhe ujë, 4 325 tonë mallra të tjera, 2 624 tonë çadra dhe pothuaj 1 600 tonë furnizime mjekësore. Progres pozitiv është bërë sa i përket kthimit. Përafërsisht 1 300 000 refugjatë dhe individë të zhvendosur, nga brenda Kosovës dhe nga jashtë, kanë qenë në gjendje të kthehen në shtëpitë dhe fshatrat e tyre. Ndërkaq rreth 200 000 serbë të Kosovës dhe deri në 40 000 njerëz nga minoritetet e tjera janë ende të zhvendosur brenda Republikës Federale të Jugosllavisë. Në maj të vitit 2000, një Komitet i Përbashkët për të Kthyerit (JCR) është themeluar për të gjurmuar mënyrat dhe mjetet e kthimit të sigurt dhe të qëndrueshëm veçanërisht të banorëve serbë të Kosovës. KFOR-i, Misioni i Kombeve të Bashkuara për Kosovë (UNMIK), dhe organizatat e tjera ndërkombëtare kanë ndihmuar për të koordinuar dhe mbështetur aktivitetet e rivendosjes, brenda mjeteve dhe mundësive të tyre, dhe për të kufizuar potencialin e dhunës etnike. Forcat e KFOR-it e kanë shtuar praninë e tyre në enklavat e minoriteteve për të ofruar më shumë siguri në zgjimin e dhunës së lokalizuar kundër serbëve të Kosovës dhe minoriteteve të tjera.

9 10

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues. Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

135

Rindërtimi
Në qershor të vitit 1999 kishte më se 128 000 shtëpi të dëmtuara dhe të shkatërruara në Kosovë. Deri më 31 janar 2001, rreth 18 000 shtëpi ishin rindërtuar, me më se 8 000 që ende janë në ndërtim e sipër. Aktiviteti është fokusuar poashtu në ndreqjen dhe renovimin e sistemit të energjisë elektrike, në restaurimin e rrugëve dhe të hekurudhave dhe në riparimin e urave.

Ndihma mjekësore
Ndihma mjeksëore ka qenë edhe një sferë madhore e aktivitetit të KFOR-it, me rreth 50 000 pacientë civilë që kanë marrë trajtim mjeksor në vit.

Siguria
Kosova sot është në një masë të gjerë një vend tjetër nga Kosova të cilën e gjeti KFOR-i kur arriti në krahinë në qershor të vitit 1999. Kryeqyteti i saj, Prishtina, tani është një qendër ku gumëzhijnë makinat, trafiku, tregtia dhe shitoret e hapura, ashtu si dhe qytetet e tjera më të mëdha. Shumica e qytetarëve të Kosovës gëzojnë një masë sigurie dhe jete normale që u ishin mohuar me vite. Përpjekje të vazhdueshme janë bërë për ta bërë Kosovën të sigurt për të gjithë. KFOR-i bën deri në 800 patrullime çdo ditë, ruan 550 lokacione kyçe dhe mban rreth 250 pika kontrollimi të automjeteve. Çdo ditë, dy nga tre ushtarë të KFOR-it janë të dislokuar në operacione të sigurisë. Një nga prioritetet më të larta për KFOR-in është përmirësimi i sigurisë për minoritetet etnike. Rreth 50 për qind e fuqisë njerëzore të tij është e angazhuar në mbrotjen e popullatave të minoriteteve (kryesisht të atij serbe) në Kosovë. Këtu hynë ruajtja e shtëpive individuale dhe e fshatrave, transportimi i njerëzve në shkolla dhe dyqane, patrullimi, mbikëqyrja e pikave të ndalimit, mbrojtja e lokacioneve dhe ndihma për njerëzit lokalë. Forcat e KFOR-it poashtu janë dislokuar në Mitrovicë për të krijuar siguri në të dy anët e lumit Ibër. Ka pasur një zbritje të ndjeshme të incidenteve dhe të akcidenteve që ngërthejnë armatimet e paeksploduara, duke përfshirë minat dhe të bombave me shpërthim togje-togje, në sajë të punës së ndërmarrë nga kompanitë civile të deminimit që punojnë me kontratë me Aksionin e Minave të Kombeve të Bashkuara dhe Qendrat Koordinuese si dhe me KFOR-in.

136

Kontrollimet kufitare
KFOR-i vazhdon ta kontrollojë rajonin kufitar, duke përdorur një kombinim patrullimesh më këmbë, me automjete dhe helikopterë për të mbajtur 8 vendkalime kufitare dhe për të mbështetur Misionin e OKB-së në Kosovë (UNMIK) në katër të tjera, krahas ofrimit të mbikëqyrjes ajrore. KFOR-i vazhdimisht është i angazhuar me detyra të sigurisë kufitare. Automjetet kontrollohen në detaje ose u nënshtrohen kontrollimeve të dokumentave dhe të kontrollimeve tek-tuk në vendkalime kufitare. Mbahet koordinim i ngusht me rojat kufitare në të dy anët dhe me policinë kufitare të UNMIK-ut dhe me zyrtarët e doganave në shumicën e vendkalimeve kufutare zyrtare dhe të vijave ndarëse. Pas eskalimit të dhunës kufitare në pranverë të vitit 2001, autoritetet e NATO-s me sukses ia dolën të vendosin një armëpushim më 12 mars të vitit 2001. Këshilli i Atlantikut të Veriut mëpastaj vendosi të zbatonte një zvogëlim në faza dhe të kushtëzuar të Zonës Tokësore të Sigurisë (GSZ) rreth Kosovës ashtu siç ishte paraparë me Marrëveshjen Ushtarake Teknike, të bazuar mbi planin e dorëzuar nga qeveria e re jugosllave nën Presidentin Koshtunica (Plani Çoviq).

Zbatimi civil
Në qershor të vitit 1999, nuk kishte struktura civile dhe shërbime administrative në Kosovë. Për ndryshim, të gjitha strukturat ekzekutive, legjislative dhe juridike tani janë integruar në Strukturat Administrative të Integruara të Përbashkëta (JIAS). Nga 19 departamentet administrative që duhej të themeloheshin nga JIAS, katër të parat u themeluan në shkurt të vitit 2000 dhe të tjerat janë themeluar gradualisht që atëherë. Më 2 shkurt të vitit 2000, lideri kosovar shqiptar, Dr. Ibrahim Rugova, formalisht e shpalli shpërbërjen e të ashtuquajturës qeveri në hije dhe të strukturave që shkonin me të. Presidenti i Parlamentit, Z. Idriz Ajeti, e konfirmoi shpërbërjen. Këshilli Kalimtar i Kosovës i zgjeruar mbajti sesionin e vet të dytë më 16 shkurt 2000 me 28 anëtarë pjesëmarrës, duke përfshirë peshkopin katolik. Që atëherë janë caktuar administratorë në të gjitha 29 komunat. Janë caktuar buxhetet për të gjitha aktivitetet thelbësore të qeverisjes lokale. Në tetor të vitit 2000, Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) luajti një rol të rëndësishëm në planifikimin e zgjedhjeve komunale, duke përfshirë regjistrimin e votuesve, nën aranzhmanet e sigurisë që i ofroi KFOR-i, në koordinim me UNMIK-un, për të mbrojtur lirinë e lëvizjes në rajon.
137

Zgjedhjet janë mbajtur pa ndonjë incident të madh, duke rezultuar me fitoren e partisë së moderuar të Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK), të prirë nga Dr. Rugova. Bashkë me rezultatin e e zgjedhjeve serbe të dhjetorit të vitit 2000, në të cilën Opozita Demokratike të Serbisë (DOS), e prirë nga Vojisllav Koshtunica, ia doli ta rrëzonte regjimin e ish Presidentit Millosheviq, kjo pritet që të ketë implikime që shkojnë larg kudo në regjion.

Ligji dhe rendi
Në qershor të vitit 1999, kur KFOR-i arriti në Kosovë mesatarja e vrasjeve në për javë ishte 50. Në pranverë të vitit 2000 kjo shifër kishte zbritur në 7 për javë, që mund të krahasohet me shumë qytete të mëdha evropiane. Shumë nga dhuna tani mund t’i atribuohet aktiviteteve kriminale, kundruall akteve të motivuara nga urrejtja etnike. Akte të tilla sidoqoftë vazhdojnë të ndodhin. Ndërkaq një pjesë e rëndësishme e resurseve të KFORit vazhdon të angazhohet në patrullimin dhe mbajtjen e pikave të kontrollit dhe në mbrojtjen e lokacioneve të trashëgimisë, si pjesë e procesit të restaurimit të ligjit dhe rendit. Shërbimi Policor i Kosovës (KPS) i themeluar nga OSBE dhe i zotuar për vënien e drejtë dhe pa anim në fuqi të ligjit për popullatën si tërësi, tani ka rreth 3 100 policë aktivë dhe ka filluar të kontribuojë ndjeshëm në themelimin e ligjit dhe rendit. Synimi për vitin 2001 është të arrihet një nivel i forcës prej 4 000 policësh të Kosovës. Ky është hap i rëndësishëm drejt vetë-mjaftësisë dhe i tillë që do të çojë nga zvogëlimi i varësisë prej Policisë së UNMIK-ut. Ndihma ndërkombëtare gjithashtu po ndihmon rindërtimin e sistemit penal dhe juridik, duke përfshirë caktimin e një numri të ndjeshëm të gjykatësve ndërkombëtarë.

Rotacioni i stafit të shtabeve
Forca e Kosovës vjen nën komandën e përgjithshme të Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë (SACEUR). Komanda operacionale e KFOR-it fillimisht është marrë nga Komanda Aleate për Evropë (ACE) e Trupave për Reagim Rapid (ARRC), që është komponenta tokësore e Forcave të Reagimit Rapid ACE. Më vonë ajo kaloi në Shtabin e Forcave Tokësore Aleate për Evropën Qendrore (LANDCENT), një Komandë e Subordinuar Kryesore e njohur si Forcat Aleate për Evropën Qendrore (AFCENT).

138

Në prill të vitit 2000, komanda operacionale e KFOR-it kaloi nga Forcat Aleate për Evropën Qendroe (LANDCENT) te Evrokorpusit11 5-kombësh. Kjo ishte në vijë me marrëveshjen e arritur midis kombeve që i kontribuonin Evrokorpusit dhe NATO-s në tërësi, se korpusi mund të vihej në disponim për të mbështetur operacionet nën komandën e NATO-s. Komanda operacionale kaloi te AFSOUTH në fillim të vitit 2001. Në prill të vitit 2001, Shtabi i regjionit Verior të NATO-s (Komanda Regjionale për Veri) merr përsipër komandën operacionale të forcës.

11

Belgjika, Franca, Gjermania, Luksemburgu dhe Spanja.

139

KAPITULLI 6

ROLI I ALEANCËS

NË KONTROLLIMIN E ARMËVE

Zhvillimet që lidhen me armët bërthamore, biologjike dhe kimike Zhvillimet që lidhen me kontrollin e armëve konvencionale dhe çarmatimin Politika e Aleancës mbi përhapjen e WMD-së

ROLI I ALEANCËS

NË KONTROLLIMIN E ARMËVE

Politika e NATO-s e mbështetjes së kontrollimit të armëve, çarmatimit dhe mospërhapjes luan një rol madhor në arritjen e objektivave të sigurisë të Aleancës. NATO ka një angazhim të kahmotshëm në këtë fushë dhe vazhdon të sigurohet se objektivat e saj të përgjithshme të mbrojtjes, të kontrollimit të armëve, të çarmatimit dhe të mospërhapjes mbeten të harmonizuara. Në Samitin e tyre në Uashington në prill të vitit 1999, liderët e NATO-s vendosën t’i shtonin përpjekjet e Aleancës për t’iu kundërvënë përhapjes së Armëve për Shkatërrim në Masë (WMD) dhe mjeteve të dërgimit të tyre. Iniciativa WMD ka nisur një debat më të fuqishëm dhe të strukturuar rreth çështjeve të WMD-së. Qëllimi kryesor i Aleancës dhe i anëtarëve të saj mbetet të pengohet përhapja ose, po u paraqit, të zhbëhet me mjete diplomatike. Siç thuhet në Konceptin Strategjik të vitit 1999, Aleanca angazhohet të kontribuojë aktivisht në zhvillimin e marrëveshjeve të kontrollit të armëve, të çarmatimit dhe të mospërhapjes si dhe të Masave për Ndërtimin e Besimit (CSBMs). Vendet anëtare i konsiderojnë ndërtimin e besimit, kontrollin e armatimit, çarmatimin dhe mospërhapjen si komponente të rëndësishme të parandalimit të konfliktit dhe e kanë të qartë se Aleanca mund të luajë një rol jetik në këtë fushë duke mbështetur një kontroll ndërkombëtar të armëve më të gjerë, më të gjithmbarshëm dhe më të verifikueshëm si dhe një proces të çarmatimit. Partneriteti, bashkëpunimi dhe programet e dialogut të NATO-s ofrojnë rast unik për të mbështetur këta objektiva dhe i kontribuojnë qëllimit të përgjithshëm të rritjes së besimit dhe të sigurisë dhe zhvillimit të një qasjeje bashkëpunuese ndaj sigurisë ndërkombëtare. Në Samitin e Uashingtonit Aleatët u pajtuan, në dritën e zhvilimeve të përgjithshme strategjike dhe zbritjen e dukshme të armëve bërthamore, të shqyrtojnë opcionet për masat e ndërtimit të besimit dhe të sigurisë, të verifikimit, të mospërhapjes dhe të kontrollit të armëve dhe çarmatimit. Që nga Samiti, organet përgjegjëse të NATO-s kanë ndërmarrë një vlerësim të gjerë dhe të gjithmbarshëm të zhvillimeve të përgjithshme dhe kanë ekzaminuar një numër opcionesh për të ardhmen. Një përmbledhje e zhvilleve kryesore në këtë fushë jepet më poshtë.

143

ZHVILLIMET

QË LIDHEN ME ARMËT BËRTHAMORE, BIOLOGJIKE DHE KIMIKE

Përhapja e armëve bërthamore, biologjike dhe kimike (NBC) dhe mjetet e dërgimit të ytre janë çështje e një brengosjeje serioze për Aleancën. Me gjithë progresin e mirëpritur në forcimin e regjimeve ndërkombëtare për mospërhapje, sfida të mëdha mbeten sa i përket përhapjes. Aleanca e pranon se përhapja mund të paraqitet përkundër përpjekjeve për ta parandaluar atë dhe mund të paraqesë kërcënim të drejtpërdrejtë ushtarak për popullatat, territorin dhe forcat Aleate. Disa shtete, duke përfshirë disa në periferinë e NATO-s dhe në regjione të tjera, shesin ose marrin apo përpiqen të marrin armë NBC dhe mjete të dërgimit. Akterë të tjerë, jo-shtetërorë, poashtu kanë treguar potencialin për të krijuar dhe përdorur disa nga këto armë. NATO e ka zvogëluar në masë të madhe mbështetjen e saj mbi forcat bërthamore në dekadën e fundit dhe janë bërë reduktime të mëdha të vetë forcave nga tri vendet anëtare të Aleancës që mbajnë forca bërthamore, gjegjësisht Shtetet e Bashkuara, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar. Mirëpo, ekzistimi i forcave të fuqishme bërthamore jashtë Aleancës përbën një faktor të rëndësishëm të cilin Aleanca duhet ta ketë parasysh nëse duan mbajtur siguria dhe stabiliteti në rajonin Evro-Atlantik. Rusia ende mba një numër të madh armësh bërthamore të të gjitha tipeve. Kina ka vazhduar t’i modernizojë forcat e saj bërthamore gjatë dekadës së fundit. Veç kësaj, më 1998, India dhe Pakistani që të dyja kryen testime bërthamore, duke paraqitur sfidë serioze për marrëveshjet e mospërhapjes së armëve bërthamore dhe duke shtuar rreziqet që lidhen me konfliktin regjional. Në qershor të vitit 1999, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia konfirmuan obligimet e tyre ekzistuese sipas Traktatit të Raketave Antiballistike (ABM) për të shqyrtuar ndryshimet e mundshme në situatën strategjike që mund të ndikojnë te Traktati dhe propozimet e mundshme për rritjen e mëtejshme të validitetit të saj. Shtetet e Bashkuara kanë propozuar mëpastaj ndryshime të Traktatit për të lejuar dislokimin e një sistemi të kufizuar mbrojtës të raketave. Janë duke u mbajtur diskutime bilaterale dhe konsultime multilaterale si rreth Traktatit ABM ashtu dhe mbi një raund të tretë të Bisedimeve për Reduktimin e Armëve Strategjike. Në shtator të vitit 2000, Shtetet e Bashkuara dhe Rusia gjithashtu u pajtuan mbi Iniciativën e Bashkëpunimit të Stabilitetit Strategjik si bazë konstruktive për forcimin e besimit midis tyre dhe për zhvillimin e masave për të shtuar stabilitetin strategjik dhe për t’iu kundërvënë përhapjes së armëve të shkatërrimit në masë, të tekonologjive të raketave kudo në botë.
144

Traktati për Mospërhapjen Bërthamore (NPT)
Për shumë vite, Traktati për Mospërhapjen Bërthamore ka qenë gurshënues i marrëveshjeve ndërkombëtare mbi mospërhapjen globale dhe të procesit të arritjes së çarmatimit bërthamor. Traktati është zgjatur për kohë të pacaktuar në Konferencën e Rishikimit dhe Zgjatjes të NPT-së më 1995. Poashtu u vendos të forcohej procesi i vështrimit dhe të adoptohej një grup “Parimesh dhe Objektivash për Mospërhapjen dhe Çarmatimin Bërthamor” me qëllim që të përkrahet zbatimi efektiv i Traktatit. Në Konferencën e Rishikimit të NPT-së të mbajtur në Nju Jork midis datës 24 prill dhe 19 maj, u miratua një dokument final i plotë, substantiv. Konkluzionet e tij reflektojnë mbështetje të vazhdueshme të përfilljes universale të NPT-së, të përputhjes strikte me provizionet e NPT-së, të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA) të forcuar, dhe të hapave në të ardhmen drejt çarmatimit bërthamor. Një nga arritjet praktike më të rëndësishme të Konferencës Rishikuese ishte pajtimi i vënies në fuqi të Traktatit për Ndalimin e Plotë të Testimit Bërthamor (CTBT), sapo të kompletohen ratifikimet e nevojshme. Vendet anëtare të NATO-s zotohen të punojnë për të siguruar nënshkrimet e nevojshme dhe ratifikimet me qëllim që të arrihet një futje e hershme në fuqi e Traktatit. Konferenca Rishikuese gjithashtu theksoi rëndësinë e arritjes së progresit drejt një traktati për të ndaluar prodhimin e materialeve të zbërthyeshme për armë bërthamore apo të mjeteve eksplozive të tjera bërthamore dhe ftoi që të rifillojnë negociatat rreth kësaj teme në kuadër të Konferencës mbi Çarmatimin.

Armët biologjike dhe kimike
Përhapja e armëve biologjike dhe kimike njihet gjerësisht si problem në rritje e sipër për sigurinë ndërkombëtare, si për konflikte midis shtetesh ashtu dhe si dimension potencial i terrorizmit. Më 1925 Protokoli i Gjenevës ndalon përdorimin e armëve kimike dhe biologjike. Shtetet Palë të Konventës së Armëve Bilogjike dhe Helmuese (BTWC), e cila hyri në fuqi më 1975, pajtohen të mos zhvillojnë, prodhojnë, rezervojnë apo të vijnë deri te agjentët biologjikë dhe pajisjet që lidhen me to e që përdoren për qëllime armiqësie. Më 1994 një Konferencë Speciale themeloi një Grup Ad Hoc të Shteteve Palë të Konventës për të ekzaminuar masat e mundshme të verifikimit dhe propozimet për të forcuar Konventën. Konferenca Rishikuese e katërt më 1996 u pajtua se një Protokol duhej të kompletohej sa më parë që të ishte e mundshme para fillimit të Konferencës Rishikuese të pestë më 2001. Gjatë takimit të tyre të mbajtur në Florencë më
145

24 maj 2000, Ministrat e NATO-s përsëriten anagazhimin e tyre për këtë objektiv. Një Konventë e Armëve Kimike që ndalon armët kimike, e negociuar në Konferencën mbi Çarmatimin midis viteteve 1980 dhe 1992, hyri në fuqi më 1997. Secila palë e Konventës pajtohet të mos zhvillojë, prodhojë, marrë, rezervojë apo të ruajë armë kimike, të mos përdorë apo të mos përgatitet të përdorë armët kimike dhe të mos ndihmojë të tjerët që të veprojnë në kundërshtim me provizionet e Konventës. Konventa gjithashtu kërkon nga Shtetet Palë të shkatërrojnë çfarëdo armësh kimike që kanë në posedim, dhe t’i shkatërrojnë mjetet e tyre për prodhimin e armëve kimike.

Raketat dhe mjetet e tjera të dërgimit
Përhapja e teknologjisë së raketave është edhe një çështje që paraqet brengë të madhe. Regjimi i Teknologjisë Kontrolluese të Raketave (MTCR), i themeluar më 1987, bashkon 32 shtete (duke përfshirë të gjitha 19 shtetet e NATO-s) që kërkojnë të kufizojnë përhapjen e raketave dhe të teknologjisë së raketave. Partnerët e MTCR-së kontrollojnë eksportin e një liste të përbashkët të artikujve të kontrolluar në përputhje me një politikë të përbashkët të kontrollit të eksportit.

ZHVILLIMET

QË LIDHEN ME KONTROLLIN E ARMËVE KONVENCIONALE DHE ÇARMATIMIN

Gjatë disa viteve të fundit, ka pasur një numër zhvillimesh premtuese në fushën e kontrollit të armëve konvencionale dhe të masave të ndërlidhura të ndërtimit të besimit dhe sigurisë. Këtu përfshifen:

Adaptimi i Traktatit CFE
Traktati i Forcave Konvencionale në Evropë (CFE) i 19 nëntorit të vitit 1990 imponoi kufizime me detyrim ligjor mbi pesë kategori të pajisjes së kufizuar me traktat dhe përfshiu provizone për këmbim informacioni dhe njoftimesh jashtëzakonsiht gjithpërfshirëse, si inspektime ndërhyrëse në vend dhe aranzhmane verifikimi. Më se 3 000 inspektime janë bërë. Kjo transparencë në mbajtjen e armatimeve është një tipar unik në një traktat për kontrollin e armëve. Traktati ka sjellë reduktime dramatike në pajisjen e kufizuar me traktat brenda Evropës. Më se 50 000 pjesë të pajisjeve janë shkatërruar ose janë hequr. Gjatë Konferencës Rishikuese të Traktatit më
146

1996, Shtetet Palë njohën nevojën për ta adaptuar Traktatin CFE për t’i lejuar të vazhdojë ta luajë rolin kyç në aranzhmanet e sigurisë evropiane. Negociatat e adaptimit filluan në maj të vitit 1996, duke reflektuar faktin se ndryshime fundamentale kishin ndodhur që nga vitit 1990, siç është ribashkimi i Gjermanisë, shpërbërja e Paktit të Varshavës dhe e BRSS-së, dalja e shteteve të reja suksesore të cilat e ngritën anëtarësinë e Traktatit prej 22 në 30 shtete, procesi i demokratizimit në Evropën Lindore, dhe fundi i Luftës së Ftohtë. Procesi i adaptimit u kompletua me nënshkrimin e një “Marrëveshjeje të Adaptimit” me detyrim ligjor të Traktatit CFE në Samititn e OSBE-së në Istanbull në nëntor të vitit 1999. Në Istanbull, është miratuar gjithashtu një “Akt Final”. Ky tekst me detyrim politik përmban të gjitha ndërmarrjet që lidhen më të përmbajturit dhe reduktimet progresive drejt të drejtave të për pajisje që Shtetet Palë i kanë ofruar si shtesë, në kontekstin e adaptimit të Traktatit. Marrëveshja do të hyjë në fuqi pas ratifikimit nga Shtetet Palë. Në pritje të kompletimit të procesit të ratifikimit, zbatimi i plotë dhe i vazhdueshëm i Traktatit dhe i dokumenteve që lidhen me të mbetet gjë thelbësore.

Dokumenti i Vjenës
Në Samitin e Istanbullit në nëntor të vitit 1999, shtetet anëtare të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) gjithashtu miratuan Dokumentin e Vjenës të vitit 1999, i cili rrit Ndërtimin e Masave të Besimit dhe Sigurisë (CSBMs) të prezantuara nga Dokumenti i Vjenës i viteve 1990, 1992 dhe 1994. Dokumenti i Vjenës i vitit 1999 përmirëson CSBM-në e tanishme dhe thekson rëndësinë e bashkëpunimit regjional.

Qiejt e Hapur
Një element tjetër i rëndësishëm në krijimin e hapjes më të madhe në fushën ushtarake është Traktati i “Qiejve të Hapur” i marsit të vitit 1992, duke lejuar mbifluturimet e territorit nacional në baza reciproke. Traktati i Qiejve të Hapur synon të rritë ndërtimin e besimit, të lehtësojë monitorimin e përfilljes së marrëveshjeve ekzistuese apo të ardhshme të kontrollit armëve, dhe për të forcuar kapacitetin për njohjen e hershme dhe menaxhimin e pastajmë të krizave duke lejuar mbifluturime reciproke të territorit nacional. Një numër fluturimesh provuese janë bërë mëpastaj, por regjimi i plotë i fluturimeve observuese ashtu siç parashtrohet në Traktat ende nuk ka hyrë në fuqi. Aleatët vazhdojnë ta mbështetin ratifikimin e këtij Traktati, dhe i kanë
147

nxitur nënshkruesit e mbetur, Rusinë dhe Bellorusinë, ta ratifikojnë atë ashtu që Traktati të mund të hyjë në fuqi sa më parë.

Armët e vogla dhe armatimet e lehta
Ka pasur një vetëdijësim ndërkombëtar në rritje gjatë dekadës së fundit për nevojën e parandalimit dhe të zvogëlimit të akumulimeve destabilizuese dhe të rrjedhës së armëve të vogla dhe të armatimeve të lehta, veçanërisht përmes transfereve të paligjshme dhe të papërgjegjësi. Një numër inciativash janë ndërmarrë në nivele globale, regjionale dhe lokale. Që nga janari i vitit 1999, është ndërmarrë punë praktike për këtë çështje nga shtetet anëtare të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EACP). Asambleja e Përgjithshme e OKB-së është pajtuar të thërrasë një konferencë ndërkombëtare rreth tregtisë së paligjshme të armëve në të gjitha aspektet e saj në vitin 2001.

Minat anti-personel
Gjatë dekadës së fundit, bashkësia ndërkombëtare është bërë gjithnjë e më aktive në përpjekjet për t’iu kundërvënë problemeve humanitare dhe vuajtjes së shkaktuar nga minat anti-personel. Kombet e NATO-s e kanë demonstruar angazhimin e tyre duke u marrë me këtë çështje. Më 1998, është nënshkruar një protokol i ri i Konventës mbi Ndalimet apo Kufizimin rreth Përdorimit të Disa Armëve Konvencionale të vitit 1980. Me titullin “Protokoli mbi Ndalimet apo Kufizimet rreth Përdorimit të Minave, të Minave të Kurdisura dhe të Mekanizmave të tjerë”, ai ka hyrë në fuqi në dhjetor të vitit 1998. Një Konventë mbi Ndalimin e Përdorimit, Rezervimit, Prodhimit, dhe Transferit të Minave Anti-personel dhe të Shkatërrimit tjetër është nënshkruar në Otavë më 3 dhjetor të vitit 1997. Ajo ka hyrë në fuqi më 1 mars të vititi 1999 dhe është ratifikuar nga më se 100 shtete.

POLITIKA E ALEANCËS

MBI PËRHAPEJN E

WMD-SË

Duke e ditur se përhapja e armëve të shkatërrimit në masë përbën një kërcënim për sigurinë ndërkombëtare, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s e drejtuan Aleancën më 1994 nga intensifikimi dhe zgjerimi i përpjekjeve të saj kundër përhapjes. Në qershor të vitit 1994 Ministrat e Jashtëm të NATO-s nxorën “Kornizën e Politikës së Aleancës mbi Përhapjen e Armëve të Shkatërrimit në Masë”, një dokument publik që thotë se qëllimi kryesor i Aleancës dhe i shteteve të saj anëtare është të parandalohet paraqitja
148

e përhapjes ose, nëse paraqitet, të zhbëhet përmes mjeteve diplomatike. Dokumenti gjithashtu vë në dukje se përhapja megjithatë mund të paraqitet me gjithë normat dhe marrëveshjet ndërkombëtare për mospërhapje, dhe se armët e shkatërrimit në masë dhe mjetet e dërgimit të tyre mund të paraqesin një kërcënim të drejtpërdrejtë ushtarak ndaj territorit të NATO-s, popullatave dhe forcave të saj. Që nga viti 1994, Aleanca është fokusuar gjithnjë e më shumë në shtrirjen e aftësive të nevojshme mbrojtëse për ta zhvlerësuar përhapjen dhe përdorimin e WMD-së. Përpjekjet po vazhdojnë të përmirësojnë pozitën mbrojtëse të NATO-s kundër rreziqeve të WMD-së, në mënyrë që të zvogëlohet cenueshmëria operacionale e forcave ushtarake të NATO-s, duke e ruajtur fleksibilitetin dhe efektivitetin e tyre në situata që ngërthejnë praninë, kërcënimin apo përdorimin e armëve të NBC-së.

Iniciativa e WMD-së e Aleancës
Për t’iu përgjigjur rreziqeve për sigurinë e Aleancës që paraqet përhapja e armëve të shkatërrimit në masë dhe të mjeteve të tyre të dërgimit, Aleanca lansoi një Iniciativë më 1999, në vazhdim të punës së mëparshme, për të përmirësuar politikën e përgjithshme të Aleancës dhe përpjekjet ushtarake në këtë fushë. Kjo Iniciativë e WMD-së po ndihmon përkrahjen e një debati më energjik, më të strukturuar, që çon drejt të kuptuarit më të mirë ndër vendet e NATO-s të çështjeve të WMD-së dhe si të gjendet përgjigja ndaj tyre: për shembull duke përmirësuar kualitetin dhe kuantitetin e informatave sekrete dhe të ndarjes së informacionit. Në maj të vitit 2000, një Qendër e WMD-së është themeluar pranë NATO-s për të mbështetur këto përpjekje. Veç kësaj, janë tri grupe seniore të NATO-s që merren me përpjekjet politike dhe të mbrojtjes të Aleancës kundër përhapjes së WMD-së, gjegjësisht Grupi Senior Politiko-Ushtarak mbi Përhapjen (SGP) dhe Grupi Senior i Mbrojtjes mbi Përhapjen (DGP). Ato merren respektivisht me dimensionet politike e të mbrojtjes të përgjigjes së NATO-s; SGP shqyrton një numër të gjerë faktorësh në fushat politike, të sigurisë dhe ekonomike që mund të shkaktojnë apo të ndikojnë te përhapja dhe diskuton mjetet politike dhe ekonomike për ta parandaluar apo për t’iu përgjigjur përhapjes. DGP adreson aftësitë ushtarake që nevojiten për të diskurajuar përhapjen e WMD-së, për të sprapsur kërcënimet dhe përdorimin e armëve të tilla, dhe për të mbrojtur popullatat e NATO-s, territorin dhe forcat e saj.

149

PJESA II

KAPITULLI 7

POLITIKA DHE

VENDIM-MARRJA

Institucionet kryesore të Aleancës për politikë dhe vendim-marrje Politika e konsensusit dhe vendim-marrja e përbashkët Menaxhimi i krizës Dimensioni i mbrojtjes Politika bërthamore Sfera ekonomike Informimi publik

POLITIKA DHE
INSTITUCIONET

VENDIM-MARRJA

KRYESORE TË ALEANCËS PËR POLITIKË DHE VENDIM-MARRJE

Këshilli i Atlantikut të Veriut
Këshilli i Atlantikut të Veriut (NAC) ka autoritet politik efektiv dhe fuqi vendosjeje, dhe përbëhet nga Përfaqësues të Përhershëm të të gjitha shteteve anëtare që takohen së bashku së paku një herë në javë. Këshilli gjirhashtu takohet në nivele më të larta duke involvuar Ministrat e Jashtëm, Ministrat e Mbrojtjes ose Krerët e Qeverive por e ka të njëjtin autoritet dhe fuqi të vendim-marrjes, dhe vendimet e tij kanë të njëjtin status dhe validitet, në cilindo nivel që të takohet. Këshilli ka një profil të rëndësishëm publik dhe lëshon deklarata dhe komunikata që ua shpjegojnë politikën dhe vendimet e Aleancës publikut të gjerë dhe qeverive të vendeve që nuk janë anëtare të NATO-s. Këshilli është i vetmi organ i Aleancës që e derivon autoritetin e vet në mënyrë eksplicite nga Traktati i Atlantikut të Veriut. Këshillit vetë i është dhënë përgjegjësia sipas Traktatit për të formuar organe ndihmëse. Shumë komitete dhe grupe planifikuese janë krijuar për ta mbështetur punën e Këshillit ose për të marrë përgjegjësinë në fusha specifike siç është planëzimi i mbrojtjes, planëzimi bërthamor dhe çështjet ushtarake. Këshilli ofron kështu një forum unik për konsultime të gjera midis qeverive anëtare rreth të gjitha çështjeve që ndikojnë në sigurinë e tyre dhe është organi më i rëndësishëm vendim-marrës në NATO. Të gjitha vendet anëtare të NATO-s kanë të drejtë të barabartë të shprehin pikëpamjet e veta rreth tryezës së Këshillit. Vendimet janë shprehje e vullnetit kolektiv të qeverive anëtare tek i cili është arritur me pajtim të përbashkët. Të gjitha qeveritë anëtare janë palë të politikës së formuluar në Këshill apo sipas autoritetit të tij dhe ndajnë konsensusin mbi të cilin bazohen vendimet. Secila qeveri është e përfaqësuar në Këshill nga një Përfaqësues i Përhershëm me rang ambasadorial. Secili Përfaqësues i Përhershëm mbështetet nga një staf politik dhe ushtarak ose delegacion pranë NATO-s, që ndryshon për nga madhësia. Kur Këshilli takohet në këtë format, atij shpesh i referohemi si “Këshilli i Përhershëm”. Dy herë për çdo vit, e ndonjëherë edhe më shpesh, Këshilli takohet në nivel Ministrash, kur secili komb parfaqësohet nga Ministri i vet i Punëve të Jashtme. Takimet e Këshillit gjithashtu mbahen në Sesione të Ministrave të Mbrojtjes. Takimet e Samitit, me pjesëmarrjen e Krerëve të
153

Shteteve dhe Qeverive, mbahen kurdoherë që duhet të adresohen çështje me rëndësi të veçantë ose në momente vendimtare në evoluimin e politikës Aleate të sigurisë. Derisa Këshilli normalisht takohet së paku një herë në javë, ai mund të ftohet me paralajmërim të shkurtër kurdoherë që ka nevojë. Takimet e tij kryesohen nga Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s ose, në mungesë të tij, nga Ndihmësi i tij. Ambasadori me shërbim më të gjatë ose Përfaqësuesi i Përhershëm në Këshill e merr titullin e Dekanit të Këshillit. Në radhë të parë me një funksion ceremonial, Dekani mund të ftohet të luajë një rol më specifik kryesues, për shembull në thirrjen e mbledhjeve dhe kryesimin e diskutimeve në kohën e zgjedhjes së një Sekretari të Përgjithshëm të ri. Në Mbledhjet Ministrore të Ministrave të Jashtëm, një Ministër i Jashtëm i një vendi e merr rolin e Presidentit të Nderit. Pozita është me rotacion vjetor midis kombeve me radhën e alfabetit anglez. Një Radhë e Presidencës në Këshillin e Përhershëm themelohet në bazë të gjatësisë së shërbimit, por në takimet e Këshillit në çfarëdo niveli, Përfaqësuesit e Përhershëm ulen rreth tryezës sipas radhës së nacionalitetit, sipas rendit të alfabetit anglez. E njëjta procedurë ndiqet në gjithë strukturën e komitetit të NATO-s. Pikat që diskutohen dhe vendimet që mirren në mbledhje të Këshillit mbulojnë të gjitha aspektet e aktivitetit të Organizatës dhe shpesh bazohen në raporte dhe rekomandime të përgatitura nga komitetet vartëse me kërkesën e Këshillit. Po kështu, mund të ngriten tema nga cilido prej përfaqësuesve nacionalë apo nga Sekretari i Përgjithshëm. Përfaqësuesit e Përhershëm veprojnë sipas udhëzimeve nga kryeqytetet e tyre, duke informuar dhe duke ua shpjeguar kolegëve të tyre rreth tryezës pikëpamjet e qeverive të tyre dhe vendimet rreth politikës nga qeveritë e tyre. Në anën tjetër ata raportojnë mbrapa tek autoritetet e tyre nacionale rreth pikëpamjeve të shprehura dhe pozitave të marra nga qeveritë e tjera, duke i informuar rreth zhvillimeve të reja dhe duke i mbajtur në vijë me lëvizjen drejt konsensusit mbi çështjet e rëndësishme ose në fusha ku pozicionet nacionale ndryshojnë. Kur duhet të mirren vendimet, arrihet pajtim rreth veprimit mbi bazën e unanimitetit dhe dakordimit të përbashkët. Nuk ka votim apo marrje vendimi me shumicë. Secili komb i përfaqësuar në tryezën e Këshilit apo në cilindo komitet vartës ruan sovranitet të plotë dhe përgjegjësi për vendimet e veta. Puna e Këshillit përgatitet nga Komitetet vartëse që kanë përgjegjësinë për fusha të ndryshme të politikës. Shumë nga kjo punë e involvon Komitetin Senior Politik (SPC), që përbëhet nga Ndihmës Përfaqësuesit e Përhershëm, ndonjëherë të përforcuar nga ekspertë të duhur nacionalë, varësisht nga tema. Në raste të tilla ai njihet si SPC(R). Komiteti Senior Politik ka përgjegjësi të veçantë për përgatitjen e shumicës së deklaratave apo të komunikatave që do të lëshohen nga Këshilli dhe takohet para takimeve ministrore për të bërë
154

draftet e teksteve të tilla që t’i aprovojë Këshilli. Aspektet e tjera të punës politike mund të mirren në dorë nga Komiteti Politik i rregullt, i cili përbëhet nga Këshilltarë Politikë ose Këshillues nga delegacionet nacionale. Kur takohet Këshilli në nivel të Ministrave të Mbrojtjes, ose kur merret me çështje të mbrojtjes dhe me çështje që lidhen me strategjinë e mbrojtjes, komitetet e tjera seniore, si Grupi Punues Ekzekutiv, mund të involvohen si organe kryesore këshilluese. Nëse çështjet financiare janë në rend-dite të Këshillit, Bordi Senior i Resurseve, apo Komitetet Civile apo Ushtarake të Buxhetit, ose Komiteti i Infrastrukturës, varësisht se cili organ është i duhur, do të jetë përgjegjës para Këshillit për përgatitjen e punës së tij. Varësisht nga tema që diskutohet, komiteti gjegjës senior me përgjegjësi për fushën e asaj teme merr rolin udhëheqës në përgatitjen e mbledhjeve të Këshillit dhe në vazhdimin rreth vendimeve të Këshillit. Sekretariati i Këshillit vjen nga Divizione dhe Zyra relevante të Stafit Ndërkombëtar, dhe në veçanti nga Sekretariati Ekzekutiv, i cili ka një rol koordinues për t’u siguruar që mandatet e Këshillit të ekzekutohen dhe vendimet e tij të shënohen dhe të shpërndahen. Sekretari Ekzekutiv është poashtu Sekretar i Këshillit.

Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes
Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes (DPC) normalisht përbëhet nga Përfaqësuesit e Përhershëm por takohet në nivel të Ministrave të Mbrojtjes së paku dy herë në vit, dhe merret me shumicën e çështjeve të mbrojtjes dhe me temat që lidhen me planifikimin e mbrojtjes kolektive. Me përjashtim të Francës, të gjitha vendet anëtare përfaqësohen në këtë forum. Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes u ofron udhëzim autoriteteve ushtarake të NATO-s dhe, brenda fushës së përgjegjësive të tij, ka të njëjtat funksione dhe atribute dhe të njëjtin autoritet si dhe Këshilli rreth çështjeve brenda kompetencave të tij. Puna e Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes përgatietet nga një numër komitetesh dytësore me përgjegjësi specifike dhe në veçanti nga Komiteti Vështrues i Mbrojtjes, i cili mbikëqyr Procesin e Planifikimit të Forcës brenda NATO-s dhe ekzaminon çështje të tjera që lidhen me Strukturën e Integruar Ushtarake. Sikur edhe Këshilli, Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes shikon nga komiteti senior me përgjegjësi specifike relevante për punën përgatitore dhe vazhduese që del nga vendimet e tij.

155

Grupi i Planfikimit Bërthamor
Ministrat e Mbrojtjes të vendeve anëtare që marrin pjesë në Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes të NATO-s takohen në intervale të rregullta në Grupin e Planifikimit Bërthamor (NPG), ku diskutojnë çështje specifike të politikës që lidhen me forcat bërthamore. Këto diskutime mbulojnë një gamë të gjerë të çështjeve të politikës bërthamore, duke përfshirë mosdëmtimin, sigurinë dhe mbijetueshmërinë nga armët bërthamore, sistemet e komunikimit dhe të informimit, çështjet e dislokimit dhe pyetje më të gjera të interesit të përbashkët siç janë kontrolli i armëve bërthamore dhe përhapja bërthamore. Politika bërthamore e Aleancës mbahet nën vështrim dhe vendimet mirren së bashku për ta modifikuar apo adaptuar atë në dritën e zhvillimeve të reja dhe për të plotësuar dhe përshtatur procedurat e planifikimit dhe të konsultimit. Puna e Grupit të Planifikimit Bërthamor përgatitet nga një Grup i Stafit NPG të përbërë nga anëtarë të delegacioneve nacionale të vendeve që marrin pjesë në NPG. Grupi i Stafit kryen punë të detajuar në emër të Përfaqësuesve të Përhershëm të NPG-së. Takohet rregullisht një herë në javë dhe herave të tjera sipas nevojës. Grupi i Nivelit të Lartë (HLG) i NPG-së është themeluar si trup senior këshilldhënës i NPG-së rreth politikës nukleare dhe çështjeve të planifikimit. Më 1998/1999, përveç portfolios së vet origjinale, HLG mori përsipër funksionet dhe përgjegjësitë e të atëhershmit Grup i Nivelit Senior të Mbrojtjes së Armatimeve (SLWPG) i cili ishte ngarkuar me mbikëqyrjen e mosdëmtimit të armëve bërthamore, të sigurisë dhe të çështjeve të mbijetimit. HLG kryesohet nga Shtetet e Bashkuara dhe përbëhet nga krijuesit e politikës nacionale dhe ekspertë të kryeqyteteve. Takohet disa herë në vit për të diskutuar aspekte të politikës bërthamore të NATO-s, të planifikimit dhe të pozicionimit të forcave, dhe çështje që kanë të bëjnë me mosdëmtimin, sigurinë, dhe mbijetueshmërinë nga armët bërthamore.

POLITIKA E

KONSENSUSIT DHE VENDIM-MARRJA E PËRBASHKËT

Formulimi dhe zbatimi i politikës, në një Aleancë vendesh të pavarura sovrane, varet nga të gjitha qeveritë anëtare duke qenë plotësisht të informuara rreth politikës së përgjithshme dhe të synimeve të njëra-tjetrës dhe të konsideratave bazë që i ngritin ato. Kjo fton për konsultime të rregullta politike, kurdoherë që është e mundhsme gjatë fazës së mejtimeve të bërjes së politikës para se të jenë marrë vendimet nacionale.
156

Konsultimi politik pranë NATO-s filloi si ushtrim sistematik kur Këshilli u takua për herë të parë në shtator të vitit 1949, pak pasi që Traktati i Atlantikut të Veriut hyri në fuqi. Që nga kjo kohë është forcuar dhe adaptuar për t’iu përshtatur zhvillimeve të reja. Forumi kryesor për konsultim politik mbetet Këshilli. Takimet e tij mbahen me një minimum formaliteti dhe diskutimi është i sinqertë dhe i drejtpërdrejtë. Sekretari i Përgjithshëm, në bazë të Kryesimit të tij, luan një rol themelor në mejtimet dhe aktet e tij si përfaqësuesi dhe zëdhënësi i tij kryesor si në kontaktet me qeveri individuale ashtu dhe në çështje publike. Konsultimi bëhet gjithashtu në baza të rregullta në forume të tjera, të cilat të gjitha e derivojnë autoritetin e tyre nga Këshilli: Komiteti Politik në nivele seniore dhe të tjera, Grupi i Koordinimit të Politikës, Grupi i Ekspertëve Regjionalë, Grupi Punues Politik Ad Hoc, një Grup Këshilldhënës i Politikës Atlantike dhe komitete të tjera të veçanta, që të gjitha kanë një rol të drejtpërdrejtë për të luajtur në lehtësimin e konsultimit politik midis qeverive anëtare. Sikur edhe Këshilli, ato ndihmohen nga një Staf Ndërkombëtar përgjegjës ndaj Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s dhe një Staf Ushtarak Ndërkombëtar përgjegjës ndaj Drejtorit të tij, dhe përmes tij, përgjegjës për mbështetjen e aktiviteteve të Komitetit Ushtarak. Konsultimi politik midis anëtarëve të Aleancës nuk kufizohet në ngjarjet që ndodhin brenda rajonit të Traktatit të NATO-s. Gjithnjë e më shumë, ngjarjet jashtë rajonit gjeografik që mbulohet nga Traktati kanë implikime për Aleancën dhe prandaj dalin në agjendën e Këshillit dhe të komiteteve dytësore. Makineria konsultative e NATO-s është gjithnjë në disponim dhe përdoret gjerësisht nga kombet anëtare në rrethana të tilla, madje edhe nëse NATO si Aleancë mund të mos jetë e involvuar drejtpërsëdrejti. Duke u konsultuar së bashku janë në gjendje të identifikojnë në një fazë të hershme rajonet ku, në interes të sigurisë dhe stabilitetit, mund të ndërmirret aksion i koordinuar. As nuk është nevoja për konsultim të kufizuar në tema politike. Konsultime me shtrirje të gjerë bëhen në shumë fusha të tjera. Procesi është i vazhdueshëm dhe bëhet në bazë informale si dhe formale me një minimum vonese apo papërshtatshmërie, si rezulktat i kolokacionit të delegacioneve nacionale pranë NATO-s brenda të njëjtit shtab. Aty ku ka nevojë, ai mundëson të bëhet punë intensive me një paralajmërim të shkurtër rreth çështjeve me rëndësi të veçantë apo urgjente me pjesëmarrjen e plotë të përfaqësuesve nga të gjitha qeveritë e interesuara. Konsultimi brenda Aleancës merr shumë forma. Në nivelin e saj më themelor involvon thjesht këmbimin e informacionit dhe të mendimeve. Në një nivel tjetër mbulon komunikimin e veprimeve apo të vendimeve që qeveritë tashmë i kanë marrë ose do t’i marrin shpejt dhe të cilat kanë ndikim të drejtpërdrejtë apo të tërthortë mbi interesat e aleatëve të tyre.
157

Mund të involvojë gjithashtu ofrimin e tërheqjes së vërejtjes së hershme rreth veprimeve dhe vendimeve që do të mirren nga qeveritë në të ardhmen, me qëllim që të ofrojë mundësi që ato të përfillen apo të përkrahen nga të tjerët. Mund të kapërthejë diskutimin me qëllim të arritjes së një konsensusi rreth politikës që do të adoptohet apo veprimeve që do të ndërmirren paralelisht. Dhe së fundi mendohet t’u mundësojë vendeve anëtare të arrijnë marrëveshje reciprokisht të pranueshme rreth vendimeve kolektive apo rreth aksionit të Aleancës si tërësi. Konsultime të rregullta rreth çështjeve relevante politike gjithashtu bëhen me vendet Partnere në kontekstin e Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik ashtu si dhe me Rusinë, kryesisht përmes Këshillit të Përhershëm të Parbashkët NATO-Rusi (PJC); me Ukrainën përmes Komisionit NATO-Ukrainë; dhe me pjesëmarrësit në Dialogun Mesdhetar të NATO-s, përmes Grupit të Bashkëpunimit Mesdhetar. Parimet që u prijnë konsultimeve në këto forume modelohen sipas atyre që për një kohë të gjatë e kanë formuar bazën për konsultim brenda vetë Aleancës dhe udhëhiqen njësoj të hapura dhe me të njëjtën frymë bashkëpunimi. Roli i secilit nga këto institucione përshkruhet më në detaje në seksionet që lidhen me to. Më në fund, ka provizione për konsultime të NATO-s me cilindo pjesëmarrës aktiv në Partneritetin për Paqe, nëse ai Partner nuhat ndonjë kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj integritetit të vet territorial, pavarësisë politike, apo sigurisë. Në bërjen e vendim-marrjes së përbashkët të varur nga konsensusi dhe bindja e përbashkët, anëtarët e Aleancës ruajnë rolin e përvojës individuale dhe të pasqyrimit të secilit vend derisa në të njëjtën kohë shfrytëzojnë makinerinë dhe procedurat që u lejojnë bashkërisht të veprojnë shpejt dhe me vendosmëri nëse rrethanat kërkojnë prej tyre të veprojnë kështu. Praktika e këmbimit të informacionit dhe e konsultimit së bashku përditë siguron që qeveritë mund të mblidhen me paralajmërim të shkurtër kur të jetë nevoja, shpesh duke i ditur që më parë preokupimet e tyre gjegjëse, në mënyrë që të pajtohen rreth politikës së përbashkët. Po u desh, përpjekje për të pajtuar ndryshimet midis tyre do të bëhen në mënyrë që veprimet e përbashkëta të mbështeten nga forca e plotë e vendimeve me të cilat të gjitha qeveritë anëtare pajtohen. Kur të jenë marrë njëherë, vendimet e tilla paraqesin vendosmërinë e përbashkët e të gjitha vendeve të involvuara për t’i zbatuar në tërësi. Vendimet të cilat mund të jenë politikisht të vështira, apo që përballen me kërkesa konkuruese rreth resurseve, fitojnë kështu forcë dhe kredibilitet të shtuar. Të gjitha vendet Anëtare të NATO-s marrin pjesë plotësisht në nivelin politik të bashkëpunimit brenda Aleancës dhe angazhohen njësoj ndaj termave të Traktatit të Atlantikut të Veriut, jo vetëm ndaj ndërmarrjeve reciprole të bëra me Nenin 5 që simbolizon pandashmërinë e sigurisë së tyre - gjegjësisht që të
158

konsiderohet një sulm kundër një apo më shumë prej tyre si një sulm mbi të gjitha ato. Mënyra në të cilën Aleanca ka evolvuar megjithatë siguron se variacionet në kërkesat dhe politikën e vendeve anëtare mund të mirren parasysh në pozicionet e tyre brenda Aleancës. Ky fleksibilitet manifestohet në një numër mënyrash të ndryshme. Në disa raste ndryshimet mund të jenë të shumtën procedurale dhe akomodohen pa vështirësi. Islanda, për shembull, nuk ka forca ushtarake dhe është prandaj e përfaqësuar në forumet ushtarake të NATO-s nga një civil nëse e dëshiron këtë. Në raste të tjera dallimet mund të jenë të një natyre më substantive. Franca, një anëtar themelues i Aleancës në vitin 1949, u tërhoq nga struktura e integruar ushtarake e Aleancës më 1966 ndërsa mbeti anëtare e plotë të strukturave të saj politike. Spanja iu bashkua Aleancës më 1982, por në përputhje me një referendum kombëtar të mbajtur më 1986 fillimisht mbeti jashtë strukturës së integruar ushtarake të NATO-s. Në Samitin e Madridit të vitit 1997, Spanja shpalli gatishmërinë e saj për të marrë pjesë plotësisht në strukturën e re komanduese të Aleancës që po lindte, sapo të jetë arritur pajtimi për këtë. Në dhjetor të vitit 1997, në marrëveshje u arrit rreth një strukture të re komanduese si tërësi, dhe veçanërisht rreth tipit, numrit dhe lokacionit të shtabeve ushtarake. Në komunikatat e tyre të fundvitit, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes mirëpritën shpalljen e Spanjës se do t’i bashkohej strukturës së re ushtarake dhe do të mirrte pjesë në strukturën e re komanduese për të cilën sapo ishte arritur pajtimi. Dallimet midis vendeve anëtare të NATO-s mund të ekzistojnë poashtu si rezultat i situatave të tyre gjeografike, politike, ushtarake dhe kushtetuese. Pjesëmarrja e Norvegjisë dhe Danimarkës në dispozitat ushtarake të NATO-s, për shembull, duhet të përputhet me legjislacionin nacional që nuk lejon armë bërthamore apo forca të huaja të stacionohen në territorin e tyre nacional në kohë paqeje. Në një kontekst tjetër, aranzhmanet ushtarake të organizuara mbi një bazë regjionale mund të involvojnë vetëm forcat e atyre vendeve të interesuara drejtpërsëdrejti apo të pajisura për pjesëmarrje në një rajon specifik ku ndodh aktiviteti. Kjo vlen, për shembull, për forcat e kontribuara nga kombet për Forcën Mobile ACE dhe për Forcat Detare të Përhershme të NATO-s.

MENAXHIMI

I KRIZËS

Rëndësia që ua mveshin vendet anëtare të NATO-s çështjeve të menaxhimit të krizës reflektohet në Konceptin Strategjik të publikuar më 1999, i cili identifikon menaxhimin e krizës si një nga detyrat fundamentale të sigurisë
159

të Aleancës. Ai thotë se në mënyrë që të shtohet siguria dhe stabiliteti i rajonit të Evro-Atlantikut, NATO qëndron e gatshme, rast-për-rast dhe me konsensus, në përputhje me Nenin 7 të Traktatit të Uashingtonit, t’i kontribuojë parandalimit efektiv të konfliktit dhe të angazhohet aktivisht në menaxhimin e krizës, duke përfshirë operacionet në përgjigje të krizave. Mirëmbajtja e një aftësie të përgjithshme për të menaxhuar krizat me sukses është një pjesë integrale e qasjes së Aleancës ndaj ruajtjes së paqes dhe forcimit të sigurisë dhe stabilitetit Evro-Atlantik. Politika e menaxhimit të krizës e Aleancës është adaptuar që nga fundi i Luftës së Ftohtë për të marrë parasysh natyrën radikalisht të ndryshme të rreziqeve me të cilat përballet tani. Bazohet në tri elemente që sforcohen reciprokisht: në dialog; në bashkëpunimin me vendet e tjera; dhe në mirëmbajtjen e aftësisë kolektive të mbrojtjes të NATO-s. Secili prej tyre është dizajnuar për t’u siguruar se krizat që prekin sigurinë Evro-Atlantike mund të parandalohen ose të zgjidhen në mënyrë paqësore. Konsultimi midis vendeve anëtare të NATO-s luan një rol qenësor në menaxhimin e krizës dhe merr rëndësi të veçantë në kohë të tensionit dhe të krizës. Në rrethana të tilla vendim-marrja rapide, e bazuar në konsensus rreth masave që duhen marrë në fushat politike, ushtarake dhe të emergjencës civile, varet nga konsultimi i atypëratyshëm dhe i vazhdueshëm midis qeverive anëtare. Forumet kryesore të NATO-s për konsultim intensiv i cili kërkohet në këtë kontekst janë Këshilli dhe Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes, Komiteti Ushtarak dhe Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile. Komitetet e tjera të NATO-s gjithashtu mund të luajnë rol kur kërkohet. Praktikat dhe procedurat që involvohen pastaj formojnë aranzhmanet e Aleancës të menaxhimit të krizës. Shërbimet, duke përfshirë komunikimet, në mbështetje të procesit, ofrohen nga Qendra e Situatës e NATO-s, që operon në bazë të përhershme 24 orëshe. Stërvitjet për të testuar dhe zhvilluar procedurat e menaxhimit të krizës mbahen në intervale të rregullta në lidhmëri me kapitalet nacionale dhe Komandantët Strategjikë të NATO-s. Aranzhmanet e menaxhimit të krizës, procedurat dhe shërbimet, si dhe përgatitja dhe udhëheqja e stërvitjeve të menaxhimit të krizës, koordinohen nga Këshilli i Operacioneve dhe Komiteti i Stërvitjeve (COEC), që gjithashtu koordinon aktivitetet e menaxhimit të krizës me vendet Partnere. Duke u nisur nga kontributi që vendet Partnere mund të bëjnë në këtë fushë, menaxhimi i krizës është poashtu një nga fushat e aktivitetit ku është arritur pajtim në Planin e Punës të Partneritetit për Paqe dhe është futur në Programet e Partneritetit Individual. Aktivitetet përfshijnë brifingjet dhe konsultimet, vizitat eksperte, kurset e menaxhimit të krizës, pjesëmarrjen e Partnerëve në stërvitjen e gjerë vjetore të NATO-s për menaxhimin e krizës, dhe pajisjen e Partnerëve me dokumente gjenerikë të menaxhimit të krizës.
160

Menaxhimi i krizës gjithashtu identifikohet si një fushë konsultimi dhe bashkëpunimi në Aktin Themelues mbi Marrëdhëniet e Ndërsjella, në Bashkëpunimin dhe Sigurinë midis NATO-s dhe Federatës Ruse, dhe në Kartën mbi Partneritetin Distinktiv midis NATO-s dhe Ukrainës (shih Kapitullin 3). Është poashtu një fushë diskutimesh në kontekstin e Dialogut Mesdhetar.

DIMENSIONI

I MBROJTJES

Në mjedisin e tanishëm politik dhe strategjik në Evropë, suksesi i rolit të Aleancës në ruajtjen e paqes dhe në parandalimin e luftës varet, madje edhe më tepër se në të kaluarën, në efektivitetin e diplomacisë parandaluese dhe në menaxhimin me sukses të krizave që ndikojnë te siguria. Elementet politike, ekonomike, sociale dhe të mjedisit të sigurisë dhe stabilitetit po marrin kështu rëndësi gjithnjë e më të madhe. Sidoqoftë, dimensioni i mbrojtjes i Aleancës mbetet i pazëvendësueshëm dhe kontribuon në ruajtjen e stabilitetit në Evropë si dhe në menaxhimin e krizës. Riorganizimi i forcave të Aleancës që nga fundi i Luftës së Ftohtë tani i mundëson NATO-s të reagojë ndaj një game shumë më të gjerë situatash të paparapashme. Ndërkaq, ruajtja e një aftësie adekuate ushtarake dhe gatishmëria e qartë për të vepruar koletivisht në mbrojtjen e përbashkët mbeten qëndrore për objektivat e sigurisë të Aleancës. Në pikë të fundit, kjo aftësi, e kombinuar me solidaritetin politik, është menduar të parandalojë çdo përpjekje të detyrimit me dhunë dhe të frikësimit, dhe për t’u siguruar se agresioni ushtarak i drejtuar kundër Aleancës kurrë nuk mund të kuptohet si një opcion që ka ndonjë prospekt për sukses, duke garantuar kështu sigurinë dhe integritetin territorial të shteteve anëtare dhe duke mbrojtur Evropën si tërësi nga pasojat që do të pasonin nga cilido kërcënim ndaj Aleancës. Korniza e NATO-s për procesin e planifikimit të mbrojtjes vjen nga parimet themelore që janë bazë për sigurinë kolektive si tërësi: solidariteti politik midis vendeve anëtare; promovimi i kolaboracionit dhe lidhjet e forta midis tyre në të gjitha fushat ku kjo u shërben interesave të tyre të përbashkët dhe individualë; ndarja e roleve dhe e përgjegjësive dhe njohja e angazhimeve të ndërsjella; dhe një ndërmarrje e përbashkët për të ruajtur forcat adekuate ushtarake për ta mbështetur strategjinë dhe politikën e Aleancës. Në përcaktimin e madhësisë dhe të natyrës së kontributit të tyre për mbrojtjen kolektive, vendet anëtare të NATO-s ruajnë sovranitetin e plotë dhe pavarësinë e veprimit. Megjithatë, natyra e strukturës mbrojtëse të NATO-s kërkon që në arritjen e vendimeve të tyre individuale, vendet anëtare të kenë parasysh nevojat e përgjithshme të Aleancës. Ato prandaj ndjekin procedurat e planifikimit për të cilat është arritur pajtim e të cilat ofrojnë metodologjinë dhe
161

makinerinë për përcaktimin e forcave të nevojshme për zbatimin e politikës së Aleancës, për koordinimin e planeve të mbrojtjes nacionale dhe për themelimin e synimeve të planifikimit të forcave që janë në interes të Aleancës si tërësi1. Procesi i planifikimit merr parasysh shumë faktorë, duke përfshirë rrethanat politike në ndryshim e sipër, vlerësimet që vijnë nga Komandantët Ushtarakë të NATO-s të forcave që kërkohen për të përmbushur detyrat e tyre, zhvillimet teknike, rëndësinë e një ndarjeje të drejtë të roleve, rreziqet e përgjegjësive brenda Aleancës, dhe aftësitë individuale ekonomike dhe financiare të vendeve anëtare. Procesi siguron kështu që të gjitha konsideratat relevante të ekzaminohen së bashku për të mundësuar përdorimin më të mirë të resurseve nacionale kolektive që janë në disponim për mbrojtje. Koordinimi i ngushtë midis stafeve ndërkombëtare civile dhe ushtarake, i autoriteteve ushtarake të NATO-s, dhe i qeverive, mbahet përmes një këmbimi vjetor të informacionit mbi planet nacionale. Ky këmbim informacioni mundëson që synimet e secilit vend të krahasohen me kërkesat e përgjithshme të NATO-s dhe, po qe e nevojshme, të rishqyrtohen në dritën e direktivave të reja Ministrore, të kërkesave të modernizimit dhe të ndryshimeve në rolet dhe përgjegjësitë e vetë forcave. Të gjitha këto aspekte mbahen nën vështrim të vazhdueshëm dhe shqyrtohen në hollësi në çdo fazë të cilkit të planifikimit të mbrojtjes. Si pjesë e adaptimit të Aleancës, i është bërë një vështrim procesit të planifikimit të mbrojtjes të Aleancës. Konkluzionet e tij janë miratuar nga Ministrat në qershor të vitit 1997. Një proces i vetëm, koherent dhe aerodinamik është tani në vend dhe do të sigurojë që NATO të vazhdojë të zhvillojë forcat dhe aftësitë për të udhëhequr një gamë të plotë misionesh të NATO-s. Kjo përfshin dhënien e mbështetjes për operacione që mund të prihen nga Bashkimi Evropian në kontekstin e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes. Po në atë kontekst, procesi mundëson që mbështetja të jetë e disponueshme, brenda Aleancës, për të gjithë Aleatët evropianë sa i përket planifikimit të tyre që lidhet me udhëheqjen e operacioneve të prira nga BE-ja. Që nga viti 1991, pikënisje për planifikimin e mbrojtjes ka qenë Koncepti Strategjik i Aleancës që shtron në terma të gjerë objektivat e Aleancës dhe mjetet për arritjen e tyre. Koncepti Strategjik është tejkaluar nga Koncepti Strategjik i ri i Aleancës i aprovuar nga Krerët e Shteteve në Samititin e tyre në Uashington që u takuan në prill të vitit 1999. Udhëzime më të detajuara jepen nga Ministrat e Mbrojtjes çdo dy vite në një dokument të njohur si “Udhëzime Ministrore”. Këto janë udhëzime mbi planifikimin e mbrojtjes në përgjithësi dhe

1

Franca nuk merr pjesë në Planifikimin e Forcave.

162

mbi planifikimin e forcave në veçanti. Adresohen faktorët politikë, ekonomikë, teknologjikë dhe ushtarakë që do të mund të ndikonin në zhvillimin e forcave dhe të aftësive të Aleatëve; dhe shtrohen prioritetet dhe fushat e interesimit që duhet të adresohen nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s në skicimin e synimeve të forcave të tyre pikë së pari, dhe së dyti nga kombet në planifikimin e vet. Merren me planifikimin për forcat dhe aftësitë që kërkohen si për mbrojtjen kolektive ashtu dhe për të pa paraparat që bien jashtë sferës së Nenit 5 të Traktatit të Uashingtonit2. Ofrohet gjithashtu udhëzim, aty ku është me vend, mbi bashkëpunimin me organizatat e tjera, dhe pas vështrimit të vitit 1997 të procesit të planifikimit të mbrojtjes, përfshihet udhëzimi politik i zhvilluar nga Unioni Perëndimor Evropian (WEU) që definon shkallën me gjasë të operacioneve të prira nga Evropa. Caqet specifike të planifikimit për forcat e armatosura të secilit vend anëtar zhvillohen mbi bazën e udhëzimit Ministror. Këto caqe, të njohura si “Synime të Forcave”, përgjithësisht mbulojnë një periudhë prej gjashtë vitesh, por në disa raste shikojnë më larg në të ardhmen. Sikur dhe udhëzimi i dhënë nga Ministrat e Mbrojtjes, ato plotësohen për çdo dy vite. Planfikimit Aleat të mbrojtjes i bëhet vështrim vjetor dhe i jepet drejtim nga Ministrat e Mbrojtjes në një “Vështrim Vjetor të Mbrojtjes”. Në përgjigje të një Kestioneri të Planifikimit të Mbrojtjes (DPQ) që nxirret çdo vit, qeveritë e vendeve anëtare përgatisin dhe i dorëzojnë Aleancës planet e tyre të forcave dhe planet e tyre për shpenzimet për mbrojtje për periudhën pesë-vjeçare që mbulohet nga vështrimi. Vështrimi Vjetor i Mbrojtjes është dizajnuar për të vlerësuar kontribuitn e vendeve anëtare për mbrojtjen e përbashkët në relacion me aftësitë dhe përkufizimet gjegjëse dhe në kontekst të Synimeve të Frocës që u adresohet atyre. Vështrimi kulminon me kompilimin e një Plani të përbashkët të Forcave të NATO-s që ofron bazën për planfikimin e mbrojtjes të NATO-s gjatë një kornize kohore pesë vjeçare. Përgjigjet nacionale në Kestionerin e Planifikimit të Mbrojtjes ekzaminohen në mënyrë simultane nga Stafi Indërkombëtar (IS) dhe nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s. Stafi Ndërkombëtar përgatit drafte të “Kapitujve të Vendeve” për secilin vend. Këta parashtrojnë në detaje çfarëdo ndryshimesh të pazgjidhura midis Synimeve të Forcave të NATO-s dhe planeve të vendeve, duke përfshirë atë se në ç’masë janë planet kombëtare konsistente me kërkesat e operacioneve të prira nga BE. Ato përshkruajnë nëse vendet kanë përmbushur, ose priten të përmbushin,

2

Neni 5 i Traktatit të Atlantikut të Veritu merret në radhë të parë me sprapsjen kundër përdorimit të forcës kundër anëtarëve të Aleancës dhe mishëron parimin se një sulm kundër cilitdo prej tyre konsiderohet si sulm kundër të gjithëve. Aktiviteteve të Aleancës që bien jashtë sferës së Nenit 5 u referohemi kolektivisht si “Operacione jashtë Nenit 5”.

163

angazhimet ekzistuese të forcave të ndërmarra për vitin e tanishëm. Shpjegimet e çfarëdo mangësish parashtrohen, dhe përpjekjet kombëtare vlerësohen kundruall sfondit të aftësive dhe kufizimeve të tyre. Draftet e kapitujve të Vendeve plotësohen me vlerësimet e Komandantëve Kryesorë të NATO-s, me fokus në aftësinë e forcave në relacion me kërkesat operacionale dhe misionet e tyre. Draftet e kapitujve të Vendeve shqyrtohen në “ekzaminime multilaterale”. Këto përfshijnë se në ç’masë vendet kanë përmbushur angazhimet e forcave të ndërmarra për vitin e tanishëm. Ato drejtohen veçanërisht nga pajtimi i ndryshimeve të mundshme midis planeve të forcave të vendit dhe Synimeve të Forcave të NATO-s apo të planeve. Ato gjithashtu synojnë të vlerësojnë shkallën në të cilën planet e Aleatëve të duhur individualë mund t’i mbështetin kërkesat e operacioneve të prira nga BE dhe t’i kontribuojnë koordinimit të planifikimit të mbrojtjes të Aleatëve individualë. Në dritën e kapitujve të Vendeve dhe të një vlerësimi nga Komiteti Ushtarak, një Raport i Përgjithshëm i dorëzohet Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes. Ai rekomandon një plan të forcave pesë vjeçar të NATO-s për miratim nga Ministrat e Mbrojtjes, dhe ekzaminon baraspeshën e përgjithshme, fezibilitetin dhe pranueshmërinë e planit të forcave. Ai gjithashtu përmban seksione mbi përfilljen kombëtare të angazhimeve të forcave të tyre për vitin e tanishëm, dhe një vlerësim se sa janë plotësuar objektivat dhe udhëzimet specifike të shtruara në Udhëzimet Ministrore, duke përfshirë atë që lidhet me kërkesat për operacionet e prira nga BE. Si pjesë e konsultimeve të Aleancës, konsultime shtesë “jashtë ciklit” me Aleatët janë ato të Synimit të Forcës. Kjo gjithashtu paraqitet kur orari për vendime kombëtare pengon shqyrtimin e këtyre ndryshimeve në Vështrimin e ardhshëm të Mbrojtjes.

POLITIKA BËRTHAMORE
Ndryshimet në strategjinë bërthamore dhe në pozitën e forcave të NATO-s janë ilustrime konkrete për shumë hapa pozitivë që janë ndërmarrë për t’iu adaptuar mjedisit të ri të sigurisë. Nën përmirësimet e rëndësishme të sigurisë që janë arritur që nga fundi i Luftës së Ftohtë, Aleanca ka qenë në gjendje të zvogëlojë rrënjësisht mbështetjen e saj në forcat bërthamore. Për më tepër, strategjia e saj duke mbetur ajo e parandalimit të luftës, nuk dominohet më nga mundësia e eskalimit duke involvuar armët bërthamore. Forcat bërthamore të NATO-s i kontribuojnë paqes dhe stabilitetit të Evropës duke shquar iracionalitetin e një lufte madhore në regjionin e Evro-Atlantikut. Ato e bëjnë rrezikun e agresionit kundër NATO-s të pallogaritshëm dhe të papranueshëm në një mënyrë që forcat konvencionale vetëm nuk mund ta bëjnë. Ato gjithashtu krijojnë pasiguri për cilindo vend që
164

do të mund të ketë ndërmend të kërkojë avantazh politik apo ushtarak përmes kërcënimit të përdorimit të armëve Bërthamore, Biologjike apo Kimike (NBC)3 kundër Aleancës. Duke përkrahur stabilitetin evropian, duke ndihmuar diskurajimin e kërcënimeve që lidhen me përdorimin e armëve të shkatërrimit në masë, dhe duke i kontribuar sprapsjes të një përdorimi të tillë, pozita bërthamore e NATO-s u shërben interesave jo vetëm të Aleatëve, por gjithashtu edhe të vendeve të saj Partnere dhe të Evropës në tërësi. Mbështetja e reduktuar e NATO-s te forcat bërthamore është manifestuar në reduktime madhore në vetë forcat. Më 1991 NATO vendosi të zvogëlonte numrin e armëve që ishin mbajtur për forcat e saj sub-strategjike4 në Evropë për më se 85 për qind krahasuar me nivelet e Luftës së Ftohtë. Përveç reduktimeve të forcave sub-strategjike, forcat strategjike në disponim të Aleatëve të NATO-s gjithashtu po reduktohen. Të vetmet armë bërthamore të stacionuara në tokë që NATO vazhdon t’i mbajë në Evropë janë bombat për aeroplanë me aftësi të dyfishtë. Edhe këto armë janë zvogëluar ndjeshëm në numër dhe janë deponuar në një numër më të vogël lokacionesh në kushte të sigurisë së lartë. Nivelet e gatishmërisë të aeroplanëve me aftësi të dyfishtë që lidhen me to janë zvoglëuar në mënyrë progresive, dhe theks i shtuar u është dhënë roleve konvencionale të tyre. Asnjë nga armët bërthamore të NATO-s nuk e kanë në thumb asnjë vend. Aleatët e kanë gjykuar se kërkesat e Aleancës mund të plotësohen, për të ardhmen e parapashme, me këtë pozitë “sub-strategjike” të forcave. NATO poashtu ka deklaruar se zgjerimi i Aleancës nuk do të kërkojë ndryshim në pozitën e tashme bërthamore. Vendet e NATO-s nuk kanë synim, as plan, dhe as arsye të dislokojnë armë bërthamore në territorin e anëtarëve të rinj, dhe as ka nevojë të ndryshojë cilindo aspekt të pozitës bërthamore të NATO-s, dhe nuk parashihet ndonjë nevojë në të ardhmen që ta bëjnë këtë. Siguria kolektive e ofruar nga pozita bërthamore e NATO-s ndahet nga të gjithë anëtarët e Aleancës, duke sjellë siguracione për cilindo anëtar që përndryshe do të ndihej i prekshëm. Prania e forcave bërthamore të SHBA-së të bazuara në Evropë dhe të dedikuara për NATO-n ofrojnë një lidhje të

3 4

Termat NBC (armët Bërthamore, Biologjike dhe Kimike) dhe WMD (Armët e Shkatërrimit në Masë) mund të këmbehen në përdorim. Termat “strategjik” dhe “sub-strategjik” kanë pak a shumë kuptime të ndryshme në vende të ndryshme. Armët strategjike bërthamore normalisht definohen si armë me largësi interkontinentale (mbi 5 500 kilometra), por në disa kontekste këto mund të përfshijnë gjithashtu raketat balistike me gjatësi të mesme qitjeje të rangjeve më të ulta. Termi armë bërthamore “sub-strategjike” është përdorur në dokumente të NATO-s që nga vitit 1989 duke iu referuar armëve bërthamore me gjatësi të mesme dhe të shkurtër qitjeje dhe tani u referohet në radhë të parë armëve të lëshohen nga ajri për aeroplanët e NATO-s me aftësi të dyfishtë, dhe një numri të vogël të kokave luftarake Trident të Mbretërisë së Bashkuar në një rol të ri sub-strategjik (pasi që armët e tjera bërthamore sub-strategjike janë tërhequr nga Evropa).

165

qenësishme politike dhe ushtarake midis anëtarëve evropianë të Aleancës dhe atryre të Amerikës së Veriut. Në të njëjtën kohë, pjesëmarrja e vendeve jobërthamore në pozitën bërthamore të Aleancës demonstron solidaritetin e Aleancës, angazhimin e përbashkët të vendeve të saj anëtare për ruajtjen e sigurisë së tyre, dhe ndarjen midis tyre në masë të madhe të barrëve dhe rreziqeve. Edhe mangësia e pozitës bërthamore të NATO-s ndahet midis kombeve anëtare. Grupi i Planifikimit Bërthamor i NATO-s ofron një forum në të cilin Ministrat e Mbrojtjes të Aleatëve bërthamorë dhe jobërthamorë marrin pjesë në zhvillimin e politikës bërthamore të Aleancës dhe në vendimet e pozitës bërthamore të NATO-s. Informacion i mëtejshëm mbi rolin e Forcave Bërthamore të NATO-s në mjedisin e ri të sigurisë dhe mbi reduktimet në këtë fushë jepet në Kapitullin 2.

SFERA EKONOMIKE
Baza për bashkëpunim ekonomik brenda Aleancës është Neni 2 i Traktatit të Atlantikut të Veriut, i cili thotë se shtetet anëtare “do të kërkojnë të eliminojnë konfliktin në politikën e tyre ndërkombëtare ekonomike dhe to të nxitin kolaboracionin ekonomik midis çdonjërës apo të gjithave”. Komiteti Ekonomik i NATO-s, i cili u themelua për të mbështetur bashkëpunimin në këtë fushë, është i vetmi forum i Aleancës që merret ekskluzivisht me konsultime rreth zhvillimeve ekonomike që kanë të bëjnë drejtpërsëdrejti me politikën e sigurisë. Analizat dhe vlerësimet e përbashkëta të zhvillimeve ekonomike që lidhen me sigurinë janë pjesë kyçe përbërëse në koordinimin e planifikimit të mbrojtjes brenda Aleancës. Ato mbulojnë çështje si krahasimet e shpenzimeve ushtarake, zhvillimet brenda industrisë së mbrojtjes, disponueshmërinë e resurseve për zbatimin e planeve të mbrojtjes, dhe sigurimin e “vlerës për të hollat” në sektorin e mbrojtjes së ekonomisë kombëtare. Premisa mbi të cilën mbështetet bashkëpunimi ekonomik brenda Aleancës është se bashkëpunimi politik dhe konflikti ekonomik janë të papajtueshëm. Duhet prandaj të ketë një angazhim të vërtetë midis anëtarëve për të punuar bashkë në fushën ekonomike ashtu si dhe në fushën politike, dhe një gatishmëri për t’u konsultuar rreth çështjeve që u përkasin të gjithëve duke u bazuar në njohjen e interesave të përbashkët. Vendet anëtare e kanë të ditur se në shumë pikëpamje qëllimet dhe parimet e Nenit 2 të Traktatit ndiqen dhe zbatohen nga organizatat e tjera dhe forumet ndërkombëtare që merren në mënyrë specifike me bashkëpunimin ekonomik. NATO prandaj i shmanget dyfishimit të punës që bëhet tjetërkund
166

por e sforcon kolaboracionin midis anëtarëve të saj kurdoherë që involvohen çështjet ekonomike të interesit të veçantë për Aleancën. Kjo vlen veçanërisht për ato që kanë implikime për sigurinë dhe mbrojtjen. Aleanca prandaj vepron si forum në të cilin ekzaminohen aspekte të ndryshme dhe të ndërlidhura të çështjeve politike, ushtarake dhe ekonomike. Ajo gjithashtu ofron mjetet ku një veprim specifik në fushën ekonomike mund të inicohet për të ruajtur interesat e përbashkëta të Aleancës. Në kontekstin e interesave të përgjithshme të sigurisë të Aleancës dhe në linjë me prioritetet e saj që po evoluojnë, një gamë e gjerë çështjesh duhet të adresohen. Këto përfshijnë studimin e shpënzimit për mbrojtje dhe trendet buxhetore; ristrukturimin e industrive të mbrojtjes; trendet në punësimin industrial të mbrojtjes; dhe projektet për shpënzimin në mbrojtje, mundësinë e blerjes së tyre dhe implikimet e tyre për madhësinë dhe strukturën e forcave të armatosura. Në përputhje me Planet e Punës për të cilat është arritur pajtimi, aktivitetet e bëra në sferën ekonomike të bashkëpunimit të NATO-s me Vendet Partnere janë koncentruar në aspektet e sigurisë të zhvillimeve ekonomike, duke përfshirë buxhetet e mbrojtjes dhe shpenzimet e mbrojtjes dhe relacionin e tyre me ekonominë dhe ristrukturimin e industrive të mbrojtjes. Çështjet ekonomike të mbrojtjes gjithashtu zënë vend prominent në Planin e Aksionit të Këshillit të Partneritet Evro-Atlantik për 2000-2002. Plani i aksionit adreson në mënyrë specifike këto tema: • menaxhimin e resurseve në shpenzimin për mbrojtje; • transparencën në planifikimin dhe buxhetimin për mbrojtje; • kalimin nga armatat me rekrutë në armatë profesionale; • menaxhimi i ish lokacioneve ushtarake; • ristrukturimi i industrive të mbrojtjes, duke përfshirë privatizimin; • çështjet regjionale. Një dialog i frytshëm midis Vendeve Partnere dhe Aleate tashmë është bërë në sferat e buxhetimit të mbrojtjes, të temave të rëndësishme si formulimi i buxhetit të mbrojtjes, analiza e kostos-përfitimit të uljes së madhësisë së mbrojtjes, planifikimi dhe menaxhimi i programeve kombëtare të mbrojtjes, lëshimet legjislative të buxheteve të mbrotjes, aspektet ekonomike të armatave me rekrutë përballë atyre profesionale, dhe roli i sektorit privat në mbrojtje. Aspektet ekonomike të buxhetimit për mbrojtje dhe të shpenzimit për mbrojtje do të mbetet temë bosht në kontekstin e bashkëpunimit të NATO-s me vendet Partnere. Në veçanti, përpjekjet e bëra në vendet e NATO-s për të aplikuar kutin ekonomik në menaxhimin e buxheteve të mbrojtjes ka gjasë të
167

jenë me relevancë të veçantë. Shembuj të fushave në të cilat përvoja e vendeve të NATO-s po bëhet e disponueshme përfshijnë: • parimet e reja të menaxhimit, që marrin nga përvojat në sektorin komercial, të drejtuara nga themelimi i agjencive të mbrojtjes përgjegjëse për sigurimin e besueshëm të dërgimit të mallit dhe shërbimeve brenda kufizimeve të një buxheti të dhënë; • shtrirjen e konkurencës në shërbimet e mbrojtjes, në formë të kontraktimit, testimit të tregut, dhe të financimit të jashtëm; • përmirësimin e metodave të kufizimit të kostos, dhe rishqyrtimin e prioriteteve në kontekstin e reduktimit të resurseve në disponim. Bashkëpunimi ekonomik është gjithashtu i rëndësishëm në kontekstin e ristrukturimit të industrive të mbrojtjes. Konvertimi i industrive të mbrotjes, si dhe çështjet e tjera si ritrajnimi i personelit ish-ushtarak, paraqesin disa nga fushat e interesit të dyanshëm për konsultim dhe bashkëpunim midis NATO-s dhe Rusisë. Paraqesin gjithashtu fusha për konsultim dhe bashkëpunim midis NATO-s dhe Ukrainës. Ndryshe nga institucionet e specializuara financiare, NATO nuk mandatin apo resurset të financojë zhvillimin e programeve të veçanta bashkëpunimit ekonomik. Mirëpo, Aleanca është orvatur të çojë më dialogun dhe këmbinim e përvojës me ekspertë nga vendet Partnere involvuara në procesin e menaxhimit dhe ristrukturimit. ka të tej të

Duke ndjekur këtë lloj bashkëpunimi, është bërë gjithnjë e më e qartë se nuk ka model të vetëm për ristrukturimin e industrive të mbrojtjes. Edhe pse ka probleme dhe sfida të përbashkëta, është në interesin e secilit vend të ndjekë politikën e vet specifike, duke marrë parasysh mjedisin politik, social dhe ekonomik. Me qëllim për ta kuptuar më mirë këtë dualizëm dhe për të nxjerrë mësime të duhura të përbashkëta, theks i veçantë vihet në analizën e përvojave praktike të ristrukturimit të mbrojtjes. Kjo pjesë e punës përfshin studimin e rasteve individuale dhe merr nga pervojat e një game të gjerë agjencish relevante, admistratash kombëtare, nga ana e menaxhmentit e kompanive private dhe publike, dhe nga autoritetet lokale dhe regjionale. Gjithashtu lejon të merren parasysh dimensionet sektoriale dhe regjionale të ristrukturimit të mbrojtjes. Bashkëpunimi në këtë fushë do të vazhdojë të përqëndrohet mbi aspekte praktike të ristrukturimit dhe adaptimit të sektorit të industrisë së mbrotjes, duke marrë parasysh ndryshimet regjionale. Në terma të përgjithshëm, zhvillimet në anën e kërkesës së tregut të mbrotjes, si dhe përgjigja e anës së furnizimit përmes ristrukturimit industrial, dhe pasojat ekonomike të kësaj të fundit, duhet të monitorohen me kujdes. Për më tepër, industritë e mbrojtjes po e
168

humbin singularitetin e tyre dhe gjithnjë e më shumë po obligohen të përkulen para forcave të tregut. Është prandaj gjithashtu thelbësore të analizohen efektet mbi ekonominë të privatizimit të kompanive të mbrotjes. Aspektet e sigurisë të zhvillimeve ekonomike diskutohen një herë në vit në një Kolokvium mbi Ekoniminë të NATO-s dhe në seminare dhe kurse intensive të tjera. Kolokviumi mbi Ekonominë i NATO-s ndiqet nga ekspertë nga biznesi, univesitetet dhe administratat kombëtare dhe ndërkombëtare, dhe ofron një kornizë për një këmbin intensiv të ideve dhe të përvojave në sferën ekonomike. Temat që janë adresuar në Kolokviumet mbi Ekonominë të mbajtura së voni kanë përfshirë dimensionet sociale dhe njerëzore të zhvillimeve ekonomike dhe reformat në Vendet Bashkëpunuese anëtare; statusi i reformave të tilla, implikimet e tyre për sigurinë dhe mundësitë dhe kufizimet që shoqërohen me to; dhe privatizimin në vendet Partnere Bashkëpunuese5.

INFORMIMI

PUBLIK

Përgjegjësia për shpjegimin e mbrojtjes kombëtare dhe të politikës së sigurisë si dhe të rolit të çdo vendi anëtar brenda Aleancës qëndron te qeveritë individuale anëtare. Zgjedhja e metodave që duhet adoptuar dhe e resurseve që duhet t’i kushtohen detyrës së informimit të publikut të vet rreth politikës dhe objektivave të NATO-s ndryshon nga vendi në vend dhe gjithashtu është punë e secilit komb anëtar që të vendosë. Të gjitha qeveritë e NATO-s e njohin si një të drejtë demokratike të popujve të tyre që të informohen rreth strukturave ndërkombëtare që përbëjnë bazën e sigurisë së tyre, si dhe rëndësinë e mirëmbajtjes së mirëkutimit dhe mbështetjes nga publiku për politikën e sigurisë të vendit të tyre. Roli i Zyrës për Informim dhe Shtyp të NATO-s është të plotësojë aktivitetet e informimit publik që ndërmirren brenda secilit vend, duke ofruar çfarëdo ndihme që mund të kërkohet; të menaxhojë relacionet e përditshme të Organizatës me shtypin dhe mediat; dhe të ofrojë informacion për t’iu përgjigjur interesimit për Aleancën nga kombet joanëtare. Një pjesë e madhe e atij interesimi rrjedh nga bashkëpunimi dhe partneriteti i Aleancës me vendet anëtare të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC), nga marrëdhëniet e veçanta bilaterale me Rusinë dhe nga partneriteti i saj me Ukrainën, si dhe nga zhvillimin i saj i Dialogut Mesdhetar.

5

Kolokviumi mbi Ekonominë i majit të vitit 2001 i mbajtur në Bukuresht adresoi ndërlidhmërinë midis Bashkëpunimit Regjional Ekonomik, Sigurisë dhe Stabilitetit. Punimet e Kolokviumeve botohen çdo vit në formë libri dhe mund të mirren nga Informacioni dhe Shtypi i NATO-s (Reparti i Distribucionit). Punimet publikohen gjithashtu në internet (http://www.nato.int).

169

Veç kësaj, fokusi i vëmendjes së publikut botëror mbi Bosnjë e Hercegovinë dhe mbi Kosovë ka ftuar për rritje gjegjëse të programeve të informimit për të shpjeguar rolin e NATO-s në dhënien fund të konfliktit në ish Jugosllavi dhe për krijimin e kushteve për stabilitet në të ardhmen në regjion. Zhvillimet e tjera në Aleancë, duke përfshirë zbatimin e iniciativës së Partneritetit për Paqe, ristrukturimin e forcave ushtarake të NATO-s dhe transformimin e brendshëm të Aleancës, forcimin e identitetit evropian brenda Aleancës si dhe tranformimin e jashtëm të NATO-s, që të gjitha kanë kontribuar në rritjen e interesimit publik dhe në nevojën që të jepet informim adekuat në përgjigje të kësaj. Me hapjen e Aleancës ndaj anëtarëve të rinj, dhe në mënyrë specifike me pranimin e tri vendeve anëtare të reja, një dimension i mëtejshëm i rëndësishëm i është shtuar sfidës së informimit. Në Republikën Çeke, në Hungari dhe Poloni, qeveritë individuale përballen me nevojën e vazhdueshme që t’ia shpjegojnë implikimet e anëtarësimit në NATO publikut të vet. Në secilin nga vendet e tyre, njohuria mbi NATO-n, i relacioneve civile-ushtarake brenda Aleancës, dhe i procedurave të vendim-marrjes së Aleancës, ka qenë e kufizuar dhe ndonjëherë armiqësisht e ndikuar nga perceptimet e hershmë negative publike, nga qëndrime që dalin nga izolimi dhe nga mungesa e informacionit të besueshëm. Zyra për Informim dhe Shtyp e NATO-s prandaj ka një detyrë të veçantë për të ndihmuar secilën nga tri qeveritë dhe për t’iu përgjigjur interesimit të publikut nga vendet e tyre gjegjëse brenda mjeteve që ka në disponim. Veç kësaj, ka pasur një fokus të shtuar mbi çështjet e sigurisë dhe mbi NATO-n në secilën prej nëntë vendeve që marrin pjesë të Planin e Aksionit të Anëtarësimit (MAP) të aprovuar në Takimin e Samitit të Uashingtonit në prill të vitit 1999 (shih Kapitullin 3). Aktivitetet e informimit të NATO-s po adaptohen, prandaj, për të mundësuar përgjigje adekuate ndaj kërkesës për informim rreth Aleancës dhe që ai të jetë më gjerësisht i disponueshëm në secilin nga këto vende. Objektivat e përgjithshëm të politikës së shtypit dhe të informimit të Aleancës janë t’i jipet kontribut njohurisë publike të fakteve që lidhen me sigurinë dhe të çohet më tej involvimi publik në një debat të informuar mirë dhe konstruktiv rreth çështjeve ditore të sigurisë si dhe rreth objektivave të politikës së të ardhmes. Secili nga planet e aksionit dhe nga programet e punës të skicuar për të zbatuar synimet e iniciativave kryesore të marra nga vendet e NATO-s në vitet e fundit përmbajnë pjesë të veçanta që adresojnë kërkesat për informim për t’i plotësuar këta objektiva. Kjo vlen për Planin e Aksionit EAPC të miratuar nga Ministrat e Jashtëm të EAPC-së, për programet e punës të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi dhe të Komisionit NATO-Ukrainë, si dhe për punën e paraparë në kontekstin e Dialogut Mesdhetar të NATO-s.
170

Programet e adminstruara nën buxhetin e Informimit të Shtabit të NATO-s përbëhen nga aktivitete që ndodhin brenda vetë Shtabit; nga ngjarjet e jashtme të administruara nga Zyra për Informim dhe Shtyp pranë NATO-s; nga aktivitetet që mbahen nën kujdesin e organizatave qeveritare apo joqeveritare jashtë rrethit të Shtabit të NATO-s të cilat mund të mbështeten nga kontribute konceptuale, praktike apo financiare nga Zyra për Informim dhe Shtyp; dhe nga ngjarjet që organizohen nga agjenci të tjera të jashtme me ndihmë të drejtëpërdrejtë apo të tërthortë nga NATO. Aktivitetet kryesore nën secilën nga këto ballina përshkruhen më poshtë. Përveç vetë NATO-s, një numër organizatash të tjera luajnë një rol të rëndësishëm duke ofruar qasje ndaj informacionit rreth temave që lidhen me Aleancën, duke shpërndarë materiale të shkruara, duke shfrytëzuar përparësitë e komunikimit elektronik përmes internetit, dhe duke iu përgjigjur pyetjeve të publikut. Lista e këtyre arganeve shtesë është e gjerë dhe përfshinë organizata kombëtare dhe ndërkombëtare. Këto duan përmendur në veçanti: • Zyret e informimit publik dhe zyret e shtypit të qeverive të vendeve anëtare të NATO-s dhe të qeverive në EAPC dhe të vendeve Partnere. • Ambasadat e vendeve anëtare të NATO-s që shërbëjnë mbi bazën e rotacionit si Ambasada të Pikës së Kontaktit në kryeqytetet e vendeve Partnere. • Parlamentet kombëtare dhe Asambleja Parlamentare e NATO-s (NPA), një forum parlamentar ndërkombëtar i krijuar për të çuar më tej synimet dhe politikën e Aleancës në nivel parlamentar. NPA e ka shtabin e vet në Bruksel. • Këshillat Atlantikë Kombëtarë, Komitetet Atlantike ose Asociacionet Atlantike në vendet Anëtare dhe Partnere, të themeluara si fondacione edukative që i kushtohen përmirësimit të njohurisë dhe të kuptimit të synimeve dhe të politikës së Aleancës. • Institutet dhe fondacionet e themeluara mbi një bazë kombëtare apo ndërkombëtare në vende të ndryshme kudo në rajonin e Evro-Atlantikut, me qëllim të çuarjes më tej të gjurmimit të politikës dhe të kontributit akademik në debatin rreth çështjeve të sigurisë. • Zyret e Informimit Publik të shtabit ushtarak të Aleancës të vendosura në vende të ndryshme anëtare. • Ente edukative dhe të trajnimit të Aleancës si Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s në Romë, Shkolla e NATO-s (SHAPE) në Oberamergau, institucionet e pavarura si Qendra Mareshal në Oberamergau, dhe entet dhe kolegjet nacionale të mbrojtjes.
171

• Strukturat ndërkombëtare që grupojnë së bashku degë kombëtare të organizatave të tyre, si Asociacioni i Traktatit të Atlantikut (ATA), që bashkon Komitetet Atlantike, Këshillat dhe Asociacionet e vendeve Anëtare dhe Partnere; dhe Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë (CIOR), që përfshin asociacionet e Oficerëve Rezervë të gjithë Aleancës. ATA ka një sekretariat të vogël në Paris dhe një adresë kontakti në Bruksel. CIOR po kështu ka një Zyrë Ndërlidhjeje në Shtabin e NATO-s në Bruksel. Informacion i mëtejshëm rreth këtyre organizatave jepet në Kapitullin 16. Zyra për Informim dhe Shtyp lidhet drejtpërsëdrejti me zyrën e Këshilltarit për Informim Publik në Stafin Ndërkombëtar Ushtarak sa i përket informimit lidhur me aktivitetet e Komitetit Ushtarak. Zyra për Informim dhe Shtyp mban një zyrë të vogël të informimit regjional në Rejkjavik, Islandë. Me këtë përjashtim, nuk ka zyra regjionale për informim në vendet anëtare të NATO-s. Shtabet ushtarake që i takojnë strukturës ushtarake të integruar të NATO-s, të cilat janë të vendosura në pjesë të ndryshme të Aleancës, si dhe një numër agjencish dhe organizatash të NATO-s të vendosura jashtë Shtabit të Bruksleit, përbëjnë një pjesë të rëndësishme të identiteti të Aleancës dhe paraqesin pika shtesë të kontaktit dhe të burimeve të informacionit. Si pjesë e një programi të gjerë të bashkëpunimit me vendet Partnere, dhe në veçanti marrëdhëniet e bashkëpunimit të NATO-s me Rusinë dhe Ukrainën, Këshilli i Atlantikut të Veriut ka ndërmarrë hapa për të përmirësuar qasjen ndaj informacionit që lidhet me Aleancën në këto vende. Më 1995, ai aprovoi caktimin e një Oficeri të Informacionit që do të vendosej në Moskë, duke punuar brenda ambasadës frenge, e cila ishte atëherë Ambasada e Pikës së Kontaktit për NATO-n në Rusi. Kjo zyrë e vogël e informimit është transferuar në Ambasadën Gjermane më 1996 kur Gjermania mori rolin e Pikës së Kontaktit. Gjermania pastaj mbështeti një Kolonel gjerman të kësaj zyre për t’i ndihmuar NATO-s për të zhvilluar kontakte informacioni dhe aktivitete me forcat e armatosura ruse. Në janar të vitit 1998 u hap në Moskë një Qendër e Dokumentimit e NATO-s e pavarur, e vendosur brenda lokaleve të Institutit Rus për Informcion shkencor për Shkenca Shoqërore (INION). E mbështetur nga NATO, Qendra ka ofruar qasje te publikimet dhe dokumentat që lidhen me çështje të sigurisë dhe kohë pas kohe gjithashtu ka botuar një buletin që i adresohet qarqeve akademike dhe të interesuarve të tjerë. Aktivitetet e Zyrës për Informim dhe Qendrës së Dokumentacionit ishin të mangëta kur Rusia pezulloi bashkëpunimin me NATO-n, pas aksionit ushtarak
172

të ndërmarrë nga Aleanca për t’i dhënë fund krizës në Kosovë. Gjatë një vizite në Moskë nga Sekretari i Përgjitshëm i NATO-s, Lordi Robertson, në shkurt të vitit 2000, u arrit pajtimi i cili, shpresojnë Aleatët e NATO-s, do të çojë te rifillimi i gamës së plotë të bashkëpunimit të pajtuar në Aktin Themelues NATO-Rusi. Në shkurt të vitit 2001, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s përsëri vizitoi Moskën dhe formalisht inauguroi një Zyrë për Informim të NATO-s të vendosur në lokale të pavarura në qendër të qytetit. Një Qendër për Informim dhe Dokumentacion e NATO-s u hap në Kijev më 1996. E plotësuar me kuadër dhe e financuar nga Zyra për Informim dhe Shtyp, Qendra akomodohet brenda Institutit Ukrainas për Çështje Ndërkombëtare dhe ofron qasje te dokumentacioni si dhe ofron lidhje me aktivitetet e tjera të informacionit, duke përfshirë vizitat që i bëhen NATO-s dhe seminaret e organizuara nga NATO. Adresat e zyrave të ndryshme dhe të qendrave për informim të cilave iu referuam në këtë pjesë janë dhenë në listën në fund të Doracakut, bashkë me detajet e Shërbimit të të Dhënave të Integruara të NATO-s, që ofron qasje elektronike kudo në botë për informacion që lidhet me NATO-n. Mjetet e komunikimit që përdoren nga Zyra për Informim dhe Shtyp e NATO-s si drejtpërsëdrejti ashtu dhe në mbështetje të pikave liruese dhe të ndërmjetësimeve të sipërme mbështeten në forma konvencionale me gojë dhe me shkrim të ofrimit të informacionit dhe të nxitjes së dialogut. Zyra administron një program madhor të vizitave, duke sjellë deri në 20 000 formues të opinionit në vit në shtabin politik të Aleancës, për informacione të shkurtëra dhe diskutime me ekspertë nga Stafi Ndërkombëtar i NATO-s, nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar dhe nga Delegacionet Kombëtare rreth të gjitha aspekteve të punës dhe politikës së Aleancës. Zyra për Informim dhe Shtyp nxjerr një numër publikimesh që shtrihen nga kompilimi i teksteve zyrtare dhe i deklaratave deri të publikimet periodike dhe joperiodike që shikojnë t’i kontribuojnë një debati të informuar publik rreth aspekteve relevante të politikës së sigurisë. Tekstet zyrtare të lëshuara nga Aleanca, normalisht në forma komunikatash dhe deklaratsh për shtyp, janë dokumenta të negociuar formalisht që artikulojnë orientimin e pajtuar politik të vendeve anëtare rreth temave specifike apo rreth kolektivitetit të çështjeve të politikës që vështrohen periodikisht gjatë gjithë vitit. Ato përbëjnë arkivin publik të Aleancës dhe lejojnë që procesi i bërjes së politikës dhe i evoluimit të vendimeve t’i vihet në gjurmë ngjarjeve politike apo rrethanave me të cilat lidhen ato. Të gjitha tekstet e tilla botohen në dy gjuhët zyrtare të Aleancës dhe shpesh edhe në gjuhë të tjera. Përveç këtyre dokumenteve, Zyra për Informim dhe Shtyp ndihmon në shpërndarjen e deklaratave nga Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, i cili është
173

zëdhënësi kryesor i Organizatës, dhe të teksteve të fjalimeve nga Sekretari i Përgjithshëm dhe nga zyrtarët e tjerë të lartë. Këto dokumente gjithashtu ndihmojnë në shpjegimin e politikës dhe në dhënien e një ndriqimi të objektivave dhe të arsyes që qëndron mbrapa tyre. Nën autoritetin e Sekretrit të Përgjithshëm, Zyra për Informim publikon një revistë që quhet NATO Review dhe shumë doracakë, broshura, informatorë dhe materiale të tjera reference që mund t’i kontribuojnë njohurisë dhe kuptimit publik. Këta artikuj shtypen sipas resurseve dhe kërkesave, në të gjitha gjuhët që përdoren ne vendet e NATO-s përveç në gjuhët zyrtare, si dhe në gjuhët e shumë vendeve Partnere. Shpërndarja e materialeve të shkruara gjithashtu mbështetet gjithnjë e më shumë në mediat elektronike; Shumica e dokumentacionit publik të NATO-s dhe e materialit të informacionit lëshohen nga Shërbimi i të Dhënave të Integruara i NATO-s. Detajet jepen në “Burimet për Informim të Mëtejshëm” (Apendiksi 2). NATO ka një Program Shkecor të ndarë (të përshkruar në Kapitullin 8), i cili publikon një informator dhe ka serinë e vet të publikimeve shkencore që nxirren ndaras nga botues të specializuar në përputhje me aranzhmanet e pajtuara komerciale. Resurset e personelit të Zyrës për Informim dhe Shtyp përfshijnë një Seksion të Relacioneve të Vendeve të NATO-s të përbërë nga një Oficer Ndërlidhjeje përgjegjës për adminsitrimin e programeve të informimit të drejtuara nga vendet e veta anëtare. Programet e tilla përbëhen nga rregullimi i vizitave në NATO, organizimi i konferencave dhe i seminareve në lokacione të ndryshme kudo në Aleancë, ndihma parlamentarëve, akademikëve, gazetarëve dhe grupimeve të tjera relevante profesionale në vendet e tyre për të pasur qasje tek informacioni që është në disponim publik e që u duhet atyre. Një Seksioni i Relacioneve me Partnerë dhe i Ndihmës përmbush një rol të ngjashëm në shpërndarjen e inforacionit në shumë vende Partnere të NATO-s. Oficerë Kombëtarë të Ndërlidhjes për vendet e NATO-s gjithahtu i kontribuojnë kësaj pune, duke vepruar si oficerë programesh për vendet Partnere për të cilat qeveritë e tyre kombëtare kanë rolin e tanishëm të “Pikës së Kontaktit” përmes ambasadave të tyre kombëtare në vende të ndryshme Partnere. Programet e informacionit për kombe individuale mund të përfshijnë dhënien e ndihmës konceptuale, praktike dhe të ndihmës së kufizuar financiare për aktivitete relevante të publikimit të organizatave joqeveritare në vendet Anëtare dhe Partnere. Ndihmë e ngjashme poashtu mund t’u jepet qeverive të vendeve Partnere për përgatitjen dhe nxjerrjen e publikimeve të menduara për të informuar opinionin publik rreth çështjeve që lidhen me NATO-n.
174

Në fushën akademike, aktivitetet e informimit të NATO-s përfshijnë çmimin vjetor të Stipendionit Manfred Uerner, të emërtuar sipas të ndjerit ish Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s, dhe adminsitrimin e një sërë Stipendionesh të NATO-EACP-së të hapura për shkollarë si në vende të NATO-s ashtu dhe në ato Partnere. Stipendionet, të cilat përbehen nga grante për të ndihmuar ata të cilëve u jipen për shpenzime udhëtimi dhe pune kërkimore, jipen çdo vit, në bazë konkuruese, sipas rekomandimit të një jurie të pavarur, për qëllim të bërjes së studimeve në fusha të lëmenjve që përgjithësisht lidhen me fushat e politikës së NATO-s dhe me agjendën e tashme politike të Aleancës. Sipas programit të çështjeve akademike, jepet ndihmë periodikisht për konferenca multinacionale që adresojnë tema madhore dhe tema nga fusha e sigurisë. Interesimi i publikut në politikën e NATO-s dhe qasja ndaj informacionit në këtë sferë manifestohen si drejtpërsëdrejti ashtu dhe përmes shtypit dhe mediave që mbulojnë zhvillimet e ngjarjet që lidhen me NATO-n. Një pjesë qëndrore e punës së Zyrës për Informim dhe Shtyp është prandaj e lidhur me aktivitetit e shtypit dhe të mbështetjes që u jep Shërbimi i Shtypit i NATO-s të akredituarëve dhe përfaqësuesve të tjerë të mediave. Informimet e shkurtëra të shtypit dhe intërvistat me zyrtarë seniorë, informatat e shkurtëra të prapaskenës, qasja te fotografitë, mjetet për zë dhe video dhe shërbimet e transmetimeve elektronike që të gjitha përbëjnë pjesë të aranzhmaneve që kërkohen për të plotësuar nevojat e mediave botërore. Ngjarjet madhore apo zhvillimet në Aleancë, si Takimet e Samitit, mund të tërheqin më së njëmijë gazetarë në Shtab, për të cilën gjë duhet të ofrohen kushte adekuate. Resurse të ngjashme kërkohen për ngjarje madhore që mbahen larg Shtabit, për shembull gjatë takimeve të Samitit Ministror që mbahen jashtë vendit. Ndihmë për gazetarë jepet nga Shërbimet për Shtyp dhe Informim brenda Zyrës për Informim dhe Shtyp, fokusi i Shërbimit të Shtypit duke qenë i drejtuar nga kërkesat imediate dhe afat-gjata, ndërsa Zyra e Informacionit mundëson qasje te një informacion i gjerë i të kaluarës nga i cili përfaqësuesit e mediave mund të nxjerrin materiale për një periudhe më të gjatë kohore. Zëdhënësi i Shtypit dhe Shërbimi i shtypit punojnë në kontakt të ngushtë të përditshëm me Zyrën e Sekretarit të Përgjithshëm dhe e mbështetin Sekretarin e Pergjithshëm me kontaktet e tij me media dhe shtyp. Shërbimi i Shtypit është poashtu përgjegjës për aranzhimin e kontakteve midis zyrtarëve të tjerë të lartë dhe mediave dhe për akreditimin zyrtar të gazetarëve që marrin pjesë në ngjarjet për shtyp të NATO-s. Rezymetë dhe vështrimet e shtypit ndërkombëtar dhe raportet e agjencive të shtypit përgatiten nga Shërbimi i Shtypit për çdo ditë që të përfitojnë Stafet Ndërkombëtare, Delegacionet Kombëtare, Misionet Diplomatike dhe Zyrtarët e Ndërlidhjes që
175

punojnë brenda ndërtesës së shtabit. Oficerët e Ndërlidhjes së Informacionit dhe stafi i Zyrës së Shtypit gjithashtu përgatitin vështrime të shtypit kombëtar në vendet e NATO-s dhe ato Partnere për përdorimin e Sekretarit të Përgjithshëm dhe ndihmojnë në përgatitjen e vizitave të tij zyrtare në këto vende. Zyra e Informacionit dhe Shtypit gjithashtu menaxhon Bibliotekën e Shtabit të NATO-s që u shërbën stafeve kombëtare dhe ndërkombëtare që punojnë brenda Shtabit.

176

KAPITULLI 8

PROGRAMET

DHE AKTIVITETET

Logjistika e Konsumatorit Funksionet çelës të logjistikës Logjistika e konsumatorit dhe operacionet e mbështetjes të paqes Organizimi i prodhimit dhe logjistikës Bashkëpunimi, planifikimi dhe standardizimi i armatimit Sistemet e komunikimeve dhe të informacionit Koordinimi civil/ushtarak i menaxhimit të trafikut ajror Mbrojtja ajrore Planifikimi i emergjencës civile Bashkëpunimi shkencor Mjedisi dhe shoqëria

PROGRAMET

DHE AKTIVITETET

LOGJISTIKA E KOMSUMATORIT1
Termi “logjistikë” përdoret me kuptime të ndrsyhme në kontekste të ndryshme. Ka gjitashtu ndryshime në përdorimin e termit nga kombet e NATO-s dhe në kategoritë e mbështetjes për operacione ushtarake që konsiderohen se janë komponente të logjistikës. Definicioni i NATO-s i logjistikës i referohet “shkencës së planëzimit dhe kryerjes së lëvizjes dhe mirëmbajtjes së forcave”. Në kuptimin e tij më të përgjithshëm, termi u referohet aspekteve të operacioneve ushtarake, të cilat merren me këto sfera: • Dizajn dhe zhvillim, arritje, deponim, transport, distribuim, mirëmbajtje, evakuim dhe sistemim të materialit. • Transport të personelit. • Arritje, ndërtim, mirëmbajtje, operim dhe sistemim të komoditeteve. • Arritje apo ofrim të shërbimeve. • Mbështetje Mjekësore dhe të Shërbimit Shëndetësor. Kategoritë e sipërme involvojnë një shtrirje të gjerë përgjegjësish. Në NATO, këto nën-ndahen, nga pikëpamja e vendim-marrjes si dhe ajo organizative, në këta sektorë: • Aspektet e prodhimit apo të arritjes të logjistikës, që përfshijnë planifikimin, zhvillimin e dizajnit dhe të sigurimit të pajisjes. Këto janë në radhë të parë përgjegjësi kombëtare dhe merren në dorë kombëtarisht. Bashkëpunimi dhe koordinimi brenda NATO-s megjithatë ndodh në një numër sferash, kryesisht nën kujdesin e Konferencës së Drejtorëve të Armatimit Kombëtar (CNAD) dhe të organeve të saj dytësore. Nga pikëpamja e organizimit, aspektet e prodhimit dhe të arritjes së logjistikës brenda NATO-s janë kryesisht përgjegjësi e Divizionit të Mbështetjes së Mbrojtjes të Stafit Ndërkombëtar nga ana civile dhe e Degës së Armatimit, Logjistikës, Divizionit të Armatimit dhe Resurseve të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar nga ana ushtarake. • Aspektet e konsumatorit apo ato operacionale, që përgjithësisht kuptohen si funksione furnizimi dhe mbështetjeje të forcave.

1

Shumë nga programet dhe aktivitetet që u referohemi në këtë pjesë implimentohen nga organizatat dhe agjencitë e themeluara nga Këshilli i Atlantikut të Veriut apo Komiteti Ushtarak i NATO-s për të ndërmarrë detyra specifike. Detajet jepen në Kapitullin 14.

179

Këto janë temë e pjesës së parë të këtij seksioni, dhe bien kryesisht nën përgjegjësinë e Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC) dhe të Komitetit të Gypave të NATO-s. Komiteti i Shefave të Shërbimeve Mjekësore Ushtarake në NATO (COMEDS), organ këshillues senior ushtarak mjekësor i NATO-s, ka përgjegjësi për të këshilluar Komitetin Ushtarak mbi çështje mjekësore. Nga një pikëpamje organizative, përgjegjësia për aspektet e konsumatorit apo ato operacionale të logjistikës nga ana civile qëndron tek Investimi i Sigurisë, Divizioni i Logjistikës dhe Planifikimit të Emergjencës Civile të Stafit Ndërkombëtar. Nga ana ushtarake, ato janë përgjegjësi të Degës së Logjistikës, Logjistikës, Divizionit të Armatimeve dhe Resurseve të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar.

Mbështetja logjistike për Konceptin Strategjik të Aleancës
Koncepti Strategjik i Aleancës, i aprovuar nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s në prill të vitit 1999, thekson karakterin mobil dhe shumëkombësh të forcave të NATO-s dhe nevojën për logjistikë fleksibile të Aleancës për t’i mbështetur ato. Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s e ka të ditur se dhënia i mbështetjes logjistike, edhe pse fundamentalisht përgjegjësi kombëtare, ka gjithashtu nevojë për përgjegjësi kolektive, koordinim të përmirësuar, bashkëpunim dhe shumëkombësi të shtuar nëse ky fleksibilitet duhet të arrihet. Ajo iu përgjigj prezantimit të konceptit të ri strategjik duke ndërmarrë një analizë të implikimit të tij për parimet dhe politikën e logjistikës. Rëndësia e kësaj teme gjithashtu theksohet në Iniciativën e Aftësive të Mbrojtjes të lansuar në Samitin e Uashingtonit në prill të vitit 1999 (shih Kapitullin 2). Një Politikë për Bashkëpunim në Logjistikë është në fazën e fundit të zhvillimit dhe së shpejti do të shqyrtohet nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Një Kocepti i NATO-s për Bashkëpunim në Logjistikë gjithashtu është duke u zhvilluar momentalisht.

Parimet dhe politika e logjistikës
Parimet dhe politika e re e logjistikës u miratuan nga Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes më 1992 në një dokument të njohur si MC 319. Këto parime dhe kjo politikë janë vështruar tërësisht në dritën e përvojave praktike të fituara nga operacionet paqeruajtëse të prira nga NATO. Një version i reviduar është miratuar nga Këshilli më 1997 (MC319/1). Parimet e tij dhe politika vlejnë për paqe, për situata krize dhe konflikti, dhe përfshijnë operacione nën Nenin 5 të
180

Traktatit të Atlantikut të Veriut si dhe operacione “jashtë Nenit 5”2. Ato poashtu vlejnë për operacione brenda kornizës së konceptit të Task Forcës së Kombinuar të Përbashkët dhe për operacione që involvojnë kombet jashtë NATO-s në operacionet e prira nga NATO. Këto parime të përgjithshme kanë shërbyer si dërrasë kërcimi për zhvillimet e pastajme të parimeve dhe të politikës më specifike që lidhen me anën funksionale të logjistikës, si mbështeja mjekësore (MC 326/1), dhe lëvizja dhe transportimi (MC 336/1).

Parimet kyçe
Përgjegjësia Kombet anëtare dhe autoritetet e NATO-s kanë përgjegjësi kolektive për mbështetje logjistike të operacioneve shumëkombëshe të NATO-s. Secili komandant ushtarak i NATO-s shtron kërkesat logjistike dhe koordinon planifikimin logjistik dhe mbështetjen brenda fushës së përgjegjësisë së tij. Furnizimi Kombet duhet të sigurohen, individualisht dhe përmes aranzhmaneve të bashkëpunimit, për furnizimin e resurseve logjistike për të mbështetur forcat e caktuara për NATO-n gjatë paqes, krizës apo konfliktit. Autoriteti Komandantët ushtarakë të NATO-s në nivelet e duhura duhet të kenë autoritet të mjaftueshëm mbi asetet logjistike të nevojshme për t’u mundësuar të futin në punë dhe t’i mbajnë forcat e tyre në mënyrën më efektive. E njëjta vlen për komandantët jashtë NATO-s të forcave shumëkombëshe që marrin pjesë në një operacion të prirë nga NATO. Bashkëpunimi dhe koordinimi Bashkëpunimi dhe koordinimi midis kombeve dhe autoriteteve të NATO-s janë qenësore. Për më tepër, në bashkëpunimin logjistik midis sektorëve civilë dhe ushtarakë brenda dhe midis kombeve duhet të shfrytëzohen sa më mirë resurset e kufizuara. Aranzhmanet bashkëpunuese dhe asistenca e ndërsjellë midis kombeve në furnizimin dhe në përdorimin e resurseve logjistike mund të lehtësojnë prandaj barrën individuale të secilit komb. Duke shqyrtuar shkallën e zhvillimit të formave të ndryshme të bashkëpunimit në fushën e logjistikës së konsumatorit me qëllim të

2

Neni 5 i Traktatit të Atlantikut të Veriut merret në radhë të parë me sprapsjen kundër përdorimit të forcës kundër anëtarëve të Aleancës dhe mishëron parimin se një sulm kundër cilitdo prej tyre konsiderohet si një sulm kundër të gjithëve. Aktiviteteve të Aleancës që bien jashtë fushës së Nenit 5 u referohemi kolektivisht si “Operacione jashtë Nenit 5”.

181

maksimizimit të benefiteve të tilla, janë gjurmuar mbështetja logjistike shumëkombëshe e integruar, specializimi i rolit, financimi i përbashkët i resurseve, dhe aplikimi i parimit të “kombit udhëheqës”. Roli i mundhsëm i Agjencive të NATO-s, si i Agjencisë së NATO-s të Mirëmbajtjes dhe Furnizimit (NAMSA), gjithashtu shikohen nëse kanë gjasë të ofrojnë zgjidhje me kosto efektive. Nevoja për bashkëpunim në fushën e mbështetjes logjistike del në një numër nivelesh dhe nuk mund të kufizohet në vetë NATO-n. Për operacionet “jashtë Nenit 5”, bashkëpunimi mund të nevojitet t’u ofrohet kombeve jashtë NATO-s dhe, kur është me vend, Kombeve të Bashkuara, Unionit Evropian Perëndimor, Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq dhe organizatave të tjera relevante.

Logjistika bashkëpunuese
Qëllimi i bashkëpunimit në logjistikë është për të ngritur pozitën e përgjithshme logjistike të Aleancës duke maksimizuar efektivitetin e mbështetjes logjistike për NATO-n dhe për operacionet shumkombëshe të prira nga NATO; si dhe duke e përmirësuar efikasitetin dhe duke arritur kursime në kosto përmes ekonomive të shkallëzimit dhe eliminimit të dyfishimit të përpjekjeve në kohë paqeje, krize apo konflikti. Parimet madhore që e udhëheqin bashkëpunimin në logjistikë në NATO janë: primati i kërkesave operacionale; përgjegjësia kolektive; efikasiteti; dhe vizibiliteti dhe transparenca. Zhvillimi i aranzhmaneve të logjistikës bashkëpunuese në NATO lehtësohet nga një numër agjencish të prodhimit dhe të logjistikës që janë krijuar për këtë qëllim. Më e shquara ndër këto agjenci është NAMSA Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim. Shkalla për logjistikë efektive bashkëpunuese rritet me përdorimin e teknikave moderne për menaxhimin dhe sistemimin e materialit. Një shembull është koncepti i zhvilluar nga NAMSA i njohur si SHARE (Mbajtja e Stoqeve dhe Kërkesat për Këmbim Asetesh). Siç nënkupton edhe emri i saj, ky është një aranzhman që lehtëson ndarjen apo këmbimin e mbajtjes së stoqeve midis shfrytëzuesve duke ofruar një lidhje midis nevojave të tyre specifike në njërën anë, dhe disponueshmërisë së aseteve gjegjëse në anën tjetër.

Logjistika shumëkombëshe
Sfidat me të cilat do të përballet Aleanca në të ardhmen, duke përfshirë kufizimet në resurse, shquajnë domosdonë e bashkëpunimit të shtuar dhe të
182

shumëkombësisë në mbështetjen logjistike. Që të dyja, nevoja për të kryer operacione (si mbështetja e paqes) në lokacionet ku mbështetja logjistike që ofron infrastruktura normale kombëtare nuk është e disponueshme, dhe nevoja për të integruar forcat ushtarake jashtë NATO-s dhe mbështetja logjistike, nënvizojnë rëndësinë e një strukture të përbashkët shumëkombëshe logjistike. Kjo duhet të mbulojë kërkesat logjistike në fushën e transportimit, inxhinjerisë dhe të furnizimit, si dhe aftësitë mjeksore. Logjistika shumëkombëshe është gjithashtu një shumëfishues i rëndësishëm i forcave që optimizon përpjekjet e mbështetjes logjistike kombëtare. Involvon aranzhmane bilaterale dhe multilaterale që e shtojnë efektivitetin e kostos të aktiviteteve të mbështetjes logjistike të kombeve individuale si dhe efikasitetin e tyre. Aranzhmanet e tilla mund t’i kontribuojnë ndjeshëm suksesit të planifikimit si dhe aspekteve të zbatimit të operacioneve logjistike. Një numër konceptesh dhe iniciativash po përdoren për të sjellë shumëkombësi të shtuar në këtë fushë, duke përfshirë specializimin e roleve dhe konceptin e kombit prijës, Njësitet Shumëkombëshe të Integruara Logjistike dhe Njësitet Shumëkombëshe të Integruara Mjekësore, Kombin Nikoqir dhe Mbështetjen e Palës së Tretë, dhe zhvillimin e një Qendre Shumëkombëshe të Përbashkët Logjistike.

FUNKSIONET
Mobiliteti

ÇELËS TË LOGJISTIKËS

Lëvizja efikase dhe me kohë e forcave është parakusht për të gjitha operacionet ushtarake. Sigurimi i mobilitetit strategjik të trupave dhe të materialit duke mundësuar ngritje adekuate, mjete të transportit, pajisje, dhe infrastruktur, është normalisht një kërkesë madhore operacionale. Kjo përfshin përdorimin e mundshëm të resurseve civile dhe mund të involvojë dislokimin, vënien e fazave dhe lëvizjen përpara të sasive të mëdha të materialit dhe të pajisjeve. Planifikimi dhe vlerësimi i aftësive mund të jetë prandaj vendimtar për t’u siguruar që kërkesat e ndryshme politike dhe ushtarake do të plotësohen. Pika e përqendrimit në pyetje që lidhen me mobilitetin strategjik në NATO është Grupi Këshilldhënës i Lëvizjes dhe Transportimit (MAG), një nëngrup i Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC). Ky organ u krijua për të mbështetur qasjet bashkëpunuese ndaj anës menaxhuese të çështjeve të lëvizjes, të transportimit dhe mobilitetit midis agjencive ushtarake dhe civile dhe midis NATO-s dhe kombeve anëtare.
183

Mbështetja e kombit nikoqir
Mbështetja e kombit nikoqir do të thotë asistencë civile dhe ushtarake e shfaqur në paqe, emergjencë, krizë dhe konflikt nga Kombi Nikoqir për Forcat Aleate, dhe organizatat që janë të vendosura në territorin e Vendit Nikoqir operojnë në të ose kalojnë nëpër të. Aranzhmanet e arritura midis autoriteteve të duhura të Kombeve Nikoqire dhe të “Kombeve Dërguese” dhe/ose NATO-s formojnë bazën e asisitencës së tillë. Mbështetja e kombit nikoqir është thëlbësore për mbajtjen e të gjitha tipeve dhe kategorive të forcave. Marrëveshjet bilaterale apo multilaterale që marrin parasysh kërkesat operacionale të NATO-s i kontribuojnë mbrojtjes së forcave si dhe ofrimit të mbështetjes së kërkuar logjistike dhe të infrastrukturës për pranimin, lëvizjen dhe vënien e tyre në punë. Fleksibiliteti i nevojshëm për forcat shumëkombëshe fton involvimin e komandantëve të NATO-s në formulimin e kërkesave për mbështetjen e Kombit Nikoqir, në negocimin e Memorandumeve të Mirëkuptimit në emër të NATO-s dhe në koordinimin e zhvillimit të marrëveshjeve relevante të Mbështetjes së Kombit Nikoqir. Për më tepër natyra gjithnjë e më e ndryshueshme e opcioneve të dislokimit do të thotë se planifikimi i aranzhmaneve të mbështetjes së Kombit Nikoqir tani duhet të bazohet në një qasje më gjenerike sesa në të kaluarën.

Mbështetja mjeksëore
Shërbimet mjekësore përbëjnë një kontribut të madh për operacionet ushtarake përmes parandalimit të sëmundjes, evakuimit rapid dhe trajtimit të të sëmurëve, të lënduarve dhe të plagosurve, dhe kthimit të tyre të hershëm në detyrë. Aftësitë mjekësore në një rajon ku forcat janë të dislokuara duhet të jenë proporcionale me fuqinë e forcës dhe rrezikun e ekspozimit të tyre ndaj sëmundjes dhe lëndimit. Aftësitë e mbështetjes mjekësore gjithashtu duhet të jenë në vend dhe operacionale para fillimit të operacioneve ushtarake. Komiteti i Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore të NATO-s këshillon Komitetin Ushtarak dhe ofron fokusin për bashkëpunim në këtë fushë. Koordinimi civil/ushtarak bëhet nga Komiteti Mjekësor i Përbashkët (JMC).

Ndëroperueshmëria logjistike dhe standardizimi
Ndëroperueshmëria operacionale ndikon drejtpërsëdrejti në efektivitetin luftarak të forcave të NATO-s, veçanërisht tek ato që involvojnë formacione shumëkombëshe. Standardizimi i pajisjes, i furnizimeve dhe i procedurave është prandaj një shumëfishues i përgjithshëm i forcës që duhet të merret
184

parasysh gjatë dizajnimit dhe prodhimit të sistemeve dhe pajisjeve. Objektivat minimale të nevojshëm për të fituar efektivitet luftarak janë ndëroperueshmëria e pajisjeve kryesore, ndërkëmbyeshmëria e furnizimeve dhe përbashkësia e procedurave. Këto kërkesa kanë ndikim të drejtpërdrejtë te mbështetja logjistike për pajisje të standardizuar. Gjithashtu duhet të ketë fleksibilitet të mjaftueshëm për të lehtësuar pjesëmarrjen e kombeve jashtë NATO-s në operacione të prira nga NATO.

Logjistika e Konsumatorit dhe Partenriteti për Paqe
Shumica e aktiviteteve të logjistikës së konsumatorit në Programin e Punës së Partneritetit dhe në Pragamet Individuale të Partneritetit si dhe në programet bilaterale të aprovuara kombëtarisht bien në këto kategori: • vizitat ekipore në vendet Partnere për të shqyrtuar shkallën e bashkëpunimit të mundshëm rreth çështjeve të logjistikës dhe organizimit të kurseve të logjistikës; • këmbimi i informacionit, këshillimi i ekspertëve, ndihma teknike, kurset e logjistikës, futja e logjistikës në kurset paqeruatjëse dhe stërvitjet logjistike; • kontaktet formale, si bisedat e stafit, seminaret dhe puna në grupe; • harmonizimi dhe standardizimi i koncepteve, i politikës, i materialit, procedurat dhe aspektet e tjera të strukturave dhe sistemeve logjistike. Aktivitetet e sipërme të gjitha mbështeten nga takime të forumeve kryesore të NATO-s që merren me pjesëmarrjen e vendeve Partnere. Kjo vlen, për shembull, për Konferencën e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s, për Grupin Këshillues për Lëvizje dhe Transportim, për Komitetin e Gypave të NATO-s dhe për Komitetin e Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore në NATO, të cilat që të gjitha takohen me vende Partnere në baza të rregullta. Detaje të mëtejshme që lidhen me sa u tha më sipër mund të gjenden në Kapitullin 14.

Kurset e logjistikës dhe partnerët
Një Kurs i Logjistikës i NATO-s mbahet tri herë në vit, i hapur për pjesëmarrës si nga vendet e NATO-s ashtu dhe nga vendet Partnere. Të tjera kurse të ndryshme oforhen nga NATO dhe nga kombet Partnere që lidhen me logjistikën e NATO-s, me paqeruajtjen e OKB-së dhe të NATO-s, me planifikimin mjekësor, pjesëmarrjen në një Qendër Shumëkombëshe të Përbashkët Logjistike, dhe me bashkëpunimin civil-ushtarak në fushën e
185

Planifikimit të Emergjencës Civile. Në fushën mjekësore, një Kurs i Planifikimit Mjekësor i PfP-së është bërë pjesë integrale e programit shkollor në Shkollën SHAPE të NATO-s. 34 studentë nga 17 kombe e kanë ndjekur kursin në prill të vitit 2000 dhe ka plane për ta shtuar këtë në 80 studentë për një kurs. Përmbajtja e klasës vazhdimisht po modifikohet me mësime të mësuara në operacionet e prira nga NATO në Ballkan. Aktivitete të tjera të ndërlidhura përfshijnë Seminaret e Mbështetjes së Kombit Nikoqir për Partnerët, të menduar për t’i njohur oficerët e stafit civilë dhe ushtarakë nga kombet Partnere me konceptin e kombit nikoqir dhe me procedurat dhe aranzhmanet e planifikimit të NATO-s në këtë fushë. Ato gjithashtu u ofrojnë mundësinë pjesëmarrësve të adresojnë çështje regjionale, veçanërisht sa i përket mbështetjes së kombit nikoqir për kombet që kontribuojnë me forca në operacionet e prira nga NATO në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Kosovë.

Stërvitja e mbështetjes bashkëpunuese
Kjo është një stërvitje vjetore e menduar të njohtojë kombet Partnere me konceptin e Aleancës për mbështetjen logjistike të operacioneve shumëkombëshe. Fillimisht e kufizuar vetëm për operacionet detare, stërvitja tani involvon aktivitete tokësore, ajrore dhe detare me qëllim të familiarizimit të pjesëmarrësve me spektrin e plotë të mbështetjes logjistike shërbimesh të shumta.

Mbështetja teknike për vendet e PfP-së
Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim (NAMSA) është e autorizuar t’u japë asistencë teknike, mbi një bazë të rikompensimit, vendeve të Partneritetit për Paqe. Fillimisht konsultative përnga natyra, asistenca e tillë do të involvojë menaxhim logjistik dhe operacione për një afat të gjatë Përveç këtyre aktiviteteve shumëkombëshe, ka kontakte të gjera bilaterale logjistike midis kombeve individuale të NATO-s dhe atyre të Partneritetit.

186

LOGJISTIKA E

KONSUMATORIT DHE OPERACIONET NË MBËSHTETJE TË PAQES

Operacionet monitoruese dhe të imponimit të ndërmarra nga NATO në mbështetje të iniciativave paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara në Bosnjë e Hercegovinë si dhe në Kosovë spikatën rëndësinë e logjistikës së konsumatorit në relacion me Operacionet në Përgjigje të Krizës. Kërkesat e operacioneve të ardhshme shumëkombëshe të Aleancës, që mund të involvojnë kombe jashtë NATO-s, gjithashtu tregojnë nga nevoja për menaxhimin shumëkombësh të mbështetjes logjistike të bazuar në parime dhe poltikë të pajtuara logjistike. Të mirat që ka gjasë të dalin nga kjo përfshijnë zvogëlimin e shkallës së mbështetjes logjistike që kombet individuale duhet të ofrojnë, efektivitetin e përmirësuar të kostos, koordinimin më të mirë, ndëroperueshmërinë e shtuar dhe më shumë fleksibilitet.

ORGANIZIMI

I PRODHIMIT DHE LOGJISTIKËS

Këshilli i Atlantikut të Veriut ka krijuar një numër Organizatash të NATO-s për Prodhim dhe Logjistikë (NPLOs) për të kryer detyra specifike (shih Kapitullin 14). Ato që merren në mënyrë specifike me logjistikën e konsumatorit janë Organizata e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim (NAMSO) dhe Organizata e Menaxhimit të Gypave për Evropën Qëndrore (CEPMO). Informacion i mëtejshëm rreth logjistikës së konsumatorit brenda NATO-s mund të gjendet në “Doracakun e NATO-s për Logjistikë”, të nxjerrë nga sekretariati i Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s dhe mund të merret nga Logistics (IS Element), SILCEP Division, NATO, 1110 Brussels. Doracaku nuk është një dokument me pajtim formal por është treguar të jetë një udhëzues i dobishëm për një spektër të gjerë çështjesh që mbulohen nga termi “logjistikë”.

BASHKËPUNIMI,

PLANIFIKIMI DHE STANDARDIZIMI I ARMATIMIT

Bashkëpunimi rreth armatimeve
Bashkëpunimi midis vendeve të NATO-s në fushën e armatimeve është përgjegjësi e Konferencës së Drejtorëve Kombëtarë të Armatimit (CNAD), që takohet në baza të rregullta për të shqyrtuar aspektet politike, ekonomike dhe teknike të zhvillimit dhe sistemimit të pajisjes për forcat e
187

NATO-s. Grupet e Armatimeve për Armatë, Forcë Ajrore dhe Detare ndihmojnë punën e Konferencës dhe janë përgjegjëse para saj për fushat gjegjëse. Një Bord për Gjurmim dhe Teknologji, që është organ i integruar i NATO-s me përgjegjësi për gjurmim mbrojtjeje dhe zhvillim teknologjik, sjell këshilla dhe ndihmë për CNAD-në dhe për Komitetin Ushtarak. Ai udhëheq një program të aktiviteteve kolaborative me një shtrirje të gjerë të çështjeve të gjurmimit dhe të teknologjisë. Ndihmën rreth çështjeve industriale e sjell Grupi Këshillues Industrial i NATO-s (NIAG), i cili i mundëson CNAD-së të përfitojë nga këshillat e industrisë sesi të mbështesë bashkëpunimin qeveria-industrisë dhe industria-industrisë dhe ndihmon Konferencën në gjurmimin e mundësive për bashkëpunim ndërkombëtar. Grupet e tjera nën Konferencën, formalisht të njohura si Grupe Kuadri dhe të riemërtuara “Grupet CNAD të Partneritetit”, janë aktive në fushat si ajo e politikës sistemuese të mbrojtjes dhe e praktikave të arritjes, të kodifikimit, të sigurimit të kualitetit, të kritereve të testimit dhe sigurisë për municion, dhe të standardizimit të materialit. Në kuadër të strukturës së sipërme, janë themeluar grupe punuese dhe grupe ad hoc për të çuar më tej bashkëpunimin në fusha të veçanta. Struktura e përgjithshme u mundëson vendeve anëtare të zgjedhin pajisjen dhe projektet e punës kërkimore në të cilat dëshirojnë të marrin pjesë. Në të njëjtën kohë, ajo lehtëson këmbimin e informacionit mbi programet kombëtare të pajisjes dhe rreth çështjeve teknike dhe logjistike ku bashkëpunimi mund të sjellë përfitim për kombet individuale dhe NATO-n si tërësi. Më 1993, Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi politikën e reviduar, strukturat dhe procedurat për bashkëpunimin e armatimeve të NATO-s. Këto ishin menduar të forconin aktivitetet e bashkëpnimit në fushën e pajisjes për mbrojtje; për ta thjeshësuar strukturën e përgjithshme të komitetit CNAD në mënyrë që të bëhet më efektiv dhe më efikas; dhe për të drejtuar punën e CNAD-së nga këto fusha kyçe: • harmonizimi i pajisjeve ushtarake mbi një bazë të gjerë të Aleancës; • Çuarja më tej e ndëroperueshmërisë qenësore të fushëbetejës; • ndjekja e rasteve të bashkëpunimit të identifikuara nga CNAD dhe çuarja më tej e bashkëpunimit të përmirësuar transtalantik; • zhvillimi i teknologjive kritike të mbrojtjes, duke përfshirë ndarjen e teknologjisë së zgjeruar. Më 1994, CNAD u pajtua rreth një sërë masash të bashkëpunimit praktik me Grupin e Armatimeve të Unionit Perëndimor (WEAG)3, që sjell mjetin e zgjerimit të dialogut rreth çështjeve të aramtimeve transatlantike midis Evropës dhe aleatëve të Amerikës Veriore.
188

Planifkimi i armatimeve
Më 1989 Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi themelimin e një Sistemi të Planifikimit të Armatimit Konvencional (CAPS). Synimet e këtij sistemi janë t’i ofrohet udhëzim CNAD-së dhe orientim kombeve sesi mund të plotësohen më së miri kërkesat ushtarake të Aleancës me anë të programeve të armatimeve, individualisht dhe kolektivisht; për të harmonizuar planet e sistemimit të mbrojtjes në planin afat-gjatë; dhe për të identifikuar rastet në të ardhmen për bashkëpunim rreth armatimeve mbi bazë të gjerë të Aleancës. Rezultat i këtij procesi të planifikimit janë një sërë rekomandimesh që lëshohen çdo dy vite nga Komiteti i Vështrimit të Armatimeve Konvencionale i NATO-s nën autoritetin e CNAD-së. Rekomandimet janë menduar për të eliminuar dyfishimin e panevojshëm të përpjekjes në plotësimin e nevojave ushtarake të Aleancës; për të ofruar një kornizë për këmbimin e informacionit dhe harmonizimin e kërkesave operacionale brenda grupeve të armatimeve të CNAD-së; dhe për të themeluar metoda më racionale dhe efektive të bashkëpunimit rreth armatimeve dhe sistemimit të mbrojtjes. Është duke iu bërë një vështrim procedurës së planifikimit të armatimeve të NATO-s, duke u përqëndruar veçanërisht në strukturat dhe procedurat brenda CNAD-së.

Standardizimi
Standardizimi midis forcave të NATO-s i jep një kontribut jetik efektivitetit operacional të kombinuar të forcave ushtarake të Aleancës dhe mundëson raste që duhet të shfrytëzohen për përdorimin më të mirë të resurseve ekonomike. Përpjekje të gjera bëhen prandaj në shumë sfera të ndryshme për të përmirësuar bashkëpunimin dhe për të eliminuar dyfishimin në punën kërkimore, në zhvillim, në sistemim dhe mbështetje të sistemeve të mbrojtjes. Marrëveshjet e Standardizimit të NATO-s për procedurat dhe sistemet dhe për komponentet e pajisjes, të njohura si STANAG, zhvillohen dhe shpërndahen nga Agjencia Ushtarake e NATO-s për Standardizim në lidhmëri me Konferencën e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve dhe të autoriteteve të tjera të interesuara.

3

Nga viti 1976 deri 1992, Grupi i Pavarur i Programit Evropian (IEPG) ofronte një forum përmes të cilit kombet evropiane anëtare të NATO-s mund të diskutonin dhe të formulonin politikën e menduar për të arritur bashkëpunim më të madh në sistemimin e armatimeve. IEPJ u shua në fund të vitit 1992 kur funksionet e tij u barten te Unioni Evropian Perëndimor (WEU). Pastaj, këto çështje janë marrë në dorë nga Grupi i Armatimeve i Evropës Perëndimore (WEAG) brenda kornizës së WEU-së.

189

Duke formuluar, pajtuar, zbatuar dhe mirëmbajtur standardet për pajisje dhe procedura të përdorura kudo në NATO, i jipet një kontribut i ndjeshëm kohezionit të Aleancës dhe efektivitetit të strukturës së saj mbrojtëse. Derisa standardizimi ka relevancë në shumë fusha të ndryshme, forumi kryesor për çështjet e politikës standardizuese është Organizata e Standardizimit të NATO-s (NSO), që synon të inkorporojë standardizimin si pjesë integrale të planifikimit të Aleancës dhe vepron si koordinator ndërmjet organeve seniore të NATO-s që përballen me kërkesat e standardizimit. NSO u themelua më 1995 për t’i dhënë një shtysë të re punës së Aleancës që synon përmirësimin e koordinimit të politikës aleate dhe të programeve për standardizim në fushat materiale, teknike dhe operacionale. Detaje të mëtejshme rreth Organizatës së Standardizimit të NATO-s dhe organeve që lidhen me të jepen në Kapitullin 14.

SISTEMET

E KOMUNIKIMEVE DHE TË INFORMACIONIT

Çështjet e Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit njihen brenda NATO-s nën emrin kolektiv të “C3”. Organizata e NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll (NC3O) është përgjegjëse për ofrimin e një aftësie të sigurtë dhe të ndëroperueshme, të gjerë e me kosto efektive të NATO-s për të siguruar një nivel të lartë të konsultimit politik dhe të komandës dhe kontrollit të forcave ushtarake. Kjo arrihet përmes një numri Sistemesh të Komunikimeve dhe të Informacionit (CIS) të cilat poashtu fërkohen më rrjetat kombëtare të fiksuara dhe mobile për të mbuluar gjithë rajonin e NATO-s, duke i lidhur midis tyre Shtabin në Bruksel, të gjitha Shtabet e Strukturës së Komandës së Integruar Ushtarake, kryeqytetet kombëtare dhe nivelet më të larta të komandës ushtarake kombëtare. Lidhje të sigurta gjithashtu po themelohen për konsultim politik me kombet që marrin pjesë në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC). NC3O kapërthen Bordin C3 të NATO-s (NC3B), që vepron si Bord i Drejtorëve të NC3O-së; Grupin e Përfaqësuesve Kombëtarë C3 (NC3REPS), që vepron si NC3B në sesion të përhershëm; një Agjenci të NATO-s C3 (NC3A); dhe një Agjenci Operuese dhe Mbështetëse të Sistemeve të Komunikimeve dhe të Informacionit të NATO-s (NACOSA). NC3B është organ senior multinacional që vepron në emër të Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe të Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes dhe ka përgjegjësinë e reklamimit të tyre në të gjitha çështjet e politikës së C3-shës, duke përfshirë ndëroperueshmërinë e NATO-s dhe sistemet nacionale C3, si dhe të këshillimit të CNAD-së mbi pragramet e bashkëpunimit të C3-shës. Agjencia NC3 bën planifikimin qëndror, inxhinjerinë, dizajnin, integrimin, mbështetjen teknike dhe kontrollin e konfiguracionit për sistemet C3 të
190

NATO-s. Ajo gjithashtu u ofron këshilla shkencore e teknike dhe mbështetje Komandantëve Strategjikë dhe të tjerëve rreth çështjeve që u përkasin Gjurmimit të Operacioneve, mbikëqyrjes, komandës ajrore dhe kontrollit, dhe sjell mbështetje teknike për stërvitje dhe operacione dhe projekte të tjera që i caktohen. NACOSA dhe elementet vartëse operojnë, kontrollojnë dhe mirëmbajnë sistemet e Komunikimit dhe të Informit të NATO-s që u caktohen dhe japin mbështetje të duhur dhe trajnim për këto sisteme. Për politikën operacionale dhe dhënien e përparësisë dhe për drejtimet procedurale vendoset bashkërisht nga të dy Komandantët Strategjjikë. Drejtimi jo-operacional ofrohet nga NC3B.

KOORDINIMI

CIVIL/USHTARAK I MENAXHIMIT TË TRAFIKUT AJROR

Këshilli i Atlantikut të Veriut themeloi Komitetin për Koordinim Evropian të Hapësirës Ajrore (CEAC) më 1955. Më 1998 Komiteti është rikonstituar si Komitet i Menaxhimit të Trafikut Ajror i NATO-s (NATMC). Komiteti është përgjegjës për t’u siguruar se të gjitha kërkesat civile dhe ushtarake të hapësirës ajrore mbi territorin e 19 kombeve të NATO-s të jenë plotësisht të koordinuara. Kjo përfshin udhëheqjen e stërvitjeve madhore ajrore, harmonizimin e sistemeve dhe procedurave të kontrollit të trafikut ajror, dhe ndarjen bashkë të frekuencave të komunikimeve. Vështrues nga Organizata Ndërkombëtare e Aviacionit Civil, nga Asociacioni Ndërkombëtar i Transportit Ajror dhe nga Organizata Evropiane për Sigurinë e Navigacionit Ajror (EUROCONTROL) gjithashtu e ndihmojnë Komitetin. Në kontekstin e misioneve të reja të Aleancës, siç ështe paqeruajtja, Komiteti është, prandaj, në gjendje të ofrojë një lidhje unike midis Autoriteteve Ushtarake të NATO-s që janë përgjegjëse për koordinimin e lëvizjeve në shkallë të gjerë të aeroplanëve ushtarakë dhe të organizatave civile që e menaxhojnë hapësirën ajrore. Në vitet e fundit, vala e trafikut ajror civil dhe vonesat e shkaktuara për shkak të kapacitetit të pamjaftueshëm të kontrollit të trafikut ajror dhe të strukturave aeroportale në shumë pjesë të Evropës për t’ia dalë me trafikun e dendur, e kanë spikatur nevojën për koordinim efektiv midis autoriteteve civile dhe ushtarake për t’u siguruar se hapësira ajrore mund të ndahet nga të gjithë shfrytëzuesit në baza të barabarta. Për më tepër, ekziston gjithashtu nevoja për t’u siguruar, në një nivel teknik, se operatorët ushtarakë janë në gjendje të mbajnë një shkallë të duhur të kompatibilitetit me elementet e ndryshme të një sistemi të menaxhimit të trafikut ajror të cilin agjencitë civile planifikojnë ta fusin në punë në të ardhmen. Për pasojë, dhe veçanërisht duke u nisur nga përpjekjet e tanishme për të arritur integrim pan-evropian të menaxhimit të
191

trafikut ajror, Komiteti është i përfaqësuar në një numër forumesh ndërkombëtare. Është pjesëmarrës në Programin e aprovuar nga Ministrat e Transportit të Konferencës së Aviacionit Civil Evropian. Meqë këmbimet e pikëpamjeve rreth menaxhimit të hapësirës ajrore përbëjnë pjesë të zhvillimit të partneritetit midis Aleancës së NATO-s dhe Partnerëve të saj, Komiteti është gjithashtu i angazhuar aktivisht në aktivitetet e bashkëpunimit. Që nga viti 1991, janë mbajtur mbledhje periodikisht me pjesëmarrje të nivelit të lartë të anëtarëve të NATO-s dhe të vendeve të tjera evropiane mbi koordinimin civil/ushtarak të menaxhimit të trafikut ajror. Në maj të vitit 1992, shtetet e Evropës Qendrore dhe Lindore, të Azisë Qendrore që ishin anëtare të Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (më vonë e zëvendësuar nga Këshilli i Partneriteti Evro-Atlantik) morën pjesë në një seminar mbi këtë çështje, bashkë me përfaqësuesit nga vendet e NATO-s, si dhe të Autoriteteve Ushtarake të NATO-s dhe të pesë organizatave ndërkombëtare me përgjegjësi në këtë fushë. Nga nëntori i vitit 1992, Partnerët e Bashkëpunimit u ftuan të merrnin pjesë në sesione plenare të Komitetit që adresonin dimensionin civil/ushtarak të integrimit të Evropës Qendrore dhe Lindore në strategjitë e menaxhimit të trafikut ajror të Evropës Perëndimore. Në fillim të vitit 1994, vende të tjera neutrale evropiane gjjithashtu u ftuan të merrnin pjesë në aktivitetet e tij. Kjo e bëri Komitetin një forum unik për koordinim midis shfrytëzuesve civilë dhe ushtarakë të të gjithë hapësirës ajrore kontinentale evropiane, ashtu siç njihet nga Konferenca Evropiane e Aviacionit Civil. Iniciativa e Partneritetit për Paqe është duke e shtuar më tej bashkëpunimin konkret në këtë lëm, në mënyrë të vënerueshme sa i përket koordinimit të stërvitjeve ajrore. Takimet e rregullta plenare dhe të punës tani janë pjesë e aktiviteteve të bashkëpunimit që lidhen me menaxhimin e trafikut ajror të paraparë në Programin e Punës së Partneritetit të PfP-së. Me shtimin e Partneriteti për Paqe do të ketë një zgjerim dhe thellim të konsiderueshëm të aktiviteteve të Komitetit në vitet që vijnë. Menaxhimi dhe Kontrolli i Hapësirës Ajrore përfshihen në seksionin e Planit ttë Aksionit të EAPC-së për 2000-2001 që jep listën e lëmenjve ku ka pajtim për bashkëpunim brenda programit të Partneritetit për Paqe. Bashkëpunimi në relacion me sigurinë ajrore dhe menaxhimin dhe kontrollin e hapësirës ajrore gjithashtu parashihet në kontekstin e marrëdhënieve NATO-Rusi, të partneriteti të NATO-s me Ukrainën dhe të Iniciativës së Evropës Jug-Lindore.

192

MBROJTJA AJRORE
Komiteti i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC) është përgjegjës për të këshilluar Këshillin e Atlantikut të Veriut dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes mbi të gjitha aspektet e mbrojtjes ajrore, duke përfshirë mbrojtjen taktike me raketa. Ai u mundëson vendeve anëtare t’i harmonizojnë përpjekjet e tyre kombëtare me planfikimin ndërkombëtar që lidhet me komandën dhe kontrollin ajror dhe me armët e mbrojtjes ajrore. Mbrojtja ajrore e Kanadasë dhe e Shteteve të Bashkuara është e koordinuar brenda sistemit të Mbrojtjes Ajrore të Amerikës Veriore (NORAD). Më 1994, NADC filloi një dialog me Partnerët e Bashkëpunimit nën patronazhin e Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (NACC) për të nxitur mirëkuptimin dhe besimin e ndërsjellë në çështje të interesit të përbashkët të mbrojtjes ajrore. Zhvillimet nën iniciativën e Partneritetit për Paqe që po e pasurojnë edhe më tej bashkëpunimin në këtë lëndë përfshijnë takimet e ekspertëve të mbrojtjes ajrore për konstatimin e fakteve, seminaret për mbrojtjen ajrore dhe mirëmbajtjen e një Programi të Bashkëpunimit në Mbrojtjen Ajrore. Dialogu po vazhdon në kuadër të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC), i cili e zëvendësoi NACC-në, dhe në kontekstin e programit të Partneriteti të Shtuar për Paqe. Mbrojtja efektive ajrore është fundamentale për sigurinë e Aleancës. Ajo sigurohet nga një sistem i ndërlidhshëm që mundëson hetimin, rënien në gjurmë dhe prerjen e rrugës aeroplanëve dhe raketave taktike, qoftë përmes sistemeve të armatimit detar apo tokësor, apo përmes aeroplanëve pë prerje të rrugës. Struktura e komandës dhe kontrollit që lehtëson mbrojtjen ajrore përbëhet nga Mbrojtja Ajrore e NATO-s e Mjedisit Tokësor (NADGE) që përfshin lokacione që shtrihen nga Norvegjia Veriore deri te Turqia Lindore, Mbrojtjen Ajrore të Mjedisit Tokësor të Përmirësuar të Mbretërisë së Bashkuar (IUKADGE) dhe Sistemin e Komandës dhe Kontrollit Ajror Portugez (POACCS). Këto sisteme integrojnë lokacionet e ndryshme që janë të pajisura me radarë bashkëkohorë, me procesim të të dhënave dhe sisteme të eksponimit dhe janë të lidhura përmes komunikimeve bashkëkohore digjitale. Sistemet e armatimeve dhe sistemi i komandës dhe kontrollit e përbëjnë së bashku të ashtuquajturin Sistem të Integruar të Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NATINADS). Shumëkombësia është parim kyç i sistemit. Shumë nga struktura ekzistuese e mbrojtjes ajrore është financuar bashkarisht përmes Programit të Investimit të Sigurisë të NATO-s (NSIP) (më parë të quajtur Programi i Infrastrukturës) dhe një pjesë e ndjeshme e sistemit sukcesiv, e njohur si Sistemi i Komandës dhe Kontrollit Ajror (ACCS), financohet në mënyrë të ngjashme. ACCS është dizajnuar për planifikimin taktik, ngarkimin me detyrë
193

dhe ekzekutimin e gjithë mbrojtjes ajrore, operacionet ofensive ajrore dhe të mbështetjes ajrore. Fushëveprimi i tij është prandaj shumë më i gjerë sesa vetëm mbrojtja ajrore. Ai po zbatohet nën mbikëqyrjen e Organizatës së Menaxhimit të ACCS-së të NATO-s (NACMO) dhe do të sigurojë një aftësi fillestare operacionale brenda disa viteve të ardhshme. Gjatë fundit të viteve 1980, aftësia e paralajmërimit të hershëm u shtua përmes realizimit të një flote ajrore E-3A të Paralajmërimit të Hershëm dhe Kontrollit në Ajër të NATO-s (NAEW&C). Flota momentalisht është duke u përmirësuar përmes programeve të modernizimit të menaxhuar nga Organizata e Menaxhimit të Programeve AEW&C të NATO-s. Këta aeroplanë në pronësi dhe operim të NATO-s, bashkë me aeroplanët E-3D në pronësi dhe operim të Mbretërisë së Bashkuar, përbëjnë Forcën e NATO-s të Paralajmërimit të Hershëm në Ajër. Forcat Ajrore të Francës dhe të Shteteve të Bashkuara gjithashtu kanë aeroplanë E-3, të cilët mund të ndëroperojnë me strukturën e mbrojtjes ajrore të NATO-s. NATO po i studion përmirësimet për shpërndarjen e shpejtë të informacionit të paralajmërimit të hershëm mbi lansimet e Raketave Taktike Ballistike. Për më tepër, Komiteti i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC) e ka reviduar Programin e Mbrojtjes Ajrore të Aleancës, tash të njohur si Programi i Zgjeruar i Mbrojtjes Ajrore të Aleancës. Ky përfshin masat për t’i adaptuar strukturat e mbrojtjes ajrore të NATO-s për të pasur parasysh situatën e ndryshuar të sigursë dhe të ndryshimeve gjegjëse të kërkesave të Aleancës për menaxhimin e krizës. Gjithashtu përfshin provizione për të marrë parasysh trajnimin shumëkombësh dhe për të ekzaminuar kontributin e mundshëm të aseteve detare për mbrojtjen ajrore, ashtu si dhe përforcimet e mundshme me elementet e mbrojtjes ajrore të gatshme për transportim. Veç kësaj, meqë raketat taktike tani janë pjesë e inventarit të armëve të shumë vendeve, Aleanca gjithashtu po ekzaminon mënyrat e aplikimit të kundërmasave për sisteme të tilla. Është duke u bërë punë brenda CNAD-së mbi zhvillimin e një aftësie të Mbikëqyrjes Tokësore të Aleancës për të plotësuar aftësinë e Paralajmërimit të Hershëm në Ajër të NATO-s dhe për të siguruar një sistem efektiv për të ndihmuar operacionet ushtarake në kontekstin e mbrojtjes së zgjeruar ajrore (p. sh. operacionet konvencionale kundërforcash), paqeruatjen dhe menaxhimin e krizës. Për më tepër, në bazë të politikës së aprovuar të Këshillit, CNAD po lanson studime mbi mbrojtjen e shtresuar nga raketat për të adresuar pjesën e mbrotjes aktive të Programit të Zgjeruar të Mbrojtjes Ajrore gjithëpërfshirëse.

194

PLANIFIKIMI

I EMERGJENCËS CIVILE

Synimi i planifikimit të emergjencës civile pranë NATO-s është të koordinohet aktiviteti i planifikimit nacional për të siguruar përdorimin më efektiv të resurseve civile në mbështetjen kolektive të objektivave strategjike të Aleancës. Planifikimi i emergjencës civile është përgjegjësi nacionale dhe asetet civile mbeten nën kontrollin nacional në çdo kohë. Mirëpo, në nivelin e NATO-s, synimet nacionale dhe aftësitë harmonizohen për të siguruar se do të punojnë planet e zhvilluara së bashku dhe procedurat dhe se asetet e domosdoshme janë në disponim. Këto asete përfshijnë anijet, aeroplanët, trenat, komoditetet mjekësore, komunikimet, aftësitë në përgjigje të katastrofave dhe resurset e tjera civile. Rolet kryesore të planfikimit të emergjencës civile pranë NATO-s reflektojnë detyrat fundamentale të sigurisë së Aleancës dhe përbëhen nga mbështetja civile për operacione ushtarake dhe në përgjigje të krizës, reflektojnë mbështetjen për autoritetet nacionale në emergjenca civile dhe mbrojtjen e popullatave civile. Nën këto ballina shumë të gjera, planifikimi i emergjencës civile ka një rol për të luajtur në menaxhimin e disponueshmërisë së aseteve civile dhe të komoditeteve dhe mirëmbajtjes së jetës normale gjatë situatave të emergjencës siç është lufta, krizat dhe katastrofat. Gjithnjë e më tepër, kjo punë kryhet në bashkëpunim të gushtë me vendet Partnere, të cilat tani luajnë një rol aktiv në planifikimin e emeregjencës civile pranë NATO-s. E gjithë kjo përmblidhet bashkë nga Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile (SCEPC), i cili i raporton drejtpërsëdrejti Këshillit të Atlantikut të Veriut. SCEPC takohet së paku dy herë në vit në sesion Plenar dhe tetë herë në vit në sesion të Përhershëm. Sekretari i Përgjithshëm është Kryesues i sesioneve plenare, por në praktikë këto kryesohen nga Ndimës Sekretari i Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planfikim të Emergjencës Civile ndërsa sesionet e Përhershme kryesohen nga Drejtori i Planifikimit të Emergjencës Civile. Përfaqësimi i vendeve në nivelin Plenar tërhiqet nga krerët e organizatave të kryeqyteteve të planifikimit të emergjencës civile. Në nivelin e Përhershëm, anëtarët e delegacioneve nacionale në Shtabin e NATO-s normalisht marrin pjesë por mund të përforcohen nga kryeqytetet. Duke reflektuar involvimin e thellë të planifikimit të emergjencës civile në aktivitetet e PfP-së, takime Plenare dy herë në vit të SCEPC-së mbahen gjithashtu në formatin e EAPC-së, me pjesëmarrje të hapur për të gjitha kombet Partnere, dhe mbledhjet e Përhershme me Partnerët mbahen së paku katër herë në vit. Nën drejtimin e SCEPC-së, një numër Bordesh dhe Komitetesh të Planifkimit teknik bashkojnë qeveritë kombëtare dhe ekspertët e industrisë si
195

dhe përfaqësuesit ushtarakë për të koordinuar planifikimin në disa lëmenj të aktivitetit civil, gjegjësisht: • Transportin Sipërfaqësor Tokësor Evropian • Bartjen oqeanike • Aviacionin civil • Ushqimin dhe bujqësinë • Prodhimin industrial dhe furnizimin • Postën dhe telekokmunikimet • Çështjet mjekësore • Mbrojtjen civile • Prodhimet e naftës dhe furnizimin (edhe pse momentalisht kjo është me status të fjetur). Këto organe takohen rregullisht dhe sigurojnë lidhjen jetike midis politikës së NATO-s dhe mjeteve për zbatimin e saj. Ato mbështeten në punën e tyre nga grupe punuese me të vogla, fleksibile apo komitete të specializuara. Drejtimi i përgjithshëm i planifikimit të emergjencës civile, në nivel të NATO-s dhe atë nacional, bëhet nga Ministrat e Jashtëm, të cilët vendosin për prioritetet. Ndërkaq, pikërisht shtrirja e gjerë e planifikimit të emergjencës civile këkron koordinim të kujdesshëm në kryeqytete të kontributeve nga shumë ministri dhe agjenci nacionale të involvuara sot në planifikimin e pmergjencës civile.

Aktivitetet e planifikimit të emergjencës civile në Partneritetin për Paqe
Në bazë të planeve të zhvilluara dhe të pajtuara individualisht nga Partnerët me NATO-n, Aleanca dhe Partnerët po punojnë bashkë në mbështetje të idealeve të përbashkëta te kontrollit demokratik të institucioneve kombëtare, duke përfshirë forcat e armatosura, dhe drejt adresimit të shumë rreziqeve me të cilat parballen kombet dhe që përshkruhen në Konceptin Strategjik të Aleancës. Aleatët dhe Partnerët ndërmarrin planifikime dhe stërvitje të përbashkëta për të përmirësuar aftësinë e tyre për të punuar bashkë në mbështetje të qasjes së gjerë të Aleancës ndaj sigurisë. Planifikimi i Emergjencës Civile vazhdon të jetë programi më i gjerë joushtarak i aktiviteteve të bashkëpunimit dhe ka përfshirë seminare, punë në grupe, stërvitje, kurse trajnimi dhe këmbime të informacionit. Të gjithë Partnerët janë
196

involvuar nga nivele të ndryshme të qeverisjes lokale, regjionale dhe nacionale si dhe prej organizatave joqeveritare. Programi adreson drejtpërsëdrejti objektivat politike të Partneritetit dhe tani po fokusohet gjithnjë e më shumë në bashkëpunimin konkret nga pjesëmarrja Partnere në punën e Bordeve të Planifikimit dhe të Komiteteve. Ky involvim praktik në planifikimin e emergjencës civile të NATO-s do ta thellojë rolin e Partnerëve dhe do t’i kontribuojë zhvillimit të Partneriteti më të shtuar dhe më operacional, në linjë me vendimet e marra nga Ministrat dhe Krerët e Shteteve dhe Qeverive. Në të njëjtën kohë, një numër i madh organizatash ndërkombëtare gjithashtu marrin pjesë në aktivitetet e planifikimit të emergjencës civile. Këto përfshijnë Këshillin e Evropës, Bashkimin Evropian, Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, Federatën Ndërkombëtare të Kryqit të Kuq dhe të Shoqatave të Gjysmëhënës (IFRC), Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (ICRC), Zyrën e OKB-së për Koordinimin e Çështjeve Humanitare (UNOCHA), Organizatën Edukative, Shkencore dhe Kulturore të Kombeve të Bashkuara (UNESCO) dhe Komisionerin e Lartë të OKB-së për Refugjatë (UNHCR). Përgatitja dhe mbrojtja e popullatës nga katastrofat kanë qenë elemente të rëndomta në shumë aktivitete të Planifikimit të Emergjencës Civile të PfP-së. Vëmendja u është drejtuar orteqeve, akcidenteve kimike, tërmeteve, vërshimeve, akcidenteve bërthamore dhe transportit të mallrave të rrezikshme. Shumë nga kjo është bërë në bashkëpunim me UNOCHA-në dhe projektin e saj rreth përdorimit të Aseteve të Mbrojtjes Civile dhe Ushtarake për Asistencë në rast Katastrofash (MCDA). Duke iu përgjigjur një dëshire reciproke për bashkëpunim më konkret për ndihmë në rast katastrofash, SCEPC në formatin EAPC zhvilloi plane për një Aftësi Evro-Atlantike në Përgjigje të Katastrovave që përbëhet nga Qendra për Koordinimin Evro-Atlantik në Përgjigje të Katastrofave (EADRCC) një Njësi Evro-Atlantike në Përgjigje të Katastrofave (EADRU). Ministrat e EAPC-së përfillën themelimin e EADRCC-së në maj të vitit 1998 dhe ai u hap në muajin që vijoi. Ka bërë punë të vlefshme në koordinimin e përgjigjes ndërkombëtare ndaj vërshimave në Ukrainë dhe ndaj tërmeteve në Turqi dhe Greqi. Gjithashtu ka kontribuar ndjeshëm në operacionet e ndihmës së UNHCR-së në Shqipëri dhe në Ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë4 dhe ishte një aset i çmueshëm në koordinimin e mbështetjes humanitare në krizën e Kosovës.

4

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

197

EADRU do të jetë një resurs jo i përhershëm, i përbërë nga asete dhe resurse të cilat kombet do të mund të ishin të gatshme t’i vinin në disponim në përgjigje të një kërkese për ndihmë nga një komb i goditur nga katastrofa. Ekzistenca e tij do të ndihmojë shumë zhvillimin e ndihmës si kundërpërgjigje dhe fleksibile.

Bashkëpunimi NATO-Russi
Bashkëpunimi NATO-Rusi në këtë fushë filloi në dhjetor të vitit 1991 kur Këshilli i Atlantikut të Veriut i ngarkoi detyrën Komitetit Senior të Planifikimit të Emergjencës Civile për t’i ndihmuar në koordinimin e transportit të ndihmës humanitare të atëhershmit Bashkim Sovjetik. Gjatë disa muajve që vijuan, bashkëpunimi NATO-Rusi në aktivitetet humanitare në shtete të ndryshme suksesore të ish-Bashkimit Sovjetik siguroi një bazë solide për aktivitete të pastajme midis NATO-s dhe Rusisë. Bashkëpunimi është vendosur midis strukturave të planfikimit të emergjencës civile të NATO-s dhe Ministrisë së Federatës Ruse për Mbrojtje Civile, Emergjenca dhe për Eliminim e Pasojave të Katastrofave Natyrore (EMERCOM-i i Rusisë), të cilat, që të dyja, kanë qenë mbështetëset kryesore të Zyrës së OKB-së për Koordinimin e Çështjeve Humanitare dhe të Projektit MCDA të saj. Një punë grupore nismëtare në këtë fushë u bë në Shtabin e NATO-s në dhjetor të vitit 1992. Që atëherë, punë e konsiderueshme vazhduese është ndërmarrë si nga NATO ashtu dhe nga Rusia. Më 20 mars 1996, në Moskë, EMERCOM-i i Rusisë dhe NATO nënshkruan një Memorandum të Mirëkuptimit mbi Planifikimin e Emergjencës Civile dhe të Gatishmërisë për Katastrofa. Me këtë të dy palët marrin përsipër të shtojnë përpjekjet e tyre dhe mbështetjen për bashkëpunimin praktik dhe ndihmën e ndërsjellë në gatishmërinë ndaj katastrofave dhe në përgjigjen ndaj tyre. Të dy palët tani po i shqyrtojnë propozimet për bashkëpunim për të ndihmuar operacionet e UNOCHA-së në rast të ndonjë katastrofe të madhe. Prej 22-23 prill të vitit 1997, një simpozium i nivelit të lartë të planifikimit të emergjencës civile rreth Sfidave Humanitare të Shekullit të Ardhshëm u organizua në kuadër të kornizës së Partneritetit për Paqe (PfP), nën patronazhin e EMERCOM-it të Rusisë. Kjo ngjarje ndodhi në ndërlidhje me një mbledhje Plenare të SCEPC-së me Partnerët e Bashkëpunimit të mbajtur në Moskë më 24-25 prill, duke shënuar rastin e parë që një Simpozium i SCEPC-së është udhëhequr jashtë një vendi të NATO-s. Kjo ishte poashtu hera e parë që një Komitet Senior i NATO-s mbajti një mbledhje formale në Federatën Ruse. Pas nënshkrimit në Paris më 27 maj 1997 të Aktit Themelues mbi Marrëdhëniet e Ndërsjella, Bashkëpunim dhe Siguri midis NATO-s dhe
198

Federatës Ruse dhe krijimit të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi (PJC), u krijua një Grup Ekspert mbi Përgatitjen e Emergjencës Civile dhe Ndihmën në rast Katastrofe, i cili identifikoi lëmenjtë për punën në të ardhmen. Grupi mbikëqyr zbatimin e Memorandumit të Mirëkuptimit NATO-Rusi. Projekti Pilot PJC rreth përdorimit të Teknologjisë Satelitore në Menaxhimin e Katastrofave është një shembull i punës vazhduese që është inicuar që atëherë.

Bashkëpunimi NATO-Ukrainë
Bashkëpunimi NATO-Ukrainë në planifikimin e emergjencës civile filloi më 1995, pas shirave të mëdha dhe vërshimës së Lumenjve Ouda dhe Donets në Ukrainën lindore. Vërshimet paaftësuan dhe pjesërisht shkatërruan uzinën e kanalizimit të qytetit Karkov, që rezultoi me kontaminim të tepërt të furnizimeve të ujit për qytetin me rreth dy milionë banorë. Drejtorati i Planifikimit të Emergjencës Civile i NATO-s koordinoi asistencë nga NATO dhe vendet Partnere për t’i tejkaluar këto probleme. Më 1996 Ukraina ishte mikpritëse e takimit të parë të Bordit të Planifikimit të Emergjencës Civile jashtë NATO-s. Në ndërlidhje me stërvitjen “Siguria Karpatiane ‘96”, Komiteti i NATO-s i Mbrojtjes Civile me Partnerët e Bashkëpunimit mbajti një mbledhje në Lvov. Bashkëpunimi i suksesshëm midis Drejtoratit të Planifikimit të Emergjencës Civile të NATO-s dhe Ministrisë së Emergjencave dhe Mbrojtjes së Popullatës nga Pasojat e Katastrofës së Çernobilit shtroi rrugën për një Seminar mbi “Evakuimin e Shpejtë dhe Operacionet e Shpëtimit në Emergjenca”, të udhëhequr në shtator të vitit 1997 në Kiev. Bashkëpunimi në lëmin e planifikimit të emergjencës civile dhe të Përgatitjes për Katastrofa është komponentë kyçe e Kartës NATO-Ukrainë të nënshkruar në Madrid në korrik të vitit 1997. Një Memorandum i Mirëkuptimit me NATO-n në këtë lëm është nënshkruar më 16 dhjetor 1997. Memorandumi i Mirëkutpimit synon përmirësimin e aftësive në fushën e përgatitshmërisë së emergjencës civile dhe të menaxhimit të katastrofës, si dhe shtimin e mëtejmë të bashkëpunimit të mirë midis palëve. Për këtë arsye, ai fokusohet në fusha të interesit të ndërsjellë, duke përfshirë përgatitshmërinë për katastrofa regjionale dhe menaxhimin e emergjencës, bashkëpunimin civil-ushtarak, transportin, evakuimin e shpejtë dhe rritjen e aftësisë së përgjithshme për t’iu përgjigjur aksidenteve bërthamore.

199

BASHKËPUNIMI

SHKENCOR

Aktivitetet e programit të shkencës
Bashkëpunimi shkencor pranë NATO-s bie në kuadër të Komitetit të Shkencës të NATO-s. Komiteti i Shkencës është përgjegjës për Programin e Shkencës të NATO-s, nën të cilin ndihma është e disponueshme për kolaboracion në shkencën civile midis shkencëtarëve të vendeve të NATO dhe shkencëtarëve të vendeve Partnere EAPC të NATO-s. Programi i shkencës është i strukturuar në katër nën-programe që përfshijnë një larmi mekanizmash të mbështetjes së kolaboracionit për të arritur objektiva të ndryshëm: Anëtarësia shkencore: Objektivi i nën-programeve të Anëtarësive Shkencore është për t’u përgatitur për të ardhmen afat-gjatë duke trajnuar punëtorë të rinj kërkimorë. Të administruara në një mënyrë të decentralizuar, anëtarësitë ofrojnë mundësi për shkencëtarët e Partnerëve për të vazhduar studimet e tyre për një periudhë në një vend të NATO-s dhe të kundërtën. Shkenca e bashkëpunimit dhe teknologjia: Objektivi i këtij nën-programi është të inicojë bashkëpunimin dhe të themelojë lidhje të qëndrueshme personale ndërmjet shkencëtarëve të vendeve të NATO-s apo Partnere, apo të Dialogut Mesdhetar. Mbështetje ofrohet për Grante Lidhmërie Kolaborative (CLG) dhe Vizita Ekspertësh (EV) për të financuar kolaboracionin rreth projekteve të punës kërkimore, dhe duke financuar organizimin e tutorialeve të nivelit të lartë të Institueve të Studimeve të Avancuara (ASI) dhe të Punës Grupore të Avancuar Kërkimore (ARW) intensive. Të gjithë lëmenjtë shkencor janë të zgjedhshëm për mbështetje nën këtë nën-program, dhe applikacionet nga individët në komunitetin shkencor ekzaminohen nga Panelet Këshilluese mbi Shkencat Fizike dhe të Inxhinjerisë dhe Teknologji (PST), Shkenca e Jetës dhe Teknologjia (LST), Shkenca e Mjedisit dhe e Tokës dhe Teknologjia (EST) dhe Shkenca Civile e Lidhur me Sigurinë dhe Teknologjia (SST). Mbështetja e infrastrukturës së punës Kërkimore: Objektivi i këtij nën-programi është të mbështeten vendet Partnere në strukturimin dhe organizimin e programeve të tyre të punës kërkimore dhe krijimin e infrastrukturës së duhur themelore. Ndryshe nga natyra bashkëpunuese e nën-programeve të mëparshme, mbështetja këtu drejtohet nga NATO drejt vendeve Partnere. Aktivitetet e ndryshme janë të hapura për mbështetje në dy lëmenj - 1) Rrjeti Komjuteristik dhe 2) Politika dhe Organizimi i Shkencës dhe Teknologjisë.
200

Shkenca për paqe: Objektivi i këtij nën-programi është të forcojë punën kërkimore për aplikim në aktivitetet industriale ose në problemet e mjedisit në vendet Partnere. Ai bashkon shkencëtarët e laboratoreve të punës kërkimore, të industrisë, të shërbimeve të shfrytëzuesve, nga vendet e NATO-s dhe ato Partnere, për punë tri deri në pesë vite në projekte të aplikuara R&D. Origjina e bashkëpunimit shkencor në NATO mund të gjendet në rekomandimet e vitit 1956 të Komitetit të Treshes rreth Bashkëpunimit jo-ushtarak në NATO. Ky Komitet i “Tre Njerëzve të Urtë” - Ministrat e Jashtëm Lange (Norvegji), Martino (Itali) dhe Pirson (Pearson) (Kanada) veneroi se progresi në shkencë dhe teknologji ishte aq thelbësor për të ardhmen e komunitetit të Atlantikut saqë anëtarët e NATO-s duhet të sigurohen që të ekzaminohet çdo mundësi e bashkëpunimit të frytshëm. Duke pranuar raportin e një Task Force të pastajme mbi Bashkëpunimin Shkencor dhe Teknik, Krerët e Qeverive të Aleancës, në një mbledhje në dhjetor të vitit 1957, aprovuan themelimin e një Komiteti të Shkencës të NATO-s. Komiteti i Shkencës u takua për herë të parë në mars të vitit 1958. Programi i Shkencës u zhvillua gjatë tridhjetë viteve mbi dy shtylla të ekselencës shkencore dhe të solidaritetit të Aleancës, dhe qe dizajnuar që nga fillimi për të mbështetur kolaboracionin midis shkencëtarëve individualë në vendet e NATO-s, më parë sesa të financojë punë kërkimore apo institucione. Gjatë viteve të fundit programi ka siguruar gjithnjë e më shumë mundësi për kolaboracion me Partnerët e NATO-s në Këshillin e Partneriteti Evro-Atlantik. Në fillim të vitit 1999 Programi ishte transformuar tërësisht për të siguruar asistencë vetëm për kolaboracion midis shkencëtarëve të vendeve të NATO-s dhe shkencëtarëve në vendet Partnere të NATO-s ose, për aktivitete të nën-programit Shkenca e Bashkëpunimit & Teknologjia, të vendeve të Dialogut Mesdhetar. Kolaboracioni ekskluzivisht midis shkencëtarëve të vendeve të NATO-s nuk mbështetet më. Sot rreth 10 000 shkencëtarë nga vendet e NATO-s dhe Partnere janë të involvuar në Programin e Shkencës së NATO-s çdo vit, si stipendistë apo pjesëmarrs takimesh, apo si referues apo anëtarë të Panelës Këshilluese. Disa shembuj të larmisë së temave të mbështetura janë: “Eksploatimi Industrial Mineral në Komplekset Ofiolite Shqiptare” (Mjedisi CLG - Shqipëria dhe MB); “Kalciumi dhe Lirimi Transmetues në Damarët Vaskularë” (Shkencat e Jetës CLG - Rusia dhe Danimarka); “Bashkërritja Magnetike tek Yjet e Rinj” (Fizikë CLG - Uzbekistani, Kazakstani, Armenia, Franca, SHBA

5

CLG: Grant Lidhmërie Kolaborative (Collaborative Linkage Grant) ARW: Grup Pune Kërkimore të Avancuar (Advanced Research Workshop) ASI: Institut i Studimeve të Avancuara (Advanced Study Institute)

201

dhe Gjermania); “Aplikimi i Lëndëve Djegëse në Topa dhe Raketa tek Eksplozivet Komerciale” (Shkenca Civile e Lidhur me Sigurinë ARW - Rusia, SHBA); “Çështje Shkencore të Reklamimit të Pranueshëm për Mjedisin dhe Pikat e Fundit të Ndotjes” (Mjedisi ASI - Ukraina dhe SHBA)5. Komiteti i Shkencës takohet tri herë në vit, dhe një herë në vit me Partnerët ne Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik. Komiteti ndihmohet në punën e vet të vlerësimit dhe seleksionimit të aplikacioneve për mbështetje nga Panelet Këshilluese, anëtarët e të cilave caktohen nga Komiteti ndër shkencëtarët e vendeve të NATO-s dhe Partnere.

Bashkëpunimi NATO-Russi
Të udhëhequr nga dispozitat e Aktit Themelues NATO-Rusi, një Memorandum i Mirëkuptimit mbi Bashkëpunimin Shkencor dhe Teknologjik midis NATO-s dhe Ministrisë së Shkencës dhe Teknologjisë të Federatës Ruse u nënshkrua në një takim të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi në Nivel Ministror, në Luksemburg në maj të vitit 1998. Qëllimet e Memorandumit janë (a) të nxisë dhe të çojë më tej bashkëpunimin shkencor dhe teknologjik midis NATO-s dhe Federatës Ruse në lëmenj të interesit të përbashkët, dhe (b) të mbështesë punën shkencore kërkimore dhe zhvillimin e aktiviteteve që çojnë më tej avancimin e shkencës dhe teknologjisë. Memorandumi siguron ngritjen e një Komiteti të Përbashkët NATO-Rusi për Bashkëpunim Shkencor dhe Teknologjik (JSTC), i cili kryen punën e vet nën autoritetin e Këshillit të Përhershëm të Përbashkët. Komiteti parashihet të takohet një herë në vit, alternativisht në Federatën Ruse dhe në Shtabin e NATO-s. Një takimi i parë i JSTC-së u mbajt në nëntor të vitit 1998, në të cilin komiteti idetifikoi tre lëmenj për bashkëpunim sipas Memorandumit të Mirëkuptimit: Fizika e Plazmës, Bioteknologjia e Bimëve, dhe Parashikimi dhe Parandalimi i Katastrofave.

Bashkëpunimi NATO-Ukrainë
Bashkëpunimi me Ukrainën sipas Programit të Shkencës të NATO-s filloi në vitin 1991, dhe po intensifikohet sipas dispozitave të Kartës NATO-Ukrainë. Një Grup Punues NATO-Ukrainë i veçantë mbi Bashkëpunimin Shkencor është formuar përmes një këmbimi letrash midis zyrtarëve të Ukrainës dhe NATO-s. Ky grup punues do të vlerësoje nivelin e pjesëmarrjes nga shkencëtarët
202

ukrainas në Programin e Shkencës të NATO-s, dhe do të identifikojë mjetet për një mbështetje të shtuar të pjesëmarrjes.

Bashkëpunimi sipas Dialogut Mesdhetar
Komiteti i Shkencës i NATO-s gjithashtu ndjek një iniciativë të veçantë me vendet e Dialogut Mesdhetar, dhe shkencëtarët nga vendet e Dialogut Mesdhetar tani mund t’i përgatitin aplikacionet me kolegët e vendeve të NATO-s për mbështetje të Granteve të Lidhmërisë Kolaborative, për Vizita Ekspertësh, Institute të Studimeve të Avancuara dhe Grupe Pune të Avancuar Kërkimore. Vëmendje e veçantë i kushtohet identifikimit të temave me interes regjional midis vendeve të Dialogut Mesdhetar, dhe nxitjes së aplikacioneve për bashkëpunim shkencor në këta lëmenj.

MJEDISI

DHE SHOQËRIA

CCMS - Sfidat e shoqërisë moderne
Sfidat e mjedisit me të cilat përballet bashkësia ndërkombëtare u njohën nga Aleanca më 1969 me themelimin e Komitetit mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne (CCMS), të krijuar për t’iu përgjigjur brengave rreth çështjeve të mjedisit. Vendet anëtare kanë marrë pjesë përmes këtij Komiteti në një numër iniciativash për të shfytëzuar potencialin e ofruar nga Aleanca për bashkëpunim në shoshitjen e problemeve që ndikojnë te mjedisi dhe kualiteti i jetës. Nën kujdesin e Komitetit, janë ndërmarrë projekte në fusha si ndotja e mjedisit, zhurma, problemet urbane, energjia dhe shëndeti njerëzor, dhe, në veçanti, çështjet e mjedisit që lidhen me mbrojtjen. Shembujt përfshijnë studimet pilotë mbi Aspektet e Mjedisit të Ri-shfrytëzimit të ish-Tokave Ushtarake, për të ndihmuar Partnerët në shndërrimin e ish-bazave ushtarake për shfrytëzim civil; Siguria e Mjedisit në një Kontekst Ndërkombëtar; Sistemet e Menaxhimit të Mjedisit në Sektorin Ushtarak; Prodhimet dhe Proceset e Pastërta; Modelimi Ekosistem i Laguneve Bregdetare dhe Menaxhimi që Mund të Mbahet; dhe Vlerësimi i Ndikimit te Mjedisi. Komiteti siguron një forum unik për ndarjen e dijes dhe të përvojave rreth aspekteve teknike, shkencore dhe të politikës së çështjeve sociale dhe të mjedisit si në sektorin civil ashtu dhe në atë ushtarak midis vendeve të NATO-s dhe Partnere të EAPC-së. Puna e Komitetit kryhet mbi një bazë të decentralizuar dhe pjesëmarrja e kombeve në studime pilotë, projekte, punë grupore dhe seminare, që financohen nacionalisht, është vullnetare.
203

Buxheti Civil i NATO-s siguron ca fonde për CCMS për të dhuruar grante për t’u mundësuar ekspertëve të marrin pjesë në aktivitete të CCMS-së. Për secilin projekt të cilit i hyhet, një apo më shumë kombe paraqiten vullnetarisht për të marrë rolin pilot, që përfshin marrjen e përgjegjësisë për planifikimin dhe financimin e punës, koordinimin e ekzekutimit të saj, përgatitjen e raporteve të domosdoshme dhe për mbështetjen e veprimit vazhdues. Më 1993 u bë e mundshme që një vend Partner të marrë rolin e bashkë-drejtuesit të studimit pilot, duke punuar me një bashkë-drejtor nga një vend i NATO-s. Së paku edhe dy vende të tjera të Aleancës duhet të jenë pjesëmarrëse. Prej vitit 1996 Komiteti ka prezantuar mjete të reja për bashkëpunim brenda kornizës se Programit CCMS. Këto përfshijnë projekte ad hoc 6-18 muaj të fokusuara në tema të veçanta; dhe punë grupore për të shpërndarë informacionin në lëmenj të definuar mirë. Në këtë kontekst, dy projekte janë në vazhdim e sipër: “Zhvillimi i një Programi të Menaxhimit të Zonës Bregdetare (INCOM) përmes Monitorimit Bregdetar dhe Tokësor dhe të Modelimit në Detin e Zi” dhe “Ndërtimi i Qëndrueshëm i Infrastrukturës Ushtarake”. Në përputhje me Planin e Aksionit EAPC për 2000-2002, Komiteti mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne po e zgjeron punën e vet për të përfshirë takime të përbashkëta me Partnerët e NATO-s dhe kurse intensive mbi çështje të mjedisit që lidhen me mbrojtjen, si dhe studime të reja pilotë mbi tema të interesit të veçantë për vendet Partnere. Si shembuj të tipeve të konferencave të mjedisit nën kujdesin e CCMS-së, dy konferenca u organizuan më 1999, e para brenda kornizës së Planit të Aksionit të EAPC-së mbi “Sigurinë e Mjedisit nga Gypat e Naftës në Gjeorgji” (Tbilisi, Gjeorgji, tetor 1999) dhe e dyta në kornizën e Kartës NATO-Ukrainë mbi “Problemet Ekologjike nga Aktivitetet e Mbrojtjes në Detin e Zi dhe Detin Azov” (Sevastopol, Ukrainë, tetor 1999). Mledhjet e CCMS-së në formatin PEAPC bëhen një herë në vit. Aktivitetet e inicuara apo në diskutim e sipër përfshijnë studime pilotë për metodologjinë e pastrimit të lokacineve të mëparshme ushtarake; menaxhmentin e mjedisit në sektorin ushtarak; sigurinë e mjedisit; dhe punën mbi relacionet ndërmjet mbrojtjes, mjedisit dhe çështjeve ekonomike, të menduar për të identifikuar qasjet e shëndosha nga pikëpamja e mjedisit për operacionet e forcave të armatosura si në vende të Aleancës ashtu dhe në ato Partnere.

Bashkëpunimi NATO-Russi
Një Memorandum i Mirëkuptimit është duke u përgatitur midis Federatës Ruse dhe NATO-s mbi Mbrojtjen e Mjedisit.

204

Bashkëpunimi NATO-Ukrainë
Bashkëpunimi me Ukrainën në CCMS ndiqet sipas dispozitave të Kartës NATO-Ukrainë dhe është fokusuar veçanërisht mbi problemet e mjedisit që lidhen me mbrojtjen.

Bashkëpunimi sipas Dialogut Mesdhetar
Vendet e Dialogut Mesdhetar inkurajohen për të marrë pjesë në projektet e Komitetit mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne.

205

KAPITULLI 9

RESURSET E FONDEVE TË PËRBASHKËTA: BUXHETET E NATO-S
DHE MENAXHMENTI FINANCIAR

Parimet e financimit të përbashkët Ndarja e shpenzimeve Buxheti civil Buxheti ushtarak Programi i NATO-s për Investimit në Siguri (NSIP) Menaxhmenti i resurseve Menaxhmenti financiar Kontrolli financiar

RESURSET E FONDEVE TË PËRBASHKËTA: BUXHETET E NATO-S
DHE MENAXHMENTI FINANCIAR

PARIMET

E FINANCIMIT TË PËRBASHKËT

NATO është një organizatë ndërqeveritare të cilës kombet anëtare i caktojnë resurset e nevojshme për t’i mundësuar të funksionojë mbi bazën prej ditës në ditë dhe të sigurojë lehtësitë e nevojshme për konsultim, vendim-marrje dhe zbatim të pastajmë të politikës dhe të aktiviteteve për të cilat është arritur pajtim. I shërben një Aleance politike të mbështetur nga një strukturë qenësore ushtarake që siguron mbrojtjen e përbashkët të vendeve anëtare, bashkëpunimin me vendet Partnere të NATO-s dhe zbatimin e politikës së Aleancës në paqeruajtje dhe fusha të tjera. Në kontekstin ushtarak, përveç një numri të kufizuar shtabesh të përhershme dhe forcave të vogla të përhershme, shumica dërmuese e forcave ushtarake dhe e aseteve që i takojnë vendeve anëtare të NATO-s mbeten nën komandën dhe kontrollin kombëtar derisa të vijë koha kur disa apo të gjitha prej tyre, varësisht nga vendi, mund t’i caktohen NATO-s për qëllime të ndërmarrjes së detyrave specifike ushtarake. Forcat e vendeve të NATO-s që i kontribuojnë Forcës Stabilizuese të prirë nga NATO në Bosnjë e Hercegovinë (SFOR) dhe Forcës së Kosovës (KFOR) i janë caktuar kështu NATO-s perkohësisht në mënyrë që të përmbushen mandatet e Aleancës por ato trajnohen, pajisen, mirëmbahen dhe financohen nga buxhete individuale të mbrojtjes të vendeve anëtare. Në mënyrë që të lehtësohet konsultimi dhe vendim-marrja e përbashkët në kuadër të Aleancës së tyre, secili vend anëtar mban prani diplomatike dhe ushtarake në shtabin e NATO-s ashtu si dhe/ose përfaqësim ushtarak në shtabet e agjencive të ndryshme dhe të komandave ushtarake të NATO-s. Shpenzimet e mirëmbajtjes dhe plotësimit me staf të delegacioneve kombëtare dhe misionet ushtarake janë gjithashtu përgjegjësi nacionale, të financuara në përputhje me parime e praktika të ndryshme të kontabilitetit të secilit vend. Dy shembujt e dhënë më lartë - shpenzimet e mirëmbajtjes së forcave ushtarake dhe shpenzimet e përfaqësimeve civile dhe ushtarake në forumet e Aleancës - ilustrojnë shpenzimet të cilat duhet të mirren parasysh në çfarëdo analize të shpenzimeve të gjithmbarshme për secilin komb për anëtarësinë e vet. Shpenzimet e tilla do të duhej të kundërbalancohen me një analizë të ngjashme të përfitimeve ekonomike të marra nga secili vend anëtar si rezultat i pjesëmarrjes së tij në Aleancë.
209

Ndërkaq, arsyeja për anëtarsim në NATO shtrihet shumë përtej kufijve të një flete të bilancit financiar të nxjerrë mbi bazën e mësipërme dhe kapërthen faktorë politikë, ekonomikë, shkencorë, teknologjikë, kulturorë dhe të tjerë që nuk mund të kthehen në terma financiarë. Për më tepër, për të arritur te një konkluzion me kuptim secili vend anëtar do të duhej të faktorizonte në kalkulim shpenzimet me të cilat do të përballej, me kohë, duke dhënë për sigurinë e vet kombëtare pavarësisht ose përmes formave alternative të bashkëpunimit ndërkombëtar. Qëllimi i këtij kapitulli nuk është të përpiqemi të bëjmë ndonjë kalkulim të tillë, gjë që duhet të mbetet çështje e secilit komb ta adresojë në përputhje me procedurat dhe praktikat e veta. Synimi i kapitullit është më parë të përshkruhen parimet e financimit të përbashkët dhe ndarja e shpenzimeve që vlen për gjithë Aleancën dhe për buxhetet kryesore që përdoren për të menaxhuar resurset financiare të Aleancës. Marrë së bashku, këto shpenzime paraqesin më pak se gjysmën e një përqindshit të të gjitha shpenzimeve të mbrojtjes të vendeve të NATO-s (shih Tabelën 3). Fondet e NATO-s u kushtohen në thelb atyre shpenzimeve që reflektojnë interesat e të gjitha vendeve anëtare. Struktura e financimit të përbashkët është e lloj-llojshme dhe e decentralizuar. Disa aktivitete shumëkombëshe bashkëpunuese që lidhen me punën kërkimore, zhvillimin, prodhimin dhe mbështetjen logjistike nuk i përfshijnë të gjitha dhe, në disa raste, mund të involvojnë vetëm një numër të vogël vendesh anëtare. Këto aktivitete, shumica e të cilave menaxhohen nga Organizatat e NATO-s të Prodhimit dhe Logjistikës, u nënshtrohen rregullave të përgjithshme të financimit dhe kontrollimit të NATO-s por përndryshe operojnë në autonomi virtuale sipas kodeve me pëlqim të Këshillit të Atlantikut të Veriut. Atyre u referohemi më poshtë (shih Menaxhmenti financiar). Me pak përjashtime, financimi i NATO-s nuk e mbulon, prandaj, sistemin e forcave ushtarake apo të aseteve fizike ushtarake siç janë anijet, nëndetëset, aeroplanët, tankset, artilerinë apo sistemet e armatimeve. Fuqia njerëzore dhe materiali ushtarak i caktohen Aleancës nga vendet anëtare, të cilat mbeten financiarisht përgjegjëse për furnizimin e tyre. Një përjashtim me rëndësi është Forca Ajrore e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm dhe Kontroll, një flotë aeroplanësh që bartin radarë të sistemuarë bashkë, në pronësi dhe të mirëmbajtura e të operuara nga vendet anëtare dhe të vendosura nën komandën operacionale dhe kontrollin e Komandantit të Forcës së NATO-s përgjegjës para Komandantëve Strategjikë të NATO-s. NATO gjithashtu financon investimet e drejtuara nga kërkesat kolektive, siç janë mbrojtja ajrore, sistemet e komandës dhe kontrollit ose sistemet e komunikimit në gjithë Aleancën që nuk mund të caktohen sikur janë brenda përgjegjësisë të cilitdo komb të vetëm për t’i siguruar ato. Investimet e tilla u nënshtrohen mirëmbajtjes, ripërtëritjes dhe në fund zëvendësimit në përputhje me kërkesat
210

që ndryshojnë dhe zhvillimet teknologjike, dhe shpenzimet që kërkon kjo gjithashtu paraqesin një porcion të ndjeshëm të financimit të NATO-s. Pikënisja e procesit për kërkimin dhe marrjen e aprovimit për financim të përbashkët të një projekti të caktuar është identifikimi dhe njohja e nevojës për shpenzim dhe një përcaktim se përgjegjësia për atë shpenzim nuk mund t’i atribuohet me arsye një vendi të vetëm dhe se do t’u shërbejë të gjitha vendeve që kontribuojnë. Kërkesa duhet të gjenerohet ashtu si duhet, të shprehet dhe të autentikohet dhe kjo vetvetiu fton për një interaksion kompleks të proceseve administrative kombëtare dhe ndërkombëtare. Kur të njihet, kërkesa për shpenzim duhet të gjykohet si e drejtë për financim të përbashkët nga vendet anëtare në një shkallë të definuar. Përcaktimi nëse kërkesa është e drejtë për financim të përbashkët bëhet me konsensusin e vendeve anëtare të cilat do të merrnin përsipër t’i heqin shpenzimet. Gjatë viteve që nga themelimi i Aleancës, zbatimi i këtyre parimeve i ka dhënë shkas elaborimit kompleks të rregullave që involvojnë shkallët e mbështetjes financiare integrale apo të pjesërishme dhe përjashtimit të elementeve të ndryshme të kostos, për shembull, të taksave nacionale apo lokale. Edhe një përjashtim madhor e mbase habitës që daton nga koha e themelimit të NATO-s është pagesa e personelit ushtarak që shërben në Shtabin e NATO-s apo në cilindo nga shtabet ndërkombëtare që përbëjnë pjesë të strukturës ushtarake të Aleancës. Kjo mbetet ngarkesë e kombit që i cakton. Rreth 15 000 pjesëtarë të personelit ushtarak caktohen në mënyrë rutinore në poste në shtabet ndërkombëtare, prej të cilëve të gjithë paguhen nga kombet e veta. Pagesa e stafit ndërkombëtar civil në Shtabin e NATO-s në Bruksel dhe në shtabet ushtarake të NATO-s financohet gjegjësisht nga buxhetet e NATO-s civile dhe ushtarake për financim të përbashkët. Lëmenj të rëndësishëm që lidhen me financimin e NATO-s u nënshtrohen konventave të kësaj natyre të pranuara nga të gjitha vendet anëtare. Kriteret për financimin e përbashkët janë nën vështrim të përheshëm dhe ndryshimet mund të sillen si rezultat i të rejave të paparaparsa - për shembull, nevoja për të zhvilluar definicione të qarta të atyre pjesëve të shpenzimeve të NATO-s për paqeruatje që duhet të imputohen në buxhetet ndërkombëtare dhe të atyre që duhet të financohen nga buxhetet nacionale. Ndryshimet e tjera në konventat ekzistuese që lidhen me financimin e përbashkët mund të rezultojnë nga zhvillimet organizative dhe teknologjike apo thjesht nga nevoja për t’i kontrolluar shpenzimet me qëllim që të plotësohen kërkesat brenda kufizimeve specifike të financimit. Përkundër këtyre sfidave, parimi i financimit të përbashkët në bazë të konsensusit mbetet fundamental për punët e Aleancës. Ai vazhdon të mbahet nga të gjitha vendet anëtare dhe mund të shihet si reflektim e angazhimit të tyre politik ndaj NATO-s dhe të solidaritetit politik që është vulë e implimentimit të politkës së NATO-s për të cilën është arritur pajtim.
211

NDARJA E

SHPENZIMEVE

Zakonisht, të gjitha vendet marrin pjesë në shpenzimet që pranohen për financim të përbashkët. Kështu, të gjitha vendet anëtare kontribuojnë financiarisht për shpenzimet e agjencive të Stafit Ndërkombëtar, të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar dhe të Komitetit Ushtarak dhe për elementët e financimit të përbashkët të Operacioneve në Mbështetje të Paqes dhe të aktiviteteve të Partneritetit për Paqe. Shpenzimet e Forcës Ajrore të NATO-s për Paralajmërim të Hershëm dhe Kontroll, ndërkaq, financohen nga 13 vendet që marrin pjesë në këtë Forcë. Shpenzimet që lidhen me pjesët apo njësitë e tjera në kuadër të strukturës ushtarake ndërkombëtare dhe shpenzimet sipas Programit të NATO-s për Investim në Siguri ndahen sipas natyrës së pjesëmarrjes së kombit në aranzhmanet komanduese të integruara të NATO-s. Me konventë, shpenzimet e pajtuara që ndajnë formulat që përcaktojnë kontributet e secilit vend anëtar merren se përfaqësojnë “mundësinë për të paguar” të secilit vend. Ndërkaq, baza për formulat që aplikohen është poaq politike sa dhe ekonomike. Formulat e aplikuara për Buxhetet Civile dhe Ushtarake dhe për Programin e NATO-s për Investim në Siguri janë negociuar në krye të herës në fillim të viteve 1950. Ato mëpastaj janë adaptuar, kryesisht në mënyrë proporcionale, për të reflektuar anëtarësinë e re dhe shkallët e ndryshme të pjesëmarrjes në aranzhmanet e komandës së integruar. Relacioni i tyre me matjet e tashme të kapacitetit relativ ekonomik siç është GDP apo paritetet e fuqisë blerëse është për pasojë jopreciz. Momentalisht, Buxheti Civil financohet sipas një formule të vetme 19-kombesh. Pjesa më e madhe e Buxhetit Ushtarak që mbulon strukturën ndërkombëtare ushtarake financohet sipas një formule pak më të ndryshme 19-kombëshe dhe dy formualve 18-kombëshe. Programi i NATO-s për Investimin në Siguri financohet në mënyrë të ngjashme sipas dy formualve të ndryshme 19 dhe 18-kombëshe të ndarjes së shpenzimeve. Pjesa e buxhetit ushtarak që e financon Forcën Ajrore të NATO-s për Paralajmërim të Hershëm dhe Kontroll udhëhiqet nga një formulë 13-kombëshe dhe 14-kombëshe që reflekton orientimin industrial/komercial të aranzhmaneve të ndarjes së kostos për organizatën e sistemimit që lidhet me të, NAPMO (shih Kapitullin 14). Tabelat 1 dhe 2 tregojnë shtrirjen e ndarjes së kostos të vendeve anëtare sipas buxheteve civile dhe ushtarake dhe për Programin e NATO-s për Investim në Siguri.

212

BUXHETI

CIVIL

Buxheti Civil është themeluar dhe ekzekutohet nën mbikëqyrjen e Komitetit të Buxhetit Civil dhe financohet në radhë të parë nga shumat e sanksionuara nga Ministritë e Punëve të Jashtme. Ai mbulon shpenzimet e operimit të Stafit Ndërkombëtar në Shtabin e NATO-s në Bruksel; ekzekutimin e programeve dhe aktiviteteve të aprovuara civile; dhe shpenzimet e konstruktimit, udhëheqjes dhe mirëmbajtjes së pajisjeve duke përfshirë kostot e personelit që shkon me sigurimin e shërbimeve të konferencave për të gjitha mbledhjet e komiteteve të NATO-s dhe të grupeve të nënrenditura, të shërbimeve të sigurisë etj. Gjatë viteve të fundit, një pjesë gjithnjë e më e madhe e resurseve buxhetore i është kushtuar financimit të aktiviteteve me vendet Partnere. Buxheti i gjijthmabrshëm i aprovuar për vitin 2000 arrin përafërsisht 133 milionë dollarë amerikanë1. Shpenzimet e personelit absorbojnë përafërsisht 61 për qind (80 milionë dollarë). Shpenzimet e programeve speciale si ato për Programin e Shkencës të NATO-s apo për aktivitete të informitit konsumojnë përafërsisht 26 për qind (35 milionë dollarë). Pjesa e mbetur (13 për qind apo përafërsisht 18 milionë dollarë) i mbulon shpenzimet e tjera operuese apo kapitale.

BUXHETI

USHTARAK

Buxheti ushtarak, i themeluar dhe i ekzekutuar nën mbikëqyrjen e Komitetit të Buxhetit Ushtarak, kryesisht financohet nga sanskionimet e Ministrive të Mbrojtjes. Ai mbulon operimin dhe mirëmbajtjen e kostove dhe, me parjashtim të kontruksioneve madhore dhe të investimeve sistemore të financuara nga Programi i NATO-s për Investim në Siguri, kostot kapitale të strukturës ndërkombëtare ushtarake. Kjo përfshin Komitetin Ushtarak, Stafin Ndërkombëtar Ushtarak dhe Agjencitë që shkojnë me to, dy Komandat Strategjike të NATO-s (ACE dhe ACLANT) dhe sistemet e komandës, kontrollit dhe informimit, agjencitë e punës kërkimore dhe të zhvillimit, agjencitë e logjistikës dhe të sistemimit, dhe Forcën Ajrore të NATO-s për Paralajmërim të Hershëm dhe Kontroll. Momentalisht, buxheti gjithashtu mbështet kostot e operimit të strukturës komanduese të NATO-s për aktivitetet e paqeruajtjes në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Kosovë. Buxheti i gjithmbarshëm i aprovuar për vititn 2000 arrin përafërsisht në 751.5 milionë dallorë amerikanë. Duhet vënë re se kjo shifër përjashton pikërisht shpenzimet substanciale të caktimit të personelit ushtarak,
1 Duhet të ushtrohet kujdes kur të krahasohen shifrat e dhëna në këtë kapitull me figurat e publikuara në edicionet e mëhershme të Doracakut. Ndryshimet mund të jenë për shkak të fluktuimeve të kursit të dollarit.

213

të cilat barten nga vendet gjegjëse kontribuese. Nga shifra e gjithmbarshme e financimit të përbashkët, operimi i misioneve dhe mirëmbajtja e shpenzimeve absorbojnë përafërsisht 43 për qind apo 323 milionë dollarë; personeli civil kushton përafërsisht 30 për qind apo 225 milionë dollarë; shpenzimet e përgjithshme admministrative përafërsisht 22 për qind apo 166 milionë dollarë; dhe investimi kapital përafërsisht 5 për qind apo 37.5 milionë dollarë.

PROGRAMI I NATO-S PËR INVESTIM (NSIP)

SIGURI

Programi i NATO-s për Investim në Siguri implimentohet nën mbikëqyrjen e Komitetit të Infrastrukturës brenda pikave më të larta të kontributit vjetor të aprovuara nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Pika më e lartë e pajtuar për vitin 2000 është përafërsisht e barabartë me 688 milionë dollarë amerikanë. Programi financon pajisjen e instalimeve dhe komoditeteve të nevojshme për të mbështetur rolet e Komandave Strategjike të NATO-s që njihen se i tejkalojnë kërkesat e mbrojtjes kombëtare të vendeve anëtare individuale. Investimet mbulojnë instalimet dhe komoditetet e tilla si sistemet e komunikimeve dhe të informacionit, radarët, shtabet ushtarake, aeroportet, gypat për lëndë djegëse dhe magazinim, limanet, mjetet ndihmëse të navigacionit. Si dhe për buxhetin ushtarak, Programi NSIP gjithashtu mbulon kërkesat e duhura për Operacione në Mbështetje të Paqes si SFOR-i dhe KFOR-i duke përfshirë Komunikimet, Sistemet e Informimit, Komoditetet e Shtabeve Lokale, Sistemet e Energjisë, dhe Riparimet e Aeroporteve, Hekurudhave, dhe Rrugëve. Prezantimi i Partneritetit për Paqe më 1994 i shtoi programit një dimension të ri konkurues. Më rishtazi, Iniciativa e Aftësive të Mbrojtjes, e lansuar në Samitin e Uashingtonit më 1999 ka sjellë udhëzim të mëtejshëm mbi zhvillimet e ardhshme të programit.

MENAXHMENTI

I RESURSEVE

Që nga mesi i viteve 1990, nën presionin për të optimizuar akordimin e resurseve të financimit të përbashkët, vendet anëtare kanë përforcuar strukturën e menaxhmentit të NATO-s duke mbështetur zhvillimin e “pakova të aftësive” dhe duke themeluar Bordin Senior të Resurseve (SRB) që ka përgjegjësi për menaxhmentin e përgjithshëm të resurseve dhe të resurseve ushtarake të NATO-s (dmth. duke përjashtuar resurset që mbulohen nga Buxheti Civil). Pakot e aftësisë identifikojnë asetet në dispozicion dhe të arritura nga komandantët ushtarakë të NATO-s për të kryer detyra të caktuara. Ato janë mjete primare për vlerësimin e plotësimeve (në terma si të investimit kapital ashtu dhe të kostove që përseriten për operim dhe mirëmbajtje) si dhe
214

fuqinë njerëzore civile dhe ushtarake që kërkohet për të kryer detyrën. Këtyre pakove u bëhet vështrim nga Bordi Senior i Resurseve i përbërë nga përfaqësuesit kombëtarë, nga përfaqësuesit e Komitetit Ushtarak dhe të Komandantëve Strategjikë të NATO-s dhe nga Kryesuesi i Buxhetit Ushtarak, nga Komitetet e Infrastrukturës dhe të Fuqisë Njerëzore të Mbrojtjes të NATO-s. Bordi përfill pakot e aftësive nga pikëpamja e implikimeve të tyre për resurset para aprovimit të tyre nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Ai gjithashtu rekomandon çdo vit aprovimin nga Këshilli i Atlantikut të Veriut një Plan Resursesh Afat-Mesëm gjithpërfshirës i cili përcakton pikat më të larta të financimit për vitin që vjen dhe shifrat e planifikimit për katër vitet e mëpastajme. Me këta parametra Buxheti Ushtarak dhe Komitetet e Infrastrukturës dhe të Fuqisë Njerëzore të Mbrojtjes mbikëqyrin përgatitjen dhe ekzekutimin e buxheteve dhe të planeve të tyre gjegjëse. Bordi më tej procedon një Raport Vjetor i cili lejon Këshillin e Atlantikut të Veriut të monitorojë akordimin me vend të resurseve në relacion me kërkesat dhe të vështrojë implikimet e resurseve të financimit të përbashkët ushtarak për buxhetet e NATO-s me financim të përbashkët të politikës së re të Aleancës.

MENAXHMENTI

FINANCIAR

Menaxhmenti financiar brenda NATO-s është strukturuar për të siguruar se kontrolli i fundit i shpenzimeve u mbetet vendeve anëtare që e mbështetin koston e një aktiviteti të definuar dhe i nënshtrohet konsensusit midis tyre. Kontrolli mund të ushtrohet, në të gjitha nivelet e vendim-marrjes, qoftë në terma të kufizimeve të përgjithshme ose me kufizime specifike. Shembuj të kufizimeve të përgjithshme janë akordimin i resurseve fikse apo të pikave më të larta për shpenzimet e operimit dhe pë investimin kapital (sipas pajtimit të Bordit Senior të Resurseve) apo të plotësimeve civile apo ushtarake me fuqi njerëzore, brenda të cilëve menaxherët financiarë (Sekretari i Përgjithshëm, Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe Komandantës Vartës dhe Krerët e tjerë të caktuar të organeve të NATO-s) kanë diskrecion relativ për të propozuar dhe ekzekutuar buxhetet e tyre. Restrikcionet specifike mund të marrin forma të ndryshme, duke u nisur nga imponimi i masave specifike ekonomike deri të imobilizimi i përkohshëm i kredive për një qëllim të caktuar apo restriksioni i transfereve të kredisë. Restriksionet e tilla apo kontrollet mund të kushtëzohen në terma në të cilët aprovimi i buxhetit jepet apo ushtrohet nga vendet kontributore përmes intervenimeve të jashtëzakonshme në kursin e ekzekutimit të buxhetit. Aprovimi i buxheteve gjegjëse mund të shihet si përkthim në masa konkrete të politikës - politke, organizative apo financiare - të cilat vendet anëtare kuntribuese dëshirojnë t’i implimentojnë. Politika e tillë me kohë evoluon në përgjigje të mjedisit ndërkombëtar në
215

ndryshim e sipër dhe të kërkesës për adaptim gjegjës të strukturave dhe detyrave të Organizatës. Ky proces dinamik i përshtatjes gjatë pesë dekadave të ekzistencës së Aleancës kryesisht e shpjegon diversitetin dhe decentralizimin e strukturës së menaxhmentit financiar të NATO-s. Asnjë organ i vetëm nuk ushtron kontroll të drejtpërderejtë mbi të katër elementet kryesore të strukturës financiare të Organizatës, gjegjësisht Stafit Ndërkombëtar (të financuar nga buxheti civil); strukturës ndërkombëtare ushtarake (të financuar nga buxheti ushtarak); të Programit për Investime në Siguri; dhe të Organizatave të specializuara të Prodhimit dhe Logjistikës. Të fundit bien në dy grupe: ato që financohen sipas aranzhmaneve që vlejnë për strukturën ushtarake ndërkombëtare; dhe ato që operojnë sipas kodeve që u jipen nga Këshilli i Atlantikut të Veriut, me Bordet e veta të Drejtorëve dhe komitetet financiare dhe me burime të veçanta të financimit në kuadër të arkave nacionale të shtetit. Menaxhmenti financiar i buxheteve organizative (dmth. buxhetet civile dhe ushtarake) ndryshon nga ai i Programit për Investime në Siguri. Diversiteti dhe decentralizimi i strukturës së menaxhmentit financiar të buxheteve organizative sanksionohet me Rregulacionet Financiare të aprovuara nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Rregullacionet, të cilat plotësohen me rregulla dhe procedura duke iu adaptuar kërkesave të veçanta të organeve dhe të programeve të ndryshme të NATO-s, japin parimet themelore unifikuese rreth të cilave artikulohet struktura e përgjithshme financiare. Rregulacionet përcaktojnë se çdo organ i NATO-s do të ketë buxhetin e vet, të shprehur në monedhën e vendit nikoqir, me kundër-vlera këmbyese që përcaktohen nga një njësi e përbashkët e kontabilitetit. Buxheti është vjetor dhe koincidon me vitin kalendarik. Përgatitet nën autoritetin e Kryesuesit të organit gjegjës të NATO-s, i vështruar dhe i rekomanduar për aprovim në bazë të konsensusit nga një komitet i financave, përmes akordimeve të përkohshme të kufizuara me nivelin e buxhetit të aprovuar për vitin e mëparshëm. Ky regjim mund të zgjatë gjashtë muaj, pas të cilës Këshilli kërkohet të vendosë qoftë ta aprovojë buxhetin ose të autorizojë vazhdimin e financimit të përkohshëm. Masa situata të paparapashme, edhe pse rrallë aplikohet, e përforcon parimin e kontrollit kolektiv ndërqeveritar të shpenzimit implicit në kërkesën për aprovim unanim të buxhetit nga të gjitha vendet kontribuese anëtare. Kur të jetë aprovuar buxheti, Kryesuesi i organit të NATO-s ka diskrecion që ta ekzekutojë atë përmes caktimit dhe shpenzimit të fondeve për qëllimet e autorizuara. Ky diskrecion është i kufizuar nga nivele të ndryshme të përkufizimit të përshkruar nga Rregulacionet Fianciare lidhur me çështje të tilla si qasja e kufizuar apo e plotë ndaj ofertave konkuruese ndërkombëtare për kontrata për furnizimin e mallrave dhe shërbimeve, apo të transfereve të
216

kredisë për të korrigjuar mbi apo nën-vlerësimet e financimit të kërkuar. Autoriteti diskrecionar për të ekzekutuar një buxhet mund të kufizohet më tej nga obligimet eveçanta për të kërkuar aprovim të mëparshëm për angazhime dhe shpenzime. Këto ndonjëherë mund të imponohen nga komiteti i financave në interes të sigurimit të aplikimit strikt të politikës së re apo të monitorimit të implimentimit të iniciativave komplekse siç është ristrukturimi organizativ. Derisa kreditë buxhetore duhet patjetër të caktohen, në shkallën e arsyetuar nga kërkesat aktuale, gjatë vitit financiar për të cilat aprovohen ato, likuidimi i angazhimeve lejohet gjatë dy viteve pasuese financiare. Implimentimi i Programit për Investim në Siguri e ka pikënisjen në pakot e aftësive. Sapo të jenë aprovuar këto, autorizimi i projekteve individuale mund të fillojë sipas përgjegjësisë së Komitetit të Infrastrukturës. Kombi Nikoqir (zakonisht kombi në territorin e të cilit duhet të implimentohet projekti) përgatit një kërkesë autorizimi që përfshin zgjidhjen teknike, çmimin, një specifikim të të drejtës për financim të përbashkët, dhe të procedurave të ofertës që duan përfillur. Aranzhmane të veçanta vlejnë sa i përket ofertave konkuruese ndërkombëtare të dizajnuara për të lehtësuar pjesëmarrejn maksimale nga vendet anëtare. Nëse një komb dëshiron të kryejë çfarëdo procedure të ofertës përveç ofërtës konkuruese ndërkombëtare, ai duhet të kërkojë përjashitm nga Komiteti i Infrastrukturës. Kur të jetë pajtuar Komiteti për projektin, Kombi Nikoqir mund të vazhdojë me implimentimin fizik. Sistemi i menaxhmentit financiar i cili vlen për Programin për Investim në Siguri bazohet në një proces spastrimi financiar ndërkombëtar. Kombet raportojnë rreth shpenzimeve të parapara në projekte të autorizuara brenda përgjegjësisë së tyre. Kombet në shumicën e rasteve do të kenë shpenzime që ose e kalojnë ose janë nën kontributin e pajtuar për buxhetin. Me spastrimin ndërkombëtar financiar këto pabarazi barazpeshohen me bartjen e fondeve midis kombeve. Kur të jetë kompletuar një projekt, ai i nënshtrohet një Inspektimi të Përbashkët Final të Pranimit për t’u siguruar se puna e ndërmarrë është në përputhje me punën e autorizuar. Vetëm kur të jetë pranuar ky raport nga Komiteti për Infrastrukturë, NATO e merr formalisht përgjegjësinë për punën dhe për aftësinë që ofron ajo. Momentalisht ka disa nivele të rotacionit financiar. Dy herë në vit Stafi Ndërkombëtar përgatit për secilin Komb Nikoqir Raportet Financiare Gjysëm-Vjetore. Këto raportojnë mbi projektet nën implimentim. Çdo tre muaj, publikohen fletëparapagesat dhe fletëpagesat. Këto raporte i referohen bartjes së fondeve midis kombeve nikoqire. Një Profil i Shpenzimeve NSIP përgatitet çdo pranverë. Ky raport mbulon nivelet e shpenzimit NSIP për 10 vitet e ardhshme. Ai fokusohet në akordimin e resurseve dhe shërben si bazë për porcionin NSIP të Planit Afat-Mesëm të Resurseve të Bordit Senior të Resurseve. Deklaratat Financiare të NSIP-së përgatiten në pranverë të çdo
217

viti. Deklaratat financiara shfaqin situatën financiare të NSIP-së që nga 31 dhjetori i çdo viti dhe përmbledhjen e aktivitetit gjatë vitit në mënyrë të ngjashme me atë të ndërmarrjeve private. Fokusi në raportin e fundit është mbi raportimin financiar dhe shërben si linjë bazë për diskutimin e Komitetit të Infrastrukturës mbi shtetin e NSIP-së.

KONTROLLI

FINANCIAR

Edhe pse Kryesuesi i një organi të caktuar të NATO-s është në pikë të fundit përgjegjës për përgatitjen e saktë dhe ekzekutimin e buxhetit, mbështetja administrative për këtë detyrë i besohet Kontrollorit Financiar të tij. Caktimi i këtij zyrtari është prerogativë e Këshillit të Atlantikut të Veriut, edhe pse ky i fundit mund ta delegojë këtë detyrë te komiteti relevant i financave. Çdo Kontrollor Financiar ka qasje finale te komiteti i financave në rast të mospajtimit ngulitës me Kryesuesin e organit gjegjës të NATO-s lidhur me një transakcion të synuar. Kontrollori Financiar ngarkohet me detyrën që të sigurohet se të gjitha aspektet e ekzekutimit të buxhetit janë konform me autorizimet e shpenzimeve, për çfarëdo kontrollimesh të veçanta të imponuara nga komiteti i financave dhe për Rregulacionet Financiare dhe rregullat e procedurat implimentuese që shoqërohen me to. Ai poashtu mund të instalojë, në përgjigje të revizionimit të brendshëm, kontrollime dhe procedura të tilla shtesë të cilat ai i sheh të domosdoshme për ruajtur dhënien e përgjegjësisë. Një detyrë madhore e Kontrollorit Financiar është të sigurohet se fondet e kërkuara për të financuar ekzekutimin e buxhetit shikohen periodikisht nga vendet anëtare kontribuese në përputhje me pajtimin e tyre për ndarjen e kostos dhe në shuma të kalkuluara për të shmangur akumulimin e mbajtjes së të hollave të tepërta në thesarin ndërkombëtar. Rezultati i të gjitha këtyre aktiviteteve reflektohet në deklaratat vjetore financiare të përgatitura dhe të prezantuara për verifikim të Bordit të Revizorëve Ndërkombëtarë. Bordi Ndërkombëtar i Revizorëve përbëhet nga përfaqësues të institucioneve kombëtare të kontrollimit. Ai operon sipas një Karte që garanton pavarësinë e tij, të dhënë nga Këshilli i Atlantikut të Veriut të cilit i raporton drejtpërsëdrejti. Ka fuqi të revizionojë llogaritë e të gjitha organeve të NATO-s, duke përfshirë Organizatat e Prodhimit dhe Logjistikës, dhe Programin e NATO-s për Investim në Siguri. Mandati i tij përfshin jo vetëm revizionimin financiar por edhe atë të performansës. Roli i tij pra nuk është i kufizuar në ruajtjen e kontabilitetit por zgjerohet për të vështruar praktikat e menaxhmentit në përgjithësi.

218

NDARJA E

Tabela 1 SHPENZIMEVE SIPAS PËRQINDJES TË VENDEVE ANËTARE TË BUXHETET CIVILE DHE USHTARAKE

NATO-S

Vendi anëtar i NATO-s “19” 2,8 5,33 0,9 1,68 15,25 15,54 0,38 0,65 0,04 5,91 0,08 2,84 1,16 2,48 0,63 3,5 1,59 16,09 23,15 100 0,05 7,08 0,1 3,28 1,36 2,97 0,75 4,19 1,9 19,12 27,49 100 0,78 0,46 18,2 0 1,94 1,08 0 1,5282 0 21,4886 0,4728 0 0 5,5485 0,0825 2,8625 1,1146 0 0,5323 2,77 1,2419 20,8558 31,716 100 5,95 3,3 2,5869 7,1994 “18” “14”

Buxheti civil

Buxheti ushtarak (Shtabet, Agjencitë dhe Programet)

Buxheti ushtarak (Forca Ajrore e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm & Kontroll ) “13” 3,2821 9,1343 0 1,9389 0 27,2638 0,5999 0 0 7,0397 0,1045 3,6317 1,4142 0 0,6754 3,1 1,5757 0 40,239 100

VENDET

“19”

PJESËMARRËSE

Belgjika

2,76

Kanadaja

5,35

Republika Çeke

0,9

Danimarka

1,47

Franca

15,35

Gjermania

15,54

Greqia

0,38

Hungaria

0,65

Islanda

0,05

Italia

5,75

Luksemburgu

0,08

Holanda

2,75

Norvegjia

1,11

Polonia

2,48

Portugalia

0,63

Spanja

3,5

Turqia

1,59

Mbretëria e Bashkuar

17,25

Shtetet e Bashkuara

22,41

219

Gjithsej

100

NDARJA E

Tabela 2 SHPENZIMEVE SIPAS PËRQINDJES TË VENDEVE ANËTARE TË NATO-S TË PROGRAMI I NATO-S PËR INVESTIM NË SIGURI
Shpenzimet e ndara në 18 4,24 4,025 1,0333 3,44 0 23,135 1,05 0,7463 0 9,1 0,2 4,74 2,895 2,8474 0,392 3,7793 1,13 11,7156 25,5311 Shpenzimet e ndara në 19 3,72 3,22 0,9 3 12,9044 20,254 1 0,65 0 7,745 0,1845 4,14 2,6 2,48 0,345 3,2916 1,04 10,1925 22,333

Vendi anëtar i NATO-s Belgjika Kanadaja Republika Çeke Danimarka Franca Gjermania Greqia Hungaria Islanda Italia Luksemburgu Holanda Norvegjia Polonia Portugalia Spanja Turqia Mbretëria e Bashkuar Shtetet e Bashkuara

220

Tabela 3* E MBROJTJES TË VENDEVE TË NATO-S (1980-2000) (Bazuar në çmimet e kursin e këmbimit ta tashëm. Njësia monetar = milionë)
1985 144 183 // 13 344 186 715 58 650 321 981 // 17 767 2 265 12 901 15 446 // 111 375 674 883 1 235 18 301 92 218 10 332 258 165 265 731 357 949 306 170 317 717 503 906 13 473 186 189 22 287 13 866 302 864 21 439 184 352 12 457 278 856 287 933 472 284 922 808 1 078 751 267 299 403 478 // // // 401 165 1 091 432 611 521 22 330 186 821 11 511 271 417 279 860 466 681 21 251 22 224 22 813 // 418 772 1 123 046 1 183 327 21 612 172 732 10 831 276 324 284 146 456 879 13 513 12 864 13 199 3 233 4 194 4 380 28 007 31 561 36 170 38 701 4 797 13 345 23 010 // 420 654 1 124 054 2 289 430 22 551 175 306 11 168 274 278 281 806 457 112 // // // // 612 344 1 171 377 1 343 276 1 510 684 68 376 58 986 58 671 57 602 231 911 238 432 237 375 241 103 236 226 58 327 1 724 621 // 40 763 5 197 13 561 25 087 16 399 17 468 17 896 18 521 19 079 // // // // // 155 205 131 156 131 334 131 796 133 007 136 252 41 167 19 428 239 488 59 854 1 853 189 187 672 43 062 5 330 14 534 25 809 12 599 452 843 1 180 075 4 167 636 22 548 179 671 12 360 280 969 289 288 468 960 1990 1995 1996 1997 1998 1999 2000 (est.) 140 256 44 022 19 349 243 936 59 617 1 981 984 218 023 4 3002 5 468 14 192 25 675 14 065 475 178 1 266 429 6 998 960 22 823 164 559 11 948 296 373 304 441 468 999

SHPENZIMET

VENDI ANËTAR MONEDHA

1980

115 754

//

9 117

110 514

48 518

96 975

//

7 643

1 534

10 476

8 242

//

43 440

350 423

203

11 593

111 981

5 788

138 191

143 141

Belgjika (franku belg) Republika Çeke (koruna çeke) Danimarka (kroneri danez) Franca (franku frëng) Gjermania (DM) Greqia (drahmat) Hungaria (forint) Italia (1000 lira italiane) Luksembourgu (franku i Luks.) Holanda (gilderi holandez) Norvegjia (kronen norvegjez) Polonia (zllotë) Portugalia (eskudos) Spanja (pezetat) Turqia (1000 lira turke) Mbret. e Bashkuar (Paund sterlina) Gjith. NATO Evropë (dollars SHBA) Kanadaja (dollarë kanadezë) Shtet. e Bashkuara (dollarë SHBA) Gjithsej Amerika Ver. (dollarë SHBA) Gjithsej NATO (dollarë SHBA)

255 122

221

Shifrat e dhëna në Tabelën 3 paraqesin pagesat që aktualisht janë bërë gjatë rrjedhës të vitit fiskal. Bazohen në definicionin e shpenzimeve për mbrojtje të përdorur nga NATO. Duke u nisur nga ndryshimet midis këtij dhe definicionit kombëtar, figurat e treguara mund të largohen ndjeshëm nga ato që janë cituar nga autoritetet kombëtare apo që janë dhënë në buxhetet kombëtare. Për vendet që japin asistencë ushtarake, kjo përfshihet në shifrën e shpenzimit. Për vendet që marrin asistencë, shifrat nuk përfshijnë vlerën e artikujve të marrë. Shpenzimet për punë kërkimore dhe zhvillim përfshihen në shpenzimet për pajisje dhe pensionet e paguara të të pensionuarëve në shpenzime të personelit, Franca është anëtare e Aleancës pa i takuar strukturës së integruar ushtarake dhe nuk merr pjesë në planifikimin kolektiv të forcave. Të dhënat e mbrojtjes që lidhen me Francën janë vetëm indikative, Islanda nuk ka forca të armatosura, Republika Çeke, Hungaria dhe Polonia iu bashkuan Aleancës më 1999,

* Burimi:

Të Dhëna Financiare dhe Ekonomike që Lidhen me Mbrojtjen e NATO-s, M-DPC-2(2000)107 publikuar më 5.12.2000.

222

Tabela 4

SHPENZIMET
SË BRUTO PRODHIMIT TË VENDIT

E MBROJTJES TË VENDEVE TË

NATO-S SIPAS % (1980-2000)
1995-1999 1,5 // 1,7 2,9 1,6 4,6 // 1,9 0,8 1,8 2,2 // 2,3 1,4 4,4 2,8 2,2 1,4 3,3 // 2,4 1,4 4,1 3,0 2,2 1,4 3,5 2,2 1,9 0,8 1,9 1,9 0,8 1,8 2,1 // 2,4 1,4 4,1 2,7 2,2 1,2 3,3 // // 4,5 4,6 1,6 1,6 1,5 4,8 // 2,0 0,8 1,7 2,3 // 2,2 1,3 4,4 2,7 2,1 1,3 3,1 3,0 2,9 2,8 1,7 1,7 1,6 // // // 1,6 1,5 1,5 1,4 2,2 1,6 2,7 1,5 4,8 1,6 2,0 0,8 1,8 2,2 2,0 2,2 1,3 5,4 2,5 2,1 1,3 3,0 1996 1997 1998 1999 2000 (est.) 1,4 2,3 1,5 2,7 1,5 4,9 1,7 1,9 0,7 1,6 1,9 2,0 2,2 1,3 6,0 2,4 2,1 1,2 3,0

(Bazuar në çmimet e tashme) (mesataret)
1985-1989 2,8 // 2,0 3,8 3,0 5,1 // 2,3 1,0 2,8 2,9 // 2,7 2,1 3,3 4,5 3,2 2,1 6,0 5,6 4,5 4,7 4,4 3,5 1,9 2,6 3,8 3,8 1,6 2,6 // 2,8 2,3 0,9 2,1 // 4,4 2,1 3,4 1,9 // 2,0 1990-1994

VENDI ANËTAR MONEDHA

1980-1984

3,2

//

2,4

4,0

3,3

5,3

//

2,1

1,0

3,0

2,7

//

2,9

2,3

4,0

5,2

3,5

2,0

5,6

5,3

3,2 2,7

3,3 2,8

3,2 2,7

3,0 2,6

2,9 2,6

2,9 2,5

Belgjika (frnaku belg) Republika Çeke (koruna çeke) Danimarka (kroner daneze) Franca (franku frëng) Gjermania (DM) Greqia (drahmat) Hungaria (forint) Italia (1000 lira italiane) Luksemburgu (frnaku i Luks,) Holanda (gilder holandez) Norvegjia (kroner norv,) Polonia (zllotë) Portugalia (eskudos) Spanja (pezetat) Turqia (1000 lira turke) Mbret, e Bashkuar (paund sterlina) Gjiths, NATO Europe (dollarë SHBA) Kanadaja (dollarë kanadezë) Shtete e Bashkuara (dollarë SHBA) Gjithsej Amerika Ver, (dollarë SHBA) Gjithsej NATO (dollarë SHBA)

4,5

223

KAPITULLI 10

ORGANIZIMI CIVIL DHE STRUKTURAT

Shtabi i NATO-s Përfaqësuesit e Përhershëm dhe Delegacionet Kombëtare Sekretari i Përgjithshëm Stafi Ndërkombëtar Zyra Private Zyra e Sekretarit të Përgjithshëm Sekretariati Ekzekutiv Zyra për Informim dhe Shtyp Zyra e NATO-s e Sigurisë Divizioni i Çështjeve Politike Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes Stafi i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit i Shtabit të NATO-s (NHQC3S) Divizioni i Investimit në Siguri, i Logjistikës dhe i Planifikimit të Emergjencës Civile

Divizioni i Çështjeve Shkencore dhe të Mjedisit Zyra e Menaxhmentit Zyra e Kontrollorit Financiar Zyra e Kryesuesit të Bordit Senior të Resurseve Zyra e Kryesuesit të Komiteteve të Buxhetit Bordi Ndërkombëtar i Revizorëve Organizatat e NATO-s të Prodhimit dhe Logjistikës

ORGANIZIMI CIVIL DHE STRUKTURAT
SHTABI I NATO -S
Shtabi i NATO-s në Bruksel është shtab politik i Aleancës dhe vatër e përhershme e Këshillit të Atlantikut të Veriut. Ai strehon Përfaqësuesit e Përhershëm dhe delegacionet kombëtare, Sekretarin e Përgjithshëm dhe Stafin Ndërkombëtar, Përfaqësuesit Ushtarakë kombëtarë, Kryesuesin e Komitetit Ushtarak dhe Stafin Ndërkombëtar Ushtarak. Ai gjithashtu akomodon misionet diplomatike të vendeve Partnere, Stafin e Shtabit të NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll (C3) dhe një numër agjencish të NATO-s. Janë përafërsisht 3 150 njerëz të punësuar në Shtabin e NATO-s me orar të plotë. Prej tyre rreth1 400 janë anëtarë të delegacioneve kombëtare dhe përfaqësues ushtarakë kombëtarë pranë NATO-s. Ka përafërsisht 1 300 anëtarë civilë të Stafit Ndërkombëtar apo të agjencive dhe 350 anëtarë të Stafit Ushtarak duke përfshirë personelin prej rreth 80 civilëve. Zyrtarët që përfaqësojnë misionet diplomatike apo oficerët e ndërlidhjes të vendeve Partnere gjithahstu i kanë zyrat në Shtabin e NATO-s.

PËRFAQËSUESIT E PËRHERSHËM DHE DELEGACIONET KOMBËTARE
Çdo komb anëtar është i përfaqësuar në Këshillin e Atlantikut të Veriut nga një Ambasador apo Përfaqësues i Përhershëm i mbështetur nga një delegacion kombëtar i përbërë nga këshilltarë që përfaqësojnë vendin e tyre në komitete të ndryshme të NATO-s. Delegacionet janë të ngjashme në shumë pikëpamje me ambasada të vogla. Bashkëvendosja e tyre brenda të njëjtës ndërtesë të shtabit u mundëson të mbajnë lehtë dhe pa vonesë kontakte formale dhe joformale midis tyre, si dhe me stafin ndërkombëtar të NATO-s, dhe me përfaqësuesit e vendeve Partnere.

SEKRETARI I PËRGJITHSHËM
Sekretari i Përgjithshëm është një burrë shteti senior ndërkombëtar i emëruar nga qeveritë anëtare si Kryesues i Këshillit të Atlantikut të Veriut, i Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes, dhe i Grupit të Planifikimit Bërthamor; si Kryesues titullar i komiteteve të tjera seniore të NATO-s; dhe si Sekretar i Përgjithshëm dhe shef ekzekutiv i NATO-s. Ai është poashtu Kryesues i Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik dhe i Grupit Mesdhetar të Bashkëpunimit,
227

dhe Bashkëkryesues (bashkë me përfaqësuesin e Rusisë dhe përfaqësuesin e vendit të NATO-s që shërben si President Nderi) i Këshillit të Përhershëm të Parbashkët NATO-Rusi. Ai është poashtu Bashkëkryesues, bashkë me përfaqësuesit e Ukrainës, i Komisionit NATO-Ukrainë. Sekretari i Përgjithshëm është përgjegjës për çuarjen më tej të procesit të konsultimit dhe vendim-marrjes në gjithë Aleancën. Ai mund të propozojë pika për diskutim dhe vendim dhe ka autoritetin t’i përdorë shërbimet e mira të zyrës së tij në rast mormarrëveshjeje midis vendeve anëtare. Është përgjegjës për drejtimin e Stafit Ndërkombëtar dhe është zëdhënësi kryesor i Aleancës, si në marrëdhëniet e saj të jashtme ashtu dhe për komunikimet dhe kontaktet me qeveritë anëtare dhe me media. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm ndihmon Sekretarin e Përgjithshëm në ushtrimin e funksioneve të tij dhe e zëvendëson kur mungon ai. Ai është Kryesues i Task Forcës së Nivelit të Lartë mbi Kontrollin e Armëve Konvencionale, i Grupit Punues Ekzekutiv, i Komitetit të Mbrojtjes Ajrore të NATO-s, i Bordit të Përbashkët Konsultativ, i Komitetit të Përbashkët të Përhapjes së Armatimeve dhe i një numri Grupesh Punuese dhe Ad Hoc të tjera. Sekretari i Përgjithshëm është përgjegjës për drejtimin e Stafit Ndërkombëtar në tërësi dhe e ka nën autoritetin e vet të drejtpërdrejtë Zyrën Private dhe Zyrën e Sekretarit të Përgjithshëm. Stafi Ndërkombëtar del nga vendet anëtare dhe i shërben Këshillit dhe Komiteteve dhe Grupeve Punuese në vartësi të tij si dhe Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik, Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi, Komisionit NATO-Ukrainë dhe Grupit Mesdhetar të Bashkëpunimit. Vepron si një sekretariat si dhe si një staf këshillues dhe politik dhe punon mbi një bazë vazhdimësie rreth një larmie të gjerë çështjesh relevante për Aleancën dhe vendet Partnere të saj.

STAFI NDËRKOMBËTAR
Puna e Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe i komiteteve të tij vartëse mbështetet nga një Staf Ndërkombëtar që përbëhet nga personeli nga vendet anëtare, qoftë të rekrutuar drejtpërsëdrejti nga Organizata apo të mbështetur nga qeveritë e veta. Anëtarët e Stafit Ndërkombëtar i përgjigjen Sekretarit të Përgjithshëm dhe i janë besnikë Organizatës gjatë gjithë periudhës sa janë të caktuar. Stafi Ndërkombëtar kapërthen Zyrën e Sekretarit të Përgjithshëm, pesë Divizione operacionale, Zyrën e Menaxhmentit dhe Zyrën e Kontrollorit Financiar. Secili nga Divizionet kryesohet nga një Asistent Sekretari i Përgjithshëm, i cili është normalisht kryesuesi i komitetit kryesor që merret me tema të fushës së përgjegjësisë së tij. Përmes strukturës së tyre të
228

Drejtorateve, të Seksioneve dhe Shërbimeve, Divizionet mbështetin punën e komiteteve në fusha të ndryshme të aktivitetit të përshkruar në pjesët e tjera. Stafi Ndërkombëtar mbështet procesin e ndërtimit të konsensusit dhe të vendim-marrjes midis vendeve anëtare dhe Partnere dhe është përgjegjës për përgatitjen dhe vazhdimin e mbledhjeve dhe të vendimeve të komiteteve të NATO-s, si dhe të atyre të institucioneve të krijuara për të menaxhuar format e ndryshme të partneritetit bilateral dhe multilateral me vendet joanëtare të themeluara që nga fundi i Luftës së Ftohtë. Veç kësaj, ka një numër agjencish dhe organizatash civile të vendosura në vende të ndryshme anëtare, me përgjegjësi në fusha si ajo e sistemeve të komunikimeve dhe informacionit dhe e mbështetjes logjistike (shih Kapitullin 14).

ZYRA PRIVATE
Zyra Private mbështet Sekretarin e Përgjithshëm dhe Ndihmës Sekretarin e Përgjithshëm në të gjitha aspektet e punës së tyre. Stafi i saj përfshin një Këshilltar Juridik dhe një Këshilltar Special për çështje të Evropës Qendrore dhe Lindore.

ZYRA E SEKRETARIT

PËRGJITHSHËM

Zyra e Sekretarit të Përgjithshëm përbëhet nga Zyra Private dhe Sekretariati Ekzekutiv, nga Zyra për Informim dhe Shtyp dhe nga Zyra e NATO-s e Sigurisë.

SEKRETARIATI EKZEKUTIV
Sekratariati Ekzekutiv është përgjegjës për funksionim të rrjedhshëm të Këshillit të Atlantikut të Veriut (NAC), të Këshillit të Partneritet Evro-Atlantik (EAPC), të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi (PJC), të Komisionit NATO-Ukrainë (NUC), të Grupit Mesdhetar të Bashkëpunimiy (MCG), të Komitetit për Planifikimin e Mbrojtjes (DPC) dhe të Grupit të Planifikimit Bërthamor (NPG), si dhe të punës së gjithë strukturës së komiteteve dhe grupeve punuese të ngritura për të mbështetur ato organe. Është gjithashtu përgjegjës për planifikimin dhe organizimin e të gjitha takimeve Ministrore dhe të Samitit, si në Shtabin e NATO-s ashtu dhe jashtë tij. Sekretariati Ekzekutiv është, për më tepër, përgjegjës për aranzhmanet administrative që kanë të bëjnë me EAPC-në dhe me organe të tjera që takohen në formatet e EAPC-së apo të Partneritetit për Paqe, dhe për
229

koordinimin e aranzhmaneve të akreditimit të misioneve diplomatike të vendeve Partnere pranë NATO-s. Anëtarët e Sekretariatit Ekzekutiv veprojnë si Sekretarë Komiteteti dhe Procesmbajtës, duke siguruar kështu mbështetje administrative sekretariale për Këshillin dhe komitetet e tij seniore. Ata përgatitin agjenda, fleta vendimesh, shënime të përmbledhura dhe dokumenta të natyrës procedurale të kërkuara nga organet në fjalë dhe veprojnë si këshilldhënës për kryesuesit e komiteteve dhe si pika kontakti për vetë komitetet. Sekretari Ekzekutiv, si Sekretar i të gjitha organeve Ministrore dhe Ambasadoriale, është përgjegjës ndaj Sekretarit të Përgjithshëm që të sigurohet se puna e divizioneve të ndryshme të Stafit Ndërkombëtar kryhet në përputhje me direktivat e dhëna. Përmes Shërbimit të Sistemeve të Informacionit, zyra e tij i siguron teknologjinë mbështetëse të informimit si Stafit Ndërkombëtar ashtu dhe Stafit Ndëkombëtar Ushtarak dhe komunikimet e zyrave për Shtabin e NATO-s. Ai është gjithashtu përgjegjës për implimentimin e Politikës së Menaxhmentit të Informacionit dhe për deklasifikimin, lëshuarjen në publik dhe arkivimin e dokumentave të NATO-s, në përputhje me procedurat e pajtuara, kur të autorizohet nga vendet anëtare.

ZYRA PËR INFORMIM

DHE

SHTYP

Zyra për Informim dhe Shtyp përbëhet nga një Shërbim për Shtyp dhe Media dhe një Shërbim për Informim të ndarë në Sektorin për Planifikim dhe Produkte, nga një Seksion i Relacioneve të Vendeve Anëtare dhe një Sekcion i Zgjatjes së dorës dhe i Relacioneve me Partnerë. Zyra ka një Qendër për Informim dhe Dokumentacion në Kijev. Drejtori i Informimit dhe Shtypit është Kryesues i Komitetit të Informacionit dhe Relacioneve Kulturore. Zëdhënësi për Shtyp dhe Shërbimi për Shtyp dhe Media lëshojnë deklarata zyrtare në emër të Aleancës dhe të Sekretarit të Përgjithshëm dhe aranzhojnë brifingje publike formale dhe rrethanore për gazetarë. Shërbimi për Shtyp dhe Media aranzhon akreditimin për gazetarë; lëshon komunikata të shkruara dhe fjalime nga Sekretari i Përgjithshëm; dhe siguron një vështrim ditor për shtyp dhe shërbim të prerjes së artikujve nga shtypi për stafin e Shtabit të NATO-s në Bruksel. Organizon intërvista për media me Sekretarin e Përgjithshëm dhe zyrtarë të tjerë të NATO-s dhe siguron asistencë teknike dhe lehtësi për transmetime për radio dhe televizion. Zyra për Informim dhe Shtyp ndihmon qeveritë anëtare dhe vendet Partnere të zgjerojnë të kuptuarit publik të rolit dhe politikës së NATO-s përmes një larmie programesh dhe aktivitetesh. Këto përdorin publikimet periodike dhe jo-periodike, prodhimin e videove, fotografitë dhe ekspozitat,
230

vizitat grupore, konferencat dhe seminaret dhe stipendionet për punë kërkimore. Zyra përfshinë një Shërbim të Bibliotekës dhe të Dokumentacionit, një Bibliotekë për Media dhe një Njësi Distribuimi. Zyra mban kontakte të përafërta me autoritetet e informimit kombëtar dhe me organizatat joqeveritare dhe ndërmerr aktivitete të menduara për t’ia shpjeguar opinionit publik në çdo vend anëtar synimet dhe të arriturat e Aleancës. Gjithashtu organizon dhe sponsorizon një numër programesh shumëkombëshe duke involvuar qytetarë të vendeve të ndryshme anëtare dhe, në lidhmëri me vendet Partnere të NATO-s, ndërmerr aktivitete informimi të menduara për të shtuar njohurinë publike dhe të kuptuarit e Aleancës në vendet e përfaqësuara në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik dhe në Grupin Mesdhetar të Bashkëpunimit.

ZYRA E NATO-S

E

SIGURISË

Zyra e NATO-s e Sigurisë koordinon, mbikëqyr dhe zbaton politikën e sigurisë të NATO-s. Drejtori i Sigurisë është këshilltari kryesor i Sekretarit të Përgjithshëm mbi çështjet e sigurisë dhe është Kryesues i Komitetit të Sigurisë të NATO-s. Ai drejton Shërbimin e Sigurisë të Shtabit të NATO-s dhe është përgjegjës për koordinimin e përgjithshëm të sigurisë brenda NATO-s.

DIVIZIONI I ÇËSHTJEVE POLITIKE
Divizioni i Çështjeve Politike vjen nën përgjegjësinë e Asistentit të Sekretarit të Përgjithshëm për Çështje Politike i cili kryeson Komitetin Senior Politik dhe është kryes i detyrës së kryesuesit i një numri komitetesh të tjera (shih Kapitullin 13). Divizioni ka një Drejtorat Politik dhe një Drejtorat Ekonomik. Drejtori i Drejtoratit Politik është Ndihmës Asistenti i Sekretarit të Përgjithshëm për Çështje Politike. Drejtori i Drejtoratit Ekonomik është Kryesues i Komitetit Ekonomik. Puna nga dita në ditë e Drejtoratit Politik bëhet në shtatë sektorë: • Sektori për Çështje Multilaterale dhe Regjionale i NATO-s fokusohet mbi zhvillimin e marrëdhënieve të NATO-s me institucionet e tjera evropiane të sigurisë, në radhë të parë me BE-në dhe WEU-në; me përgatitjen e mbledhjeve të Ministrave të Jashtëm të NATO-s dhe të Samiteve; me zhvillimet politike që lidhen me NATO-n të vendeve anëtare; me zhvillimet që lidhen me NATO-n në një numër vendesh të tjera që nuk janë pjesëmarrëse në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik apo në Partneritetin për Paqe (pikë së pari Japonia dhe disa shtete evropiane);
231

me zhvillimin e Dialogut Mesdhetar të NATO-s; dhe me përgatitjen e takimeve vazhduese të grupeve punuese të ekspertëve nga kryeqytetet rreth çështjeve regjionale. • Sektori i Planifikimit të Politikës dhe i Shkrimit të Fjalimeve është përgjegjës për bërjen e drafteve të fjalimeve relevante, të artikujve dhe shënimeve për Sekretarin e Përgjithshëm dhe zyrtarët e tjerë udhëheqës të Aleancës; për përgatitjen e shkresave për planifikimin e politikës; për dhënien e brifingjeve për agjendën politike të NATO-s. Ai mban kontakte me komunitetin akademik dhe me vorbullat mejtuese dhe ndërmerr punën përgatitore dhe vazhduese për Grupin Këshilldhënës të Politikës Atlantike (APAG). Ndihma në përgatitjen e komunikatave dhe të teksteve të tjera dhe kontributi në procesin e drafteve që ndodh në kontekstin e mbledhjeve të Ministrave të Jashtëm të NATO-s dhe të takimeve në nivele Samiti gjithashtu përbëjnë pjesë të punës së Sektorit. • Sektori i Partnerëve të Evropës Lindore mbulon relacionet e NATO-s me Rusinë dhe Ukrainën; zbatimin e Aktit Themelues NATO-Rusi; koordinimin e përgjithshëm të programeve të punës vjetore dhe të përgatitjes së punës që çon në Samit, takime Ministrore dhe Ambasadoriale të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi (PJC) dhe të Komisionit NATO-Ukrainë (NUC). • Sektori i Partneritetit Evro-Atlantik dhe i Bashkëpunimit mbulon relacionet bilaterale midis NATO-s dhe të gjitha vendeve të tjera Partnere si dhe çështjet që lidhen me zgjerimin e NATO-s dhe zbatimin dhe udhëzimin e përgjithshëm e të gjitha aktiviteteve sipas Planit të Aksionit për Anëtarësim (MAP). Sektori përgatit takime Samiti, Ministrash të Jashtëm dhe Ambasadoriale të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik, dhe merret me çështje të PfP-së në mbështetje të Divizionit të Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve; koordinon Iniciativën e NATO-s për Evropën Jug-Lindore dhe kontributin e saj për Paktin e Stabilitetit për Evropën Jug-Lindore, si dhe relacionet e përgjithshme politike të NATO-s me ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë1 në dritën e angazhimit të KFOR-it të NATO-s. • Sektori për Siguri Bashkëpunuese dhe Menaxhim të Krizës Politike është përgjegjës për çështje të sigurisë bashkëpunuese (duke përfshirë Grupin Ad Hoc të EAPC-së mbi Paqeruajtjen dhe Grupin Punues Paqeruajtës NATO/Rusi); për relacionet e përgjithshme midis NATO-s dhe Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE); për aspektet politike të planifikimit të ushtrimit të menaxhimit të krizës
1 Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

232

(CMX); për aspektet e paqeruajtjes të relacioneve NATO/Kombet e Bashkuara. Sektori është fokusi kryesor për çështje të menaxhimit të krizës politike brenda Divizionit të Çështjeve Politike, dhe është përgjegjës për përfaqësimin nga dita në ditë të Divizionit në Task Forcën rreth Ballkanit2. • Sektori për Kontrollin e Armëve Konvencionale dhe për Koordinim është përgjegjës për politikën e kontrollit të armëve dhe për çështje të zbatimit që lidhen me Traktatin CFE; Dokumentin e Vjenës; Marrëveshjen e Dejtonit; për kontrollin regjional të armëve konvencionale dhe për Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë (CSBMs); për Armët e Vogla dhe Armatimet e Lehta (SALW) dhe për Minat Tokësore Anti-personel (APLs); për organizimin e ekipeve inspektuese shumëkombëshe CFE të NATO-s; për menaxhimin dhe zhvillimin e datotekës verifikuese të NATO-s (VERITY) dhe për menaxhimin, në emër të Komitetit Koordinues të Verifikimit (VCC), të bashkëpunimit me 14 shtetet e Evropës Qendrore dhe Lindore nënshkruese të Traktatit CFE. • Qendra për Armët e Shkatërrimit në Masë u lansua në maj të vitit 2000 si rezultat i Iniciativës mbi Armët e Shkatërrimit në Masë (WMD) që ishte aprovuar në Samitin e Uashingtonit në prill të vitit 1999. Qendra është një sektor i Drejtoratit Politik dhe përfshin një numër personeli nga Sekretariati Ndërkombëtar si dhe nga Ekspertët Kombëtar. Roli i Qendrës është të përmirësojë koordinimin e aktiviteteve që lidhen me WMD-në, si dhe t’i forocojë konsultimet mbi mospërhapjen, kontrollin e armatimeve, dhe të çështjeve të çarmatimit. Qendra poashtu mbështet përpjekjet e mbrojtjes për të përmirësuar gatishmërinë e Aleancës për t’iu përgjigjur rreziqeve të WMD-së dhe mjeteve të dergimit të tyre. Drejtorati i Ekonomisë siguron këshilla lidhur me zhvillimet ekonomike që kanë implikime për mbrojtje dhe siguri për NATO-n. Ndërmerr studime të trendeve ekonomike dhe të çështjeve të mbrojtjes ekonomike për vëmendjen e Sekretarit të Përgjithshëm; kryen studime mbi çështje ekonomike që lidhen me sigurinë në emër të Komitetit Ekonomik; përgatit deklarata ekonomike që lidhen me vendet e NATO-s për Komitetin e Vështrimit të Mbrojtjes, në kontekstin e planifikimit të mbrojtjes të NATO-s; dhe mban kontakte me organizatat ndërkombëtare ekonomike. Drejtorati i Ekonomisë gjithashtu ka përgjegjësi për zbatimin e aktiviteteve të bashkëpunimit me Vendet Partnere në kuadër të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik, të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi dhe të Komisionit NATO-Ukrainë. Këto aktivitete
2 Task Forca e Ballkanit është një organ koordinues që bashkon përfaqësuesit e Stafit Ndërkombëtar dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar të involvuar në koordinimin e përditshëm të punëve që lidhen me rolin e NATO-s në Ballkan.

233

fokusohen në çështje ekonomike që lidhen me sigurinë, duke përfshirë buxhetimin për mbrojtje, për ristrukturimin e mbrojtjes dhe problemet ekonomike në lëmin e politikës së mbrojtjes.

DIVIZIONI I PLANIFIKIMIT TË MBROJTJES OPERACIONEVE

DHE

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacionevevjen bie nën përgjegjësinë të Asistentit të Sekretarit të Përgjithshëm për Planifikimin e Mbrojtjes dhe Operacioneve, i cili është Kryesues i Komitetit të Mbrojtjes për Vështrim (organ senior i planifikimit të mbrojtjes pranë NATO-s nën autoritetin e Komitetit për Planifikimin e Mbrojtjes) dhe Nën-kryesues i Grupit Punues Ekzekutiv. Ai është Kryesues i Grupit për Koordinimin e Politikës (PCG). Divizioni gjithashtu mbështet Komitetin e Përhershëm Politik-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe (PMSC/PfP) në koordinimin dhe zhvillimin e aktiviteteve të Partneritetit për Paqe (PfP). Divizioni ka një Drejtorat të Politikës së Mbrojtjes dhe të Planifikimit të Forcave, një Drejtorat të Partneritetit të Mbrojtjes dhe Bashkëpunimit, një Drejtorat të Menaxhimit të Krizës dhe Operacioneve dhe një Drejtorat të Politikës Bërthamore. Drejtorati jep mbështetje stafi për Zëvendës Sekretarin e Përgjithshëm në kapacitetin e tij si Kryesues i Grupit Drejtues të Nivelit të Lartë (HLSG), i cili mbikëqyr zbatimin e Iniciativës së Aftësive Mbrojtëse të Aleancës. Drejtorati i Politikës së Mbrojtjes dhe Planifikimit të Forcave përbëhet nga një Sektor i Politikës së Mbrojtjes dhe një Sektor i Planifikimit të forcave. Është përgjegjës për çështje të politikës së mbrojtjes dhe për shumicën e punëve të natyrës politke-ushtarake që shqyrtohen nga Këshilli apo nga Grupi për Koordinimin e Politikës, si dhe për përgatitjen, në kolaboracion me delegacionet kombëtare, të të gjitha shkresave dhe të biznesit që ka të bëjë me Vështrimin e Mbrojtjes, duke përfshirë analizën e programeve të mbrojtjes kombëtare; për punët e tjera të natyrës politike-ushtarake që shqyrtohen nga Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes; për përgatitjen e studimeve të aspekteve të përgjithshme apo të veçanta të planifikimit të mbrojtjes të NATO-s dhe të politikës në emër të Grupit Punues Ekzekutiv dhe të Komitetit për Vështrim të Mbrojtjes; për mbështetjen e programit të PfP-së dhe për menaxhimin e Procesit të Planifikimit dhe të Vështrimit të PfP-së (PARP); për zhvillimin e konceptit të Task Forcave të Kombinuara të Përbashkëta (CJTF); për mirëmbajtjen e një datoteke të kompjuterizuar të infomacionit mbi forcat e NATO-s; dhe për organizimin dhe drejtimin e studimeve statistikore që kërkohen për të vlerësuar përpjekjen mbrojtëse të NATO-s. Drejtori për Politikë të Mbrojtjes dhe Planifikim të Forcave është Zëvendës Asistenti i Sekretarit të
234

Përgjithshëm dhe është gjithahstu Nën-kryesues i Komitetit të Mbrojtjes për Vështrim. Drejtorati i Menaxhimit të Krizës dhe Operacioneve përfshin Sektorin e Menaxhimit të Krizës, Sektorin e Operacioneve të Këshillit, dhe Stafin e Paqeruajtjes. Drejtori i Menaxhimit të Krizës dhe Operacioneve është gjithashtu përgjegjës në emër të Sekretarit të Përgjithshëm për zhvillimin dhe kontrollin e Qendrës së Situatës së NATO-s (SITCEN). Sektori i Menaxhimit të Krizës siguron mbështetje të stafit për Sekretarin e Përgjithshëm, Këshillin dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes, për grupet relevante vartëse mbi çështjet e politikës së menaxhimit të krizave madhore politiko-ushtarake. Është përgjegjëse për zbatimin , monitorimin dhe raportimin mbi vendimet e Këshillit që shoqërohen me menaxhimin e krizës dhe përgatitjen dhe udhëheqjen e operacioneve të NATO-s dhe të organizatave të përkatëse ndërkombëtare si Kombet e Bashkuara, Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, Bashkimi Evropian, Unioni Evropian Perëndimor, Zyra e Përfaqësuesit të Lartë dhe e Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për Refugjatë. Sektori i Operacioneve të Këshillit mbështet menaxhimin e krizës të NATO-s me zhvillimin dhe përmirësimin e procedurave, të organizimit dhe lehtësirave për të mbështetur nevojat e Këshillit dhe të Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes dhe për të lehtësuar konsultimin në periudha tensioni dhe krize. Kjo përfshin koordinimin dhe plotësimin e dy manualeve të menaxhimit të krizës të NATO-s, zhvillimin e stërvitjes vjetore të doracakëve të krizës, vështrimin e kërkesave të komunikimeve të menaxhimit të krizës, mbështetjen e zhvillimit të mbështetjes ADP për menaxhimin e krizës, dhe udhëheqjen e aktiviteteve me Partnerët e PfP-së për të shtuar kapacitetin për të ndërmarrë menaxhimin e krizës dhe për të përmirësuar bashkëpunimin në fushën e menaxhimit të krizës. Stafi Paqeruajtës mbështet procesin e menaxhimit të krizës duke siguruar këshilla teknike dhe konceptuale mbi operacionet e mbështetjes së paqes. Stafi Paqeruajtës gjijthashtu mbështet aspektet e tjera të punës së NATO-s në fushën e paqeruajtjes, duke përfshirë zhvillimin e politikës së paqeruajtjes së Aleancës, zhvillimin e politikës së CIMIC-së (Bashkëpunimi Civil-Ushtarak), dhe mbështetjen për Grupin Ad Hoc PMSC mbi Paqeruajtjen. Qendra e Situatës, e njohur si SITCEN, ka tri role specifike: ta ndihmojë Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes dhe Komitetin Ushtarak në përmbushjen e funksioneve të tyre gjegjëse në fushën e konsultimit; të shërbejë si pikë fokale brenda Aleancës për marrjen, këmbimin, dhe shpërndarjen e inteligjencës dhe informacionit politik, ushtarak, dhe ekonomik; dhe për të vepruar si lidhje me shërbimet e ngjashme të
235

kombeve anëtare dhe të Komandave Strategjike të NATO-s. Qendra e Situatës mbështetet nga Qendra e Komunikimit apo “COMCEN”. Drejtorati i Partneritetit për Mbrojtje dhe Bashkëpunim u themelua më 1997. Ai është përgjegjës për politikën dhe zbatimin e PfP-së. Kryeson Komitetin e Përhershëm Politiko-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe (PMSC) dhe kontribuon në punën e organeve të tjera të NATO-s rreth çështjeve që lidhen me EAPC-në, me bashkëpunimin ushtarak në kontekstin e PfP-së, të relacioneve NATO-Rusi dhe NATO-Ukrainë si dhe të Dialogut Mesdhetar. Në kontekstin e zbatimit të PfP-së, Drejtorati qëndron në kontakt të ngushtë me të gjitha vendet Partnere të PfP-së dhe kryeson mbledhje të ekipeve të NATO-s të themeluara për të ndihmuar vendet Partnere të zhvillojnë Programet e Partneritetit Individual (IPPs) të tyre. Drejtorati i Politikës Bërthamore siguron mbështetje stafi për Sekretarin e Përgjithshëm, për Grupin e Planifikimit Bërthamor dhe organin e tij senior, për Grupin e Nivelit të Lartë (HLG), dhe për Grupin Senior të Mbrojtjes mbi Përhapjen. Funksionet e tij kryesore janë të ndihmojë në zhvillimin e të gjitha punëve të politikës dhe të strategjisë bërthamore, duke përfshirë zhvillimin e planifikimit dhe të procedurave bërthamore, të stërvitjeve dhe aktiviteteve të trajnimit; dhe të ndihmojë në koordinimin e aktiviteteve që lidhen me mbrojtjen e NATO-s në përgjigje të rreziqeve që rrjedhin nga përhapja e armëve të shkatërrimit në masë dhe të mjeteve të dergimit të tyre që shoqërohen me to. Një pjesë e funksionit të fundit në të ardhmen do të përmbushet nga Qendra e WMD-së e re, që është themeluar brenda Divizionit të Punëve Politike. Drejtorati është gjithashtu përgjegjës për përgatitjen e mbledhjeve të Grupit të Planifikimit Bërthamor në nivele Ministrore, të Përfaqësuesve të Përhershëm dhe Grupit të Stafit, dhe për zhvillimin e informimit publik mbi pozitën bërthamore të NATO-s dhe përgjigjen ndaj rreziqeve të përhapjes që lidhen me mbrojtjen.

DIVIZIONI I MBËSHTETJES

MBROJTJES

Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes, bie nën përgjegjësinë e Asistentit të Sekretarit të Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes dhe ka këto detyra: • të këshillojë Sekretarin e Përgjithshëm, Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin për Planifikimin e Mbrojtjes dhe organet e tjera të NATO-s rreth të gjitha çështjeve që lidhen me punën kërkimore të armatimeve, zhvillimin e tyre, prodhimin, ardhjen deri te ato, dhe mbrojtjen e zgjeruar ajrore; • të çojë më tej përdorimin më efikas të resurseve të Aleancës për pajisjen e forcave të saj.
236

Divizioni siguron lidhjen me organizatat e NATO-s për prodhim dhe logjjistikë që kanë të bëjnë me projektit e pajisjeve dhe të ndërlidhet me agjencitë ushtarake të NATO-s që merren me punë kërkimore të mbrojtjes dhe çështje të ndërlidhura me të. Merr pjesë në të gjitha aspektet e procesit të planifikimit të mbrojtjes të NATO-s brenda përgjegjësisë dhe kompetencave të veta. Ndihmës Sekretari i Pargjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes shërben si Kryesues i përhershëm i Konferencës së Drejtorëve të Armatimeve Kombëtare (CNAD) i Bordit C3 të NATO-s dhe si Bashkë-kryesues i Komitetit të NATO-s për Standardizim. Divizioni përbëhet nga dy Drejtorate: Drejtorati i Planifikimit të Armatimeve, Programeve dhe Politikës mbështet Ndimës Sekretarin e Përgjithshëm në adresimin e politikës së gjerë dhe të çështjeve të programimit që lidhen me ardhjen te pajisja e mbrojtjes dhe bashkëpunimin e Aleancës në armatim. Drejtor i saj është Zëvendës Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetjen e Mbrojtjes. Drejtorati është përgjegjës për formulimin e iniciativave të politikës në fushën e armatimit të menduar për të ndihmuar orientimin e aktiviteteve të CNAD-së nga arritja e misioneve të Aleancës. Është gjithashtu përgjegjëse për harmonizimin e planifikimit të armatimeve të NATO-s me aspektet e tjera të procesit të përgjithshëm të planifikimit të mbrojtjes së Aleancës. Drejtorati siguron mbështetje për Armatën, Grupet e Armatimeve të Detarisë dhe Forcave Ajrore dhe të organeve të tyre vartëse. Roli i tyre është të lehtësojnë dhe të këmbëjnë informacionin si dhe harmonizimi i koncepteve materiale dhe i kërkesave operacionale për aftësitë e ardhshme tokësore, detare dhe ajrore të Aleancës me qëllim të çuarjes më tej të zgjidhjeve me bashkëpunim të bazuara në hapat programues dhe gurëshënuesit e Sistemit të Programimit të Armatimit në Faza, dhe me qëllim të arritjes së një niveli të lartë të standardizimit të pajisjes në zbatimin e Programit të Standardizimit të NATO-s. Veç kësaj, Drejtorati është përgjegjës për zbatimin e programit të Shtuar të Partneritetit për Paqe në kuadër të fushës së përgjegjësisë së CNAD-së, duke përfshirë Planifikimin e Partneritetit dhe Procesin e Vështrimit; menaxhimin e kontributit të SNAD-së në punën e udhëhequr nga Grupi Senior i Mbrojtjes rreth Përhapjes (DGP) lidhur me dimensionin e mbrojtjes të politikës së NATO-s të Përhapjes së Armatimeve; mbështetjen e aktiviteteve të CNAD-së në fushën e Mbrojtjes së Zgjeruar Ajrore dhe Mbrojtjen Teatrore të Raketave dhe koordinimin e tyre me aktivitetet paralele nga Autoritetet Ushtarake të NATO-s, nga Komiteti i Mbrojtjes Ajrore i NATO-s dhe DGP; dhe mbikëqyrja e punës së CNAD-së në aspektet e pajisjes së mbrojtjes të operacioneve për mbështetjen e paqes. Drejtorati mban lidhje me organet e jashtme siç është Grupi i Armatimeve të Evropës Perëndimore (WEAG), dhe me agjenci si NATO EF 2000 dhe Zhvillimi i Tornadove, Agjencia e
237

Menaxhimit të Prodhimit dhe Logjistikës (NETMA), Agjencia e Menaxhimit të Dizajnimit, Zhvillimit, Prodhimit dhe Logjistikës së Helikopterëve të NATO-s (NAHEMA) dhe Qendra për Punë Kërkimore Nëndetare SACLANT (SACLANTCEN). Një pjesë e Stafit të Agjencisë për Punë Kërkimore dhe Teknologji (RTA) është e bashkëvendosur me Drejtoratin e Planifikimit të Armatimeve, Programeve dhe Politikës brenda Divizionit të Mbështetjes së Mbrojtjes. Agjencia e NATO-s për Punë Kërkimore dhe Teknologji, e cila e ka shtabin në Paris, mbështet aktivitetet e Bordit të NATO-s për Punë kërkimore dhe Teknologji (RTB). RTA dhe RTB së bashku formojnë Organizatën e NATO-s për Punë kërkimore dhe Teknologji RTO). Drejtori i RTA-së i raporton Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes, si dhe Drejtorit të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar. Drejtorati i Mbrojtjes Ajrore dhe Menaxhimit të Hapësirës Ajrore (më parë Drejtorati i Sistemeve të Mbrojtjes Ajrore), ka përgjegjësi për relacionin e rëndësishëm midis mbrojtjes ajrore dhe menaxhimit të trafikut dhe hapësirës ajrore ushtarake si dhe civile. Drejtorati siguron mbështetjen për Komitetin e Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC), roli i të cilit është ta këshillojë Këshillin dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes mbi të gjitha aspektet e zhvillimit të programit të mbrojtjes ajrore. Këtë e bën në bashkëpunim të ngushtë me Autoritetet Ushtarake të NATO-s. NADC është përgjegjës për mbështetjen dhe koordinimin e përpjekjeve për të siguruar punë adekuate në vazhdimësi, efektivitet dhe efikasitet të Sistemit të Mbrojtjes Ajrore të NATO-s nga pikëpamja e politikës dhe zgjerimit të sistemit për të siguruar aftësitë që i mundësojnë Sistemit të Mbrojtjes Ajrore të Integruar të NATO-s (NATINADS) të përmbushë rolin e vet në misionet dhe përgjegjësitë e reja të Aleancës. Zgjerimi i NATINADS-së dhe i konceptit që lidhet me të adresojnë nevojën për më shumë fleksibilitet në mbrojtjen kolektive, të integrimit funksional të aftësive detare ajrore, në mbrojtjen ajrore të zgjeruar për të përfshirë mbrojtjen nga raketat, në zgjerimin e Operacioneve në Mbështetje të Paqes/Operacioneve në Përgjigje të Krizës. Fushë tjetër kryesore e përgjegjësisë së Drejtoratit është mbështetja e Komitetit të Menaxhimit të Trafikut Ajror të NATO-s (NATMC) (më parë Komiteti për Koordinimin e Hapësirës Ajrore Evropiane “CEAC”). Roli i NATMC-së është të sigurojë koordinimin e kërkesave të hapësirës ajrore civile dhe ushtarake për Aleancën. Ai gjithashtu luan rol të rëndësishëm në përpjekjet bashkëpunuese që ndërmirren me vendet Partnere në relacion me përmirësimin e menaxhimit të trafikut ajror. Roli i Komitetit është zgjeruar për t’u siguruar, në nivelin teknik, se operatorët ushtarakë janë në gjendje të mbajnë shkallën e kërkuar të kompatibilitetit me elementet e ndryshme të sistemit të menaxhimit të trafikut ajror të cilin agjencitë civile e futin në punë tani apo në të ardhmen.
238

Në kontekstin e përpjekjeve të tanishme drejt integrimit të ardhsëm panevropian të Menaxhimit të Trafikut Ajror, Drejtorati përfaqëson Komitetin e Menaxhimit të Trafikut Ajror në një numër forumesh ndërkombëtare. Brenda kornizës së aktiviteteve bashkëpunuese të NATO-s, Drejtorati ka gjithashtu përgjegjësi për të sjellë këshilla dhe asistencë mbi mbrojtjen ajrore dhe çështje të menaxhimit të hapësirës ajrore për kombet aspirante që marrin pjesë në Planin e Aksionit të Anëtarësisë (MAP) dhe për vendet e tjera Partnere. Punë analitike në këtë kontekst po bëhet nga Celula Analitike e Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NAADC) e themeluar për këtë qëllim brenda Drejtoratit. Drejtorati gjithashtu siguron ndërlidhje me agjencitë përgjegjëse për zbatimin e sistemeve që lidhen me mbrojtjen ajrore, me Programin e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim, me Programin e NATO-s për Komandë Ajrore dhe Sistem të Kontrollit, me Sistemin e Raketave HAWK Tokë Ajër të përmirësuar, dhe me Sistemin me Shtrirje të Mesme të Mbrojtjes Ajrore (MEADS).

STAFI I KONSULTIMIT, KOMANDËS DHE KONTROLLIT I SHTABIT TË NATO-S (NHQC3S)
NHQC3S kombinon elementet e ish-C3 si të Stafit Ndërkombëtar ashtu dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar në një staf të vetëm të integruar. Detyra kryesore e NHQC3S-së është të zhvillojë politikë dhe udhëzime për planifikim, zbatim, operim dhe mirëmbajtje të Sistemit të NATO-s të Komunikimit dhe Informacionit (CIS) dhe ta monitorojë aplikimin e tyre. Stafi siguron mbështetje për Bordin e NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll dhe për nënstrukturën e tij. Gjithashtu siguron mbështetje për Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin Ushtarak, Konferencën e Drejtorëve të Armatimeve Kombëtare, Bordin Senior të Resurseve dhe për komitetet e tjera me përgjegjësi që lidhen me çështje të C3-shes. Stafi është i organizuar në gjashtë Degë: Dega e Kërkesave dhe Koncepteve (RCB); Dega e Ndëroperueshmërisë (IOB); Dega e Menaxhimit të Frekuencave (FMB); Dega e Sigurisë së Informacionit (ISB); Dega e Sistemeve të Informacionit dhe Teknologjisë (ISTB); dhe Dega e Sistemeve të Komunikimit, Navigacionit dhe Identifikimit (CNISB). Operon nën menaxhimin e koordinuar të Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes dhe Drejtorit të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar. Drejtori i NHQC3S-së është Bashkë-vice Kryesues i Bordit NC3 dhe Kryesues i Përfaqësuesve Kombëtarë C3 (NC3 Reps).

239

DIVIZIONI I INVESTIMIT NË SIGURI, LOGJISTIKË I PLANIFIKIMIT E EMERGJENCËS CIVILE

DHE

Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe në Planifikimin e Emergjencës Civile vjen nën përgjegjësinë e Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për këto çështje. Ai është Kryesues i Komitetit Senior të Planifikimit të Emergjencës civile, dhe Bashkë-kryesues i Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s. Ai është gjithashtu Kryesues i Komitetit të Infrastrukturës. Divizioni përbëhet nga Drejtoratet e Investimit në Siguri dhe të Planifikimit të Emergjencës Civile, nga Njësia Koordinuese e Logjistikës (Elementi IS) dhe e Politikës së Resurseve. Drejtorati i Investimit në Siguri vjen nën drejtimin e Kontrollorit, nga Programi i Investimit në Siguri, i cili është Zëvendës Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm dhe Kryesues i përhershëm i Komitetit të Infrastrukturës. Drejtorati i Investimit në Siguri mbështet Bordin Senior të Resurseve, Komitetin e Infrastrukturës dhe Komitetin e Buxhetit Ushtarak duke: • bërë incizimin e Pakove të Aftësive nga pikëpamja teknike, financiare, ekonomike dhe politike (Pakot e Aftësive shtrojnë kërkesat ushtarake të Komandantëve Strategjikë të NATO-s në terma të investimit të kapitalit, të kostove të operimit dhe të mirëmbajtjes së fuqisë njerëzore); • siguruar mbështetje të politikës dhe mbikëqyrje teknike dhe financiare të Programit të NATO-s të Investimit në Siguri; • bërë incizimin, nga pikëpamja teknike dhe financiare, të kërkesave të Komitetit të Infrastrukturës për autorizimet e fushëveprimit dhe të fondeve për projekte që mund të jenë të përshtatshme për financim të përbashkët; • siguruar incizimin teknik dhe financiar, sipas kërkesës, rreth çështjeve ushtarake me financim të përbashkët nën diskutim në Komitetin e Buxhetit Ushtarak; • siguruar mbështetje teknike dhe financiare për komitetet e tjera të NATO-s (SPC(R), PCG, PMSC) që prekin çështjet e NSIP-së në mënyrë specifike dhe çështjet e resurseve në përgjithësi. Logjistika (Elementi IS) vjen nën drejtimin e Drejtuesit të Logjistikës, i cili është Kryesues i Komitetit të NATO-s të Gypave dhe Zëvendës Bshkë-kryesuesi i Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s. Logjistika (Elementi IS) është përgjegjëse për: • zhvillimin dhe koordinimin e planeve dhe të politikës së dizajnuar për të arritur një qasje koherente rreth çështjeve të logjisitikës së konsumatorit
240

brenda Aleancës dhe përmes Programit të Partneritetit për Paqe, me qëllim të rritjes së efektivitetit të forcave duke arritur gatishmëri më të madhe logjistike dhe qëndruehsmëri; • sigurimin e mbështetjes së stafit të Konferencës së Logjisticienëve Seniorë të NATO-s dhe të organeve që degëzohen prej saj; • sigurimin e mbështetjes me staf teknik për Komitetin e NATO-s të Gypave; • mbështetjen, koordinimin dhe mirëmbajtjen e ndërlidhjes me autoritetet ushtarake të NATO-s dhe komitetet e NATO-s dhe komitetet e tjera si dhe me organet që merren me planifikimin dhe zbatimin e çështjeve të logjistikës së konsumatorit; • mbajtjen e ndërlidhjes, në emër të Sekretarit të Përgjithshëm, me organet drejtuese të Sistemit të Gypave të Evropës Qendrore (CEPS) dhe me Organizatën e NATO-s për Mirëmbajtje dhe mbështetje (NAMSO). Drejtorati i Planifikimit të Emergjencës Civile, bie nën drejtimin e Drejtorit të Planifikimit të Emergjencës Civile i cili është Kreysues i Komitetit Senior të Planifikimit të Emergjencës Civile në Sesion të Përhershëm, dhe është përgjegjës për: • koordinimin dhe udhëzimin e planifikimit që synon kalimin e shpejtë të ekonomive të kohës së paqes të kombeve të Aleancës në një rrafsh të emergjencës; • zhvillimin e aranzhmaneve për përdorimin e resurseve civile në mbështetje të mbrojtjes së Aleancës dhe për mbrojtjen e popullatave civile; • sigurimin e mbështetjes me staf për Komitetin Senior të Planifikimit të Emergjencës Civile dhe të nëntë bordeve planifikuese të emergjencës civile dhe të komiteteve përgjegjëse për aranzhmanet e zhvillimit të menaxhimit të krizës në lëmenjtë e transportit civil detar, tokësor dhe ajror; të energjisë; industrisë; ushqimit dhe bujqësisë; komunikimeve civile; kujdesit mjekësor; dhe mbrojtjes civile; • mbikëqyrjen e Qendrës Evro-Atlantike të Koordinimit të Përgjigjes në Katastrofa (EADRCC) e cila koordinon përgjigjet ndërkombëtare ndaj kërkesave për asistencë prej apo për një komb të goditur nga katastrofa. Drejtori i Planifikimit të Emergjencës Civile gjithashtu mbikëqyr aktivitetet e planifikimit të emergjencës civile të ndërmarra në kontekstin e EAPC-së, të Partneritetit për Paqe, të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi, të Komisionit NATO-Ukrainë, dhe të Grupit të Bashkëpunimit Mesdhetar.
241

Njesia e Koordinimit të Politikës së Resurseve është përgjegjëse për: • zhvillimin, në koordinim me organet relevante, të propozimeve të politikës dhe të dokumenteve të planifikimit rreth çështjeve të përgjithshme të resurseve që ndikojnë tek Aleanca; • koordinimin e të gjitha elementeve të stafit mbi çështje të tilla; • sigurimin e mbështetjes për Bordin Senior të Resurseve rreth zhvillimit të politkkës së resurseve dhe dokumentave të zhvillimit të resurseve.

DIVIZIONI I ÇËSHTJEVE SHKENCORE

DHE TË

MJEDISIT

Divizioni i Çështjeve Shkencore dhe të Mjedisit vjen nën përgjegjësinë e Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për Çështje Shkencore dhe të Mjedisit, i cili është Kryesues i Komitetit të NATO-s për Shkencë dhe Kryesues i Komitetit mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne. Ai ndihmohet nga një Zëvendës Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm dhe ka këto përgjegjësi: • këshillimin e Sekretarit të Përgjithshëm rreth çështjeve shkencore dhe teknologjike me interes për NATO-n; • zbatimin e vendimeve të Komitetit për Shkencë; drejtimin e aktiviteteve të nën-komiteteve dhe të paneleve këshilluese të krijuara prej tij; dhe zhvillimin e mënyrave për të përkrahur kolaboracionin në shkencë dhe teknologji midis shkencëtarëve në vendet e Aleancës dhe atyre në vendet partnere dhe të Dialogut Mesdhetar, duke forcuar kështu aftësitë shkencore dhe teknologjike të këtyre vendeve; • mbikëqyrjen e zhvillimit të studimeve pilotë, të projekteve afat-shkurtëra dhe të punës në grupe të inicuara nga Komiteti i Sfidave të Shoqërisë Moderne; • sigurimin e ndërlidhjes në fushën shkencore me Stafin Ndërkombëtar të NATO-s, me agjencitë e NATO-s, me agjencitë në vendet anëtare përgjegjëse për zbatimin e politikës shkencore dhe me organizatat ndërkombëtare të angazhuara në aktivitete shkencore, teknologjike dhe të mjedisit; • mbikëqyrjen e aktiviteteve të menduara për të shtuar pjesëmarrjen e shkencëtarëve nga vendet Partnere në Programin për Shkencë të NATO-s dhe në projekte të Komitetit mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne.

242

ZYRA E MENAXHMENTIT
Zyra e Menaxhmentit vjen nën përgjegjësinë e Drejtorit të Menaxhmentit i cili është përgjegjës për të gjitha punët që janë relevante për organizimin dhe strukturën e Stafit Ndërkombëtar, dhe për këshillimin e Sekretarit të Përgjithshëm rreth politikës së stafit civil dhe pagave në gjithë Organizatën. Ai ngarkohet me përgatitjen, prezentimin dhe menaxhimin e buxhetit të Stafit Ndëkombëtar. Ai mbikëqyr një Sektor të Koordinimit dhe Politikës (i cili adreson çështjet e menaxhimit që lidhen me Organizatën si tërësi); një Sektor të Buxhetit dhe Analizës Financiare; dhe një Njësi Këshilluese të Menaxhmentit, që ka përgjegjësi për të këshilluar Sekretarin e Përgjithshëm rreth çështjeve që lidhen me organizimin, metodat e punës, procedurat dhe fuqinë njerëzore. Zëvendës Drejtori i Menaxhmentit është përgjegjës për adminsitrimin e përgjithshëm të Stafit Ndërkombëtar duke përfshirë shërbimet e personelit, mirëmbajtjen e shtabit, sigurimin e mjeteve për konferenca, përkthimin, nxjerrjen dhe shpërndarjen e dokumentave të brendshëm.

ZYRA E KONTROLLORIT FINANCIAR
Kontrollori financiar caktohet nga Këshilli dhe është përgjegjës për thirrjen e fondeve dhe kontrollin e shpenzimeve brenda kornizës së Buxheteve Civile dhe Ushtarake dhe në përputhje me rregullat financiare të NATO-s. Zyra e tij përbëhet nga Shërbimi i Arkës dhe Buxhetit dhe nga një Shërbim i Kontrollit të Brendshëm.

ZYRA E KRYESUESIT TË BORDIT SENIOR RESURSEVE

Bordi Senior i Resurseve (SRB) është organi kryesor këshillues i Këshillit rreth kërkesave për resurse, dhë të disponueshmërisë së resurseve ushtarake me financim të përbashkët. SRB kryesohet nga një Kryesues kombëtar të zgjedhur nga kombet. Kryesuesi ka mbështetjen e një stafi të vogël që e siguron Stafi Ndërkombëtar.

ZYRA E KRYESUESIT TË KOMITETEVE TË BUXHETIT
Kryesuesi i Komiteteve të Buxhetit sigurohet nga njëri nga vendet anëtare. Pozita e tij është me financim nacional për të ruajtur pavarësinë e Komiteteve të Buxhetit. Ai ka një staf të vogël të cilin ia siguron stafi Ndërkombëtar.

243

BORDI NDËRKOMBËTAR I REVIZORËVE
Llogaritë e organeve të ndryshme të NATO-s dhe ato që lidhen me shpenzimet sipas programit të NATO-s të Infrastrukturës me financim të përbashkët kontrollohen nga një Bord Ndërkombëtar Revizorësh. Bordi përbëhet nga zyrtarë qeveritarë nga organet e kontrollimit në vendet anëtare. Ata kanë status të pavarur dhe zgjidhen dhe paguhen nga vendet e tyre gjegjëse. Ata caktohen nga Këshilli dhe janë përgjegjës para tij.

ORGANIZATAT

E NATO-S TË PRODHIMIT DHE LOGJISTIKËS

Ka një numër Organizatash të NATO-s të Prodhimit dhe Logjistikës (NPLOs) të themeluara nga NATO dhe që janë përgjegjëse para Këshillit të Atlantikut të Veriut për kryerjen e detyrave specifike. Derisa ka ndryshime në mandatet e tyre, në financimin, autoritetin financiar dhe menaxhimin e tyre, ato të gjitha i raportojnë një Bordi Drejtorësh apo Komiteti Drejtues përgjegjës për mbikëqyrjen e aktiviteteve të tyre. Detaje të mëtejshme jepen në Kapitullin 14.

244

KAPITULLI 11

ORGANIZIMI

USHTARAK DHE STRUKTURAT

Komiteti Ushtarak Komandantët Strategjikë Stafi Ushtarak Ndërkombëtar Përfaqësimi i vendit Partner

ORGANIZIMI USHTARAK

DHE

STRUKTURAT

KOMITETI USHTARAK
Në kapitujt e mëhershëm është përshkruar Shtabi i NATO-s në Bruksel, i cili është shtabi politik i Aleancës dhe ku Përfaqësuesit e Përhershëm, në nivel Amabadorësh, takohen në Këshillin e Atlantikut të Veriut nën Kryesimin e Sekretarit të Përgjithshëm për të diskutuar dhe aprovuar politikën e NATO-s. Në intërvale të rregullta Këshilli dhe komitetet e tjera të nivelit senior të politikës (kryesisht Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes (DPC) dhe Grupi i Planifikimit Bërthamor (NPG)) takohen në Bruksel, apo në kryeqytetet e tjera të Aleancës, në nivele të larta duke involvuar Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes dhe kohë pas kohe, kur thirren takime Samiti, Krerët e Shteteve dhe Qeverive. Vendimet që mirren nga secili prej këtyre organeve kanë të njëjtin status dhe përfaqësojnë politikën e pajtuar të vendeve anëtare, pa marrë parasysh nivelin në të cilin mirren. Dytësore ndaj këtyre organeve seniore janë komitetet e specializuara që gjithashtu përbëhen nga zyrtarë që përfaqësojnë vendet e veta. Është kjo strukturë komitetesh ajo që siguron mekanizmin bazë e që i jep Aleancës aftësine e konsultimit dhe të vendim-marrjes, duke u siguruar që secili komb anëtar të mund të përfaqësohet në secilin nivel dhe në të gjitha fushat e aktivitetit të NATO-s. Ngjashëm me këtë, për ta ndihmuar dhe këshilluar Këshillin e Atlantikut të Veriut, DPC-në dhe NPG-në rreth çështjeve ushtarake, oficerë seniorë ushtarakë shërbejnë si Përfaqësues Ushtarakë pranë NATO-s dhe si anëtarë të Komitetit Ushtarak në sesion të përhershëm, nën kryesimin e një Kryesuesi të zgjedhur (CMC). Sikur edhe organet e vendim-marrjes politike, Komiteti Ushtarak gjjithashtu takohet rregullisht në nivel më të lartë, gjegjësisht në nivelin e Shefave të Mbrojtjes (CHODs). Islanda, e cila nuk ka forca ushtarake, përfaqësohet në takime të tilla nga zyrtar civil. Komiteti është autoriteti më i lartë ushtarak pranë NATO-s, i cili punon nën autoritetin e përgjithshëm politik të Këshillit, DPC-së dhe NPG-së. Mbi bazën nga dita në ditë, puna e Komitetit Ushtarak ndërmirret nga Përfaqësuesit Ushtarakë, që veprojnë në emër të Shefave të tyre të Mbrojtjes. Ata punojnë në cilësinë nacionale, duke përfaqësuar interesat më të mirë të kombeve të tyre derisa mbeten të hapur për negociata dhe diskutim ashtu që konsensusi të mund të arrihet. Kjo shpesh involvon arritjen e marrëveshjes mbi kompromise të pranueshme, kur kjo është në interes të Aleancës si tërësi dhe shërbën për të avancuar objektivat e saj të përgjithshme dhe synimet politike. Përfaqësuesit Ushtarakë prandaj kanë autoritet adekuat për t’i mundësuar
247

Komitetit Ushtarak të kryejë detyrat e veta kolektive dhe të arrijë vendime të shpejta. Komiteti është përgjegjës për rekomandimin tek autortetet politike të NATO-s të atyre masave që konsiderohen të domosdoshme për mbrojtjen e përbashkët të rajonit të NATO-s. Roli i tij kryesor është të ofrojë drejtim dhe këshilla rreth politikës dhe strategjisë ushtarake. U ofron udhëzime rreth punëve ushtarake Komandantëve Strategjikë të NATO-s, përfaqësuesit e të cilëve ndjekin mbledhjet e tij, dhe është përgjegjës për udhëheqjen e përgjithshme të çështjeve ushtarake të Aleancës nën autoritetin e Këshillit, si dhe për operimin efikas të agjencive të Komitetit Ushtarak (shih Kapitullin 14). Komiteti ndihmon në zhvillimin e koncepteve të përgjithshme strategjike të Aelancës dhe përgatit një vlerësim vjetor afatgjatë të forcës dhe aftësive të vendeve dhe rajoneve që paraqesin rrezik për interesat e NATO-s. Përgjegjësitë e tij shtesë në kohë krizash, tensioni apo lufte, janë të këshillojë Këshillin dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes rreth situatës ushtarake dhe të bëjë rekomandime rreth përdorimit të forcës ushtarake, zbatimit të planeve për situata të paparapashme dhe për zhvillimin e rregullave të duhura të angazhimit. Komiteti Ushtarak takohet çdo të enjte, pas takimit të rregullt të Këshillit të mërkurën, ashtu që të mund të vazhdojë me shpejtësi rreth vendimeve të Këshillit. Në praktikë, mbledhjet poashtu mund të thirren kurdo që ka nevojë dhe që të dy, Këshilli dhe Komiteti Ushtarak, shpesh takohen shumë më shpesh. Si rezultat i rolit të Aleancës në Bosnjë e Hercegovinë dhe Kosovë, adaptimi i brendshëm dhe i jashtëm i strukturave të Aleancës, zhvillimi i partneritetit dhe bashkëpunimit me vende të tjera dhe i intitucioneve të reja për të mbikëqyrur këto zhvillime, shpeshtësia e takimeve e të gjitha organeve vendim-marrëse të Aleancës është shtuar në masë të madhe. Komiteti Ushtarak në Sesionin e Shefave të Mbrojtjes (CHODS) normalisht takohet tri herë në vit. Dy nga këto takime të Komitetit Ushtarak mbahen në Bruksel dhe një nën patronazhin e kombeve të NATO-s, mbi bazën e rotacionit. Në kornizën e Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC) dhe të Partneritetit për Paqe (PfP), Komiteti Ushtarak takohet rregullisht me vendet Partnere EAPC/PfP në nivel të Përfaqësuesve Ushtarakë kombëtarë (një herë në muaj) dhe në nivel të CHODS-së (dy herë në vit) për t’u marrë me çështje të bashkëpunimit ushtarak. Detaje të mëtejshme jepen në Kapitullin 12, bashkë me detaje të takimeve të Komitetit Ushtarak me Rusinë dhe Ukrainën.

248

Kryesuesi i Komitetit Ushtarak
Kryesuesi i Komitetit Ushtarak (CMC) zgjedhet nga Shefat e Mbrojtjes dhe caktohet në zyrë për një afat pret tri vitesh. Ai vepron ekskluzivisht në cilësinë ndërkombëtare dhe autoriteti i tij rrjedh nga Komiteti Ushtarak, para të cilit është përgjegjës për kryerjen e detyrave të tij. Ai normalisht kryeson të gjitha takimet e Komitetit Ushtarak. Në mungesë të tij, Zëvendës Kryesuesi i Komitetit Ushtarak (DCMC) merr vendin e tij. Kryesuesi i Komitetit Ushtarak është edhe zëdhënës edhe përfaqësues i tij. Ai drejton punët e përditshme dhe vepron në emër të Komitetit në nxjerrjen e direktivave të domosdoshme dhe të udhëzimeve për Drejtorin e Stafit Ndërkombëtar Ushtarak (shih më poshtë). Ai e përfaqëson Komitetin Ushtarak në takime të nivelit të lartë, si ato të Këshillit të Atlantikut të Veriut, të Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes dhe të Grupit të Planifikimit Bërthamor, duke sjellë këshilla rreth çështjeve ushtarake kur kërkohet. Në sajë të caktimit të tij, Kryesuesi i Komitetit ka gjithashtu një rol të rëndësishëm publik dhe është zëdhënësi senior ushtarak për Aleancën në kontakte me shtypin dhe mediat. Ai ndërmerr vizita zyrtare dhe detyra përfaqësimi në emër të Komitetit, si në vende të NATO-s dhe në vendet me të cilat NATO zhvillon kontakte të ngushta në kornizën e programit të Partneritetit për Paqe, të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik, të Këshillit të Përhershëm të Përbashkët NATO-Rusi, të Komisionit NATO-Ukrainë, të Grupit të Bashkëpunimit Mesdhetar dhe të Iniciativës për Evropën Jug-Lindore. Kryesuesi është poashtu ex-oficio Kryesues i Bordit Këshillues Akademik të Kolegjit të Mbrojtjes të NATO-s. Roli i Kolegjit të Mbrojtjes përshkruhet në Kapitullin 14.

KOMANDANTËT STRATEGJIKË
Komandantët Strategjikë (SCs), gjegjësisht Komandanti Suprem i forcave Aleate për Evropë (SACEUR) dhe Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Atlantik (SACLANT), janë përgjegjës para Komitetit Ushtarak për drejtimin e përgjithshëm e të gjitha çështjeve ushtarake të Aleancës brenda fushës së komandës së tyre. Ata gjithashtu sjellin këshilla për Komitetin Ushtarak. Çdonjëri ka përfaqësues pranë NATO-s në rangun e Gjeneralit apo të Oficerit Sinjalizues, të cilët ndihmojnë duke mbajtur lidhje të ngushta si me stafin politik ashtu dhe me atë ushtarakë brenda shtabit dhe duke u siguruar që rrjedhja e informacionit dhe e komunikimeve në të dy drejtimet të shkojë si duhet. Përfaqësuesit e SC-së ndjekin mbledhjet e Komitetit Ushtarak dhe sjellin këshilla rreth punës së Komitetit Ushtarak që lidhet me komandat e tyre gjegjëse.
249

STAFI USHTARAK NDËRKOMBËTAR
Stafi Ushtarak Ndërkombëtar (IMS) drejtohet nga një oficer Gjeneral/Sinjalizues, i zgjedhur nga Komiteti Ushtarak nga kandidatët e nominuar nga kombet anëtare për pozitën e Drejtorit të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar (DIMS). IMS, nën drejtimin e tij, është përgjegjës për planifikimin, vlerësimin dhe rekomandimin e politikës rreth çështjeve ushtarake për shqyrtim nga Komiteti Ushtarak, si dhe të sigurohet që politika dhe vendimet e Komitetit të zbatohen ashtu si janë dhënë drejtimet. IMS përbëhet nga personeli ushtarak të cilët janë dërguar nga kombet e veta për të zënë vend-caktimet e stafit në Shtabin e NATO-s, për të punuar në cilësi ndërkombëtare për interesin e pëbashkët të Aleancës më parë sesa për kombin e vet. Disa poste brenda Stafit Ushtarak Ndërkombëtar plotësohen nga personeli civil, që punojnë në role të punës së zyrave dhe të mbështetjes. Stafi Ushtarak Ndërkombëtar mbështet punën e Komitetit Ushtarak, duke përgatitur dhe përcjellë vendimet e tij, dhe është gjithashtu aktivisht i involvuar në procesin e bashkëpunimit me vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore nën iniciativën e Partneritetit për Paqe (PfP). Koordinimi i aksionit të stafit, dhe kontrollimi i rrjedhës së informacionit dhe i komunikimeve si brenda IMS-së dhe midis IMS-së dhe pjesëve të tjera të Shtabit të NATO-s, është përgjegjësi e Koordinatorit Ekzekutiv të vendosur brenda Zyrës së Drejtorit të IMS-së. Koordinatori Ekzekutiv dhe stafi i tij gjithashtu japin mbështetje sekretarie për Komitetin Ushtarak si dhe këshilla procedurale. Drejtori i Stafit Ushtarak Ndërkombëtar gjithashtu mbështetet nga pesë Ndihmës Drejtorët, secili prej të cilëve udhëheq një Divizion të ndarë funskional. Divizioni i Planeve dhe Politikës zhvillon dhe koordinon kontributin e Komitetit Ushtarak për politikën mbrotjëse të NATO-s dhe planifikimin strategjik. Kjo përfshin kontributin për zhvillimin e koncepteve politiko-ushtarake, të studimeve, vlerësimeve dhe të dokumentave të ndërlidhur, të planifikimit të forcave të NATO-s, të procesit të Synimit të Forcës, të vështrimit vjetor të mbrojtjes, të Planifikimit të PfP-së dhe Procesit të Vështrimit (PARP) dhe të të menduarit konceptual afat-gjatë. Divizioni gjithashtu merr pjesë në emër të Komitetit Ushtarak në procesin e planifikimit të mbrojtjes së përgjithshme të NATO-s dhe zhvillon dhe përfaqëson pikëpamjet e Komitetit Ushtarak dhe të Komandantëve Strategjijkë të NATO-s rreth çështjeve të politikës ushtarake në organe të ndryshme të NATO-s. Divizioni i Operacioneve mbështet Komitetin Ushtarak në zhvillimin e planeve të tashme operacionale dhe në adresimin e çështjeve që ndërlidhen me pozitën e forcës së NATO-s dhe të çështjeve të menaxhmentit ushtarak që lidhen me rolin e NATO-s në krizat ndërkombëtare. Divizioni përkrah dhe
250

koordinon trajnime dhe stërvitje shumëkombëshe, duke përfshirë ato që involvojnë kombet e PfP-së; dhe koordinon përpjekjet që lidhen me zhvillimin e një aftësie operacionale të luftës efektive elektronike të NATO-s dhe të trajnimit dhe stërvitjes që shkon me të. Është përgjegjës për monitorimin dhe vlerësimin e programeve të Luftës Elektronike dhe të kërkesave. Siguron mbështetje për Komitetin e NATO-s të Mbrojtjes Ajrore dhe ka përgjegjësi brenda Stafit Ushtarak Ndërkombëtar për çështje të mbrojtjes ajrore. Divizioni gjithashtu vepron si pikë kontakti për Oficerin e Ndërlidhjes së NATO-s pranë Kombeve të Bashkuara, një pozitë që plotësohet nga anëtari shërbyes i Stafit ushtarak Ndërkombëtar, në emër të Organizatës si tërësi, kur të kërkohet. Divizioni i Inteligjencës u ofron mbështetje të përditshme në fushën e inteligjencës strategjike Sekretarit të Përgjithshëm, Këshillit të Atlantikut të Veriut/Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes, Komitetit Ushtarak, dhe organeve të tjera të NATO-s si elementeve të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar, Komitetit Politik dhe Qendrës së Përhapjes së WMD-së. Mbështetet te kombet e NATO-s dhe Komandat e NATO-s për nevojat themelore të inteligjencës pasi që nuk ka funksion apo kapacitet të pavarur për mbedhjen e materialit të inteligjencës. Në bazë të këtyre kontributeve, vepron si organ qëndror koordinues për ballafaqimin, vlerësimin dhe shpërndarjen e inteligjencës brenda Shtabit të NATO-s dhe në komandat, agjencitë, organizatat dhe kombet e NATO-s. Përveç sigurimit të mbështetjes të inteligjencës rutinë të stafit, Divizioni i Inteligjencës menaxhon dhe koordinon prodhimin dhe shpërndarjen e vlerësimeve të inteligjencës strategjike të NATO-s, të dokumenteve të politikës së inteligjencës dhe të dokumenteve themelore të inteligjencës, si dhe të mirëmbajtjes të datotekave të zgjedhura dhe të sistemeve digjitale të informimit të inteligjencës. Gjithashtu bën vërejtje strategjike dhe kryen funksione të menaxhimit të krizës dhe udhëheq ndërlidhje me organe të tjera të NATO-s dhe kombëtare që kryejnë funksione të specializuara të inteligjencës dhe të aktiviteteve të ndërlidhura. Përmbledhtazi, Divizioni i Inteligjencës, i mbështetur nga kombet dhe Komandat e NATO-s, mban organet seniore të Aleancës vazhdimisht të informuara, lehtëson formulimin e këshillave ushtarake të Komitetit Ushtarak për autoritetet politike, ofron një themel të inteligjencës për të udhëzuar kompozicionin, organizimin dhe operacionet e forcave të NATO-s, dhe kryen një shtrirje të gjerë detyrash në mbështetje të mbrojtjes së NATO-s dhe të funksioneve politike. Divizioni i Bashkëpunimit dhe i Sigurisë Regjionale shërben si pikë fokale për kontakte ushtarake dhe bashkëpunim me vendet e Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC), të Partneritetit për Paqe (PfP), me Rusinë në kuadër të Aktit Themelues NATO-Rusi dhe me Ukrainën në kuadër të Kartës NATO-Ukrainë. Është përgjegjës për zhvillimin dhe koordinimin e të
251

gjithë punës së stafit të IMS-së rreth çështjeve që lidhen me EAPC-në, PfP-në, çështjeve NATO-Rusi, NATO-Ukrainë, si dhe me Dialogun Mesdhetar. Dega e tij e Kontrollimit të Armëve dhe e Politikës së Bashkëpunimit prodhon dhe koordinon punën e stafit IMS PfP të politikës, ndërsa Dega Rusi-Ukrainë planifikon, zhvillon dhe zbaton politikën e MC-së në relacion me këto dy vende. Përveç kësaj Sektori i Kontrollit të Armatimeve të Degës së Politikës së Bashkëpunimit dhe të Kontrollit të Armatimeve koordinon dhe zhvillon këshilla ushtarake rreth involvimit të NATO-s në aspekte të ndryshme të çarmatimit, kontrollit të armatimeve dhe të çështjeve të sigurisë bashkëpunuese. Është gjithashtu kanal për fokusim të Komitetit Ushtarak mbi çështjet me të cilat merret Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) në fushën e çarmatimit, të kontrollit të armëve dhe sigurisë bashkëpunuese. Një sektor i Divizionit është i vendosur në Zyrën e Konsultimit Perëndimor (WCO) në Vjenë, me qëllim që të lehtësojë dhe të shtojë bashkëpunimin e NATO-s me OSBE-në. Elementi i Stafit IMS PfP (PSE) është i integruar brenda Divizionit si degë e ndarë, në të cilën oficerët Partnerë punojnë krah për krah me kolegët e NATO-s si pikë fokale në IMS për të gjitha elementet e ekspertizës së vendit Partner që lidhet me aspektet ushtarake të PfP-së. Vepron si ndërlidhje primare e IMS-së me Përfaqësuesit Ushtarakë Partnerë dhe me Oficerët Partnerë të Ndërlidhjes pranë Shtabit të NATO-s. Divizioni i Logjistikës, Armatimeve dhe Resurseve (LA&R), në bashkëpunim me Divizionin SILCEP të Stafit Ndërkombëtar, është përgjegjës për zhvillimin e parimeve logjistike dhe të politikës, duke përfshirë mbështetjen mjekësore dhe transportin e lëvizjen. Ofron mbështetje stafi për Konferencën e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC) dhe Komitetin e Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore (COMEDS), zëvendës bashkëkryesuesin ushtarak të SNLC-së, dhe bashkë-kryesuesin/kryesuesin ushtarak të dy organeve të tij vartëse. Divizioni gjithashtu ka një përgjegjësi madhore brenda lëmit të aspekteve logjistike të menaxhimit të krizës, të ndihmës humanitare dhe ndihmës në katastrova, dhe jep përfaqësuesin e IMS-së pranë Komitetit Senior të Planifikimit të Emergjencës Civile (SCEPC) dhe COMEDS-së. Divizioni sjell këshilla ushtarake për Komitetin Ushtarak mbi çështje që lidhen me zhvillimin e politikës ushtarake dhe të procedurave për planifikim të armatimeve, duke përfshirë çështjet e punës kërkimore dhe teknologjike. Ai përfaqëson Komitetin Ushtarak në CNAD, në Grupet Madhore të Armatimeve (MAGs), në organet e Punës Kërkimore dhe Teknologjike dhe të Komitetit Drejtues të Vëzhgimit Ajror/Tokësor (AGS), si dhe në Grupin e Armatimeve të Evropës Perëndimore (WEAG) dhe grupet EUROLONGTERM. Kur kërkohet, divizioni gjithashtu mbështet Grupin Këshillimor Industrial të NATO-s (NIAG). Është gjithashtu përgjegjës për zhvillimin e politikës ushtarake dhe të procedurave për menaxhimin e resurseve, duke përshirë buxhetet e përbashkëta ushtarake të NATO-s, infrastrukturën dhe fuqinë
252

njerëzore në bashkëpunim me Stafin Ndërkombëtar dhe me dy Komandantët Strategjikë. Përfaqëson Komitetitn Ushtarak në NDMC, SRB, IC dhe MBC. Njësia Këshilluese e Menaxhmentit e Komitetit të Mbrojtjes të fuqisë Njerëzore të NATO-s (NDMC) është një entitet i pavarur brenda Divizionit që punon drejtpërsëdrejti për NDMC-në, duke siguruar ekspertizën dhe nukleusin e stafit për të kryer shqyrtime të menaxhmentit, kontrollime, vlerësime dhe konsultime. Qendra e Situatës e NATO-s ndihmon Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes në përmbushjen e funksioneve të tyre gjegjëse në fushën e konsultimit. Shërben si pikë fokale brenda Aleancës për marrjen, këmbimin dhe shpërndarjen e informacionit politik, ushtarak dhe ekonomik. Monitoron çështjet politike, ushtarake dhe ekonomike me interes për NATO-n dhe vendet anëtare të NATO-s mbi bazën 24 orë në ditë. Qendra e Situatës e NATO-s gjithashtu ofron lehtësi për zgjerimin e shpejtë të konsultimit gjatë periudhave të tensionit dhe krizave dhe mban e plotëson informacion të rrethanave gjatë periudhave të tilla. Këshilltari i Informimit Publik (PIA) këshillon Kryesuesin e Komitetit Ushtarak, Zëvendës Kryesuesin e Komitetit Ushtarak dhe Drejtorin e IMS-së rreth çështjeve të informacionit publik dhe vepron si koordinator për informim publik dhe media të lajmeve, si dhe si zëdhënës i Komitetit Ushtarak dhe IMS-së. Zyra e PIA-së koordinon aktivitetet e informimit publik me Zyrën për Informim dhe Shtyp të NATO-s, dhe me organizatat pandane për informim publik në kuadër të Komandave Strategjike dhe të Ministrive kombëtare të Mbrojtjes. Kontrollori Financiar i IMS-së është përgjegjës për këshillimin e Kryesuesit të Komitetit Ushtarak, Zëvendës Kryesuesit të Komitetit Ushtarak dhe Drejtorit të IMS-së rreth të gjitha çështjeve financiare dhe fiskale që lidhen me grupin e buxheteve që administrohen nga IMS. Ai i përgjigjet Komitetit të Buxhetit Ushtarak (MBC) për menaxhimin financiar të buxhetit të IMS-së. Ai është gjithashtu përgjegjës për përgatitjen, arsyetimin, administrimin dhe mbikëqyrjen e të gjitha çështjeve që lidhen me buxhet për t’ia paraqitur Komitetit të Buxhetit Ushtarak. Midis funksioneve të tjera mbikëqyrëse, ai merr kontrollin financiar të organeve të NATO-s, buxhetet e të cilave administrohen nga IMS, gjegjësisht Agjencinë e Standardizimit të NATO-s (NSA), Kolegjin e Mbrojtjes të NATO-s (NADEFCOL), dhe Agjencinë për Punë Kërkimore dhe Teknologji (RTA). Ai është përgjegjës për udhëheqjen e kontrolleve të brendshme të llogarive dhe të aktiviteteve me reperkusione financiare brenda fushës së tij të përgjegjësisë. Detaje të mëtejshme rreth menaxhmentit të Buxhetit Ushtarak gjenden në Kapitullin 9. Stafi i Shtabit të NATO-s për Konsultim, Kontroll dhe Komunikime (NHQC3S) është një organizatë e vetme e integruar e përbërë prej personelit nga Stafi Ndërkombëtar dhe Stafi Ushtarak Ndërkombëtar. Drejtori, NHQC3S,
253

i raporton drejtpërsëdrejti Drejtorit të Stafi Ushtarak Ndërkombëtar dhe Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes në plotësimin e kërkesave të IMS-së dhe IS-së. Si njëri nga Bashkë-vice Kryesuesit e Bordit të NATO-s C3, Drejtori është gjithashtu përfaqësues i MC-së në Bord. Anëtarët e Stafit të NATO-s C3 mbështetin NC3B-në përmes mirëmbajtjes së pozitave kyçe në tetë nën-komitetet e Bordit dhe për pasojë mbështet pajisjen e këshillave të NC3B-së për MC-në rreth Pakove të Aftësive të C3/CIS-së nga Politika C3, nga pikëpamja e Planeve dhe Arkitekturës. Për detaje të mëtejshme shih Kapitujt 10 dhe 14.

PËRFAQËSIMI

I VENDIT

PARTNER

Që nga viti 1994 një numër vendesh Partnere kanë hapur Zyra Ndërlidhjeje dhe, që nga viti 1997, misione të përhershme diplomatike, pranë Shtabit të NATO-s. Lidhjet ushtarake me kombet Partnere po forcohen edhe më tej me themelimin e “Elementeve të Stafit të Partneritetit për Paqe”. Momentalisht tetë nga këto elemente, që përbëhen nga oficerë nga NATO dhe nga vendet Partnere të PfP-së, janë të vendosur brenda IMS-së në Shtabin e NATO-s dhe në nivelin e parë dhe të dytë të strukturës së integruar ushtarake të NATO-s. Një elemet i ri Stafi i PfP-së është themeluar së voni në Shkollën e NATO-s (SHAPE) si element potencialisht i rëndësishëm në lehtësimin e kolaboracionit me Qendrat e Trajnimit të PfP-së dhe me institucionet e tjera të PfP-së. Oficerë nga vende Partnere që plotësojnë poste të tilla punojnë krahas oficerëve nga kombet e NATO-s në një cilësi ndërkombëtare, duke marrë pjesë në përgatitjen e diskutimeve të politikës dhe në zbatimin e vendimeve të politikës që merren me çështje relevante të Partneritetit për Paqe. Që nga viti 1998, oficerët Partnerë të PfP-së gjithashtu kanë qenë pjesë e stafit të PCC-së dhe marrin pjesë plotësisht në punën e tij.

254

KAPITULLI 12

STRUKTURA E KOMANDËS USHTARAKE

Roli i forcave të integruara ushtarake Evolucioni i strukturës së re ushtarake Implikime te zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes Koncepti i Task Forcës së Kombinuar të Përbashkët (CJTF) Adaptimi i brendshëm i forcave të Aleancës Konceptet e reja të komandës dhe kontrollit Struktura ushtarake Zgjerimi i NATO-s dhe pranimi i anëtarëve të ri të NATO-s Aktivitetet dhe iniciativat e Partneritetit për Paqe Konsultimi dhe bashkëpunimi më i gjerë

STRUKTURA KOMANDUESE
ROLI

USHTARAKE

I FORCAVE TË INTEGRUARA USHTARAKE

Të gjitha kombet që zgjedhin të jenë anëtare të pjesës ushtarake të NATO-s kontribuojnë forca që së bashku përbëjnë strukturën e ushtarake të integruar të Aleancës. Në përputhje me parimet fundamentale që udhëheqin relacionet midis institucioneve politike dhe ushtarake brenda shteteve demokratike, struktura ushtarake e integruar mbetet nën kontrollin dhe udhëzimin politik të nivelit më të lartë në çdo kohë. Roli i strukturës ushtarake të integruar është të sigurojë kornizë organizimi për mbrojtjen e territorit të vendeve anëtare kundër kërcënimeve ndaj sigurisë dhe stabilitetit të tyre, në përputhje me Nenin 51 të Traktatit të Atlantikut të Veriut. Brenda kësaj strukture ushtarake të integruar, Aleanca mban aftësitë e domosdoshme ushtarake për të arritur shtrirjen e plotë të misioneve të NATO-s. Sa i përket mbrojtjes kolektive sipas Nenit 5 të Traktatit të Uashingtonit, forcat e kombinuara ushtarake të Aleancës duhet të jenë në gjendje të sprapsin çfarëdo agresioni të mundshëm kundër saj, të ndalojnë avancimin e agresorit sa më larg përpara që të jetë e mundshme nëse megjithatë ndodh sulmi, dhe të sigurojnë pavarësinë politike dhe integritetin terriotiral të shteteve të saj anëtare. Ato gjithashtu duhet të jenë të gatshme të kontribuojnë në parandalimin e konfliktit dhe të udhëheqin operacione në përgjigje të krizës jashtë Nenit 5. Forcat e Aleancës kanë role qenësore të nxitjes së bashkëpunimit dhe mirëkuptimit me Partnerët e NATO-s dhe shtetet e tjera, veçanërisht duke ndihmuar Partnerët të përgatiten për pjesëmarrje të mundshme në operacione të Partneritetit për Paqe të prira nga NATO. Kështu ato i kontribuojnë ruajtjes së paqes, ruajtjes së interesave të përbashkët të sigurisë të të gjithë anëtarëve të Aleancës, dhe mirëmbajtjes së sigurisë dhe stabilitetit të rajonit Evro-Atlantik. Shembulli i parë i rëndësishëm i këtij roli të ri të zgjeruar ishte dislokimi i papresedan i forcave ushtarake të NATO-s krahas atyre të vendeve të tjera në Bosnjë e Hercegovinë, ku NATO-s i është dhënë përgjegjësia nga Kombet e Bashkuara, në fund të vitit 1955, e zbatimit të aspekteve ushtarake të Marrëveshjes për Paqe të Dejtonit. Në fund të vitit 1996, Forca Implimentuese (IFOR), e krijuar për të ndërmarrë këtë detyrë u zëvendësua nga Forca Stabilizuese (SFOR) shumëkombëshe e prirë nga NATO, që gjithashtu përbëhej nga forca që vinin nga vendet e NATO-s duke punuar krahas atyre të vendeve të tjera që
1 Shih fusnotën 2 në faqen 158.

257

merrnin pjesë në përpjekjen për të krijuar kushtet për paqe në ish-Jugosllavi. Në fund të vitit 1997, qeveritë anëtare shpallën se nga mesi i vitit 1998, varësisht nga një mandat i ri nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së, NATO do të organizonte dhe do t’i printe një force tjetër shumëkombëshe për t’i konsoliduar të arriturat e deriatëhershme, duke ruajtur emrin SFOR. Më 1999, pas përfundimit të fushatës ajrore të Aleancës për t’i dhënë fund shtypjes dhe spastrimit etnik kundër shqiptarëve të Kosovës nga udhëheqja serbe, një Forcë e Kosovës (KFOR) u krijua në përputhje me vendimin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, me NATO-n në thelb, për të zbatuar Marrëveshjen Ushtarake Teknike të arritur më 10 qershor nga Komandanti i KFOR-it dhe përfaqësuesit jugosllavë. Elementet e para u futën në Kosovë më 12 qershor. Siç ishte arritur pajtimi në Marrëveshjen Ushtarake Teknike, dislokimi i forcës së sigurimit u sinkronizua me largimin e forcave serbe të sigurimit nga provinca. Me 20 qershor, tërheqja serbe u kompletua dhe KFOR-i ishte vendosur mirë në Kosovë. Me forcën e vet të plotë KFOR-i përfshinte personel prej rreth 50 000 vetash. Është forcë shumëkombëshe nën komandë dhe kontroll të unifikuar me pjesëmarrje të ndjeshme të NATO-s, dhe me aranzhmane për pjesëmarrjen e Federatës Ruse. Më se 12 kombe të tjera jashtë NATO-s morën pjesë fillimisht duke kontribuar trupa për KFOR-in. Këto vendime dhe procesi politik që çoi deri tek ato, janë përshkruar në kapituj të tjerë, si dhe aspektet e tjera të roleve të reja dhe përgjegjësive të Aleancës duke përfshirë zbatimin e programit të Partneritetit për Paqe dhe zhvillimin e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës (ESDI). Bashkë, ato kanë paraqitur kërkesa të gjera te struktura e komandës ushtarake ekzistuese e NATO-s dhe kanë ushtruar ndikim të madh mbi adaptimin e mëtejshëm të saj dhe mbi zbatimin e vazhdueshëm të strukturës së re komanduese, aktivizimi i së cilës filloi më 1 shtator 1999. Riorganizimi i forcave të saj ka ndryshuar pozitën e përgjithshme të mbrojtjes të Aleancës. Përshtatjet që lidhen me disponueshmërinë dhe gatishmërinë e forcave të NATO-s vazhdojnë të reflektojnë natyrën strikte të mbrojtjes të Aleancës. Ndërkaq, koncepti i mëparshëm i mbrojtjes paraprake nuk vlen më në Evropën kontinentale, edhe pse diferencat regjionale vazhdojnë të mbeten sa u përket sfidave me të cilat forcat mund të kërkohet të përballen dhe nevojat e tyre gjegjëse për dislokim paraprak. Forcat e Shteteve të Bashkuara në Evropë janë zvogëluar për rreth dy të tretat, dhe shumica e forcave Aleate më parë të stacionuara në Gjermani janë larguar. Këto manifestime të transformimit të pozitës së mbrojtjes përshkruhen më plotësisht në Kapitullin 2.
258

Aspektet e tjera gjithashtu kanë luajtur rol të rëndësishëm në transformim. Për shembull, fleksibiliteti dhe mobiliteti i pozitës së tashme të përgjithshme mbrojtëse përfshinë klauzola për t’u siguruar se NATO i ka mjetet për t’iu adresuar sfidave dhe rreziqeve që paraqesin armët e shkatërrimit në masë (armëve bërthamore, biologjike dhe kimike) dhe mjetet e shpërndarjes së tyre. Vëmendje e shtuar i kushtohet të siguruarit se këto sfida reflektohen në aftësitë mbrojtëse të Aleancës. “Shumëkombësia” e shtuar gjithashtu ka qenë faktor në zhvillimin e pozicionit të ri të mbrojtjes. Ajo ka sjellë raste të shtuara për ndarjen e detyrave shumëkokmbëshe midis Aleatëve, duke lejuar aftësitë ushtarake të disponueshme për NATO-n të mirëmbahen dhe të rriten dhe duke siguruar se mund të bëhet përdorimi më efektiv i resurseve të caktuara për qëllime të mbrojtjes. Parimi i “shumëkombësisë” aplikohet në të gjitha strukturat e Aleancës dhe ka rëndësi kyçe për solidaritetin dhe kohezionin e NATO-s, për udhëheqjen e misioneve të Aleancës, dhe si zbprapës për rinacionalizimin e politikës së mbrojtjes. Parimi i përpjekjes kolektive në mbrojtjen e Aleancës është i mishëruar në aranzhmanet praktike që u mundësojnë Aleatëve të gëzojnë përparësitë thelbësore politike, ushtarake dhe të resurseve të mbrojtjes kolektive, dhe të pengojnë rinacionalizimin e politikës së mbrojtjes, pa i privuar Aleatët nga sovraniteti i tyre. Këto aranzhmane gjithashtu u mundësojnë forcave të NATO-s të kryejnë operacione në përgjigje të krizave jashtë Nenit 5 dhe përbëjnë parakusht për një përgjigje koherente të Aleancës ndaj të gjitha të paparashikuarave të mundshme. Ato bazohen në procedurat e konsultimit, në një strukturë ushtarake të integruar, dhe në marrëveshje bashkëpunimi. Tiparet kyçe përfshijnë planifikimin e forcës kolektive; financimin e përbashkët; planifikimin e përbashkët operacional; formacionet shumëkombëshe, shtabet dhe aranzhmanet e komandës; një sistem të integruar të mbrojtjes ajrore; një baraspeshë të roleve dhe përgjegjësive midis Aleatëve; stacionimin dhe dislokimin e forcave jashtë territorit vendor kur kërkohet; aranzhmanet, duke përfshirë planifikimin, për menaxhimin e krizës dhe të ripërforcimit; standardet e përbashkëta dhe strukturat për pajisje, trajnim dhe logjistikë; doktrina të përbashkëta dhe të kombinuara dhe stërvitje kur të jenë me vend; dhe bashkëpunimin rreth infrastrukturës, armatimit dhe logjistikës. Përfshirja e Partnerëve të NATO-s në aranzhmane të tilla apo zhvillimi i aranzhmaneve të ngjashme për ta, në fusha të duhura, gjithashtu ndihmon në shtimin e bashkëpunimit dhe të përpjekjeve të përbashkëta rreth çështjeve të sigurisë Evro-Atlantike.

259

EVOLUCIONI

I STRUKTURËS SË RE USHTARAKE

Evolucioni drejt strukturës së re komanduese ushtarake të NATO-s është ndikuar nga shumë faktorë, prej të cilëve më të rëndësishmit janë zhvillimi i Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës; zbatimi i konceptit të Task Forcës së Kombinuar të Përbashkët; reduktimet dhe ristrukturimi i forcave ushtarake Aleate si tërësi, që u bë e mundshme me transformimin e mjedisit të sigurisë pas përfundimit të Luftës së Ftohtë; dhe marrja nga Aleanca e detyrave dhe përgjegjësive të reja, veçanërisht në sferën e operacioneve në mbështetje të paqes dhe të menaxhimit të krizës. Ndikimi i secilit nga këta faktorë mbi strukturën ushtarake të Aleancës përshkruhet më poshtë.

IMPLIKIMET

E ZHVILLIMIT TË SIGURISË EVROPIANE DHE IDENTITETIT TË MBROJTJES

Arsyeja për vendimin e marrë nga qeveritë e NATO-s për të forcuar Sigurinë Evropiane dhe Identitetin e Mbrojtjes (ESDI) brenda Aleancës përshkruhet në Kapitullin 4, bashkë me implikimet e atij vendimi dhe të i nteraksionit rezultues midis NATO-s dhe Unionit Evropian Perëndimor (WEU) dhe Bashkimit Evropian (BE). Dalja e një roli evropian më qartë të identifikueshëm dhe të forcuar brenda NATO-s ka rëndësi si politike ashtu dhe ushtarake dhe ka luajtur rol të rëndësishëm në definimin e parametrave të transformimit të Aleancës. Procesi është i vazhdueshëm, i cili është ndikuar në faza të ndryshme gjatë dekadës së fundit nga vendimet e marra nga Bashkimi Evropian, nga ato që janë marrë nga Unioni Evropian Perëndimor, dhe nga ato që janë marrë nga vetë Aleanca. Derisa këto vendime janë të ndërlidhura dhe formojnë pjesë të adaptimit të institucioneve evropiane dhe Evro-Atlantike ndaj mjedisit të ndryshuar të sigurisë që erdhi me përfundimin e Luftës së Ftohtë, faktorë të tjerë gjithashtu kanë luajtur rol kyç. Tre faktorë duhet përmendur veçanërisht. I pari prej tyre ka qenë intensifikimi i bashkëpunimit në fushën e sigurisë midis demokracive evropiane dhe amerikane veriore të përfaqësuara në NATO dhe shtetet rishtazi të pavarësuara të ish-Bashkimit Sovjetik dhe të Evropës Qendrore dhe Lindore, si dhe vendet evropiane të cilat e kanë adoptuar një pozitë neutrale apo të painkuadruar gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë. Me përfundimin e ndarjes së Evropës, kundërshtia e përparshme midis Lindjes dhe Perëndimit pushoi të jetë relevante dhe lejoi zhvillimin e një koncepti më të gjerë, më inkluziv të sigurisë, në interes të rajonit Evro-Atlantik në tërësi. Faktori i dytë qenësor në këtë kontekst ka qenë rëndësia në rritje e sipër e operacioneve të menaxhimit të krizës, paqeruajtjes dhe e mbështetjes
260

së paqes, që u shkrehën përnjëherësh para së gjithash në konfliktet në ish-Jugosllavi. Seria e tretë fundamentale e zhvillimeve pas fundit të Luftës së Ftohtë filloi me dëshirën e shprehur nga një numër i mirë i vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore për t’u bërë anëtare të Aleancës, të pasuar me vendimin e vendeve të NATO-s për ta hapur Aleancën ndaj anëtarëve të rinj në përputhje me Nenin 10 të Traktatit të Atlantikut të Veriut, dhe më në fund me vendimin historik që u mor në korrik të vitit 1997 për t’i ftuar tri vende për t’i filluar negociatat e pranimit. Ndikimi ushtarak i këtij zhvillimi përshkruhet më vonë në këtë Kapitull. Këto zhvillime, marrë së bashku, kanë siguruar kontekstin në të cilin është bërë diskutimi i Sigurisë Evropiane dhe i Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës. Në sferën politike, zhvillimi i ESDI-së synon forcimin e shtyllës evropiane të Aleancës duke përforcuar lidhjen transatlantike. Mendohet t’u mundësojë aleatëve evropianë të marrin përgjegjësi më të madhe për sigurinë dhe mbrojtjen e tyre të përbashkët dhe për të mundësuar kontributin më koherent të Aleatëve evropianë ndaj sigurisë së Aleancës si tërësi. Në sferën ushtarake, zhvillimi i ESDI-së fton që asetet e Aleancës bashkë me forcat e vendeve joanëtare të NATO-s, në rrethana të pajtuara, të vendosen nën autoritetin e Unionit Evropian Perëndimor për operacione në të cilat vetë Aleanca mund të mos involvohet drejpërsëdrejti. Një nga kërkesat qendrore të ESDI-së është prandaj për aranzhmanet që u mundësojnë elementeve të domosdoshme të strukturës komanduese të NATO-s të përdoren për të ndihmuar në udhëheqjen e operacioneve të prira nga Unioni Evropian Perëndimor2. Këto elemente janë përshkruar prandaj si “të ndashëm, por jo të ndarë”, meqë do të mund të vendoseshin nën autoritetin e Unionit Evropian Perëndimor duke mbetur pjesë integrale të strukturës së vet ushtarake të Aleancës. Një aspekt tjetër qendror në zhvillimin e Sigurisë Evropiane dhe të Identitetit të Mbrojtjes është koncepti i njohur si “Task Forcat e Kombinuara të Përbashkëta” apo “CJFT”. Ky koncept dhe rëndësia e tij për adaptimin e strukturës ushtarake të NATO-s përshkruhen më poshtë.
2 Roli i Unionit Evropian Perëndimor (WEU) sa i përket zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes është marrë në mënyrë progresive nga Bashkimi Evropian (BE), në përputhje me vendimet e marra nga Këshilli i Bashkimit Evropian në Helsinki në dhjetor të vitit 1999 dhe në Feira të Portugalisë në qershor të vitit 2000. Në nëntor të vitit 2000, në Marsej, vendimet gjegjëse u morën nga Këshilli i Ministrave të WEU-së: roli operacional i WEU-së formalisht u transferua te BE dhe u vunë në vend aranzhmane për funksione dhe struktura të mbetura të WEU-së. Shih gjithashtu Kapitullin 4 dhe Kapitullin 15.

261

KONCEPTI I TASK FORCËS SË KOMBINUAR PËRBASHKËT (CJTF)

Një CJTF është një task forcë shumëkombëshe (e kombinuar) shumë-shërbimëshe (e përbashkët), e organizuar në bazë të detyrës dhe e formuar për një gamë të plotë misionesh ushtarake të Aleancës që kërkojnë komandë dhe kontroll shumëkombësh dhe shumë-shërbimesh nga Shtabi i CJTF-së. Mund të përfshijnë elemente nga Kombet Kontribuese të Trupave jashtë NATO-s. Koncepti CJTF është lansuar nga fundi i vitit 1993 dhe është përfillur në Samitin e Brukselit të janarit të vitit 1994. Me atë rast, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të Aleancës udhëzuan që zhvillimet e mëtejshme të konceptit duhej të reflektonin gatishmërinë e tyre për t’i bërë asetet e NATO-s të disponueshme, mbi bazën e vendimeve rast për rast nga Këshilli i Atlantikut të Veriut, për operacionet e prira nga Unioni Evropian Perëndimor (WEU), duke mbështetur kështu ndërtimin e Sigurisë Evropiane dhe të Identitetit të Mbrojtjes. Veç kësaj, ata e lidhën zhvillimin e konceptit të CJTF-së me bashkëpunimin praktik politiko-ushtarak në kontekstin e Partneritetit për Paqe (PfP). Nevoja, të cilën koncepti ishte krijuar për ta plotësuar, doli nga situata në ndryshim e sigurisë në Evropë dhe lindja e rreziqeve të parashkikueshme më të vogla por të llojllojshme për paqen dhe stabilitetin. Veçanërsiht, ishte arritur pajtim se aranzhmanet e ardhshme të sigurisë do të ftonin për formacione ushtarake të dislokueshme lehtë, shumëkombëshe, shumë-shërbimesh të përshtatura për lloje specifike detyrash ushtarake. Këtu hynin ndihma humanitare, paqeruajtja dhe implonimi i paqes, si dhe mbrojtja kolektive. Forcat që do të kërkoheshin do të ndryshonin sipas rrethanave dhe do të duhej të gjeneroheshin shpejt e me paralajmërim të shkurtër. Në thelb të konceptit CJTF, që kishte evoluar për t’i plotësuar këto nevoja, janë aranzhmanet e komandës dhe kontrollit qenësore për të lejuar forcat e tilla të operojnë efektivisht. Larmia e gjerë e rrethanave nën të cilat CJTF-të do të mund të operonin në kërkesa të konsiderueshme mbi aranzhmanet e komandës dhe kontrollit për operacione të tilla. Roli i shtabit CJTF është prandaj thelbësor. Një shtab i CJTF-së do të formohet rreth elementeve bërthamë (“nukleusit”) nga shtabet e zgjedhura “prindore” të strukturës së komandës. Ai do të ndajshtohet nga shtabet e tjera të NATO-s dhe nga kombet dhe vendet Partnere kontribuese sipas nevojës, duke përdorur një qasje të moduluar, për t’i plotësuar kërkesat e misioinit specifik. Një numër provash të konceptit CJTF janë kompletuar, për shembull, në kontekstin e Stërvitjes Përpjekja Aleate në nëntor të vitit 1997, në të cilën
262

një numër vendesh Partnere morën pjesë si vështruese; dhe në kontekstin e Stërvitjes Vendosmëria e Fortë në mars të vitit 1998, në të cilën vende Partnere morën pjesë dhe ishin të integruara në gjithë strukturën e CJTF-së. Qëllimi i provave ishte të vlerësohej koncepti që po evoluonte i Shtabit CJTF. Bazuar në këto prova dhe në analiza të tjera relevante të stafit, Aleanca filloi një zbatim të plotë të konceptit CJTF më 1999. Ky proces, që përfshin arritjen e domosdoshme të mbështetjes dhe komandës së shtabit, të kontrollit dhe pajisjes së komunikimeve, parashihet të kompletohet nga fundi i vitit 2004. Procesi i zbatimit po i merr plotësisht parasysh mësimet e marra nga operacionet e prira nga NATO në ish-Jugosllavi. Puna gjithashtu vazhdon në trajnimin dhe pajisjen e shtabit që i kontribuon CJTF-së. Faza e fundit e zbatimit të Konceptit do të pajisë Aleancën me një mjet të rëndësishëm për menaxhimin e krizës në shekullin 21.

ADAPTIMI

I BRENDSHËM I FORCAVE TË

ALEANCËS

Adaptimi i brendshëm i forcave ushtarake të Aleancës është një zhvillim i mëtejshëm i reduktimeve dhe i ristrukturimit të ndërmarra në vitet e fundit për t’i mundësuar Aleancës të përballet në mënyrë më efektive me rrethanat e mjedisit të ndryshuar. Gjurmët e këtij procesi mund të gjenden që nga Deklarata e Londrës në korrik të vitit 1990, kur Krerët e Shteteve dhe Qeverive të kombeve të NATO-s ftuan për një proces të adaptimit që u përgjigjet ndryshimeve që po e riformësonin Evropën. Samiti i Londrës ishte një pikë vendimtare kthese në historinë e Aleancës dhe çoi te miratimi, në nëntor të vitit 1991, i një Koncepti Strategjik të ri, që reflektonte një qasje shumë më të gjerë ndaj sigurisë se ç’ishte paraparë deri me tani. Kjo u reflektua në evolucionin e situatës së sigurisë evropiane më 1992 dhe 1993 dhe, në janar të vitit 1994, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s kërkuan ekzaminim të mëtejshëm rreth asaj sesi do të mund të zhvilloheshin dhe adaptoheshin më tej strukturat ushtarake dhe procedurat për të udhëhequr misione të Aleancës, duke përfshirë paqeruajtjen, më me efektivitet dhe fleksibilitet. Në shtator të vitit 1994, Komiteti Ushtarak lansoi Studimin Afatgjatë të NATO-s (LTS) për të ekzaminuar Strukturën Ushtarake të Integruar të NATO-s dhe për të parashturar “propozimet për ndryshim të Strukturave të Forcave të Aleancës, të Strukturave të Komandës dhe të Infrastrukturës së Përbashkët”. Derisa po vazhdonte puna e Studimit, Ministrat e Jashtëm sollën udhëzime të mëtejshme në takimin e tyre në Berlin në qershor të vitit 1996, duke definuar fushëveprimin e misioneve për NATO-n për të cilat struktura e re komanduese do të duhej të pajisej.
263

Në takimin e tyre në Berlin në qershor të vitit 1996, Ministrat e Jashtëm të NATO-s ripohuan se një pjesë esenciale e adaptimit të Aleancës është të ndërtojë një Siguri Evropiane dhe Identitet të Mbrojtjes brenda NATO-s, për t’u mundësuar të gjithë aleatëve evropianë të japin një kontribut më koherent dhe efektiv për misionet dhe aktivitetet e Aleancës si shprehje e përgjegjësisë që e ndajnë bashkë; për të vepruar vetë po u kërkua; dhe për të përforcuar partneritetin transatlantik. Ata poashtu ftuan për një zhvillim të mëtejshëm të aftësisë së Aleancës për të kryer role dhe misione të reja që lidhen me parandalimin e konfliktit dhe menaxhimin e krizës dhe përpjekjet kundër përhapjes së armëve të shkatërrimit në masë dhe të mjeteve të tyre të dergimit, duke e ruajtur në të njëjtën kohë mbrojtjen kolektive. Kjo u plotësua me kontributin e shtuar të Aleancës për siguri dhe stabilitet kudo në rajonin e Evro-Atlantikut duke e zgjeruar dhe thelluar bashkëpunimin me vendet Partnere të NATO-s. Impulsi qenësor për punën e Komitetit Ushtarak rreth adaptimit të brendshëm rezultoi nga vendimet e marra kolektivisht nga të gjitha 16 vendet anëtare. Në dhjetor të vitit 1997, Spanja shpalli synimin e saj t’i bashkohet strukturës së re ushtarake. Franca, e cila merr pjesë në punën e Komitetit Ushtarak rreth adaptimit të brendshëm, ka theksuar se nuk është e gatshme të marrë pjesë plotësisht në strukturat e integruara të NATO-s, por e ka shprehur qëndrimin e saj të vazhdueshëm pozitiv ndaj procesit në vazhdim e sipër të adaptimit të brendshëm dhe ndaj pjesëmarrjes selektive në operacione të prira nga NATO. Përpjekjet e Aleancës për të përmirësuar aftësinë e saj për të përmbushur të gjitha rolet dhe misionet shtruan nevojën e arritjes së tre objektivave fundamentalë. Duhej të sigurohej efektiviteti ushtarak i Aleancës; të ruhej lidhja transatlantike; dhe të zhvillohej brenda Aleancës Siguria Evropiane dhe Identiteti i Mbrojtjes (ESDI). Imperativ i dorës së parë në zhvillimin e çfarëdo strukture të re ishte se duhej të ishte “e orientuar nga misioni”. Nevojitej të pajiste NATO-n me afësinë për t’ia dalë mbanë të gjithë shtrirjes së roleve dhe misioneve të Aleancës, duke filluar nga detyrat e saj tradicionale të ndërmarrjes së mbrojtjes kolektive, deri te përmbushja e roleve në rrethanat që po ndryshojnë, duke përfshirë misionet “jashtë Nenit 5” siç janë operacionet në mbështetje të paqes. Për më tepër, faktorët si fleksibiliteti, efektiviteti i forcave, kohezioni i Aleancës, parimi i shumëkombësisë, të qenit në gjendje dhe inkorporimi i kërkesave të ESDi-së dhe CJTF-së, që të gjitha duhej të merreshin parasysh. Strukturës së re gjithashtu i është dashur potencial dhe fleksibilitet i shtuar për të akomoduar kombet e reja anëtare pa pasur nevojë për ristrukturim madhor. Në këtë kontekst, është kontstatuar se pranimi i Republikës Çeke, i Hungarisë dhe Polonisë nuk do të kërkonte ndonjë shtab shtesë të strukturës
264

komanduese të NATO-s. Më në fund strukturës i duhej t’ia dilte me mundësinë adekuate për pjesëmarrjen e vendeve Partnere.

KONCEPTET

E REJA TË KOMANDËS DHE KONTROLLIT

Në punën e saj esenciale të adaptimit, NATO ka zhvilluar koncepte të reja të ndërmarrëdhënieve të dizajnuara për të siguruar koordinim të efektshëm midis niveleve të ndryshme të komandës së themeluar nën strukturan e re ushtarake. Këto koncepte të reja reflektojnë një qasje më fleksibile ndaj udhëheqjes së misioneve të Aleancës dhe ndaj përmbushjes së kërkesave të misionit. Ato bazohen mbi një qasje të stërholluar shumë funksionale ndaj gjithë strukturës komanduese. Ato përfshijnë këto karakteristika: • Një relacion të komandës “të mbështetur/mbështetës”. Ky është njëri nga themelet e konceptit të ndërmarrëdhënieve që i ka dhënë formën zhvillimit të strukturës së re. Ajo mëton t’i japë Këshillit të Atlantikut të Veriut, Komitetit Ushtarak, dhe komandantëve ushtarakë të të gjitha niveleve fleksibilitet më të madh në transferimin e peshës së theksit aty ku mund të kërkohet më së shumti. • Theks më të madh mbi udhëheqjen e aktiviteteve të Aleancës në nivelin regjional. Edhe kjo merr parasysh ndërvarshmërinë e shtuar midis regjioneve. Puna në strukturën e re komanduese i ka vënë theks nevojës për shtabe regjionale në gjendje edhe të pranojnë forca edhe të mbështetin përforcimin midis dhe brenda regjioneve. • Një qasje fleksibile lidhur me masat e komandës dhe kontrollit (C2), si kufijt, linjat e koordinimit dhe puna në faza që do të lehtësojnë në masë të madhe udhëheqjen e stërvitjeve dhe të operacioneve. Për shembull, në Komandën Aleate për Evropë, vetëm ato masa të komandës dhe kontrollit të domosdoshme për udhëheqjen e operacioneve të përditshme paqësore strategjike në nivel regjional nevojiten të vihen në punë apo të themelohen përgjithmonë. Kërkesa për kufij të themeluar përgjithmonë në nivelin regjional në Komandën Aleate për Evropë eliminohet kështu, dhe sipas strukturës së re nuk ka Komanda Sub-regjionale të Përbashkëta (JSRC) Rajone për Operacione të Përbashkëta me aktivizim të përhershëm. • Fokusi i shtuar mbi parimin e “shumëkombësisë” sa i përket plotësimit me njerëz të shtabeve të reja ushtarake. Kjo lejon shkallë përfaqësimi të të gjitha kombeve anëtare në nivel të Komandës Strategjike. Gjithashtu e lehtëson përfaqësimin nëpër strukturën komanduese të kombeve, territori i të cilave është ngjitur me Komandat Regjionale të tjera, duke rritur përforcimin fillimor të aftësive; dhe rezulton në
265

pjesëmarrje më të gjerë në nivel të JSRC-së, që lejon kombet, territori i të cilave është ngjitur me një vend në cilin është vendosur një JSRC, që të jenë të përfaqësuara barabarësisht. Ky adaptim u çua përpara sipas Termave të Referencës të Studimit Afatgjatë të lansuar më 1994. Tipi, numri dhe lokacioni i shtabit që do të përbënte strukturën komanduese qe pajtuar nga Ministrat e Mbrojtjes më 1997. Me këtë vendim si bazë, Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovoi kërkesat e aktivizimit për shtabe në mars të vitit 1999, duke shtruar rrugën për zbatimin e plotë të Strukturës Komanduese Ushtarake të re të NATO-s që filloi në shtator të vitit 1999.

STRUKTURA USHTARAKE
Struktura e integruar ushtarake përfshin forcat në disponim të NATO-s nga kombet anëtare që marrin pjesë në strukturë, në përputhje me kushtet e preskribuara. Këto forca janë tani të organizuara në tri kategori kryesore, gjegjësisht Forcat e Menjëhershme dhe të Reagimit të Shpejtë, Forcat Kryesore të Mbrojtjes, dhe Forcat Ndajshtuese. Forcat Reaguese janë forca tokësore, ajrore dhe detare të adaptueshme, tejet mobile, të mirëmbajtura në nivele të larta të gatishmërisë dhe të disponueshme me paralajmërim të shkurtër për një përgjigje të hershme ushtarake në ndonjë krizë. Forcat e Reagimit të Menjëhershëm përbëhen nga komponente tokësore, detare dhe ajrore siç është Shtabi i Forcave Detare të Përhershme të Aleancës në Atlantik dhe në Mesdhe dhe i Komandës Aleate për Evropë (ACE) i Forcës Mobile (Tokë) (AMF(L)). Forcat e Reagimit të Shpejtë përbëhen nga komponente të tjera tokësore, ajrore dhe detare si Shtabi i Korpusit të Reagimit të Shpejtë ACE dhe Shtabi (Qendror) i Divizionit Shumëkombësh (MND(C)). Forcat Kryesore të Mbrojtjes përfshijnë forca aktive dhe të mobilizueshme tokësore, ajrore dhe detare, të afta të sprapsin dhe të mbrohen kundër detyrimit dhe agresionit. Këto forca kapërthejnë formacione shumëkombëshe dhe kombëtare në nivele të ndryshme të gatishmërisë që përfshijnë katër karpuse kryesore shumëkombëshe të mbrojtjes: një danezo-gjerman, një hlandezo-gjerman dhe dy gjermano-SHBA. Disa nga këto forca mund të futen në punë gjithashtu për të mbështetur “operacione jashtë Nenit 5”. Përveç këtyre forcave, një marrëveshje është arritur që shtron aranzhmanet sipas të cilave Korpusi Evropian (Evrokorpusi), që përbëhet prej njësiteve nga Belgjika, Franca, Gjermania, Luksemburgu dhe Spanja, mund t’i vihen në disponim NATO-s në kohë krize për futje në punë sipas kornizës të të
266

dyjave, të Forcave të Mbrojtjes dhe të Forcave të Reagimit. Në prill të vitit 2000, aranzhmane të ngjashme rezultuan në bartjen e komandës operacionale të Forcës së Kosovës (KFOR) te Evrokorpusi si pjesë e rotacionit të komandës, nën komandën e përgjithshme të NATO-s. Forcat Ndajshtuese përbëhen nga forca të tjera në shkallë të ndryshme të gatishmërisë dhe disponueshmërisë që mund të përdoren si përforcim në cilindo regjion të NATO-s apo rajon detar për sprapsje, menaxhim krize ose mbrojtje. Këto forca veçohen më tej midis atyre që vijnë nën komandën operacionale ose kontrollin operacional të Komandës Strategjike kur të kërkohet, në përputhje me procedurat e specifikuara apo kur janë të preskribuara; dhe të cilat shtetet anëtare janë pajtuar t’i caktojnë për komandën operacionale të Komandantit Strategjik në një datë në të ardhmen, nëse kërkohet. Disa nga termat e siperm kanë definicione të sakta ushtarake. Termat “komandë” dhe “kontroll”, për shembull, lidhen me natyrën e autoritetit të ushtruar nga komandantët ushtarakë mbi forcat që u caktohen. Kur përdoren ndërkombëtarisht, këta terma nuk kanë domosdo të njëjtat implikime siç kanë kur përdoren në kontekst thjesht kombëtar. Në caktimin e forcave për NATO-n, kombet anëtare caktojnë komandën operacionale dhe kontrollin operacional si të dalluar nga komanda e plotë mbi të gjitha aspektet e operacioneve dhe të administrimit të atyre forcave. Këto aspektet e fundit vazhdojnë të jenë përgjegjësi kombëtare dhe mbeten nën kontrollin kombëtar. Në përgjithësi, shumica e forcave të NATO-s mbeten nën komandën e plotë kombëtare derisa të caktohen për Aleancën për një operacion specifik për të cilin është marrë vendimi në nivelin politik. Përjashtime nga kjo rregull janë stafet e integruara në shtabe të ndryshme ushtarake të NATO-s; pjesë nga struktura e integruar e mbrojtjes ajrore, duke përfshirë Forcën e Paralajmërimit të Heshëm dhe Kontrollit (AWACS); disa njësite komunikimi; dhe Forcat e Përhershme Detare si dhe elemente të tjera të Frocave Reaguese të Aleancës.

Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Evropë (SACEUR)
Detyra primare e SACEUR-it është t’i kontribuojë ruajtjes së paqes, sigurisë dhe integritetit territorial të shteteve anëtare të Aleancës. Po u paraqit agresioni, ose po u konsiderua i pashmangshëm, SACEUR-i, si Komandant Suprem, është përgjegjës për ekzekutimin e të gjitha masave ushtarake brenda mundësisë dhe autoritetit të tij, të demonstrojë solidaritetin dhe gatishmërinë e Aleancës për ta ruajtur integritetin e territorit të Aleancës, për të mbrojtur lirinë
267

e deteve dhe vijave të rëndësisë jetike ekonomike, dhe për të ruajtur apo rikthyer sigurinë e Fushës së Përgjegjësisë së tij (AOR). SACEUR udhëheq planifikimin ushtarak, duke përfshirë identifikimin dhe kërkesën e forcave të duhura për shtrirjen e plotë të misioneve të Aleancës, që përfshijnë mbështetjen e stabilitetit, kontributin në menaxhimin e krizës dhe plotësimin e kushteve për mbrojtje efektive. Ai bën rekomandime tek autoritetet politike dhe ushtarake të NATO-s rreth cilësdo çështje ushtarake që mund të ndikojë në aftësinë e tij për të kryer përgjegjësitë e veta. SACEUR ka qasje të drejtpërdrejtë te Shefat kombëtarë të Mbrojtjes dhe mund të komunikojë me autoritetet e duhura kombëtare, sipas nevojës, për të lehtësuar arritjen e misioneve të tij. Si Kryesues i Komitetit Ushtarak, Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Evropë, ka gjithashtu një profil të rëndësishëm publik dhe është zëdhënësi senior ushtarak për Shtabin suprem të Fuqive Aleate për Evropë (SHAPE). Përmes aktiviteteve të veta dhe të atyre të stafit të informimit publik ai mba kontakte të rregullta me shtypin dhe mediat dhe ndërmerr vizita zyrtare brenda vendeve të NATO-s dhe në vendet me të cilat NATO është duke zhvilluar dialog, bashkëpunim dhe partneritet. Ai është poashtu përgjegjës për zhvillimin e kontakteve ushtarake me Partnerët e NATO-s të PfP-së.

Komanda Aleate për Evropë (ACE)
SACEUR është komandanti ushtarak senior për Komandën Strategjike (SC) për Evropë. Ai është një oficer Sinjalizues ose Gjeneral i Shteteve të Bashkuara. Komanda e tij ushtrohet nga Shtabi Suprem i Fuqive Aleate për Evropë (SHAPE) në Kasto, Mons, Belgjikë. Detyra e Komandës Aleate për Evropë është të ruajë rajonin që shtrihet nga cepi verior i Norvegjisë deri në Evropën Jugore, duke përfshirë gjithë Mesdheun, dhe nga bregu i Atlantikut deri te kufiri lindor i Turqisë, dhe përfshin një rajon rreth Ujdhesave Kanari dhe hapësirës ajrore që shkon me të. Kjo është baraz me gati dy milionë kilometra katrorë toke, më se tre milionë kilometra katrorë të sipërfaqes detare, dhe një popullatë prej rreth 320 milionë njerëz. Në rast krize, Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Evropë bëhet përgjegjës për zbatimin e masave ushtarake për të mbrojtur dhe ruajtur sigurinë e Rajonit të Përgjegjësisë të Komandës Aleate për Evropë, ose për të restauruar integritetin e tij, brenda kornizës së autoritetit që i është dhënë atij nga autoritetet politike të Aleancës. Brenda Komandës Aleate për Evropë janë dy Komanda Regjionale që i përgjigjen Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë: Forcat Aleate të Evropës Veriore (AFNORTH): Brunsum, Holandë.
268

Forcat Aleate të Evropës Jugore (AFSOUTH): Napoli, Itali.

Forcat Aleate të Evropës Veriore (AFNORTH)
Brunsum, Holandë Rajoni AFNORTH përfshin Belgjikën, Republikën Çeke, Danimarkën, Gjermaninë, Luksemburgun, Holandën, Norvegjinë, Poloninë dhe Mbretërinë e Bashkuar. Gjithashtu përfshin Detin e Veriut, Detin Irlandez, Kanalin Anglez, Skagerrakun, Kategatin, Saund & Belts dhe Detin Baltik. Komandant është një oficer katër-yjësh Sinjalizues ose Gjeneral gjerman ose i Mbretërisë së Bashkuar. Komandat vartëse të tij përbëhen prej: • Komandat me dy Komponente: - Forcat Aleate Ajrore për Veri në Ramstein, Gjermani; - Forca Aleate Detare për Veri në Northvud, Mbretëria e Bashkuar. • Tri Komandat e Bashkuara Sub-regjionale: - Komanda e Bashkuar e Qendrës Hajdelberg, Gjermani; - Komanda e Bashkuar e Verilindjes në Karup, Danimarkë; - Komanda e Bashkuar e Veriut në Stavanger, Norvegji.

Forcat Eleate për Evropën Jugore (AFSOUTH)
Napoli, Itali AFSOUTH mbulon një rajon prej nja katër milionë kilometrash katrorë duke përfshirë Greqinë, Hunagarinë, Italinë, Spanjën dhe Turqinë. Përfshin gjithashtu Detin e Zi, Detin Azov, gjithë Mesdheun dhe qasjet e Atlantikut pranë Gjibraltarit në gjatësinë 7º 23’ 48” P, dhe një rajon rreth Ujdhesave Kanari dhe hapësirën e saj ajrore. Regjioni është fizikisht i ndarë nga regjioni AFNORTH nga vende jashtë NATO-s (Zvicra dhe Austria). Komandanti i AFSOUTH është një oficer katër-yjësh amerikan i rangut Sinjalizues ose Gjeneral. Komandat nën vartësinë e tij përbëhen nga: • Komandat me dy Komponente: - Forcat Ajrore Aleate të Jugut në Napoli, Itali; - Forcat Detare të Jugut në Napoli, Itali. • Katër Komanda të Përbashkëta Sub-regjionale: - Komanda e Përbashkët e Jugut në Verona, Itali;
269

- Komanda e Përbashkët e Qendrës Jugore në Larissa, Greqi; - Komanda e Përbashkët e Jug-lindjes në Izmir, Turqi; - Komanda e Përbashkët e Jug-perëndimit në Madrid, Spanjë.

Stafet dhe komandat e tjera që i përgjigjen SACEUR-it
Stafet apo komandat që i përgjigjen Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë dhe që merren kryesisht me Forcat Reaguese përbëhen nga: • Stafi Ajror i Forcave Reaguese (RF(A)S): Kalkar, Gjermani; • Forca e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim (NAEWF): Gajlenkirchen, Gjermani; • Korpusi i Reagimit të Shpejtë ACE (ARRC): Rajndalen, Gjermani; • Divizioni Shumëkombësh (Qendror) (MND(C)): Rajndalen, Gjermani; • Divizioni Shumëkombësh (Jug) (MND(S)) (mbetet të aktivizohet; lokacioni mbetet të përcaktohet); • Forca Detare e Përhershme për Mesdhe (STANAVFORMED); • Forcat Mobile ACE, Tokë (AMF(L)): Hajdelberg, Gjermani; • Forca për Kundërmasa ndaj Minave Veri (MCMFORNORTH); • Forca për Kundërmasa ndaj Minave për Mesdhe (MCMFORMED).

Stafi i Forcave Reaguese (Ajër) (RF(A)S)
RF(A)S është krijuar për të lehtësuar planifikimin në detaje për Forcat Reaguese Ajrore. Stafi prej rreth 80 anëtarësh të personelit është i vendosur në Kalkar, Gjermani dhe udhëhiqet nga një gjeneral tre-yjësh i Forcës Ajrore të Gjermanisë si Drejtor.

Forca e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim (NAEWF)
Forca e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim është themeluar pas një vendimi të Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes të NATO-s në dhjetor të vitit 1978 për të arritur te një aftësi e mbrojtjes ajrore me Paralajmërim të Hershëm në Fluturim në pronësi të NATO-s që do të siguronte vëzhgim ajror dhe komandë e kontroll për të gjitha komandat e
270

NATO-s. Forca e NATO-s AEW (NAEWF) është programi më i madh i arritur me financim të përbashkët që është ndërmarrë nga Aleanca. NAEWF është një forcë shumëkombëshe plotësisht operacionale që përbëhet prej dy komponenteve: kompnenta E-3A, që ka 18 aeroplanë E-3A të NATO-s dhe operon nga një Bazë Kryesore Operuese (MOB) në Gajlenkirchen në Gjermani dhe komponenta E-3D që përbëhet nga shtatë aeroplanë E-3D në pronësi të Mbrëtërisë së Bashkuar me bazë në RAF Uodington në Mbretërinë e Bashkuar. NAEWF siguron vëzhgim ajror dhe aftësi paralajmërimi të hershëm që e shton në masë të madhe komandën dhe kontrollin efektiv të forcave të NATO-s duke mundësuar përcjelljen e të dhënave drejtpërsëdrejti nga Paralajmërimi i Hershëm dhe Sistemi i Kontrollit të aeroplanëve (AWACS) te qendrat e komandës dhe kontrollit në tokë, det ose në ajër. Secili aeroplan është i pajisur me sisteme të sofistikuara radarësh në gjendje të hetojnë aeroplanët në distanca të mëdha mbi shtrirje të gjera të territorit.

Korpusi i Reagimit të Shpejtë ACE (ARRC)
ARRC është një komonentë tokësore e Forcave të Reagimit të Shpejtë ACE. Roli i saj është të jetë gati për futje në punë kudo në Komandën Aleate për Evropë (ACE) me qëllim të ndajshtimit apo përforcimit të forcave lokale kur të jetë e domosdoshme. Struktura e planifikimit të saj në kohë paqeje përfshin 10 divizione të caktuara plus trupa të korpusit nga 14 kombe të NATO-s, duke lejuar një përgjigje të shpejtë për një shtririje të gjerë eventualitetesh. Spektri i saj i gjerë i aftësive u mundëson forcave përshtatjen e duhur në rreziqe të shumëllojshme dhe të paparashikueshme. Organizimi operacional, përbërja dhe madhësia e ARRC-së do të varej nga tipi i krizës, rajoni i krizës, rëndësia e saj politike, dhe nga aftësitë dhe disponueshmëria e forcave regjionale dhe lokale. Mundësia e bartjes së komponenteve, disponueshmëria e aseteve të ngritjes, distanca që do mbuluar dhe aftësitë e infrastrukturës të anëtarit të kombit marrës gjithashtu luajnë një rol të rëndësishëm, përcaktues. Shtabi ARRC do të mund të dislokonte deri në katër divizione dhe trupa korpusi. Njësitet madhore në disponim përbëhen nga: • divizionet kombëtare nga Gjermania, Greqia, Turqia, dhe Shtetet e Bashkuara, si dhe nga Divizioni Spanjol për Reagim të Shpejtë i disponueshëm sipas marrëveshjeve të veçanta të koordinimit; • divizionet kornizë nën udhëheqjen e një kombi: një komponentë britanike me një italiane; një komponentë britanike me një daneze; dhe një komponentë italiane me një partugeze; • Divizioni Shumëkombësh Qendror (MND(C)) që përfshin njësitet belge, holandeze, gjermane dhe britanike;
271

• Divizioni Shumëkombësh për Jug (MND(S)) (mbetet të aktivizohet; lokacioni mbetet të caktohet); • njësitet e trupave të korpusit - me predominim britanik por me kontribut të ndjeshëm nga Aleatët e tjerë pjesëmarrës. Shtabi i ARRC-së është shumëkombësh. Është i vendosur në Rajndalen, Gjermani. Shtabi i ARRC-së është nën komandën dhe kontrollin e Komandantit Suprem të forcave Aleate për Evropë (SACEUR) në kohë paqeje, me Shtabin e MND(C)-së nën komandën operacionale të Komandantit, ARRC. Divizionet dhe njësitet e mbetura vijnë nën kontrollin operacional të SACEUR vetëm pasi të dislokohen. Komandanti i ARRC-së është një gjeneral britanik tre-yjësh. Shtabi i ARRC-së mori, për herë të parë, komandën e komponentës tokësore të Forcave të NATO-s për Zbatimin e Paqes (IFOR) në Bosnjë e Hercegovinë më 20 dhjetor 1995.

Forcat e Reagimit të Menjëhershëm (Detare)
Ka tri Forca Detare të Reagimit të Menjëhershëm që operojnë në kuadër të ACE-së. Forca e Përhershme Detare për Mesdhe (STANAVFORMED) përbëhet nga destrojerë apo anije fregata dhe siguron bërthamën e forcës shumëkombëshe detare të SACEUR-it në periudha tensioni apo krize. Dy Forca të Përhershme Detare për kundërmasa ndaj minave, MCMFORNORTH dhe MCMFORMED, sigurojnë aftësi të vazhdueshme për Kundërmasat e NATO-s ndaj Minave (MCM), në radhë të parë për përdorim regjional në Rajonet e Përgjegjësisë AFNORTH dhe AFSOUTH. Ato janë nën komandën operacionale të SACEUR-it dhe mund të dislokohen kudo në NATO, kër kërkohet. Këto forca i sigurojnë NATO-s një prani të vazhdueshme detare dhe janë përkujtues konstantë dhe të dukshëm të solidaritetit dhe kohezionit të Aleancës. Ato janë një forcë sprapse në disponim të menjëhershëm dhe i japin një kontribut të rëndësishëm aftësive operacionale të Aleancës. Forca Detare e Përhershme e Mesdheut (STANAVFORMED) u themelua në prill të vitit 1992, duke zëvendësuar ish-Forcën Kujdestare Detare për Mesdhe (NAVOCFORMED) të krijuar më 1969. Përbëhet nga destrojerë dhe fregata të kontribuara nga ato kombe që operojnë me forcat detare në Komandën Aleate për Evropë (ACE). Anijet e kombeve të tjera të NATO-s marrin pjesë kohë pas kohe. MCMFORNORTH zëvendësoi Forcën e Përhershme Detare për Kanal (STANAVFORCHAN) më 1998 dhe përbëhet nga njësite në radhë të parë nga
272

vendet në Regjionin Verior. Forcat detare të kombeve të tjera gjithashtu i bashkohen kësaj force kohë pas kohe.

Forca Mobile ACE (AMF)
AMF u krijua më 1960 si një forcë e vogël shumëkombëshe që do të mund të dërgohej me paralajmërim të shkurtër në cilëndo pjesë të rrezikuar të Komandës Aleate për Evropë. Shtabi i AMF-së është në Hajdelberg, Gjermani. Roli i saj është të demonstrojë solidaritetin e Aleancës dhe aftësinë dhe vendosmërinë e saj për t’u rezistuar të gjitha formave të agresionit kundër cilitdo anëtar të Aleancës. AMF qe dislokuar për herë të parë në një rol krize në janar të vitit 1991, kur një pjesë e komponentës së saj ajrore qe dërguar në Turqinë jug-lindore gjatë Luftës së Gjirit, si demonstrim i dukshëm i solidaritetit kolektiv të NATO-s përballë një kërcënimi potencial ndaj territorit Aleat. Komponenta tokësore e forcës, e përbërë nga një formacion i madhësisë së brigadës prej rreth 5 000 vetash, përbëhet nga njësite që i caktohen nga 14 kombe të NATO-s. Përbërja e AMF-së është adaptuar për t’i plotësuar kërkesat e rolit të saj të ri si pjesë e Forcës së NATO-s për Reagim të Menjëhershëm (IRF). Përbëhet nga elemente ajrore dhe tokësore (IRF(A)) dhe IRF(L)) në të cilat kontribuojnë shumica e Aleatëve të NATO-s.

Komandanti Suprem i Forcave Aleate për Atlantik (SACLANT)
Misioni primar i SACLANT-it, nën autoritetin politik të përgjithshëm të Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe/ose të Komitetit për Planfikimin e Mbrojtjes, është t’i kontribuojë aftësive ushtarake që kërkohen për të ruajtur paqen, sigurinë dhe integritetin territorial të shteteve anëtare të Aleancës. Po u paraqit agresioni, ose po u konsiderua se do të ndodhë, SACLANT, si Komandant Suprem, është përgjegjës për ekzekutimin e të gjitha masave ushtarake brenda mundësive dhe autoritetit të tij, për të demonstruar solidaritet dhe gatishmëri të Aleancës për të ruajtur integritetin e territorit Aleat; për t’u kujdesur për lirinë e deteve dhe të linjave vitale ekonomike; dhe për të ruajtur apo restauruar sigurinë e Rajonit të Përgjegjësisë së tij. Si komandant strategjik i NATO-s i vendosur në Amerikën e Veriut, SACLANT gjithashtu luan rol në mirëmbajtjen e lidhjes transatlantike midis Evropës dhe Amerikës së Veriut. Si dhe SACEUR-i, ai i këshillon autoritetet ushtarake dhe politike mbi çështje ushtarake dhe ka qasje të drejtpërdrejtë te Shefat e Mbrojtjes, Ministrat e Mbrojtjes dhe Krerët e Qeverive të vendeve anëtare të NATO-s kur kërkohet kjo nga rrethanat.
273

Shtabi i Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Atlantik (HQ SACLANT) është i vendosur në Norfok, Virxhinia, SGBA.

Komanda Aleate për Atlantik (ACLANT)
Rajoni i Përgjegjësisë (AOR) i ACLANT-it shtrihet nga Poli i Veriut deri te Tropiku i Gaforres dhe nga Bregu Lindor i Amerikës së Veriut deri të Bregu Perëndimor i Afrikës dhe Evropës (duke përfshirë Portugalinë, por jo edhe Kanalin Anglez, Ujdhesat Britanike apo Ujdhesat Kanari). NATO është një Aleancë Atlantike, e varur nga linja vitale detare për mirëqenien ekonomike në kohë paqeje dhe për mbijetesë në luftë. Detyra primare e ACLANT-it është prandaj t’i kontribuojë sigurisë në rajonin e Atlantikut duke u kujdesur për linjat detare të komunikimit të Aleatëve, për të mbështetur operacionet tokësore apo amfibie, dhe për të mbrojtur dislokimin sprapsues bërthamor të bazuar në det të Aleancës. Koncepti Strategjik i Aleancës, i aprovuar nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive në Samitin e Uashingtonit në prill të vitit 1999, reflekton një qasje të gjerë ndaj sigurisë që vendos theks të shtuar mbi parandalimin e konfliktit dhe menaxhimin e krizës. Duke iu përmbajtur kësaj qasjeje, strukturat e forcave detare të NATO-s janë adaptuar për t’i përmbushur nevojat e mjedisit të sigurisë të së sotmes me qëllim të sigurimit të një numri opcionesh të nevosjshme në përgjigje të kohës së paqes, krizës apo të situatave të konfliktit. Struktura e re e komandës ushtarake të NATO-s eliminon nevojën për kufij të themeluar të përhershëm midis komandave nën nivelin strategjik. Janë pesë komanda madhore vartëse, duke përfshirë tri Shtabe Regjionale, që i raportojnë drejtpërsëdrejti SACLANT-it. Secili nga Shtabet Regjionale është përgjegjës para SACLANT-it për planifikimin dhe ekzekutimin e aktiviteteve dhe aranzhmaneve ushtarake, në paqe, në krizë apo në konflikt, duke përfshirë ndërmarrjen e detyrave të cilat mund t’u delegohen brenda Rajonit të Përgjegjësisë ACLANT ose përtej tij po u kërkua. Pesë komandat madhore vartëse janë si në vijim:

274

Shtabet regjionale, Atlantiku Lindor (RHQ EASTLANT)
Northvud, Mbretëria e Bashkuar Misioni primar i RHQ EASTLANT është të kontribuojë në ruajtjen e paqes, sigurisë dhe integritetit territorial të shteteve anëtare të Aleancës kudo në Rajonin e Përgjegjësisë ACLANT. Kryekomandanti për Atlantik Lindor (CINCEASTLANT) është një admiral katër-yjësh britanik. CINCEASTLANT është “dy-kapelash” që shërben edhe si komandant regjional brenda strukturës së Komandës Aleate për Evropë (ACE) në cilësinë e tij si CINEASTLANT, edhe si komandant komponente nën CINCNORTH në cilësinë e Komandantit, Forcat Aleate Detare për Veri (COMNAVNORTH). Duke operuar brenda zinxhirit të komandës e të dy Komandantëve Strategjikë të NATO-s i mundëson shtabit të jetë një fokus për lëvizjet ushtarake dhe për operacionet detare pa gabime që involvojnë që të dy Komandat Strategjike. CINCEASTLANT është gjithashtu përgjegjës për administrimin dhe operimin e Forcës së Përhershme Detare për Atlantik (STANAVFORLANT), në emër të Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Atlantik.

Forca Detare e Përhershme për Atlantik (STANAVFORLANT)
Forca Detare e Përhershme për Atlantik (STANAVFORLANT) është një skuadron i përhershëm i kohës së paqes i përbërë nga destrojerë, kryqëzorë dhe fregata nga forcat detare të kombeve të ndryshme të NATO-s. Forca operon, trajnon dhe stërvit si grup, duke sjellë verifikim dita-ditës të procedurave të tanishme detare të NATO-s, të taktikave dhe efektivitetit. E krijuar më 1967, Forca që atëherë ka involvuar gjithsej mbi 500 anije dhe më se 150 000 meshkuj e femra në shërbim. Merr pjesë çdo vit në një sërë stërvitjesh të NATO-s dhe ato kombëtare të menduara për të ruajtur gatishmërinë dhe për të mbështetur ndëroperueshmërinë. Ajo sjell një shembull të dukshëm e praktik të solidaritetit Aleat dhe të bashkëpunimit transatlantik. Stërvitjet e kohës së fundit gjithashtu kanë demonstruar kapacitetin e Forcës për të ndërmarrë operacione në mbështetje të paqes dhe humanitare jashtë fushës tradicionale të përgjegjësisë së Aleancës, në linjë me politikën e NATO-s të shtrirjes së sigurisë kudo në rajonin e Evro-Atlantikut.
275

Shtabet Regjionale, Atlantiku Perëndimor (RHQ WESTLANT)
Norfok, Virxhinia Misioni primar i RHQ WESTLANT është t’i kontribuojë ruajtjes së paqes, sigurisë dhe integritetit territorial të shteteve anëtare të Aleancës kudo në Rajonin e Përgjegjësisë ACLANT. Kryekomandant për Atlantikun Perëndimor (CINCWESTLANT) është një admiral amerikan katër-yjësh. Roli më i rëndësishëm i WESTLANT-it në krizë apo luftë është të sigurojë kalimin e sigurtë të përforcimeve dhe rifurnimizimeve vendimtare nga Amerika e Veriut në Evropë, në mbështetje të spektrit të plotë të forcave të NATO-s që operojnë kudo në fushën së përgjegjësisë së NATO-s ose përtej saj. Në kohë paqeje, CINCWESTLANT sponsorizon stërvitje të përbashkëta shumëkombëshe dhe aktivitete të Partneritetit për Paqe (PfP), krahas ruajtjes së kontrollit operacional dhe dhënies së mbështetjes për forcat e NATO-s të caktuara në shtab.

Shtabi Regjional, Atlantiku Jugor (RHQ SOUTHLANT)
Lisbonë, Portugali Misioni primar i RHQ SOUTHLANT është të kontribuojë në ruajtjen e paqes, sigurisë dhe integritetit territorial të shteteve anëtare të Aleancës kudo në Rajonin e Përgjegjësisë ACLANT. Kryekomandant për Atlantikun Jugor (CINCSOUTHLANT) është një admiral tre-yjësh portugez. Si komandant i ACLANT-it në kufi me pjesën jugore të Komandës Aleate për Evropë, CINCSOUTHLANT është fokus i lëvizjeve ushtarake dhe i operacioneve pa gabime detare nëpër shumicën e kufirit jug-lindor midis Komandave Regjionale Evropiane dhe Atlantike.

Flota Goditëse për Atlantik (STRIKFLTLANT)
Norfolk, Virxhinia Komandant i Flotës Goditëse për Atlantik (COMSTRIKFLTLANT) është Komandanti Suprem i forcave Aleate për Atlantik, komandant madhor vartës në det. Si i tillë, misioni i tij primar është të spraps agresionin duke themeluar dhe mbajtur superioritetin detar në Atlantik dhe duke siguruar integritetin e linjave detare të komunikimit të NATO-s. COMSTRIKFLTLANT është një admiral tre-yjësh amerikan. Përbërja e Forcës mund të përshtatet për t’ua dalë mbanë situatave të krizës ashtu siç paraqiten, duke u ofruar mbështetje forcave të aviacionit si dhe
276

forcave amfibius dhe atyre detare, dhe duke mbështetur drejtpërsëdrejti operacionet tokësore dhe ajrore të Komandës Aleate për Evropë. Forca nga Belgjika, Kanadaja, Republika Federale e Gjermanisë, Holanda, Norvegjia, Portugalia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara i kontribuojnë Forcës. STRIKFLTLANT ka një kompliment të mundshëm të kohës së luftës prej tri deri në katër grupe bartëse luftarake, një apo dy task forca anti-nëndetëse, një task forcë amfibius dhe përafërsisht 22 000 marinsa holandezë, britanikë dhe amerikanë. Stërvitjet e NATO-s udhëhiqen periodikisht për të siguruar ndëroperueshmërinë e forcave që i janë caktuar flotës nën kushtet realiste të mjedisit dhe për të përforcuar procedurat e komandës dhe kontrollit.

Komanda Aleate e Nëndetëseve për Atlantik (SUBACLANT)
Norfolk, Virxhinia Komandanti i Komandës Aleate të Nëdetëseve për Atlantik (COMSUBACLANT) është këshilltari kryesor i Komandantit Suprem Aleat për Atlantik rreth çështjeve të nëndetëseve dhe të luftës nën det. COMSUBACLANT është një admiral tre-yjësh amerikan. SUBACLANT siguron aftësinë e koordinimit për Komandën Aleate për Atlantik si dhe ndërlidhje të drejtpërdrejtë me Komandën Aleate për Evropë për menaxhimin e politikës dhe të doktrinës nëndetare të Aleancës. Në thelb është një autoritet koordinues dhe është burimi kryesor i doktrinës operacionale dhe taktike nëndetare për të dy komandat strategjike.

Qendra për Punë Kërkimore Nëndetare SACLANT (SACLANTCEN)
la spezia, Itali Roli dhe struktura e Qendrës për Punë Kërkimore Nëndetare SACLANT, që përbën pjesë integrale të strukturës madhore komanduese vartëse të SACLANT, përshkruhet në Kapitullin 14 (Puna Kërkimore dhe Teknologjia).

Grupi Planifikues Regjional Kanada - Shtetet e Bashkuara (CUSRPG)
Grupi Planifikues Regjional Kanada - Shtetet e Bashkuara (CUSRPG) përbëhet nga përfaqësues ushtarakë të Kanadasë dhe të Shteteve të Bashkuara. Funksioni i tij është të koordinojë përpjekjet për mbrojtje të
277

NATO-s në regjionin e Kanadasë-Shteteve të Bashkuara (CANUS). Nuk ka komandant të përgjithshëm të NATO-s për këtë regjion. Aranzhmanet e komandës prandaj varen nga strukturat ekzistuese të forcave të armatosura kanadeze dhe të Shteteve të Bashkuara dhe nga Komanda për Mbrojtjen e Hapësirës Ajrore të Amerikës së Veriut (NORAD), përveç nëse autoritetet gjegjëse ushtarake dhe kombëtare e përcaktojnë se kërkohet formimi i shtabeve të tjera të kombinuara për të ushtruar komandë të tillë. Misioni i CUSRPG-së është të ndërmarrë planifikim të përkatës ushtarak për të ruajtur paqen, sigurinë dhe integritetin territorial të regjionit CANUS. Kjo përfshin aranzhmanet për bazimin dhe mbrojtjen e forcave bërthamore strategjike në këtë rajon; paralajmërimin e hershëm dhe mbrojtjen ajrore; mbrojtjen e mobilizimit industrial dhe të potencialit ushtarak; dhe mbrojtjen kundër aksioneve ushtarake që paraqesin kërcënim për sigurinë në regjion. CUSRPG përbëhet nga Komiteti i Kryekomandantëve (COSC), një Komitet i Planifikimit Regjional (RPC), një Ekip Punues i Komitetit të Planifikimit Regjional (RPC WT), dhe një Sekretar i vendosur në Uashington. Vështrues nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar i NATO-s (IMS) dhe nga Komandantët Strategjikë të NATO-s (SCs) mund të ftohen të ndjekin takimet e RPC-së. Shefi i Stafit të Mbrojtjes i Kanadasë dhe Kryesuesi i Shteteve të Bashkuara i Shefave të Përbashkët të Shtabeve i përgjigjen Komitetit Ushtarak të NATO-s (MC) për koordinimin e çështjeve të NATO-s për regjionin CANUS. Kjo përfshin përgatitjen dhe aprovimin e planeve për mbrojtjen e regjionit CANUS që i përcillen Kryesuesit të Komitetit Ushtarak të NATO-s; mbajtjen e ndërlidhjes me Kryesuesin e Komitetit Ushtarak, me Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe me agjencitë e tjera të NATO-s sipas kërkesave; dhe mbikëqyrjen e aktiviteteve të trajnimit dhe stërvitjes të NATO-s dhe Partneritetit për Paqe (PfP) në regjionin CANUS.

ZGJERIMI I NATO-S

DHE PRANIMI I ANËTARËVE TË RI TË NATO-S

Qëllimi mbrapa hapjes së Aleancës për anëtarë të rinj është të shtojë stabilitetin në Evropë në tërësi, e jo të zgjerojë ndikimin dhe aftësitë ushtarake të NATO-s apo të ndërrojë pozicionin e saj themelor të mbrojtjes. Garancat e sigurisë kolektive të NATO-s dhe varësimi i saj nga strukturat e forcave shumëkombëshe ofrojnë mjetin më të mirë të arritjes së objektivit të sipërm, mbi bazën e rrezikimeve të përbashkëta, të përgjegjësive të përbashkëta dhe të shpenzimeve të përbashkëta. Hapja e Aleancës dhe pranimi i tre anëtarëve të rinj më 1999, e kombinuar me ndikimin e partneritetit dhe koordinimit në
278

kornizën e programit të Partneriteti për Paqe, lejon fokusin ushtarak të drejtohet nga nevojat e tashme dhe të ardhme. Kjo nënkupton aftësi më mobile dhe fleksibile, të menduara për të lehtësuar përgjigjen më të shpejtë, përforcimin dhe kërkesat e tjera në fushën e menaxhimit të krizës. Vendet anëtare të reja marrin pjesë në shtririjen e plotë të misioneve dhe detyrave të NATO-s. Ato janë të involvuara aktivisht, krahas vendeve të tjera që marrin pjesë në strukturën e integruar të komandës ushtarake, në planifikimin, zhvillimin dhe plotësimin me kuadër të struktuave të forcave të NATO-s. Në Samitin e Madridit në korrik të vitit 1997, Republika Çeke, Hungaria dhe Polonia qenë ftuar t’i fillonin negociatat me Aleancën. Këto u kompletuan dhe Protokolet e Pranimit u nënshkruan nga fundi i vitit 1997. Tri vendet anëtare të reja u pranuan në Aleancë në mars të vitit 1999. Në periudhën e ndërmjeme, paralelisht me procesin politik, punë intensive është ndërmarrë si në vetë vendet ashtu dhe brenda NATO-s për t’u mundësuar forcave çeke, hungareze dhe polake t’i adaptohen rolit të tyre të ardhshëm ashtu që procesi i bashkëngjitjes strukturave ushtarake të Aleancës të mund të menaxhohej me efikasitet. Brifingje parapranuese dhe diskutime u mbajtën për të përgatitur secilin vend për obligimet që do të merrnin me t’u bërë anëtarë të Aleancës dhe për t’i familiarizuar me procedurat dhe praktikën që aplikohen. Këto përgatitje ndihmuan për të definuar pjesëmarrjen në strukturat e NATO-s të secilit vend anëtar të ri, për të themeluar metodat me të cilat do të arrihej integrimi i tyre, dhe për të lehtësuar involvimin e tyre në aktivitetet e Aleancës gjatë periudhës së pranimit.

AKTIVITETET

DHE INICIATIVAT E PËR PAQE

PARTNERITET

Brenda kornizës së përgjithshme të iniciativës së Partneritetit për Paqe, dhe veçanërisht në kontekstin e Planifikimit të Partneritetit dhe Procesit të Vështrimit (PARP), një gamë e gjerë aktivitetesh ushtarake dhe iniciativash janë prezantuar për të forcuar më tej lidhjet midis NATO-s dhe vendeve Partnere të saj. Këto nuk kufizohen në pjesëmarrjen në stërvitjet ushtarake por gjithashtu përfshijnë, për shembull, rastet për të ndjekur kurset në Kolegjin e Mbrojtjes të NATO-s në Romë dhe në Shkollën e NATO-s (SHAPE) në Oberamergau. Kombet e PfP-së janë ftuar gjithashtu të ofrojnë kandidatë për poste sipas aranzhmaneve të përmendura më heret për Elemente të Stafit të Partneritetit për Paqe të vendosur në shtabe të ndryshme ushtarake të NATO-s, me pjesëmarrje të plotë në planifikimin dhe udhëheqjen e aktiviteteve të PfP-së.
279

Oficerët nga vendet e Partneritetit kanë marrë gjithashtu funksione ndërkombëtare brenda Stafit Ushtarak Ndërkombëtar të NATO-s në Celulën e Koordinimit të Partneritetit (PCC) (shih Kapitullin 3). Ekzaminohet gjithashtu fushëveprimi për involvimin e personelit nga vende Partnere në planifikimin e stërvitjeve CJTF, në zhvillimin e konceptit dhe doktrinës dhe të operacioneve, si dhe në shtabet CJTF. Përparimi në zbatimin e shumë prej këtyre masave ka qenë i shpejtë. Rreth 20 vende të Partneritetit morën pjesë në Stërvitjen e Menaxhimit të Krizës të NATO-s të mbajtur nga 12-18 shkurti 1998. Kjo stërvitje e postit të komandës (pra, pa involvuar dislokimin aktual të trupave) ishte menduar të testonte dhe të ushtronte aksione që duhej të ndërmirreshin nga NATO, së bashku me Partnerët e saj, na zbatimin operacionit në mbështetje të paqes me mandat të OKB-së në një situatë hipotetike krize. Një pjesë tjetër e stërvitjes u fokusua në involvimin e vendeve të NATO-s dhe atyre Partnere në përgjigje të katastrofave materiale. Gjatë gjithë këtyre aktiviteteve, si dhe përmes bashkëpunimit në relacion me temat e tjera dhe aktivitetet e identifikuara si Fusha Bashkëpunimit të PfP-së, theksi po vihet mbi transparencën në rritje në relacion me aktivitetet ushtarake dhe shtimin e konsultimit dhe të bashkëpunimit. Në udhëheqjen e stërvitjeve NATO/PfP, për shembull në kontekstin e misioneve të gjurmimit dhe shpëtimit dhe në operacionet humanitare dhe të mbështetjes së paqes, theksi po vihet në kontributin për aftësitë dhe gatishmërinë e vendeve pjesëmarrëse për të ndërmarrë operacione të tilla. Në të njëjtën kohë, kuptimi i ndërsjellë i sistemeve të ndryshme ushtarake dhe i procedurave po shtohet dhe po përforcohet. Ka poashtu një fokus të fortë mbi shumëkombësinë brenda shtabeve ushtarake si dhe në forcat që marrin pjesë në stërvitje. Kjo e ka lehtësuar kalimin në forma më të ndërlikuara të stërvitjeve NATO/PfP duke involvuar nivele më të larta të njësiteve ushtarake. Procesi është provuar të jetë me përfitim të dyanshëm për NATO-n dhe vendet Partnere, duke mundësuar të mirren mësime të çmueshme nga përvoja e punës së bashku në stërvitje të kombinuara.

KONSULTIMI

DHE BASHKËPUNIMI MË I GJERË

Pas Samitit të Madridit në korrik të vitit 1997, si pjesë e procesit të shtimit të konsultimit dhe bashkëpunimit dhe të sjelljes së masave për të rritur transparencën, një numër intstitucionesh të reja u krijuan si në sferën politike ashtu dhe në atë ushtarake.
280

Përveç Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPC), Këshillit të Përhershëm të Parbashkët NATO-Rusi (PJC), dhe Komisionit NATO-Ukrainë (NUC), që operojnë në dimesionin civil, politik dhe që janë përshkruar në kapitujt e mëhershëm, mbahen takime në formate të ndryshme për të menaxhuar anën ushtarake të bashkëpunimit të këtyre institucioneve bilaterale dhe multilaterale. Komiteti Ushtarak i Partneritetit Evro-Atlantik (EAPMC) tash takohet për të diskutuar dhe këmbyer pikëpamje midis të gjitha vendeve të EAPC-së rreth çështjeve ushtarake. Po kështu, për të lehtësuar lidhje më të ngushta në mbështetje të relacionit të veçantë midis NATO-s dhe Rusisë, janë themelaur takime midis Përfaqësuesve Ushtarakë dhe Shefave të Shtabeve nën kujdesin e PJC-së (PJC-MR/CS). Takime të ngjashme mbahen me Ukrainën në nivel të Përfaqësuesve Ushtarakë (MC/PS me Ukrainën) dhe në nivel të Shefave të Shtabeve (MC/CS me Ukrainën). Takimet e Komitetit Ushtarak të Partneritetit Evro-Atlantik (EAPCM) mbahen qoftë në Sesione Plenare, me të gjitha vendet Partnere, ose në Sesion të Kufizuar, me qëllim për t’u fokusuar mbi çështje funksionale dhe regjionale si pjesëmarrja e përbashkët në Operacione në Mbështetje të Paqes. Alternativisht, ato mund të mbahen në Sesione Individuale me një vend të vetëm Partner. Këto takime mbahen ose në nivel të Shefave të Mbrojtjes (CHODs), që normalisht mbahen dy herë në vit për të koinciduar me takimet e CHODs-ve të tjerë që mbahen në Bruksel, ose çdo muaj në nivel të Përfaqësuesve të Përhershëm Ushtarakë. Këto aranzhmane kufizojnë shpeshtësinë dhe shpenzimet e udhëtimeve për Bruksel që secili Shef i Mbrojtjes duhet t’i bëjë. Të gjitha takimet kryesohen nga Kryesuesi i Komitetit Ushtarak të NATO-s. Këshilli i Përhershëm i Përbashkët NATO-Rusi (PJC) në Sesionin Shefa të Shtabit/Shefa të Mbrojtjes (PJC-CS) normalisht takohet së paku dy herë në vit, për të koinciduar me takimin e Komiteteve Ushtarake në Sesion të Shefave të Shtabeve në pranverë dhe vjeshtë të secilit vit. Secila mbledhje ndiqet nga Shefat e Mbrojtjes, Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe përfaqësues ushtarakë të Rusisë. Takimet e PJC-MR-së në Sesion të Përhershëm, që ndiqen nga përfaqësuesit ushtarakë me seli në Bruksel, mund të mbahen më shpesh. Që të dyja, takimet në Sesion Shefash të Mbrojtjes dhe takimet në Sesion të Përhershëm kryesohen së bashku nga tre pëfaqësues, gjegjësisht Kryesuesi i Komitetit Ushtarak, një Shef i Mbrojtjes i NATO-s ose një Përfaqësues Ushtarak i NATO-s me seli në shtabin e NATO-s në Bruksel, dhe Përfaqësuesi Ushtarak i Rusisë. Përfaqësimi i NATO-s në takimet e sipërme është me rotacion ndërmjet vendeve të NATO-s për periudha prej tre muajsh.
281

Gjatë takimeve të të dy niveleve, të Shefave të Mbrojtjes dhe të Përfaqësuesve të Përheshëm, tre kryesuesit e përbashkët gjithashtu ndajnë udhëheqjen për secilën pikë të rendit të ditës. Agjenda për secilën mbledhje përgatitet mbi bazën e pajtimit të themelaur në mënyrë bilaterale midis Stafit Ushtarak Ndërkombëtar të NATO-s dhe përfaqësimit rus, dhe mëpastaj aprovohet nga secili prej tre kryesuesve. Komiteti Ushtarak me Ukrainën takohet në sesion të Shefave të Mbrojtjes së paku dy herë në vit, dhe gjithahtu planifikohet të koincidojë me takimet e tjera që mbahen në të njëjtin nivel. Takimi përfshin Shefat e Mbrojtjes të NATO-s, Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe Përfaqësuesin Ukraninas, dhe kryesohet nga Kryesuesi i Komitetit Ushtarak. Takimet e Komitetit Ushtarak me Ukrainën në nivlel të Përfaqësuesit Ushtarak gjithashtu konvokohen dy herë në vit.

282

KAPITULLI 13

ÇELËSI I KOMITETEVE KRYESORE TË NATO-S DHE I INTITUCIONEVE TË BASHKËPUNIMIT,
PARTNERITETIT DHE DIALOGUT

Çelësi i komiteteve kryesore të NATO-s Çelësi i institucioneve të bashkëpunimit, partneritetit dhe dialogut

ÇELËSI I KOMITETEVE KRYESORE TË NATO-S DHE I INTITUCIONEVE TË BASHKËPUNIMIT,
PARTNERITETIT DHE DIALOGUT

ÇELËSI

I KOMITETEVE KRYESORE TË

NATO-S

Forumet kryesore të konsultimit dhe vendim-marrjes mbështeten nga një strukturë komiteti që siguron që secili komb anëtar të jetë i përfaqësuar në çdo nivel në të gjitha fushat e aktivitetit të NATO-s në të cilat merr pjesë. Disa nga komitetet janë themeluar në ditët e hershme të zhvillimit të NATO-s dhe i kanë kontribuar procesit të vendim-marrjes së Aleancës për shumë vite. Të tjerat janë themeluar së voni në kontekstin e adaptimit të brendshëm dhe të jashtëm të Aleancës, pas fundit të Luftës së Ftohtë dhe mjedisit të ndryshuar të sigurisë në Evropë. Pjesa në vazhdim flet përmbledhtazi për anëtarësinë, kryesimin, rolin, nivelet, strukturën vartëse dhe burimin kryesor të mbështetjes me staf të Komiteteve kryesore të NATO-s. Do vënë re se Sekretari i Përgjithshëm është kryesues titullar i një numri komitetesh të politikës, të cilat kryesohen ose bashkëkryesohen në bazë të përhershme nga zyrtarë seniorë përgjegjës për fushën në fjalë të subjektit. Komitetet grupohen sipas kryesimit të tyre normal, të përhershëm. Lista nuk ndjek prandaj një mostër strukturale apo hierarkike rigjide. Burimi kryesor i mbështetjes në komitetet gjegjëse është Divizioni apo Drejtorati i Stafit Ndërkombëtar me përgjegjësinë primare për fushën në fjalë të subjektit. Shumica e komiteteve marrin mbështetje administrative, procedurale dhe praktike nga Sekretariati Ekzekutiv. Shumë prej komiteteve gjithashtu mbështeten nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar. Përshkrimet përmbledhëse nuk duhet të ngatërrohen me termat e referencës në detaje për secilin komitet, që aprovohen nga organi prindor në kohën e themelimit. Të gjitha komitetet e NATO-s marrin vendime ose formulojnë rekomandime për autoritetet më të larta në bazë të këmbimeve të informacionit dhe të konsultimeve që çojnë në konsensus. Nuk ka votim apo vendim me shumicë. SHËNIM: Komiteti Ushtarak i NATO-s është vartës ndaj Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes por ka status
285

special si autoritet senior ushtarak në NATO. Roli i Komitetit Ushtarak përshkruhet në Kapitullin 11. Komiteti Ushtarak dhe shumica e komiteteve të dhëna në listën më poshtë gjithashtu takohen rregullisht me përfaqësuesit e shteteve Partnere të përfshira në Këshillin e Partneritetit Evro-Atlantik.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Këshilli i Atlantikut të Veriut (NAC) Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes (DPC) Grupi i Planifikimit Bërthamor (NPG) Komiteti Ushtarak (MC) Grupi Punues Ekzekutiv (EWG) Task Forca e Nivelit të Lartë mbi Kontrollin e Armëve Konvencionale (HLTF) Komiteti i Përbashkët mbi Përhapjen (e armatimit) (JCP) Komiteti i Përhershëm Politik-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe (PMSC/PfP) Komiteti i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC)

10. Bordi i NATO-s i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit (C3) (NC3B) 11. Sistemi i Komandës dhe Kontrollit Ajror i NATO-s (ACCS) 12. Komiteti Politik në Nivel Senior (SPC) 13. Grupi Këshillues i Politikës Atlantike (APAG) 14. Komiteti Politik (PC) 15. Grupi i Bashkëpunimit Mesdhetar (MCG) 16. Grupi Senior Politik-Ushtarak mbi Përhapjen (e armatimit) (SGP) 17. Komiteti Koordinues i Verifikimit (VCC) 18. Grupi i Koordinimit të Politikës (PCG) 19. Komiteti i Vështrimit të Mbrojtjes (DRC) 20. Konferenca e Drejtorëve të Armatimit Kombëtar (CNAD) 21. Komiteti i NATO-s për Standardizim (NCS) 22. Komiteti i Infrastrukturës
286

23. Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile (SCEPC) 24. Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC) 25. Komiteti i Shkencës (SCOM) 26. Komiteti mbi Sfidat e Shoqërisë Moderne (CCMS) 27. Komitetet e Buxhetit Civil dhe Ushtarak (CBC/MBC) 28. Bordi Senior i Resurseve (SRB) 29. Grupi Senior i Mbrojtjes mbi Përhapjen (e armatimit) (DGP) 30. Grupi i Nivelit të Lartë (NPG/HLG) 31. Komiteti Ekonomik (EC) 32. Komiteti mbi Informimin dhe Marrëdhëniet Kulturore (CICR) 33. Operacionet e Këshillit dhe Komiteti i Stërvitjeve (COEC) 34. Komiteti i NATO-s i Menaxhimit të Trafikut Ajror (NATMC) 35. Bordi i Drejtorëve i Organizatës së Menaxhmentit të Gypave në Evropën Qendrore (CEPMO BOD) 36. Komiteti i Gypave i NATO-s (NPC) 37. Komiteti i Sigurisë i NATO-s (NSC) 38. Komiteti Special 39. Komiteti i Arkivit

287

1. Këshilli i Atlantikut të Veriut (NAC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Sektretari i Përgjithshëm. Autoritet kryesor vendim-marrës i Aleancës së Atlantikut themeluar nga Traktati i Atlantikut të Veriut, i mveshur me autoritetin për të ngritur “organe të tilla degëzuese që mund të jenë të nevojshme” për qëllimin e zbatimit të Traktatit. I përhershëm (Përfaqësuesit/Ambasadorët e Përhershëm). Ministror (Ministrat e Jashtëm dhe/ose të Mbrojtjes). Samit (Krerët e Shteteve dhe Qeverive). Këshilli mbështetet nga një numër i madh komitetesh që mbulojnë një gamë të gjerë të aktiviteteve të Aleancës. Të gjitha Divizionet dhe Zyrat e Pavarura të Stafit Ndërkombëtar mbështetin punën e Këshillit drejtpërsëdrejti ose tërthorazi. Roli i Këshillit si organ përgjegjës për përmbushjen e objektivave të Traktatit ka përfshirë krijimin e një numri agjencish dhe organizatash që gjithashtu e mbështetin punën e tij në fusha të specializuara.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

2. Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes (DPC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
288

Vendet anëtare që marrin pjesë në strukturën e integruar ushtarake të NATO-s (të gjitha vendet anëtare përveç Francës). Sekretari i Përgjithshëm. Autoritet kryesor vendim-marrës mbi çështje që lidhen me strukturën e integruar ushtarake të NATO-s. I përhershëm (Përfaqësuesit/Ambasadorët e Përhershëm). Ministror (Ministrat e Mbrojtjes). Komiteti i Vështrimit të Mbrojtjes.

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe i Operacioneve; Sekretariati Ekzekutiv.

3. Grupi i Planifikimit Bërthamor (NPG)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare përveç Francës. Sekretari i Përgjithshëm. Autoritet kryesor vendim-marrës mbi çështje që lidhen me politikën bërthamore të Aleancës. Ministrat e Mbrojtjes, Përfaqësuesit e Përhershëm. Grupi i Nivelit të Lartë (HLG), Grupi i Stafit NPG.

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe i Operacioneve; Sekretariati Ekzekutiv.

4. Komiteti ushtarak (MC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Të gjitha vendet anëtare. Kryesuesi i Komitetit Ushtarak. Autoritet senior i NATO-s nën autoritetin e përgjithshëm të Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes. Kryekomandantët/Shefat e Mbrojtjes, Përfaqësuesit Kombëtarë Ushtarakë. Grupet Punuese të Komitetit Ushtarak. Një numër organesh të përbashkëta civile dhe ushtarake gjithashtu i raportojnë Komitetit Ushtarak si dhe Këshillit dhe Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes. Stafi Ushtarak Ndërkombëtar.

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

289

5. Grupi Punues Ekzekutiv (EWG)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm: Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm, Planifikimi i Mbrojtjes dhe Operacioneve. Organ këshillues senior i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve të mbrojtjes që u përket 19 vendeve anëtare dhe relacioneve me organizata të tjera si Unioni Evropian Perëndimor (WEU). Këshilltarët e Mbrojtjes të delegacioneve kombëtare. N/A.1

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Planit të Mbrojtjes dhe i Ekzekutimeve; Sekretariati Ekzekutiv.

6. Task Forca e Nivelit të Lartë mbi Kontrollimin e Armëve Konvencionale (HLTF)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm; Kryesi i Detyrës së Kryesuesit të Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm për Çështje Politike. Organ konsultativ dhe këshillues i Ministrave të Jashtëm dhe të Mbrojtjes rreth çështjeve të kontrollit të armëve konvencionale. Ekspertë nga Ministritë e Punëve të Jashtme dhe Ministritë e Mbrojtjes në nivel të Drejtorëve Politikë; të Këshilltarëve Politikë të delegacioneve të NATO-s. HLTF në nivel Deputetësh. Divizioni i Çështjeve Politike (Seksioni i Kontrollimit të Armëve Konvencionale dhe i Koordinimit); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

1

N/A: nuk aplikohet.

290

7. Komiteti i Përbashkët mbi Përhapjen (JCP)

Anëtarët Kryesuesi

Të gjitha vendet anëtare. Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm. Organ senior këshillues që sjell raporte të koordinuara për Këshillin e Atlantikut të Veriut rreth aspekteve politko-ushtarake dhe të mbrojtjes ndaj përhapjes së armëve të shkatërrimit në masë. Anëtarët e Grupit Senior Politiko-Ushtarak mbi Përhapjen (DGP) që takohen në sesion të përbashkët. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv.

8. Komiteti i Përhershëm Politik-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe (PMSC/PfP)
Anëtarët Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm. Kryesuesit e Përhershëm: Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike, Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Planifikim të Mbrojtjes dhe të Operacioneve/Drejtori, Partneriteti i Mbrojtjes dhe Drejtorati i Bashkëpunimit. Organ kryesor i bërjes së politikës dhe organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut për të gjitha aspektet e Partneritetit për Paqe duke përfshirë Procesin e Planifikimit dhe të Vështrimit të PfP-së (PARP). Përfaqësuesit e delegacioneve kombëtare (dy anëtarë për delegacion); anëtarësia ndryshon shpesh varësisht nga temat që diskutohen. N/A.

Kryesuesi

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Çështjeve Politike; Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve; Sekretariati Ekzekutiv.
291

9. Komiteti i Mbrojtjes Ajrore i NATO-s (NADC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm. Këshillon Këshillin e Atlantikut të Veriut dhe EAPC-në rreth të gjitha aspekteve të mbrojtjes ajrore, duke përfshirë mbrojtjen taktike nga raketat. Mbështet harmonizimin e përpjekjeve kombëtare me planifikimin ndëkrombëtar që lidhet me komandën dhe kontrollin ajror dhe të armatimeve të mbrojtjes ajrore. Oficerët seniorë ushtarakë kombëtarë ose ekzekutivë të involvuar në menaxhimin dhe politikën që lidhen me mbrojtjen ajrore apo me sistemet e komandës dhe kon trollit. Përfaqësuesit e Mbrojtjes Ajrore (ADREPS); Panoja mbi Armët e Mbrojtjes Ajrore (PADW); Panoja mbi Filozofinë e Mbrojtjes Ajrore (PADP): Grupi Ndërlidhës i Stafit për Paralajmërim të Hershëm (EWISG); Përfaqësuesit Partnerë të Mbrojtjes Ajrore (PADREPS). Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes (Drejtorati i Mbrojtjes Ajrore dhe i Menaxhmentit të Hapësirës Ajrore); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

292

10. Bordi i NATO-s i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit (NC3B)
Anëtarët Kryesuesi Kryesuei i Përhershëm Bashkë ViceKryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes. Drejtori, Stafi C3 i Shtabit të NATO-s dhe një Bashkë Vice-Kryesues i zgjedhur. Organ senior shumëkombësh që vepron në emër të dhe i përgjigjet Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes rreth të gjitha çështjeve që lidhen me Konsultimin, Komandën dhe Kontrollin (C3) në gjithë Organizatën. Bordi C3 bashkon 2 përfaqësues seniorë nga secili komb i involvuar në menaxhmentin dhe politikën e Sistemeve të Komunikimit dhe Informacionit (CIS) në mbështetje të C3, në gjendje të marrë parasysh përgjegjësitë funksionale me shtrirje të gjerë të Bordit; 1 përfaqësues nga Komiteti Ushtarak; 1 përfaqsues nga secila Komandë Strategjike; 1 përfaqësues nga këto komitete të NATO-s: CNAD, SCEPC/CCPC, COEC, NADC, NACMO BOD, NAPMO BOD, NSC, SRB, PMSC, NCS dhe RTB; Menaxheri i Përgjithshëm, NC3A dhe Kontrollori, NACOSA. Grupi i Përfaqësuesve Kombëtarë C3 që vepron si Bord në sesion të përhershëm, grupet punuese dhe nënkomitetet + 8 nënkomitete me nënstrukturën e tyre të grupeve punuese, nëngrupet dhe grupet ad hoc (Kërkesat dhe Konceptet e C3 të Përbashkët (JRCSC-SC/1); Ndëroperueshmëria (ISC-SC/2); Menaxhmenti i Frekuencave (FMSC-SC/3); INFOSEC (INFOSECSC-SC/4); Sistemet e Informimit (ISSC-SC/5); Rrjeti i Komunikimeve (CNSC-SC/6); Identifikimi (IDENTSC-SC/7); dhe Navigacioni (NAVSC-SC/8)). Stafi C3 i Shtabit të NATO-s (NHQC3S); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar.

293

11. Sistemi i Komandës dhe Kontrollit Ajror i NATO-s (ACCS) Organizata e Menaxhmentit (NACMO) Bordi i Drejtorëve
17 vende pjesëmarrëse (vendet anëtare të NATO-s me përjashtim të Islandës dhe Luksemburgut). Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm. Kryesuesi Kombëtar (Vice Kryesuesi i Komitetit të Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC)). Siguron planifikimin dhe zbatimin e Komandës Ajrore të NATO-s dhe të Programit të Sistemit të Kontrollit. Oficerë seniorë ushtarakë kombëtarë ose ekzekutivë të involvuar në menaxhmentin e mbrojtjes ajrore ose të komandës ajrore dhe të sistemeve të kontrollit. Komiteti Këshillues ACCS. Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes (Drejtorati i Mbrojtjes Ajrore dhe i Menaxhmentit të Hapësirës Ajrore); Sekretariati Ekzekutiv.

Anëtarët

Kryesuesi

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

12. Komiteti Politik në Nivel Senior (SPC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Orga senior këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve politike dhe politiko-ushtarake. Përforcohet me ekspertë kur merret me disa çështje (SPC(R)). Zëvendës Përfaqësuesit e Përhershëm. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
294

Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv dhe Divizionet e tjera IS/Zyrat sipas kërkesës.

13. Grupi Këshillues i Politikës së Atlantikut (APAG)

Anëtarët Kryesuesi Roli

Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm i Çështjeve Politike. Organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut, i ngarkuar për të ekzaminuar porjeksionet relevante të politikës së sigurisë me shikim afatgjatë. Përfaqësuesit kombëtarë në nivelin e Drejtorëve Politikë, që veprojnë në cilësinë e ekspertëve individualë. APAG takohet një herë në vit, me pjesëmarrje të vendeve Partnere. N/A.

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Çështjeve Politike.

14. Komiteti Politik (PC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve politike. Këshilltarët Politikë të delegacioneve kombëtare, të përforcuar sipas kërkesës me ekspertë. N/A.

Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv.

295

15. Grupi i Bashkëpunimit Mesdhetar (MCG)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Kryesi i Detyrës së Kryesuesit: Ndihmës Sekretari i Përgjigjshëm dhe Drejtori, Drejtorati Politik. Organ Këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve të Dialogut Mesdhetar. Këshilltarët Politikë të delegacioneve të NATO-s. Gjithashtu takohet me përfaqësues të Vendeve të Dialogut Mesdhetar. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv.

16. Grupi Senior Politiko-Ushtarak mbi Përhapjen (SGP)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
296

Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Organ senior këshillues rreth aspekteve politko-ushtarake të përhapjes së armëve të shkatërrimit në masë. Zyrtarë seniorë kombëtarë përgjegjës për çështje politike dhe të sigurisë që lidhen me mospërhapjen. Gjithashtu takohet me Grupin Senior të Mbrojtjes mbi Përhapjen (DGP) duke u bërë Komiteti i Përbashkët mbi Përhapjen (JCP). Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv.

17. Komiteti Koordinues i Verifikimit (VCC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Kryesi i Detyrës së Kryesuesit: Udhëheqësi, Sektori Koordinues i Verifikimit dhe Zbatimit. Organ kryesor për vendime mbi çështje të zbatimit të kontrollit dhe të koordinimit të verifikimit të armëve kon vencionale. Sesionet plenare, Grupet Punuese, Grupet e Ekspertëve, Seminaret/Puna në Grupe me ekspertë nga Ministritë e Punëve të Jashtme dhe Ministritë e Mbrojtjes, ekspertët nga Njësitë e Verifikimit, Sekretarët e Delegacioneve. N/A. Divizioni i Çështjeve Politike (Sektori i Koordinimit të Kontrollit të Armeve Konvencionale); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

18. Grupi i Koordinimit të Politikës (PCG)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Planifikim të Mbrojtjes dhe Operacioneve. Forum kryesor për konsultim dhe organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut mbi çështje politiko-ushtarake (duke përfshirë opercionet e paqeruatjtjes, zhvillimin e konceptit të Task Forcës së Përbashkët të Kombinuar (CJTF), dhe vështrimin e Konceptit Strategjik të NATO-s). Zëvendës Përfaqësuesit e Përhershëm dhe Përfaqësuesit Ushtarakë kombëtarë. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve; Sekretariati Ekzekutiv.
297

19. Komiteti i Vështrimit të Mbrojtjes (DRC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare përveç Francës. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm, Planifikimi i Mbrojtjes dhe Operacioneve. Komitet senior këshillues i Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes rreth planifikimit të forcave dhe çështjeve të tjera që lidhen me strukturën e integruar ushtarake. Këshilltarë të Mbrojtjes të delegacioneve kombëtare. Grupi Punues DRC.

Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve; Sekretariati Ekzekutiv.

20. Konferenca e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve (CNAD)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Sekretari i Përgjithshëm. Kryesues i Përhershëm: Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes. Organ senior nën Këshilin e Atlantikut të Veriut që merret me logjistikën e prodhimit. Mbështet bashkëpunimin e NATO-s për armatime dhe shqyrton aspektet politike, ekonomike dhe teknike të zhvillimit dhe gjetjes së pajisjes për forcat e NATO-s. Drejtorët Kombëtarë të Armatimeve. Përfaqësuesit e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve (NADREPS); Grupi i NATO-s i Armatimeve të Armatës (NAAG); Grupi i NATO-s i Armatimeve të Forcës Ajrore (NAFAG); Grupi i NATO-s i Armatimeve Detare (NNAG); Grupi Këshillues Industrial i NATO-s (NIAG). Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes (Drejtorati i Planifikimit të Armatimeve, i Programeve dhe i Politikës); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
298

21. Komiteti i NATO-s për Standardizim (NCS)
Anëtarët Kryesuesi Bashkëkryesuesi i Përhershëm Roli Të gjitha vendet anëtare. Sekretari i Përgjiththshëm. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes dhe Drejtori i Stafit Ushtarak Ndërkombëtar. Autoritet senior i Aleancës përgjegjës për sigurimin e këshillave të koordinuara për Këshillin e Atlantikut të Veriut mbi çështje të përgjithshme të standardizimit. Zyrtarë seniorë nga kryeqytetet që përfaqësojnë pozicionet e koordinuara kombëtare mbi standardizimin. Grup i Përfaqësuesve NCS (NCSREPs); Grupi i Stafit të Standardizimit të NATO-s (NSSG). NCS, Sekretariati Ekzekutiv NCSREPs, NSSG, Agjencia e Standardizimit të NATO-s (NSA).

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

22. Komiteti i Infrastrukturës
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile. Kryesuesi i Përhershëm: Kontrollor për Programe të Investimit në Siguri. Përgjegjës për zbatimin e Programit të NATO-s për Investim në Siguri, të shoshitur dhe të miratuar nga Bordi Senior i Resurseve dhe të aprovuar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut apo Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes. Këshilltarët e infrastrukturës të delegacioneve kombëtare; përfaqësuesit e Komitetit Ushtarak, Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe Agjencitë e NATO-s. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile.
299

23. Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile (SCEPC)
Anëtarët Të gjitha vendet anëtare. Sekretari i Përgjithshëm. Kryesuesi i Përhershëm: Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile/Drejtori, Drejtorati i Planifikimit të Emergjencës Civile. Organ senior i politikës dhe këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut mbi planifikimin e emergjencës civile dhe çështje të ndihmës në rast katastrofe. Përgjegjës për drejtim të politikës dhe koordinim të Komiteteve dhe Bordeve të Planifikimit. Zyrtarë seniorë nga kryeqytetet me përgjegjësi për aktivitetet e koordinimit të emergjencës civile/përfaqë suesit nga delegacionet kombëtare. Bordet e Planifikimit dhe Koordinimit (Bartja Oqeanike, Transporti Evropian i Sipërfaqës Tokësore, Aviacioni Civil, Ushqimi dhe Bujqësia, Gatishmëria Industriale, Planifikimi i Naftës (i fjetur), Planifikimi i Komunikimeve Civile, Mbrojtja Civile, Planifikimi Mjekësor). Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile (Drejtorati i Planifikimit të Emergjencës Civile); Sekretariati Ekzekutiv.

Kryesuesi

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

300

24. Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC)
Anëtarët Të gjitha vendet anëtare. Sekretari i Përgjithshëm. Kryesuesit e Përhershëm: Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile dhe Zëvendës Kryesuesi i Komitetit Ushtarak. Organ senior që këshillon Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes dhe Komitetin Ushtarak rreth çështjeve të logjistikës së konsumatorit. Organ i përbashkët civil/ushtarak përgjegjës për vlerësimin e kërkesave të logjistikës së konsumatorit të Aleancës dhe për sigurimin e mbështetjes adekuate logjistike të forcave të NATO-s. SNLC ka përgjegjësinë primare, në emër të Këshillit, për koordinimin e punëve në gjithë spektrin e logjistikës me organet e tjera të NATO-s të logjistikës. Zyrtarë seniorë kombëtarë, civil dhe ushtarakë me përgjegjësi për çështje të logjistikës së konsumatorit në vendet anëtare. Takimi i Stafit Logjistik SNLC; Grupi Këshillues për Lëvizje dhe Transport. Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile (Logjistika (Elementi IS)). Divizioni i Logjistikës, Armatimeve dhe Resurseve ( IMS).

Kryesuesi

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

301

25. Komiteti i Shkencës (SCOM)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Punë Shkencore dhe të Mjedisit. Autoritet kryesor vendim-marrës për Programin e Shkencës të NATO-s. Ekspertët kombëtarë për Politikën e Shkencës të caktuar nga qeveria dhe organet e pavarura në vendet anëtare. Komiteti i Shkencës cakton një llojshmëri nënkomitetesh, panelesh këshilluese dhe grupesh të përhershme për kryerjen e detyrave të veçanta. Divizioni i Punëve Shkencore dhe të Mjedisit.

26. Komiteti i Sfidave të Shoqërisë Moderne (CCMS)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
302

Të gjitha vendet anëtare. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Punë Shkencore dhe të Mjedisit. Autoritet kryesor vendim-marrës për programin e NATO-s rreth Sfidave të Shoqërisë Moderne. Përfaqësuesit kombëtarë me ekspertizë dhe/ose përgjegjësi për programet e mjedisit në vendet anëtare. Kombet caktojnë përfaqësues në një nënkomitet përgjegjës për stipendione CCMS.

Divizioni i Punëve Shkencore dhe të Mjedisit.

27. Komitetet e Buxhetit Civil dhe Ushtarak (CBC/MBC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Kryesuesi Kombëtar i caktuar mbi bazën e një bazë rotacioni nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Përgjegjës para Këshillit të Atlantikut të Veriut për vlerësimin dhe rekomandimin e buxheteve vjetore për Stafin Ndërkombëtar, Stafin Ushtarak Ndërkombëtar, Komandat kryesore të NATO-s, dhe për Forcën NAEW&C; dhe për vështrimin e ekzekutimit buxhetor. Këshilltarë Financiarë nga delegacionet kombëtare. Komitetet e Buxhetit themelojnë grupe punuese sipas kërkesës. Zyra e Kryesuesit të Komiteteve të Buxhetit, Zyra e Kontrollorit Financiar, Zyra e Menaxhmentit.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

28. Bordi Senior i Resurseve (SRB)
Anëtarët Kryesuesi Roli Të gjitha vendet anëtare. Kryesuesi Kombëtar i zgjedhur me rotacion. Organ senior këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth menaxhmentit të resurseve me financim të për bashkët. Përfaqësuesit kombëtarë, përfaqësuesit e Ushtarak, Komandantët Strategjikë të Kryesuesit e Komitetit të Buxhetit Ushtarak, Infrastrukturës dhe Komiteti i NATO-s Njerëzore për Mbrojtje. N/A. Zyra e Kryesuesit të SRB-së. Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile; Sekretariati Ekzekutiv.
303

Nivelet

Komitetit NATO-s, Komiteti i i Fuqisë

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

29. Grupi Senior i Mbrotjes rreth Përhapjes (së armatimeve) (DGP)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Bashkëkryesimi: një përfaqësues i Amerikës së Veriut, një evropian. Organ senior këshillues mbi aspektet që lidhen me mbrojtjen nga përhapja e armëve të shkatërrimit në masë dhe të sistemeve të dërgimit. Zyrtarë seniorë të NATO-s që merren me çështje të mbrojtjes. Komiteti i Përhershëm DPG (i përbërë nga ekspertë të nivelit të punës); organe të tjera të përkohshme ad hoc sipas kërkesës. Gjithashtu takohet me Grupin Politiko-Ushtarak të Përhapjes (SGP), duke u bërë Komitet i Përbashkët mbi Përhapjen (e armatimeve) (JCP). Divizioni i Çështjeve Politike; Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

30. Grupi i Nivelit të Lartë (HLG)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare përveç Francës. Kryesuesi Kombëtar (Shtetet e Bashkuara). Organ këshillues i Grupit të Planifikimit Bërthamor (NPG). Takohet disa herë në vit për të shqyrtuar aspekte të politikës bërthamore dhe të planifikimit të NATO-s dhe çështje që kanë të bëjnë me ruajtjen, sigurinë, dhe mbijetimin nga armët bërthamore. SHËNIM: HLG ka marrë përsipër funksionet e ish-Grupit të Nivelit Senior për Ruajtjen e Armatimeve (SLWPG) që i jemi referuar në Kapitullin 7. Ekspertët kombëtarë nga kryeqytetet e NATO-s. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
304

Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve (Drejtorati i Politikës Bërthamore).

31. Komiteti Ekonomik (EC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Të gjitha vendet anëtare. Drejtori i Drejtoratit të Ekonomisë. Organ Këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve ekonomike. Përfaqësuesit nga delegacionet e NATO-s (Këshilltarët Ekonomikë). Mbledhjet me përforcim ndiqen nga ekspertë të kryeqyteteve. N/A.

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Divizioni i Çështjeve Politike, Drejtorati i Ekonomisë; Sekretariati Ekzekutiv.

32. Komiteti i Informacionit dhe i Marrëdhënieve Kulturore (CICR)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare. Drejtori i Informacionit dhe Shtypit. Organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve të informacionit dhe shtypit. Përfaqësues nga delegacionet e NATO-s. Mbledhjet e përforcuara ndiqen nga ekspertë nga kryeqytetet. N/A.

Zyra e Informacionit dhe Shtypit; Sekretariati Ekzekutiv.

305

33. Komiteti i Operacioneve të Këshillit dhe Stërvitjeve (COEC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Drejtori, Drejtorati i Menaxhmentit të Krizës dhe Operacioneve, Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve. Forum kryesor për konsultim dhe koordinim të aranzh maneve të menaxhimit të krizës, të procedurave dhe lehtësive, duke përfshirë çështje të komunikimeve, çështje që lidhen me Qendrën e Situatës të NATO-s (SITCEN), dhe me përgatitjen dhe udhëheqjen e stërvitjeve të menaxhimit të krizës. Përfaqësuesit politikë dhe ushtarakë nga delegacionet kombëtare që merren me menaxhimin e krizës dhe stërvitjet. N/A. Divizioni i Planifikimit të Mbrojtjes dhe Operacioneve (Sektori i Operacioneve i Këshillit); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

34. Komiteti i Menaxhimit të Trafikut Ajror të NATO-s (NATMC)
(më parë Komiteti i Koordinimit të Hapësirës Ajrore Evropiane (CEAC)) Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. I zgjedhur (momentalisht Drejtori i Mbrojtjes Ajrore dhe i Menaxhimit të Hapësirës Ajrore, Stafi Ndërkombëtar i NATO-s). Organ senior këshillues rreth çështjeve që lidhen me koordinimin civil/ushtarak të menaxhimit të trafikut ajror. Menaxherë seniorë civil dhe ushtarakë nga kryeqytetet kombëtare. Grupi i Komunikimeve dhe i Navigacionit; Grupi i Vëzhgimit dhe Identifikimit; Grupi i Menaxhimit të Trafikut Ajror. Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes (Drejtorati i Mbrojtjes Ajrore dhe i Menaxhimit të Hapësirës Ajrore); Sekretariati Ekzekutiv.

Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
306

35. Bordi i Drejtorëve i Organizatës së Menaxhimit të Gypave në Evropën Qëndrore (CEPMO BOD)
Shtatë vende anëtare pjesëmarrëse (Belgjika, Kanadaja, Franca, Gjermania, Holanda, Mbretëria e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara). Përfaqësues kombëtar. Organ Drejtues senior për Sistemin e Gypave në Evropën Qendrore (CEPS). Përfaqësuesit e vendeve pjesëmarrëse plus përfaqësuesit e Agjencisë për Menaxhimin e Gypave në Evropën Qendrore (CEPMA). N/A. Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planfikim të Emergjencës Civile (Logjistika (Elementi IS)); Sekretariati Ekzekutiv; Autoritetet Ushtarake të NATO-s (CINCNORTH, AFNORTH).

Anëtarët Kryesuesi Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

36. Komiteti i Gypave i NATO-s (NPC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare. Udhëheqësi, Logjistika (Elementi IS). Organ senior këshillues në NATO rreth logjistikës së kon sumatorit që lidhet me furnzimet ushtarake me naftë. Ekspertë të qeverisë të çështjeve të naftës ushtarake. Grupi Punues në Detyra Speciale, Grupi Punues për Lëndë Djegëse dhe Lubrikantë. Grupi Punues për Përdorimin e Pajisjes për Naftë. Divizioni i Investimit në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile (Logjistika (Elementi IS)); Sekretariati Ekzekutiv; Autoritetet Ushtarake të NATO-s (SHAPE, SACLANT).
307

37. Komiteti i Sigurisë i NATO-s (NSC)
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar Të gjitha vendet anëtare. Drejtori i Zyrës së NATO-s për Siguri (NOS). Organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve që lidhen me Politikën e Sigurisë të NATO-s. Përfaqësuesit kombëtar dhe zyrtarë të sigurisë të dele gacioneve kombëtare. Grupi Punues dhe Siguria ADP.

Zyra e NATO-s e Sigurisë.

38. Komiteti Special
Anëtarët Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar
308

Të gjitha vendet anëtare. Kryesia vjetore me rotacion midis kombeve anëtare. Organ këshillues i Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth çështjeve të spiunazhit dhe të kërcënimeve terroriste apo të lidhura me to që mund të ndikojnë tek Aleanca. Krerët e Shërbimeve të Sigurisë të vendeve anëtare. N/A.

Zyra e NATO-s e Sigurisë.

39. Komiteti i Arkivit
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare. Zëvendës Sekretari Ekzekutiv. Mbajtja e hapit në adaptimin e NATO-s ndaj mjedisit të ri të sigurisë ndërkombëtare pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, dhe në frymën e përkrahjes së transparencës më të madhe, Aleanca ka themeluar një politikë të deklasifikimit dhe të shpalljes publike të dokumenteve të NATO-s me rëndësi historike për qëllime të punës kërkimore. Roli i Komitetit të Arkivit është ta vazhdojë dhe ta zgjerojë programin arkivor (duke përfshirë lehtësitë e qasjes për publikun) dhe për të menaxhuar dhe ruajtur arkivin e mbajtur nga organet civile dhe ushtarake të Aleancës. Zëvendësat e Përfaqësuesve të Përhershëm të përforcuar nga arkivistë kombëtarë. N/A.

Roli

Nivelet Komitetet kryesore vartëse Mbështetja e Stafit Ndërkombëtar

Sekretariati Ekzekutiv, Zyra e Menaxhmentit (Sektori i Arkivit).

309

ÇELËSI I INSTITUCIONEVE TË BASHKËPUNIMIT, PARTNERITETIT DHE DIALOGUT
Pjesa në vazhdim përmbledh anëtarësinë, kryesimin, statusin apo rolin, nivelet dhe strukturat e asocuara, si dhe burimin kryesor të mbështetjes me staf, të institucioneve të Bashkëpunimit dhe Partneritetit. Detaje të mëtejshme lidhur me këto institucione mund të gjenden në Kapitullin 3. • Këshilli i Partneriteti Evro-Atlantik (EAPC) • Këshilli i Përhershëm i Përbashkët NATO-Rusi (PJC) • Komisioni NATO-Ukrainë (NUC) • Grupi i Bashkëpunimit Mesdhetar (MCG)

Këshilli i Partneriteti Evro-Atlantik (EAPC)
Dyzet e gjashtë vende (19 vende anëtare të NATO-s + 27 vende partnere). Sekretari i Përgjithshëm. Themeluar në përputhje me Dokumentin Bazë të EAPC-së të majit 1997. Korniza që mbulon konsultimet politike dhe të sigurisë dhe ato për bashkëpunim të shtuar sipas programit të Partneritetit për Paqe (PfP). Ambasadoriale (Përfaqësuesit e Përhershëm të vendeve anëtare të NATO-s dhe Ambasadorët e vendeve Partnere). Ministrore (Ministrat e Jashtëm dhe të Brendshëm). Samit (Krerët e Shteteve dhe Qeverive). Komitetet vartëse të Këshillit të Atlantikut të Veriut që takohen me vende Partnere pjesëmarrëse në EAPC/PfP. Mbështetet nga Misionet Diplomatike dhe Zyrat e Ndërlidhjes të vendeve të EAPC-së dhe nga stafet e NATO-s. Shumë Divizione dhe Zyra të Stafit Ndërkombëtar dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar mbështetin punën e EAPC-së, drejtpërsëdrejti ose tërthorazi.

Anëtarët Kryesuesi

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e stafit

310

Këshilli i Përhershëm i Përbashkët NATO-Rusi (PJC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare të NATO-s dhe Federata Ruse. Sekretari i Përgjithshëm, Përfaqësuesi i Federatës Ruse dhe një Përfaqësues i një vendi anëtar të NATO-s me bazë rotacioni tre-mujor. Themeluar në përputhje me Aktin Themelues NATO-Rusi të 27 majit 1997. Forum për konsultim, bashkëpunim dhe ndërtim konsensusi midis NATO-s dhe Rusisë. Ambasadoriale. Ministrore (Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes). Samit (Krerët e Shteteve dhe Qeverive). Nuk ka nënstrukturë formale. Ndërkaq, Shefat e Shtabit/Shefat e Mbrojtjes takohen nën kujdesin e PJC-së jo më pak se dy herë në vit. Përfaqësuesit ushtarakë takohen çdo muaj. PJC gjithashtu mbështetet nga një numër grupesh punuese të ekspertëve. Mbështetet nga stafet ruse dhe të NATO-s. Shumë Divizione dhe Zyra të Stafit Ndërkombëtar të NATO-s dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar mbështetin punën e PJC-së drejtpërsëdrejti ose tërthorazi.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e stafit

311

Komisioni NATO-Ukrainë (NUC)
Anëtarët Kryesuesi Të gjitha vendet anëtare të NATO-s, dhe Ukraina. Sekretari i Përgjithshëm. Në përputhje me Kartën NATO-Ukrainë të korrikut të vitit 1997, Këshilli i Atlantikut të Veriut takohet periodikisht me Ukraninën si Komision NATO-Ukrainë, zakonisht jo më pak se dy herë në vit, për të vlerësuar zbatimin e relacionit dhe për të shqyrtuar zhvillimin e tij të mëtejshëm. Ambasadoriale, Ministrore (Ministrat e Jashtëm dhe të Brendshëm), Samit (Krerët e Shteteve dhe Qeverive). Një numër komitetesh seniore të NATO-s takohen rregullisht me Ukrainën, duke përfshirë Komitetin Ushtarak në sesion të Përhershëm ose të Shefave të Shtabeve. NUC gjithashtu mbështetet nga grupe punuese të ekspertëve si Grupi Punues i Përbashkët mbi Reformën e Mbrojtjes. Mbështetet nga stafet e Ukrainës dhe NATO-s. Shumë Divizione dhe Zyra të Stafit Ndërkombëtar dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar mbështetin punën e Komisionit, drejtpërsëdrejti ose tërthorazi.

Roli

Nivelet

Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e stafit

312

Grupi i Bashkëpunimit Mesdhetar (MCG)
Të gjitha vendet anëtare të Aleancës me Algjerinë, Egjiptin, Izraelin, Jordanin, Mauritaninë, Marokon, Tunizinë. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Çështje Politike. Kryesi i Detyrës së Kryesuesit Zëvendës Ndihmësi i Sekretarit të Përgjithshëm dhe Drejtori, Drejtorati Politik. Organ konsultativ rreth çështjeve të Mesdheut. Takimet mbahen në nivel të lartë të Këshilltarëve Politikë me përfaqësuesit e Vendeve të Dialogut Mesdhetar. N/A. Mbështetet nga stafet e vendeve pjesëmarrëse dhe stafet e NATO-s. Shumë Divizione dhe Zyra të Stafit Ndëkombëtar dhe të Stafit Ushtarak Ndëkombëtar mbështetin punën e Grupit, drejtpërsëdrejti ose tërthorazi.

Anëtarët

Kryesuesi Roli Nivelet Komitetet kryesore vartëse

Mbështetja e stafit

313

KAPITULLI 14

ÇELËSI

I ORGANIZATAVE, AGJENCIVE DHE I ORGANEVE TË TJERA VARTËSE

Hyrje Logjistika e Konsumatorit Logjistika e prodhimit dhe pajisjes Standardizimi Planifikimi i emergjencës civile Menaxhimi i trafikut ajror dhe mbrojtja ajrore Paralajmërimi i Hershëm në Fluturim Sistemet e komunikimit dhe të informimit Lufta elektronike Meteorologjia Oqeanografia ushtarake Puna kërkimore dhe teknologjia Shkollimi dhe trajnimi

ÇELËSI

I ORGANIZATAVE, AGJENCIVE DHE I ORGANEVE TË TJERA VARTËSE

HYRJE
Në përgjithësi, organet vartëse të themeluara nga Këshilli i Atlantikut të Veriut, nga Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes, Grupi i Planifikimit Bërthamor apo Komiteti Ushtarak i NATO-s, veprojnë në cilësinë e këshilldhënies, duke ndërmarrë studime të temave të caktuara në bazë të mandateve që u përcillen nga organet e tyre prindore. Roli i tyre përbëhet në radhë të parë nga rekomandimet e bërjes së politikës që mund të përdoren si bazë për vendim-marrje. Mirëpo, një numër organizatash dhe agjencish janë themeluar në kohë të ndryshme për të ndërmarrë detyra specifike. Me seli në kuadër të Shtabit të NATO-s në Bruksel ose në vende të ndryshme anëtare të Aleancës, ato përbëjnë pjesë integrale të strukturës së përgjithshme të NATO-s. Ato sjellin një fokus për punë kërkimore të specializuar dhe këshilla, për zbatimin e vendimeve të Aleancës, për menaxhimin dhe operimin e programeve dhe sistemeve të bashkëpunimit, dhe për shkollim dhe trajnim. Disa nga organet e sipërme janë drejtpërsëdrejti përgjegjëse ndaj një organi prindor, siç është Këshilli i Atlantikut të Veriut apo Komiteti Ushtarak. Të tjerat u raportojnë që të dyve, ose kanë përgjegjësi më të gjera që mund t’i involvojnë në menaxhimin ose mbikëqyrjen e sistemeve apo shërbimeve që u përgjigjen nevojave të Aleancës në tërësi. Në raste të tilla “autoritetet e dhënies së detyrave” të tyre mund t’i përfshijnë Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe pjesët e tjera të strukturës së NATO-s. Shumë nga organizatat të cilave u referohemi në këtë pjesë hynë në kategorinë e Organizatave të NATO-s të Prodhimit dhe Logjistikës të njohura si “NPLOs”. Këto janë organe degëzuese të krijuara brenda kornizës së zbatimit të Traktatit të Atlantikut të Veriut. Secila NPLO e ka të garantuar pavarësinë organizative, administrative dhe financiare nga Këshilli i Atlantikut të Veriut. Detyrat e tyre janë kërkesat kolektive të kombeve pjesëmarrëse në fushat relevante të dizajnit dhe zhvillimit, prodhimit, të mbështetjes operacionale apo të logjistikës, dhe menaxhimit, në përputhje me Kartat e tyre individuale. Anëtarësia e NPLO-ve është e hapur për të gjitha vendet e NATO-s në bazë të Memorandumeve të Mirëkuptimit (MOU) të nënshkruara nga secili vend pjesëmarrës.
317

Në mënyrë tipike, NPLO përbëhet nga një komitet senior i politikës, nga një Bord apo Bord i Drejtorëve (që ndonjëherë quhet Komitet Drejtues) që vepron si organ drejtures dhe është përgjegjës për çuarjen më tej të interesave kolektivë të kombeve anëtare; komitetet vartëse apo grupet punuese të themeluara nga Bordi, me përgjegjësi për aspekte të caktuara të detyrës; dhe një agjenci ekzekutive, që është krahu menaxhues i NPLO-së, që zakonisht udhëhiqet nga një Menaxher i Përgjithshëm. Titulli i përdorur për të përshkruar strukturën e përgjithshme organizative të NPLO-ve zakonisht mbyllet me fjalën “Organizatë” dhe organi menaxhues me fjalën “Agjenci”. Kjo reflektohet në akronimet gjegjëse, që rezultojnë në emra si “NAMSO”, që përshkruan organizatën e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Frunizim si tërësi, dhe “NAMSA” që përshkruan Agjencinë e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim”. Përveç sa u tha më lartë, ka edhe një numër Komitetesh Drejtuese të Projekteve të NATO-s (NPSC) dhe Zyra të Projekteve. Një “Projekt i NATO-s" është një status formal, që i dakordohet një projekti bashkëpunimi rreth armatimeve apo pajisjes që involvon dy apo më shumë kombe të NATO-s, nga Konferenca e Drejtorëve të Armatimeve (CNAD). CNAD është organ senior në NATO përgjegjës për bashkëpunimin në fushën e logjistikës së prodhimit. Çdo Komitet Drejtues i Projektit është subjekt in një marrëveshjeje ndërqeveritare midis vendeve pjesëmarrëse, që lidhet me koordinimin, ekzekutimin dhe mbikëqyrjen e një programi të sigurimit të pajisjes. Të themeluara në përputhje me procedurat e pajtuara të NATO-s për bashkëpunim në aspektet e punës kërkimore, të zhvillimit dhe prodhimit të pajisjes ushtarake, NPSC-të i raportojnë CNAD-së, që i bën vështrim përparimit dhe vendos për vazhdimin, adaptimin apo zvogëlimin e projektit, dhe në raste përkatëse, për themelimin e Zyrës së Projektit. Tani ka rreth 20 Komitete Drejtuese të Projekteve të NATO-s/Zyrës së Projekteve. Këto janë dhënë në listë në fund të Kapitullit1. Pjesët në vijim sjellin informacion më në detaje rreth politikës së komiteteve, organizatave dhe agjencive të përshkruara më lartë në fushat e tyre gjegjëse të specializimit, të grupuara në këto kategori: • Logjistika e Konsumatorit; • Logjistika Prodhuese dhe Pajisja;

1

Përveç Organizatave të NATO-s të Prodhimit dhe Logjistikës, të Komiteteve Drejtuese të Projekteve, të Agjencive dhe organizatave të tjera, ky kapitull përshkruan rolin e një numri komitetesh të politikës që merren me çështje teknike.

318

• Standardizimi; • Planifikimi i emergjencës civile; • Menaxhimi i trafikut ajror, dhe mbrojtja ajrore; • Paralajmërimi i Hershëm në Fluturim; • Sistemet e komunikimit dhe informacionit; • Lufta elektronike; • Meteorologjia; • Oqeanografia ushtarake; • Kërkimi dhe Teknologjia; • Arsimi dhe Trajnimi.

LOGJISTIKA E KONSUMATORIT
Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC)
Komiteti kryesor që merret me logjistikën e konsumatorit, SNLC, takohet nën Kryesimin e e Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s dy herë në vit, në sesione të përbashkëta civile dhe ushtarake. Ka dy bashkë-kryesues të përhershëm, gjegjësisht Ndihmës Sekretarin e Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile, dhe Zëvendës Kryesuesin e Komitetit Ushtarak. Konferenca u raporton bashkë Këshillit dhe Komitetit Ushtarak, duke reflektuar varësinë e logjistikës së konsumatorit si nga faktorët civilë ashtu dhe ushtarakë. Anëtarësia e Konferencës rrjedh nga përfaqësuesit seniorë kombëtarë civilë dhe ushtarakë të Ministrive të Mbrojtjes apo të organeve ekuivalente me përgjegjësi ndaj aspekteve të konsumatorit të logjistikës në vendet anëtare. Përfaqësuesit e Komandave Strategjike, Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim (NAMSA), Agjencia e Standardizimit e NATO-s (NSA), Komiteti i Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore në NATO (COMEDS) dhe sektorë të tjerë të Stafit të Shtabit të NATO-s gjithashtu marrin pjesë në punën e konferencës. Mandati i përgjithshëm i SNLC-së është t’u adresohet çështjeve të logjistikës së konsumatorit me pikëpamje të shtimit të përformansës, efikasitetit, qëndrueshmërisë dhe efektivitetit në betejë të forcave të Aleancës dhe për të ushtruar, në emër të Këshillit, një autoritet
319

koordinues gjithpërfshirës mbi gjithë spektrin e logjistikës përballë komiteteve të tjera të logjistikës dhe organeve të NATO-s.

Organizata e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim (NAMSO)
Organizata e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim sjell strukturën për mbështetje logjistike të sistemeve të zgjedhura të armatimit në inventaret kombëtare të dy a më shumë kombeve të NATO-s,, përmes gjetjes dhe furnizimit të rëndomtë të pjesëve rezervë, dhe për ofrimin e mirëmbajtjes dhe të shërbimeve të riparimit.

Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim (NAMSA)
Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim është dora ekzekutive e NAMSO-së. Detyra e saj është të sjellë shërbime logjistike në mbështetje të sistemeve të armatimit dhe pajisjes që mbahen të përbashkëta nga kombet e NATO-s, për të mbështetur gatishmërinë e materialeve dhe pajisjes luftarake, për të përmirësuar efiçiencën e operacioneve logjistike dhe për të ndikuar në kursime përmes realizimit të konsoliduar në fushat e furnizimit, mirëmbajtjes, kalibrimit, sistemimit, transportit, mbështetjes teknike, të shërbimeve xheniere dhe të menaxhimit të konfiguracionit. Menaxhimi i materialeve moderne të luftës dhe teknikat e sistemiti të zhvilluara nga NAMSA përfshijnë skemën e Mbajtjes së Mallit dhe të Kërkesave të Këmbimit të Aseteve, të njohur si SHARE (shih Kapitullin 8) dhe Menaxhimin e Artikujve të Materialit të Përbashkët të Luftës (COMMIT). NAMSA gjithashtu siguron mbështetje për Grupin e Drejtorëve Kombëtarë të Kodifikimit, i cili e menaxhon Sistemin e Kodifikimit të NATO-s (NCS) për Konferencën e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve (CNAD); dhe mbështetjen logjistike për forcat e NATO-s të dislokuara në Bosnjë e Hercegovinë (SFOR) dhe Kosovë (KFOR). Informacion i mëtejshëm mund të merret nga: NATO Maintenance and Supply Agency (NAMSA) (Agjencia e NATO-s për Mirëmbajtje dhe Furnizim) 8302 Capellen Luxembourg Tel: 352 30 631 Faksi: 352 30 87 21

320

Sistemi i Gypave i NATO-s (NPS)
Sistemi i Gypave i NATO-s përbëhet prej nëntë deponimeve të ndara ushtarake dhe të sistemeve të shpërndarjes për lëndë djegëse dhe lubrikantë, dhe është menduar për t’u siguruar se kërkesat e NATO-s për prodhime të naftës dhe për shpërndarjen e tyre mund të plotësohen në çdo kohë. Sistemi përbëhet nga një numër i sistemeve të gypave të një kombi të vetëm që mbulojnë Italinë, Greqinë, Norvegjinë, Portugalinë, Turqinë (dy sisteme të ndara, Lindje dhe Perëndim), dhe Mbretërinë e Bashkuar; dhe nga dy sisteme multinacionale, gjegjësisht Sistemi i Gypave të Evropës Veriore (që gjendet në Danimarkë dhe Gjermani) dhe Sistemi i Gypave i Evropës Qendrore, që mbulon Belgjikën, Francën, Gjermaninë, Luksemburgun dhe Holandën. NPS në tërësi shtrihet nëpër dymbëdhjetë kombe të NATO-s dhe ka rreth 11 500 kilometra gypa, që lidhin depotë e magazinimit, bazat ajrore, aeroportet civile, pikat e karburanteve, rafineritë dhe pikat hyrëse.

Sistemi i Gypave i Evropës Qendrore (CEPS)
Sistemi i Gypave i Evropës Qendrore është më i madhi i sistemeve të gypave të NATO-s dhe përdoret nga tetë vende nikoqire apo kombe përdoruese (Belgjika, Kanadaja, Franca, Gjermania, Luksemburgu, Holanda, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.

Komiteti i Gypave i NATO-s (NPC)
I kryesuar nga Drejtuesi, Logjistika (Elementi IS), NPC është organi kryesor këshillues mbi logjistikën e konsumatorit që lidhet me petroleumin. Vepron për Këshillin e Atlantikut të Veriut, në konsultim me Autoritetet Ushtarake të NATO-s dhe me organet e tjera relevante, rreth të gjitha çështjeve që lidhen me interesat e përgjithshëm të NATO-s lidhur me lëndët djegëse ushtarake, lubrikantët dhe prodhimet e pajisjet që shkojnë me to, dhe në mbikëqyrjen e Sistemit të Gypave të NATO-s.

Organizata e Menaxhimit të Gypave të Evropës Qendrore (CEPMO)
CEPMO kapërthen organin udhëheqës, Bordin e Drejtorëve në të cilin përfaqësohet secili vend anëtar i NATO-s që merr pjesë në sistem, dhe vetë Sistemin e Gypave të Evropës Qendrore (CEPS). Përfaqësuesit e Autoriteteve të NATO-s si dhe Menaxheri i Përgjithshëm i Agjencisë së Menaxhimit të Gypave të Evropës Qendrore gjithashtu marrin pjesë në Bord.
321

Agjencia e Menaxhimit të gypave të Evropës Qendrore (CEPMA)
CEPMA është përgjegjëse për operim 24-orësh të Sistemit të Gypave të Evropës Qendrore dhe për shërbimet e rezervave dhe të shpërndarjes. Informacion i mëtejshëm mbi strukturën e organizatës dhe të menaxhimit të Sistemit të Gypave të Evropës Qendrore mund të merret nga: Central Europe Pipeline Management Agency (CEPMA) (Agjencia eMenaxhimit të Gypave të Evropës Qendrore) BP 552 78005 Versailles France Tel: 33 1 3924 4900 Faksi: 33 1 3955 6539

Komiteti i Shefave të Shërbimeve Mjekësore Ushtarake në NATO (COMEDS)
Komiteti i Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore në NATO përbëhet nga autoritetet seniore ushtarake mjekësore të vendeve anëtare. Ai vepron si pikë qendrore për zhvillimin dhe koordinimin e çështjeve të mjekësisë ushtarake dhe për dhënien e këshillave mjekësore Komitetit Ushtarak të NATO-s. Historikisht çështjet mjekësore brenda NATO-s janë konsideruar në mënyrë strikte si përgjegjësi kombëtare. Gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së Aleancës, nuk ka pasur prandaj kërkesë për themelimin e një autoriteti të lartë mjekësor ushtarak brenda NATO-s. Misionet e reja të NATO-s dhe konceptet e operacioneve vendosin theks gjithnjë e më të madh mbi operacionet e përbashkëta ushtarake, duke shtuar rëndësinë e koordinimit të mbështetjes mjekësore në paqeruajte, ndihmë në rast katastrofe dhe operacione humanitare. Komiteti i Shefave të Shërbimeve Ushtarake Mjekësore në NATO u themelua më 1994 për këtë qëllim. Kryesuesi dhe Sekretari i COMEDS-së jepen nga Belgjika, dhe Sekretariati është i vendosur në kuadër të Zyrës Belge të Gjeneral Mjekut në Bruksel. I përbërë nga Gjeneral Mjekë të kombeve të Aleancës plus Këshilltarë Mjekësorë të Komandave Strategjike të NATO-s (SHAPE dhe ACLANT), një përfaqësues i Agjencisë së Standardizimit të NATO-s, kryesuesit të Komitetit Mjekësor të Përbashkët, një përfaqësue nga Komiteti Ushtarak, dhe një përfaqësues nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar, COMEDS takohet dy herë në vit në Sesion Plenar dhe i raporton një herë në vit Komitetit Ushtarak.
322

Nga vitit 2001, Gjeneralë Mjekët e Kombeve Partnere janë ftuar të marrin pjesë në Takimin Plenar të COMEDS-it në formatin EAPC. Objektivat e COMEDS-it përfshijnë përmirësimin dhe zgjerimin e aranzhmaneve midis vendeve anëtare për koordinim, standardizim dhe ndëroperueshmëri në fushën e mjekësisë; dhe përmirësimin e këmbimit të informacionit që lidhet me aspektet organizative, operacionale dhe procedurale të shërbimeve mjekësore ushtarake në vendet e NATO-s dhe ato Partnere. Nga viti 1997, vendet e PfP-së janë ftuar për të marrë pjesë plotësisht në punën e shumicës së Grupeve Punuese të COMEDS-it, dhe që nga viti 1996, edhe në seminarin mjekësor COMEDS/PfP. Ky tani është inkorporuar në Takimet Plenare të COMEDS-it. Puna e COMEDS-it koordinohet me organet e tjera të NATO-s me përgjegjësi në fushën e mjekësisë, duke përfshirë Agjencinë e NATO-s për Standardizim (NSA), Komitetin e Përbashkët Mjekësor (JMC), Këshilltarët Mjekësorë të Komandave Strategjike të NATO-s, Faktorët Njerëzorë dhe Panelën Mjekësore të Organizatës për Punë Kërkimore dhe Teknologji (HFM/RTO), Qendrën e Armëve për Shkatërrim në Masë (WMD) dhe oficerin e stafit mjekësor të IMS-së. Kryesuesi i JMC-së dhe Kryesuesi i Grupit Punues të Përgjithshëm Mjekësor të MAS-së ndjekin sesionet plenare të COMEDS-it si vështrues. Për ta ndihmuar në kryerjen e detyrave, COMEDS-i ka këto nëntë grupe punuese vartëse, prej të cilave secila takohet së paku një herë në vit: Strukturat Mjekësore Ushtarake, Operacionet dhe Procedurat; Mjekësia Ushtarake Parandaluese; Mjekësia e Emergjencës; Psikiatria Ushtarake; Shërbimi Dentar; Farmacia Mjekësore dhe Materiali Mjekësor i Luftës; Bashkëpunimi dhe Koordinimi në Punën Kërkimore Mjekësore; Higjiena e Ushqimit, Teknologjia e Ushqimit, dhe Mjekësia Veterinare; Trajnimi Mjekësor.

323

Informacion i mëtejshëm mund të merret nga: COMEDS (Oficeri i Stafit Mjekësor) c/o Medical Staff Officer Logistics, Armaments and Resource Division International Military Staff NATO 1110 Brussels - Belgium Tel: 32 2 707 5551 Faksi: 32 2 707 4117 COMEDS Etat-major du Service Médical Quartier Reine Elisabeth Rue d’Evere 1140 Brussels Belgium

Faksi: 32 2 701 3071

LOGJISTIKE

E PRODHIMIT DHE PAJISJES

Konferenca e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve (CNAD)
Pjesa më e madhe e punës kolaborative të ndërmarrë brenda NATO-s për të identifikuar mundësitë për kolaboracion në punën kërkimore, për zhvillim dhe prodhim të pajisjes ushtarake dhe të sistemeve të armëve për forcat e armatosura, bëhet nën kujdesin e CNAD-së. Konferenca takohet në sesion plenar dy herë në vit nën Kryesimin e Sekretarit të Përgjithshëm. Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështje të Mbrojtjes është Kryesues i përhershëm. CNAD bashkon zyrtarët seniorë me përgjegjësi për arrijte të mbrojtjes në kombet anëtare, përfaqësuesit nga Komiteti Ushtarak dhe Komandat Strategjike të NATO-s, Kryesuesit e Grupeve Kryesore të CNAD-së, dhe autoritetet e tjera civile dhe ushtarake për aspekte të ndryshme të logjistikës së prodhimit.

Organizimi i CNAD-së
Përfaqësuesit e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve (NADREPS), brenda delegacioneve kombëtare të vendeve anëtare, ndërmarrin detyrat rutinore të CNAD-së dhe drejtojnë punën e Grupeve. Nënstruktura e CNAD-së përbëhet nga: • grupet, nëngrupet dhe grupet punuese përgjegjëse ndaj tri Grupeve Kryesore të Armatimeve të CNAD-së (Grupi i Armatimeve Detare të NATO-s (NNAG); Grupi i Armatimeve të Forcës Ajrore të NATO-s
324

(NAFAG); Grupi i Armatimeve të Armatës së NATO-s (NAAG)); dhe Grupi i NATO-s i Praktikave të Arritjes; • Grupi Këshillues Industrial i NATO-s - (NIAG); • Grupet Ad Hoc të CNAD-së përgjegjëse për projekte speciale të armatimeve (p.sh. Komiteti Drejtues i Aleancës për Njohje Terreni); • Grupet e Partneritetit të CNAD-së (Grupi i Drejtorëve Kombëtarë mbi Kodifikimin; Grupi i Ekspertëve mbi Sigurinë e Transportimit dhe Magazinimit të Municionit Ushtarak dhe Eksploziveve; Grupi mbi Standardizimin e Materialit të Luftës dhe Praktiva Xheniere; dhe Grupi mbi Sigurinë dhe Përshtatshmërinë për Shërbim të Municioneve dhe Eksploziveve); • Komiteti Vështrues i Armatimeve Konvencionale i NATO-s (NCARC) i përbërë nga përfaqësues nga stafet e Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve dhe nga Shefat e Mbrojtjes si dhe nga përfaqësues të Autoriteteve Ushtarake të NATO-s. Është përgjegjës para CNAD-së për menaxhimin e Sistemit të Planifikimit të Armatimeve Konvencionale (CAPS).

Sistemi i Dizajnit të Mrojtjes Ajrore të NATO-s me Largësi të Mesme Shtrirjeje dhe Agjencia për Zhvillim, Prodhim dhe Menaxhim të Logjistikës (NAMEADSMA)
Informacion i mëtejshëm: NAMEADSMA Building 1 620 Discovery Drive Suite 300 Huntsville, AC 35806, USA Tel: 1 205 922 3972 Faksi: 1 205 922 3900

325

Agjencia për Zhvillimin, Prodhimin dhe Menaxhimin Logjistik të Aeroplanëve të NATO-s të tipit EF 2000 dhe TORNADO (NETMA)
NETMA zëvendëson ish-Agjencinë e NATO-s për Zhvillimin dhe Menaxhimin e Prodhimit të Aeroplanëve Shumërolesh Luftarakë (NAMMA) dhe Agjencinë e NATO-s për Zvillimin e Prodhimit EFA dhe të Menaxhimit të Logjistikës (NEFMA), dhe është përgjegjëse për zhvillimin dhe prodhimin e përbashkët dhe Aeroplanëve Luftarakë Evropianë të NATO-s dhe MRCA-në e NATO-s (Tornado). Informacion i mëtejshëm: NETMA Insel Kammerstr. 12 + 14 Postfach 1302 82008 Unterhaching Germany Tel: 49 89 666 800 Faksi: 49 89 666 80555\6

Agjencia e NATO-s e Menaxhmentit për Planifikim dhe Zhvillim Prodhim dhe Logjistike të Helikopterëve (NAHEMA)
Informacion i mëtejshëm: NAHEMA Le Quatuor Bâtiment A 42 Route de Galice 13082 Aix-en-Provence Cedex 2 France Tel: 33 42 95 92 00 Faksi: 33 42 64 30 50

326

Zyra e Menaxhmentit HAWK e NATO-s (NHMO)
NHMO është përgjegjëse për programet përmirësuese për sistemin e raketave tokë-ajër HAWK. Informacion i mëtejshëm: NHMO 26 rue Galliéni 92500 Rueil-Malmaison France Tel: 33 147 08 75 00 Faksi: 33 147 52 10 99

STANDARDIZIMI
Organizata e Standardizimit e NATO-s (NSO)
Organizata e Standardizimit e NATO-s (NSO) përfshin Komitetin e NATO-s për Standardizim, Grupin e Stafit të Standardizimit të NATO-s, dhe Agjencinë e Standardizimit të NATO-s. Roli i saj është të shtojë ndëroperueshmërinë dhe t’i kontribuojë aftësisë së forcave të Aleancës për trajnim, stërvitje dhe operim efektiv së bashku, dhe në raste përkatëse, me forcat Partnere dhe të kombeve të tjera, në ekzekutimin e detyrave që u janë caktuar. Këtë e ndërmerr duke harmonizuar dhe koordinuar përpjekjet e standardizimit kudo në Aleancë dhe duke siguruar mbështetje për aktivitetet e standardizimit. Në përputhje me politikën e Aleancës, autoritetet kombëtare dhe ato të NATO-s nxiten për të zhvilluar, pajtuar dhe zbatuar konceptet, doktrinat, procedurat dhe dizajnet që do t’u mundësojnë të arrijnë dhe ruajnë ndëroperueshmërinë. Kjo kërkon themelimin e niveleve të domosdoshme të kompatibilitetit, ndërkëmbyeshmërisë apo përbashkësisë në fushat operacionale, procedurale, të materialit të luftës, ato teknike dhe administrative. NSO është themeluar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në janar të vitit 1995 dhe është ristrukturuar në vitin 2000 si rezultat i një Vështrimi të Standardizimit të bërë për t’i plotësuar kërkesat e Samitit të Uashingtonit të vitit 1999 dhe sfidat e paraqitura nga Iniciativa e Aftësive Mbrojtjëse e lëshuar në këtë Samit.

327

Komiteti i NATO-s për Standardizim (NCS)
Komiteti i NATO-s për Standardizim është autoritet senior i NATO-s mbi çështje të përgjithshme të standardizimit dhe i raporton Këshillit. Mbështetet nga Grupi i Përfaqësuesve të NCS-së (NCSREPs), që sjell harmonizim dhe udhëzim në nivel të deleguar, nën drejtimin e përgjithshëm dhe menaxhimin e Komitetit. Fokusi i punës së ndërmarrë nga NCSREPs bie mbi harmonizimin e standardizimit midis NATO-s dhe organeve kombëtare dhe mbi përkrahjen e interaksionit midis tyre në fushën e standardizimit. NCS kryesohet nga Sekretari i Përgjithshëm, normalisht i përfaqësuar nga dy bashkë-kryesues të përhershëm, gjegjësisht Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes dhe Drejtori i Stafit Ushtarak Ndërkombëtar. Që nga shtatori i vitit 2000, kombet Partnere janë involvuar aktivisht në aktivitetet e NCS-së.

Grupi i Stafit i Standardizimit të NATO-s (NSSG)
Grupi i Stafit i Standardizimit të NATO-s është një grup stafi vartës ndaj Komitetit të NATO-s për Standardizim. Detyra kryesore e tij është t’i harmonizojë politikat e standardizimit dhe procedurat dhe t’i koordinojë aktivitetet e standardizimit. Është përgjegjës për ndërlidhjen e stafit dhe për përgatitjen e dokumentacionit të ndërlidhur, duke kontribuar, midis tjerash, në formulimin e Kërkesave të Standardizimit Ushtarak nga Komandat Strategjike dhe duke bërë draftin e Objektivave të Standardizimit për Programin e Standardizimit të NATO-s. Përfshin përfaqësues nga Komandat Strategjike dhe përfaqësues stafi nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar që mbështet Autoritetet e Dhënies së Detyrave të Standardizimit. Këto janë organe seniore të NATO-s që kanë autoritetin për t’u dhënë detyra grupeve vartëse të tyre për të nxjerrë Marrëveshje Standardizimi (STANAG) dhe Publikime Aleate (AP), gjegjësisht Komiteti Ushtarak (MC), Konferenca e Drejtorëve të Armatimeve Kombëtare (CNAD) Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s (SNLC) dhe Bordi i NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll (NC3B). Përfaqësuesit e stafit të organeve dhe organizatave të tjera gjithashtu marrin pjesë në punën e NSSG-së.

Agjencia e Standardizimit e NATO-s (NSA)
Agjencia e Standardizimit e NATO-s është një organ i integruar i vetëm, i ngritur nga Këshilli i Atlantikut të Veriut dhe i përbërë nga stafi civil dhe ushtarak. I përgjigjet Komitetit të Standardizimit të NATO-s për koordinimin e çështjeve midis të gjitha fushave të standardizimit. Ajo shtron procedurat,
328

planifikimin dhe funksionet e ekzekutimit që lidhen me standardizimin për zbatim në gjithë Aleancën. Është përgjegjëse për përgatitjen e punës për mbledhjet e NCS-së, NCSREP-së dhe NSSG-së dhe për administrimin e gjithëmbarshëm të të gjitha Marrëveshjeve të Standardizimit (STANAGs) dhe të Publikimeve Aleate (APs). NSA gjithashtu mbështet Bordet e Përbashkëta dhe të Vetme të Shërbimit, secili prej të cilëve vepron si Autoritet Detyrë-dhënës për Standardizimin Operacional, duke përfshirë doktrinën, si të deleguar nga Komiteti Ushtarak. Bordet e Shërbimit janë përgjegjëse për zhvillimin e standardizimit operacional dhe procedural midis kombeve anëtare. Si dhe Autoritetet e tjera Detyrë-dhënëse, ato e bëjnë këtë duke zhvilluar STANAG-e dhe AP të zbatueshme me kombet anëtare dhe Komandat Ushtarake të NATO-s. Drejtori i NSA-së është përgjegjës për punën e përditshme të pesë Degëve, gjëgjësisht për Degën e Politikës dhe Kërkesave, Degën e Përbashkët, Degën Detare, Degën e Armatës dhe Degën Ajrore. Degët e Shërbimeve u japin mbështetje stafi bordeve të ndërlidhura dhe janë përgjegjëse për monitorimin dhe harmonizimin e aktiviteteve të standardizimit në lëmin e përgjegjësisë së tyre. Bordet, me nga një anëtar për komb, janë në sesion të përhershëm dhe takohen formalisht një herë në muaj. Vendimet normalisht mirren në bazë të unanimitetit. Ndërkaq, meqë standardizimi është proces vullnetar, marrëveshjet mund të bazohen poashtu në vendime me shumicë të kombeve që marrin pjesë në cilëndo Marrëveshje Standardizimi. Komandantët Strategjikë kanë një përfaqësues stafi në secilin Bord. Informacion i mëtejshëm: NATO Standardisation Agency (Agjencia e Standardizimit e NATO-s) NATO 1110 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 5576 Faksi: 32 2 707 5718 E-mail: NSA@hq.nato.int

329

PLANIFIKIMI

I EMERGJENCËS CIVILE

Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile (SCEPC)
Komiteti Senior i Planifikimit të Emergjencës Civile takohet dy herë në vit në sesion plenar me përfaqësues nga kryeqytetet dhe çdo muaj në Sesion të Përhershëm, me pëfaqësues nga delegacionet kombëtare pranë NATO-s. Komiteti kryesohet nga Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Investim në Siguri, Logjistikë dhe Planifikim të Emergjencës Civile.

Bordet dhe komitetet e planifikimit të emergjencës civile
SCEPC koordinon dhe ofron udhëzim për aktivitetet e nëntë Bordeve Planifikuese dhe Komiteteve vartëse, gjegjësisht: për Bording e Planifikimit për Transport Oqeanik (PBOS); për Bordin e Planifikimit të Transportit Evropian Sipërfaqësor Brenda-tokësor (PBEIST); për Komitetin e Planifikimit të Aviacionit Civil (CAPC); për Komitetin e Planifikimit të Ushqimit dhe Bujqësisë (FAPC); për Komitetin e Planifikimit Industrial (IPC) për Komitetin e Planifikimit të Petroleumit (PPC) (i fjetur); për Komitetin e Përbashkët Mjekësor (JMC); për Komitetin e Planifikimeve të Komunikimeve Civile CCPC) dhe për Komitetin e Mbrojtjes Civile (CPC).

Qendra Evro-Atlantike për Koordinim në Përgjigje të Katasrofave (EADRCC)
Më 29 maj 1998, u themelua në Shtabin e NATO-s një Qendër Evro-Atlantike për Koordinim në Përgjigje të Katasrofave (EADRCC), e udhëhequr nga Drejtori i Drejtoratit të Planifikimit të Emergjencës Civile me staf nga Drejtorati i CEP-së dhe vendet e NATO-s dhe ato Partnere. EADRCC ka poashtu një oficer të ndërlidhës nga Kombet e Bashkuara. Është përgjegjës për koordinimin, në konsultim të ngushtë me Zyrën e OKB-së për Koordinimin e Çështjeve Humanitare (UNOCHA), me përgjigjen e vendeve të EAPC-së në një përgjigje që paraqitet brenda rajonit gjeografik të EAPC-së. Në konsultim me kombet, EADRCC poashtu po zhvillon një Njësi Evro-Atlantike në Përgjigje të Katastrofave. Ky do të jetë resurs jo i përhershëm, që kapërthen personel dhe pajisje që kombet i kanë ndarë si potencialisht të disponueshme në përgjigje të një kërkese për asistencë nga një komb i goditur nga një katastrofë e madhe.
330

MENAXHIMI

I TRAFIKUT AJROR DHE MBROJTJA AJRORE

Komiteti i NATO-s i Menaxhimit të Trafikut Ajror (NATMC)
(Më parë Komiteti i Koordinimit të Hapësirës Ajrore Evropiane - CEAC) (Shih Kapitullin 8).

Komiteti i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADC)
E këshillon Këshillin dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes mbi të gjitha aspektet e zhvillimit të programit të mbrojtjes ajrore. Takohet dy herë në vit nën kryesinë e Zëvendës Sekretarit të Përgjithshëm. (Shih Kapitullin 8).

Grupi Punues i Komitetit Ushtarak për Studimin e Mbrojtjes Ajrore (MC-ADSWG)
Grupi Punues i Komitetit Ushtarak për Studimin e Mbrojtjes Ajrore (MC-ADSWG) është organ shumëkombësh, që punon në mbështetje të Komitetit Ushtarak. Ka për detyrë të bëjë vështrimin, të japë këshilla dhe të bëjë rekomandime, mbi çështje të mbrojtjes ajrore që ndikojnë te sistemi i mbrojtjes së integruar ajrore të NATO-s.

Organizata e Menaxhmentit të Sistemit të Komandës dhe Kontrollit Ajror (ACCS) të NATO-s (NACMO)
Organizata e Menaxhmentit të Sistemit të Komandës dhe Kontrollit Ajror të NATO-s sjell strukturën për planifikimin dhe implimentimin e sistemit të komandës dhe kontrollit që mbështet operacionet ajrore të NATO-s. Ajo zëvendëson ish-Sistemin e Mjedisit Tokësor të Mbrojtjes Ajrore të njohur si NADGE. Shtabi i saj është në Bruksel, Belgjikë. (Shih Kapitullin 8). Informacion i mëtejshëm: (Agjencia e Menaxhmentit të Sistemit të Komandës dhe Kontrollit Ajror (ACCS)) NATO Air Command Control System (ACCS) Management Agency NACMA 8 rue de Genève 1140 Brussels, Belgium Tel: 32 2 707 4111 Faksi: 32 2 707 8777
331

PARALAJMËRIMI I HERSHËM

FLUTURIM

Programi fillimor AEW involvonte arritjen nga NATO të flotës së vet ajrore të operuar kolektivisht dhe të mirëmbajtur si dhe modifikimin dhe ngritjen e 40 lokacioneve ekzistuese të Mjediseve Tokësore të Mbrojtjes Ajrore të NATO-s (NADGE), për t’u mundësuar të ndëroperonin me Sistemin e Paralajmërimit të Hershëm në Fluturim. Këto lokacione gjenden në nëntë vende të ndryshme, që shtrihen nga Norvegjia e veriut deri në Turqinë e lindjes. Elementi më i madh i programit ishte arritja te 18 aeroplanë të NATO-s E3A gjatë periudhës 1982-85. E-3A ishte bazuar në Sistemin e Paralajmërimit dhe Kontrollit në Fluturim (AWACS) të Forcës Ajrore të SHBA-së (USAF) në shërbim që nga viti 1977. Bazuar në kuadrin ajror Boing 707-320B, dallohet nga një rotodomë me diametër 30 fita të montuar përmbi trupin e avionit, ku janë vendosur vëzhgimi dhe radarët IFF. Mëpastaj, janë ndërmarrë që të dy programet e modernizimit, afatshkurtër dhe afatmesëm. Programi afatmesëm do të mbulojë kërkesat AEW të NATO-s nga 1998 deri më 2000.

Organizata e NATO-s e Menaxhimit të Programit për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim dhe (NAPMO)
NAPMO është përgjegjëse për të gjitha aspektet e menaxhimit dhe zbatimit të Programit AEW&C të NATO-s dhe i raporton drejtpërsëdrejti Këshillit të Atlantikut të Veriut. Organizata përbëhet nga një Bord i Drejtorëve (BOD), i mbështetur nga një Agjenci e Menaxhimit të Programit (NAPMA) që është e vendosur në Brunsum, në Holandë, dhe nga një Komitet Legal, i Kontratave dhe Financave (LCF); një Komitet i Operacioneve, Teknik dhe i Mbështetjes (OTS); dhe një Grup Drejtues i Mirëmbajtjes se Nivelit të Deposë (DLM). Secili komb pjesëmarrës është i përfaqësuar në Bordin e Drejtorëve dhe në komitetet e tij. Përfaqësuesit e Sekretarit të Përgjithshëm, Komandantët Strategjikë të NATO-s, Komandanti i Forcës AEW të NATO-s dhe organe të tjera të NATO-s gjithashtu i ndjekin mbledhjet e Bordit të Drejtorëve dhe mbledhjet e Komiteteve. Bordi i Drejtorëve normalisht takohet dy herë në vit. Menaxhmenti i përditshëm i Programit është përgjegjësi e Menaxherit të Përgjithshëm të NAPMA-së. Shtabi i Komandës së Forcës AEW të NATO-s është i bashkëvendosur me Shtabin Suprem të Fuqive Aleate për Evropë (SHAPE) në Mons, Belgjikë. Si NAPMA ashtu dhe Komanda e Forcës kanë personel nga kombet pjesëmarrëse.
332

Baza Kryesore e Operimit është në Gajlenkirhen në Gjermani dhe gjithashtu ka personel nga kombet pjesëmarrëse në NAPMO. Bazat ajrore në Norvegji, Itali, Greqi dhe Turqi janë modifikuar gjerësisht për të ofruar mbështetje paraprijëse për operacionet e NATO-s me avionë E-3A. Kombet e tanishme anëtare të NAPMO-së janë Belgjika, Kanadaja, Danimarka, Gjermania, Greqia, Italia, Luksemburgu, Holanda, Norvegjia, Portugalia, Turqia dhe Shtetet e Bashkuara. Republika Çeke, Hungaria dhe Polonia janë vështrues. Mbretëria e Bashkuar jep shtatë aeroplanë E-3D për Forcën AEW të NATO-s. Franca ndjek mbledhjet e NAPMO-së në rol të vështruesit, në bazë të posedimit të katër aeoplanëve kombëtarë E-3F. Nga gushti i vitit 1990 deri në mars të vitit 1991, në përgjigje të invazionit të Kuvajtit nga Iraku, aeroplanë nga Komponenta e NATO-s E-3A u dislokuan në Turqinë lindore për të përforcuar krahun jugor të NATO-s për të monitoruar trafikun ajror dhe detar në Mesdheun lindor dhe për të siguruar vëzhgim të vazhdueshëm nga ajri përgjatë kufirit Turqi/Irak. Që nga korriku i vitit 1992 Forca NAEW, që ka në përbërje edhe Komponentën E-3A edhe Komponentën MB E-3D, është dislokuar gjerësisht në rajonin e ish-Republikës së Jugosllavisë për të mbështetur aksionet e NATO-s që lidhen me monitorimin dhe zbatimin e rezolutave të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, dhe mëpastaj për të mbështetur operacionet e Forcës Implimentuese (IFOR) dhe të Forcës Stabilizuese (SFOR) dhe të Forcës së Kosovës (KFOR). Aeroplanët e forcës Frënge E-3F gjithashtu kanë marrë pjesë në këto operacione. Informacion i mëtejshmë: (Programi i NATO-s i Paralajmërimit të Hershëm dhe Kontrollit në Fluturim) NATO Airborne Early Warning and Control Programme Management Agency (NAPMA) Akerstraat 7 6445 CL Brunssum The Netherlands Tel: 31 45 526 + Ext. Faksi: 31 45 525 4373

333

SISTEMET

E KOMUNIKIMEVE DHE TË INFORMIMIT

Organizata e NATO-s C3
Organizata e NATO-s C3 (NC3O) u krijua më 1996 për të siguruar pajisjen e gjithë NATO-s me aftësi C3 të sigurtë e të ndëroperueshme, që plotëson kërkesat e përdoruesve të NATO-s duke shfrytëzuar asetet shumëkombëshe dhe kombëtare me financim të përbashkët. NC3O gjithashtu siguron pajisjen me shërbime dhe mbështetje në fushën e C3 të shfrytëzuesve të NATO-s. Bordi C3 i NATO-s (NC3B) mbikëqyr NC3O-në. Bordi është organ senior shumëkombësh i politikës, që këshillon Këshillin dhe Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes mbi interesat kolektivë të të gjitha shteteve anëtare që veprojnë si Bord i Drejtorëve të NC3O. Përbëhet nga përfaqësues seniorë kombëtarë nga kryeqytetet; nga përfaqësues të Komitetit Ushtarak dhe të Komandantëve Strategjikë dhe komitetet e NATO-s që kanë interes në C3, nga Menaxheri i Përgjithshëm i Agjencisë C3 të NATO-s (NC3A), dhe nga Kontrollori i Agjencisë së Operimit dhe Mbështetjes CIS të NATO-s (NACOSA). Bordi kryesohet nga Zëvendës Sekretari i Përgjithshëm dhe ka Kryesues të Përhershëm (Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes) dhe dy Bashkë-Vice Kryesues (Drejtori i NHQC3SS dhe një Bashkë-Vice Kryesues të zgjedhur nga nominimet kombëtare). Asistohet nga Grupi i Përfaqësuesve C3 (NC3REPS), që vepron si NC3B në sesion të përhershëm. Këta Përfaqësues Kombëtarë C3 normalisht u janë të ngjitur delegacioneve të veta kombëtare ose përfaqësuesve të tyre ushtarakë pranë NATO-s. NC3B mbështetet nga Struktura Vartëse C3 e NATO-s e organeve shumëkombëshe e përbërë prej tetë nën-Komitetesh (Kërkesat dhe Konceptet e C3 të Përbashkët, Ndëroperueshmëria, Menaxhimi i Frekuencave, Sistemi i Informacionit, Sistemet e Sigurisë së Informacionit, Rrjeti i Komunikimeve, Idnetifikimi dhe Navigacioni). Secili prej tyre ka nënstrukturat e veta. NC3B, NC3REPS dhe Nënstruktura NC3B mbështeten nga Stafi C3 i Shtabit të NATO-s (NHQC3S), një staf i vetëm i integruar civil i drejtuar nga Ndihmës Sekretari i Përgjithshëm për Mbështetje të Mbrojtjes, IS dhe Drejtori i IMS-së. NHQC3S u jep mbështetje Këshillit, Komitetit Ushtarak, CNAD-së, SRB-së dhe komiteteve të tjera të NATO-s të çështjeve C3. Bordi gjithashtu mbikëqyr punën e dy agjencive NC3O, të NC3A-së dhe NACOSA-së. NC3A kryen planifikimin qendror, dizajnin e integrimit të sistemit, inxhinjerinë e sistemit, mbështetjen teknike dhe kontrollin e konfiguracionit. Gjithashtu ofron këshilla shkencore dhe teknike dhe ndihmë në fushën e sistemeve të sensorëve C3 dhe të punës kërkimore operacionale, si dhe bën prokurën dhe zbaton projektet që i caktohen. NC3A është e vendosur në Bruksel, Belgjikë, dhe në
334

Hagë, Holandë. NACOSA ushtron kontrollin e operimit dhe mbështet shërbimin e brendshëm të CIS-së së NATO-s dhe instalimet që i caktohen. Stafi qendror i NACOSA-s është i vendosur në Mons, Belgjikë.

Agjencia e NATO-s e Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit (NC3A)
Në korrik të vitit 1996. Agjencia C3 e NATO-s u krijua si pjesë e strategjisë së NATO-s për të ristrukturuar aktivitetet e veta të C3-shes brenda Aleancës. Ky aksion bashkoi planifikimin, funksionet shkencore, të zhvillimit dhe të përfitimit të Sistemeve të Komunikimeve dhe të Informacionit të NATO-s, dhe disa funksione C3, duke shtuar kështu aftësitë mbrojtjëse. Agjencia NC3 sjell planifikimin qendror, sistemet e integrimit, dizajnin, sistemet e inxhinjerisë, mbështetjen teknike dhe kontrollin e konfiguracionit për sistemet C3 të NATO-s dhe instalimet. Agjencia bën prokurën dhe zbatimin e projekteve që i caktohen dhe ofron këshilla shkencore e teknike dhe ndihmë për Komandantët Strategjikë dhe për konsumatorët e tjerë rreth çështjeve relevante për punën kërkimore operacionale, të vëzhgimit, komandës ajrore dhe kontrollit (duke përfshirë mbrojtjen në teatrin e raketave, të luftës elektronike dhe të paralajmërimit dhe kontrollit të hershëm në fluturim) dhe të sistemeve të komunikimeve dhe të informacionit. NC3A e ka shtabin në Bruksel, Belgjikë, por operon nga lokacione të ndara në Bruksel (Planifikimi dhe Përfitimi) dhe në Hagë, Holandë, (Mbështetja Shkencore). Momentalisht punëson rreth 450 civilë dhe personel ushtarak. Informacion i mëtejshëm mund të merret nga: NATO HQ C3 Staff NATO Headquarters 1110 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 4358 Faksi: 32 2 707 5709 NC3A Brussels (HQ, Planning & Acquisition) 8 rue de Genève 1140 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 8267 Faksi: 32 2 708 8770 NC3A The Hague (Scientific & technical matters) P.O. Box 174 Oude Ëaalsdorperëeg 61 2501 CD The Hague The Netherlands Tel: 31 70 3142329 Faksi: 31 70 3142111

Stafi i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit në Shtabin e NATO-s (NHQC3S)
Stafi C3 i Shtabit të NATO-s ofron mbështetje në çështjet C3 për Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin Ushtarak, Bordin NC3, Konferencën e
335

Drejtorëve Kombëtarë të Armatimeve, Bordin Senior të Resurseve, për komitetet e tjera përgjegjësitë e të cilave lidhen me çështjet C3, dhe për Divizionet dhe Drejtoratet e Stafit Ndërkombëtar dhe të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar.

Nënkomiteti i NATO-s i Menaxhmit të Frekuencave (FMSC)
Organi i specializuar i NATO-s në këtë lëm është Nënkomiteti i NATO-s i Menaxhimit të Frekuencave (FMSC). FMSC e NATO-s vepron si Autoritet i NATO-s për Frekuenca të Aleancës dhe është organ vazhdues i Agjencisë së Radio Frekuencave Aleate, apo ARFA.

Bashkëpunimi në menaxhimin e frenkuencave në NATO
Përmes FMSC-së së NATO-s, kombet e Aleancës bashkëpunojnë në shumë lëmenj të menaxhimit të frekuencave. Kjo përfshin themelimin e politikës së përgjithshme për të gjitha pjesët e spektrit të radio frekuencave të përdorura nga ushtria dhe themelimin e një politike të veçantë për menaxhimin ushtarak të radio valëve 225400MHz, që përdoren gjerësisht për avionët ushtarakë, për detari dhe komunikime me satelit dhe është prandaj përgjegjësi e veçantë e FMSC-së së NATO-s. Ka gjithahstu ndërlidhmëri të ngushtë me komunitetin e aviacionit civil përmes Komitetit të NATO-s të Menaxhimit të Trafikut Ajror (më parë Komiteti për Koordinimin e Hapësirës Ajrore Evropiane CEAC)). Veç kësaj, FNSC e NATO-s takohet rregullisht me përfaqësues të Administratave Civile të kombeve anëtare për të siguruar qasje adekuate ushtarake te pjesët e rëndomta dhe të rezervuara të spektrit. Në këtë kontekst, një Marrëveshje e Përbashkët e NATO-s e Frekuencave Civile/Ushtarake është arritur më 1995. Në nivelin e Komandës, dy Komandat Strategjike të NATO-s, Komanda Aleate për Evropë (ACE) dhe Komanda Aleate për Atlantik (ACLANT), janë përgjegjëse për çështje të detajuara bilaterale të radio frekuencave me kombet nikoqire dhe për përgatitjen e planeve të bazuara në radio frekuencat e aprovuara. Që nga viti 1994 bashkëpunimi në menaxhimin e radio frekuencave është zgjeruar për të përfshirë vendet Partnere në kornizën e Partneritetit për Paqe. FMSC e NATO-s po punon aktivisht me vendet Partnere për të adresuar nevojën për harmonizim. Marrëveshja e Përbashkët e NATO-s e Frekuencave Civile/Ushtarake po përdoret si bazë për këtë, si në FMSC-në e NATO-s ashtu
336

dhe në Konferencën e Administratave Evropiane Postale dhe të Telekomunikimeve, në të cilën marrin pjesë edhe vendet Partnere. Informacion i mëtejshëm: (Nën-Komiteti i NATO-s për Menaxhimin e Frekuencave) NATO Frequency Management Sub-Committee NATO Headquarters C3 Staff 1110 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 5528

Shërbimi i Sistemeve të Informimit në Shtabin e NATO-s (ISS)
Shërbimi i Sistemeve të Informimit në Shtabin e NATO-s formon pjesë të Drejtoratit të Sistemeve të Informimit brenda Sekretariatit Ekzekutiv. Ky i fundit vjen nën Zyrën e Sekretarit të Përgjithshëm. Edhe pse nga pikëpamja e menaxhimit është organ i Stafit Ndërkombëtar, ISS ka personel si nga Stafi Ndërkombëtar ashtu dhe nga Stafi Ushtarak Ndërkombëtar. Ofron mbështetje në sistemet e informimit për Këshillin e Atlantikut të Veriut, Komitetin e Planifikimit të Mbrojtjes dhe Komitetin Ushtarak si dhe për komitetet vartëse dhe stafin mbështetës. Veç kësaj, ISS bën furnizimin me dizajn, zhvillim dhe mbështejte mirëmbajtjeje të sistemeve për Stafin Ndërkombëtar dhe Agjencinë Ushtarake për Standardizim. Siguron mbështetje për detyra si menaxhimi i krizës, si dhe për shërbime për zyra regjistrimi dhe kontroll të dokumentave, sisteme të informacionit për financa dhe menaxhment, dhe për planifikim të forcave. Ka përgjegjësinë e oprerimit të shërbimeve qendrore kompjuterisitike në shtabet e NATO-s, për zhvillimin dhe mirëmbajtjen e softuerit për aplikime të përdorimit specifik, për t’u ofruar trajnim dhe ndimë përdoruesve, për mirëmbajtjen e sistemeve të informimit të shtabeve të NATO-s, dhe për të këshilluar zyrtarët e stafit rreth çështjeve të sistemeve të informacionit.

Agjencia e NATO-s CIS për Operim dhe Mbështetje (NACOSA)
Agjencia e NATO-s CIS për Operim dhe Mbështetje (NACOSA) dhe elementet e saj vartëse menaxhojnë, operojnë dhe kontrollojnë, për të gjithë përdoruesit, Sistemin e Komunikimeve dhe të Informimit (CIS) dhe instalimet që i caktohen nga NC3B. Përveç kesaj, NACOSA dhe elementet e saj vartëse ofrojnë mbështjetje operacionale që përfshin mirëmbajtjen e harduerit dhe softuerit, trajnimin e personelit, instalimin dhe shërbimet që shkojnë me to duke
337

përfshirë sigurinë për përdoruesit e caktuar të CIS-së dhe përdoruesit e autorizuar. Në bashkëpunim me organet e tjera të NATO-s, firmat komerciale dhe agjencitë kombëtare, NACOSA dhe elementet e saj vartëse, monitorojnë kualitetin e shërbimeve të përdoruesve të autorizuar. Për të mbështetur konsultimin politik dhe komandën dhe kontrollin për të gjitha operacionet e NATO-s, menaxhmenti, kontrolli, operimi dhe mbështetja e aktiviteteve të ndërmarra nga NACOSA dhe elementet e saj vartëse vlejnë si për shtabet fikse ashtu dhe për forcat mobile. NACOSA përbëhet nga një Staf Qendror i vendosur në Mons, Belgjikë, dhe mbështetet nga Shkolla CIS e NATO-s në Latina, Itali, nga Qendra e Integruar e Mbështetjes së Softuerit, nga COMSEC i ACE-së dhe Organizata e Operimit dhe Kontrollit. NACOSA, menaxhohet nga Kontrollori, që gjithshtu ushtron funskonet e ACOS-së, CIS-së dhe SHAPE-së. Prioritizimi i politikës operacionale dhe çështjet procedurale vendosen së bashku nga Komandantët Strategjikë. Drejtimi jo-operacional ofrohet nga NC3B.

LUFTA ELEKTRONIKE
Komiteti Këshillues i NATO-s për Luftën Elektronike (NEWAC)
Komiteti Këshillues i NATO-s për Luftën Elektronike është themeluar më 1966 për të mbështetur Komitetin Ushtarak, Komandantët Strategjikë të NATO-s dhe kombet duke vepruar si organ i përbashkët shumëkombësh për të përkrahur aftësine e një lufte efektive elektronike të NATO-s (EW). Ai monitoron progresin e arritur në nivel kombëtar dhe në kuadër të Strukturës së Integruar të Komandës Ushtarake në zbatimin e masave të EW-së për të cilat është arritur pajtim. Është përgjegjës për zhvillimin e politikës, doktrinës, operacioneve dhe kërkesave të shkollimit të EW-së të NATO-s dhe i kontribuon zhvillimit të koncepteve të komandës dhe kontrollit. Aftësitë e luftës elektronike janë faktor kyç në mbrojtjen e forcave ushtarake dhe monitorimin e respektimit të marrëveshjeve ndërkombëtare dhe ato janë qenësore për paqeruajtjen dhe detyrat e tjera të ndërmarra nga Aleanca. NEWAC gjithashtu ndihmon në prezantimin e koncepteve të EW-së të NATO-s në vendet Partnere në kornizën e Partneritetit për Paqe. NEWAC përbëhet nga përfaqësuesit e secilit vend të NATO-s dhe nga Komandantët Strategjikë të NATO-s. Anëtarët janë oficerë të lartë ushtarakë në organizatat kombëtare të luftës elektronike. Kryesuesi dhe Sekretari i Komitetit janë të caktuar si të përhershëm në Divizionin e Operacioneve të Stafit Ushtarak Ndërkombëtar. Ka një numër grupesh vartëse që merren me
338

mbështetjen e bazës së të dhënave të luftës elektronike, me trajnim dhe doktrinë. Informacion i mëtejshëm: (Komiteti Këshillues i NATO-s për Luftë Elektronike) NATO Electronic Warfare Advisory Committee (NEWAC) Operations Division International Military Staff 1110 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 5627

METEOROLOGJIA
Grupi Meteorologjik i Komitetit Ushtarak (MCMG)
Grupi Meteorologjik i Klomitetit Ushtarak është një forum i specializuar, i përbërë nga përfaqësues kombëtarë dhe nga përfaqësues të Komandantëve Strategjikë të NATO-s, i cili siguron politikën udhëzuese meterologjike për Komitetin Ushtarak, për Komandantët Stragjikë dhe kombet e NATO-s. Është përgjegjës për sigurimin e përdorimin më efikas dhe më efektiv të aseteve nacionale dhe të NATO-s për t’u ofruar forcave të NATO-s informacion meteorologjik të saktë dhe me kohë. MCMG mbështetet nga dy grupe punuese të përhershme, gjegjësisht nga Grupi Punues i Operacioneve, i Planeve dhe Komunikimeve dhe Grupi Punues mbi Sistemet Meteorologjike dhe Mbështetjen e Rajonit të Betejës. Grupi Punues i Operacioneve, i Planeve dhe Komunikimeve adreson planifikimin dhe çështjet operacionale që lidhen me mbështetjen meteorologjike për stërvitjet dhe operacionet e NATO-s. Ai gjithashtu zhvillon aftësi të komunikimeve meteorologjike dhe procedura standarde për komunikime dhe këmbim të të dhënave meteorologjike. Grupi Punues mbi Sistemet Meteorologjike dhe Mbështetjen në Rajon të Betejës nxit bashkëpunimin në punën kërkimore, në zhvillim dhe kalim në pajisjet e reja meteorologjike, në teknikat e reja dhe softuerin për aftësi operacionale. Ofron këshilla teknike mbi çështje meteorologjike për grupet e tjera të NATO-s dhe ndërmerr studime të çështjeve si parashikimi i vërshimave dhe i shpërndarjes artificiale të mjegullës. Parashikimet themelore të motit janë shpesh joadekuate për planifikim taktik apo ekzekutim të misionit. Grupi prandaj ruan një inventar të Ndihmave të Vendimeve Taktike (TDA) meteorologjike të zhvilluara nga kombet. Për të standardizuar më tej përdorimin e Ndihmave të
339

Vendimeve Taktike dhe për ta shtuar operueshmërinë, Grupi ka zhvilluar një bibliotekë të TDV-së së aprovuar që u është në disponim të gjitha kombeve të NATO-s. MCMG mban mbledhje vjetore me vendet Partnere në kornizën e Programit të Partneritetit për Paqe dhe ka zhvilluar një Doracak për Ndihmë Meteorologjike për vendet Partnere. Grupi Punues mbi Sistemet dhe mbështetjen Meteorologjike në Rajon Beteje gjithashtu mirëpret pjesëmarrjen e kombeve të PfP-së. Informacion i mëtejshëm: (Divizioni i Operacioneve MCMG) MCMG Operations Division (IMS) NATO-1110 Brussels, Belgium Tel: 32 2 707 5538 Faksi: 32 2 707 5988 E-mail: imssmo@hq.nato.int

OQEANOGRAFIA USHTARAKE
Grupi i Oqeanografisë Ushtarake (MILOC)
Oqeanografia ushtarake është studimi i kushteve oqeanografike, duke u nisur nga temperatura dhe kripësia deri të lëvizjet e rrymës dhe tiparet bregdetare, që mund të kenë lidhje me operacionet detare. Lënda është relevante për shumë aspekte të operacioneve detare dhe është veçanërsiht relevante për operacionet e Luftës Anti-Nëndetëse (ASW), të Luftës së Minave (MW) dhe Luftës së Amfibeve (AW). Puna e ndërmarrë nga Grupi MILOC fokusohet në fitimin e avantazhit maksimal ushtarak për forcat e NATO-s nga efektet e oqeanografisë. Grupi MILOC përbëhet nga përfaqësuesit kombëtarë, nga përfaqësuesit e atyre Komandantëve të NATO-s me një fokus të veçantë detar dhe nga përfaqësues nga Qendra SACLANT-së për Punë Kërkimore Nëndetare. Ai ofron këshilla për Komandantin Suprem të Forcave Aleate për Atlantik (SACLANT), i cili ka përgjegjësi të përgjithshme për çështje ushtarake oqeanografike në gjithë NATO-n. Një Nën-Grup MILOC i përhershëm e mbështet Grupin. Grupi MILOC sigurohet që aktiviteti ushtarak oqeanografik të jetë konsistent me strategjinë e Aleancës. Aktivitetet rutinë të Grupit përfshijnë
340

mbështetjen e operacioneve dhe stërvitjeve të NATO-s; zhvillimin e planeve dhe të politikës së zbatueshme në fushën e oqeanografisë ushtarake; çuarjen më tej të punës kërkimore dhe të zhvillimit në fushën e oqeanografisë; dhe ndërmarrjen e ndërlidhjes me grupet e tjera të NATO-s dhe me ato nacionale, duke përfshirë ato me përgjegjësinë në sferat meteorologjike dhe gjeografike. Grupi MILOC nxit aktivisht koncepte të reja në fushën e mbështetjes së mjedisit dhe është përgjegjës për origjinimin e konceptit të ri në fushën e Vlerësimit Rapid të Mjedisit (REA). Kjo është metodologji e re që përdor teknologji zhvillimore si modelimin kompjuteristik, sensorët më të fundit, Ndihmat e Vendimit Taktik (TDA) dhe sistemet e rrjetit për të ofruar me kohë forma të mbështetjes të adaptuara me nevojat e shfrytëzuesit ushtarak. Puna e Grupit gjithashtu merr parasysh kërkesat që dalin nga zhvillimi i Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes (ESDI); nga shtimi i Partneritetit për Paqe; dhe porcesi i zgjerimit të NATO-s, si dhe ndihmon forcimin e bashkëpunimit transatlantik në tërësi. Nën-Grupi MILOC ekzaminon çështje që i janë dhënë si detyrë nga Grupet MILOC dhe formulon rekomandime dhe raporte përkatëse. Grupi MILOC takohet çdo vit. Vendet Partnere të NATO-s inkurajohen për të marrë pjesë brenda kornizës së programit të Partneritetit për Paqe (PfP). Informacion i mëtejshëm: MILOC Group (Grupi MILOC) Strategy Division HQ SACLANT 7857 Blandy Road, Suite 1000 Norfolk, Virginia 23551-2490 USA Tel: 1 757 445 3431 Fax: 1 757 445 3271 Website: http://www.saclant.nato.int

PUNA KËRKIMORE

DHE TEKNOLOGJIA

Organizata për Punë Kërkimore dhe Teknologji (RTO)
Organizata e NATO-s për Punë Kërkimore dhe Teknologji (RTO) është përgjegjëse për integrimin e drejtimit dhe koordinimit të punës kërkimore dhe teknologjisë së NATO-s në fushën e mbrojtjes; për udhëheqjen dhe çuarjen më tej të punës së përbashkët kërkimore dhe të këmbimit të informacionit teknik
341

ndërmjet aktiviteteve nacionale të punës kërkimore në fushën e mbrotjes; për zhvillimin e një strategjie afatgjatë të NATO-s për punë kërkimore dhe teknologji; dhe për dhënien e këshillave rreth çështjeve të punës kërkimore dhe të teknologjisë. RTO mbështetet mbi bashkëpunimin e mëhershëm në punën kërkimore të mbrojtjes nën ish-Grupin Këshilldhënës për Gjurmin të Hapësirës Ajrore dhe Zhvillim (AGARD) dhe Grupit të Punës Kërkimore të Mbrojtjes, të cilat janë bashkuar për të formuar Organizatën. Misioni i RTO-së është të udhëheqë dhe të çojë më tej punën kërkimore në bashkëpunim dhe këmbimin e informacionit, të mbështetë zhvillimin dhe përdorimin efektiv të gjurmimit dhe teknologjisë së mbrojtjes nacionale për të plotësuar nevojat ushtarake të Aleancës, të ruajë një vend prijës teknologjik dhe t’u ofrojë këshilla NATO-s dhe vendim-marrësve nacionalë. Mbështetet nga një rrjet i gjerë i ekspertëve nacionalë dhe i koordinon aktivitetet e veta me organet e tjera të NATO-s të involvuara në punë kërkimore dhe teknologji. RTO i raporton si Komitetit Ushtarak ashtu dhe Konferencës së Drejtorëve të Armatimit Kombëtar. Ka në vetvete një Bord të Punës Kërkimore dhe Teknologjisë (RTB) dhe një Agjenci të Punës Kërkimore dhe të Teknologjisë (RTA), me shtab në Neji (Neuilly), Francë. Shtrirja e plotë e aktiviteteve të punës kërkimore dhe teknologjisë mbulohet nga gjashtë panele, që merren me këto tema: • Studime, analiza dhe Simulim (SAS); • Konceptet dhe Integrimi i Sistemeve (SCI); • Teknologjia e Sensorëve dhe Elektronika (SET); • Teknologjia e Sistemeve të Informimit (IST); • Teknologjia e Aplikuar e Automjeteve (AVT); • Faktorët Njerëzorë dhe Mjekësia (HFM). Secila Panelë përbëhet nga përfaqësues kombëtarë duke përfshirë ekspertë shkencorë me kualifikime të larta. Panelet mbajnë lidhje me shfrytëzuesit ushtarakë dhe me organe të tjera të NATO-s. Puna shkencore dhe teknologjike e RTO-së bëhet nga Ekipet Teknike, të krijuara për aktivitete të veçanta dhe me zgjatje të veçantë. Ekipet Teknike organizojnë punë në grupe, simpoziume, prova në fushë, seri ligjëratash dhe kurse trajnimi dhe sigurojnë vazhdimësinë e rrjetave të ekspertëve. Ato poashtu luajnë rol me rëndësi në formulimin e planeve afatgjata. Për t’i lehtësuar kontaktet me shfrytëzuesit ushtarakë dhe aktivitetet e tjera të NATO-s, një pjesë e stafit të RTA-së është e vendosur në Zyrën e Studimeve Teknologjike dhe të Koordinimit në Shtabin e NATO-s në Bruksel.
342

Ky staf siguron ndërlidhje me Stafin Ushtarak Ndërkombëtar dhe Divizionin e Mbështetjes së Mbrojtjes. Koordinimi i përpjekjeve të drejtuara nga vendet Partnere gjithashtu ndërmirret kryesisht nga Brukseli. Koordinimi i aktiviteteve të punës kërkimore dhe teknologjisë me pjesët e tjera të strukturës së NATO-s lehtësohet me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të RTO-së në Bordet relevante dhe në mbledhjet e organeve drejtuese si në Bordin C3 të NATO-s dhe në Komitetin e Shkencës të NATO-s. Ngjashëm, Menaxheri i Përgjithshëm i Agjencisë C3 të NATO-s dhe Drejtori i Qendrës SACLANT për Gjrumime Nëndetare, të marrim një shembull tjetër, janë anëtarë ex-oficio të Bordit për Punë Kërkimore dhe Teknologji. Koordinimi i aktiviteteve të punës kërkimore dhe teknologjisë me kombet anëtare mirret në dorë përmes Koordinatorëve Nacionalë, të cilët poashtu ndihmojnë në organizimin e aktiviteteve si simpoziumet, mbledhjet e Bordeve, seritë e ligjëratave dhe Misonet Konsultuese. Në kontekstin e programit të Partneritetit për Paqe, kontaktet me vendet Partnere të NATO-s të inicuara nën programin e mëparshëm të Ndihmës AGARD po zgjerohen, me theks të veçantë mbi vendet që janë aspirante për anëtarësi në NATO. Informacion i mëtejshëm: (Agjencia për Punë Kërkimore dhe Teknologji) Research and Technology Agency (RTA) BP 25 F-92201 Neuilly sur Seine France Tel: 33 1 5561 22 00 Faksi: 33 1 5561 22 99 33 1 5561 22 98 e-mail: mailbox@rta.nato.int Uebsajti: http://www.rta.nato.int

SHKOLLIMI

DHE TRAJNIMI

Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s (NDC)
Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s, i vendosur në Romë, është nën drejtimin e Komitetit Ushtarak. Një Bord Këshillues i pavarur këshillon komandantin dhe jep rekomandime rreth programeve akademike dhe progameve mësimore të Komitetit Ushtarak. Kolegji udhëheq kurse të nivelit strategjik mbi çështje politike-ushtarake të menduara për të përgatitur personelin e zgjedhur për NATO dhe për vende pune të lidhura me NATO-n si dhe për të ndërmarrë
343

programe dhe aktivitete të tjera në mbështetje të NATO-s. Oficerët dhe zyrtarët nga vendet Partnere të Bashkëpunimit të Aleancës marrin pjesë në programin e Kolegjit. Komandanti i Kolegjit është një oficer së paku i rangut Lajtnent Gjeneral, apo i barabartë me të, i cili caktohet nga Komiteti Ushtarak për një periudhë tri vjeçare. Ai asistohet nga një Zëvendës Komandant civil dhe nga një Zëvendës Komandant ushtarak që vijnë nga kombi nikoqir, Italia. Kryesuesi i Komitetit Ushtarak udhëheq Bordin Këshillues Akademik të Kolegjit. Fakulteti i Kolegjit përbëhet nga oficerë ushtarakë dhe zyrtarë civilë normalisht nga Ministritë e Punëve të Jashtme dhe të Mbrojtjes të vendeve anëtare. Kolegji është themeluar në Paris më 1951 dhe është transferuar në Romë më 1966. Ai organizon nëntë apo dhjetë kurse të ndryshme dhe seminare në vit mbi çështje të sigurisë relevante për situatën e sigurisë Evro-Atlantike, duke plotësuar kërkesat e një ndryshueshmie të gjerë të oficerëve të lartë nga forcat e armatosura, të punëtorëve të nivelit të lartë të shërbimeve qeveritare, të akademikëve dhe parlamentarëve. Virtualisht të gjitha aktivitetet e Kolegjit janë të hapura për pjesëmarrësit si për vende të NATO-s ashtu dhe për ato të Partneritetit për Paqe. Pjesëmarrësit zgjidhen dhe financohen nga autoritetet e tyre gjejgjëse kombëtare. Një numër aktivitetesh janë hapur poashtu së voni për pjesëmarrës nga vende që marrin pjesë në Dialogun Mesdhetar të NATO-s. Aktiviteti thelbësor i Kolegjit është një Kurs Senior, që mbahet dy herë në vit dhe zgjat pesë muaj e gjysmë. Ndiqet nga deri në 84 anëtarë të kursit të zgjedhur nga Qeveritë e veta në bazë të një kuote kombëtare. Anëtarët ose janë oficerë ushtarakë që mbajnë rangun e Kolonelit ose të Lajtnant Kolonelit ose zyrtarë civilë të statusit ekuivalent nga Ministritë e Punëve të Jashtme dhe të Mbrojtjes dhe departamentet e tjera relevante qeveritare të intitucioneve kombëtare. Shumica e anëtarëve të kursit vazhdojnë me poste stafi në Komandat e NATO-s apo në poste kombëtare që lidhen me NATO-n në vendet e veta. Programi Mësimor i kursit mbulon zhvillimet në politikën ndëkombëtare në përgjithësi dhe çështje politiko-ushtarake mbi sigurinë dhe stabilitetin që ndikojnë te Kombet Anëtare dhe Partnere. Në fillim të secilit Kurs, pjesëmarrësit caktohen në Komitete shumëkombëshe, shumëshërbimëshe të udhëhequra nga një anëtar i Fakultetit të Kolegjit. Ligjëratat ditore jepen nga akademikë vizitues, politikanë, ushtarakë të rangut të lartë dhe civilë të shërbimeve shoqërore. Fokusi i përgatitjeve dhe diskutimeve që ndërmirren nga pjesëmarrësit është mbi arritjes e konsensusit. Më 1991 Kolegji nisi një Kurs dy-javor për oficerë seniorë dhe civilë nga vendet atëherë të KSBE-së. Vitin tjetër, Kursi u integrua në Kursin Senior të rregullt si një Kurs i Integruar i PfP-së/OSBE-së. Qëllimi i tij është të analizojë misionin, politikën dhe funksionet e sigurisë të Aleancës së NATO-s dhe të
344

strukturave të saj dhe organizimin dhe të diskutojë çështjet e sigurisë së kohës brenda kontekstit të situatës në ndryshim të sigurisë Evro-Atlantike. Dy Kurse të Përgjithshme për Oficerë të Sinjalizimit organizohen për çdo vit. Ato kanë për synim të shtojnë të kutpuarit e çështjeve politiko-ushtarake të Aleancës për momentin e pikërishëm. Njëri mbahet edhe në Kolegjin e Mbrojtjes edhe në Bruksel gjatë një periudhe dy-javore në tetor dhe është i hapur për oficerë dhe zyrtarë nga vendet e NATO-s dhe Partnere. Një tjëtër Kurs i Përgjithshëm për Oficerë Sinjalizimi ka nisur më 1998 për pjesëmarrësit nga vendet anëtare të NATO-s dhe për përfaqësues të vendeve që marrin pjesë në Dialogun Mesdehtar të NATO-s. Kursi është menduar t’i kontribuojë forcimit të stabilitetit regjional duke çuar më tej dialogun, mirëkuptimin dhe ndërtimin e besimit. Një Konferencë e Komandantëve mbahet çdo vit, duke bashkuar Komandantët seniorë kombëtarë të kolegjit të mbrojtjes të vendeve të NATO-s dhe Partnere për të këmbyer pikëpamje mbi filozofitë akademike dhe metodat edukative. Konferenca kryesohet nga Komandanti i Kolegjit të Mbrojtjes të NATO-s. Kolegji merr pjesë si anëtar i plotë në Sekretariatin e Konzorciumit të Akademive të Mbrojtjes dhe Instituteve të Studimeve të Sigurisë, një organ edukativ bashkëpunues jashtë NATO-s. Në këtë cilësi, Kolegji ofron pikën fokale të kontaktit brenda NATO-s në këtë Konzocium. Në çdo të dytin vit, mbahet një Kurs i Oficerëve Rezervë të NATO-s. Qëllimi i kursit është të familiarizojë Oficerët Rezervë nga vendet e NATO-s dhe Partnere me zhvillimet e vonshme organizative, strukturale dhe procedurale që janë relevante për Aleancën dhe për të shtuar të kuptuarit e tyre të mjedisit politik-ushtarak në të cilin operon NATO. Kolegji organizon një Seminar Ndërkombëtar të Punës Kërkimore mbi Sigurinë Evro-Atlantike çdo vit, në bashkëpunim me një institucion akademik nga njëri nga vendet Partnere. Objektivi i tij është të bashkojë ekspertët e sigurisë nga vendet e NATO-s dhe Partnere dhe të debatojë tema të rëndësishme për situatën e sigurisë Evro-Atlantike. Një Seminar Ndërkombëtar i Punës Kërkimore me Vendet e Dialogut Mesdhetar gjithashtu mbahet çdo vit. Kolegji ofron një Stipendion dy herë në vit në fushën e studimeve të sigurisë për qytetarë të kombësisë së vendeve të Partneritetit për Paqe. Stipendioni mëton të çojë më tej punën kërkimore në fushën e dijes në tema të interesit të veçantë të vendeve të PfP-së, në radhë të parë që kanë të bëjnë me çështje të sigurisë Evro-Atlantike dhe Evroaziatike. Punimet e paraqitura dhe të diskutuara si pjesë integrale e Seminareve Ndërkombëtare
345

të Punës Kërkimore dhe punimet kërkimore nga fituesit e stipendioneve botohen shpesh në serinë e Monografive të Kolegjit të Mbrojtjes të NATO-s. Kolegji gjeneron një frymë të fortë grupore midis diplomantëve të vet dhe organizon një seminar vjetor për diplomantët e mëhershëm. Më 1999 Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s kaloi në lokale të reja të ndërtuara për këtë qëllim, të dizajnuara për të akomoduar kurse më të mëdha dhe për të pajisur Kolegjin për detyrat e tij të zgjeruara. Për informacion të mëtejshëm kontaktoni: (Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s) NATO Defense College Via Giorgia Pelosi 1 00143 Roma Italy Tel: 39 06 505 259 (Sëitchboard) Faksi: 39 06 50525799

Shkolla (SHAPE) e NATO-s - Oberamergau, Gjermani
Shkolla (SHAPE) e NATO-s (Oberamergau) vepron si qendër për trajnimin ushtarak dhe të personelit civil që shëben në Aleancën e Atlantikut, si dhe për vendet Partnere. Kurset e saj revidohen vazhdimisht dhe sillen në hap me kohën për të reflektuar zhvillimet e tanishme në Komandën Aleate për Evropë dhe Komandën Aleate për Atlantik. Çdo vit një numër i ndryshëm kursesh jepen mbi tema si futja në punë e armëve, mbrojtja bërthamore, biologjike dhe kimike, lufta elektronike, komanda dhe kontrolli, forcat e mobilizueshme, forcat shumëkombëshe, paqeruajtja, mbrojtja e mjedisit, menaxhimi i krizës dhe orientimi themelor i NATO-s. Shkolla është nën kontrollin operacional të Komandantit Suprem të Frocave Aleate për Evropën (SACEUR) por operon si shërbim operacional për të dy Komandat Strategjike të NATO-s. Një Bord Këshilltarësh, që përbëhet nga anëtarë të SHAPE-së dhe stafeve të Shkollës, ofron ndihmë dhe udhëzime. Gjermania dhe Shtetet e Bashkuara i japin lokalet dhe mbështetjen logjistike, por Shkolla mbështetet mbi pagesat për shkollim nga studentët për t’i hequr shpenzimet e operimit dhe është në esencë e vetëfinancuar. Shkolla (SHAPE) e NATO-s e ka origjinën në vitet e hershme të historisë së Aleancës por e mori kartën e vet dhe emrin e tanishëm më 1975. Për shumë vite fokusi i saj kryesor ishte mbi çështje që lidheshin me mbrojtjen kolektive të NATO-s. Më së voni, pas futjes së Konceptit të Ri Strategjik të NATO-s më 1991, roli i Shkollës është ndryshuar fundamentalisht për të përfshirë kurse, trajnim dhe seminare në mbështetje të strategjisë dhe politikës së tanishme dhe asaj në zhvillim të NATO-s, duke përfshirë bashkëpunimin dhe dialogun
346

me pesonelin ushtarak dhe civil nga vendet jashtë NATO-s. Veç kësaj, që nga fillimi i operacioneve të NATO-s në Bosnjë në kontekstin e IFOR-it dhe SFOR-it, Shkolla jep mbështetje të tërthortë për operacionet e tanishme ushtarake të NATO-s. Më 1998, 47 kurse ishin vënë në orarin e Vitit Akademik të Shkollës, duke involvuar më se 5 500 studentë prej rreth 50 vendeve. Kurset ishin organizuar në pesë fusha fundamentale operacionale të NATO-s, gjegjësisht në procedurat teknike; orientimi i oficerëve të stafit të NATO-s; procedurat operacionale të NATO-s; procedurat operacionale shumëkombëshe të prira nga NATO; dhe forumet e tashme të politikës operacionale. Fakulteti i Shkollës përfshin staf nga vendet e NATO-s të plotësuar me ligjërues mysafirë nga komandat dhe shtabet e NATO-s, nga vendet e NATO-s dhe të Partneritetit për Paqe dhe nga organizatat botërore humanitare dhe komerciale. Fokusi i të gjitha kurseve është të zhvillojë oficerë stafi të kombinuar të përbashkët opercionalë nga NATO dhe jashtë saj të cilët mund të punojnë së bashku në mënyrë më efektive. Pjesëmarrja joushtarake në kurse është shtuar ndjeshëm gjatë viteve të fundit, ashtu si dhe kontaktet e Shkollës me organizatat ndërkombëtare si Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq (IRCR), Komisioneri i Lartë për Refugjatë i Kombeve të Bashkaura (UNHCR), dhe Banka Botërore si dhe gazetarët ndërkomëtarë dhe agjencitë e lajmeve. Më 1994, Shkolla nisi një kurs mbi Forcat Rezervë dhe Mobilizimin që ndiqet nga oficerë rezervë nga vendet e NATO-s dhe Partnere. Fusha e rritës më të madhe në programin e aktivitetit të Shkollës ka qenë në mbështetje të programit të Partneritetit për Paqe. Një kurs fillimor mbi Bashkëpunimin në Sigurinë Evropiane u ofrua më 1991. Kurse të tjera janë shtuar më 1993-1994 mbi Inspektorin e Verifikimit të Kontrollit të Armëve CFE/Procedurat e Eskortit; Përgjegjësitë e Oficerëve Ushtarakë në Mbrojtjen e Mjedisit; Forcat Rezervë; dhe Mobilizimi dhe Paqeruajtja. Kurse të mëtejshme janë zhvilluar më 1995-1996, për të përgatitur oficerët e PfP-së dhe të NATO-s për të punuar bashkë në stafe të përbashkëta të kombinuara. Këto përfshinin Menaxhimin e Resurseve; Orientimin e NATO-s; Planifikimin e Emergjencës Civile/Bashkëpunimin Civil-Ushtarak; Menaxhimin Multinacional të Krizës. Më 1997 kursi i parë teknik i hapur për vendet e PfP-së është prezantuar rreth Paralajmërimit të Mbrojtjes NBC dhe Procedurave të Sistemit të Raportimit. Në të njëjtin vit Shkolla ka inicuar dy kurse të sponzorizuara të NATO-s për liderë ushtarakë dhe civilë të vendeve që janë nënshkruese të Marrëveshjes së Kornizës së Përgjithshme për Paqe në Bosnjë e Hercegovinë (Marrëveshja e Dejtonit). Kurset përqendrohen në rolin e oficerëve
347

profesionistë në një demokraci dhe mbi çështjet operacionale dhe procedurat relevante për zbatimin e Marrëveshjes. Më 1998, një Kurs i NATO-s për Oficerë Partnerë Operacionalë të Stafit gjithashtu ka filluar. Ky është menduar për të edukuar Oficerët e NATO-s dhe ata Partnerë Operacionalë të Stafit në doktrinën dhe procedurat e NATO-s për përdorim në Shtabin e Përbashkët të Kombinuar të prirë nga NATO për Operacione në Mbështetje të Paqes. Funksionet thelbësore të NATO-s gjithashtu vazhdojnë të kenë vëmendje, për shembull me prezantimin më 1998 të një kursi të ri mbi Planifikimin e Fushatës Ajrore. Zhvillime të mëtejshme të programit mësimor të Shkollës po futen për të marë parasysh mësimet e mësuara në kontekstin e Forcës Stabilizuese në Bosnjë të prirë nga NATO si dhe të zhvillimeve të tjera brenda Aleancës. Për shembull, vendet që marrin pjesë në Dialogun Mesdhetar të NATO-s gjithashtu kohë pas kohe dërgojnë studentë për të marrë pjesë në kurset shumëkombëshe të Shkollës. Informacion i mëtejshëm: (Shkolla e NATO-s) NATO School (SHAPE) Am Rainenbichl 54 82487 Oberammergau Germany Tel: 49 8822 4477 (administrata e studentëve) Faksi: 49 8822 1035 E-mail: postmaster@natoschool-shape.de

Shkolla e NATO-s për Komunikime dhe Sisteme të Informimit (NCISS)
Shkolla e NATO-s për Komunikime dhe Sisteme të Informimit ofron trajnim të avancuar për personel civil dhe ushtarak në operimin dhe mirëmbajtjen e sistemeve të komunikimeve dhe të informimit të NATO-s. Shkolla gjithashtu ofron kurse orientuese dhe trajnim menaxhimi mbi sistemet e komunikimeve dhe të informimit të NATO-s dhe udhëheq Kurse Orientuese CIS për vendet Partnere. Fillimisht e themeluar më 1959, Shkolla ka përjetuar një numër transformimesh që nga ajo kohë dhe ka ekzistuar nën emrin e tanishëm që nga viti 1989. Më 1994, kurse të reja janë prezantuar në kontekstin e Partneritetin për Paqe. Nga viti 1995 Shkolla gjithashtu ka ofruar kurse për t’u ndihmuar forcave të NATO-s në ish-Jugosllavi.
348

Shkolla momentalisht udhëheq mbi 50 kurse që zgjatin nga një deri në 10 javë dhe pranon përafërsisht 1 650 studentë për vit. Shkolla ndahet në dy Degë, Trajnim dhe Mbështetje. Dega e Trajnimit vetë ndahet në Seksionin e Domenit të Rrjetit përgjegjës për kurse që kanë të bëjnë me sisteme të transmetimit, sistemet të kyçjes dhe kontrollit të rrjetit; dhe në Seksionin e Domenit të Shfrytëzuesit përgjegjës për kurse që kanë të bëjnë me sistemet e Informacionit të Komandës dhe Kontrollit, me menaxhimin e projektit të inxhinjerisë së softuerit dhe programimin; dhe me një Seksion të Domenit Infosek për kurse mbi operimin, mirëmbajtjen dhe riparimin e pajisjes kriptografike. Dega e Trajnimit gjithashtu udhëheq kurse për Oficerë CIS dhe Orientim, kurse mbi Menaxhimin e Frekuencave dhe një kurs CIS për vendet Partnere. Dega e Mbështetjes është përgjegjëse për mbështetjen logjistike dhe administrative të Degës së Trajnimit. Komandanti i Shkollës është një oficer shërbyes nga një vend anëtar i NATO-s me rangun e kolonelit apo i barabartë me të. Një Inxhinjer Kryesor i Telekomunikimeve vepron si këshilltar teknik i tij. Një Zyrë e Menaxhmentit të Trajnimit është përgjegjëse për aspektet e menaxhimit si zhvillimi i orarit vjetor të kursit dhe dokumentacionit të trajnimit dhe për mbikëqyrjen e statistikës. Shkolla operon si ent trajnues për të dy Komandat Strategjike të NATO-s dhe merr ndihmë administrative nga AFSOUTH. Shkolla CIS e NATO-s është përgjegjëse para Agjencisë e Operimit dhe Mbështetjes e NATO-s për Komunikime dhe Sisteme të Informimit (NACOSA). Shkolla mbështetet nga Ministria e Mbrojtjes e Italisë përmes Brigadës së Trajnimit të Forcës Ajrore në Latina me të cilën është e bashkëvendosur. Informacion i mëtejshëm rreth Shkollës mund të mirret nga: (Shkolla CIS e NATO-s) NATO CIS School 04010 Borgo Piave Latina Italy Tel: 39 0773 6771 Faksi: 39 0773 662467

Grupi i Trajnimit i NATO-s (NTG)
Grupi i Trajnimit i NATO-s është përgjegjës për konsolidimin e trajnimit individual. Objektivat e tij janë të përmirësojë dhe zgjerojë aranzhmanet ekzistuese të trajnimit midis kombeve anëtare dhe të inicojë aktivitete të reja
349

trajnimi. I raporton Komitetit Ushtarak dhe mban kontakte të ngushta me Agjencinë e NATO-s të Standardizimit (NSA). Grupi lehtëson këmbimin e informacionit midis vendeve anëtare dhe autoriteteve ushtarake të NATO-s mbi aftësitë e trajnimit kombëtar dhe ofron një forum për diskutim dhe këmbim pikëpamjesh rreth çështjeve të trajnimit individual. Duke identifikuar dhe nxitur përdorimin e projekteve të trajnimit që ofrohen për bashkëpunim bilateral dhe multilateral, ai çon më tej përmirësimet kualitative në trajnim si dhe në shpenzime dhe kursime të fuqisë njerëzore, në standardizim dhe ndëroperueshmëri. Pjesëmarrja në projekte të përbashkëta trajnimi nga kombet individuale ndërmirret mbi bazën rast për rast dhe nuk dyfishon apo zëvendëson programet e trajnimit kombëtar. Grupi nxit kombet individuale të marrin përgjegjësinë për projekte të veçanta të trajnimit në emër të Aleancës si tërësi apo të vendeve anëtare të Aleancës me kërkesa të përbashkëta. Aktivitetet e Grupit janë zgjeruar për të përfshirë projekte të përbashkëta trajnimi për vendet Partnere. Puna udhëhiqet me anë të pesë Nën-Grupeve (i Përbashkët, Detar, Ushtarak, i Forcës Ajrore dhe Financiar) dhe Grupeve Punuese të specializuara, në të cilat janë të përfaqësuara kombet e NATO-s dhe Partnere. Aktivitetet e NTG-së koordinohen nga një Element Stafi me orar të plotë pune i vendosur në Shtabin e NATO-s. Për informacion të mëtejshëm kontakotni: (Elementi i Stafit i Grupit të Trajnimit të NATO-s) NATO Training Group Staff Element IMS Operations Division NATO 1110 Brussels, Belgium Tel: 32 2 707 5750

Komitetet drejtuese të projekteve/Zyrat e projekteve
Mbrojtja ajrore; Mbledhja e Informacionit në Fushëbetejë dhe Sistemi i Shfrytëzimit (BICES); Ndëroperueshmëria e Rrjetit të Sistemeve të Komunikimeve; Fuzioni i të Dhënave; Aeroplani Luftarak F-16; Aftësia e Aleancës e njohjës së terrenit; Sistemet e Navigacionit Inercial për Anije; Sistemi i Armëve Anti-Tank i MILAN-it;
350

Distribuimi Multifunksonal i Informacionit (Terminal i Vëllimit të Ulët); Sistemi i Lansimit të Shumëfishtë të Raketave; Përfitimi i Vazhdueshëm i NATO-s dhe Mbështetja e Ciklit Jetësor (CALS) (Bordi i Menaxhmeëntit); Lidhja II e Përmirësimit e NATO-s; Qendra e NATO-s për Informim të Municionit Josensitiv (NIMIC); Aeroplanët e Patrullimit Detar të NATO-s; Lokacionet Kontrolluese të Saktësisë së Armëve dhe Sensorëve të Forcave Detare të NATO-s (FORACS); HARABELI DETAR I NATO-s NË Mbrojtje Raketore; Sistemi DETAR GNAT I NATO-s; Topi Kompakt OTO MELARA 76/62; Sistemet e mbrojtjes ajrore me gjatësi shumë të shkurtër dhe me gjatësi të shkurtër qitjeje. Informacion i mëtejshëm rreth projekteve të sipërme mund të mirret nga Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes, NATO, 1110 Brussels, ose nga këto Zyra të Projekteve: Alliance Ground Surveillance Capability Provisional Project Office (AGS/PPO) Aftësia e Njohjes së Terrenit e Aleancës Zyra e Përkohshme e Projekteve (AGS/PPO) NATO, 1110 Brussels Tel: 32 2 707 + Ext. Faksi: 32 2 707 7962 Battlefield Information Collection and Exploitation System (BICES) Mledhja e Informacionit të Fushëbetejës dhe Sistemi i Shfrytëzimit (BICES) 8 rue de Genève 1140 Brussels Tel: 32 2 707 + Ext. Faksi: 32 2 707 8811 NATO Continuous Acquisition and Life Cycle Support Office (CALS) Përfitimi i Vazhdueshëm i NATO-s dhe Mbështetja e Ciklit Jetësor (CALS) NATO 1110 Brussels Tel: 32 2 707 + ext. Faksi: 32 2 707 4190

351

NATO FORACS Office Zyra FORACS e NATO-s NATO 1110 Brussels Tel: 32 2 707 4244 Faksi: 32 2 707 4103 E-Mail: Foracs@hq.nato.int NATO Insensitive Munitions Information Centre (NIMIC) Qendra e NATO-s për Informim të Municionit Josensitiv (NIMIC) NATO 1110Brussels Tel: 32 2 707 + Ext. Faksi: 32 2 707 5363 E-Mail: idnnim@hq.nato.int

352

KAPITULLI 15

KORNIZA MË

E GJERË INSTITUCIONALE PËR SIGURI

Kombet e Bashkuara (OKB) Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) Bashkimi Evropian (BE) Unioni Evropian Perëndimor (WEU) Këshilli i Evropës

KORNIZA MË
KOMBET

E GJERË INSTITUCIONALE PËR SIGURI
E

BASHKUARA (OKB)

Karta e Kombeve të Bashkuara është nënshkruar në San Fransisko më 26 qershor 1945 nga 50 kombe. Më 24 tetor 1945 Kombet e Bashkuara lindën edhe formalisht. Neni 51 i Kartës së OKB-së themelon të drejtën e natyrshme të mbrojtjes individuale apo kolektive të të gjitha vendeve anëtare të OKB-së. Ai sanksionon masat që mund të mirren në ushtrimin e kësaj të drejte deri në atë kohë kur Këshilli i Sigurimit i OKB-së të ketë marrë hapat e nevojshmë për të ruajtur paqen dhe sigurinë ndërkombëtare. Ai përcakton, përveç kësaj, se masat e ndërmarra nga vendet anëtare sipas termave të këtij Neni duhet t’i raportohen menjëherë Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe në asnjë mënyrë nuk ndikojnë tek autoriteti dhe përgjegjësia e Këshillit të Sigurimit për të ndërmarrë çfarëdo aksionesh që i gjykon të nevojshme për të ruajtur apo restauruar paqen dhe sigurinë ndërkombëtare. Relevanca e Kartës së OKB-së për Aleancën e Atlantikut të Veriut është së këndejmi e dyfishtë. Së pari, ajo ofron bazën juridike për krijimin e Aleancës; dhe së dyti, themelon përgjegjësinë e përgjithshme të Këshillit të Sigurimit për paqe dhe siguri ndërkombëtare. Këto dy parime fundamentale janë të ruajtura në Traktatin e Atlantikut të Veriut të nënshkruar në Uashington më 4 prill 1949. Preambula e Traktatit e bën të qartë që në fillim se Karta e OKB-së është korniza brenda së cilës operon Aleanca. Në fazat e tyre operuese, anëtaret e Aleancës ripohojnë besimin e tyre në qëllimet dhe parimet e Kartës. Në Nenin 1 ato zotohen si për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërkombëtare me mjete paqësore në përputhje me synimet e Kartës ashtu dhe për të përmbajturit nga kërcënimi i përdorimit të forcës në çfarëdo mënyre në shpërputhje me qëllimet e OKB-së. Neni 5 i Traktatit i referohet në mënyrë eksplicite Nenit 51 të Kartës duke e pohuar të drejtën e të nënshkruarve të ndërmarrin, individualisht ose kolektivisht, veprim të tillë që e gjykojnë të nevojshëm për vetëmbrojtje, duke përfshirë përdorimin e forcave të armatosura; dhe, zoton vendet anëtare t’i japin fund përdorimit të forcave të armatosura me restaurimin dhe ruajtjen e sigurisë së rajonit të Atlantikut të Veriut kur Këshilli i Sigurimit i OKB-së vetë t’i ketë ndërmarrë masat e domosdoshme për të restauruar dhe ruajtur paqen dhe sigurinë ndërkombëtare. Referencë e mëtejshme Kartës së OKB-së i bëhet në Nenin 7 të Traktatit të Atlantikut të Veriut, i cili ua përkujton të nënshkruarve të drejtat dhe obligimet e tyre sipas Kartës dhe rikonfirmon përgjegjësinë primare të Këshillit të
355

Sigurimit të OKB-së për ruajtjen e paqes dhe sigurisë. Dhe së fundi, në Nenin 12, është futur një klauzolë në Traktat që mundëson rishqyrtimin pas dhjetë vitesh, nëse ndonjëra nga palët e kërkon këtë. Ai përcaktonte se rishqyrtimi do të ndodhte në dritën e zhvillimeve të reja që ndikojnë te paqja e siguria në rajonin e Atlantikut të Veriut, duke përfshirë zhvillimin e aranzhmaneve universale dhe regjionale sipas Kartës së OKB-së. Traktati i Atlantikut të Veriut hyri në fuqi më 24 gusht 1949. Asnjë nga Palët nuk kanë kërkuar rishqyrtim të Traktatit sipas Nenit 12, edhe pse në secilën fazë të zhvillimit të saj Aleanca e ka mbajtur zbatimin e Traktatit nën shqyrtim të vazhdueshëm me qëllim të sigurimit të objektivave të saj. Relacioni i drejtpërdrejtë midis Traktatit dhe Kartës së Kombeve të Bashkuara është dhe do të mbetet një parim fundamental i Aleancës. Nga viti 1949 e deri me sot, lidhja formale midis Kombeve të Bashkuara dhe Aleancës së Atlantikut të Veriut ka mbetur konstante dhe është manifestuar pikë së pari në relacionet juridike midis dokumenteve të tyre gjegjëse të themelimit. Kontaktet midis institucioneve të Kombeve të Bashkaura dhe të atyre të Aleancës kanë qenë, për shumicën e kësaj periudhe, jashtëzakonisht të kufizuara, si në fushveprim ashtu dhe në përmbajtje. Më 1992, në kontekstin e konfliktit në ish-Jugosllavi, situata ndryshoi. Në korrik të vitit 1992, kundruall sfondit të konfliktit në vlug e sipër, anijet e NATO-s që i takonin Forcës së Përhershme Detare për Mesdhe të Aleancës, të ndihmuara nga Aeroplanët e Patrullimit Detar të NATO-s, filluan operacionet monitoruese në Adriatik në mbështetje të embargos së armëve të Kombeve të Bashkuara kundër të gjitha republikave të ishJugosllavisë. Në nëntor të vitit 1992, NATO dhe Unioni Evropian Perëndimor (WEU) filluan operacione të imponimit në mbështetje të rezoluatave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së që synonim parandalimin e eskalimit të konfliktit me futjen e armëve shtesë në rajon. Gatishmëria e Aleancës për të mbështetur operacionet paqësore nën autoritetin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së është deklaruar formalisht nga Ministrat e Jashtëm të NATO-s në dhjetor të vitit 1992. Masat që tashmë po ndërmirreshin nga vendet e NATO-s, individualisht dhe si Aleancë, u rishqyrtuan dhe Aleanca dha shenjë se ishte e gatshme të përgjigjej pozitivisht në iniciativa të mëtejshme që Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së do të mund të ndërmirrte duke kërkuar ndihmën e Aleancës në këtë fushë. Një numër masash u ndërmorën mëpastaj, duke përfshirë operacione të përbashkëta detare nën autoritetin e Këshillave të NATO-s dhe të WEU-së; opracionet ajrore të NATO-s; mbështetja e ngushtë ajrore për Forcën Mbrojtjëse të Kombeve të Bashkuara (UNPROFOR); goditjet ajrore për të
356

mbrojtur “Zonat e Sigurta” të OKB-së; dhe plane për raste të paparashikuara dhe për opcione të tjera që do të mund të ndërmirrte OKB. Këto masa, dhe baza mbi të cilën janë ndërmarrë, përshkruhen në Kapitullin 5. Në dhjetor të vitit 1995, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Paqes për Bosnjë në Paris, më 14 dhjetor, NATO-s iu dha mandati nga OKB, në bazë të Rezolutës 1031 të Këshillit të Sigurimit, të zbatonte aspektet ushtarake për Marrëveshjen e Paqes. Një Forcë Implimentuese (IFOR) e prirë nga NATO i filloi operacionet për ta përmbushur këtë mandat më 16 dhjetor. Detajet e punës së IFOR-it dhe zëvendësimit të tij të mëpastajmë nga një Forcë Stabilizuese (SFOR) të prirë nga NATO në dhjetor të vitit 1996, gjithashtu përshkruhen në Kapitullin 5. Gjatë gjithë mandateve të tyre që të dy forcat shumëkombëshe kanë punuar për së afërmi në terren në Bosnjë e Hercegovinë me organizata të tjera ndërkombëtare dhe agjenci humanitare, duke përfshirë ato të Kombeve të Bashkuara, si me Komisionerin e Lartë për Refugjatë të OKB-së (UNHCR) dhe Task Forcën Policore Ndërkombëtare të OKB-së (IPTF). Në shkurt të vitit 1998, pas diskutimeve me kontributorë të SFOR-it jashtë NATO-s, Këshilli i Atlantikut të Veriut shpalli se, varësisht nga mandati i duhur nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së, NATO ishte e gatshme të organizonte dhe të udhëhiqte një forcë shumëkombëshe për të vazhduar punën në Bosnjë e Hercegovinë pas përfundimit të mandatit të SFOR-it në qërshor të vitit 1998. Forca e re ruan emrin “SFOR”, duke reflektuar nevojën e vazhdueshme për stabilizimin e situatës së Bosnjës dhe për shtruarjen e themeleve për paqe të përhershme në regjion. Që nga fillimi i konfliktit në Kosovë më 1998 dhe gjatë gjithë krizës, kontakte të ngushta janë mbajtur midis Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Nashkuara dhe Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s. Aksionet e ndërmarra nga Aleanca në mbështetje të rezolutave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së gjatë dhe pas konfliktit, dhe roli i Forcës së Kosovës (KFOR) të themeluar në bazë të Rezolutës 1244 të 12 qershorit 1999, përshkruhen në Kapitullin 5. Jashtë kontekstit të ish-Jugosllavisë,, përballë kërcënimeve të tjera të paqes botërore, vendet e NATO-s, megjithëse jo të involvuara drejtpërsëdrejti si Aleancë, ua kanë ofruar mbështetjen e tyre dhe zërin e tyre përpjekjeve të Këshillit të Sigurimit dhe Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së për të shmangur konfliktin dhe për të përtëritur sundimin e ligjit ndërkombëtar. Në pjesën e hershme të vitit 1998, në kontekstin e zbatimit të rezolutave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së që lidhen me Irakun dhe me regjimin e isnpektimit ndërkombëtar të themeluar për të siguruar dientifikimin dhe eliminimin e armëve të shkatërrimit në masë, dhe kapacitetin për të prodhuar armë të tilla, Aleanca e ka ftuar Irakun që t’i përmbahet kësaj në tërësi.
357

Më 25 shkurt 1998, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s lëshoi një deklaratë duke mirëpritur marrëveshjen midis Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe Irakut mbi një zgjidhje diplomatike të krizës së Irakut. Ai lavdëroi përpjekjet diplomatike dhe qendrimin e përcaktuar të bashkësisë ndërkombëtare, duke përfshirë Aleatët e NATO-s, dhe insistoi në nevojën e përmbajtjes së plotë me të gjitha rezolutat relevante të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Kur Këshilli i Atlantikut të Veriut e diskutoi përsëri situatën në Irak, më 4 mars 1998, e mirëpiriti adoptimin unanim të Rezolutës 1154 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, që lidhej me zbatimin e marrëveshjes midis Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe Irakut. Këshilli shprehu mbështetjen e tij për vendimet relevante të OKB-së dhe e theksoi rëndësinë e stabilitetit në regjionin e Gjirit për sigurinë e rajonit të Evro-Atlantikut. Ekzistojnë kështu lidhje të forta, si juridike ashtu dhe praktike, midis Kartës së OKB-së dhe Traktatit të Atlantikut të Veriut, në njërën anë, dhe institucioneve të OKB-së dhe atyre të Aleancës, në anën tjetër. Që të dyja këto elemente i kontribuojnë kornizës më të gjerë institucionale brenda së cilën operon Aleanca. Marrëdhëniet e tjera institucionale që i kontribuojnë kësaj kornize përshkruhen më poshtë.

ORGANIZATA PËR SIGURI DHE BASHKËPUNIM NË EVROPË (OSBE)1
Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), më parë e njohur si Konferenca për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (KSBE), ishte fillimisht një proces politik konsultativ që involvonte shtetet pjesëmarrëse nga Evropa, Azia Qendrore dhe Amerika e Veriut. U bë Organizatë në janar të vitit 1995.

1

Lista e shteteve pjesëmarrëse: Andora, Armenia, Austria, Azerbejxhani, Bellorusia, Belgjika, Bosnja e Hercegovina, Bullgaria, Danimarka, Estonia, Federata Ruse, Finlanda, Franca, Gjeorgjia, Gjermania, Greqia, Holanda, Hungaria, Irlanda, Islanda, ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë*, Italia, Kanadaja, Kazakstani, Kroacia, Latvia, Lihtenshtajni, Lituania, Luksemburgu, Malta, Mbretëria e Bashkuar, Moldavia, Monako, Norvegjia, Polonia, Portugalia, Qipro, Republika e Çekisë, Republika Federale e Jugosllavisë, Republika e Kirgizisë, Rumania, San Marino, Selia e Shenjtë, Sllovakia, Sllovenia, Spanja, Suedia, Shqipëria, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Uzbekistani, Taxhikistani, Turkmenistani, Turkqia, Ukraina, Zvicra**. Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues. Jugosllavia qe suspenduar nga OSBE-ja më 8 korrik 1992 për shkak të natyrës së involvimit të saj në konfliktin në Bosnjë e Hercegovinë. Pas zgjedhjes së Vojisllav Koshtunicës si President në shtator të vitit 2000, Republika Federale e Jugosllavisë u pranua në OSBE më 10 nëntor 2000, si vendi anëtar i 55-të.

* **

358

I lansuar më 1972, procesi i KSBE-së çoi te adoptimi i Aktit Final të Helsinkit më 1975. Ky dokument kapërthente një shtrirje të gjerë standardesh për sjelljen ndërkombëtare dhe për angazhimet që udhëheqin relacionet midis shteteve pjesëmarrëse, masat e dizajnuara për të ndërtuar besimin midis tyre, veçanërisht në fushën politike-ushtarake, respektimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive fundamentale, dhe bashkëpunimin në fushat ekonomike, kulturore dhe shkencore.

Institucionalizimi i OSBE-së
Më 21 nëntor 1990, Mbledhja e Samitit të Krerëve të Shteteve dhe Qeverive të KSBE-së e 34 shteteve pjesëmarrëse të atëhershme adoptoi Kartën e Parisit për një Evropë të Re. Karta themeloi Këshillin e Ministrave të Jashtëm të KSBE-së si forum qendror për konsultime të rregullta politike. Ajo gjithahtu themeloi një Komitet të Zyrtarëve të Lartë për të shqyrtuar çështjet e ditës, për të përgatitur punën e Këshillit dhe për të kryer vendimet e tij; dhe tri institucione të përhershme të KSBE-së: një sekretariat në Pragë (më vonë i përfshirë në sekretariatin e përgjithshëm në Vjenë), një Qendër për Parandalimin e Konflikteve në Vjenë, dhe një Zyrë për Zgjedhje të Lira në Varshavë (më vonë të emërtuar Zyra e Institucioneve Demokratike dhe e të Drejtave të Njeriut (ODIHR)). Më 19 qershor 1991, Mbledhja e parë e Këshillit të Ministrave të Punëve të Jashtme u mbajt në Berlin. Këshilli adoptoi një mekanizëm për konsultim dhe bashkëpunim lidhur me situatat emergjente në rajonin që mbulohet nga KSBE. Ky mekanizëm është përdorur në rastin e ish-Jugosllavisë dhe në atë të Nagorno-Karabahut. Në mbylljen e Mbledhjes Vazhduese të Helsinkit më 9 korrik 1992, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të shteteve pjesëmarrëse të KSBE-së adoptuan Deklaratën e Samitit të Helsinkit me titull ”Sfidat e Ndryshimit”. Deklarata reflektonte pajtimin për forcim të mëtejshëm të institucioneve të KSBE-së, për themelimin e një Komisioneri të Lartë për Minoritetet Kombëtare dhe për zhvillimin e një strukture për paralajmërim të hershëm, parandalim konflikti dhe menaxhim të krizës, duke përfshirë misionet për konstatimin e fakteve dhe të raportuesve. Në takimin e Stokholmit të Këshillit të Minsitrave të Jashtëm më 14 dhjetor 1992, një Konventë rreth Pajtimit dhe Arbitrimit brenda KSBE-së u adoptua. U vendos gjithashtu të themelohej posti i Sekretarit të Përgjithshëm të KSBE-së. Këshilli i Ministrave të Jashtëm përfilli ndryshime të reja organizative në takimin e tyre në Romë më 1 dhjetor 1993, duke përfshirë themelimin e
359

Komitetit të Përhershëm - organ i parë i përhershëm i KSBE-së për konsultim politik dhe vendim-marrje - dhe krijimin e një sekretariati të vetëm të përgjithshëm, që të dyja të vendosura në Vjenë. Ministrat e Jashtëm gjithashtu shprehën brengën e tyre rreth numrit dhe shkallës së konflikteve regjionale dhe rikonfirmuan angazhimin e tyre për zgjidhjen e këtyre konflikteve, veçanërisht në ish-Jugosllavi. Ata morën hapa për të përmirësuar aftësitë e KSBE-së në menaxhimin e krizës dhe të parandalimit të konfliktit dhe u pajtuan se duhej të zhvilloheshin relacione me të tjera “Organizata Evropiane dhe Transatlantike”. Një numër vendimesh institucionale për të forcuar KSBE-në janë futur në Samitin e Budapestit më 1994. Këto përfshinin riemërtimin e KSBE-së, që në të ardhmen do të njihej si Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE); orarin e mbledhjes së ardhshme të Krerëve të Shteteve dhe Qeverive të OSBE-së në Lisbonë, në vitin 1996; zëvendësimin e Komitetit të Zyrtarëve të Lartë nga Këshilli Senior, që do të takohej së paku dy herë në vit, si dhe para Takimit të Këshillit Ministror, dhe do të konvokohej gjithashtu si Forum Ekonomik; themelimin e Këshillit të Përhershëm (më parë Komiteti i Përhershëm), që takohej në Vjenë, si organ i rregullt për konsultim politik dhe vendim-marrje; dhe orarin e shqyrtimit të zbatimit të të gjitha angazhimeve të KSBE-së në një mbledhje që do të mbahej në Vjenë para secilit Samit. Në Samitin e Budapestit, shtetet e KSBE-së e deklaruan vullnetin e tyre politik për të ofruar një forcë paqeruajtëse shumëkombëshe të KSBE-së pas pajtimit ndërmjet palëve për ndalimin e konfliktit të armatosur në Nagorno-Karabah. Në Samitin e OSBE-së që u mbajt në Istanbul në nëntor të vitit 1999, u vendos të forcohej procesi i konsultimit politik brenda OSBE-së duke themeluar një Komitet Përgatitor nën Këshillin e Përhershëm të OSBE-së si dhe një Qendër të Operacioneve, për të planifikuar dhe dislokuar operacionet fushore të OSBE-së.

Dialogu i Sigurisë, Kontrollimi i Armatimit, Çarmatimi dhe Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë (CSBMs)
Ndër shenjat e rëndësishme në punën e KSBE-së mbi Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë (CSBMs) përfshihet edhe Dokumenti i Stokholmit i vitit 1986, i cili më vonë është zgjeruar dhe përmirësuar në Vjenë më 1990 dhe në Dokumentet e Vjenës të 1992-tës. Në Mbledhjen Vazhduese të Helsinkit në korrik të vitit 1992 shtetet pjesëmarrëse vendosën të themelonin Forumin e KSBE-së për Siguri dhe Bashkëpunim (FSC) në Vjenë, nën kujdesin e të cilit
360

përkrahet dialogu dhe tani bëhen negociata rreth kontrollimit të armatimit, çarmatimit dhe ndërtimit të besimit dhe sigurisë. Forumi është inauguruar më 22 shtator 1992. Gjatë dy viteve në vijim, në përputhje me mandatin e pajtuar në Helsinki me titull “Programi për Aksion të Menjëhershëm”, u mbajtën negociata në Forum mbi një sërë dokumentesh që adresojnë çështjet e kontrollit të armëve, çarmatimin dhe masat e ndërtimit të besimit dhe sigurisë, shtimin e sigurisë dhe të bashkëpunimit dhe parandalimin e konfliktit. Në dritën e Programit për Aksion të Menjëhershëm është arritur pajtim edhe për dy elemente të tjera në dhjetor të vitit 1994 në prag të Samitit të Budapestit: një verzion i ri i Dokumentit të Vjenës (Dokumenti i Vjenës 1994), që përfshin dokumentat e mëparshëm të Stokholmit e Vjenës dhe që inkorporon tekstet e Planifikimit të Mbrojtjes dhe të Kontakteve Ushtarake dhe të Bashkëpunimit për të cilat është arritur pajtimi më 1993; dhe një Dokument mbi Këmbimin Global të Informacionit Ushtarak. Vetë Dokumenti i Samitit inkorporonte Parime të reja që Udhëheqin Mospërhapjen dhe mori hap të rëndësishëm të pajtimit të një Kodi të Sjelljes në Aspektet Politiko-Ushtarake të Sigurisë, që përfshinte angazhime të reja të rëndësishme mbi Kontrollin Demokratik dhe Përdorimin e Forcave të Armatosura. Në fushën e kontrollit të armëve konvencionale, hapja e Samitit të OSBE-së në Paris më 19 nëntor 1990 u shoqërua me nënshkrimin nga 22 anëtarë të NATO-s dhe të atëhershmit Traktat të Organizatës së Varshavës të një Traktati të Frocave Konvencionale në Evropë (CFE) që shkon shumë larg në kufizimin e forcave konvencionale në Evropë që nga Atlantiku deri tek Uralet. Traktati hyri në fuqi më 9 nëntor 1992. Nënshkrimi i tij u pasua me negociata rreth Aktit Konkludues CFE-1A, që solli kufizimet e personelit ushtarak si dhe themelimin e masave shtuese stabilizuese. Kjo u nënshkrua në kornizën e Takimit të Samitit të Helsinkit të OSBE-së më 10 korrik 1992. Marrëveshja e Paqes e Dejtonit e vitit 1995 mandatonte negociata të CSBM-së midis entiteve të Bosnjë e Hercegovinës dhe të një regjimi Kontrolli të Armatimit midis palëve të vetë marrëveshjes së Dejtonit. Këto janë negociuar nën kujdesin e OSBE-së më 1996. Përfaqësuesit Personalë të Krytarit të Radhës të OSBE-së (CIO) i kanë kryesuar negociatat dhe kanë ndihmuar me zbatimin e tyre. Një celulë brenda Sekretariatit të OSBE-së në Vjenë ka përgjegjësinë për organizimin e inspektimeve të nevojshme, në të cilat shtete të ndryshme pjesëmarrëse kanë marrë pjesë. Takimi i Samitit të OSBE-së i mbajtur në Stamboll në nëntor të vitit 1999 e pa nënshkrimin e një Traktati CFE të Adaptuar, i cili tani ka 30 nënshkrues, dhe një Dokument të Vjenës të reviduar (Dokumenti i Vjenës 1999).
361

Më 1999, Forumi i OSBE-së për Bashkëpunim rreth Sigurimit gjithashtu vendosi të gjurmonte metoda për të kontrolluar trafikimin e armëve të vogla dhe të armatimeve të lehta.

Parandalimi i konfliktit dhe menaxhimi i krizës
Në përputhje më Deklaratën e Samitit të Helsinkit të 1992-tës, OSBE ka zhvilluar një numër metodash të dërgimit të misioneve zyrtare dhe të përfaqësuesve personalë të Krytarit të Radhës në rajone të tensionit regjional apo të konfliktit potencial, për konstatim faktesh, raportues, monitorim dhe qëllime të “zyrës së mirë”, për ta shpënë më tej fushën e aktivitetit të vet të menaxhimit të krizës dhe parandalimit të konfliktit. Zyra e Komisionerit të OSBE-së për Minoritete Nacionale, për shembull, ka mandat të udhëheqë misione në vend të ngjarjes dhe të angazhohet në diplomaci parandaluese në fazat më të hershme të tensionit. Roli i Zyrës, e cila është themeluar më 1992, është të kërkojë zgjidhje të hershme të tensioneve etnike që mund ta rrezikojnë paqen, stabilitetin dhe marrëdhëniet miqësore midis shteteve të OSBE-së. Gjatë disa viteve të kaluara aktivitete të tilla të OSBE-së janë ndërmarrë në Kosovë, Sanxhak, Vojvodinë, Shkup, Gjeorgji, Estoni, Taxhikistan, Moldavi, Nagorno-Karabah dhe Çeçeni. Nga shtatori i vitit 1992, OSBE ka operuar Misionet e Asistencës së Sanksioneve (SAM) në Shqipëri, Bullgari, Kroaci, ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë2, Hungari dhe Rumani, për të asistuar në monitorimin dhe zbatimin e sanksioneve të mandatuara nga OKB kundër Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë dhe Malit të Zi). Më 1996 OSBE organizoi zgjedhjet e përgjithshme në Bosnjë e Hercegovinë pas marrëveshjes së paqes të Dejtonit dhe, në shtator të vitit 1997, organizoi zgjedhjet pasuese komunale. Më 1997 Përfaqësuesi Personal i Kryetarit të Radhës të OSBE-së ndihmoi në gjetjen e një zgjidhjeje politike për krizën në Shqipëri. OSBE monitoroi zgjedhjet rezultuese. Konflikti i Kosovës dhe intervenimi ndërkombëtar për ta përfunduar konfliktin dhe për të ndërtuar paqen dhe stabilitetin u kombinuan për të krijuar një nga sfidat më të mëdha me të cilat është përballur OSBE. Zhvillimet në krahinë vazhdojnë të paraqesin kërkesa madhore për Organizatën në terma të resurseve, personelit dhe kohës. Marrëdhëniet në rritje midis OSBE-së dhe NATO-s janë një nga produktet anësore të rëndësishme të krizës, pasojat e së

2

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

362

cilës do të mbeten lartë në agjendën ndërkombëtare për shumë vite të ardhshme. Nga janari deri në mars të vitit 1998, OSBE bashkoi një Mision Verifikues të Kosovës për të mbikëqyrur përfilljen në terren të marrëveshjeve të armëpushimeve të arritura si rezultat i intervenimit të NATO-s në mbështetje të Rezolutës 1199 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. NATO udhëhoqi një mision vëzhgues paralel. Që të dyja misionet ishin miratuar me Rezolutën 1203 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së. NATO themeloi një task forcë të veçantë ushtarake për të ndihmuar me evakuimin emergjent të Misionit Verifikues të Kosovës të OSBE-së, nëse konflikti i përtëritur do ta vinte Misionin në rrezik. Misioni i OSBE-së mbikëqyrte cenimet e të drejtave të njeriut në të dyja palët të ndarjes etnike por erdhi në përfundim se kishte dëshmi të pamasë të vuajtjes në anën e shqiptarëve të Kosovës në duart e aparatit ushtarak dhe të sigurimit jugosllav e serb. Në fillim të vitit 1999, situata në Kosovë u ndez përsëri me akte provokimi nga të dyja palët. Disa nga këto incidente u shtensionuan me përpjekje ndërmjetësimi të verifikuesve të OSBE-së por situata u keqësua më tej nga mesi i janarit të vitit 1999, me eskalimin e ofensivës serbe kundër shqiptarëve të Kosovës. Më 20 mars 1999, Misioni Verifikues i Kosovës u detyrua të tërhiqej nga regjioni, kur obstrukcioni nga forcat serbe ia bëri të pamundshëm kryerjen e detyrës. Misioni i OSBE-së në Kosovë (OMIK) u themelua nga Këshilli i Përhershëm i OSBE-së më 1 korrik 1999 për të marrë rolin kryesor, në kuadër të kornizës së përgjithshme të Misionit të Kombeve të Bashkuara të Kosovës (UNMIK), për çështje që lidhen me ndërtimin e institucioneve dhe të demokracisë dhe me të drejtat e njeriut. Misoini i OSBE-së që atëherë ka themeluar një numër zyrash në terren dhe qendrash regjionale nëpër Kosovë dhe po punon bashkë me organizatat ndërkombëtare dhe joqeveritare për të ndërtuar një të ardhshme stabile dhe demokratike. Puna e tij involvon përkrahjen e zhvillimit të aktiviteteve të trajnimit të partive politike demokratike; ndërtimin e kontakteve me strukturat joqeveritare dhe civile; adresimin e çështjeve të të drejtave të njeriut dhe ndihmën për të integruar trajnimin e të drejtave dhe të mbrojtjes të njeriut në strukturat shoqërore; pjesëmarrjen në zhvillimin e institucioneve të judikaturës dhe në edukimin dhe zhvillimin e policisë; ndihmën në adresimin e problemeve civile dhe të regjistrimit elektoral; dhe ndihmesën për të themeluar struktura të mediave dhe të transmetimeve që mbështetin lirinë e shtypit dhe aktivitetet e informacionit në Kosovë.

363

Modeli i sigurisë i OSBE-së
Në Samitin e Budapestit më 5-6 dhjetor 1994, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të OSBE-së nisën një diskutim të gjerë dhe gjithpërfshirës mbi të gjitha aspektet e sigurisë me synim të gjetjes së një koncepti të sigurisë për shekullinë 21, duke marrë parasysh debatet në vazhdim e sipër në shtetet pjesëmarrëse rreth kësaj teme. Deklarata e Samitit të Lisbonës të vitit 1996 mbi një Model të Përbashkët dhe gjtihpërfshirës të Sigurisë për Evropë për shekullin 21 rikonfirmoi se siguria evropiane kërkonte bashkëpunimin dhe koordinimin më të gjerë midis shteteve pjesëmarrëse dhe të organizatave evropiane dhe transatlantike, dhe identifikoi OSBE-së si forum të përshtatur veçanërisht mirë për ta shtuar bashkëpunimin dhe plotësueshmërinë midis organizatave dhe institucioneve të tilla. Samiti lansoi zhvillimin e një Karte mbi Sigurinë Evropiane, që synon forcimin e sigurisë dhe të stabilitetit në regjion dhe përmirësimin e mundësive operacionale të OSBE-së. Deklarata gjithashtu shprehte synimin e OSBE-së të forconte bashkëpunimin me organizatat e tjera të sigurisë që janë transparente dhe të parapashme në veprimet e tyre, anëtarët e të cilave individualisht dhe së bashku u përmbahen parimeve dhe zotimeve të OSBE-së, dhe anëtarësia e të cilave bazohet në angazhime të hapura dhe vullnetare. Hapi i ardhshëm në zhvillimin e Modelit të Sigurisë ishte takimi Ministror i OSBE-së në Kopënhagë në dhjetor të vitit 1997, që nxori udhëzime për zhvillimin e Dokumetit-Kartë mbi Sigurinë Evropiane. Në këtë takim, një Koncept i Përbashkët për zhvillimin dhe bashkëpunimin midis institucioneve me përforcim të ndërsjellë3 gjithashtu u miratua. Karta mbi Sigurinë Evropiane u miratua në Samitin e OSBE-së në Stamboll në nëntor të vitit 1999. Ajo reflektonte disa iniciativa të politikës duke përfshirë zhvillimin e rolit të OSBE-së në operacionet paqeruatjëse; adoptimin e Platformës për Siguri Bashkëpunuese; krijimin e Ekipeve për Ndihmë të Shpejtë Ekspertësh dhe për Bashkëpunim (REACT) për t’i mundësuar OSBE-së të përgjigjet shpejt në kërkesat për ndihmë civile dhe për operacione të mëdha civile në terren; zgjerimin e aftësisë së OSBE-së për të kryer aktivitete policie; themelimin e një Qendre të Operacioneve për të

3

Koncepti i “institucioneve më përforcim të ndërsjellë” në fushën e sigurisë, që më parë u referoheshim si “institucione të ndërkyçura”, mund t’u gjenden fijet në Deklaratën e Romës mbi Paqen dhe Bashkëpunimin të lëshuar në Takimin e Samitit të NATO-s në Romë në nëntor të vitit 1991. Deklarata e pranonte se sfidat që duhej të përballoheshin në Evropën e re nuk mund të adresoheshin përgjithësisht nga një institucion i vetëm por vetëm në kornizën e institucioneve të ndërkyçura të lidhura së bashku me vendet e Evropës dhe të Amerikës së Veriut. Vendet e NATO-s do të punonin prandaj drejt një arkitekture të re të sigurisë evropiane në të cilën NATO, KSBE-ja (më vonë OSBE-ja), Komuniteti Evropian (më vonë Bashkësia Evropiane), WEU dhe Këshilli i Evropës do të plotësonin njëri-tjetrin dhe në të cilat kornizat e tjera regjionale të bashkëpunimit gjithashtu do të luanin një rol të rëndësishëm.

364

planifikuar dhe dislokuar operacionet në terren të OSBE-së; dhe forcimin e procesit të konsultimit politik brenda OSBE-së duke themeluar një Komitet Përgatitor nën Këshillin e Përshershëm të OSBE-së. Platforma për Siguri Bashkëpunuese synon të forcojë më tej dhe të zhvillojë bashkëpunim të ndërsjellë me organizata kompetente. Në Stamboll, Krerët e Shteteve dhe Qeverive shprehën gatishmërinë në parim të dislokojnë resurset e organizatave dhe institucioneve ndërkombëtare anëtare të të cilave janë në mbështetje të punës së OSBE-së.

Interaksioni i Aleancës me OSBE-në
Si i vetmi forum që bashkon të gjitha vendet e Evropës, si dhe Kanadanë dhe Shtetet e Bashkuara, Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) paraqet një komponentë kyçe të arkitekturës së sigurisë së Evropës. Ajo siguron një kornizë gjithëpërfshirëse për bashkëpunim në fushat e të drejtave të njeriut, lirive fundamentale, të demokracisë, rendit ligjor, sigurisë dhe bashkëpunimit ekonomik. Aleanca ka mbështetur aktivisht KSBE-në/OSBE-në që nga krijimi i saj, dhe ka qenë ndër parashtruesit e procesit të institucionalizimit të KSBE-së të pajtuar në Takimin e Samitit të KSBE-së në Paris më 1990. Në Samitin e Romës në nëntor 1991, Aleanca konfirmoi angazhimin e saj ndaj procesit të KSBE-së dhe definoi rolet e KSBE-së dhe të Aleancës, në zhvillimin e dialogut dhe bashkëpunimit në Evropë, si komplemetare. Duke pranuar se siguria e Aleatëve ishte e lidhur në mënyrë të pandashme me atë të shteteve të tjera në Evropë, Aleanca konsideronte dialogun dhe bashkëpunimin midis institucioneve të ndryshme që merren me sigurinë si një faktor të rëndësishëm në ndihmë për të shtensionuar krizat dhe për të parandaluar konfliktet. Rëndësia që i atribuohet KSBE-së nga NATO është theksuar më tej në Osllo, në qershor të vitit 1992. Ministrat e Jashtëm të Aleancës shprehën gatishmërinë e tyre për të mbështetur aktivitetet paqeruajtëse nën përgjegjësinë e OSBE-së, duke përfshirë vënien në disponim të resurseve dhe të ekspertizës Aleate. Ky vendim me rëndësi shtroi rrugën për interaksion të shtuar të NATO-s me OSBE-në, veçanërisht në kontekstin e detyrave të reja të Aleancës siç janë operacionet e paqeruajtjes. Nga dhjetori 1991 e këtej, dialogu dhe bashkëpunimi i NATO-s me shtetet Partnere dhe në Evropën Qendrore dhe Lindore si dhe në ish Bashkimin Sovjetik u bënë në kuadër të Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut (NACC). NACC arriti rezultate konkrete në një numër fushash të rëndësishme, duke përfshirë përkrahjen e marrëdhënieve të mira fqinjësore, çarmatimin dhe kontrollin e armëve, dhe bashkëpunimin në paqeruajtje. Procesi ofronte
365

kontribut të ndjeshëm për forcimin e bashkëpunimit midis Aleatëve të NATO-s dhe vendeve Patnere dhe duke vepruar kështu mbështeste rolin e KSBE-së/OSBE-së në këto fusha. Një partneritet më i fortë, më operacional, midis NATO-s dhe partnerëve të saj të NACC-së zuri të merrte formë më 1997, me zëvendësimin e NACC-së nga Këshilli i Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC). EAPC ofron kornizë të përgjithshme për bashkëpunim midis NATO-s dhe vendeve të saj Partnere, duke përfshirë Partneritetin për Paqe (PfP) dhe e ngrit atë në një nivel kualitativisht të ri. Një organ i njohur si Komiteti Drejtues Politik-Ushtarak/Grupi Ad Hoc mbi Bashkëpunimin në Paqeruajtje, që punon brenda kornizës EAPC, sjell një lidhje të rëndësishme insitucionale për OSBE-në. Një përfaqësues i Kryetarit të Radhës të OSBE-së rregullisht i ndjek mbledhjet e tij dhe jep njoftime të shkurtëra mbi çështjet e ditës të OSBE-së relevante për Grupin. Ky aranzhman i formalizuar është veçanërisht me rëndësi në fushën e paqeruajtjes. Sjell dëshmi të komplementaritetit dhe tranparencës që e karakterizojnë zhvillimin e bashkëpunimit në fushën e paqeruajtjes që tani po bëhet në kuadër të EAPC-së dhe PfP-së. Që nga Samiti i Budapestit të dhjetorit 1994, OSBE është involvuar në një diskutim të gjerë dhe gjithpërfshirës rreth të gjitha aspekteve të sigurisë që synon gjetjen e një koncepti të sigurisë për shekullin 21. Në dhjetor të vitit 1996, në Deklaratën e Samitit të Lisbonës rreth një modeli sigurie të përbashkët dhe gjithpërfshirëse për Evropën për shekullin 21, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të OSBE-së rikonfirmuan se Siguria Evropiane kërkon bashkëpunimin dhe koordinimin më të gjerë midis shteteve pjesëmarrëse dhe midis organizatave evropiane dhe transatlantike. Ata gjithashtu u shprehën rreth synimit të tyre për të forcuar bashkëpunimin me organizatat e tjera të sigurisë. Aleanca i ka kontribuar diskutimit nga OSBE të modelit të sigurisë në këtë kontekst. Në Deklaratën e Madridit të vitit 1997 mbi sigurinë dhe bashkëpunimin e Evro-Atlantikut, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s njohën OSBE-në si organizatën më gjithpërfshirëse dhe më të gjerë evropiane. Ata theksuan rolin themelor që luan ajo në sigurimin e paqes, të stabilitetit dhe sigurisë në Evropë dhe nënvizuan rëndësinë e parimeve dhe të zotimeve të miratuara nga OSBE si themel për zhvillimin e strukturave evropiane të përgjithshme dhe bashkëpunuese të sigurisë. Në Madrid, NATO gjithashtu shprehu mbështetjen e saj të vazhdueshme për punën e OSBE-së rreth një Modeli të Përbashkët dhe Gjithpërfshirës të Sigurisë për Evropën për Shekullin 21 dhe për shqyrtimin e idesë së zhvillimit të Kartës Evropiane të Sigurisë në përputhje me vendimet e marra në Samitin e Lisbonës të OSBE-së më 1996.
366

Koncepti i Përbashkët për Zhvillimin e Bashkëpunimit midis Institucioneve me Përforcim të Ndërsjellë, ashtu siç është arritur pajtimi në takimin Ministror të OSBE-së në Kopënhagë në dhjetor të vitit 1997, jep tiparet e një liste parimesh dhe angazhimesh për zhvillimin e bashkëpunimit midis organizatave dhe institucioneve me përforcim të ndërsjellë brenda Platformës për Siguri Bashkëpunuese. Brenda organizatave dhe isntitucioneve relevante anëtare të të cilave janë ato, shtetet pjesëmarrëse zotohen të punojnë për të siguruar përfilljen e Platformës nga organizatat dhe të institucionet. Si grup i parë hapash praktikë drejt zhvillimit të bashkëpunimit midis OSBE-së dhe atyre organizatave dhe isntitucioneve, Koncepti i Përbashkët preskribon kontakte të rregullta, duke përfshirë takimet, përmes një kornize të vazhdueshme për dialog, transparencë të shtuar dhe bashkëpunim praktik. Kjo përfshin identifikimin e oficerëve të ndërlidhjes apo të pikave të kontaktit, përfaqësimin e ndërsjellë në mbledhjet përkatëse, dhe kontakte të tjera që synojnë rritjen e kuptimit të mjeteve të secilës organizatë për parandalimin e konfliktit. NATO dhe OSBE i kanë zhvilluar marrëdhëniet e tyre në bazë të Konceptit të Përbashkët. Angazhimi i Aleancës për përkrahjen e sigurisë, të prosperitetit dhe demokracisë kudo në regjionin Evro-Atlantik është nënvizuar në Konceptin Strategjik të reviduar dhe në dokumentet e tjera të nxjerra nga Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s në Samitin e Uashingtonit në prill të vitit 1999. Vendet anëtare të NATO-s i japin kështu mbështetje të plotë si parimeve fundamentale të OSBE-së ashtu dhe qasjes së saj të përgjithshme dhe bashkëpunuese ndaj sigurisë. Kjo mbështetje është manifestuar në deklaratën e Aleancës për gatishmërinë e saj t’i mbështetë përpjekjet e OSBE-së për të forcuar sigurinë evropiane dhe stabilitetin dhe, veçanërisht, për të mbështetur operacionet e paqeruajtjes nën përgjegjësisnë e OSBE-së. Progresi në definimin e kontributit të OSBE-së ndaj operacioneve të paqeruajtjes reflektohet në Kartën e Sigurisë Evropiane. Theksi që i jepet në Kartë bashkëpunimit më të ngushtë midis organizatave ndërkombëtare gjithashtu është mirëpritur nga Aleanca. Marrëdhëniet e zhvilluara midis NATO-s dhe OSBE-së gjatë viteve të fundit në fushat e parandalimit të konfliktit, paqeruajtjes, të menaxhimit të krizës dhe të rehabilimit pas konfliktit, është tërësisht në qëndrimin pranë frymës së Platformës për Siguri Bashkëpunuese që do të zhvillohet sipas Kartës. Bashkëpunimi i ngushtë praktik midis dy organizatave amplifikohet në kontekstin e përpjekjeve ndërkombëtare për të sjellë paqen në ish-Jugosllavi, në mënyrë specifike në relacion midis OSBE-së dhe Forcës Stabilizuese të prirë nga NATO (SFOR) në Bosnjë e Hercegovinë, dhe midis OSBE-së dhe Forcës së Kosovës (KFOR) (shih më poshtë).
367

Midis iniciativave të miratuara në Samitin e Stambollit është edhe krijimi i Ekipeve për Asistencë të Shpejtë Ekspertësh dhe Bashkëpunim (REACT). Kjo aftësi e dislokueshme me të shpejtë do të mbulojë një gamë të gjerë të ekspertizës civile për të ndihmuar në parandalimin e konfliktit, menaxhimin e krizës dhe rehabilitimin pas konfliktit. Forcimi i aftësisë së OSBE-së për dislokim të shpejtë të komponenteve civile të një operacioni paqeruajtës lehtëson bashkëpunimin me forcat paqeruajtëse të prira nga NATO që punojnë krahas këtyre ekipeve civile. Në forumin për Bashkëpunim të Sigurisë (FSC) të OSBE-së, shtetet anëtare të NATO-s, bashkë me shtetet e tjera pjesëmarrëse, kanë shtruar në tryezë një numër diskutimesh substantive duke adresuar çështje si këmbimi i informacionit rreth planifikimit të mbrojtjes; mospërhapja dhe transferi i armëve; bashkëpunimi ushtarak dhe kontaktet; këmbimi global i informacionit ushtarak; dhe masat stabilizuese për zgjidhje të krizave të lokalizuara. Midis viteve 1993 dhe 1995 të gjitha këto propozime i kontribuan zhvillimit të një numri dokumentesh të OSBE-së. Aleanca poashtu bëri propozime për sjelljen në hap me kohën të Masave të Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë (CSBM) të cilat i përmban Dokumenti i Vjenës i OSBE-së dhe i kontribuoi kompletimit të një versioni të reviduar dhe të përmirësuar të dokumentit, për të cilin u arrit pajtimi në dhjetor të vitit 1994 (Dokumenti i Vjenës 1994). Versioni i vitit 1994 që atëherë është zëvendësuar me Dokumentin e Vjenës 1999.

Fushat e bashkëpunimit praktik
Edhe pse rolet e Aleancës së Atlantikut, OSBE-së, dhe të organizatave të tjera ndërqeveritare që i kontribuojnë kornizës më të gjerë të sigurisë Evro-Atlantike mbeten të veçanta, bashkëpunimi praktik dhe mbështetja midis tyre po bëhet gjithnjë e më i domosdoshëm. Në Bosnjë e Hercegovinë, Forca Implimentuese (IFOR) e prirë nga NATO dhe pasuesja e saj SFOR-i kanë bashkëpunuar ngusht me OSBE-në në zbatimin e Marrëveshjes së Paqes të Dejtonit. IFOR-i mbështeste OSBE-në në përgatitjet e saj për zgjedhjet e shtatorit të vitit 1996 dhe ofroi siguri dhe mbështetje logjistike gjatë zgjedhjeve, të cilat u mbajtën pa ndonjë incident të madh. SFOR-i ofroi mbështetje të ngjashme për OSBE-në për planifikimin dhe udhëheqjen e zgjedhjeve komunale të vitit 1997. IFOR-i dhe SFOR-i që të dyja e mbështetën OSBE-në në mënyra të mëtejshme praktike në kontekstin e zbatimit të Nenit II (CSBM) dhe Nenit IV (Marrëveshjet Sub-Regjionale për Kontrollin e Armëve) të Marrëveshjes së Dejtonit. Si IFOR-i ashtu dhe SFOR-i ishin në gjendje t’i asistonin OSBE-së duke sjellë të dhëna relevante rreth kantonimit të armëve. SFOR-i ka ofruar
368

poashtu mbështetje logjistike për zbatimin e kontrollit të armëve, për shembull duke transportuar armët e rënda nga kantonimet në lokacionet e reduktimit. Kriza e Kosovës ngriti bashkëpunimin OSBE-NATO në nivele të reja. Natyra unike e bashkëpunimit midis NATO-s dhe Misionit Verifikues të Kosovës të OSBE-së më 1999 lejoi dy organizatat të punonin së bashku në mënyrë kreative në rrethana me shumë kërkesa. KFOR-i mëpastaj ka vazhduar ta mbështesë OSBE-në - dhe organizatat e tjera të involvuara në Misionin e Kombeve të Bashkuara në Kosovë - veçanërisht duke ofruar mjedis të domosdoshëm të sigurt në mënyrë që ato ta kryejnë punën e tyre. Informacion i mëtejshëm rreth OSBE-së mund të mirret nga Sekretariati i OSBE-së, Kärntner Ring 5-7, 1010 Vienna, Austria. Tel: 43 1 514 360; Faksi: 43 1 514 3696 (http://www.osce.org). Sekretariati ka gjithashtu një zyrë në Pragë: OSCE Secretariat Rytirska 31, 110 00 Prague 1, Czech Republic (http://www.osceprag.cz; E-Mail: webmaster@osceprag.cz).

BASHKIMI EVROPIAN (BE)
Bashkimi Evropian u themelua në bazë të Traktatit të Romës të nënshkruar më 25 mars 1957 nga Belgjika, Franca, Gjermania, Italia, Luksemburgu dhe Holanda. Më 1973 atyre iu bashkuan Danimarka, Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar; më 1981 Greqia; më 1986 Portugalia dhe Spanja; dhe më 1995 Austria, Finlanda dhe Suedia. Negociatat e pranimit janë kompletuar me sukses me Norvegjinë, por në referendumin nacional të mbajtur në nëntor të vitit 1994, 52% e votuesve norvegjezë refuzuan anëtarësimin në Bashkimin Evropian. Kërkesat për anëtarësim në BE janë paraqitur nga Turqia dhe Qiproja, si dhe nga 10 vende të asocuara të Evropës Qendrore (Bullgaria, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Polonia, Rumania, Sllovakia, Sllovenia). Në Këshillin Evropian të Mastrihtit më 9 dhe 10 dhjetor 1991, Krerët e Shteteve dhe Qeverive miratuan një Traktat mbi Unionin Politik dhe një Traktat mbi Unionin Ekonomik dhe Monetar, që së bashku formojnë Traktatin e Bashkimit Evropian. Traktati hyri në fuqi pas ratifikimit nga të gjitha palët më 1 nëntor 1993. Më 16 dhe 17 qershor 1997 në Amsterdam, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të BE-së u pajtuan rreth një numri revidimesh në Traktatin e Mastrihtit që kanë implikime për të ardhmen në Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë të Bashkimit Evropian. Në veçanti u arrit pajtim që:
369

• Sekretari i Përgjithshëm i Këshillit Evropian të merrte funksionet e Përfaqësuesit të Lartë të Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë; • një Njësi e Planifikimit të Politikës dhe e Paralajmërimit të Hershëm të themelohej nën përgjegjësinë e tij; • Be-ja të skiconte, bashkë me WEU-në, aranzhmanet për shtimin e bashkëpunimit midis tyre brenda një viti nga hyrja në fuqi e Traktatit të Amsterdamit; • detyrat humanitare dhe të shpëtimit, detyra e paqeruajtjes dhe detyrat e forcave luftuese në menaxhimin e krizës, duke përfshirë vendosjen e paqes (të ashtuquajturat “Misionet e Petersbergut” të WEU-së: shih Kapitullin 4) të përfshiheshin në Traktatin e reviduar (Neni J.7). Përdorimi me kusht i votës së shumicës së kualifikuar është elaboruar më tej në kontekstin e Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë. Sipas strukturës së re të Traktatit, Këshilli evropian do të vendosë mbi strategjitë e përbashkëta që duhet të zbatohen nga Bashkimi Evropian në lëmenj ku shtetet anëtare kanë interesa të përbashkët të rëndësishëm. Këshilli Evropian do t’i zbatojë ato, veçanërisht duke ndërmarrë aksione të përbashkëta dhe duke miratuar pozita të përbashkëta. Këto vendime do të jenë me shumicë të kualifikuar, por përshijnë dispozitën për një shtet anëtar që të marrë pozicionin e “abstenimit konstruktiv”. Kjo do të tregonte se shteti anëtar në fjalë zgjedh të mos marrë pjesë në vendim, por nuk e pengon aksionin e shteteve të tjera anëtare. Alternativisht, nëse bëhet fjalë për çështje të rëndësishme të politikës nacionale, një shtet anëtar mund të zgjedhë të bllokoljë votën më shumicë të kualfikuar, duke e lënë mundësinë të hapur për apelacion të shteteve të tjera anëtare te Këshilli Evropian. Roli i Bashkimit Evropian në relacionet ndërkombëtare shtrihet larg përtej pozicioneve dhe veprimeve të adoptuara brenda kornizës së Politikës së Përbashkët dhe Sigurisë së Përbashkët. BE është entiteti më i madh botëror i tregtisë. Është njëri nga siguruesit më të mëdhenj të fondeve për vendet në zhvillim, një nga kontribuesit më të mëdhenj financiar në përpjekjet ndërkombëtare që synojnë shtrimin e themeleve për një paqe të qëndrueshme në ish-Jugosllavi. Shumë aspekte të tjera politike të themeluara mirë, si ato të bujqësisë dhe peshkimit, kanë gjithashtu dimensione të rëndësishme të jashtme. Roli i Bashkimit Evropian në relacionet e jashtme do të forcohet më tej me Bashkimin Monetar dhe Ekonomik Evropian dhe me themelimin e një monedhe të përbashkët. Rëndësi e konsiderueshme i mvishet, prandaj, sigurimit që Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë e Bashkimit Evropian të jetë në linjë me aspektet e tjera të politikës së jashtme. Këshilli i Ministrave dhe Komisioni
370

Evropian që të dy kanë përgjegjësi, brenda mandateve gjegjëse të tyre, për t’u siguruar që aktivitetet e jashtme të Bashkimit Evropian të jenë konsistente me relacionet e tij të jashtme, të sigurisë, me relacionet ekonomike dhe të aspekteve politike të zhvillimit. Kjo qasje e ka karakterizuar zhvillimin e politikës sa i përket zgjerimit të BE-së, strategjisë së BE-së para pranimit ndaj vendeve kondidate të Evropës Qendrore, relacioneve BE-Rusi dhe relacioneve të BE-së me vendet e Mesdheut. Baza për një Partneritet Evro-Mesdhetar të ardhshëm që do të mbulonte relacionet politike dhe ekonomike, është shtruar në Konferencën e Barcelonës në nëntor të vitit 1995 (shih Kapitullin 3). Si elementet politike ashtu dhe ekonomike u përfshinë ngjashëm kur u nis dialogu BE-Azi në mars të vitit 1996 në Samitin e Bankokut të Krerëve të Shteteve dhe Qeverive të 15 vendeve evropiane dhe të 10 kombeve aziatike. Në revidimin gjysmë-kohor të Konventës së Lomesë midis BE-së dhe vendeve afrikane, të Karaibeve dhe të Pacifikut, elementet politike të konventës u përforcuan gjithashtu. Bashkimi Evropian poashtu mban bashkëpunim të ngushtë me vendet e Amerikës Latine. Për më tepër, Bashkimi Evropian mban një dialog të vazhdueshëm mbi çështje politike dhe ekonomike me interes të ndërsjellë dhe lidhet në negociata të drejtpërdrejta rreth çështjeve të tregtisë dhe investimit me Shtetet e Bashkuara, në kontekstin e Marrëveshjes së Përgjithshme mbi Tarifat dhe Tregun (GATT), dhe në kontekstin e Planit të Aksionit BE-SHBA. Që nga shpërthimi i konfliktit në ish-Jugosllavi dhe zhbërjes së shtetit federal të Jugosllavisë, Bashkimi Evropian ka qenë i angazhuar në përpjekjet për të sjellë paqe në regjion dhe për të kanalizuar ndihmën humanitare te bashkësitë e goditura nga lufta dhe të prekura nga konflikti. Konferenca e Londrës mbi Jugosllavinë, e mbajtur në gusht të vitit 1992, e kryesuar bashkërisht nga Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara dhe nga Kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar (atëherë President i Këshillit Evropian), paraqiste një pikënisje të re për BE-në në fushën e politikës së jashtme. Ky ishte opreacioni i parë i kombinuar ndërkombëtar midis BE-së dhe Kombeve të Bashkuara. U caktua një misionar i ri për Bosnjën, Ambasadori Karlos Uestendorp (Carlos Westendorp) (Spanjë), në maj të vitit 1997 pas dorëheqjes së paraardhësit të tij Karl Bild (Carl Biltd), ish-Kryeministër i Suedisë. Karlos Uestendorp u zëvendësua në verë të vitit 1999 nga Uolfgang Petriç (Wolfgang Petrisch), ish ambasador austriak dhe misionar i Bashkimit Evropian në Beograd.

371

Struktura e Bashkimit Evropian
Bashkimi Evropian përbëhet nga tri “shtylla”. Këto janë: • Komuniteti Evropian është korniza ligjore e politikës së Komunitetit që lidhet me tregun unik, tregtinë ndërkombëtare, ndihmën për zhvillim, politikën monetare, bujqësinë, peshkimin, mjedisin, zhvillimin regjional, energjinë, etj.; • Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP); • Drejtësia dhe Punët e Brendhsme, që mbulojnë bashkëpunimin midis Unionit në fusha siç janë ligji civil dhe ai mbi krimin, imigracioni dhe politika e azilit, kontrolli i kufijve, trafikimi i drogës, bashkëpunimi policor dhe këmbimi i informacionit. Që të gjitha këto komponente kryesore të Bashkimit Evropian udhëhiqen pjesërisht nga një grup objektivash fundamentalë dhe parimesh themelore dhe pjesërisht nga një kornizë unike institucionale. Objektivi madhor dominues i brendshëm i Bashkimit Evropian është të çojë më tej përparimin ekonomik dhe social, veçanërisht përmes krijimit të një rajoni me kufij të lirë, përmes përkrahjes së kohezionit ekonomik dhe social, dhe përmes themelimit të unionit ekonomik dhe monetar, duke përfshirë monedhën unike. Së jashtmi, objektivi kryesor i përgjithshëm i Unionit është ta afirmojë identitetin e vet në skenën ndërkombëtare, veçmas përmes një Politike të Jashtme dhe Sigurisë të Përbashkët, duke përfshirë zhvillimin e përbashkët të politikës së mbrojtjes. Parimet qendrore bazë që udhëheqin Unionin janë respektimi i identiteve nacionale, i demokracisë dhe i të drejtave fundamentale të njeriut. Sa i përket kornizës së vetme institucionale të Unionit, institucionet kryesore të BE-së janë këto: • Parlamenti Evropian përfaqëson 370 milionë qytetarë të Bashkimit Evropian. Roli i tij është të nxjerrë legjislacion dhe t’ia nënshtrojë vështrimit të përqendruar dhe kontrollit përdorimin e pushtetit ekzekutiv të insitucioneve të Bashkimit Evropian. Deri më 1979, Anëtarët e Parlamentit Evropianë (MEP) janë nominuar nga organet legjislative nacionale ndër anëtarët e vet. Zgjedhjet e drejtpërdrejta të Parlamentit filluan në qershor të vitit 1979. Fuqitë më kryesore të Parlamentit Evropian bien në tri kategori: së pari, pushteti legjislativ, ku ndikimi i Parlamentit është zgjeruar për të plotësuar dhe për të adoptuar legjislacionin e propozuar nga Komisioni. Së këndejmi, Parlamenti dhe Këshilli tani ndajnë pushtetin e vendimit në shumë fusha; së dyti, pushteti rreth buxhetit, ku Parlamenti Evropian aprovon buxhetin e Unionit për çdo vit; së treti, mbikëqyrja e degës ekzekutive të Unionit,
372

përmes fuqisë së tij të caktimit të Presidentit dhe anëtarëve të Komisionit. Parlamenti Evropian mund t’i marrë në pyetje Komisionerët individualë dhe në pikë të fundit e ka fuqinë ta shpërndajë vetë Komisionin. Individualisht, ose si grup, qytetarët evropianë kanë të drejtë t’i paraqesin peticione Parlamentit. Një Ombudsman është përgjegjës për hetimin e alegacioneve të keqadministrimit të shtruar nga qytetarët. • Këshilli i Bashkimit Evropian, i njohur si Këshilli i Ministrave, që vepron sipas propozimeve nga Komisioni dhe është organi primar vendimmarrës i Unionit. Roli i Këshillit është të definojë objektivat politike, ta koordinojë politikën nacionale dhe t’i zgjidhë diferencat midis anëtarëve të vet apo me institucionet e tjera. Kompetenca e Këshillit shtrihet mbi të gjitha tri shtyllat e Unionit. Përbëhet nga ministra të qeverive të Shteteve Anëtare. Takimet Ministrore përgatiten në Përfaqësuesit e Përhershëm të Shteteve Anëtare. • Komisioni, i cili është përgjegjës për ruajtjen e Traktateve të BE-së dhe për inicimin dhe propozimin e legjislacionit dhe të politikës së komunitetit, si dhe për mbikëqyrjen e zbatimit të këtij legjislacioni. Veç kësaj, Komisioni vepron si gardian i ligjit të Komunitetit Evropian dhe mund t’i referojë rastet te Gjykata e Bashkimit Evropian. Komisioni është pra autoriteti menaxhues dhe ekzekutiv i politikës dhe i marrëdhënieve tregtare ndërkombëtare të Bashkimit Evropian. Është organ ekzekutiv i Unionit dhe përbëhet nga 20 Komisionerë të nominuar nga Shtetet Anëtare dhe të caktuar për një periudhë prej pesë vitesh. • Gjykata, e cila është arbitri final mbi ligjin e Komunitetit. Gjykatësit e saj (një nga secili Shtet Anëtar, prej të cilëve njëri caktohet Kryetar) zgjidhin mosmarrëveshje rreth interpretimit dhe zbatimit të ligjit të Komunitetit dhe kanë fuqinë t’i kthejnë pas vendimet që besohet se janë në kundërshtim me Traktatet që themelojnë Komunitetin. Gjykimet e saj janë obliguese për Komisionin, qeveritë nacionale, si dhe firmat dhe individët. Ajo pra ofron kujdesin juridik të domosdoshëm për t’u siguruar se nderohet ligji në interpretimin dhe zbatimin e Traktateve dhe në aktivitetet e BE-së në tërësi. • Gjykata e Revizorëve kompleton listën e institucioneve kryesore të Bashkimit Evropian. Detyra e saj është të mbikëqyr aspektet financiare të Komunitetit, të sigurohet se të hollat nuk keqshpenzohen dhe t’i vërë në spikamë rastet e keqpërdorimit. Gjykata përfaqëson kështu interesat e tatimpaguesit.
373

• Banka Evropiane e Investimit është institucioni financiar i Bashkimit Evropian, që siguron kredi për investim kapital që çojnë më tej zhvillimin ekonomik të Unionit. • Komiteti Ekonomik dhe Social këshillon Parlamentin, Këshillin dhe Komisionin mbi aktivitetin ekonomik dhe social në Union, qoftë me iniciativë të veten qoftë me kërkesë të institucioneve. • Komiteti i Regjioneve është krijuar për të mbrojtur identitetet regjionale dhe lokale të Bashkimit Evropian dhe për t’u siguruar se ato merren parasysh në mënyrën në të cilën zbatohet politika e BE-së. • Ombudsmani Evropian përfaqëson mekanizmin që u mundëson viktimave të çfarëdo keqadministrimi jo të duhur nga institucionet e BE-së që të kenë qasje për ankesë. Më 1999, vendimet e marra nga Këshilli Evropian që takohej në Helsinki rezultuan në themelimin e një numri strukturash të përkohshme dhe të përhershme për të çuar më tej zhvillimin e një Politike të Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë. Këto përshkruhen në Kapitullin 4, bashkë me evolucionin e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes (ESDI), me zhvillimin e marrëdhënieve midis Bashkimit Evropian dhe Unionit Evropian Perëndimor (WEU), me themelimin e kontakteve midis Bashkimit Evropian dhe NATO-s. Informacion i mëtejshëm mbi rolin e WEU-së në relacion me këto çështje sillet më vonë në këtë kapitull.

Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP)
Korniza për zhvillimin politik të Unionit gjatë viteve 1970 dhe 1980 formalisht njihej si Bashkëpunimi Politik Evropian apo “EPC”. Themelimi i një Politike të Parbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë (CFSP) në kuadër të Traktatit mbi Bashkimin Evropian që erdhi në fuqi më 1993 paraqiste një kërcim të ndjeshëm dhe kualitativ përpara. Objektivat kryesore të CFSP-së, siç janë shtruar në Traktat, janë si më poshtë: • të ruhen vlerat e përbashkëta, interesat fundamentalë dhe pavarësia e Unionit; • të forcohet siguria e Unionit dhe e Shteteve Anëtare të tij në të gjitha mënyrat; • të ruhet paqja dhe të forcohet siguria ndëkombëtare; • të përkrahet bashkëpunimi ndërkombëtar; dhe
374

• të zhvillohet dhe të konsolidohet demokracia dhe pushteti ligjor, si dhe respekti për të drejtat e njeriut dhe liritë fundamentale. Procedurat e vendim-marrjes të BE-së në fushën e politikës së jashtme dhe të sigurisë janë në thelb ndërqeveritare. Këshilli Evropian definon vijat e përgjithshme për CFSP-në, dhe përveç disa vendimeve mbi zbatimin e aksioneve të përbashkëta të përshkruara më lartë, të gjitha vendimet e mëpastajme të marra nga Këshilli i Ministrave mirren unanimisht. Si pjesë e procesit të vazhdueshëm të zhvillimit të një CFSP-je efektive, BE ka themeluar një procedurë për emërtimin e emisarëve specialë për të ndërmarrë detyra specifike si përfaqësues të Unionit. Kjo procedurë është përdorur, për shembull, për të caktuar emisarët specialë të BE-së në Bosnjë, në regjionin e Liqeneve të Mëdha në Afrikë, dhe në Lindjen e Mesme. Në përfundim të Konferencës Ndërqeveritare të BE-së që u mbajt gjatë vitit 1996 dhe 1997, Krerët e Shteteve dhe Qeverive konkluduan Traktatin e Amsterdamit. Implikimet e këtij Traktati për Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë të Unionit për të ardhmen dhe për relacionet BE-WEU përshkruhen më vonë në këtë kapitull. Hapa të mëtejshëm në zbatimin e CFSP-së dhe CESDP-së janë ndërmarrë në mbledhjet e pastajme të Këshillit të Evropës, dhe veçanërisht në Këln në qershor të vitit 1999, në Helsinki në dhjetor të vitit 1999, dhe në Lisbonë në mars të vitit 2000. CFSP synohet të jetë gjithëpërfshirëse dhe të mbulojë të gjitha fushat e politikës së jashtme dhe të sigurisë. Në Traktatin mbi Bashkimin Evropian, si dhe në deklaratën që i bashohet të Shteteve Anëtare të Unionit Evropian Perëndimor (WEU), u vendos që WEU duhej të ishte pjesë integrale e zhvillimit të Unionit, dhe se BE duhej të ishte në gjendje të kërkonte që WEU të elaboronte dhe të zbatonte vendimet e CFSP-së dhe veprimet që kanë implikime të mbrojtjes. Me qëllim të sigurimit të koherencës midis BE-së, WEU-së dhe NATO-s, anëtarët e Bashkimit Evropian u ftuan të hynin në WEU ose të bëheshin vështrues, dhe anëtarët e tjerë të NATO-s u ftuan të bëheshin anëtarë të asocuar të WEU-së. Duke i aprovuar këto masa, liderët e Bashkimit Evropian theksuan se NATO mbetej themeli i mbrojtjes kolektive të anëtarëve të saj dhe se do të vazhdonte të kishte një rol të rëndësishëm në menaxhimin e krizës. Për më tepër, zhvillimi i CESDP-së do ishte pa paragjykim qoftë ndaj angazhimeve të vendeve anëtare sipas Nenit 5 të Traktatit (të NATO-s) të Uashingtonit apo të Nenit V të Traktatit (të WEU-së) të Brukselit. Në Helsinki, në dhjetor të vitit 1999, përveç organeve të reja të përhershme dhe të masave të përkohshme të përshkruara më lartë,
375

Këshilli themeloi një cak të përbashkët ballor evropian për aftësitë ushtarake të dislokimit të menjëhershëm dhe u pajtua të zhvillojë caqe të aftësisë kolektive në fushat e komandës dhe kontrollit, inteligjencës dhe transportit strategjik, për t’i mundësuar BE-së të kryejë gjithë shtrirjen e detyrave të “Petersbergut”. Këto caqe do të arriheshin përmes përpjekjeve vullnetare, të koordinuara nacionale dhe ndërkombëtare. Caku ballor për zhvillimin e aftësive ushtarake evropiane fton për mundësinë e dislokimit rapid, brenda 60 ditësh, dhe të qëndrimit së paku një vit, të forcave të afta operacionalisht të forcave prej deri në 60 000 trupa. Janë shtruar poashtu pikësynime për elemente më të vogla në përgjigje rapide të një niveli të lartë të gatishmërisë. Në Lisbonë, tre muaj më vonë, Këshilli Evropian mirëpriti faktin se organet e përkohshme të parapara në Helsinki ishin themeluar dhe se një proces ishte elaboruar për zbatimin e cakut ballor dhe identifikimin e kontributeve nacionale që do të nevojiteshin për t’i plotësuar pikësynimet e sipërme të aftësisë ushtarake. Një Konferencë e Angazhimit të Aftësive është paraparë për vjeshtën e vitit 20004. Në takimin e Këshillit Evropian për Ministra në Santa Maria da Feira, Portugali, në qershor të vitit 2000, liderët e Bashkimit Evropian çuan më tej procesin e CESDP-së në një numër fushash dhe veçanërisht sa i përket aranzhmaneve që duhej të konkludoheshin nga Këshilli lidhur me kontributet në BE nga vendet e treta për menaxhimin e krizës. Këto aranzhmane adresojnë modalitetet e konsultimit dhe/ose pjesëmarrjes që ka të bëjë me anëtarët e NATO-s jashtë BE-së dhe me vende të tjera që janë kandidate për pranim në BE. Këshilli i BE-së gjithashtu u pajtua që Rusia, Ukranina dhe shtetet e tjera evropiane të angazhoheshin në dialog politik me Unionin, dhe shtete të tjera të interesuara do të mund të ftoheshin të merrnin pjesë në operacione të prira nga BE. Këshilli mirëpriti interesin e treguar nga Kanadaja në këtë kontekst. Për më tepër, Këshilli identifikoi parimet në bazë të të cilave duhej të zhvilloheshin konsultimi dhe bashkëpunimi me NATO-n. Në mënyrë specifike, u propozua të krijoheshin katër grupe punuese ad hoc për të adresuar, gjegjësisht, çështjet e sigurisë; caqet e aftësive; modalitetet që mundësojnë qasjen e BE-së tek asetet dhe aftësitë e NATO-s; dhe definicionin e aranzhmaneve të përhershme për konsultim BE-NATO.5
4 Në Konferencën e Angazhimeve të Aftësive të mbajtur në Bruksel në nëntor të vitit 2000, Ministrat e Mbrojtjes të BE-së dhe të vendeve Partnere premtuan forca substanciale për Forcën Evropiane për Reagim të Shpejtë në të ardhmen. Grupet Punuese Ad Hoc filluan të takoheshin në verë. Në dhjetor të vitit 2000, ministrat e NATO-s vlerësuan progresin, duke e mirëpritur dialogun e intensifikuar NATO-BE dhe kontributin e tij për të kuptuarit e shtuar midis dy organizatave sesi mund të bashkëpunojnë ato efektivisht.

5

376

Informacion i mëtejshëm mund të mirret nga zyrat e institucioneve të ndryshme të Bashkimit Evropian të përshkruara më lartë, nga zyrat regjionale për informim të Bashkimit Evropian, dhe nga Komisioni Evropian. The European Commission (Komisioni Evropian) 73 rue Archimède 1040 Brussels Belgium Tel: 32 2 295 3844 Faksi: 32 2 295 0166 Uebsajti: http://www.europa.eu.int

UNIONI EVROPIAN PERËNDIMOR (WEU)6
Unioni Evropian Perëndimor ka ekzistuar që nga viti 1954 dhe sot përfshin 10 vende evropiane: Belgjikën, Francën, Gjermaninë, Italinë, Luksemburgun, Holandën, Portugalinë, Spanjën dhe Mbretërinë e Bashkuar. Ka Këshillin dhe Sekretariatin formalisht të vendosura në Londër dhe me seli në Bruksel që nga janari i vitit 1993, dhe një Asamble Parlamentare në Paris. WEU e ka origjinën në Traktatin e Brukselit të Bashkëpunimit Ekonomik, Social dhe Kulturor dhe të Vetëmbrojtjes Kolektive të vitit 1948, të nënshkruar nga Belgjika, Franca, Luksemburgu, Holanda dhe Mbretëria e Bashkuar. Nënshkrimi i Traktatit të Atlantikut të Veriut më 1949, ushtrimi i përgjegjësive ushtarake i Organizatës së Traktatit të Brukselit apo të Unionit Evropian është bartur tek Aleanca e Atlantikut të Veriut. Sipas Marrëveshjeve të Parisit të vitit 1954, Republika Federale e Gjermanisë dhe Italia u pranuan në Traktatin e Brukselit dhe Organizata u riemërtua Unioni Evropian Perëndimor. Kjo e fundit vazhdoi të ekzistojë për t’i plotësuar kushtet dhe detyrat e shtruara të Marrëveshjeve të Parisit. Unioni Perëndimor Evropian është riaktivizuar më 1984 me pikëpamjen e zhvillimit të një “identiteti të përbashkët evropian të mbrojtjes” përmes bashkëpunimit midis anëtarëve të tij në fushën e sigurisë dhe të forcimit të shtyllës evropiane të Aleancës së Atlantikut të Veriut. Në gusht të vitit 1987, gjatë luftës midis Iranit dhe Irakut, ekspertët e Unionit Evropian Perëndimor u takuan në Hagë për të shqyrtuar aksionin e përbashkët në Gji për të siguruar lirinë e lundrimit në vijat e transportit të naftës

6

Në nëntor të vitit 2000, Këshilli i Ministrave të WEU-së që po takohej në Marsej mirëpriti progresin e bërë nga Bashkimi Evropian në fushën e sigurisë evropiane dhe të politikës së mbrojtjes dhe mbështetjen e Aleancës së Atlantikut për këtë proces. Këshilli mori një numër vendimesh që lidheshin me bartjen të rolit të saj operacional për Bashkimin Evropian dhe aranzhmanet që do të viheshin në vend për funksionet dhe strukturat e mbetura të WEU-së.

377

në regjion; dhe në tetor të vitit 1987 vendet e WEU-së u takuan përsëri për të koordinuar praninë e tyre ushtarake në Gji pas sulmeve në transportin detar në rajon. Takimi në Hagë në tetor të vitit 1987, Këshilli Ministror i Unionit Evropian Perëndimor, i përbërë nga Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të vendeve anëtare, miratoi një “Platformë mbi Interesat e Sigurisë Evropiane” në të cilën konfirmuan vendosmërinë e tyre si për ta forcuar shtyllën evropiane të NATO-s ashtu dhe për të siguruar një Evropë të integruar me dimension të sigurisë dhe të mbrojtjes. Platforma i definoi marrëdhëniet e Unionit Evropian Perëndimor me Nato-n dhe me organizatat e tjera, si dhe zgjerimin e WEU-së dhe kushtet për zhvillim të mëtejshëm të rolit të tij si forum për diskutim të rregullt të çështjeve të mbrojtjes dhe sigurisë që prekin Evropën. Pas ratifikimit të Traktatit të Asocimit të nënshkruar në nëntor të vitit 1988, Portugalia dhe Spanja u bënë anëtare të Unionit Evropian Perëndimor më 1990 në përputhje me vendimet e marra më 1987 për ta lehtësuar zgjerimin e WEU-së. Një hap i mëtejshëm u mor në nëntor të vitit 1989 kur Këshilli vendosi të krijonte një Institut të Studimeve të Sigurisë, me seli në Paris, me detyra të ndihmesës së zhvillimit të një identiteti evropian të sigurisë dhe të zbatimit të Platformës së Hagës. Një numër vendimesh janë marrë nga Këshilli Evropian në Mastriht më 9-10 dhjetor 1991 mbi politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë të Bashkimit Evropian dhe nga shtetet anëtare të Unionit Evropian Perëndimor mbi rolin e WEU-së dhe marrëdhëniet e tij me Bashkimin Evropian dhe me Aleancën e Atlantikut (të shtruara në Deklaratën e Mastrihtit). Këto vendime u mirëpritën nga Këshilli i Atlantikut të Veriut kur u takua në Sesionin Ministror më 19 dhjetor 1991. Ato përfshinin dërgimin e ftesave anëtarëve të Bashkimit Evropian që të futeshin në WEU ose të kërkonin status vështruesi, si dhe ftesa shteteve evropiane anëtare të NATO-s që të bëheshin anëtarë të asocuar; marrëveshjen mbi objektivin e WEU-së të ndërtimit të organizatës në faza, si komponentë e mbrojtjes e Bashkimit Evropian, dhe mbi elaborimin dhe zbatimin e vendimeve dhe të veprimeve të Unionit me implikime të mbrojtjes; marrëveshjen mbi objektivin e forcimit të shtyllës evropiane të Aleancës së Atlantikut dhe rolin, përgjegjësitë dhe kontributet e shteteve anëtare të WEU-së në Aleancë; afirmimin e synimit të WEU-së të veprojë konform pozicioneve të miratuara në Aleancë; forcimin e rolit opeacional të WEU-së; dhe rivendosjen e Këshillit dhe Sekretariatit dhe WEU-së nga Londra në Bruksel. Një numër propozimesh të tjera janë ekzaminuar poashtu duke përfshirë një rol të ri të WEU-së në bashkëpunimin në armatime. Më 19 qershor 1992, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të shteteve anëtare të WEU-së u takuan afër Bonit për ta forcuar më tej rolin e WEU-së dhe lëshuan “Deklaratën e Petersbergut”. Kjo deklaratë shtronte, në bazë të
378

vendimeve të Mastrihtit, pikat udhërrëfyese për zhvillimin e ardhshëm të organizatës. Shtetet anëtare të WEU-së deklaruan gatishmërinë e tyre për t’i vënë në disponim njësitet ushtarake nga i tërë spektri i forcave të tyre të armatosura konvencionale për detyra ushtarake nën autoritetin e WEU-së. Këto detyra, të ashtuquajtura “misione të Petersbergut”, përbëheshin nga detyra humanitare dhe të shpëtimit; detyra të paqeruatjes; dhe të detyra të forcave luftarake në menaxhimin e krizës duke përfshirë paqeruajtjen. Në Deklaratën e Petersbergut, anëtarët e WEU-së u zotuan të mbështetnin parandalimin e konfliktit dhe përpjekjet e paqeruajtjes në bashkëpunim me OSBE-në dhe me Këshillin e Sugirmit të Kombeve të Bashkuara. Aplikimi i parë i dispozitave të shtruara në Traktatin e Mastrihtit sa i përket WEU-së (Nenin J.4.2 i Traktatit të Bashkimit Evropian) u paraqit në nëntor të vitit 1996. Në atë kohë Këshilli i Bashkimit Evropian miratoi një vendim që kërkonte nga WEU të ekzaminonte urgjentisht sesi do të mund t’u konbribuonte përpjekjeve humanitare të BE-së në mbështetje të refugjatëve dhe të të zhvendosurve në regjionin e Liqeneve të Mëdha të Afrikës. Bashkëpunimi BE-WEU është ndërmarrë poashtu në relacion me planifikimin e operacioneve të evakuimit, të mbështetjes së përpjekjeve afrikane për paqe, dhe në spastrimin e minave. Dispozitat e themeluara në përputhje me Traktatin e Mastrihtit janë riekzaminuar më pastaj në Konferencën Ndër-Qeveritare (IGC) më 1996/97. Në takimin Ministror në Madrid më 1995, WEU u pajtua mbi një “kontribut specifik të WEU-së Konferencës Ndër-Qeveritare Evropaine në vitin 1996”. Ky dokument i bëri vlerësim zhvillimit të organizatës që nga Mastrihti; shtroi disa opcione për marrëdhëniet BE-WEU në të ardhmen; dhe bëri listën e një numri parimesh dhe udhëzimesh të pajtuara për të ndihmuar IGC-në mbi aranzhmanet evropiane të mbrojtjes. Ai i është dorëzuar formalisht nga WEU Këshillit të Bashkimit Evropian. Si rezultat i Konferencës Ndër-Qeveritare më 16 dhe 17 qershor 1997 në Amsterdam, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të BE-së u pajtuan rreth revidimeve të Traktatit të Mastrihtit me implikime për të ardhmen e Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë të Unionit dhe të relacioneve BE-WEU. Në veçanti, misionet e Petersbergut, ashtu si janë definuar nga WEU në takimin Ministror në qershor të vitit 1992, u pëfshinë në Traktatin e Amsterdamit. Traktati i Amsterdamit parashihte se WEU ishte pjesë integrale e zhvillimit të Bashkimit Evropian, duke i ofruar këtij të fundit qasje tek aftësia operacionale, sidomos në kontekstin e misioneve të Petersbergut. WEU duhej të mbështeste BE-në në vënien në kornizë të aspekteve të mbrojtjes të politikës së përbashkët të jashtme dhe të sigurisë; dhe BE duhej, po kështu, të ushqente relacione më të ngushta intitucionale me WEU-në “me pikëpamje
379

të mundësisë së integrimit të WEU-së në BE, nëse vendos kështu Këshilli Evropian”. Traktati i Amsterdamit gjithashtu thotë se “Unioni do ta shfrytëzojë përparësinë e WEU-së për të elaboruar dhe zbatuar vendimet dhe aksionet e Unionit që kanë implikacione të mbrojtjes”, duke i dhënë Këshillit Evropian kompetencë për të themeluar udhëzime sa i përket WEU-së për ato çështje për të cilat BE do të shfrytëzonte përparësinë e WEU-së. Në raste të tilla, të gjitha shtetet anëtare të BE-së, duke përfshirë të gjitha ato që nuk janë anëtare të plota të WEU-së, do të kishin të drejtë të merrnin plotësisht pjesë në detyrat në fjalë. Në po këtë vijë, Këshilli i BE-së, në pajtim me isntitucionet e WEU-së, do të miratonte aranzhmanet e duhura praktike për t’u lejuar të gjitha vendeve të BE-së që kontribuojnë të marrin pjesë plotësisht dhe mbi baza të barabarta në planifikimin dhe marrjen e vendimeve në WEU. Protokoli i Nenit 17 të Traktatit të Amsterdamit thoshte se BE do të përgatiste, bashkë me WEU-në, aranzhmanet për bashkëpunim të shtuar midis tyre brenda një viti nga futja në fuqi e Traktatit. WEU në “Deklaratën mbi Rolin e Unionit Evropian Perëndimor dhe Relacionet e tij me Bashkimin Evropian dhe Aleancën e Atlantikut”, të miratuar nga Ministrat e WEU-së më 22 korrik 1997, mori parasysh pjesë të Traktatit të Amsterdamit që kishin të bënin me WEU-në. Deklarata gjithashtu shtronte të kuptuarit e WEU-së të rolit të vet dhe të relacioneve me BE-në si dhe me Aleancën e Atlantikut, duke e përshkruar WEU-në si pjesë integrale të zhvillimit të Bashkimit Evropian, duke i siguruar qasje tek aftësia operacionale, sidomos në kontekstin e misioneve të Petersbergut, dhe një element esencial i zhvillimit të ESDI-së brenda Aleancës, në përputhje me Deklaratën e Parisit dhe me vendimet e marra nga Ministrat e NATO-s në qershor të vitit 1996 në Berlin. Pas Amsterdamit dhe Deklaratës së WEU-së më 22 korrik 1997, hapa të mëtejmë u ndërmorën në zhvillimin e relacioneve WEU-BE. Në shtator të vitit 1997 Këshilli i WEU-së futi masa për harmonizimin sa më shumë që ishte e mundshme të kryesimit prej gjashtëdhjetë ditësh me rotacion midis vendeve anëtare si në WEU ashtu dhe në BE. Në takimin e tyre në Erfurt, Gjermani, në nëntor të vitit 1997, Ministrat e BE-së përfillën një vendim që shtonte rolin operacional të vendeve vështruese të WEU-së, në linjë me dispozitat që përmbante Neni 17.3 i Traktatit të Amsterdamit. Në Erfurt, Ministrat poashtu përfillën një vendim që kishte të bënte me modalitetet e pjesëmarrjes të anëtarëve të asocuar dhe të vështruesve në të gjitha operacionet e WEU-së. Pas vitit 1991, WEU zhvilloi një kornizë sipas të cilës një numër gjithnjë e më i madh i vendeve evropiane u bënë të asocuara me aktivitetet e tij. Në Deklaratën e dytë të WEU-së të Mastrihtit të vitit 1991, WEU ftoi shtetet që ishin anëtare të BE-së të futeshin në WEU, në bazë të kushteve për të cilat do të arrihej pajtim në përputhje me Nenin XI të Traktatit të Brukselit të modifikuar,
380

ose të bëheshin vështruese. Në të njëjtën kohë, anëtarët e tjerë evropianë të NATO-s u ftuan të bëheshin anëtarë të asocuar të WEU-së “në një mënyrë që do t’u japë mundësinë të marrin pjesë plotësisht në aktivitetet e WEU-së”. Deklarata e Petersbergut definonte të drejtat dhe obligimet e atyre shteteve që janë anëtare të Bashkimit Evropian dhe të NATO-s, si anëtare të ardhshme, vështruese ose anëtare të asocuara. Në takimin Ministror në Romë më 20 nëntor 1992, anëtarët e WEU-së u pajtuan ta zgjeronin organizatën dhe e ftuan Greqinë të bëhej anëtarja e tij e dhjetë, me kusht të ratifikimit parlamentar. Më 9 maj 1994, në takimin e tyre në Luksemburg, Këshilli i Ministrave të WEU-së lëshoi “Deklaratën e Kirchbergut”, që u jepte nëntë vendeve të Evropës Qendrore dhe Lindore të cilat kishin nënshkruar “Marrëveshjet e Evropës” me BE-në statusin e “Partnerëve të Asocuar”7 (si të dalluar nga Anëtarësia e Asocuar e Islandës, Norvegjisë dhe Turqisë). Sllovenia u bë vendi Partner i Asocuar i dhjetë më 1996. Greqia iu bashkua WEU-së formalisht më 1995. Islanda, Norvegjia dhe Turqia, si vende anëtare të NATO-s, e kishin të garantuar statusin e Anëtarit të Asocuar; kurse Danimarka dhe Irlanda, si anëtare të Bashkimit Evropian, u bënë Vështruese. Pas pranimit të tyre në Bashkimin Evropian më 1 janar 1995, dhe pas kompletimit të procedurave parlamentare, Austria, Finlanda dhe Suedia gjithashtu u bënë Vështruese të WEU-së. Më 23 mars 1999, pas pranimit të tyre në NATO, Republika e Çekisë, Hungaria dhe Polonia u bënë Anëtare të Asocuara. Këto vendime krijuan kështu një sistem të një gjeometrie variabile me tri nivele të ndryshme të anëtarësisë dhe përkatësisë, si dhe të statusin së vështruesit: • Anëtarët (gjithashtu anëtare të NATO-s dhe BE-së); • Anëtarët e Asocuar (anëtarë të NATO-s por jo të BE-së); • Partnerët e Asocuar (as anëtarë të NATO-s as të BE-së), dhe; • Vështruesit (anëtarë të BE-së por jo të NATO-s. Danimarka gjithashtu zgjodhi statusin e Vështruesit).

Zbatimi i detyrave të Petersbergut
Gjatë vitete 1990, WEU zhvilloi marrëdhënie me një numër vendesh dhe regjionesh të tjera. Një dialog me Rusinë solli konsultime politike dhe bashkëpunim praktik mbi tema të interesit të përbashkët. Kjo përfshinte,

7

Buljgaria, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Polonia, Republika e Çekisë, Rumania dhe Sllovakia.

381

për shembull, furnizimin e pamjeve Ruse në Qendrën Satelitore të WEU-së. WEU gjithashtu zhvilloi një dialog me Ukrainën mbi bazën e një komunikate të përbashkët WEU/Ukrainë të shtatorit 1996; dhe një dialog me gjashtë vende mesdhetare jashtë WEU-së (me Algjerinë, Egjiptin, Izraelin, Mauritaninë, Marokon dhe Tunizinë). Këto dialogje kanë sjellë një rast për t’i informuar këto vende rreth aktiviteteve të WEU-së dhe për të këmbyer pikëpamje mbi tema të interesit të përbashkët, siç është përvoja e fituar nga operacionet e paqeruajtjes. Në kontekstin e përpjekjeve të bashkësisë ndërkombëtare, WEU ka ndërmarrë punë poashtu për të ndihmuar vendet afrikane për të zhvilluar aftësitë efektive të paqeruajtjes. Pas vendimeve të marra në Mastriht dhe Petersberg, janë ndërmarrë hapa për të zhvilluar aftësitë operacionale të WEU-së në mënyrë që organizata të ketë mjetet e domosdoshme për të ndërmarrë misionet e Petersbergut. Në këtë kontekst, një Celulë Planifikimi e WEU-së është ngritur nën autoritetin e Këshillit të WEU-së, për të kryer planifikimin për operacione të mundshme të WEU-së dhe për të themeluar dhe për të mbajtur në hap me kohën listën e Forcave që i Përgjigjen WEU-së (FAWEU). WEU nuk ka forca të përhershme apo struktura komanduese të vetat. Kështu, njësitet ushtarake dhe strukturat komanduese të caktuara nga anëtaret e WEU-së dhe anëtarët e asocuar mund t’i vihen në disponim WEU-së për detyrat e ndryshme të mundshme të tij. Ato përfshijnë si njësitet nacionale ashtu dhe disa formacione shumëkombëshe, si Evrokorpusin; Divizionin Qendror Shumëkombësh; Forcën Amfibius UK/NL (Mbretëria e Bashkuar/Holanda); Evrofor dhe Evromarfor; Shtabin e Korpusit të parë Gjerman-Holandez; dhe Forcën Amfibius Spanjole-Italiane.8 Masat e tjera që synojnë zhvillimin e aftësive përfshinin themelimin e Qendrës Satelitore në Torrehon, Spanjë, të inauguruar në prill të vitit 1993, për të bërë interpretimin dhe analizimin e të dhënave satelitore për verifikimin e marrëveshjes së kontrollit të armëve, monitorimin e krizës dhe menaxhimin në mbështetje të operacioneve të WEU-së; krijimin e Qendrës të Situatës (e cila u bë operacionale në qershor të vitit 1996) për të monitoruar rajonet e krizës të caktuara nga Këshilli i WEU-së dhe progresin e operacioneve të WEU-së; dhe krijimin e një Komiteti të Delegatëve Ushtarakë dhe riorganizimin e strukturës ushtarake të shtabit të WEU-së më 1998, në përputhje me vendimet e marra nga Ministrat e WEU-së në mbledhjet e takimet e tyre në Paris dhe Erfurt në maj dhe nëntor të vitit 1997.
8 Evrokorpusi: Belgjika, Franca, Gjermania, Luksemburgu, Spanja. Divizioni Qendror Shumëkombësh (MND(C)) formon pjesë të Forcave Reaguese në disponim të Komandantit Suprem të Forcave Aleate për Evropë, brenda strukturës së integruar ushtarake të NATO-s. Evrofori (forcë e dislokimit të shpejtë) dhe Evromarfori (forcë detare) përshinë forca nga Franca, Italia, Portugalia dhe Spanja.

382

Bashkëpunimi midis Unionit Evropian Perëndimor dhe NATO-s i dha forcë procesit të riaktivizimit të WEU-së dhe u bë në mënyrë progresive gjithnjë e më intensiv dhe më i shpeshtë. Më 21 maj 1992, Këshilli i Unionit Evropian Perëndimor mbajti takimin e vet të parë formal me Këshillin e Atlantikut të Veriut në Shtabin e NATO-s. Mëpastaj, Sekretari i Përgjithshëm i WEU-së ndoqi rregullisht takimet ministrore të Këshillit të Atlantikut të Veriut, dhe pokështu Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s mori pjesë në takimet ministrore të WEU-së. Këshillat e Atlantikut të Veriut dhe WEU-së filluan ta takohen katër herë në vit, me mundësinë e takimeve të mëtejshme po qe nevoja. Një Marrëveshje e Sigurisë u arrit midis NATO-s dhe WEU-së për të lehtësuar këmbimin e infomacionit të klasifikuar sekret. Shëmbuj të tjerë të bashkëpunimit të shtuar praktik përfshinin qasjen e WEU-së në sistemin e integruar të komunikimeve mbi bazën e një Memorandumi të Mirëkuptimit NATO-WEU; dhe konsultimet e rregullta midis sekretariateve dhe stafeve ushtarake të të dy organizatave. Një hap i mëtejshëm i rëndësishëm drejt bashkëpunimit midis NATO-s dhe WEU-së u mor gjatë Samitit të NATO-s në Bruksel të janarit të vitit 1994. Të 16 vendet anëtare të Aleancës i dhanë mbështetjen e tyre të plotë zhvillimit të Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes që do ta forconte shtyllën evropiane të Aleancës duke e përforcuar në të njëjtën kohë lidhjen transatlantike dhe do t’u mundësonte Aleatëve Evropianë për të marrë përgjegjësi më të mëdha për sigurinë e tyre të përbashkët dhe mbrojtjen. Ato shprehën mbështetjen e tyre për forcimin e kësaj shtylle evropiane të Aleancës përmes Unionit Evropian Perëndimor, i cili po zhvillohej si komponentë e mbrojtjes e Bashkimit Evropian. Me qëllim të shmangies së dyfishimit të aftësive, NATO u pajtua që t’i vërë në disponim asetet e veta, mbi bazën e konsultimeve në Këshillin e Atlantikut të Veriut, “për operacionet e WEU-së të ndërmarra nga Aleatët evropianë duke ndjekur Politikën e tyre të Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë”. Veç kësaj, Krerët e Shteteve dhe Qeverive përfillën konceptin e Task Forcave të Kombinuara të Përbashkëta (CJTF - shih Kapitullin 12) si mjet të lehtësimit të operacioneve në raste të pa parashikuara. Ata udhëzuan që koncepti të zbatohej ashtu që të sillte aftësi ushtarake të ndashme por jo të ndara që do të mund të futeshin në punë nga NATO ose nga WEU dhe do t’u përgjigjeshin kërkesave evropiane dhe do t’i kontribuonin sigurisë së Aleancës. Në të njëjtën kohë, ata rikonfirmuan se Aleanca mbetej forum qenësor për konsultim midis anëtarëve të saj dhe vend për marrëveshje mbi politikën që lidhet me angazhimet e Aleatëve për siguri dhe mbrojtje sipas Traktatit të Uashingtonit. Në takimin e tyre në qershor të vitit 1996, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të NATO-s vendosën që, si pjesë qenësore e adaptimit të brendshëm të NATO-s, Siguria Evropiane dhe Identiteti i Mbrojtjes duhej të ndërtoheshin brenda NATO-s. Kjo do t’u mundësonte të gjithë Aleatëve
383

evropianë të jepnin kontribut më koherent dhe efektiv për misionet dhe aktivitetet e Aleancës si një shprehje e përgjegjësive të tyre të përbashkëta; që të vepronin vetë sipas kërkesave; dhe që ta përforconin partneritetin transatlantik. Duke shfrytëzuar plotësisht koncetpin CJTF, ky identitet do të bazohej mbi parime të shëndosha ushtarake, do të mbështetej nga planifikimi përkatës ushtarak dhe do të lejonte krijimin e forcave ushtarakisht koherente dhe efektive, të afta për të operuar nën kontrollin politik dhe drejtimin strategjik te WEU-së, duke marrë parasysh pjesëmarrjen e plotë të të gjithë Aleatëve evropianë po qe se do të zgjidhnin kështu. Në takimin e Samitit në Madrid në korrik të vitit 1997, Krerët e Shteteve dhe Qeverive të NATO-s mirëpritën hapat madhorë të ndërmarrë për krijimin e Sigurisë Evropiane dhe Identitetit të Mbrojtjes brenda Aleancës, duke zbatuar vendimet e rëndësishme politike të bëra nga Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes në qershor të vitit 1996, dhe i dhanë për detyrë Këshillit të Atlantikut të Veriut në Sesion të Përhershëm që ta kompletonte punën në mënyrë ekspeditive në bashkëpunim me WEU-në. Një Stërvitje e Përbashkët mbi Menaxhimin e Krizës WEU/NATO u mbajt për herë të parë në shkurt të vitit 2000, për të testuar konceptet e lidhura më ESDI-në dhe aranzhmanet për përdorimin e operacioneve të prira nga WEU duke shfrytëzuar asetet dhe aftësitë e NATO-s, dhe një Studim Stërvitës i Përbashkët NATO-WEU (JES-01) qe paraparë për vitin 2001. Në dritën e vendimeve të marra nga Këshilli i Evropës në Helsinki më 1999, Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të WEU-së e pranuan se përmbushja e përgjegjësive të reja nga BE në fushën e sigurisë do të kishte reperkusione të thella për WEU-në si organizatë. Në takimin e tyre në Porto, Portugali, në maj të vitit 2000, ata udhëzuan Këshillin e Përhershëm të WEU-së që të ekzaminonte masat që do të nevojiteshin në kohën e duhur. U nxorën poashtu sqarime lidhur me implikimet e Sigurisë së Përbashkët Evropiane dhe Politikës së Mbrojtjes te Traktati i Brukselit dhe WEU-së. Në bazë të vendimeve të marra në takimin Ministror të Marsejt të WEU-së, në nëntor të vitit 2000, Presidenca frënge e WEU-së që po e merrte detyrën theksoi se Neni V i Traktatit të Brukselit do të vazhdonte të reflektonte angazhimin e ndërsjellë të vendeve anëtare sa i përket mbrojtjes së tyre kolektive. U bënë aranzhmane për kryerjen e funksioneve të mbetura të WEU-së, sapo të bëhej operacional Bashkimi Evropian.

Detyrat operacionale të ndërmarra nga WEU
WEU u kontribuoi përpjekjeve të ndërmarra nga bashkësia ndëkombëtare në kontekstin e konfliktit në Bosnjë e Hercegovinë nga vitit 1992 e pas, dhe të krizës në Shqipëri më 1997, si duke ngritur operacionet e WEU-së ashtu dhe duke udhëhequr një operacion të përbashkët me NATO-n për të mbështetur
384

përpjekjet e Kombeve të Bashkuara për t’i dhënë fund konfliktit në ishJugosllavi. Në korrik të vitit 1992, vendet anëtare të WEU-së vendosën t’i bënin të disponueshme forcat detare për monitorimin e përfilljes në Adriatik të Rezolutave të Këshillit të Sigurimit të OKB-së kundër Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë dhe Malit të Zi). Masa të ngjashme janë ndërmarrë poashtu nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në një Sesion Ministror të mbajtur në margjinat e Samitit të OSBE-së në Helsinki me 10 korrik 1992 në koordinim me WEU-në. Në një sesion të përbashkët më 8 qershor 1993, Këshilli i Atlantikut të Veriut dhe Këshilli i Unionit Evropian Perëndimor aprovuan konceptin e operacioneve të kombinuara të imponimit të embargos nën autoritetin e dy organizatava. U caktua një komandant i vetëm për të udhëhequr task forcën e kombinuar NATO/WEU në Adriatik. Zbatimi i këtij vendimi përshkruhet më në detaje në Kapitullin 5. Më 5 prill 1993, Këshilli i Ministrave të WEU-së vendosi t’u japë asistencë Bullgarisë, Hungarisë dhe Rumanisë në përpjekjet e tyre për të imponuar embargon e OKB-së në Danub. Asistenca mori formën e policisë civile dhe të operacioneve të doganës të koordinuar me organizatat e tjera dhe në veçnati me BE-në dhe OSBE-në. Pas përfundimit të sanksioneve të OKB-së, përfunduan që të dyja, operacionet në Adriatik dhe në Danub. Në fillim të korrikut të vitit 1994, WEU iu përgjigj një kërkese për t’i dhënë mbështetje Administratës së BE-së që po themelohej në Mostar duke dërguar një kontingjent policor. Qëllimi i kontingjentit policor të WEU-së ishtë për t’i ndihmuar palët boshnjake dhe kroate në Mostar për të ngritur një forcë policore të përbashkët për Mostar. Pas përfundimit të mandatit të Administratës së BE-së në korrik të vitit 1996, një Emisar Special i BE-së u caktua deri në fund të vitit. Kontingjenti policor i WEU-së vazhdoi të jepte asistencë deri me bartjen e fuqive ekzekutive të Emisarit te autoritetet lokale më 15 tetor 1996. Më 1997, Këshilli i WEU-së, në kontekstin e krizës shqiptare, vendosi të dislokonte një Element Policor Këshilldhënës Shumëkombësh (MAPE) për të plotësuar aksionin e Forcës Mbrojtëse Shumëkombëshe të krijuar dhe të dislokuar nga disa vende evropiane nën autoritetin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (Rezoluta 1101). Operacioni i parë i WEU-së që do të drejtohej nga Këshilli i WEU-së me mbështetjen e Sekretariatit të WEU-së dhe Celulës së Planfikimit mbi rolin e MAPE-së duhej t’i jepte autoriteteve policore shqiptare informacion dhe këshilla rreth aspekteve përkatëse të punëve policore dhe të restaurimit të rendit, si dhe rreth përgjegjësive të tyre në procesin zgjedhor. Dislokimi filloi në maj të vitit 1997, me Anëtarët e WEU-së, Anëtarët e Asocuar, Vështruesit dhe Partnerët e Asocuar, të gjithë duke i kontribuar këtij misioni.
385

Në përgjigje kërkesave nga qeveria shqiptare, mandati i MAPE-së është zgjeruar mëpastaj. Në maj të vitit 1999, me kërkesën e Bashkimit Evroian, WEU inicoi një Mision Asistence të Deminimit në Republikën e Kroacisë. Një vendim u mor nga Këshilli i Ministrave të WEU-së në Marsej, në nëntor të vitit 2000, se misioni duhet të ndërmirrej në kuadër të kornizës WEU derisa të skadonte mandati i tij në maj të vitit 2001. Informacion i mëtejshëm mbi Unionin Evropian Perëndimor dhe rreth vendimeve të lidhura me bartjen e rolit operacional të WEU-së tek aranzhmanet e BE-së për funksionet e mbetura të WEU-së dhe të strukturave mund të merret nga: Western European Union (Unioni Evropian Perëndimor) Secretariat-General (Sekratariati i Përgjithshëm) 4 rue de la Régence Brussels, Belgium Tel: 32 2 500 4455 Faksi: 32 2 511 3519 E-mail: eo.presse@skynet.be uebsajti: http://www.weu.int Western European Union Assembly (Asamblea e Unionit Evropian Perëndimor) 43 avenue du Président Wilson 75775 Paris Cedex 16, France Tel: 33 1 53 67 22 00 Fax: 33 1 47 20 45 43 E-Mail: 100315.240@compuserve.com uebsajti: http://www.weu.int/assembly

WEU Institute for Security Studies (Instituti i WEU-së për Studime të Sigurisë) 43 Avenue du Président Wilson 75775 Paris Cedex 16 France Tel 33 1 53 67 22 00 Faksi: 33 1 47 20 81 78 E-Mail: weu.iss@csi.com uebsajti: http://www.weu.int/institut

386

KËSHILLI I EVROPËS
Këshilli i Evropës është themeluar më 5 maj 1949, “për të arritur një unitet më të madh midis anëtarëve të tij me qëllim të ruajtjes dhe realizimit të idealeve dhe të parimeve që janë trashëgimi e përbashkët dhe të lehtësimit të progresit të tyre ekonomik dhe social”. Synimi i përgjithshëm i Këshillit është të mirëmbajë parimet themelore të të drejtave të njeriut, të demokracisë pluraliste dhe të rendit ligjor dhe të shtojë kualitetin jetësor të qytetarëve evropianë9. Këshilli i Evropës ka 43 vende anëtare (shih më poshtë). Anëtarët më të vonshëm të ri janë: Hungaria (1990); Polonia (1991); Bullgaria (1992); Estonia, Lituania, Sllovenia, Republika Çeke, Sllovakia dhe Rumania (1993); Andora (1994) Latvia, Shqipëria, Moldavia, ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë10 dhe Ukraina (1995) Rusia dhe Kroacia (1996) Gjeorgjia (1999) dhe Armenia dhe Azerbejxhani (2001). Këshilli përbëhet nga një Komitet i Ministrave, në të cilin arrihen marrëveshje mbi aksionin e përbashkët të qeverive, dhe nga një Asamble Parlamentare me 291 anëtarë, e cila bën propopzime për aktivitete të reja dhe shërben, më përgjithësisht, si një forum parlamentar. Disa nga aktivitetet e Këshillit të Evropës janë të hapura për shtetet joanëtare. Bosnja e Hercegovina (që nga 28 janari 1994) dhe Republika Federale e Jugosllavisë (që nga 22 janari 2001) kanë status të veçantë mysafiri me Asamblenë Parlamentare. Më 1997, statusi special i mysafirit për Bellorusinë në Asamblenë Parlamentare është suspenduar dhe procedura e pranimit në Këshillin e Evropës është ngrirë. Kanadaja, Izraeli dhe Meksika janë Vështrues në Asamblenë Parlamentare dhe Kanadaja, Selia e Shenjtë, Japonia, Meksika dhe Shtetet e Bashkuara kanë status vështruesi në Komitetin e Ministrave të Këshillit. Nja 165 konventa dhe marrëveshje ndërqeveritare janë konkluduar nga Këshilli, kryesore midis të cilave janë Konventa për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Fundamentale të Njeriut; Konventa Kulturore Evropiane; dhe Karta Sociale Evropiane. Na takimin e Samitit në Vjenë më 1993, Këshilli i Evropës nënvizoi kontributin e tij për sigurinë demokratike në Evropë. Koncepti i sigurisë demokratike ka dy aspekte: së pari, insistimin absolut në demokracinë pluraliste parlamentare, mbi pandashmërinë dhe universalitetin e të drejtave të njeriut, dhe mbi rendin ligjor dhe trashëgiminë e përbashkët kulturore të pasuruar nga diversiteti i saj, si parakushte fundamentale për siguri; dhe së dyti, një theksim të fortë mbi bashkëpunimin evropian mbi bazën e këtyre vlerave si metodë të ndërtimit të rrjetave të besimit kudo në kontinent, që në të
9 10 Statuti i Këshillit të Evropës, Kapitulli 1, Neni 1. Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

387

njëjtën kohë mund të parandalojnë konfliktet dhe të ndihmojnë gjetjen e zgjidhjeve të problemeve të përbashkëta. Çuarja më tej e sigurisë demokratike i kontribuon detyrës së marrjes me një shtrirje të rëndësishme të rreziqeve të sigurisë në Evropë. Përveç zvogëlimit të rreziqeve të çfarëdo kthimi pas në pushtetin totalitar, u përgjigjet sfidave që dalin nga: cenimi serioz dhe masivi lirive fundamentale dhe të drejtave të njeriut, duke përfshirë diskriminimin ndaj një pjese të popullsisë; mangësitë madhore në strukturat e pushtetit ligjor; nacionalizmi agresiv, racizmi dhe jotoleranca, si dhe tensionet dhe konfliktet ndëretnike; terrorizmi dhe krimi i organizuar; dhe dezintegrimi social, shpërputhjet dhe tensionet në nivel lokal dhe regjional. Këshilli i Evropës mbajti Takimin e Samitit të vet të dytë në Strasburg në tetor të vitit 1997, duke adopruar një Plan Aksioni për detyrat kryesore të Këshillit në përiudhën që çon në pesëdhjetë vjetorin e tij në maj të vitit 1999 dhe më tej. Plani i Aksionit adresonte çështje që lidheshin me demokracinë dhe të drejtat e njeriut; kohezionin social; sigurinë e qytetarëve; dhe vlerat demokratike dhe diversitetin kulturor. Më 1 shkurt 1998, Konventa Kornizë e Këshilit të Evropës për mbrojtjen e Minoriteteve Nacionale hyri në fuqi. Veç kësaj, duke filluar nga 1 nëntori 1998, Këshilli aprovoi themelimin e Gjyqit për të Drejta të Njeriut me orar të plotë, sipas termave të Protokolit mbi Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut që e themelon Gjyqin. Plani i Aksionit poashtu u dha fillin aranzhmaneve për caktimin e Komisionerit të Këshillit të Evropës për të Drejta të Njeriut, i pari prej të cilëve është caktuar me 1999. Më në fund, një procedurë monitoruese është kurdisur për të siguruar që angazhimet e pranuara nga shtetet anëtare të respektohen në mënyrë efektive. Një dialog konfidencial, konstruktiv dhe jodiskrimues mbahet si në nivelin qeveritar në Komitetin e Ministrave ashtu dhe në nivelin parlamentar në Asamblenë Parlamentare. Zgjerimi i ndjeshëm i anëtarësisë së Këshillit të Evropës që nga fundi Luftës së Ftohtë dhe numri gjithnjë në rritje i konventave të arritura paraqesin një vendosmëri nga qeveritë anëtare për të themeluar struktura bashkëpunuese të menduara për të shmangur përçarjet e reja në kontinent dhe për të ndërtuar një qytetrim të përbashkët evropian të kombeve demokratike. Përpjekjet e Këshilit të Evropës në këto sfera janë prandaj plotësuese ndaj atyre të Aleancës së Atlantikut të Veriut. Këshilli i Evropës kërkon zbatimin e Planit të Aksionit në bashkëpunim me organizatat evropiane dhe ndërkombëtare, sidomos me Bashkimin Evropian dhe OSBE-në.

388

Këshilli i Evropës - vendet anëtare
Andora Armenia Austria Azerbejxhani Belgjika Bullgaria Danimarka Estonia Finlanda Franca Gjeorgjia Gjermania Greqia Holanda Hungaria Irlanda ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë11 Islanda Italia Kroacia Latvia Lihtenshtajni Lituania Luksemburgu Malta Mbretëria e Bashkuar Moldavia Norvegjia Polonia Portugalia Qipro Republika Çeke Rumania Rusia San Marino Shqipëria

Anëtarët Aplikantë
Bosnja

Statusi i Mysafirit Special pranë Asamblesë Parlamentare
Bosnja Republika Federale e Jugosllavisë

Statusi i Vështruesit pranë Komitetit të Ministrave
Japonia Kanadaja Meksika Selia e Shenjtë Shtetet e Bashkuara

Statusi i Vështruesit pranë Asamblesë Parlamentare të Këshillit
Izraeli Kanadaja Meksika Infromacion i mëtejshëm: Council of Europe, (Këshilli i Evropës) 67075 Strasbourg, France Tel: 33 3 88 41 20 00 Faksi: 33 3 88 41 27 81/82/83 uebsajti: http://www.coe.fr

11

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

389

KAPITULLI 16

ORGANIZATAT PARLAMENTARE
JOQEVERITARE

DHE

Asambleja Parlamentare e NATO-s (NATO PA) Shoqata e Traktatit të Atlantikut (ATA) Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë (CIOR) Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë Mjekësorë (CIOMR)

ORGANIZATAT

PARLAMENTARE DHE JOQEVERITARE
E

ASAMBLEJA PARLAMENTARE (NATO PA)

NATO-S

Kohezioni i Aleancës shtohet ndjeshëm nga mbështetja e përfaqësuesve parlamentarë të zgjedhur lirisht. Asambleja Parlamentare e NATO-s (NATO PA) (më parë e njohur si Asambleja e Atlantikut të Veriut) është një organizatë ndërparlamentare e cila, që nga viti 1955, ka vepruar si forum për legjislatorë nga vendet e Amerikës së Veriut dhe të Evropës anëtare të Aleancës së Atlantikut të Veriut për t’u takuar së bashku për të shqyrtuar çështje të interesit dhe të interesimit të përbashkët. Gjatë disa viteve të fundit, krahas ndryshimeve madhore politike që janë paraqitur në Bashkimin Sovjetik dhe në Evropën Qendrore dhe Lindore (CEE), Asambleja i ka zjgeruar ndjeshëm si anëtarësinë ashtu dhe mandatin. Shtatëmbëdhjetë nga vendet Partnere të Aleancës kanë status të delegacioneve të asocuara në Asamblenë Parlamentare të NATO-s. Kjo u mundëson atyre të marrin pjesë në punën e Asamblesë dhe në debatet e saj. Këto po fokusohen gjithnjë e më shumë mbi sigurinë e Evropës në tërësi, si dhe mbi probleme specifike ekonomike, politike, të mjedisit dhe kulturore të Evropës Qendrore dhe Lindore. Vendet që kanë status të delegacioneve të asocuara në Asamblenë Parlamentare të NATO-s janë këto: Shqipëria, Austria, Bullgaria, Kroacia, Finlanda, Gjeorgjia, Latvia, Lituania, Moldavia, Rumania, Federata Ruse, Sllovakia, Sllovenia, Zvicra, ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë1, Ukraina. Asambleja është tërësisht e pavarur nga NATO por përbën një lidhje midis parlamenteve nacionale dhe Aleancës që nxit qeveritë që t’i marrin parasysh brengat e Aleancës me rastin e vënies në kornizë të legjislacionit nacional. Ajo gjithashtu vepron si përkujtuese e përhershme se vendimet ndërqeveritare të arritura brenda NATO-s janë në pikë të fundit të varura nga përfilljet politike në përputhje me procesin përkatës kushtetues të parlamenteve të zgjedhura në mënyrë demokratike. Asambleja ishte kështu e interesuar drejtpërsëdrejti të ndihmonte në procesin e ratifikimit të Protokoleve të Pranimit të nënshkruara

1

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

393

në fund të vitit 1997, që kulminuan në pranimin e Republikës Çeke, Hungarisë dhe Polonisë në Aleancë në mars të vitit 1999. Delegatët e Asamblesë Parlamentare të NATO-s nominohen nga parlamentet e tyre sipas procedurave të tyre nacionale, në bazë të përfaqësimit partiak në parlamente. Asambleja prandaj përfaqëson një spektër të gjerë të opinionit politik. Asambleja takohet dy herë në vit në Sesion Plenar. Takimet mbahen në vende anëtare dhe të asocuara mbi bazë rotacioni me ftesën e parlamenteve nacionale. Asambleja funksionon përmes gjashtë komiteteve: Politik; të Mbrojtjes dhe Sigurisë; të Ekonomisë dhe Sigurisë; të Shkencës dhe Teknologjisë; të Dimensionit Civil të Sigurisë; dhe të Grupit Special të Mesdheut. Këto janë edhe grupe studimore si dhe forume madhore për diskutim. Komitetet studiojnë dhe ekzaminojnë të gjitha çështjet madhore bashkëkohore që dalin nga fushat e tyre gjegjëse të interesimit. Ato takohen rregullisht gjatë gjithë vitit dhe i raportojnë Sesionit Plenar të Asamblesë. Ka një Sekretariat me një staf prej 30 njerëzish, me seli në Bruksel. Qëllimi primar i Asamblesë është ai edukativ dhe i ndërtimit të konsensusit. U lejon legjislatorëve të Aleancës t’ua përcjellin preokupimet dhe interesimet nacionale qeverive të tyre dhe organeve vendim-marrëse të Aleancës si dhe të informojnë njëri-tjetrin për përspektivat krejt të ndryshme nacionale dhe regjionale që ekzistojnë rreth shumë çështjeve kyçe të interesit të përbashkët. Ngjashëm, anëtarët e Asamblesë janë në gjendje të përdorin përvojën dhe informacionin e fituar përmes pjesëmarrjes në aktivitetet e saj duke ushtruar rolet e tyre brenda parlamenteve nacionale. Kjo ndihmon për t’u siguruar se interesave dhe konsideratave të Aleancës u jepet vizibilitet maksimal në diskutimet nacionale. Asambleja gjithashtu përbën një kut të rëndësishëm për vlerësimin e opinionit parlamentar dhe publik rreth çështjeve të Aleancës dhe, përmes debateve të saj, ofron një indikacion të qartë të interesimeve publike dhe parlamentare lidhur me politikën e Aleancës. Në këtë kuptim Asambleja luan një rol të tërthortë por të rëndësishëm në formimin e politikës. Rekomandimet dhe Rezolutat e Asamblesë, që formulojnë përgjigjet e bazuara në diskutime brenda Këshillit të Atlantikut të Veriut, u përcillen qeverive nacionale, parlamenteve dhe organizatave të tjera relevante, dhe Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s. Marrëdhëniet me vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore janë koordinuar sipas Iniciativës së ashtuquajtur Rouz-Roth, të inicuar më1990 nga Kongresmeni amerikan Çarls Rouz (Charles Rose), atëherë president i Asamblesë, dhe Senatorit amerikan Bill Roth. Iniciativa ka tri aspekte: • pjesëmarrjen aktive të parlamentarëve të Evropës Qendrore dhe Lindore në takimin bienal të Asamblesë;
394

• mbajtjen e seminareve speciale Rouz-Roth në intervale të rregullta rreth temave me interes specifik për parlamentarët e vendeve të CEE-së. Këto organizohen në bashkëpunim me parlamentet anëtare të parlamenteve të vendeve të CEE-së dhe sigurojnë një dialog të rregullt midis legjislatorëve mbi çështje të interesit të përbashkët. Që nga fillimi i iniciativës, më se 30 seminare të tilla janë mbajtur; • programi gjithashtu mbështet zhvillimin e stafit parlamentar përmes programeve trajnuese dy-javore ose përmes periudhave të shkurta të kaluara në Sekretariatin e Asamblesë në Bruksel. Ky program është planifikuar për stafin parlamentar që punon në Punët e Jashtme apo Komitetet e Sigurisë, ose në fusha të tjera të relacioneve ndërkombëtare. Qëllimet e Iniciativës Rouz-Roth janë: • të integrojë dhe involvojë parlamentarët nga vendet e CEE-së në aktivitetet e Asamblesë; • të përkrahë një ndjenë të partneritetit dhe bashkëpunimit në nivelin legjislativ; • të përmirësojë kuptimin e ndërsjellë midis legjislatorëve të problemeve dhe të përspektivave të tyre të ndryshme; • t’u sigurojë parlamentarëve të CEE-së informacion mbi çështjet e tanishme; • të përkrahë zhvillimin e relacioneve përkatëse civile-ushtarake në vendet e CEE-së duke u ndihmuar legjislatorëve të CEE-së për t’u bërë më të ditur rreth çështjeve të sigurisë; dhe duke demonstruar relacionin që ekziston në vendet e Aleancës midis parlamentarëve, punëtorëve civil dhe zyrtarëve ushtarakë; • t’u sigurojë legjislatorëve të CEE-së ekspertizë praktike dhe përvojë në praktikat dhe procedurat parlamentare; • të ndihmojë zhvillimin e strukturës së stafit parlamentar në parlamentet e CEE-së për t’u ofruar parlamentarëve asistencë të atillë që është e disponueshme për pandanët e tyre Perëndimorë. Roli i Asamblesë në zhvillimin e relacioneve me parlamentet e Evropës Qendroe dhe Lindore është pranuar në Aktin Themelues NATO-Rusi dhe në Kartën NATO-Ukrainë, që të dyja të nënshkruara më 1997. Këta dokumenta ftonin për dialog të zgjeruar dhe bashkëpunim midis Asamblesë së Atlantkut të Veriut dhe Asamblesë Federale të Federatës Ruse dhe, gjegjësisht, të Parlamentit Ukrainas (Verkhovna Rada).
395

Programi i zgjatjes së dorës i asamblesë është i ndarë nga puna e Këshillit të Partneritetit të Evro-Atlantikut (EAPC) dhe të iniciativës së Partneritetit për Paqe të Aleancës (PfP), por i përforcon ato. Theks i veçantë vihet mbi ndihmën për të arritur një objektiv kyç të PfP-së, gjegjësisht themelimin e kontrollit demokratik të forcave të armatosura. Aktivitetet e Asamblesë synojnë të sigurojnë ekspertizën, përvojën dhe informacionin që do t’u ndihmojnë parlamentarëve të CEE-së të bëhen më efektivë në influencimin e zhvillimit të politikës nacionale të mbrojtjes dhe për t’u siguruar se kontrolli i forcave të tyre të armatosura të jetë plotësisht demokratik. Informacion i mëtejshmë mbi Asamblenë Parlamentare të NATO-s mund të merret nga Sekretariati i saj Ndërkombëtar: Place du Petit Sablon 3 1000 Brussels Tel: 32 2 513 2865 Faksi: 32 2 514 1847 E-Mail: secretariat@naa.be uebsajti: http://ëëë.naa.be

SHOQATA E TRAKTATIT

ATLANTIKUT (ATA)

Shoqata e Traktatit të Atlantikut, e krijuar më 18 qershor 1954, bashkon, si Anëtarë, organizatat nacionale vullnetare dhe joqeveritare në secilin nga 19 shtetet anëtare të Aleancës për të mbështetur aktivitetet e NATO-s dhe për të përkrahur objektivat e Traktatit të Atlantikut të Veriut. Që nga fillimi i viteve ’90, ATA rregullisht pranon, si Anëtarë të Asocuar, organizata nacionale vullnetare dhe joqeveritare të themeluara në vendet Partnere të NATO-s. Ka momentalisht 18 shoqata që janë Anëtare të Asocuara. Në përputhje me kushtetutën e ATA-së, Anëtarët e Asocuar mund të bëhen anëtarë të plotë të Shoqatës kur vendet e tyre të bëhen anëtare të NATO-s dhe kur pozita e tyre e re të jetë njohur nga Asambleja e ATA-së sipas propozimit të Këshillit të ATA-së. Që nga 1999, pas amandamentit të kushtetutës, Asambleja e ATA-së, me propozimin e Këshillit, poashtu mund të garantojë pozitën e Anëtarit Vështrues për organizatat joqeveritare të krijuara në vendet që marrin pjesë në Dialogun Mesdhetar të NATO-s apo në ato që janë drejtpërsëdrejti apo gjeografikisht të interesuar për problemet e sigurisë Evro-Atlantike, madje edhe nëse nuk i kanë nënshkruar marrëveshjet e Partneritetit për Paqe2.

2

Gjatë Asamblesë së vet të mbajtur në tetor-nëntor të vitit 2000 në Budapest, ATA pranoi Aleancën për Siguri të Bosnjës e Hercegovinës si shoqatën e parë me status të Anëtarit Vështrues.

396

Objektivat e ATA-së dhe të organizatave nacionale të bashkëngjitura me të janë: • të informojnë publikun lidhur me misionet dhe përgjegjësitë e Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut; • të udhëheqin punën kërkimore në qëllime dhe aktivitete të ndryshme të NATO-s dhe zgjerimin e tyre në vende të Evropës Qendrore dhe Lindore si dhe çuarjen më tej të Dialogut Mesdhetar të NATO-s; • të përkrahin solidaritetin e popullit të rajonit të Atlantikut të Veriut dhe të atyre, vendet e të cilëve marrin pjesë në Programin e Partneritetit për Paqe të NATO-s; • të përkrahin demokracinë; • të zhvillojnë bashkëpunimin midis të gjitha organizatave anëtare për t’i përkrahur objektivat e sipërm.

ANËTARËT

E

SHOQATËS

TRAKTATIT

ATLANTIKUT

BELGJIKA Association Atlantique Belge Quartier Reine Astrid 12 rue Bruyn 1120 Brussels Tel: 32 2 264 40 17 Faksi: 32 2 268 52 77 E-mail: aabav.ata@skynet.be FRANCA French Association for the Atlantic Community 10 rue Crevaux 75116 Paris Tel: 33 1 45 53 15 08 Faksi: 33 1 47 55 49 63 E-mail: afca@club-internet.fr GREQIA Greek Association for Atlantic and European Cooperation 160 A Ioannou Drossopoulou Str. 112 56 Athens Tel: 30 1 865 5979 Faksi: 30 1 865 4742 E-mail: gaaec@ath.forthnet.gr

DANIMARKA Danish Atlantic Association Ryvangs Allé 1 - Postboks 2521 2100 Copenhagen 0 Tel: 45 39 27 19 44 Faksi: 45 39 27 56 26 E-mail: atlant@atlant.dk GJERMANIA The German Atlantic Association Am Burgweiher 12 53123 Bonn Tel: 49 228 62 50 31 Faksi: 49 228 61 66 04 E-mail: DtAtlGes@aol.com HOLANDA Netherlands Atlantic Committee Bezuidenhoutseweg 237-239 2594 AM Den Haag Tel: 31 70 363 9495 Faksi: 31 70 364 6309 E-mail: atlcom@xs4all.nl
397

HUNGARIA Hungarian Atlantic Council Margit Krt. 43-45 1024 Budapest Tel: 36 1 326 8791 Faksi: 36 1 326 8793 E-mail: tmagyarics@hotmail.com ITALIA Italian Atlantic Committee Piazza Firenze 27 00186 Rome Tel: 39 0 6 687 37 86 Faksi: 39 0 6 687 33 76 E-mail: italata@iol.it LUKSEMBURGU Luxembourg Atlantic Committee BP 805 2018 Luxembourg Tel: 352 463 563 Faksi: 352 462 932 E-mail: birden@compuserve.com

ISLANDA Association of Western Cooperation PO Box 28 121 Reykjavik Tel: 354 561 0015 Faksi: 354 551 0015 E-mail: infonato@islandia.is KANADAjA The Atlantic Council of Canada 6 Hoskin avenue (Trinity College) Toronto Ontario M5S 1H8 Tel: 1 416 979 1875 Faksi: 1 416 979 0825 E-mail: atlantic@idirect.com MBRETËRIA E BASHKUAR The Atlantic Council of the United Kingdom 185 Tower Bridge Road London SEI 2UF Tel: 44 20 7403 0640/0740 Faksi: 44 20 7403 0901 E-mail: acuk@atlanticcouncil.demon.co.uk POLONIA Polish Atlantic Club Al. 3 Maja 5/51 00-401 Warszawa Tel/Faksi: 48 22 625 47 49 Euro-Atlantic Association Ul. Sienkiewicza 12/14 00-944 Warszawa Tel: 48 22 828 11 45 Faksi: 48 22 828 11 46 REPUBLIKA ÇEKE Czech Atlantic Commission Ritirska 31 110 00 Praha 1 E-mail: pavel.bilek@volny.cz

NORVEGJIA Norwegian Atlantic Committee Fridtjof Nanssens Plass 6 0160 Oslo 1 Tel: 47 22 40 36 00 Faksi: 47 22 40 36 10 E-mail: post@atlanterhavskomiteen.no

PORTUGALIA Portuguese Atlantic Committee Av. Infante Santo 42, 6e 1350-174 Lisbon Tel: 351 21/- 390 59 57 ose 397 59 06
398

Faksi: 351 21 397 84 93 E-mail: cpa@mail.telepac.pt SHTETET E BASHKUARA The Atlantic Council of the United States Suite 1000 - 910 17th Street, N.W. Washington DC 20006 Tel: 1 202 463 7226 Faksi: 1 202 463 7241 E-mail: info@acus.org TURQIA Turkish Atlantic Committee G.O. Pasa Kuleli Sokak 44/1 06700 Ankara Tel: 90 312 446 34 23 Faksi: 90 312 446 50 11 SPANJA Spanish Atlantic Association C/Montesa, 34, 1° 28006 Madrid Tel/Faksi: 34 91 309 3975:401 2617 Faksi: 34 91 349 5392 E-mail: ata@spain.ms

ANËTARËT E ASOCUAR TË SHOQATËS TRAKTATIT TË ATLANTIKUT
AUSTRIA Euro-Atlantic Association of Austria Erlaufstrasse 7/1 2346 Maria Enzersdorf Südstadt Tel: 43 22236 41196 Faksi: 43 2236 41196/9 E-mail: Institute@oeies.or.at BULLGARIA The Atlantic Club of Bulgaria 29 Slavyanska Street Sofia 1000 Tel: 359 2 981 0699 Faksi: 359 2 981 5782 E-mail: passy@bulnet.bg

AZERBEJXHANI Azerbaijan Atlantic Cooperation Association Azerbaijan prospekti 37 Baku 370000 Tel: 994 12 983 176 Faksi: 994 12 675 353 E-mail: peace@elkhan.baku.az FEDERATA RUSE Association for Euro-Atlantic Cooperation 3 Prechistenka St. 119034 Moscow Tel: 7 095 203 62 71 Faksi: 7 095 230 22 29 E-mail: aeac@mail.ru
399

FINLANDA The Atlantic Council of Finland C/o Karollina Honkanen The Finnish Institute of International Affairs Mannerhelmintle 15A 00260 Helsinki Tel: 358 9 434 207 25 Faksi: 358 9 434 207 69 E-mail: karollina.honkanen@upifila.fl ISH-REPUBLIKA JUGOSLLAVE E MAQEDONISË3 Euro-Atlantic Club Marshal Tito 22/1/15 1000 Skopje Tel/Faksi: 389 2 16 2221 E-mail: atamacedonia@mt.net.km LATVIA The Latvian Transatlantic Organisation Academic Library Rupniecibas street 10 3rd fl. Riga 1235 Tel: 371 7 322883 Faksi: 371 7 106202 E-mail: lato@lato.lv MOLDAVIA Euro-Atlantic Association of Moldova 8, N. Iorga str. 2009 Chisinau Tel: 373-2 23-8 6-33 Faksi: 37 3-2 238 666 E-mail: magic@cni.md RUMANIA Euro-Atlantic Council of Romania Kiseleff Av., 47
3

GJEORGJIA Euro-Atlantic Club of Georgia 23a Khoshtaria str. Tbilisi 380008 Tel: 995 32 98 6956 Faksi: 995 32 93 1476 E-mail: atlantic_geo@hotmail.com

KROACIA The Atlantic Council of Croatia 2 Lepusiceva 6 10000 Zagreb Tel: 385 1 4558 022 Faksi: 385 1 4647 545 E-mail: radovanvukadinovic@hotmail.com LITUANIA Lithuanian Atlantic Treaty Association P.O. Box 2911 2000 Vilnius Tel: 370 2 362 423 Faksi: 370 2 362 519 E-mail: lata_aslb@yahoo.com REPUBLIKA SLLOVAKE Slovak Atlantic Commission C/o EuroAtlantic Centre Kuzmanyho 3 974 01 Banska Bystrica Tel/Faksi: 421 48 415 1689 E-mail: eac@calipso.sk SLLOVENIA The Atlantic Council of Slovenia Kardeljeva pl. 16

Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

400

71268 Bucharest 20 Tel/Faksi: 40 1 222 71 62 E-mail: euro_atl@rnc.ro SUEDIA Atlantic Council of Sweden Box 5434 114 84 Stockholm Tel/Faksi: 46 8 87 15 78 E-mail: Bo.hugemark@war-and-peace.se UKRAINA The Atlantic Council of Ukraine Dep.1 10 Vorovsky Str. 01052 Kyiv Tel/Faksi: 380 44 212 5837 Tel: 380 44 243 6207 E-mail: galenko@gala.net

1000 Ljubljana Tel: 386 1 589 2327 Faksi: 386 1 589 2290 E-mail: zass@atlantski-svet.org SHQIPËRIA Albanian Atlantic Association Bul. Dëshmorët e Kombit Pallati i Kongreseve, Kati i Dytë Tiranë Tel/Faksi: 355 4 364 659 E-mail: amoisiu@abissnet.com.al

ANËTARËT VËSHTRUES TË SHOQATËS TRAKTATIT TË ATLANTIKUT
BOSNJA E HERCEGOVINA Alliance for Security B&H Obala Kulina bana 4 Sarajevo Tel/Faksi: 387 33 212 026/667 737 E-mail: amv/fda@bih.net.ba REPUBLIKA FEDERALE E JUGOSLLAVISË 8 Kosovska Str. 11000 Belgrade Tel/Faksi: 381 11 322 0343 E-mail: bgatlantic@yahoo.com

Një Komitet i Edukimit Atlantik (AEC) dhe një Shoqatë Atlantike e Liderëve të Rinj Politikë (AAYPL) janë aktive në fushat e veta. Një Shoqatë e Traktatit të Atlantikut e Rinisë (YATA) është formuar brenda ATA-së më 1996.
401

Informacion i mëtejshëm lidhur me Shoqatën e Traktatit të Atlantikut mund të merret nga: ATA 10 rue Crevaux 75116 Paris France Tel: 33 145 53 28 80 Faksi: 33 145 55 49 63 E-mail: ata-sg@wanadoo.fr

KONFEDERATA NDËRALEATE E OFICERËVE REZERVË (CIOR)
CIOR është themeluar më 1948 nga Shoqata e Oficerëve Rezervë e Belgjikës, Francës dhe Holandës. Konfederata tani bashkon të gjitha Shoqatat ekzistuese të Oficerëve Rezervë ne vendet e NATO-s - 18 gjithsej. Anëtarët e këtyre Shoqatave janë aktivë si civilë në fushën e biznesit, atë industriale, akademike, politike në fusha të tjera të jetës profesionale, përkrye rolit të tyre si Oficerë Rezervë. Ata janë prandaj në pozitë t’u kontribuojnë në kuptimin më të mirë çështjeve të sigurisë dhe të mbrojtjes së popullatës si tërësi, si dhe sjelljes së ekspertizës dhe përvojës civile për detyrat dhe sfidat me të cilat përballen forcat rezervë në NATO. CIOR është titulli i shkurtuar i organizatës dhe rrjedh nga emri i plotë në frengjisht “Confédération Interalliée des Officiers de Réserve”. Konfederata është një organizatë jopolitike, joqeveritare dhe joprofitbërëse që i dedikohet bashkëpunimit midis Shoqatave të Oficerëve Rezervë të vendeve të NATO-s dhe solidaritetit brenda Aleancës. Objektivat kryesore të CIOR-it përfshijnë punën në mbështetje të politikës së NATO-s dhe ndihmën në arritjen e objektivave të Aleancës: në mbajtjen e kontakteve me autoritetet ushtarake dhe komandat e NATO-s; dhe në zhvillimin e kontakteve ndërkombëtare midis Oficerëve Rezervë për të përmirësuar diturinë dhe të kuptuarit e ndërsjellë. Delegatët e CIOR-it zgjedhen nga Shoqatat e tyre nacionale të Oficerëve Rezervë. Kryesuesi i secilit delegacion është një vice-president i CIOR-it. Presidenti Ndërkombëtar i CIOR-it dhe Sekretari i Përgjithshëm zgjedhen nga Komiteti Ekzekutiv. Ata shërbejnë dy vite dhe janë anëtarë të të njëjtës shoqatë nacionale.
402

Përveç Presidentit dhe Sekretarit të Përgjithshëm, Komiteti Ekzekutiv përbëhet nga 18 Vice-Presidentë dhe deri në katër delegatë të tjerë nga secila Shoqatë nacionale. Vota është mbi bazën e votës së vetme nga secili Vice-President në emër të delegacioni të vet. Komiteti Ekzekutiv është organi i politikës së CIOR-it dhe vendos se cili vend do të marrë presidencën, se ku do të mbahen kongreset, se cilat projekte do të merren nga komisionet e ndryshme dhe cilat aksione finale duhet të ndërmirren rreth këtyre projekteve. CIOR financohet me parapagesa vjetore nga shoqatat përbërëse nacionale mbi bazën e madhësisë së anëtarësisë të secilës shoqatë dhe me subvencione, dhurata dhe trashëgimi. Katër komisione të përheshme dhe një komitet legal punojnë për Komitetin Ekzekutiv nën udhëheqjen e Presidentit. Komisionet janë këto: • Komisoni 1 - Qëndrimet ndaj Mbrojtjes dhe Çështjet e Sigurisë; • Komisoni 2 - Bashkëpunimi Civil/Ushtarak; • Komisoni 3 - Komunikimi; • Komisoni 4 - Garat. Komiteti Ekzekutiv kohë pas kohe mund të caktojë një nën-komitet apo nën-komision për të shqyrtuar çështje specifike jashtë termave të referencës të komisioneve të përhershme apo komiteteve. Për t’i arritur objektivat e vet, CIOR takohet në bazë vjetore duke e ndërruar lokacionin midis vendeve anëtare. Një konferencë në mes të dimrit për Komitetin Ekzekutiv dhe për Komisionet mbahet në Shtabin e NATO-s në Bruksel, Belgjikë, zakonisht gjatë pjesës së parë të shkurtit.

KONFEDERATA NDËRALEATE E OFICERËVE REZERVË MJEKËSORË (CIOMR)
CIOMR (Confédération Interalliée des Officiers Médicaux de Réserve) është themeluar në Bruksel më 1947 si organizatë zyrtare e oficerëve mjekësorë brenda forcave rezervë të NATO-s. Fillimisht e themeluar nga Belgjika, Franca dhe Holanda, Konfederata tani përfshin të gjitha vendet anëtare të CIOR-it. Objektivat e saj përfshijnë themelimin e marrëdhënieve të ngushta profesionale me doktorët e mjekësisë dhe shërbimeve të forcave rezervë të vendeve të NATO-s; studimin e çështjeve të rtë forcave rezervë mjekësore, duke përfshirë trajnimin mjekësor-ushtarak; dhe përkrahjen e kolaboracionit efektiv meforcat aktive të Aleancës.

403

CIOMR është anëtare e asocuar e CIOR-it. CIOMR i mba sesionet e veta në të njëjtën kohë dhe vend si dhe kongresi veror i CIOR-it dhe konferenca dimërore por e ndjek agjendën e vet për diskutimin e çështjeve mjekësore. Informacion i mëtejshëm rreth CIOR-it dhe CIOMR-së mund të merret nga: CIOR Liaison Office in NATO NATO/IMS/P1P/CIOR NATO HQ 1110 Brussels Belgium Tel: 32 2 707 5295 Reserve Affairs Advisor Public Inform. Office 7010 SHAPE Belgium Tel: 32 65 44 33 89 The Secretary General CIOMR 6 Boterdorpse Verlaat 3054 XL Rotterdam The Netherlands Faksi: 31 10 4635307

Informacion i mëtejshëm rreth shoqatave nacionale të Oficerëve Rezervë mund të merren nga këto adresa: BELGJIKË L’Union Royale Nationale des Officiers de Réserve de Belgique (URNOR-KNVRO) 24 rue des Petits Carmes 1000 Bruxelles Tel: 32 2 701 3815 DANIMARKË Reserveofficersforeningen I Danmark (ROID) GI Hovedvagt Kastellet 1 2100 Copenhagen - O Tel: 45 33 14 16 01 FRANCË L’Union Nationale des Officiers de Réserve de France (UNOR) 12 rue Marie Laurencin 75012 Paris Tel: 33 1 43 47 40 16 GREQI The Supreme Pan-Hellenic Federation of Reserve Officers (SPFRO) 100 Solonos Street 10680 Athens Tel: 30 1 362 50 21

404

GJERMANI Verband der Reservisten der Deutsche Bundeswehr. V. (VdRBw) P.O. Box 14361 Bonn 1 Tel: 49 228 2590920 HOLANDË Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reserve Officieren (KVNRO) Postbus 95395 2509 CJ’s-Gravenhage Tel: 31 70 316 29 40 HUNGARIA National Association of Reserve Soldiers (HUNGARY) HUVOSH - Volgyi int 21/23 1026 Budapest ITALI Unione Nazionale Ufficiali in Congedo d’Italia (UNUCI) Via Nomentana 313 00162 Roma Tel: 39 068 414108 KANADA The Conference of Defence Associations of Canada (CDA) Suite 502 359 Kent Street Ottawa, Ontario K2P OR7 Tel: 1 603 236 1552 LUKSEMBURG Amicale des Anciens Officiers de Réserve Luxembourgeois (ANORL) 124 A. Kiem 8030 Strassen MBRETËRIA E BASHKUAR The Reserve Forces Association of the United Kingdom Centre Block Duke of York’s Headquarters Chelsea London SW3 4SG Tel: 44 207 4145588 NORVEGJI Norway Norske Reserveoffiseres Forbund (NROF) Oslo Mil. Akershus 0015 Oslo 1 Tel: 47 224 78260
405

POLONI Federation of Reservists and Veterans Association of the Polish Armed Forces Ul. Nowowiejksa 26 00-911 Warszawa Tel: 48 22 682 5147/6937 Fax: 48 22 682 6937 E-mail: federez@poland.com PORTUGALI Uniao Portuguesa de Officiais de Reserva Estado Maior General das Forcas Armados Av. Ilha da Madeira 1400-204 Lisbon Tel: 351 21 301 00 01 REPUBLIKA ÇEKE Svaz Dustojnikua a Praporciku Armadycr Vitezne Namesti, 4 16000 Praha 6 Tel: 420 2 20215393 SPANJË Federacion de Organizaciones de la Reserva de Espana (FORE) Mayor, 16 28013 Madrid Tel: 34 91 661 6041 SHTETET E BASHKUARA The Reserve Officers Association of the United States (ROA) 1 Constitution Avenue, N.E. Washington, D.C. 20002 Tel: 1 202 479 22 00 TURQI Turkiye Emekli Subaylar Dernegi Selanik Caddesi 34/6 Kizilay, Ankara Tel: 90 312 418 77 61

406

APPENDIKSI 1

SHKURTESAT

NË PËRDORIM TË ZAKONSHËM

APPENDIKSI 1
SHKURTESAT
NË PËRDORIM TË ZAKONSHËM1
ACLANT Allied Command Atlantic Komanda Aleate për Atlantik ADP Automated Data Processing Procesimi i Automatizuar i të Dhënave ADREPS Air Defence Representatives Përfaqësuesit e Mbrojtjes Ajrore AEC Atlantic Education Committee Komiteti Atlantik i Edukimit AEW Airborne Early Warning Paralajmërimi i Hershëm në Fluturim AFCENT Allied Forces Central Europe Forcat Aleate për Evropën Qendrore AFNORTH Allied Forces Northern Europe Forcat Aleate për Evropën Veriore AFNORTHWEST Allied Forces Northwestern Europe Forcat Aleate për Evropën VeriPerëndimore AFSOUTH Allied Forces Southern Europe Forcat Aleate për Evropën Jugore AAP Allied Administrative Publication Publikim Administrativ Aleat AAYPL Atlantic Association of Young Political Leaders Shoqata e Atlantikut e Liderëve të Rinj Politikë ABM AntiBallistic Missile (Treaty 1972) Raketë Antiballistike (Traktati 1972) AC Alliance Committee Komiteti i Aleancës ACCHAN Allied Command Channel Komanda Aleate për Kanalin ACCIS Automated Command and Control Information System Sistemi i Automatizuar i Informacionit për Komandë dhe Kontroll ACCS Air Command and Control System Sistemi i Komandës dhe i Kontrollit Ajror ACE Allied Command Europe Komanda Aleate për Evropë

1

Kjo listë përfshin shumicën e akronimeve që dalin në Doracak si dhe të tjera në përdorim të përditshëm. Nuk janë përfshirë, ndërkaq, të gjitha akronimet që përdoren brenda NATO-s.

409

AGARD Advisory Group for Aerospace Research and Development (re-organised under the NATO Research and Technology Organisation (RTO) as the Research & Technology Agency) Grupi Këshilldhënës për Gjurmin të Hapësirës Ajrore dhe Zhvillim (riorganizuar nën Organizatën për Gjurmim & Teknologji (RTO) të NATO-s si Agjencia për Gjurmim dhe Teknologji) AGS Air/Ground Surveillance Njohja e Terrenit Ajror/Tokësor AHWG Ad Hoc Working Group Grup Punues Ad Hoc AIRCENT Allied Air Forces Central Europe Forcat Aleate Ajrore për Evropën Qendrore AIRNORTHWEST Allied Air Forces Northwestern Europe Forcat Aleate Ajrore për Evropën Veri-Perëndimore AJP Allied Joint Publication Publikim i Përbashkët Aleat ALMC Air-Launched Cruise Missile Raketë Kryqëzore e Lansuar nga Ajri ALP Allied Logistic Publication Publikim Logjistik Aleat
410

AMF ACE Mobile Force Forcë Mobile ACE AMF(L) ACE Mobile Force (LAND) Forcë Mobile ACE (TOKË) AOR Area of Responsibility Fusha e Përgjegjësisë AP Allied Publication Publikim Aleat APAG Atlantic Policy Advisory Group Grupi Këshilldhënës për Politikën Atlantike AQAP Allied Quality Assurance Publication Publikim Aleat për Siguri Kualiteti ARRC ACE Rapid Reaction Corps Korpusi për Reagim të Shpejtë ACE ARW Advanced Research Workshop (NATO Science Programme) Reparti për Gjurmim të Avancuar (Program Shkencor i NATO-s) ASG Assistant Secretary General Ndihmës Sekretar i Përgjithshëm ASI Advanced Study Institute (NATO Science Programme) Instituti i Studimit të Avancuar (Program Shkencor i NATO-s)

ASR Alliance Standardisation Requirements Kërkesat e Standardizimit të Aleancës ASW Anti-Submarine Warfare Lufta Anti-Nëndetëse ATA Atlantic Treaty Association Shoqata e Traktatit të Atlantikut AWACS Airborne Warning and Control System Sistemi i Paralajmërimit dhe Kontrollit në Fluturim BALTAP Allied Forces Baltic Approaches Qasjet Baltike të Forcave Aleate BICES Battlefield Information Collection and Exploitation System Mbledhja e Informacionit në Fushëbetejë dhe Sistemi i Shfrytëzimit BMEWS Ballistic Missile Early Warning System Sistemi për Paralajmërim të Hershëm i Raketave Ballistike BOD Board of Directors Bord i Drejtorëve BTWC Biological and Toxin Weapons Convention Konventa për Armë Biologjike dhe Helmuese

CALS Continuous Acquisition and Life Cycle Support Arritja e Vazhdueshme dhe Mbështetja e Ciklit Jetësor CANUS Canada-United States Kanada-Shtetet e Bashkuara CAPC Civil Aviation Planning Committee Komiteti për Planifikim të Aviacionit Civil CAPS Conventional Armaments Planning System Sistemi i Planifikimit të Armatimeve Konvencionale CAS Close Air Support Mbështetja e Ngushtë Ajrore CBC Civil Budget Committee Komiteti për Buxhet Civil CBM Confidence Building Measure Masë për Ndërtimin e Besimit CCC Capabilities Coordination Cell Celula e Koordinimit të Aftësive CCMS Committee on the Challenges of Modern Society Komiteti mbi Sfidat e Shoqërisë Bashkëkohore
411

CCPC Civil Communications Planning Committee Komiteti i Planifikimit të Komunikimeve Civile CDE Conference on Security and Confidence Building Measures and Disarmament in Europe Konferenca e Sigurisë dhe e Masave të Ndërtimit të Besimit dhe Çarmatimit në Evropë CEAC Committee for European Airspace Coordination Komiteti për Koordinimin e Hapësirës Ajrore Evropiane CEE Central and Eastern Europe Evropa Qendrore dhe Lindore CENTAG Central Army Group, Central Europe Grupi Ushtarak Qendror, Evropa Qendrore CEOA Central Europe Operating Agency Agjencia Operuse e Evropës Qendrore CEP Civil Emergency Planning Planifkimi i Emergjencës Civile CEPMO(A) Central Europe Pipeline Management Organisation (Agency) Organizata për Menaxhimin e Gypave për Evropën Qendrore (Agjenci)
412

CEPS Central Europe Pipeline System Sistemi i Gypave të Evropës Qendrore CESDP Common European Security and Defence Policy Politika e Përbashkët Evropiane e Sigurisë dhe Mbrojtjes CFE Conventional Armed Forces in Europe (CFE of Treaty 1990) Forcat e Armatosura Konvencionale në Evropë (CFE e Traktatit 1990) CFE-IA Concluding Act of the Negotiations on Personnel Strength of the Conventional Armed Forces in Europe Treaty (1992) Akti Përfundimtar i Negociatave mbi Efektivin e Personelit i Traktatit të Forcave të Armatosura Konvencionale në Evropës (1992) CFSP Common Foreign and Security Policy Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë CHANCOM Channel Committee Komiteti i Kanalit CICR Committee on Information and Cultural Relations Komiteti i Informimit dhe i Marrëdhënieve Kulturore CIMIC Civil/Military Cooperation Bashkëpunimi Civil/Ushtarak

CINCEASTLANT Commander-in-Chief Eastern Atlantic Area Kryekomandanti për Rajonin e Atlantikut Verior CINCENT Commander-in-Chief Allied Forces Central Europe Kryekomandanti i Forcave Aleate për Evropën Qendrore CINCHAN Allied Commander-in-Chief Channel (position dissolved 1994) Kryekomandanti Aleat për Kanal (pozicioni është shuar më 1994) CINCIBERLANT Commander-in-Chief Iberian Atlantic Area Kryekomandanti për Rajonin e Atlantikut Iberian CINCNORTH Commander-in-Chief Allied Forces Northern Europe Kryekomandant i Forcave Aleate për Evropën Veriore CINCSOUTH Commander-in-Chief Allied Forces Southern Europe Kryekomandant i Forcave Aleate për Evropën Jugore CINCUKAIR Commander-in-Chief United Kingdom Airforces Kryekomandant i Forcave Ajrore në Mbretërinë e Bashkuar

CINCWESTLANT Commander-in-Chief Western Atlantic Area Kryekomandant i Forcave Aleate për Rajonin e Atlantikut Perëndimor CIO Chairman-in-Office (OSCE) Kryesuesi i Radhës (OSBE) CIOMR Confédération Interalliée des Officiers Médicaux de Réserve Konfederata Ndëraleate e e Oficerëve Rezervë Mjekësorë CIOR Confédération Interalliée des Officiers de Réserve Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë CIS Commonwealth of Independent States Komonvelti i Shteteve të Pavarura CIS Communications and Information Systems Sistemet e Komunikimeve dhe të Informimit CJTF Combined Joint Task Force Task Forcë e Përbashkët e Kombinuar CLG Collaborative Linkage Grants Grante Kolaborative të Lidhmërisë C-M Council Memorandum Memorandum i Këshillit
413

CMTF Civil-Military Task Force Task Forcë Civile-Ushtarake CMX Crisi Management Exercise Stërvitje e Menaxhimit të Krizës CNAD Conference of National Armaments Directors Konferencë e Drejtorëve të Armatimeve Kombëtare CNISB Communication, Navigation and Identification Systems Branch Dega e Sistemeve të Komunikimit, Navigacionit dhe Identifikimit COMIFOR Commander in Theatre of IFOR Komandant në Teatër i IFOR-it COMNAVSOUTH Commander Allied Naval Forces Southern Europe Komandant i Forcave Aleate Detare për Evropën Jugore COEC Council Operations and Exercise Committee Operacionet e Këshillit dhe Komiteti i Stërvitjeve COMCEN Communication Centre Qendër e Komunikimit COMEDS Committee of the Chiefs of Military Medical Services in NATO Komiteti i Shefave të Shërbimeve Mjekësore Ushtarake në NATO
414

COMNAVNORTH Commander Naval Forces North Komandant i Forcave Detare për Veri COMSTRIKFLTLANT Commander Striking Fleet Atlantic Komandant i Flotës Goditëse për Atlantik COMSUBACLANT Commander Submarine Allead Command Atlantic Komandant Nëndetëseje i Komandës Aleate të Atlantikut CONMAROPS Concept of Maritime Operations Koncepti i Operacioneve Detare COSC Chiefs of Staff Committee Komiteti i Shefave të Shtabit CP Capability Package Pakoja e Aftësive CPC Conflict Prevention Centre Qendra për Parandalimin e Konflikteve CPC Civil Protection Committee Komiteti i Mbrojtjes Civile CPSU Communist Party of the Soviet Union Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik CPX Command Post Exercise Ushtrim i Postës Komanduese

CRG Collaborative Research Grant (NATO Science Programme) Granti Kërkimor Kolaborativ (Program Shkencor i NATO-s) CRPC Commission for Real Property Claims Komisioni i Kërkesave të Pasurisë së Patundur CSBM Confidence and Security Building Measure Masë për Ndërtimin e Besimit dhe Sigurisë CSCE Conference on Security and Cooperation in Europe (from January 1995, Organisation on Security and Cooperation in Europe or OSCE) Konferenca për Siguri dhe Bashkëpunim në Evriopë - KSBE (prej janarit 1995, Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë - OSBE) CST Conventional Stability Talks Bisedimet për Stabilitet Konvencional CTBT Comprehensive Nuclear Test-Ban Treaty Traktati i Përgjithshëm i Ndalimit të Testimeve Bërthamore C3 Consultation, Command and Control Konsultim, Komandë dhe Kontroll

CUSRPG Canada-US Regional Planning Group Grupi i Planifikimit Regjional Kanada-SHBA CWC Chemical Weapons Convention (1993) Konventa për Armë Kimike (1993) DCA Dual-Capable Aircraft Aeroplan me Aftësi të Dyfishtë DCI Defence Capabilities Initiative Iniciativë e Aftësive të Mbrojtjes DGP Senior Defence Group on Proliferation Grupi Mbrojtës Senior mbi Përhapjen e Armatimit DIMS Director International Military Staff (IMS) Drejtor Ndërkombëtar i Stafit Ushtarak (MS) DCMC Deputy Chairman of the Military Committee Zëvendës Kryesuesi i Komitetit Ushtarak DOS Democratic Opposition of Serbia Opozita Demokratike e Serbisë DPAO Division of Defence, Planning and Operations Divizioni i Mbrojtjes, Planifikimit dhe Operacioneve
415

DPC Defence Planning Committee Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes DPQ Defence Planning Questionnaire Pyetësor i Planifikimit të Mbrojtjes DRC Defence Review Committee Komiteti Vështrues i Mbrojtjes DRG Defence Research Group (absorbed into the NATO Research and Technology Organisation (RTO)) Grupi Kërkimor i Mbrojtjes (i absorbuar në Organizatën për Kërkim dhe Teknologji të NATO-s (RTO)) DS Division of Defence Support Divizioni i Mbështetjes së Mbrojtjes EADRCC Euro-Atlantic Disaster Response Coordination Centre Qendra Evro-Atlantike e Koordinimit në Përgjigje të Katastrofave EADRU Euro-Atlantic Disaster Response Unit Njësiti Evro-Atlantik në Përgjigje të Katastrofave EAF Entity Armed Forces Forcat e Armatosura të Entitetit EAPC Euro-Atlantic Partnership Council Këshilli i Partneritetit të EvroAtlantikut
416

EAPMC Euro-Atlantic Partnership Military Committee Komiteti Ushtarak i Partneritetit Evro-Atlantik EPC European Political Cooperation Bashkëpunimi Politik Evropian ESA European Space Agency Agjencia e Hapësirës Evropiane ESDI European Security and Defence Identity Identiteti Evropian i Sigurisë dhe Mbrojtjes ESDP European Security and Defence Policy Politika e Sigurisë dhe Mbrojtjes Evropiane EST Advisory Panels on Environmental and Earth Science and Teknology Ekipet Këshilluese mbi Mjedisin, Shkencën e Natyrës dhe Teknologjinë EU European Union Bashkimi Evropian (BE) EUROGROUP Informal Group of NATO European Defence Ministers (dissolved 1993) Grupi Joformal i Ministrave të Mbrojtjes Evropianë të NATO-s (është shuar më 1993)

EV Expert Visit (NATO Science Programme) Vizitë Ekspertësh (Program shkencor i NATO-s) EW Electronic Warfare Lufta Elektronike EWISG Early Warning Inter-Staff Group Grupi Ndër-Stafi i Paralajmërimit të Hershëm EWG Executive Working Group Grupi Punues Ekzekutiv FAWEU Forces Answerable to the Western European Union (WEU) Forcat që i Përgjigjen Unionit Evropian Perëndimor (WEU) FMB Frquency Management Branch Dega e Menaxhimit të Frekuencave FORACS NATO Naval Forces Sensors and Weapons Accuracy Check Sites Senzorët e Forcave Lundruese të NATO-s dhe Lokacionet për Kontrollimin e Saktësisë së Armëve FRP Financial Rules and Procedures Rregullat Financiare dhe Procedurat FSC Forum for Security Cooperation (OSCE) Forumi për Bashkëpunim të Sigurisë (OSBE)

FSU Former Soviet Union Ish Bashkimi Sovjetik GLCM Ground-Launched Cruise Missile Raketat Kryqëzore të Lansuara nga Toka GNW Group on Nuclear Weapons Grupi mbi Armët Nukleare GSZ Ground Safety Zone Zona e Sigurisë Tokësore HCNM OSCE High Commission on National Minorities Komisioni i Lartë i OSBE-së për Minoritetet Kombëtare HLG High Level Group Grup i Nivelit të Lartë HLTF High Level Task Force Task Forcë e Nivelit të Lartë HNS Host Nation Support Mbështetje e Kombit Nikoqir HLSG High Level Steering Group Grup Drejtues i Nivelit të Lartë IATA International Air Transport Association Shoqatata e Transportit Ajror Ndërkombëtar
417

ICAO International Civil Aviation Organisation Organizata e Aviacionit Civil Ndërkombëtar ICB International Competitive Bidding Ofërta Konkuruese Ndërkobëtare ICBM Intercontinental Ballistic Missile Raketë Ballistike Ndërkombëtare ICRC International Committee for the Red Cross Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq ICTY International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish Jugosllavinë IEPG Independent European Programme Group Grupi i Pavarur i Programit Evropian IFOR Implementation Force (for Bosnia and Herzegovina) Forca e Implimentimit (për Bosnjë e Hercegovinë) IFRC International Federation of the Red Cross and Red Crescent Societies Federata Ndërkombëtare e Shoqatave të Kryqit të Kuq dhe të Gjysmëhënës së Kuqe IGC Inter-Governmental Conference Konferencë Ndër-Qeveritare
418

IISS International Institute for Strategic Studies Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike IMS International Military Staff Stafi Ushtarak Ndërkombëtar INCOM Development of an Integrated Coastal Zone Management Programme Zhvillimi i një Programi të Integruar të Menaxhimit të Zonës Bregdetare INF Intermediate-Range Nuclear Forces (Treaty, 1987) Forcat Bërthamore me Largësi të Mesme Qitjeje (Traktati, 1987) IO Interoperability Objective Objektivi i Nderoperueshmërisë IOB Interoperability Branch Dega e Ndëroperueshmërisë IPP Individual Partnership Programme (PfP) Programi Individual i Partneritetit (PfP) IPTF United Nations International Police Task Force Task Forcë e Policisë Ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara

IRBM Intermediate-Range Ballistic Missile Raketë Ballistike me Largësi të Mesme Qitjeje IRF Immediate Reaction Forces Forca të Reagimit të Menjëhershëm IRF(A) Immediate Reaction Forces Air Forcat e Reagimit të Menjëhershëm - Ajër IRF(L) Immediate Reaction Forces Land Forcat e Reagimit të Menjëhershëm - Tokë IS International Staff Stafi Ndërkombëtar ISB Information Security Branch Dega e Sigurisë së Informacionit ISTB Information Systems and Technology Branch Dega e Sistemeve të Informimit dhe Teknologjisë IUKADGE Improved United Kingdom Air Defence Ground Environment Mjedisi Tokësor i Mbrojtjes Ajrore i Përmirësuar i Mbretërisë së Bashkuar JCP Joint Committee on Proliferation Komiteti i Përbashkët mbi Përhapjen e Armatimit

JCR Joint Committee on Returns Komiteti i Përbashkët mbi të Ardhurat JIAS Joint Integrated Administrative Structures Strukturat e Përbashkëta të Integruara Administrative JMC Joint Medical Committee Komiteti i Përbashkët Mjekësor JSB Joint Service Board (MAS) Bordi i Shërbimeve të Përbashkëta (MAS) JSRC Joint Sub-Regional Command Komanda e Përbashkët Nënregjionale JSTC Joint NATO-Russia Scientific and Technological Cooperation Committee Komiteti i Përbashkët NATO-Rusi për Bashkëpunim Shkencor dhe Teknologjik JWG Joint Working Group (NATO-Ukraine Joint Working Group on Defence Reform) Grupi Punues i Përbashkët (Grupi Punues mbi Reformën e Mbrojtjes NATO-Ukrainë) KFOR Kosovo Force Forca e Kosovës
419

KLA Kosovo Liberation Army Ushtria Çlirimtare e Kosovës KPS Kosovo Police Service Shërbimi Policor i Kosovës KVM Kosovo Verification Mission Misioni Verifikues i Kosovës LANDCENT Allied Land Forces Central Europe Forcat Aleate Tokësore për Evropën Qendrore LANDSOUTH Allied Land Forces Southern Europe Forcat Aleate Tokësore për Evropën Jugore LANDSOUTHCENT Allied Land Forces South Central Europe Forcat Aleate Tokësore për Evropën Jugore Qendrore LANDSOUTHEAST Allied Land Forces South Eastern Europe Forcat Aleate Tokësore për Evropën Jug-Lindore LA&R Logistics, Armaments and Resources Division Divizioni i Logjistikës, Armatimeve dhe Resurseve LCC Logistics Coordination Centre Qendra e Koordinimit të Logjistikës LDK Democratic League of Kosovo Lidhja Demokratike e Kosovës
420

LG Linkage Grant (NATO Science Programme) Granti për Lidhmëri (Program Shkencor i NATO-s LST Advisory Panels on Life, Science and Technology Ekipet Këshilluese mbi Jetën, Shkencën dhe Teknologjinë LTS Long Term Study Studim Afatgjatë LTDP Long-Term Defence Programme Programi Afatgjatë i Mbrojtjes MAG Movement and Transportation Advisory Group Grupi Këshilldhënës për Lëvizje dhe Transport MAP Membership Action Plan Plani i Aksioni të Anëtarësimit MAPE Multinational Advisory Police Element Elementi Policor Këshillues Shumëkombësh MARAIRMED Maritime Air Forces Mediterranean Forcat Ajrore Detare për Mesdhe MAREQ Military Assistance Requirement Kërkesa për Asistencë Ushtarake

MAS Military Agency for Standardisation Agjencia Ushtarake për Standardizim MBC Military Budget Committee Komiteti për Buxhet Ushtarak MBFR Mutual and Balanced Force Reductions Reduktimet e Ndërsjella dhe të Balancuara të Forcave MC Military Committee Komiteti Ushtarak MCDA Military and Civil Defence Assets Asetet e Mbrojtjes Ushtarake dhe Civile MCG Mediterranean Cooperation Group Grupi i Bashkëpunimit Mesdhetar MCM Mine Countermeasures Kundërmasat ndaj Minave MCMFORMED Mine Counter Measures Force Mediterranean Forca e Kundërmasave Ndaj Minave për Mesdhe MCMFORNORTH Mine Counter Measures Force North Forca e Kundërmasave Ndaj Minave për Veri MCWG Military Committee Working Group Grupi Punues i Komitetit Ushtarak

MDF Main Defence Forces Forcat Kryesore të Mbrojtjes MEADS Medium Extended Air Defence System Sistemi i Mbrojtjes Ajrore me Largësi të Mesme MEPs Members of the European Parliament Anëtarët e Parlamentit Evropian MILREP Military Representative (to the MC) Përfaqësues Ushtarak (në MC) MLM Military Liaison Mission Misioni i Ndërlidhjes Ushtarake MLRS Multiple Launch Rocket System Sistemi Raketor për Lansim të Shumfishtë MNC Major NATO Command/Commander (renamed NATO Strategic Command/Commander) Komandë/Komandant Kryesor i NATO-s (riemërtuar si Komandë/Komandant Strategjik i NATO-s) MND(C) Multinational Division Central Divizioni Shumëkombësh Qendror MOB Main Operating Base Bazë Kryesore e Operimit
421

MOD Ministry of Defence Ministria e Mbrojtjes MOU Memorandum of Understanding Memorandum i Mirëkuptimit MPA Maritime Patrol Aircraft Aeroplan Patrollues Detar MRCA Multi-Role Combat Aircraft (TORNADO) Aeroplanët Luftarakë Shumë-Rolesh (TORNADO) MSC Major Subordinate Command/Commander Komandë/Komandant Kryesor Nënoficerësh MSU Multinational Security Unit Njësiti Shumëkombësh i Sigurisë MTCR Missile Technology Control Regime Regjimi i Teknologjisë së Kontrollit të Raketave MTRP Medium Term Resources Plan Afatmesëm i Resurseve NAA North Atlantic Assembly Asambleja e Atlantikut të Veriut NAADC NATO Analytical Air Defence Cell Celula Analitike e Mbrojtjes Ajrore të NATO-s
422

NAAG NATO Army Armaments Group Grupi i Armatimeve Ushtarake të NATO-s NAC North Atlantic Council Këshilli i Atlantikut të Veriut NACC North Atlantic Cooperation Council Këshilli i Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut NACMA NATO Air Command and Control System (ACCS) Management Agency Agjencia e NATO-s e Menaxhimit të Komandës Ajrore dhe Sistemit të Kontrollit NACMO NATO ACCS Managment Organisation Organizata e Menaxhimit NATO ACCS NACOSA NATO CIS Operating and Support Agency Agjencia e Operimit dhe Mbështetjes e NATO-s CIS NADC NATO Air Defence Committee Komiteti i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s NADEFCOL NATO Defense College Kolegji i Mbrojtjes i NATO-s NADGE NATO Air Defence Ground Environment Mjedisi Tokësor i Mbrojtjes Ajrore të NATO-s

NADREPS National Armaments Directors Representatives Përfaqësuesit e Drejtorëve Nacionalë të Armatimeve NAEW&C NATO Airborne Early Warning and Control Paralajmërimi i Hershëm në Fluturim dhe Kontrolli i NATO-s NAEWF NATO Airborne Early Warning Forces Forcat e NATO-s për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim NAFAG NATO Airforce Armaments Group Grupi i Armatimeve të Forcave Ajrore të NATO-s NAHEMA NATO Helicopter (NH90) Design, Development, Production and Logistics Management Agency Agjencia për Planifikim, Zhvillim dhe Menaxhim të Prodhimit të Helikopterëve të NATO-s (NH90) NAMEADSMA NATO Medium Extended Air Defence System Management Agency Agjencia e Menaxhimit të Sistemit të Mbrojtjes Ajrore me Largësi të Mesme të NATO-s NAMFI NATO Missile Firing Installation Instalimi i Dhënies Zjarr të Raketave të NATO-s

NAMMA NATO Multi-Role Combat Aircraft Development and Production Management Agency Zhvillimi i Aeroplanëve Luftarakë Shumë-Rolesh të NATO-s dhe Agjencia e Menaxhimit të Prodhimit NAMMO NATO Multi-Role Combat Aircraft Development and Production Management Organisation Zhvillimi i Aeroplanëve Luftarakë Shumë-Rolesh të NATO-s dhe Organizata e Menaxhimit të Prodhimit NAMP NATO Annual Manpower Plan Plani Vjetor i Fuqisë Njerëzore të NATO-s NAMSA NATO Maintenance and Supply Agency Agjencia e Mirëmbajtjes dhe Furnizimit të NATO-s NAMSO NATO Maintenance and Supply Organisation Organizata e Mirëmbajtjes dhe Furnizimit të NATO-s NAPMA NATO Airborne Early Warning and Control (AEW&C) Programme Management Agency Agjencia e NATO-s e Menaxhimit të Programit për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim dhe Kontroll
423

NAPMO NATO Airborne Early Warning and Control Programme Management Organisation Organizata e NATO-s e Menaxhimit të Programit për Paralajmërim të Hershëm në Fluturim dhe Kontroll NAPR NATO Armaments Periodic Review Vështrimi Periodik i Armatimeve të NATO-s NATINADS NATO Integrated Air Defence System Sistemi i Integruar i Mbrojtjes Ajrore i NATO-s NATMC NATO Air Traffic Management Committee Komiteti i Menaxhimit të Trafikut Ajror të NATO-s NATO North Atlantic Treaty Organisation Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut NATP PA NATO Parliamentary Assembly Asambleja Parlamentare e NATO-s NAU NATO Accounting Unit Njësiti i Llogaritjes i NATO-s NAVNORTHWEST Allied Naval Forces North Western Europe Forcat Detare Aleate të Evropës Veri-Perëndimore
424

NAVOCFORMED Naval On-Call Force, Mediterranean Forca Detare Kujdestare për Mesdhe NAVSOUTH Allied Naval Forces Southern Europe Forcat Detare Aleate të Evropës Jugore NBC Nuclear, Biological and Chemical Weapons Armët Bërthamore, Biologjike dhe Kimike NCARC NATO Conventional Armaments Review Committee Komiteti Vështrues i Armatimeve Konvencionale të NATO-s NCCIS NATO Command, Control and Information System Komanda, Kontrolli dhe Sistemi i Informimit të NATO-s NCISS NATO Communications and Information Systems Schoo Shkolla e NATO-s për Komunikime dhe Sisteme të Informimit NC3A NATO Consultation, Command and Control Agency Agjencia e NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll NC3B NATO Consultation, Command and Control Board Bordi i NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll

NC3O NATO Consultation, Command and Control Organisation Organizata e NATO-s për Konsultim, Komandë dhe Kontroll

NC3REPS Group of National C3 Representatives Grupi i Përfaqësuesve Nacionalë C3

NEFMO NATO European Fighter Aircraft (EFA) Development, Production and Logistics Management Organisation Organizata për Zhvillimin, Prodhimin dhe Menaxhimin Logjistik të Aeroplanëve Luftarakë Evropianë të NATO-s (EFA) NEPS North European Pipeline System Sistemi i Gypave të Evropës së Veriut NETMO(A) NATO Eurofighter 2000 and TORNADO Development, Production and Logistics Management Organisation (Agency) Organizata (Agjencia) për Zhvillimin, Prodhimin dhe Menaxhimin Logjistik të Aeroplanëve të NATO-s të tipit Eurofighter 2000 dhe TORNADO NFR NATO Financial Regulations Rregullacionet Financiare të NATO-s NGO Non-Governmental Organisation Organizatë Joqeveritare NHMO NATO HAWK Management Office Zyra e Menaxhimit HAWK të NATO-s NHPLO NATO HAWK Production and Logistics Organisation Organizata e Prodhimit dhe Logjistikës së NATO-s HAWK
425

NCS NATO Committee of Standardisation Komiteti i NATO-s i Standardizimeve

NDC NATO Defense College Kolegji për Mbrojtje i NATO-s

NDMC NATO Defence Manpower Committee Komiteti i NATO-s i Fuqisë Njerëzore të Mbrojtjes

NDMP NATO Defence Manpower Plan Plani i NATO-s i Fuqisë Njerëzore të Mbrojtjes

NEFMA NATO European Fighter Aircraft Development, Production and Logistics Management Agency Agjencia për Zhvillimin, Prodhimin dhe Menaxhimin Logjistik të Aeroplanëve Luftarakë Evropianë të NATO-s

NHQC3S NATO Headquarters Consultation, Command and Control Staff Stafi i Konsultimit, Komandës dhe Kontrollit në Shtabin e NATO-s NIAG NATO Industrial Advisory Group Grupi Këshilldhënës Industrial i NATO-s NICS NATO Integrated Communications System Sistemi i Integruar i Komunikimit të NATO-s NIDS NATO Integrated Data Service Shërbimi i Integruar i të Dhënave të NATO-s NIG Networking Infrastructure Grant (NATO Science Programme) Granti i Rrjetit të Infrastrukturës (Program Shkencor i NATO-s) NIMIC NATO Insensitive Munitions Information Centre Qendra e NATO-s për Informim për Municion Insensitiv NMA NATO Military Authority Autoriteti Ushtarak i NATO-s NMR National Military Representative (to SHAPE) Përfaqësuesi Ushtarak Kombëtar (në SHAPE)
426

NNAG NATO Naval Armaments Group Grupi i Armatimeve Detare të NATO-s NORAD North American Air Defence System Sistemi i Mbrojtjes Ajrore të Amerikës së Veriut NORTHAG Northern Army Group, Central Europe Grupi Ushtarak Verior, Evropa Qendrore NOS NATO Office of Security Zyra e Sigurisë e NATO-s NPC NATO Pipeline Committee Komiteti i Gypave të NATO-s NPG Nuclear Planning Group Grupi i Planifikimit Bërthamor NPLO NATO Production and Logistics Organisation Organizata e NATO-s për Prodhim dhe Logjistikë NPS NATO Pipeline System Sistemi i Gypave të NATO-s NPSC NATO Project Steering Committee Komiteti Drejtues i Projekteve të NATO-s

NPT Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (1968) Traktati për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (1968) NSA NATO Standardisation Agency Agjencia e Standardizimit e NATO-s NSC NATO Supply Centre Qendra e NATO-s për Furnizim NSIP NATO Security Investment Programme Programi i NATO-s për Investim në Siguri NSLB NATO Standardisation Liaison Board Bordi i Ndërlidhjes për Standardizim i NATO-s NSN NATO Stock Number Numri i Inventarit të NATO-s NSO NATO Standardisation Organisation Organizata e NATO-s për Standardizim NTG NATO Training Group Grupi i NATO-s për Trajnim NUC NATO-Ukraine Commission Komisioni NATO-Ukrainë OCC Operational Capabilities Concept Komcepti i Aftësive Operacionale

ODIHR Office for Democratic Institutions and Human Rights Zyra për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut OECD Organisation for Economic Cooperation and Development Organizata për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim OHR Office of the High Representative (Bosnia) Zyra e Përfaqësuesit të Lartë (Bosnjë) OMIK OSCE Mission in Kosovo Misioni i OSBE-së në Kosovë ONS Office for NATO Standardisation Zyra për Standardizimin e NATO-s OPEC Organisation of Petroleum Exporting Countries Organizata e Vendeve që Eksportojnë Naftë OPLAN Operational Plan Plan Operacional OSCE Organisation for Security and Cooperation in Europe (formerly CSCE) Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE, më parë KSBE)
427

OTAN Organisation du Traité de l’Atlantique Nord Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut PA Division of Political Affairs Divizioni i Çështjeve Politike PADREPS Partner Air Defence Representatives Përfaqësuesit Partnerë të Mbrojtjes Ajrore PADW Panel on Air Defence Weapons Ekipi i Armëve të Mbrojtjes Ajrore PAPS Periodic Armaments Planning System Sistemi Periodik i Planifikimit të Armatimeve PARP (PfP) Planning and Review Process (PfP) Procesi i Planifikimit dhe Vështrimit PBEIST Planning Board for European Inland Surface Transport Bordi Planifikues për Transportin në Sipërfaqen Tokësore Evropiane PBOS Planning Board for Ocean Shipping Bordi Planifikues për Transportim Oqeanik PC Political Committee Komiteti Politik
428

PMF Political Military Framework Korniza Politike Ushtarake PCC Partnership Coordination Cell Celulë Koordinimi e Partneritetit PCG Policy Coordination Group Grup i Koordinimit të Politikës PERM REP Permanent Representative (to the NAC) Përfaqësues i Përhershëm ( në NAC) PIA Public Information Advisor Këshilltar i Informimit Publik PfP Partnership for Peace Partneriteti për Paqe PIC Peace Implementation Council Këshilli për Implimentimin e Paqes PJC Permanent Joint Council (NATO-Russia) Këshilli i Përhershëm i Përbashkët (NATO-Rusi) POACCS Portuguese Air Command and Control System Sistemi Portugez i Komandës dhe Kontrollit Ajror PMF Political Military Framework Korniza Politike Ushtarake

PMSC Political-Military Steering Committee on Partnership for Peace Komiteti Drejtues Politk-Ushtarak mbi Partneritetin për Paqe PMSC/AHG Political-Military Steering Committee/AdHoc Group on Cooperation in Peacekeeping Komiteti Drejtues Politk-Ushtarak/Grupi Ad-Hoc mbi Bashkëpunimin në Paqeruajtje PNET Peaceful Nuclear Explosion Treaty (1976) Traktati për Eksplodim Paqësor Bërthamor (1976) PO Private Office Zyra Private PPCG Provisional Policy Coordination Group Grupi i Përkohshëm për Koordinimin e Politikës PSC Principal Subordinate Command/ Commander Komandë/Komandant Kryesorë Nënoficerësh PSE Partnership for Peace Staff Element Element Stafi i Partneritetit për Paqe PSO Peace Support Operations Operacionet në Mbështetje të Paqes

PST Advisory Panels on Physical and Engineering Sciences and Technology Ekipet Këshilluese mbi Shkencat Fizike dhe të Inxhinjerisë dhe Teknologjinë PTBT Partial Test Ban Treaty Traktat për Ndalim të Pjesërishëm të Testimit PWP Partnership Work Programme (PfP) Program Pune i Partneritetit (PfP) RCB Requirements and Concepts Branch Dega e Kërkesave dhe Koncepteve R&D Research and Development Puna Kërkimore dhe Zhvillimi REACT Rapid Expert Assistance and Cooperation Teams Asistenca e Shpejtë me Ekspertë dhe Ekipet e Bashkëpunimit RHQ EASTLAND Regional Headquarters, Eastern Atlantic Shtabeti Regionale, Atlantiku Lindor RHQ SOUTHLAND Regional Headquarters, Southern Atlantic Shtabi Regjional, Atlantiku Jugor RHQ WESTLAND Regional Headquarters, Western Atlantic Shtabi Regjional. Atlantiku Perëndimor
429

RPC Regional Planning Committee Komiteti Planifikues Regjional RPCWT Regional Planning Committee Working Team Ekipi Punues i Komitetit Regjional të Planifikimit RRF Rapid Reaction Force Forca për Reagim të Shpejtë R&T Research and Technology Puna Kërkimore dhe Teknologjia RTA Research and Technology Agency Agjencia për Punë Kërkimore dhe Teknologji RTB Research and Technology Board Bordi për Punë Kërkimore dhe Teknologji RTO Research and Technology Organisation Organizata për Punë Kërkimore dhe Teknologji SAC Strategic Air Command Komanda Strategjike Ajrore SACEUR Supreme Allied Commander Europe Komandant Suprem i Forcave Aleate për Evropë SACLANT Supreme Allied Commander Atlantic Komandant Suprem i Forcave Aleate për Atlantik
430

SACLANTCEN SACLANT Undersea Research Centre Qendra Kërkimore Nëndet SACLANT SALT Strategic Arms Limitation Talks Bisedat për Kufizim të Armëve Strategjike SALW Small Arms and Light Weapons Armët e Vogla dhe Armatimet e Lehta SAM Sanctions Assistance Missions Misionet për Asistencë të Sanksioneve SAM Surface-to-Air Missile Raketë Tokë-Ajër SATCOM Satellite Communications Komunikimet me Satelit SC Strategic Commander Komandant Strategjik SCEPC Senior Civil Emergency Planning Committee Komitet Senior për Planifikimin e Emergjencës Civile SCG Special Consultative Group Grupi Special Konsultativ SCOM Science Committee Komiteti i Shkencës

SCMM Standing Committee on Military Matters (Bosnian Peace Agreement) Komiteti Afatgjatë për Çështje Ushtarake (Marrëveshja për Paqe e Bosnjës) SCP Security Cooperation Programme Programi për Bashkëpunim të Sigurisë SDI Strategic Defence Initiative Iniciativa e Mbrojtjes Strategjike SEECAP South East Europe Common Assessment Paper on regional Security Challenges and Opportunities Punim i Përbashkët Vlerësues i Evropës Jug-Lindore mbi Sfidat dhe Mundësitë e Sigurisë regjionale SEECAP South East Europe Common Assessment Paper on Regional Security Challenges and Oportunities Punim i Përbashkët Vlerësues mbi Sfidat e Sigurisë Regjionale dhe Mundësitë SEEGROUP South East Europe Security Cooperation Steering Group Grupi Drejtues i Bashkëpunimit për Siguri në Evropën Jug-Lindore SEEI South East Europe Initiative Iniciativa për Evropën Jug-Lindore

SILCEP Security Investment Logistics & Civil Engineering Planning Division Divizioni Planifikues i Logjistikës së Investimit në Siguri & dhe Inxhinjerisë Civile SFOR Stabilisation Force Forca e Stabilizimit SfP Science for Peace Shkenca për Paqe SG Secretary General Sekretari i Përgjithshëm SGP Senior Political-Military Group on Proliferation Grupi Senior Politik-Ushtarak mbi Përhapjen e Armatimit SG PLE Standing Group of Partner Logistic Experts Grupi i Përhershëm i Ekspertëve Partnerë të Logjistikës SHAPE Supreme Headquarters Allied Powers Europe Shtabi Suprem i Fuqive Aleate për Evropë SHARE Stock Holding and Asset Requirements Exchange Këmbimi i Holdingut të Stoqeve dhe Kërkesave të Pronës
431

SLBM Submarine-Launched Ballistic Missile Raketë Ballistike e Lansuar nga Nëndetësja SLCM Sea-Launched Cruise Missile Raketë Kryqëzore e Lansuar nga Deti SLWPG Senior Level Weapons Protection Group Grupi për Armë të Mbrojtjes i Nivelit Senior SNF Short-Range Nuclear Forces Forcat Nukleare me Largësi të Shkurtër Qitjeje SNLC Senior NATO Logisticians’ Conference Konferenca e Logjisticienëve Seniorë të NATO-s SO Standardisation Objective Objektivi i Standardizimit SOFA Status of Forces Agreements Marrëveshjet për Statusin e Forcave SPC Senior Political Committee Komiteti Senior Politik SPC(R) Senior Political Committee (Reinforced) Komiteti Senior Politik (i Përforcuar)
432

SRB Senior Resource Board Bordi Senior i Resurseve SST Advisory Panels on Security-Related Civil Science and Technology Ekipet Këshilluese mbi Shkencën Civile dhe Teknologjinë që Lidhen me Sigurinë STANAG Standardisation Agreement Marrëveshja e Standardizimit STANAVFORCHAN Standing Naval Force Channel Forca e Përhershme Detare e Kanalit STANAVFORLANT Standing Naval Force Atlantic Forca e Përhershme Detare e Atlantikut STANAVFORMED Standing Naval Force Mediterranean Forca e Përhershme Detare e Mesdheut START Strategic Arms Reduction Talks Bisedat për Reduktimin e Armëve Strategjike STC SHAPE Technical Centre Qendra Teknike SHAPE STRIKFLTLANT Striking Fleet Atlantic Flota Goditëse për Atlantik STRIKFORSOUTH Naval Striking and Support Forces Forcat Detare Goditëse dhe të Mbështetjes

SUBACLANT Submarine Allied Command Atlantic Komanda Aleate Nëndetare për Atlantik TEEP Training and Education Enhancement Programme Programi për Rritjen e Trajnimit dhe të Shkollimit UNHCR United Nations High Commissioner for Refugees Komisioneri i Lartë për Refugjatë i Kombeve të Bashkuara UNMIK United Nations Mission in Kosovo Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë UNOCHA United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs Zyra e Kombeve të Bashkuara për Koordinimin e Punëve Humanitare UNPROFOR United Nations Protection Force Forca Mbrojtëse e Kombeve të Bashkuara UNSC United Nations Security Council Këshilli i Sigurimit të Kombeve të Bashkuara VCC Verification Coordinating Committee Komiteti Koordinues Verifikues VERITY NATO Verification Database Datoteka Verifikuese e NATO-s

WCO Western Consultation Office Zyra Perëndimore e Konsultimit WEAG Western European Armaments Group Grupi i Armatimeve për Evropën Perëndimore WEU Western European Union Unioni Evropian Perëndimor WG Working Group Grupi Punues WHO World Health Organisation Organizata Shëndetësore Botërore WMD Weapons of Mass Destruction Armët e Shkatërrimit në Masë WMDC Weapons of Mass Destruction Centre Qendra për Armë të Shkatërrimit në Masë WP Working Party Palë Punuese YATA Youth Atlantic Treaty Association Shoqata e Rinisë e Traktatit të Atlantikut

433

APENDIKSI 2

BURIMET

E INFORMACIONIT TË MËTEJSHËM

APENDIKSI 2
BURIMET
E INFORMACIONIT TË MËTEJSHËM
Shtabi i NATO-s Zyra e NATO-s për Informim dhe Shtyp NATO 1110 Brussels - Belgium Tel: 32 2 707 4111 Faksi: 32 2 707 1252 E-mail: natodoc@hq.nato.int uebsajti: http://www.nato.int

Informacion i mëtejshëm mbi Programet Shkencore të NATO-s dhe aktivitetet e mjedisit mund të gjendet në këto uebsajte (websites): http://www.nato.int/science http://www.nato.int/ccms

Zyrat Regjionale të Informimit Zyra e NATO-s për Informim NATO Information Office, Box 28 121 Reykjavik Iceland Tel: 354 561 00 15 Faksi: 354 551 00 15 E-mail: infonato@islandia.is Zyra e NATO-s për Informim NATO Information Office Mytnaya Street 3 117049 Moscow Russia Tel: 7 095 937 3640 Tel: 7 095 937 3641 Tel: 7 095 937 3676 Faksi: 7 502 937 3809 (satellite line) 7 095 937 3809 E-mail: nato@garnet.ru Zyra e NATO-s për Informim dhe Dokumentacion NATO Information and Documentation Centre 36/1 Melnikov St. Kyiv, 254 119 Ukraine Tel: 380 44 246 86 16 Faksi: 380 44 246 86 22

437

Zyrat Publike të Informimit Ushtarak Këshilltari i Informimit Publik Stafi Ndërkombëtar Ushtarak Public Information Advisor International Military Staff NATO HQ 1110 Brussels Tel: 32 2 707 5422 Faksi: 32 2 707 5713 E-mail: pia@hq.nato.int dep.pia@hq.nato.int SACLANT 7857 Blandy Road - Suite 100 Norfolk VA 23551-2490, USA Tel: 1 757 445 3400 Faksi: 1 757 445 3234 E-mail: pio@saclant.nato.int uebsajti: http://www.saclant.nato.int Adresat dhe pikat e kontaktit për këto organizata janë në listën e Kapitullit 16: Asambleja Parlamentare e NATO-s (NATO PA) Shoqatat e Traktatit të Atlantikut (ATA) dhe Shoqatat kombëtare të bashkuara të Atlantikut, Këshillat e Atlantikut dhe Komitetet Konfederata Ndëraleate e Oficerëve Rezervë (CIOR). SHAPE 7010 SHAPE/Mons - Belgium Tel: 32 65 44 71 11 Faksi: 32 65 44 35 44/74 42 E-mail: shapepio@shape.nato.int uebsajti: http://www.shape.nato.int

Shërbimi i Integruar i të Dhënave të NATO-s (NIDS)
NIDS-i lehtëson ardhjen me kompjuter deri te deklaratat për shtyp, komunikatat dhe deklaratat zyrtare, fjalimet, librat e shtypur të referencave dhe dokumentat e tjerë të NATO-s. Temat që mbulohen përfshijnë ato politike, ushtarake ekonomike si dhe çështje shkencore dhe informacionin më të ri rreth rolit të NATO-s në zbatimin e Marrëveshjes së Paqes për Bosnjë (SFOR) dhe në Forcën e Kosovës (KFOR). Revista “NATO Review” dhe publikime të tjera, që sjellin informacion dhe analiza të çështjeve që lidhen me NATO-n, publikohen gjithashtu përmes NIDS-t. NIDS-i poashtu ofron qasje tek informacioni dhe dokumantacioni i lëshuar nga agjencitë civile dhe ushtarake të NATO-s si dhe nga organizatat e tjera të
438

ndërlidhura siç është Asambleja Parlamentare e NATO-s dhe Këshillat dhe Komitetet e Atlantikut që i janë bashkuar Shoqatës së Traktatit të Atlantikut. Rrjeti i kontakteve elektronike i themeluar nga NIDS-i me Ministritë për Punë të Jashtme dhe Mbrojtje, me parlamentet dhe institutet akademike në vendet e NATO-s dhe EAPC-së është duke u zgjeruar gradualisht, ashtu si dhe këmbimet e informacionit elektronik me organizatat e tjera ndërkombëtare. Deri tek informacioni që është në disponim përmes NIDS-it mund të vihet përmes uebsajtit të NATO-s. Ky informacion gjithashtu mund të merret me anë të distribuimit të postës elektronike. Për të bërë pajtimin në distribuimin me E-mail, dërgoni një kërkesë në listserv@listserv.cc.kuleuven.ac.be, duke përmendur njërën nga referencat në vijim: • SUB NATODATA (informacioni i fundit nga NATO dhe nga agjencitë e NATO-s dhe komandat ushtarake, si dhe organizata të tjera relevante ndërkombëtare); • SUB NATOPRES (komunikata që në radhë të parë u adresohen gazetarëve, duke përfshirë fjalime, komunikata Ministrore dhe deklarata për shtyp.); • SUB NATOSCI (të dhëna që lidhen me programin Shkencor dhe të Mjedisit të Nato-s). Në secilin rast, ata që bëjnë pajtimin duhet ta japin emrin dhe mbiemrin.

439

APPENDIKSI 3

KRONOLOGJIA

1945-1947

KRONOLOGJIA
Kjo Kronologji gjurmon zhvillimet kryesore në evolucionin e NATO-s kundrejt sfondit të ngjarjeve të rëndësishme botërore. Ajo reflekton intensitetin e kontakteve diplomatike dhe të këmbimeve në vitet e hershme fill pas fundit të Luftës së Ftohtë dhe konsultimet e nivelit të lartë që mbahen në bazë të vazhdueshme lidhur me fushat kyçe të politikës së Aleancës. Ngjarje të shumta të tjera, që kanë ndodhur në kornizën e Partneritetit për Paqe dhe të Këshillit të Partneritetit Evro-Atlantik, duke përfshirë seminare dhe konferenca, kurse trajnimi, ushtrime ushtarake dhe të menaxhimit të krizës, vizita, këmbime si dhe aktivitete të tjera, nuk jepen këtu për arsye të hapësirës së kufizuar. Informacioni për ngjarje të tilla mund të gjendet në komunikatat dhe deklaratat për shtyp të dhëna në listën e Shërbimit të NATO-s për të Dhëna të Integruara në Internet (http://www.nato.int).

Referencat që i bëhen në këtë kronologji Ish-Republikës Jugosllave të Maqedonisë shënohen me një asterisk (*) duke iu referuar kësaj fusnote: Turqia e njeh Republikën e Maqedonisë me emrin e saj kushtetues.

1945
26 qershor 6 gusht Karta e Kombeve të Bashkuara nënshkruhet në San Fransisko. Shpërthimi i bombës atomike në Hiroshimë.

1946
5 mars Fjalimi “Perdja e Hekurt” mbajtur nga Uinston Çerçilli (Winston Churchill) në Fulton, Mizuri.

1947
19 janar 12 mars “Komiteti Lublin” i sponzoruar nga Sovjeti Komunist monopolizon pushtetin në Poloni. Presidenti Truman kërkon me urgjencë nga Shtetet e Bashkuara “të mbështetin popujt e lirë që janë duke i rezistuar nënshtrimit nga minoritetet e armatosura ose nga presioni nga jashtë” (Doktrina e Trumanit). Sekretari i Shtetit të Shteteve të Bashkuara, Xhorxh K. Marshalli (George C. Marshall), shpall planet për rehabilitimin ekonomik të Evropës (Plani Mareshal).
443

5 qershor

1947-1949

22-27 shtator

Themelimi i Kominformës, organizatë për unitetin ideologjik të Bllokut sovjetik, pas refuzimit të Ndihmës Mareshal nga Bashkimi Sovjetik dhe aleatët e tij.

1948
22 janar Ernest Bevin, Sekretar Shteti për Punë të Jashtme i Mbretërisë së Bashkuar, duke folur në Dhomën e Ulët të Parlamentit (House of Commons), propozon një formë të Unionit Perëndimor. Më pas themelohet Organizata e Mbrojtjes e Unionit Perëndimor nga Ministrat e Mbrojtjes të Traktatit të Fuqive të Brukselit më 27-28 shtator 1948. Partia Komuniste e Çekosllovakisë merr kontrollin e qeverisë në Pragë me grusht-shtet. Nënshkrimi i Traktatit të Brukselit për Bashkëpunim Ekonomik, Shoqëror dhe Kulturor dhe për Vetëmbrojtje Kolektive nga Ministrat për Punë të Jashme të Belgjikës, Francës, Holandës, Luksemburgut dhe Mbretërisë së Bashkuar. Senati i Shteteve të Bashkuara miraton “Rezolutën Vandenberg”, që vë bazën për asocim të ardhshëm të SHBA-së me organizimet kolektive regjionale dhe të tjera për siguri. Fillimi i bllokadës së Berlinit nga Bashkimi Sovjetik. Përjashtimi formal i Jugosllavisë nga Kominforma. Fillojnë bisedimet në Uashington mbi mbrojtjen e Atlantikut të Veriut midis Shteteve të Bashkuara, Kanadasë dhe Fuqive të Traktatit të Brukselit. Këshilli Konsultativ i Fuqive të Traktatit të Brukselit shpall “pajtim të plotë për parimin e një pakti mbrojtës për Aleancën e Veriut”. Negociatat mbi Traktatin e Atlantikut të Veriut hapen në Uashington midis përfaqësuesve të Fuqive të Traktatit të Brukselit, Kanadasë dhe Shteteve të Bashkuara.

22-25 shkurt 17 mars

11 qershor

24 qershor 28 qershor 6 korrik

25-26 tetor

10 dhjetor

1949
15 mars Fuqitë negociuese ftojnë Danimarkën, Islandën, Italinë, Norvegjinë dhe Portugalinë t’i përmbahen Traktatit të Altlantikut të Veriut. Qeveritë në fjalë hedhin poshtë pohimet sovjetike se Traktati i Atlantikut të Veriut është në kundërshtim me Kartën e Kombeve të Bashkuara. Traktati i Atlantikut të Veriut nënshkruhet në Uashington nga Belgjika, Kanadaja, Danimarka, Franca, Holanda,

2 prill

4 prill

444

1949-1950

Islanda, Italia, Luksemburgu, Mbretëria e Bashkuar Norvegjia, Portugalia, dhe Shtetet e Bashkuara. 8 prill Fuqitë e Traktatit të Brukselit, Danimarka, Italia dhe Norvegjia kërkojnë asistencën ushtarake dhe financiare të Shteteve të Bashkuara. Marrëveshja e Londrës midis Dhjetë Fuqive themelon Këshillin e Evropës. Takimi inaugurues i Këshillit në Strasburg bëhet me 10 gusht. Hiqet bllokata e Berlinit. Hyn në fuqi Traktati i Atlantikut të Veriut. Sesioni i parë i Këshillit të Atlantikut të Veriut në Uashington. Akti për Asistencë të Ndërsjellë të Mbrojtjes i vitit 1949 nënshkruhet nga Presidenti Truman.

4 maj

9 maj 24 gusht 17 shtator 6 tetor

1950
27 janar Presidenti Truman aprovon planin për mbrojtje të integruar të hapësirës së Atlantikut të Veriut, duke lëshuar $ 900,000,000 të fondeve të ndihmës ushtarake. Qeveria frënge propozon krijimin e një autoriteti të vetëm për të kontrolluar prodhimin e çelikut dhe të thëngjillit në Francë dhe në Gjermani, të hapur për anëtarësim për vendet e tjera (Plani Shuman (Schuman)). Forcat e Koresë së Veriut sulmojnë Republikën e Koresë së Jugut. Mbledhja e parë e Deputetëve të Këshillit të NATO-s në Londër. Ambasadori Çarlz M. Spoford (Charles M. Spofford), Përfaqësues i Shteteve të Bashkuara në Këshillin e Atlantikut të Veriut, zgjedhet Kryetar i Përhershëm. Kryeministri frëng, Rene Pleven (René Pleven), përvijon planin e tij për një armatë të unifikuar evropiane, duke përfshirë kontingjentet gjermane, në kuadër të NATO-s. Këshilli i Atlantikut të Veriut cakton Gjeneralin Duajt D. Ajzënhauer (Dwight D. Eisenhower) për të qenë i pari Komandant Suprem i Forcave Aleate për Evropë (SACEUR). Fuqitë e Traktatit të Brukselit vendosin ta shkrijnë organizatën ushtarake të Unionit Perëndimor në Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut.
445

9 maj

25 qershor 25 korrik

24 tetor

19 dhjetor

20 dhjetor

1951-1952

1951
15 shkurt 2 prill Konferenca e ftuar nga Qeveria frënge mbi formimin e një Armate Evropiane hapet në Paris. Komanda Aleate për Evropën bëhet operacionale me Shtabin Suprem të Fuqive Aleate për Evropë (SHAPE) të vendosur në Rokenkur (Rocquencourt), afër Parisit. Themelimi i Komunitetit Evropian për Thëngjill dhe Çelik nga Belgjika, Franca, Holanda, Italia, Luksemburgu, dhe Republika Federale e Gjermanisë. Përfshirja e Komitetit të Mbrojtjes dhe e Komitetit Financiar e Ekonomik të Mbrojtjes në Këshillin e Atlantikut të Veriut. Palët e Traktatit të Atlantikut të Veriut nënshkruajnë një marrëveshje mbi statusin e forcave të tyre. Vendet anëtare nënshkruajnë një marrëveshje në Otavë mbi Statusin e NATO-s, të Përfaqësuesve Nacionalë dhe të Stafit Ndërkombëtar (Marrëveshja e Statusit për Civilë). Mbledhja e parë e Komitetit të Përkohshëm të Këshillit (TCC) në Paris, i themeluar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut për të pajtuar kërkesat e sigurisë kolektive me aftësitë politike dhe ekonomike të vendeve anëtare. Nënshkrimi në Londër i protokolit të Traktatit të Atlantikut të Veriut me rastin e pranimit të Greqisë dhe Turqisë. Inaugurimi i Kolegjit të Mbrojtjes të NATO-s, Paris (i transferuar në Romë më 10 tetor 1966).

18 prill

3 maj

19 qershor 20 shtator

9-11 tetor

17-22 tetor 19 nëntor

1952
30 janar Caktimi i Vice-Admiralit Lindi D. Mëkormik (Lynde D. McCormick) (Shtetet e Bashkuara) për të qenë i pari Komandant Suprem i Forcave Aleate për Atlantik (SACLANT). Greqia dhe Turqia i bashkohen Traktatit të Atlantikut të Veriut. Takimi i Këshilit të Atlantikut të Veriut në Lizbon riorganizon strukturën e Aleancës dhe NATO bëhet organizatë e përhershme me shtabin e saj në Paris. Këshilli themelon një Komandë për Kanalin, dhe cakton Admiralin Sër Arthër Xhon Pauer (Sir Arthur John Power) si të parin Kryekomandant për Kanalin (CINCHAN). Lordi Izmej (Ismay) (Mbretëria e Bashkuar) caktohet Nënkryetar i Këshillit të Atlantikut të Veriut dhe Sekretar i Përgjithshëm i Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut.

18 shkurt 20-25 shkurt

21 shkurt

12 shkurt

446

1952-1954

10 prill

16 prill 28 prill 27 maj

28 gusht

Komanda Aleate e Atlantikut (ACLANT) bëhet operacionale, me Shtabin në Norfok, Virxhinia, (Norfolk, Virginia), SHBA. NATO hap shtabin e vet të përkohshëm në Pale de Shajo (Palais de Chaillot), Paris. Takimi i parë i Këshillit të Atlantikut të Veriut në sesion të përhershëm në Paris. Nënshkrimi në Paris i Traktatit që themelon Komunitetin Evropian të Mbrojtjes nga Belgjika, Franca, Holanda, Italia, Luksemburgu dhe Republika Federale e Gjermanisë. (Pas vendimit të Asamblesë Nacionale frënge më 29 gusht 1954, Traktati nuk hyn në fuqi). Nënshkrimi në Paris nga kombet anëtare të Aleancës i një Protokoli mbi Statusin e Shtabit Ndërkombëtar Ushtarak.

1953
5 mars 23 korrik 20 gusht 4-8 dhjetor Vdekja e Stalinit. Armëpushimi korean i nënshkruar në Panmunxhon (Panmunjon). BRSS lëshon një komunikatë rreth posedimit të bombës hidrogjenike. Konferenca në Bermuda e Krerëve të Qeverisë të Francës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara, me pjesëmarrjen e Lordit Izmej (Ismay) si vështrues për NATO-n.

1954
25 jan./18 shkurt 7 maj Konferenca e pasuksesshme e Katër Fuqive në Berlin rreth ribashkimit të Gjermanisë. Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara nuk e pranojnë ofertën e BRSS-së për t’iu bashkuar Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut. Mbledhja në Hagë e Konferencës Konstitutive të Shoqatës së Traktatit të Atlantikut të sponzoruar nga Komiteti Ndërkombëtar i Atlantikut. Asambleja Nacionale Frënge vendos kundër ratifikimit të Traktatit që themelon Komunitetin Evropian të Mbrojtjes (EDC). Hapja e Konferencës së Manilas që kulminon me nënshkrimin e traktateve që themelojnë SEATO-n (Organizatën e Traktatit të Azisë Jug-Lindore)1.

17-18 qershor

29 gusht

6 shtator

1

Vendet anëtare: Australia, Franca, Zelanda e Re, Pakistani, Filipinet, Tajlanda, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.

447

1954-1957

28 shtat.-3 tet.

23 tetor

Takimi në Londër i Konferencës së të Nëntëve për të kërkuar alternativë për EDC-në. (Vendet pjesëmarrëse: Belgjika, Franca, Holanda, Italia, Kanadaja, Luksemburgu, Mbretëria e Bashkuar, Republika Federale e Gjermanisë dhe Shtetet e Bashkuara). Nënshkrimi i Marrëveshjes së Parisit. Republika Federale e Gjermanisë ftohet t’i bashkohet NATO-s, dhe Republika Federale e Gjermanisë dhe Italia i bashkohen Unionit Evropian Perëndimor (WEU).

1955
6 maj 14 maj Republika Federale e Gjermanisë bëhet anëtare e NATO-s. BRSS konkludon Traktatin e Varshavës me, Bullgarinë, Çekosllovakinë, Gjermaninë e Lindjes, Hungarinë, Poloninë, Rumuninë dhe Shqipërinë. Konferenca e Parë e Parlamentarëve të NATO-s (që nga nëntori 1966, Asambleja e Atlantikut të Veriut) në Paris. BRSS nënshkruan traktatin me regjimin në Gjermaninë e Lindjes, duke i garantuar asaj prerogativat e një Shteti.

18-23 korrik 30 dhjetor

1956
24 shkurt 18 prill 28 qershor 26 korrik 4 nëntor 13 dhjetor Në Kongresin e 20-të të Partisë Komuniste Sovjetike, Krushçovi e denoncon Stalinin në një fjalim “sekret”. Shpërbërja e Kominformës. Shpërthejnë trazira kundër regjimit në Poznan të Polonisë. Egjipti nacionalizon Kanalin e Suezit. Shtypja sovjetike e rebelimit popullor hungarez. Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovon rekomandimet që përmban Raporti i Komitetit të Treshes mbi Bashkëpunimin Jo-Ushtarak në NATO.

1957
25 mars 2-3 maj Nënshkrimi i Traktatit të Romës që themelon Evratomin dhe Komunitetin Ekonomik Evropian. Takim Ministror i Këshillit të Atlantikut të Veriut në Bon. Këshilli vendos të intensifikojë përpjekjet në të mirë të ribashkimit të Gjermanisë me anë të zgjedhjeve të lira.

448

1957-1959

16 maj

29 korrik

14 shtator 4 tetor 31 tetor 16-19 dhjetor

Pol-Henri Spak (Paul-Henri Spaak) (Belgjikë) është pasardhës i Lordit Izmej (Ismay) si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Nënshkrimi në Berlin in një deklarate nga qeveritë e Francës, Mbretërisë së Bashkuar, Republikës Federale të Gjermanisë dhe Shteteve të Bashkuara, duke konfirmuar identitetin e politikws së tyre lidhur me ribashkimin e Gjermanisë dhe sigurinë evropiane. Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara dënon intervenimin sovjetik në Hungari. Lansohet Sputniku i parë sovjetik. Intervenimi Franko-Britanik në hapësirën e Kanalit të Suezit. Në një mbledhje të Këshillit të Atlantikut të Veriut në Paris, Krerët e Qeverive rikonfirmojnë parimet dhe qëllimet e Aleancës së Atlantikut të Veriut.

1958
1 janar 26-29 mars 15-17 prill Hyn në fuqi Traktati i Romës që themelon Komunitetin Ekonomik Evropian. Takimi i parë i Komitetit të Shkencës të NATO-s. Ministrat e Mbrojtjes të vendeve të NATO-s që takohen në Paris ripohojnë karakterin mbrojtës të strategjisë së NATO-s. Krushçovi shpall se BRSS dëshiron t’i japë fund Marrëveshjes së Katër Fuqive mbi statusin e Berlinit. (Plani nuk është pranuar nga fuqitë Perëndimore më 31 dhjetor). Mbledhja Ministrore e Dhjetorit e Këshillit të Atlantikut të Veriut. Këshilli u bashkohet pikëpamjeve të shprehura nga qeveritë e Francës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara rreth Berlinit dhe rreth të drejtës së Fuqive Perëndimore për të mbetur atje.

10 nëntor

16-18 nëntor

1959
1 janar 11 qershor Përmbysja e regjimit të Batistës në Kubë nga Fidel Kastro. Hapja e Mbledhjes së Ministrave të Punëve të Jashtme të Katër Fuqive në Gjenevë (Francës, Mbretërisë së Bashkuar, Shteteve të Bashkuara dhe BRSS-së) rreth çështjes gjermane. Pakti i Bagdadit i nënshkruar më 24 shkurt 1955 bëhet Organizata Qendrore e Traktatit (CENTO). Anëtarët e plotë: Iraku, Irani, Mbretëria e Bashkuar, Pakistani dhe
449

19 gusht

1959-1961

20 nëntor

15-22 dhjetor

Turqia. Anëtar i asociuar: Shtetet e Bashkuara. Shtabi i saj formohet në Ankara. (Shpërbëhet, më 26 shtator 1979). Austria, Denimarka, Mbretëria e Bashkuar, Norvegjia, Portugalia, Suedia dhe Zvicra nisin Konventën e Stokholmit duke themeluar Shoqatën Evropiane të Tregtisë së Lirë (EFTA)2. Inaugurimi i Shtabit të NATO-s në Port Dofinë (Porte Dauphine) në Paris.

1960
15 mars Hapja në Gjenevë e negociatave të Komitetit të Kombeve të Bashkuara për Çarmatimin e Dhjetë Fuqive. Shtetet komuniste tërhiqen më 27 qershor. Aeroplani amerikan U2 rrëzohet mbi territorin sovjetik. Ministrat e Punëve të Jashtme të Francës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara i raportojnë Këshillit të Atlantikut të Veriut rreth prishjes së mbledhjes së Samitit të Parisit me pjesëmarrjen e BRSS-së më 16 maj. Grusht-shtet ushtarak në Turqi. Krushçovi merr pjesë në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara në Nju Jork. Takim Samiti në Moskë i liderëve komunistë të 81 vendeve. Aprovohet koncepti i Krushçovit për koekzistencë paqësore. Konventa për Themelimin e Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (OECD) në vend të OEEC-së e nënshkruar nga 18 vende evropiane dhe Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja. Australia, Zelanda e Re dhe Japonia i bashkohen më pas Organizatës. Majori sovjetik Juri Gagarin bëhet njeriu i parë i orbituar në hapësirë. Dirk U. Stiker (Dirk U. Stikker) (Holandë) vjen pas Pol-Henri Spakut (Paul-Henri Spaak) si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Ngritja e Murit të Berlinit. Në një takim Ministror të Këshillit të Atlantikut të Veriut në Paris, Aleanca ripohon pozicionin e vet rreth Berlinit, duke

1 maj 19 maj

27 maj 23 shtator 10 nëntor

14 dhjetor

1961
12 prill 21 prill

13 gusht 13-15 dhjetor

2

Finlanda u bë anëtare e asociuar e EFTA-s më 1961. Islanda u bashkua më 1970. Danimarka dhe Mbretëria e Bashkuar u tërhoqën nga EFTA me t’iu bashkuar KEE-së më 1 janar 1973. Portugalia u tërhoq nga EFTA më 1 janar 1986.

450

1961-1963

dënuar fort ndërtimin e Murit, dhe aprovon përtëritjen e kontakteve diplomatike me Bashkimin Sovjetik për të përcaktuar nëse mund të gjendet një bazë për negociata. Ajo gjithashtu shpall themelimin e një task force mobile.

1962
8-20 janar “Konventa e Aleancës” e qytetarëve të vendeve të NATO-s takohet dhe miraton “Deklaratën e Parisit” në të mirë të përforcimit të Aleancës dhe të Komunitetit të Atlantikut. Marrëveshjet e Ivianit (Evian) themelojnë Algjerinë e pavarur. Themelimi i Organizatës Evropiane për Zhvillimin dhe Konstruktimin e Mjeteve të Lansuesve Kozmikë (ELDO). Vendet anëtare: Australia, Belgjika, Franca, Holanda, Italia, Mbretëria e Bashkuar dhe Republika Federale e Gjermanisë,. Mëkmillan (Macmillan) dhe Kenedi apelojnë te Krushçovi për një marrëveshje traktati për ndalimin e provave. Ministrat e Punëve të Jashtme dhe Ministrat e Mbrojtjes të Aleancës së Atlantikut të Veriut rishikojnë rrethanat në të cilat Aleanca mund të ishte e detyruar të mbështetej tek armët bërthamore (Udhëzimet e Athinës). Themelimi i Organizatës Evropiane për Kërkime Hapësinore (ESRO). Vendet anëtare: Belgjika, Danimarka, Franca, Holanda, Italia, Mbretëria e Bashkuar, Republika Federale e Gjermanisë, Spanja, Suedia dhe Zvicra. (ELDO dhe ESRO u shkrinë për t’u bërë Agjencia Kozmike Evropiane (ESA) më 31 maj 1975.) Bllokadë e pjesërishme e Kubës nga SHBA pas zbulimit të konstruktimit sovjetik të bazave raketore në ujdhesë; ajo është hequr me pajtimin sovjetik për t’i çmontuar bazat. President Kenedi dhe Kryeministri Mëkmillan (Macmillan) këshillohen në Nasau, Bahame. Ata pajtohen të kontribuojnë një pjesë të forcave të tyre strategjike bërthamore për NATO-n.

18 mars 29 mars

10 prill 4-6 maj

14 qershor

22 tet.-20 nënt.

18-20 dhjetor

1963
16 janar Pas një deklarate të Përfaqësuesit frëng, Këshilli vëren se përsa u përket Departamenteve Algjeriane të Francës, klauzolat relevante të Traktatit të Atlantikut të Veriut u bënë të pazbatueshme që nga 3 korriku 1962.
451

1963-1965

20 qershor

Marrëveshja për “linjën e nxehtë” midis Uashingtonit dhe Moskës nënshkruhet në Gjenevë nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik. Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Bashkimi sovjetik inicojnë një marrëveshje që ndalon provat bërthamore në atmosferë, në hapësirën e jashtme dhe nën ujë. Traktati i Moskës për një ndalim të pjesërishëm të provave bërthamore, nënshkruar më 5 gusht, hyn në fuqi. Në një stërvitje ushtarake (Operacioni “Big Lift”) 14 500 ushtarë amerikanë barten me aeroplanë nga Shtetet e Bashkuara në Gjermani për të demonstruar aftësinë e Shteteve të Bashkuara për të përforcuar forcat e NATO-s në Evropë në mënyrë rapide në rast emergjence. Presidenti Kenedi vritet në Dallas, Teksas.

15-25 korrik

10 tetor 22-23 tetor

22 nëntor

1964
1 gusht 14 tetor Manlio Brosio (Itali) vjen pas Dirk Stiker (Dirk Stikker) si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Krushçovi hiqet nga posti. Atë e zëvendëson Leonid Brezhnjevi si Sekretar i Përgjithshëm i PKBS dhe Aleksei Kosigin si Kryeministër. Kina e bën shpërthimin e parë të bombës atomike.

16 tetor

1965
6 prill Sateliti i parë komercial në botë “Early Bird” (Zogu i Hershëm) lansohet nga Shtetet e Bashkuara. U provua me sukses si sistemi i parë i komunikimeve globale për telefon, TV dhe komunikime telegrafike. Autoritetet sovjetike dhe të Gjermanisë së Lindjes bllokojnë qasjen nga toka për Berlin në intërvale për një javë kur Parlamenti i Republikës Federale të Gjermanisë mban sesionin plenar në Hollin e Kongreseve në Berlinin e Perëndimit. Bashkimi Sovjetik lanson satelitin e vet të parë të komunikimeve. Takimi i Ministrave të Mbrojtjes të NATO-s i kushton vëmendje të veçantë problemeve të mbrojtjes të Greqisë dhe Turqisë, dhe pajtohet ta shqyrtojë një propozim për

7 prill

23 prill 31 maj-1 qershor

452

1965-1967

9 shtator

20 tetor

14-16 dhjetor

përmirësimin e konsultimit dhe shtrirjes së pjesëmarrjes në planifikimin e forcave bërthamore. Në një konferencë shtypi Presidenti de Gol (de Gaulle) shpall se integrimit të ushtrisë frënge brenda NATO-s do t’i jepej fund më 1969. Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovon misionet e reviduara të Komandantëve Kryesorë të NATO-s dhe të Grupit Regjional Planifikues Kanada-SHBA. Takimi i Këshillit të Atlantikut të Veriut në sesion Ministror në Paris pranon procedura të reja të planifikuara për të përmirësuar procesin vjetor të vështrimit të përpjekjeve të mbrojtjes të vendeve anëtare dhe pajtohet rreth kontributit të forcave të tyre.

1966
10 mars Presidenti de Gol (de Gaulle) formalisht shpall synimin e Francës për tërheqje nga struktura e integruar ushtarake e Aleancës. Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes themelon Komitetin e Çështjeve të Mbrojtjes Bërthamore dhe Grupin e Planifikimit Bërthamor.

14 dhjetor

1967
18 janar 31 mars 6-7 prill 21 prill 14 qershor Inaugurimi i Kolegjit të Mbrojtjes të NATO-s në Romë. Ceremonia e hapjes zyrtare të SHAPE në Kasto (Casteau), afër Monsit (Mons), Belgjikë. Takimi i parë i Grupit të Planifikimit Bërthamor në Uashington. Regjimi ushtarak merr pushtetin në Greqi. Takimi i Këshillit të Atlantikut të Veriut në Luksemburg vështron situatën në Lindjen e Mesme pas Luftës Gjashtë-Ditëshe midis Izraelit dhe fqinjëve të tij Arabë. Hapja zyrtare e Shtabit të NATO-s në Bruksel. Komiteti për Çështje të Mbrojtjes Bërthamore mban një mbledhje në Bruksel për të ekzaminuar Raportin e Grupit të Planifikimit Bërthamor mbi forcat strategjike bërthamore, raketat antibalistike, përdorimin taktik të armëve bërthamore, dhe pjesëmarrjen nacionale në planifikimin bërthamor. Këshilli i Atlantikut të Veriut aprovon Raportin Harmel rreth Detyrave të Ardhme të Aleancës. Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes miraton konceptin e rei strategjik të NATO-s për
453

16 tetor 12 dhjetor

13-14 dhjetor

1967-1970

përgjigjen fleksibile dhe aprovon themelimin e Forcës Detare të Përhershme për Atlantik (STANAVFORLANT).

1968
19 janar Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik shtrojnë në tryezë në traktat draft për mos-shtimin bërthamor në Konferencën e Gjenevës për Çarmatim. Takimi Ministror i Këshillit të Atlantikut të Veriut në Rejkjavik, Islandë, rishikon masat e tashme që ndikojnë te rrugët e qasjes për Berlin dhe lëshon një Deklaratë mbi Reduktimet e Ndërsjella të Balancuara të Foircave. Trupat sovjetike, polake, gjermano lindore, bullgare dhe hungareze invadojën Çekosllovakinë. Shqipëria braktis anëtarësinë e saj në Organizatën e Traktatit të Varshavës. Formimi i Evrogrupit. Këshilli i Atlantikut të Veriut dononcon aksionet sovjetike në Çekosllovaki si të kundërta me parimet bazë të Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe i lëshon një vërejtje BRSS-së.

24-25 qershor

20-21 gusht 12 shtator 13-14 nëntor 15-16 nëntor

1969
28 maj 8-10 dhjetor Themelimi i forcës detare kujdestare në Mesdhe (NAVOCFORMED). Takimi i parë i Komitetit të Sfidave të Shoqërisë Bashkëkohore (CCMS), themeluar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut më 6 nëntor, në bazë të një propozimi Presidenti ShB-së Nikson (Nixon) i zgjedhur së voni.

1970
5 mars 20 mars 16 prill 11 qershor Traktati për Mos-Përhapjen Bërthamore i nënshkruar më 1 korrik 1968 hyn në fuqi. Sateliti i parë i komunikimeve i NATO-s i lansuar nga Kejp Kenedi (Cape Kennedy). Hapja në Vjenë e negociatave SHB-BRSS mbi kufizimet e armëve strategjike (SALT). Komiteti i Planifikimit të Mbrojtjes në sesion Ministror diskuton ekspansionin e vazhdueshëm të pranisë sovjetike në Mesdhe dhe e mirëpret aktivizimin e forcës detare kujdestare për Mesdheun. Në takimin Ministror i Këshillit dhe Komitetit të Planifikimit të Mbrojtjes (DPC) në Bruksel Shtetet e Bashkuara shpalliun se nuk do të reduktojnë forcat e SHB-së në

2-4 dhjetor

454

1970-1973

Evropë përveç në aksion reciprok Lindje-Perëndim. DPC-ja miraton studimin mbi “Mbrojtjen e Aleancës në Vitet ’70.” Dhjetë vende evropiane miratojnë një Program Përmirësimi të Mbrojtjes Evropiane të veçantë.

1971
2 shkurt 1 tetor 5-6 tetor Sateliti i dytë i NATO-s i komunikimeve lansohet nga Kejp Kenedi (Cape Kennedy). Xhozef Luns (Joseph Luns) (Holandë) vjen pas Manlio Brosios si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Ish Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Manlio Brosio caktohet për të mbajtur biseda gjurmuese rreth reduktimeve të balancuara të ndërsjella të forcave me qeverinë sovjetike dhe me qeveri të tjera të interesuara.

1972
26 maj Nënshkrimi në Moskë i marrëveshjes së përkohshme mbi kufizimin e armëve strategjike (SALT) dhe sistemet e raketave anti-ballistike (ABM). Në mbledhjen e vet Ministrore në Bon, Këshilli i Atlantikut të Veriut pajtohet të fillojë bisedat përgatitore multinacionale për një Konferencë të Sigurisë dhe Bashkëpunimit në Evropë (KSBE). Gjurmimet multilaterale për reduktimet e balancuara dhe të ndërsjella të forcave (MBFR) propozohen nga vendet pjesëmarrëse në strukturën e integruar ushtarake të NATO-s. Marrëveshja Katër-palëshe mbi Berlinin e nënshkruar nga Ministrat e Punëve të Jashtme të Francës, Mbretërisë së Bashkuar, Shteteve të Bashkuara dhe BRSS-së. Hapja e negociatave SALT II në Gjenevë. Hapja në Helsinki e bisedave përgatitore multilaterale rreth një KSBE-je. Nënshkrimi në Berlinin e Lindjes i “Traktatit Bazik” midis Republikës Federale të Gjermanisë dhe Republikës Demokratike Gjermane.

30-31 maj

3 qershor

21 nëntor 22 nëntor 21 dhjetor

1973
1 janar Danimarka, Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar i bashkohen Komunitetit Ekonomik Evropian (EEC). 31 jan.-29 qershor Biseda multilaterale eksploruese mbi MBFR-në në Vjenë. 11 maj Inaugurimi i Forcës së Përhershme Detare për Kanalin (STANAVFORCHAN).
455

1973-1976

3-7 korrik 6-24 tetor 30 tetor

Hapja e Konferencës mbi Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (KSBE) në Helksinki. Lufta Arabo-Izraelite Jom Kipur. Negociatat mbi Reduktimin e Ndërsjellë dhe të Balancuar të Forcave (MBFR) hapen në Vjenë.

1974
25 prill 26 qershor Grusht-shtet ushtarak në Portugali. Krerët e Qeverive të NATO-s që takohen në Bruksel nënshkruajnë një Deklaratë mbi Relacionet Atlantike të aprovuar dhe të publikuar nga Këshilli i Atlantikut të Veriut në Otava më 10 qershor. Konstantinos Karamanlisi bëhet Kryeministër i Greqisë pas dorëheqjes së qeverisë ushtarake. Tërheqja e forvace greke nga struktura e integruar ushtarake e NATO-s. Presidenti Ford dhe Sekretari i Përgjithshëm Brezhnjev, duke u takuar në Vladivostok, pajtohen për hapat drejt kufizimit të armëve strategjike bërthamore të SHB-BRSS-së.

23 korrik 14 gusht 23-24 nëntor

1975
31 maj ELDO dhe ESRO shkrihen për t’u bërë Agjencia Evropiane Kozmike (ESA). Vendet anëtare: Belgjika, Danimarka, Franca, Republika Federale e Gjermanisë, Italia, Irlanda, Holanda, Spanja, Suedia, Zvicra, dhe Mbretëria e Bashkuar. Krerët e Shtetevedhe dhe Qeverive të 35 shteteve pjesëmarrëse nënshkruajnë Aktin Final të Helsinkit të KSBE-së.

31 korrik-1 gusht

1976
21-22 janar Në mbledhjen e Grupit të Planifikimit Bërthamor (NPG) ne Hamburg, Ministrat e Mbrojtjes të NATO-s diskutojnë rritjen e vazhdueshme të aftësive strategjike bërthamore sovjetike dhe rishikojnë prospektet për stabilizim përmes SALT-it. Themelimi i i Grupit të Pavarur Evropian të Programit me pjesëmarrjen e të gjitha vendeve anëtare evropiane të NATO-s për të ofruar bashkëpunim në punën kërkimore, zhvillimin dhe prodhimin e pajisjeve. Në Këshillin e Atlantikut të Veriut në Oslo, Ministrat e Punëve të Jashtme rishikojnë marrëdhëniet

2 shkurt

20-21 maj

456

1976-1979

9-10 dhjetor

Lindje-Perëndim dhe progresin drejt zbatimit të Aktit Final të KSBE-së dhe diskutojnë prospektet per MBFR-në. Këshilli i Atlantikut të Veriut hedh poshtë propozimet e Traktatit të Varshavës për të hequr dorë nga përdorimi i parë i armëve bërthamore dhe për të ngushtuar anëtarësinë e Aleancës dhe fton të gjitha shtetet e KSBE-së të heqin dorë nga kërcënimi ose përdorimi i forcës duke përfshirë të gjitha tipet e armëve në pajtim me Kartën e OKB-së dhe Aktin Final të Helsinkit.

1977
10-11 maj Mbahet mbledhja e Këshillit të Atlantikut të Veriut në Londër me pjesëmarrjen e sapo të zgjedhurit Presidentit Karter (Carter) të SHBA-së si dhe të Krerëve të tjerë të Shteteve dhe Qeverive. Inicohet një program afat-gjatë i mbrojtjes. Mledhja Vazhduese e KSBE-së në Beograd (4 tetor 1977 - 9 mars 1978). Themelimi i Grupit të Nivelit të Lartë të NGG-së mbi modernizimin e teatrit të forcës bërthamore.

4 tetor 12 tetor

1978
30-31 maj 31 tet.-11 dhjet. 18 nëntor 5-6 dhjetor Takimi i Këshillit të Atlantikut të Veriut me pjesëmarrjen e Krerëve të Shteteve dhe Qeverive në Uashington. Mbledhja e Ekspertëve të KSBE-së rreth Zgjidhjeve Paqësore te Mosmarrveshjeve, Montro (Montreux). Sateliti i tretë i NATO-s për komunikime i lansuar nga Kejp Kanaveral (Cape Canaveral), Florida. Aprovimi i Paralajmërimit të Hershëm në Fluturim dhe i Sistemit të Kontrollit (AWACS).

1979
13 shkurt-26 mars Mbledhja e Ekspertëve të KSBE-së mbi Bashkëpunimin Mesdhetar, Valleta. 11 prill Themelimi i Grupit Special për të studiuar aspektet e kontrollimit të armatimit të sistemeve teatrore bërthamore. (Grupi Special përfundoi punën e vet më 11 dhjetor 1979). 18 qershor Marrëveshja SALT II nënshkruhet në Vjenë nga Presidenti Karter (Carter) dhe Sekretari i Përgjithshëm Brezhnjev. (Kjo marrëveshje nuk u ratifikua nga Shtetet e Bashkuara). 4 nëntor Marrja e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Teheran dhe e 53 pengjeve nga revolucionarët islamikë.
457

1979-1981

12 dhjetor

25-26 dhjetor 29 dhjetor

Mbledhje Speciale e Ministrave të Punëve të Jashtme dhe të Mbrojtjes në Bruksel. Vendimi “dy-shtigjesh” mbi modernizimin e forcës teatrore bërthamore duke përfshirë vendosjen në Evropë të sistemeve amerikane Kruz (Cruise) dhe Pershing II që lansohen nga toka dhe një përpjekje kontrolli paralel dhe plotësues armatimesh për të shmangur nevojën për vendosje të tilla. Pushtimi sovjetik i Afganistanit. Mbledhje speciale e Këshillit të Atlantikut të Veriut pas pushtimit sovjetik të Afganistanit më 25-26 dhjetor.

1980
24 janar Anëtarët e Aleancës që morën pjesë në Mbledhjen Speciale më 12 dhjetor 1979 themelojnë Grupin Special Konsultativ mbi kontrollin e armatimeve duke përfshirë forcat teatrore bërthamore. Forumi i KSBE-së mbi Bashkëpunimin Shkencor, Hamburg. Vdekja e Presidentit Tito të Jugosllavisë. Marrëveshja e Gdanskit, që çoi te themelimi dhe njohja zyrtare e unionit sindikal polak “Solidariteti”. Udhëheqja ushtarake turke merr administrimin e vendit. Shpërthen lufta midis Irakut dhe Iranit. Ri-integrimi i forcave greke në strukturën e integruar ushtarake të Aleancës. Hapja e Mbledhjes Vazhduese të KSBE-së në Madrid. Takimi Ministror i Këshillit dhe i Komitetit të Planfikimit të Mbrojtjes reflekton brengosje rreth situatës sa i përket Polonisë dhe vazhdimit të okupimit sovjetik të Afganistanit.

18 shkurt-3 mars 4 maj 31 gusht 12 shtator 22 shtator 20 tetor 11 nëntor 9-12 dhjetor

1981
1 janar 23 shkurt 6 tetor 27 tetor 18 nëntor Greqia bëhet anëtari i dhjetë i Komunitetit Ekonomik Evropian. Përpjekje e dështuar e gardave rebele civile për të rrëzuar qeverinë e përkohshme spanjole. Vrasja e Presidentit Sadat të Egjiptit. Nëndetësja sovjetike përtokësohet në ujërat territoriale suedeze. Presidenti Regan (Reagan) shpall iniciativa të reja për kontrollimin e armatimeve duke përfshirë negociatat për forcën bërthamore me largësi të mesme qitjeje (INF) dhe bisedimet për reduktimin e armëve strategjike (START).

458

1981-1983

30 nëntor

10-11 dhjetor 13 dhjetor

Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik hapin në Gjenevë negociatat rreth forcave bërthamore me largësi të mesme qitjeje (INF). Nënshkrimi i Protokolit për Pranimin e Spanjës në Traktatin e Atlantikut të Veriut. Imponimi i qeverisjes ushtarake në Poloni.

1982
11 janar 2 prill-14 qershor 30 maj 10 qershor Sesioni Special Ministror i Këshillit të Atlantikut të Veriut lëshon një Deklaratë mbi Ngjarjet në Poloni. Konflikti i Folklandeve. Spanja bëhet anëtari i 16-të i Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut. Takim Samiti i Këshillit të Atlantikut të Veriut në Bon. Krerët e Shteteve dhe Qeverive lëshojnë Deklaratën e Bonit që shpall Programin e Aleancës për Paqe dhe Liri. Hapja e Bisedimeve për Reduktimin e Armëve Strategjike (START) në Gjenevë.

30 qershor

1983
23 mars Presidenti Regan (Reagan) njofton për një program të përgjithshëm kërkimor që synon elmiminim e rrezikut që paraqesin raketat bërthamore strategjike (Iniciativa e Mbrojtjes Strategjike). Përfundon qeverisja ushtarake në Poloni. Ligje të reja përforcojnë kontrollet e qeverisë. Një aeroplan i Koresë së Jugut, me 269 njerëz në të, rrëzohet nga mbrojtja ajrore sovjetike tutje bregut të Sakalinit. Mbyllja e Mbledhjes Vazhduese të KSBE-së në Madrid. Intervenimi ushtarak në Granadë nga Shtetet e Bashkuara dhe forcat e Karibineve të Lindjes. Mbledhje përgatitore në Helsinki për Konferencën e Stokholmit mbi Sigurinë dhe Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Çarmatimit në Evropë (CDE). Vendimi Montebello. Ministrat e Mbrojtjes që u takuan në Grupin e NATO-s për Planifikimin e Mbrojtjes Bërthamore në Montebello, Kanada, njoftojnë për vendimin e tyre për të tërhequr edhe 1 400 koka-lufte nga Evropa, duke e sjellë numirn e gjithmbarshëm të tërheqjeve të tilla që nga viti 1979 në 2 400. Dërgimi i komponenteve të Raketave Kryqëzore të Lansuara nga Toka në Mbretërinë e Bashkuar shënon
459

22 korrik 1 shtator

9 shtator 25 tetor 25 tet.-11 nënt.

27 tetor

23 nëntor

1983-1984

8 dhjetor

8-9 dhjetor

13 dhjetor

fillimin e vendosjes nga NATO të forcave bërthamore me largësi të mesme qitjeje (INF). Vendimi nga Bashkimi Sovjetik për mosvazhdimin e raundit të negociatave që po zhvilloheshin në Gjenevë mbi forcat bërthamore me gjatësi të mesme qitjeje (INF). Përfundimi i raundit të tanishëm të negociatave SHBA-Sovjet të Gjenevës mbi Reduktimin e Armëve Strategjike (START) pa u caktuar një datë nga pala sovjetike për vazhdimin e tyre. Ministrat e Jashtëm që takoheshin në Sesion Ministror të Këshillit të Atlantikut të Veriut lëshojnë Deklaratën e Brukselit duke shprehur vendosmërinë e tyre për të kërkuar marrëdhënie të balancuara dhe konstruktive me Lindjen dhe duke ftuar Bashkimin Sovjetik dhe vendet e tjera të Traktatit të Varshavës t’i përgjigjeshin kësaj. Formimi i një qeverie civile në Turqi pas zgjedhjeve parlamentare me një kushtetutë të re.

1984
17 janar 21 mars-30 prill 31 maj Hapja në Stokholm e Konferencës mbi Sigurinë dhe Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Çarmatimin në Evropë (CDE). Mbledhje e Ekspertëve të KSBE-së mbi Zgjidhjen Paqësore të Mosmarrveshjeve, Athinë. Ministrat e Punëve të Jashtme të NATO-s lëshojnë Deklaratën e Uashingtonit mbi Marrëdhëniet Lindje-Perëndim. Takim Samiti në Londër. Krerët e Shteteve dhe Qeverive të shtatë vendeve kryesore të industrializuara lëshojnë një deklaratë mbi Marrëdhëniet Lindje-Perëndim dhe mbi Kontrollimin e Armatimeve. Ministrat për Punë të Jashtme të shtatë vendeve të Unionit Evropian Perëndimor duke u takuar në Paris vendosin të riaktivizojnë WEU-në. Lordi Karington (Carrington) (Mbretëria e Bashkuar) vjen pas Xhozef Lunsit (Joseph Luns) si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Seminari i KSBE-së mbi Bashkëpunimin Ekonomik, Shkencor dhe Kulturor në Mesdhe, Veneci. Ministrat e Jashtëm dhe të Mbrojtjes të vendeve anëtare të Unionit Evropian Perëndimor publikojnë “Deklaratën e Romës” duke shpallur vendimin e tyre për të shtuar bashkëpunimin me WEU-në.

7-9 qershor

12 qershor

25 qershor

16-26 tetor 26-27 tetor

460

1984-1986

7 dhjetor

Prezentimi nga Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s i të parit Shpërblim Atlantik Per Markusenit (Markussen) (Danimarkë), për kontributin e tij gjatë shumë viteve dhënë objektivave të Aleancës Atlantike.

1985
11 mars Mihal Gorbaçovi bëhet Sekretari Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik pas vdekjes së Konstantin Çernenkos. Shtetet e Bashkuara dhe BRSS fillojnë negociatat e reja për kontrollimin e armatimeve në Gjenevë, duke përfshirë sistemet e mbrojtjes dhe hapësinore, forcat strategjike bërthamore dhe forcat bërthamore me largësi të mesme qitjeje. Traktati i Miqësisë 1955, Bashkëpunimi dhe Asistenca e Ndërsjellë, që themeloi Organizatën e Traktatit të Varshavës, vazhdohet edhe për 20 vite nga liderët e shtatë shteteve anëtare. Mbledhja e Ekspertëve të KSBE-së mbi të Drejtat e Njeriut, Otavë. Forumi Kulturor i KSBE-së në Gjenevë. Profesori van der Beugel (Holandë) bëhet fituesi i dytë i Shpërblimit të Atlantikut të NATO-s për shërbimet e shquara për Aleancën Atlantike. Në Samitin e Gjenevës, Presidenti i Shteteve të Bashkuara Ronald Regan (Reagon) dhe lideri sovjetik Mihajl Gorbaçov pajtohen në parim për reduktimin e forcave strategjike bërthamore për 50 për qind dhe për një marrëveshje të përkohshme të INF-së. Presidenti Regan (Reagan) raporton rreth bisedave të tij në Gjenevë me liderin sovjetik Mihajl Gorbaçovin në një takim të veçantë të Këshillit të Atlantikut të Veriut me pjesëmarrjen e Krerëve të Shteteve dhe Qeverive dhe të Ministrave të Jashtëm.

12 mars

26 pril

7 maj-17 qershor 15 tet.-25 nënt. 12 nëntor

19-21 nëntor

21 nëntor

1986
1 janar 12 mars Portugalia dhe Spanja bëhen anëtare të Komunitetit Ekonomik Evropian (EEC). Në një referendum të organizuar nga Felipe Gonzales, votuesit spanjolë mbështetin vazhdimin e anëtarësisë së Spanjës në Aleancën Atlantike pa pjesëmarrje në strukturën e integruar ushtarake të NATO-s.
461

1986

15 prill

Në përgjigje të sulmeve terroriste që i atribuoheshin Libisë, forcat e Shteteve të Bashkuara sulmojnë caqe në Tripoli dhe Bengazi. Mbledhja e Ekspertëve të KSBE-së mbi Kontaktet Njerëzore, Bern. Aksident bërthamor në stacionin energjetik në Çernobil të Bashkimit Sovjetik. Ministrat e Jashtëm lëshojnë një Deklaratë mbi mbledhjen Ministrore të Këshillit të Atlantikut të Veriut në Halifaks, Kanada, duke ftuar Bashkimin Sovjetik t’u bashkohej në marrjen e “hapave të ri të guximshëm” për të çuar më tej paqen, sigurinë dhe një dialog të frytshëm Lindje-Perëndim. Ministrat themelojnë një Task Forcë të Nivelit të Lartë për Kontrollimin e Armëve Konvencionale. Mbarimi i Konferencës së Stokholmit mbi Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë dhe të Çarmatimit në Evropë (CDE). Dokumenti përmbyllës (i datuar më 19 shtator) përfshin masa mandatore për njoftimin, vështrimin dhe inspektimin në vend të manovrave ushtarake të vendeve pjesëmarrëse. Në një sesion të veçantë të Këshillit të Atlantikut të Veriut me pjesëmarrje të Ministrave të Jashtëm dhe të Mbrojtjes në Bruksel, Sekretari amerikan i Shtetit Shulc (Schultz) njofton në pika të shkurtëra Këshillin mbi rezultatin negativ të Samitit të Rejkjavikut të 11-13 tetorit. Takimi Ministror i Grupit të NATO-s për Planifim Bërthamor në Glenigëlz (Gleneagles), Skotlandë. Ministrat e Mbrojtjes i shprehin mbështetje programit të Presidentit Regan (Reagan) për kontrollimin e armatimeve. Konferenca e Tretë Vazhduese e KSBE-së hapet në Vjenë. Profesori Karl Kaizer (Kaiser) (Republika Federale e Gjermanisë) merr të tretin Shpërblim të Aleancës për shërbimet që i ka bërë Aleancës. Ministrat e Jashtëm të NATO-s lëshojnë Deklaratën e Brukselit mbi Kontrollimin e Armëve Konvencionale duke ftuar për negociata mbi stabilitetin konvencional, me synim eliminimin e mospajtimeve ekzistuese nga Atlantiku deri tek Uralet dhe për themelimin e stabilitetit konvencional në nivele më të ulta; si dhe mbi masa të mëtejshme të ndërtimit të besimit dhe sigurisë.

15 prill-26 maj 26 prill 29-30 maj

22 shtator

13 tetor

21-22 tetor

4 nëntor 24 nëntor

11 dhjetor

462

1987

1987
26 janar 17 shkurt Spanja rifillon negociatat me partnerët e saj të NATO-s rreth rolit të ardhshëm të forcave spanjole me Aleancën. Hapen bisedimet në Vjenë midis vendeve të NATO-s dhe Traktatit të Varshavës për një mandat për negociata mbi forcat konvencionale në Evropë nga Atlantiku deri tek Uralet. Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Lordi Karington (Carrington), pas një mbledhjeje emergjente të Këshillit të Atlantikut të Veriut, ofron të përdorë shërbimet e zyrës së tij për të ndihmuar zgjidhjen e mosmarrveshjes së Detit Egje midis Greqisë dhe Turqisë. Parlamenti i Republikës Federale të Gjermanisë formalisht miraton një propozim që fton për eliminimin e raketave me gjatësi të mesme qitjeje (INF) dhe me gjatësi të shkurtër qitjeje (SRINF) në Evropë. Qeveria Kanadeze shpall vendimin për të ridrejtuar angazhimin e vet për përforcimin e Evropës nga Regjioni Verior deri tek ai Qendror. Kancelari i Republikës Federale Helmut Kol (Kohl) propozon formimin e brigadës së përbashkët frankogjermane si hap të parë drejt një force luftarake të përbashkët evropiane. Lideri sovjetik Mihajl Gorbaçov njofton për gatishmërinë sovjetike për të eliminuar të gjitha armët bërthamore me largësi të mesme qitjeje duke përfshirë ato që janë vendosur më 1987 në pjesën aziatike të Bashkimit Sovjetik në kontekstin e një traktati INF midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik. Negociatorët sovjetikë paraqitin një propozim në negociatat midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik në Gjenevë duke pranuar parimin e “opcionit zero e dyfishtë” për eliminimin e raketave tokësore sovjetike dhe amerikane me largësi të mesme qitjeje (LRINF dhe SRINF) mbi një bazë globale. Takimi i ekspertëve të Bashkimit Evropian Perëndimor në Hagë shqyrton aksionin e përbashkët në Gjirin Persik për të siguruar lirinë e lundrimit në linjat e bartjes së naftës të këtij regjioni. Inspektorët e Shteteve të Bashkuara marrin pjesë në manovrat ushtarake afër Minskit, një inspektim i parë i tillë
463

27 mars

4 qershor

5 qershor

19 qershor

22 korrik

23 korrik

20 gusht

28-30 gusht

1987-1988

5-7 tetor

27 tetor

25 nëntor 8 dhjetor