You are on page 1of 592

ERCYES NVERSTES YAYINI-153

KTAP ADI
Hogr Toplumunda Ermeniler / Cilt 1V
Erciyes niversitesi
HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. M. Metin Hlag
Yrd. Do. Dr. akir Batmaz
Yrd. Do. Dr. Sleyman Demirci
Yrd. Do. Dr. Glbadi Alan

ISBN:
Takm No: 978-9944-976-10-7
Kitap No: 978-9944-976-14-5

lk Basm:
Ocak 2007

Kapakta Kullanlan Gravr


William Henry Bartlett
Kapak Tasarm
Deniz Doan
Bask ncesi Hazrlk
Bilge Grafik / (352) 232 29 05
Bask
Orka Matbaaclk / (352) 322 17 00

HOGR TOPLUMUNDA

ERMENLER
CLT IV

ERCYES NVERSTES I. ULUSLARARASI


SOSYAL ARATIRMALAR SEMPOZYUMU
Osmanl Toplumunda Birlikte Yaama Sanat:
Trk Ermeni likileri rnei

HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. M. Metin Hlag
Yrd. Do. Dr. akir Batmaz
Yrd. Do. Dr. Sleyman Demirci
Yrd. Do. Dr. Glbadi Alan

NDEKLER

NDEKLER
Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

XIX. Asrda Ermeni Cemaatinde Grlen Din Farkllama Sreci ve Kayserideki Yansmalar..............................9
Dr. Recep ELK

Osmanl Brokrasisinde Grev Yapan Ermeniler ..............................................................................................................27


Do. Dr. Recep DUYMAZ

Romanc Gzyle Ermeniler 1 ................................................................................................................................................55


Do. Dr. Remzi KILI

Osmanl Ynetiminde XIX. Yzyl Ermeni Okullar ve Faaliyetleri.................................................................................77


Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

Afyonkarahisarda Ermeniler 1910-1914 (eriye Sicillerine Gre) ................................................................................91


Do. Dr. Sait ZTRK

Bir Osmanl Kazasnda Trkler ve Ermeniler: Darende .................................................................................................119


Ar. Gr. Seher BOYKOY

II. Merutiyet Dnemi Osmanl Meclislerinde Ermeni Milletvekilleri ve Faaliyetleri (19081912).........................143


Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Trk Ermeni likileri rneinde Trklerle Gayrimslimlerin Ortak Yaama Kltrnn Temelleri ..................173
Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Kayseri Blgesindeki Trkler ve Ermenilerin Sosyo-Kltrel Etkileim ve Dayanmasnn


Szl Tarih Yntemiyle Deerlendirilmesi (Kayseri rnei) .........................................................................................203
Yrd. Do. Dr. Selman CAN

Son Dnem Osmanl Mimarlnda Ermeniler ..................................................................................................................235


Ar. Gr. Serkan GL

Osmanl Devlet Ynetiminde Kltrler Aras letiim rnekleri:


II. Abdlhamitin Ermeni Devlet Adamlar ile likileri ..................................................................................................245
Ar. Gr. Serkan YAZICI

Diyarbakr Sosyal Yaam erisinde ve Devlet Hizmetinde Ermeniler........................................................................257

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

Trk-Ermeni likileri - nternette.......................................................................................................................................275


Dr. Seyfullah KORKMAZ

Osmanl Toplumunda Birlikte Yaama Anlarndan Semeler......................................................................................289


Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

Hogr Toplumunda Birlikte Yaamak: Osmanl Toplumunda Gayrimslim Ermeni Vatandalar ve


Hukuk: Kayseri rnei ..........................................................................................................................................................315
Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

XIX. Yzylda Msrdaki Ermeniler ....................................................................................................................................327


Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Abdlaziz ve Boazda Mar Okuyan Ermeni ocuklar .................................................................................................353


eyda GNGR AIKGZ

XIX. Yzyl Kayserisinde Ermeniler ve Kiliseler .............................................................................................................373


ule PERNEK

Birlikte Yaama Kltrnn Mimarlar: Osmanl ve Cumhuriyet Dneminin


Ermeni Kltr ve Sanat Adamlarnn Trk Devrimi ve Trk Devletine Katklar .....................................................389
Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Osmanl Toplumunda Yaama Sanatna Bir rnek:


Yozgatta Trk ve Ermeniler Arasnda Toplumsal Etkileim ve Dayanma rnekleri ............................................413
Do. Dr.Tamilla ABBASHANLI-ALYEVA

Ermenilerle Birlikte Yaayn Azerbaycan Tiyatro Eserlerinde Gsterilmesi ...........................................................427


Dr. . Yb. Ulvi KESER

Kbrsta Sosyal Hayat erevesinde Trk-Ermeni likileri .........................................................................................447


Prof. Dr. Yahya AKYZ

Trk Kurtulu Savanda Fransada Ermenilerin Trkiyeye Kar Propagandalar ve


Trksever Franszlarn Kart Propagandas...................................................................................................................479
r. Gr. Yasemin SARI

Trk Tiyatrosunun Geliimi Ynnde Atlan ilk Admlar ve Ermeni Sanatlarn Rol ..........................................501

NDEKLER

Dr. Yasin aatay SEKN

Balyanlar ve Trk Camileri ..................................................................................................................................................517


Dr. Yaar KALAFAT

Gregorian Trklerin Stratejik Boyutu ................................................................................................................................537


Yldz DEVEC

Tarih Perspektif erisinde Trk-Ermeni likilerinin ada Dou-Bat Ermeni Edebiyatna Yansmas .......547
Yrd. Do. Dr. Zekeriya BAKAL

Trk Ermeni Birlikteliinin iki Farkl Resmi: Trk-Ermeni Birliktelii zerine


Trkede ve ngilizcede Yazlm Edebi Eserler ...............................................................................................................563
Ar. Gr. Zeynep SKEFYEL

Osmanl Devleti Tarafndan Ermenilere Verilen Nian ve Madalyalar ........................................................................573

XIX. ASIRDA ERMEN CEMAATNDE GRLEN DN


FARKLILAMA SREC VE KAYSERDEK YANSIMALARI

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Erciyes niversitesi lahiyat Fakltesi Dinler Tarihi Anabilim Dal


E-mail: adibelli@erciyes.edu.tr; Tel: 0 352 434 49 01-31152

zet
Son yllarda, ou szde soykrm balamnda olmak zere Osmanl Devleti dnemindeki Trk-Ermeni ilikilerini
konu edinen birok toplant dzenlenmi ve birok yazlar
yazlmtr. Bu faaliyetler sonucunda Trk-Ermeni ilikileri
tek perspektife indirgenerek konunun dier ynleri adeta
gz ard edilmitir. rnein XIX. yzylda Ermeni cemaatini
blen din farkllama sreci ve bunun toplumsal dzene
etkileri zerinde neredeyse hi durulmamtr. Oysa bu srecin incelenmesi bize hem Ermeni cemaatini oluturan
insanlarn kendilerini nasl algladklarn hem de yzyllar
boyunca olumu olan birlikte yaama ikliminin zamanla
niin ve nasl bozulduu konularn aydnlatacaktr.
Bu almada, XIX. yzylda Ermeni cemaatini blen din
farkllama srecinin genel izgileri belirlendikten sonra
meselenin daha somut hale gelebilmesi iin o dnemin
tanklarnn beyanlarna dayanlarak bu srecin Kayseride
yer alan Ermeni cemaati zerindeki yansmalar zerinde
durulacaktr.

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Giri
Son yllarda, ou szde soykrm balamnda olmak zere Osmanl
Devleti dnemindeki Trk-Ermeni ilikilerini konu edinen birok toplant
dzenlenmi ve birok yazlar yazlmtr. Bu faaliyetler sonucunda TrkErmeni ilikileri tek perspektife indirgenerek konunun dier ynleri adeta
gz ard edilmitir. Mesel XIX. asrda Ermeni cemaatini blen din farkllama sreci ve bunun toplumsal dzene etkileri zerinde neredeyse hi
durulmamtr. Oysa bu srecin incelenmesi bize hem Ermeni cemaatini
oluturan insanlarn kendilerini nasl algladklarn hem de asrlar boyunca olumu olan birlikte yaama ikliminin zamanla niin ve nasl bozulduu konularn aydnlatacaktr.
Bu almada, XIX. asrda Ermeni cemaatini blen din farkllama
srecinin genel izgileri belirlendikten sonra meselenin daha somut hale
gelebilmesi iin o dnemin tanklarnn beyanlarna dayanlarak bu srecin Kayseride yer alan Ermeni cemaati zerindeki yansmalar zerinde
durulacaktr.
Tarih-fenomonolojik metodun sunduu aralarla bu konunun daha
iyi aydnlatlaca kanaatindeyiz. Bu ift kutuplu yntemle tarih balam
hesaba katlarak o dnemde yaayan insanlarn dnyaya baklar, onlarn dnya grleri yani Weltanschanuunglar betimlenecektir. Tarihsel
bir varlk olan insann tarihsel artlar tarafndan ekillendiriliini tarihsel
yaklam ortaya koymakta ve insan aratrma konusu (obje) haline getir11

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

mektedir. Bu yntem tek bana kullanldnda nemli bir tehlike dourmaktadr. yle ki kendisi de bir insan aratrmac, obje haline dntrd insanlar anlamaya alrken bunlar kendi paradigmas erevesinde,
yani kendi dnce ereveleri (cadres de pense) perspektifinden deerlendirmektedir. nceden sahip olduu (prtablie) bir psikolojik, sosyolojik veya politik okuma szgecinden (grille de lecture) geirilen tarihsel
olgular ister istemez aratrmacnn kendi zamanndan, eitiminden, inanlarndan vs. tevars ettii anlayn snrlar iine hapsedilmi olacaktr.
Tarihsel yaklama fenomonolojik yaklamn eklenmesiyle bu skntnn
ortadan kalkacan dnyoruz. Zira tarihsel aratrmann nesnesi olan
insan ayn zamanda dnyaya belirli pencereden bakarak tarihsel olaylarn
znesidir. Temel prensiplerinden biri nyarglar paranteze almak (epoch/
bracketing) olan fenomonolojik yaklamla nesne (obje) haline dntrlen insan tekrar zne (sje) haline gelmektedir. Bu ekilde hem tarihsel
artlarn insan ne ekilde etkilemi olduunu hem de bir zne olarak insann tarihsel olaylar hangi amala meydana getirmi olduunu aklayabilir ve dolaysyla da daha btn ve tarihsel gereklie daha yakn bir tablo
oluturmu oluruz.

I- Anadoluda Trk Hakimiyetinden nce Ermenilerin Din


Durumu
Ermeniler, kendi i meseleleri ve Sasanilerle yaplan mcadeleler
sebebiyle MS 451 tarihinde yaplan Kadky konslne katlamam, bu
konslden kan Hz. sann iki tabiatl -hem ilah hem de beer- kararn kabul etmemiler ve bylece de Hristiyanln monofizit akmna
intisap ederek Gregorian Ermeni Kilisesini oluturmulardr1. Kendi alfabeleri oluturulmadan nce Ermenilerin resm dili Rumca, idar dili isi
Farsayd. Ermeni Kilisesi bamszln kazanp da MS V. asrda Aziz
Mesrop Grek alfabesinden esinlenerek otuz alt harflik Ermeni alfabesini
icat edince, Sryanceden ve Rumcadan kutsal kitaplar Ermeniceye evrilmi ve bylelikle Ermeni Kilisesi ve etrafnda oluan Ermeni cemaati
din ve kltrel otonomisine kavumutur2.
Seluklu ftuhatndan nce, biri Bagrat Hanedannn elindeki An, dieri de Azdzuruni ailesinin banda bulunduu Varspurgan Prenslii olmak
1
2

12

Davut Kl, Osmanl daresinde Ermeniler Arasndaki Din ve Siyas Mcadeleler, Ankara
2000, s.23.
Mehlika Aktok Kagarl, Kilikya Tbi Ermeni Baronluu Tarihi, Ankara 1990, s.47.

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

zere Anadolunun dousunda Bizansa tbi iki Ermeni Prenslii bulunmaktayd. Trklerin Bizansa doru aknlar balaynca Vaspurgan Prensi
Senekharim, Bizans mparatoru II. Basil (976-1025) ile anlam ve 1021
ylnda Van Bizansa terk ederek tebaasnn byk bir ksm ile kendisine
tahsis edilen Sivas blgesine g etmi ve bylece de Vandaki Ermeni
Prensliine son verilmitir3.
1045 ylnda ise IX. Konstantinos tarafndan An zapt edilerek Bagratl ailesinin hakimiyetine son verilmi, btn Ermenilerin, Ortodoks
Kilisesine iltihak etmeleri iin tehditte bulunulmu ve Ermenilerin ahap
kiliseleri yaklmtr. Ermeni tarihe Urfal Mateos (1144) bu olay u
ekilde nakletmektedir: (...) Rumlar tazyiklerini daha ok arttrdlar (...) ve
btn Ermenileri batl Kalketon (Kadky) mezhebine sokmak istiyorlard.
Bizans mparatorluunun resm din olan Ortodoksluk haricindeki dier
Hristiyan mezhepler batl kabul edildii iin Gregorian Ermenileri Ortodokslua dndrmek amacyla Rum Ortodoks Kilisesi bunlara srekli bask yapmtr4. Dil, din ve kltrlerinin farkl olmasndan dolay Rum Ortodoks halk ve din adamlar Gregorian Ermenileri hakir grm, kendileri
ile ayn din yin ve uslleri paylamadklar iin Ermenileri aalam ve
bunu her frsatta ortaya koymulardr5. Mesel Kayseri Ortodoks metropoliti Markos, Ermenilere kar daima svp sayyor ve btn kpekleri
Armen diye tesmiye ediyordu6.
XI. asrdan yani Seluklularn Anadoluyu fethinden nce yalnz Ermenilere ait din kurumlara, manastrlara, Ermeni Kilisesine ait bamsz yneticilere rastlamak imknszdr. nk, Ortodoks Kilise anlayna gre ehirdeki tm Hristiyanlarn, hangi milletten olurlarsa olsunlar,
hangi dili konuurlarsa konusunlar, bir tek din ynetime bal olmalar
mecburiydi. Hkim g, idare ve dil Rumlara ait olduu iin, din yinler,
vaftiz, evlenme, cenaze trenleri Rumca yaplyordu. Rumca konuulan
bir ehirde baka ulustan bir piskoposun varl da yabanc din tren uygulanmas da yasaklanmt7.
3
4
5
6
7

Refet Yinan, Seluklulardan Osmanllara Ermeniler, Trk Tarihinde Ermeniler (Temel


Kitap), Hazrlayanlar Azmi Ssl ve Dierleri, Ankara 1995, s.79.
Urfal Mateos, Vakayiname, Tercme Hrant Andreasyan, Ankara 1962, s.112-113; Kr.
Mathieu dEdesse, Chronique, trad. E. Dulaurier, Paris 1858, s.113.
Abdurrahman Kk, Trklerin Anadoluda Aznlklara Din Hogrs, Mill Btnlmzn Kayna: Asyadan Anadoluya Tananlar, Hazrlayanlar Abdurrahman Kk,
Harun Gngr, Ankara 1997, s.37, 561.
Urfal Mateos, a.g.e., s.131.
Kayseri Surp Krikor Lusavori Kilisesi, Trkiye Ermeni Patriklii, stanbul 1986, s.37.

13

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

II- XIX. Asra Kadar Ermenilerin Din Durumu


XI. asrda Anadolunun fethinden stanbulun fethine kadar (1453) dier gayrimslim halk gibi Ermeniler de o zamana kadar hi grmedikleri
bir kltrel ve din zgrle kavumulardr8. Bizans imparatorlarnn
aksine Seluklu sultanlar gayrimslim halklarn din ilerine kesinlikle karmamlardr9.
slm Hukukuna gre insanlar arasndaki temel ayrm lt din
referanslara dayanlarak oluturulduu iin reaya iki ana gruba ayrlmt; bir tarafta Mslmanlar ve dier tarafta ise zmm diye nitelendirilen
gayrimslimler10. Bu anlaya gre bir kimseyi karde ve yabancdan ayran l olarak din referans kabul ediliyor ve dolaysyla bir Mslman,
dindan, hangi lke, hangi renk, hangi rk veya dilden olursa olsun onu
bir karde olarak gryordu. Bernard Lewisin isabetli olarak tespit ettii
gibi Mslman Trkler bu anlay yle benimsediler ki slm kabul eden
milletler arasnda hibiri kendi ayr zdeliini slm mmeti iinde eritmekte onlardan ileri gitmemitir11.
stanbulun fethinden sonra, Fatih Sultan Mehmet, Osmanl mparatorluu snrlar dahilinde yaayan halklarn etnik, din ve sosyal durumunun
karmaklnn bilincinde olarak, fiilen Lozan Anlamasna kadar (1923)
yrrlkte kalan millet12 sisteminin temellerini atmtr. Balangta her
birinin banda sivil ve din ilerden sorumlu millet ba adnda din bir
lider bulunan millet oluturulmutur:
1) Millet-i Rum
2) Millet-i Yahudi
3) Millet-i Ermeni: Keldanler, Sryanler, Nesturler ve Yakubler gibi
imparatorluun Ortodoks olmayan btn Hristiyanlar bu millete balanmtr.
Bursann 1326da bakent yaplmasndan sonra merkez ynetimin ayr bir cemaat halinde tekiltlanmalarna izin verdii Ermenilerin
8

Claude Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler, Tercme Yldz Morgan, 2. Bask,
stanbul 1984, s.204.
9 Osman Turan, Trk Cihan Hkimiyeti Mefkresi Tarihi II, stanbul 1969, s.134-135.
10 Enver Ziya Karal, Non-Muslim Representatives in the First Constitutional Assembly
1876-1877, Christians and Jews in the Ottoman Empire, C. I, Editrler Benjamin Braude
& Bernard Lewis, New York 1982, s.387; Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu,
Tercme Metin Kratl, 5. Bask, Ankara 1993, s.326.
11 Lewis, a.g.e., s.327.
12 Lewis, a.g.e., s.333.

14

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Ktahyann Osmanl idaresine girmesinden sonra, buradaki ruhan merkezleri Bursaya tanmtr. Fatih Sultan Mehmet, 1462 senesinde Bursa
Ermeni piskoposu Ovakimi bir ksm Ermeni aileleriyle birlikte stanbula
getirterek Ermeni Patrii tayin etmi ve Samatyadaki Sulu Manastr denilen kiliseyi kendilerine Patrikhane olarak vermitir13. Bu sosyal organizasyon yapsal olarak reformlar dnemine yani XIX. asrn ortalarna kadar
olduu gibi kalm ve bu tarihten sonra da Ermeni milleti blnerek yeni
milletler meydana gelmitir14.

III- XIX. Asrdaki Gelimeler


1781den itibaren Roma ve Fransaya bal Katolik misyonerlerin faaliyetleri neticesinde baz Gregorian Ermenilerin Katoliklie meyletmesi
karsnda endie duyun Ermeni Kilisesi, Osmanl hkmetinden misyonerlik faaliyetlerine kar tedbir alnmasn salamsa da bu faaliyetleri
durdurmada baarl olamamtr15. Nihayet Fransann tavassutu ile 22
Aralk 1831de Hagop ukuryan isimli bir papaz, II. Mahmut tarafndan
Katolik Ermeni Patrii olarak atanmtr. Katolik Ermeniler ayr bir millet olarak tannd bu tarih ayn zamanda yaklak bir asr sonra Millet
Sistemine son verecek olan srecin balang noktasn tekil etmektedir.
Trkiyeye gelen ilk Protestan misyonerler British and Foreign Bible Societyye mensuptular. Bu misyoner cemiyet, 1804 ylnda zmire
yerletikten sonra Anadolunun her tarafna misyonerler gndermi, ok
sayda kitap yaynlayarak Anadolu halkna bedava datmtr16. 1818de
American Board of Commissioners for Foreign Missions, Ortadouya bir
misyon kurma karar alm ve bu i iin Piny Fisk ve Levi Parsons isimli iki
misyoneri grevlendirmitir. Protestan misyonerler, 1822de Ortadouya
ynelik faaliyetlerde kullanlacak yaynlar neretmek zere Maltada bir
matbaa kurmulardr. 1824te iki Ermeni din adam Protestanl kabul
etmi ve bunlar ilk misyoner okullarn amlardr. 1831 ylnda ise H.
G.O. Dwight ve William Goodell isimli misyonerler stanbula gelerek
13 Azmi Ssl & Yusuf Hallaolu, Seluklulardan Osmanllara Ermeniler, Trk Tarihinde
Ermeniler (Temel Kitap), Hazrlayanlar Azmi Ssl ve Dierleri, Ankara 1995, s.103.
14 Kemal H. Karpat, Millets and Nationality: The Roots af the Incongruity of Nation and
Stati in the Post-Ottoman Era, Christians and Jews in the Ottoman Empire, C. I, Editrler
Benjamin Braude & Bernard Lewis, New York 1982, s.142-143.
15 Kk, Trklerin Anadoluda , s.571.
16 Kamuran Grn, Ermeni Dosyas, Ankara 1983, s.40; Ilias Anagnostakis & Evangalia Balta, La dcouverte de la Cappadoce au dix-neuvime sicle, stanbul 1994, s.47, 1. dipnot.

15

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermeniler arasnda misyonerlik faaliyetlerine balamlardr. stanbula


geliinden ksa bir sre sonra Goodell, Ermeni harfleriyle yazl Trke bir
Yeni Ahit tercmesini tamamlam ve dokuz sene sonra da Eski Ahitin evirisini gerekletirmitir. Bunun yannda Hristiyanlkla ilgili ok sayda
kitap yaynlanmtr. Misyoner okullarnn saysnn giderek artmas zerine okul kitaplar ve geni halk kitlelerine ynelik dergiler hazrlanmtr17.
Grld gibi Protestan misyonerlerin balangta kullandklar metot,
eitim messeselerinin yaygnlatrlmas ve Hristiyan literatrn halka
ulatrlmas olmutur. Ayrca misyonerler, salk hizmetleri alanna da el
atm ve hastaneler kurarak halk kendilerine ekmeye almlardr18.
1846 ylnda stanbul Ermeni Patrii amurcuyan, cemaatinden Protestan olan Ermenileri aforoz etmitir. Fakat buna ramen para yardm
ve eitim kurumlaryla desteklenen ve tevik edilen mezhep deitirme
olaylar hzlanmtr. 1850de Protestan Ermeni cemaat stanbuldaki Gregorian Ermeni Patrikhanesinden ayrlm ve 1859 ylnda ayr bir millet
olarak Osmanl idaresince resmen tannmtr19. Bu srecin sonunda, XIX.
asrn ortalarna kadar btnln muhafaza eden Ermeni milleti bu dnemden sonra blnerek para haline gelmitir; Gregorian Ermeni milleti, Katolik Ermeni milleti ve Protestan Ermeni milleti.

IV- XIX. Asrda Kayserideki Ermeni Milleti


1) Kayserideki Ermeni Nfusu
1021 tarihinde Van igal eden Bizans ordusu, Van gl havzasnda oturan krk bin civarnda Ermeniyi Orta Anadoluya srerek bunlar zellikle Sivas ve Kayseri yrelerine yerletirmitir20. Dier taraftan
Trk hakimiyetinden sonra da Kayseri yresine Ermeniler yerlemeye
devam etmitir. Mesel XV. asrn sonu ile XVI. asrn balarnda Safev
mparatorluunun basksndan kurtulmak iin seksen Ermeni ailesi Dou
Anadolu ve Kafkasyadan g ederek Kayserinin 6 km gneyinde yer alan

17 James Thayer Addison, The Christian Approach to the Moslem, A Historical Study, New
York 1942, s.81-84.
18 Amerikal misyonerlerin Talasta kurduklar hastanesi bu amala yllarca halka hizmet etmitir.
19 Kl, a.g.e., s.164-181; Addison, a.g.e., s.87.
20 Ali Sevim, Anadolunun Fethi Seluklular Dnemi, 2. Bask, Ankara 1993, s.40.

16

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Talasa yerlemilerdir21. Osmanl belgelerinde de Kozandan Kayseriye


g eden Ermenilerden bahsedilmektedir22.
Otuz yllk bir dnemi kapsayan (H.1247-1277/M.1831-1860) Kayseri mfredat defterinde Mslman reaya iin ehl-i slm terimi kullanlmakta, gayrimslimler ise millet terimiyle ifade edilmektedirler. Ortodoks
Hristiyanlar iin millet-i rmiyn tabiri kullanlrken Ermeniler, millet-i
Ermeniyn terimiyle belirtilmektedir23. Bu millet-i Ermeniynnn da kendi iinde bir ayrma tbi tutulduu grlmektedir:
1) Cemaat-i Ermeniyn-u Kaysariyn,
2) Cemaat-i Ermeniyn-u Sisiyn,
3) Cemaat-i Ermeniyn-u arkiyn.
zellikle XVIII. asr Kayseri tarihi alannda uzman olan ngiliz tarihi R. C. Jenningse gre bu ayrm, byk bir ihtimalle Ermenilerin bal
bulunduklar piskoposluk merkezlerindeki farklktan kaynaklanmaktadr.
Buna gre birinci grubu (Cemaat-i Ermeniyn-u Kaysariyn), Kayseriye
ilk yerleen ve stanbul Ermeni Patriine bal olan Ermeniler oluturmaktayd. kinci grup (Cemaat-i Ermeniyn-u Sisiyn), Sis (bugnk Kozan) piskoposluuna bal olan Ermenilerden ibaretti. nc grup ise
(Cemaat-i Ermeniyn-u arkiyn) Erivan yaknndaki Emiyazin piskoposluuna intisap eden Ermenilerden mteekkildi24.
Bu mfredat defterinden ortaya kan dier bir nemli tarih gerek de
Kayserideki Mslmanlarla Hristiyanlarn ayr mahallelerde yaamadklar ve dolaysyla da ehirde gettolamann olmad hususudur25. Daha da
21 Hasan zsoy, XIX. Yzylda Talas ve Talasn Amerikallar Tarafndan Misyon Merkezi
Olarak Seilmesinin Sebebleri, I. Kayseri ve Yresi Sempozyumu Bildirileri (11-12 Nisan
1996), Kayseri 2000, s.256.
22 Akif Erdoru, XVI-XVII. Yzyllarda Kayseri Zimmileri, I. Kayseri ve Yresi Sempozyumu Bildirileri (11-12 Nisan 1996), Kayseri 2000, s.73.
23 Mustafa Keskin, H. 1247-1277 Tarihli (Kayseri) Mfredat Defterine Gre Kayseri ve Tbi
Yerleim Yerlerinde Nfus Dalm (1831-1860), II. Kayseri ve Yresi Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1998), Kayseri 1998, s.288.
24 Ronald C. Jennings, Urban Population in Anatolia in the Sixteenth Century: A Study of
Kayseri, Karaman, Amasya, Trabzon, and Erzurum, International Journal of Middle East
Studies, Vol. 7, No. 1 (January 1976), s.30.
25 Jennings, Zimmis (Non-Muslims) in Early 17th Century Ottoman Judicial Records. The
Sharia Court of Anatolian Kayseri, Journal of the Economic and Social History of Orient
(JESHO), XXI/3 (1978), s.280; Refet Yinan, XVI. Yzyl Sonlarnda Kayseri Mahalleleri ve Nfuslar, I. Kayseri ve Yresi Sempozyumu Bildirileri (11-12 Nisan 1996), Kayseri
2000, s.367-376; Keskin, 1247-1277 Tarihli (Kayseri) Mfredat Defteri, s.290; Keskin,
Kayseri Mfredat Defteri 1831-1860, Kayseri 2000, s.IX; Rdvan Yurtlak, 66/1 Numaral

17

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

nemlisi, Kayserideki farkl topluluklarn mahalleleri yana yana olmayp,


bu mahallelerin ierisinde de bu eitle topluluklara mensup bireylerin evleri yan yanayd26.
Asrlarca sren bu birlikte yaama atmosferi ierisinde Kayseri toplumunun homojen bir yap haline geldiini sylemek mmkndr. XIX.
asrda Kayseri yresini ziyaret eden Captain Fred Burnaby, Trkler ile
Hristiyanlar arasnda byk bir ahengin mevcut olduuna bizzat ahit olmutur27. Ermeniler ve Hristiyanlar da dhil olmak zere Kayseri halknn
tamamnn anadili Trke olduunu btn tarih kaynaklar bildirmektedir28. Kayseri Ermenileri Uurlu, Kaplan, Huda Virdi, ah, Su, Aslan, Yahi, Murat, Kara Gz, Toros, Timur, Kara Bey, ah Bal, Sinan, Hoca Bey
vs. gibi Trke isim tayorlard29. Halk arasndaki tek fark aralarndaki
farkl din geleneklere bal olmalarndan kaynaklanyordu. Kayserideki
topluluklara mensup bireylerin ayn paradigmalara sahip olmas da Kayseri toplumundaki kaynamann (integration) boyutunu gzler nne sermektedir.
Bu fenomeni daha iyi anlamak bakmndan Tozerin verdii bilgiler
son derece nemlidir.
Bizi (Kerope Yakobian adnda yerli bir Protestan Ermeni pastr) eine
takdim etti; fakat evden ayrlncaya kadar (bu kadn) bize hi grnmedi.
Kadnlarn (erkeklerin gr alanlarndan) ekilmesi, bu yre Hristiyanlar tarafndan Muhammedler (Mslmanlar) kadar titiz bir biimde uygulanmaktadr. Gerekten de seyahatimiz boyunca Amerikal aileleri ziyaretlerimiz dnda kadn cinsini hi grmediimiz sylenebilir30.
Bu fenomenin sadece Kayseri Ermenilerine has olmadn tarih kaynaklardan renmekteyiz. 1835 ylnda Trkiyeye gelen Helmuth von

26
27
28

29

30

18

Kayseri eriye Sicili (H. 1067/M. 1657) Transkripsiyon ve Deerlendirme, Baslmam


Yksek Lisans Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1998, Belge
No: 72/32, s.112.
Lewis, a.g.e., s.354.
Captain Fred Burnaby, On Horse Through Asia Minor, C. I, London 1887, s.148.
emseddin Sami, Kmusl-Alm, C. V, stanbul 1314 (1896), s.3803. Ayrca bkz. Simeon, Tarihte Ermeniler 1608-1619, Tercme Hrand D. Andreasyan, 2. Bask, stanbul 1999,
s.255; Charles Texier, Asie Mineure, Paris 1862, s.554; Henry F. Tozer, Turkish Armenia
And Eastern Asia Minor, London 1881, s.138.
Yurtlak, a.g.t., Belge No: 66/29; Rukiye Yrker Akit, 297 Numaral eriye Sicili (H.
1319-1322/M. 1901-1904) Transkripsiyon ve Deerlendirme, Baslmam Yksek Lisans
Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1998, Belge No: 36/59, 42/66,
89/102, 102/113.
Tozer, a.g.e., s.104.

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Moltke (1800-1891) Harbiye Nazr Mehmet Hsrev Paann ba tercman ve Arnavutkyde yaayan zengin bir Ermeni olan Mardrakinin misafiri olmutur. 9 ubat 1836da kaleme ald bir mektupta Alman seyyah
yle yazmaktadr:
Hkim milletin detlerinden ve hatta dilinden o kadar ok ey almlardr ki bu Ermenilere Hristiyan Trkler demek gerekten mmkndr.
Bunlarn din, yani Hristiyanlk, onlarn tek kadnla evlenmesine izin vermektedir. Fakat Trk kadnlar gibi bu kadn da hemen (erkeklerin gr
alanndan) kaybolmaktadr. Ermeni kadnlar dar ktklar zaman sadece gzleri ile burunlarnn st ksm grnmektedir31.
Kayseride yaayan Ermenilerin dnya baklar, ahlk yaplar hakknda dier bir nemli rivayeti ise ngiliz seyyah Henry C. Barkley nakletmektedir:
Otuz-krk yalarnda siyah sakall iri bir arkada, birok defa
Amerikaya gidip orada zengin olmay arzu ettiini, ne ei ne de ocuu
olmad iin bunu baarabileceini; fakat babasnn kendisine izin vermeyeceini syledi! Kendisini, kararlarn tek bana alabilecek yata bir
adam olarak grp grmediini sorduk; fakat o, ahs kanaatini beyan
etmeye almadan bize her konuda babaya itaat etmenin detten olduunu syledi. Yani altm yandaki bir adamn babas hayattaysa ona itaat
etmelidir32.
Haremlik-selamlk ya da daha genel anlamda mahremiyet anlay
ve ocuun babasna snrsz itaati gibi temel eitim prensipleri o dnem
Osmanl kltrnn nemli unsurlarndandr. Asrlar boyu sregelen hogr atmosferi ierisinde yaayan Kayseri halkndan bir Ermeni de bir
Mslmann sahip olduu temel paradigmaya sahip olduunu grmek
gerekten ilgintir. Zaten bu durumu tespit eden Batl seyyahlar bu paradigmaya sahip olmad iin bu olaylara bir anlam verememi ve bu olgular aknlkla karlamlardr.

31 Helmuth von Moltke, Moltkenin Trkiye Mektuplar, Tercme Hayrullah rs, stanbul
1969, s.35; Nejat Gyn, Tuksih-Armenian Cultural Relations, The Armenians in the
Late Ottoman Period, Editr Trkkaya Atav, Ankara 2001, s.24-25ten naklen.
32 Henry C. Barkley, A Ride Through Asia Minor And Armenia, London, 1891, s.138.

19

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

2.Misyonerlik Faaliyetleri
a-Protestan Misyonerler
Amerikal misyonerler 1854 ylnda Kayseride ilk Amerikan misyon
merkezini, 1870de de Talasta Kayseriye bal bir u istasyon kurmulardr33. Talasa bir hastane, bir erkek okulu, bir de kz okulu kurmak suretiyle eitim faaliyetlerine balamlardr34. Amerikal iki Protestan aile
dnda Kayseride ok sayda Ermeni pastr bulunuyordu. Bunlarn birou ngiltereye giderek misyonerler tarafndan eitilmiti. Nitekim ngiliz seyyah Barkleyi misafir eden yerli Protestan Ermeni pastr, misyon
tarafndan iki yl skoyada eitime tbi tutulmutur35. ncil adam diye
nitelendirilen bu pastrlere bal olarak, her birine misyon tarafndan maa
verilen her iki cinsten, Kitab- Mukaddes okutan retmenler bulunuyordu36. Bu faaliyetler sonucunda ksa srede ok sayda Ermeni Protestanl
kabul etmitir37.
b-Katolik Misyonerler
1884 ylnda Compagnie de Jesus tarikatna bal be Fransz misyoner Kayseride bir erkek okulu kurmulardr. 1891de says yz ellinin
zerinde olan bu okul rencilere, Trke derslerinin yannda Franszca
ve Ermenice dersleri de veriliyordu38. Katolik misyonerlerin faaliyetleri
neticesinde sekiz yz Ermeni Katoliklii kabul etmitir39.

3.Misyonerlik Faaliyetlerinin Ermeni Milleti zerindeki Etkileri


Misyonerlik faaliyetleri neticesinde Ermeni milleti e blnmtr.
Bu durum karsnda bir taraftan daha nce de belirtildii zere stanbul
Ermeni Patrii nlemler almaya alm dier taraftan da Gregorian Er33 zsoy, Kayseriye Amerikal Misyonerlerin lk Gelileri ve Talas Amerikan Kz Okulu,
II. Kayseri ve Yresi Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1998), Kayseri 1998, s.255.
34 Earl Percy, Highlands of Asiatic Turkey, London 1901, s.61-62; Karl Baedeker, Konstantinopel, Balkanstaaten, Kleinasien, Archipel, Cypern, Leipzig 1914, s.2999.
35 Barkley, a.g.e., s.104.
36 Barkley, a.g.e., s.151.
37 Karpat, Ottoman Population Records an the Census of 1881/82-1893, International Journal of Middle East Studies, Vol. IX, No. 3 (October 1978), s.261; Vital Cuinet, La Turquie
dAsie. Vol. VI: LAnatolie centrale Angora, Koniah, Adana, Mamouret-ul-Aziz, Sivas,
stanbul 2001, s.47.
38 Le Conte de Cholet, Armnie, Kurdistan et Msopotamie, Paris 1892, s.61.
39 Cuinet, a.g.e., s.47.

20

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

meni halkn misyonerlere ve din deitirenlere kar ok sert tepki gstermilerdir. Asrlarca birlikte yaam olan Ermenilerin bir ksmnn Katoliklii, bir ksmnn da Protestanl semesi neticesinde bu insanlarn bir birlerine kar tutumlarnn deitiini grmek ilgintir. XIX. asrn sonlarnda
Kayseride bulunan ngiliz seyyah Henry C. Barkleyin belirttiine gre:
Misyonerlerin en iyi dostlar Trklerdir (...) Misyon almasnn gerek dmanlar Hristiyanlardr. Bunlar, dmanlklarn o kadar ileriye
gtryorlard ki, misyonerler ve hanmlar, en kt dille hakarete ve saldrya uramadan, talanmadan sokaa kamazlard. Sokaklardan geerken zerlerine pislik atlmas, kadn ve ocuklarn kendilerine tkrmesi
bu hanmlarn balarna sk sk gelen hadiseydi40.
Le Conte de Choletye gre de Cizvitlerin tek dman olan Ortodoks
Ermeniler onlar engellemeye alyordu41. Le Conte de Cholet bu dmanln nedenini u ekilde izah etmektedir:
ehrin (Kayseri) ticar hayatnn neredeyse tamamn ellerinde bulunduran ve dolaysyla ok zengin olan Ermeniler, Trk idarecileriyle gayet
iyi geinmektedirler. Bunlar Mslmanlara, Katolik soydalarndan galiba daha yakndrlar. ehrin Latin piskoposu Mgr. Bogos (...) (a gre) tm
bu skntlar (...) Katolik mezhebine geen rkdalarn kskanan Ortodoks
Ermenilerin onlara zarar vermek iin ellerinden gelen her eyi yapmak
istemesinden kaynaklanmaktadr42.
ngiltere, Amerika, Fransa veya Rusya gibi d glerin Osmanl Devletine nfuz etmesinin en iyi destekisi misyonerler olmutur43.
Avrupadan gelen fikirler misyonerlerin kurduklar okullar ve matbaalar
vastasyla tm Osmanl topraklarnda yaylmtr. Bu fikirlerin en nemlilerinden biri olan ve tipik bir Bat icad olan milliyetilik (nationalism)
fikri farkl milletlere mensup bireylerin benlik alglarn yava yava deitirmeye balamtr44. Misyonerlerin atklar okullarda hi Ermenice
bilmeyen Hristiyan ocuklara dardan getirilen retmenler vastasyla
bu dil retilmi45 ve bunlara mill duygular ya da baka bir tabirle azn40
41
42
43
44

Barkley, a.g.e., s.151-152.

Cholet, a.g.e, s.60.


Cholet, a.g.e, s.64.
Cholet, a.g.e, s.60.

Benjamin Braude & Bernard Lewis, Introduction, Christians and Jews in the Ottoman
Empire, C. I, Editr Benjamin Braude & Bernard Lewis, New York 1982, s.28.
45 Sapancal H. Hseyin, Karaman Ahval-i ctimaiyye ve Corafiyye ve Tarihiyyesi, Ankara
1993, s.193.

21

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

lk uuru alanmtr46. Bu szde eitim faaliyetlerinin asl amac, Ermeni


ocuklarn, kendilerine bu imknlar sunan cmert milletin menfaatlerini
gerekletirecek fertler eklinde yetitirmek olmutur47. Ancak btn bu
gayretlere ramen misyonerlerin bekledikleri neticeyi elde ettikleri pek de
sylenemez. Ermenileri becerisizlikle sulayan Le Conte de Cholet, 1890
ylnda Kayseri ve evresindeki teebbs edilen isyana hibir Ermeninin
katlmadn esefle beyan etmektedir48.
Nispeten ge bir tarihe kadar Osmanl Devletinde yaayan halklarda ulusal varlklar fikrinin, din ayrmlar stne kna rastlanmamaktadr. Daha nce de belirtildii zere imparatorluktaki milletler, Batllarn
anlad anlamda etnik milletler (nation) olmayp, birer din cemaattiler.
Bu cemaatlere mensup fertler de kendi kimliklerini ifade ederken, rk kkeni deil, din aidiyeti referans alyorlard. Nitekim XIX. asrn sonunda
Kayseriye gelen Barkleyin naklettiine gre:
Anadolu Ermenileri, Ermeni, Katolik ve Protestan olmak zere kendilerini ksma ayrmlard. Onlara gre din bir milliyetti (nationality).
Bu yzden Hayr, ben bir Ermeni deilim, ben bir Katoliim veya Protestanm tr szler ska duyuluyordu49.
Roma Katolik Ermenilerinden ayrt etmek iin Gregorian Ermenilere
kadim Ermeniler denilirdi50. Trkler iin gvur kelimesi ne kadar ar bir
hakaretse, Gregorian Ermenilere de Protestan demek o kadar ar bir hakaretti. Nitekim kendisi de bir Protestan olan Barkley, bu kelimenin onlara
gre en byk hakaret olduunu bildii iin Gregorian Ermenilerin kendisine Protestan demesinden son derece rahatsz olmutur51.
Milliyet-din zdelii Osmanl toplumunda XX. asrn balarna kadar
devam etmitir. Bu zdeliin iyi bir rnei, Lozan Antlamasndan sonra dzenlenen Trk-Yunan nfus mbadelesinde grlmektedir. Bu mbadele esnasnda Yunanistandaki Mslmanlar Trkiyeye, buna karlk
Anadoludaki Ortodoks Rumlar da Yunanistana nakledilmilerdir52. Yani
bu Karamanl Hristiyanlar, anadilleri Trke olmasna ramen Ortodoks
olduklar iin Yunanistana gnderilmilerdir. Dolaysyla yaplan i bir
46
47
48
49
50
51
52

22

Tozer, a.g.e., s.107; Kk, Trklerin Anadoluda Din Aznlklara Hogrs, s.572.
Cholet, a.g.e., s.62. Kr. Sultan Abdlhamit, Siyas Hatratm, stanbul 1974.
Cholet, a.g.e., s.63.
Barkley, a.g.e., s.146.
J. W. Parker, Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and Armenia, London 1842, s.220.
Barkley, a.g.e., s.161.
Justin McCarthy, Mslmanlar ve Aznlklar, Tercme Bilge Umar, stanbul 1998, s.137.

Ar. Gr. Ramazan ADIBELL

Trk-Rum mbadelesi deil, daha ok bir Rum Ortodoks ve Mslman


mbadelesi olmutur53.
1915 Ermeni tehciri srasnda genelde tarafsz kaldklar dncesiyle
Katolik ve Protestan Ermeniler tehcirden hari tutulmulardr54. Bu durum, Osmanl idaresinin Ermenileri, tek bir btn olarak grmeyip her bir
Ermeni cemaatini farkl birer topluluk olarak grdn ispat etmektedir.
Eer Osmanl Devletinde Batllarn kabul ettii anlamda, yani etnik anlamda bir milliyet anlay olsayd btn Ermenilerin ayn muameleye tbi
tutulmas gerekmez miydi?

Sonu
Osmanl toplumunun en karakteristik zelliklerinden biri, din referanslar temel alnarak oluturulan Millet Sistemine dayanm olmasdr.
Toplumda yaayan eitli gruplar arasndaki farklar teke, yani din farkllna indirgenerek huzurlu bir ortamn olumas salanmtr. Bu sistem
sayesinde her millet temel zellii olan din farkllk karakteristiini sonuna kadar korumu ve hatta bu sistem, milletlerin, ounluu oluturan
Mslman topluluk ierisinde eriyerek (asimile olarak) kaybolmasn engellemitir. Asrlarca devam eden bu birlikte yaama srecinde toplumsal
kaynama (integration) meydana gelmi ve toplumun btn bireyleri ayn
temel paradigmay benimsemilerdir. Bu temel paradigmaya gre birey
kimliini oluturan temel kriter din aidiyet prensibi olmutur. XIX. asrn
balarnda Kayseride yaayan bir Ermeni ile bir Trk arasnda din hari grnrde hibir fark yoktu. Zira her ikisi de Trke konuuyor, her
ikisi de Trke isim tayor, her ikisi de ayn kltrel ve ahlk deerleri
benimsiyorlard. XIX. asrn ortalarndan itibaren Ermeni milleti blnnce, Katoliklik ve Protestanlk gibi dier dinlere geen bireyler Gregorian
Ermenilere gre artk birer yabanc olmular ve bunlara kar iddetli tepki gsterilmitir. Zira ayn din gelenei referans kabul eden bireyler bizi
olutururken dier din geleneklere mensup bireyler teki ve hatta yabanc
olarak grlmlerdir.
Bugnk paradigmasyla gemii anlamaya alan birok aratrmac,
XIX. asrdaki Batl seyyahlar gibi o zaman insannn temel paradigmasn
kavramadan yanl genelleme yaparak Ermeni diye nitelendirilen insanlar
tek bir btn olarak grm ve bunlar bugnk Ermenilerle zdeletir53 Lewis, a.g.e., s.352.
54 Azmi Ssl & Yusuf Hallaolu, a.g.m., s.104.

23

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

mitir. Oysa bir Osmanl Ermenisinin zihninde hibir etnik aidiyet fikri
yoktu. Bundan dolay da o, Gregorian Ermeni Kilisesinin bir mensubu
olduu iin kendisini Ermeni olarak tanmlyordu. Katolik ya da Protestan
olduu zaman artk Ermeni olmaktan kyordu.
Sekler dnyann deerleriyle beslenen benlik alglarna sahip bireyler
olarak bu gemiteki paradigmay kavramann zor olduunu kabul etmek
gerekir. Fakat dier taraftan tarih olaylar anlayabilmek iin farkl zamanlarda farkl paradigmalarn var olduunu da gz ard etmemek gerekir.

24

OSMANLI BROKRASSNDE
GREV YAPAN ERMENLER

Dr. Recep ELK

Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl; E-mail: drrecepcelik@yahoo.com; Tel: 0 212 440 3127

zet
Ermeniler, Trkler bata olmak zere, imparatorluun tm
unsurlaryla XIX. yzyl sonlarna kadar bar ve gven iinde yaamlar, Osmanl ynetimiyle ilgili hibir ikyet ya
da sorunlar olmamtr. Kendilerine tannan hak ve ayrcalklar baaryla kullanarak hzla gelimi ve refaha kavumulardr. Ayrca Ermeni toplumu Trk-Osmanl kltr,
yaam tarz ve ynetim biimini de benimseyerek Osmanllarn gvenine lyk olmu ve Millet-i Sdka unvanna
hak kazanmtr. Osmanl Ermenileri bu unvan sayesinde
i hayatnda olduu gibi, kamu hizmetlerinde de nemli
yerlere gelmilerdir.
Biz de hazrladmz teblide ariv belgelerinden faydalanlarak ana hatlaryla kamu hizmetlerinde grev yapan
Ermeniler hakknda ayrntl bilgiler vermee alacaz.

Dr. Recep ELK

Giri
Gerek devlete sadakatleri, gerek Trke konumalar ve Trk detlerini benimsemeleri Ermenilerin Osmanl Devletinin eitli hizmetlerine
atanmalarna sebep olmutur.
Ermeni toplumu kendisine tannan hak ve ayrcalklar baaryla kullanarak hzla gelimi ve refaha kavumu, ayrca Trk-Osmanl kltr,
yaam tarz ve ynetim biimini de benimseyerek ksa zamanda Osmanllarn gvenine lyk olmu ve millet-i sdka unvanna hak kazanmtr.
Osmanl Ermenileri bu unvan sayesinde i hayatnda olduu gibi, kamu
hizmetlerinde de nemli yerlere gelmilerdir. Hem merkez devlet tekiltnda hem de yerel ynetim birimlerinde aktif olarak grev yapmlardr.
Ermeniler Osmanl-Trk sanat, kltr ve mziine nemli katklar
yapmlar, nl sanatlar yetitirmilerdir. Bu sanatlar bugn de Trkiye Ermenileri ve Trkler iin vn kayna olarak anlmaktadr. Burada,
dnyadaki ilk Ermeni matbaasnn da XVI. yzylda stanbulda kurulduunu belirtmek yerinde olur. Bylece Ermeniler, Trkler bata olmak zere
imparatorluun tm unsurlaryla bar ve gven iinde yaamlar, Osmanl ynetimiyle ilgili hibir ikyet ya da sorunla karlamamlardr.
XVI. yzylda vezir Mehmet Paa ve XVII. yzylda kaptan- derya
ve sadrazam olan Halil Paa Ermeni asll olup Mslman olmulardr.
1523te Toroslarda Glek kalesinde oturan 165 hane, 50 bekr yaklak
875 kii Ermenidir. Kale hizmetinde altklarndan olaanst vergiler29

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

den (avarz) muaftrlar. Karaisalda en-Naha kalesinde oturan Ermeniler


de r, cizye ve bd- hava gibi vergileri vermekten muaf tutulmulardr.
Belli ki baz hizmetleri karlnda bu muafiyeti kazanmlardr.
phesiz Osmanl brokrasisinde grev alan Ermeniler bu tebliimizde yer veremeyeceimiz lde fazladr. Daha sonra bu konuyla ilgili daha
kapsaml bir alma yapmak arzusunda olduumuzu belirtmek isterim.

Osmanl Devletinin nemli Mevkilerinde Bulunan Ermeniler


ve Aileleri
1- Dzyan Ailesi
Bu ailenin bilinen en eski yesi Divriili olduu sanlan Artindir.
Kuyumculukla uramtr. XVII. yzylda stanbula gelip yerleerek
bir dkkn amtr. Ksa zamanda sanatndaki mahareti ile tannmtr.
Torunu Mikael Hoca, I. Mahmud zamannda Saray kuyumculuuna tayin
edilmi ve III. Mustafa devrinde de darphane eminliine getirilmitir. Ayn
aileden Mihran Bey 1847de darphane meskkat nazr, 1856da meclis-i
Tanzimat yesi, bir sre sonra da meclis-i maarif mstear olmutur1.
2- Kazzaz Artin Bezciyan
Karsl Hac Bogos adl fakir bir Ermeninin olu olan Artin, Kumkapda
Ermeni Patrikhanesine bal bir okula devam etmi, daha sonra bir ipeki yannda rakla balamtr. Ksa sre ierisinde kendi adna dkkn
sahibi olmu ve bu alandaki baars onun ipekilikle uraan Dzyan ailesinden Ohannesin dikkatini ekmesine ve onu kendi hizmetine almasna
sebep olmutur. Kazzaz Artin 1819da darphane mdrlne getirilmitir2.
3- Balyan Ailesi
Balyanlardan nce de Sarayda baz Ermeni mimarlar grev almtr.
Bunlardan bazlar 1414te Bursada Yeil Cami ve Trbesini yapan Yekyazar Kalfa, Hekimolu Ali Paa Camiin yapan (1734) Arabolu Hac
Melidon Kalfa, Nevehirde brahim Paa Camii ve Kurunlu Camii Mimar (1727) Serkis Kalfa, Fenerdeki Bulgar Ortodoks Kilisesinin mimar
1
2

30

Nejat Gyn, Trkler ve Ermeniler, Ankara 2005, s.78.


Gyn, a.g.e., s.79.

Dr. Recep ELK

Hovsep Aznavor ve Yenikyde Avusturya sefareti yazlk binasn yapan


Hac Mgrd Kalfa (arkyan)dr.
Bu aileden ilk bilineni Kayserinin Derevank kynden Merameti
Bali Kalfadr. stanbula gelmi, hassa mimarlar cemaatine tamirci olarak
girmitir. Olu Kirkor Balyan ebniye-i hassa-i ahane kalfas olmu, bata
Aynalkavak Kasr, Darphane-i mire, Nusretiye Camii gibi pek ok mimar eser yapmtr. Olu Garabed Amira Balyan da II. Mahmud tarafndan hassa mimarlna atanmtr. En nl eseri 1856da tamamlanan Dolmabahe Saray ve Dolmabahe Camiidir. raan Saray ve Beylerbeyi
Saraynn yapmnda grev alan Nikogos Balyan ve Agop Balyan kardeler Garabed Balyann oludurlar. Ayn aileden Senekirim Amira Balyan
da II. Mahmud dnemi hassa mimarlarndandr. En nemli eseri Bayezid
Yangn Kulesidir. Garabedin dier olu Serkis de mimarbalk grevinde bulunmu3 ve Ayazaa Kasr, alayan Camii ve Yldz Saraynn yapmnda grev almtr. Simon Balyan da 1785te hassa mimarlk grevine
getirilmitir. En nemli eseri Maka Silhhanesidir. Ayn aileden son bir
mimar da Levan Balyandr4.
4- Manas Ailesi
Muhtemelen Kayserili, Padiah portreleri yapan bir ressam ailedir.
I. Mahmud, III. Osman, III. Mustafa ve I. Abdlhamitin resimlerini yapan Rafael Manasn talyada tahsil grd sylenmektedir. Ayn aileden Rupen Manas, Gaspar Manas ve Aleksandr Manas da birer ressamdr.
Bu aileden pek ok kii Osmanl Hariciyesinde tercmanlk yapm veya
benzer grevlerde bulunmutur5.
5- Dadyan Ailesi
Ailenin bilinen ilk ahs Arakel Dad, 1795te Saray barutubalna
tayin edilmitir. Oullarndan Simon, Halkal civarnda Azadlu Baruthanesi, Ohannes de Beykoz Kt Fabrikas mdr olmutur. Simonun olu

3
4

Gyn, a.g.e.
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Cevdet Belediye, Belge No: 569; Cevdet Askeriye,
Belge No: 44296, rade Meclis-i Vl, Belge No: 4946, .DH, Belge No: 15321, 1525,
63427; Pars Tulac, Osmanl Mimarlnda Batllama Dnemi ve Balyan Ailesi, nklp
ve Aka Yaynevi, stanbul 1981, s.6-47, 49-324.
Gyn, a.g.e., s.82.

31

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Bogos ise Yeilky Baruthanesi mdrlne tayin edilmitir. Ohannes,


aabeyinin lm zerine onun yerine getirilmitir.
a- Artin Dadyan Paa
Barutuba Ohannes Dadyann oludur. Yksek tahsil iin Parise
gnderilmi, dnnde eitli devlet grevlerinde bulunmutur. Bunlar
Paris sefareti bakitabeti, ura-y Devlet ve slahat komisyonu azal, Maliye Nezareti mstearl, orman ve maadin umum mdrl, altnc belediye dairesi reislii, ura-y Devlet azal ve nihayet 1880de getirildii
Hariciye Nezareti mstearldr6.
Artin Dadyan Paa, II. Abdlhamite sunduu lyihalarnda Osmanl
Devletinin yaamasnn dnya sulhu iin nemini belirtip byk devletlerin Osmanl tebaas aznlklar konusundaki faaliyetlerini son derece tehlikeli bulduunu ileri srmtr.
Avrupa devletleri arasnda cerayan eden gmrk tarifeleri ve ticaret
anlamalarna ilikin mzakerelere dair lyihas, Osmanl Devletinin takip edecei d politikaya ilikin grleri ve deerlendirmeleri, Rusyann
Avusturya snrna asker ymas ve Makedonya meselesine dair mevzular
hakknda Dersaadet Rus sefiri ile grmeler yapm, Rusya sefiri Nelidoff
ile yapt grmede Boazlarn tahkiminden bahsedip Ruslarn ngilizlere kar Osmanl Devletine yardma hazr olduu beyannda bulunmutur7.
b- Diran Dadyan Efendi
Artin Paann olu Diran Dadyan da Hariciyede hizmet veren ailenin
dier bir ferdidir. Diran Dadyan, Mekteb-i Sultanyi bitirdikten sonra ikier sene ura-y Devletin fihrist odasnda ve Hariciye Nezaretinin evrak-
ecnebiye odasnda staj grm, ardndan 6 yl alaca tahrirat- hariciye
kalemine girmitir. 1880de Nezaretin telgraf odas mmeyyizliine nakledilmitir. 5 yl sonra Babli istiare odas mmeyyizliine gei yapmsa da birka ay sonra 1886da umr- ehbender serhalifelii grevine
getirilmitir. 11 yl burada grev yapm ve eitli devletlerin nianlarna
6
7

32

Gyn, a.g.e., s.82.


BOA, Y.PRK.HR, Belge No: 9/61, 9/64, 10/52, 14/40; DH-Said, Belge No: 3/216; Abdlhamit Krmz, II. Abdlhamit Dnemi (1876-1908) Osmanl Brokrasisinde Gayrimslimler, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits
Tarih Anabilim Dal, Ankara 1998, s.32-34.

Dr. Recep ELK

mazhar olmutur. 1897nin ilk gnlerinde memurn-i mlkiye komisyonu


azalna ve 8 yl hizmetten sonra 1904te becayile ura-y Devlet Tanzimat dairesi azalna tayin edilmitir. 1908 devriminden sonra ou II.
Abdlhamit devri brokratlar gibi kadro harici braklmtr8.
c- Arak Dadyan Efendi
1283te stanbulda domutur. Zaptiye Nezareti meclis azas Dadyan Nerses Efendinin oludur. 4 sene Mekteb-i Sultande, bir sre Orman ve Maadin Mektebinde okumutur. Trke, Franszca, Rumca ve
Ermeniceyi okuyup yazmtr. lk memuriyetine Hariciye Nezareti umr-
ehbender kaleminde balam, daha sonra Hariciye Nezareti telgraf odasna gemitir. Nihayet tahrirat- hariciye kalemine naklolunmutur9.
d- Vahran Dadyan Efendi
1272de stanbulda domutur. Barutubazade Dadyan Nerses
Efendinin oludur. zel hocalardan Ermenice ve Nemeyi renmi,
Sultan Mektebinde Trke, Franszca, Latince ve Rumca Hesap ve Kimya okumutur. Usul-i Muhakemat- Cezaiye Kanun- Muvakkat adl eseri,
Osmanlcadan Ermeniceye tercme etmitir. lk grevine tahrirat- hariciye evrak odasnda balam, Adliye Nezareti icra cemiyeti zabt ktiplii
muavinliinde, mahkeme-i temyiz hukuk dairesi zabt ktibi muavinliinde, encmen-i adliye sicil mukayyidliinde, encmen-i adliye snf- evvel zabt ktipliinde, Dersaadet bidayet mahkemesi ikinci hukuk dairesi
azalnda bulunmutur. Son grevi Beyolu bidayet mahkemesi hukuk
dairesi azaldr10.
II. Abdlhamit dneminde grev yapan Zaptiye Nazr Nazm Paann
hazrlad raporda yer alan bilgilere gre Osmanl Devleti hizmetinde bulunan Ermenilerin says aadaki gibidir11:
8

BOA, DH-Said, Belge No: 10/207; .HR, Belge No: 288/18036; .Hus, Belge No: 39/1313
M. 6-28; Krmz, a.g.t., s.34-35.
9 BOA, DH-Said, Belge No: 41/191.
10 BOA, DH-Said, Belge No: 2/954.
11 Memalik-i Mahrse-i hanede yaayan ve Osmanl Devleti tebaas olan Ermeni cemaatinin genel nfusu dokuz yz ksr bin adede erierek, bunlardan merkez dairelerde ve bal
kurulularnda almakta olanlarn says bine yaklamakta olup, tara meclis idareleri
azalnda, sandk emnliinde, belediye, ar, anam ve rsmat ilerinde ve sair hizmetlerde istihtm olunan Ermenilerin mikdar da l-ekall bunun iki kat olarak tahmin edilirse
devlet hizmetinde grev yapanlarn toplam says dokuz bine ve belki de daha fazlaya vara-

33

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermeni memurlarn grev yapt daireler


Shhye Nezaret-i cellesi
ura-y Devlet dairesi
Mektib-i Askeriyye-i hane
Defter-i Hkn Nezaret-i cellesi
Dhiliye Nezaret-i cellesi
Maliye Nezaret-i cellesi
Hariciye Nezaret-i cellesi
ehremanet-i cellesiyle mlhakt
Orman ve Maadin ve Ziraat Nezaret-i Aliyyesi
Maarif Nezaret-i c cellesi
Rsmat emanet-i cellesi
Tophane-i mire dairesi ve mlhakt
Ticaret ve Nafia Nezaret-i cellesi ve Ziraat Bankas dairesi
Adliye ve Mezahip Nezaret-i cellesi
Adliye ve Mezahib Nezaret-i cellesi
Bahriye Nezaret-i c ellesi
Hazne-i Hassa-i hane Nezaret-i cellesi
Duyun-i umumiye idaresi
Reji idaresi
Zaptiye Nezaret-i c ellesi
Posta ve Telgraf Nezareti
Daire-i Celle-i Askeriye ve Jandarma ve Fabrika-i Hmayun daireleri
Toplam

Adet
4
5
12
13
15
40
49
58
64
104
109
110
113
147
147
184
202
257
264
284
288
308
2413

Baz Ermeni memurlarn nezaretlere gre dalm yledir:


Shhiye Nezareti
Memuriyet duhl
tarihi

Sfat- memuriyet

Rtbe

Nin

Esm

12 Eyll sene 1277

Hudeyde karantinas
tabbi

Sniye

Drdnc

Doktor Malezyan
Efendi

20 Nisan sene 1295

Akka karantina memuru

Sniye

Drdnc

Simon Malkazoni

Mlhazat
Efendi-i mmaileyh f 20 Nisan sene 96
tarihinde hasbel-icab aa karlm
ve muahharan ryet-i shhiye tababetine tayin olunarak badeh Preveze ve
el-yevm Hudeyde Shhiye tabbidir.

candan, yaklak olarak Ermenilerin yzde birinin devlet hizmetinde istihdam edildikleri
dnlebilir. Bkz. Ermeni Komiteleri (1891-1895), Ankara 2001, s.58-59.

34

Dr. Recep ELK

Memuriyet duhl
tarihi
10 Austos sene
1292

Sfat- memuriyet

Rtbe

Nin

Esm

Trabzon karantina dazcs Sniye

Drdnc

Mlhazat

Elmasyan

Hazine-i Hassa
smi
Mikail Efendi
Artin Zeki Efendi
Mgrd Hekimyan Efendi
Agop Efendi
Kigork Turkomyan Efendi
Sehak Efendi
Naum Efendi
Behran Efendi
Stepan Efendi

Memuriyeti
Hazine-i Hassa Nazr
Emlk- hmayun kalemi
mdr
Emlk- hmayun orman
mdr
Muhasebe mmeyyizi
Emlk- hmayun altnc
ube memuru
Muhsebe kalemi ketebesinden
Muhsebe Kalemi ketebesinden
Mefrt- hmayun ve
depo idareleri mbayaacas
Depo kalemi ketebesinden

Maa

Hizmet-i devlete duhl

Rtbe

24 000

1278

2 500

27 sene 85

Mtemayiz

3 000

28 sene 81

Mtemayiz

1 750

15 Ra sene 92

Sniye

2 500

5 C sene 300

Sniye

950

2 R sene 97

Slise

1 500

13 R sene 98

Slise

800

9 B 303

Slise

1 000

13 Muharrem sene 99

Bal

Osman

Mecid

Murassa

Ohannes Efendi
Hazine-i maliye dava vekili12.
Artin Efendi
Hazine-i Hassa kalfas13.
Bogos Efendi
Hazine-i Hassa kalfas14.
Divan- Muhasebat
Memuriyeti
Divan- Muhasebat mdde-i
umumsi

Esm

Ohannes Efendi

Maa

5 000

Hidmet-i Devlete Tarih-i


Duhlleri
10 Eyll sene 1272

Nian
Rtbe
Osman
l

Mecid
2

12 BOA, .DH., Belge No: 1142/89094.


13 BOA, .DH., Belge No: 1444/89229.
14 BOA, .DH., Belge No: 1444/89229.

35

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Memuriyeti

Esm

Maa

Hidmet-i Devlete Tarih-i


Duhlleri

Nian
Rtbe
Osman

Azadan

Onnik Bey

5 000

20 Rebulevvel sene 1290

Azadan

Karabet Efendi

5 000

1275

Sniye

Mecid
2

Maarif Nezareti Dairesi


Maa

Esm

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memuriyet

Memur- hzraya
zaman- tayin

Nianlar
Rtbe
Osman

1 425

Mikail
Efendi

Ermenice ktb ve muyene memuru ve Mekteb-i


dad Ermenice muallimi

2 700

Vien
Efendi

Muhasebe mmeyyizi ve
Mekteb-i Mlkiye Usul
Defteri muallimi

Malm olmad

1 Mart sene 98 ve
Saniye
1 Tern-i Evvel sene 99

400

Petri

Muhasebe mmeyyizi ve
Mekteb-i Mlkiye Usul
Defteri ketebesinden

Malm olmad

27 Mays sene 309

Mecid

23 Knn- Evvel sene


97 ve 25 Tern-i Sn
sene 304

Mekteb-i Mlkiye-i ahane


Maa

Esm

Memuriyet

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memur- hzraya
zaman- tayin

1 000

Petri Efendi

Veznedar

Malm olmad

4 Eyll sene 99

2 400

Ohannes Efendi

lm-i Servet ve Usul-i


dare muallimi

Malm olmad

21 Tern-i Sn sene 93

Vien Hofuyan Usul-i Muhakemat-


Efendi
Hukukiye muallimi

Malm olmad

13 Tern-i Sn sene 94

1 980

Nian Efendi

2 120

Terziyan Efendi

700

Yosefyan

36

Kimya-y Uzv ve
Maden ve Mekteb-i
Malm olmad
Tbbiye-i Mlkiye Kimya
muallimi
Franszca ve Mekteb-i
Sultan Franszca
Malm olmad
muallimi
Cebir ve Msellest
muallimi

Malm olmad

Nian
Rtbe
Osman Mecid

1 Tern-i Evvel sene 96


Slise
ve 16 Austos sene 97
1 Tern-i Evvel sene
98/1 Tern-i Sn sene Slise
1285
23 Tern-i Evvel sene95

Slise

Dr. Recep ELK

Maa

Esm

1 300

Boyacyan
Efendi

500

700

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memuriyet

Franszca ve Mekteb-i
dad Cebir muallimi

Nian

Memur- hzraya
zaman- tayin

Rtbe
Osman Mecid

Malm olmad

10 Knnusn sene 301


Slise
ve 24 Mart sene 303

Ermenice Lisan MualliOhannes Efendi mi ve Mekteb-i dad-i


Cebir muallimi

Malm olmad

19 Tern-i Evvel sene


304

Matyos Efendi

Malm olmad

29 Mays sene 306

Sermubassr

Mekteb-i Sultan
Maa

smi

Memuriyeti

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memur- hzralarna zaman-


tayinleri

650

Ohannesyan Efendi

Muallim

Malm olmad

1 Eyll sene 96

1 000

Vien Efendi

Muallim

Malm olmad

21 Mays sene 307

400

Dikran Efendi

Ders halifesi

Malm olmad

18 Eyll sene 301

Nian
Rtbe

Sanayi-i Nefise Mektebi


Maa

2 700

smi

Oskan Efendi

Memuriyeti
Dhiliye mdr ve
Heykeltra muallimi

Hizmet-i devlete
tarih-i duhlleri

Memur- hzralarna zaman-


tayinleri

Malm olmad

1 Knn- Sn
sene 302

Nian
Rtbe
O

Malm
olmad

Mekteb-i Tbbiye-i Mlkiye


Maa

smi

Memuriyeti

Hizmet-i
devlete tarih-i
duhlleri

Memur- hzralarna
zaman- tayinleri

Rtbe

600

Agop Efendi

Tb Kanunu muallimi Malm olmad

16 Austos sene 97

Miralay

980

Antranik Efendi

Hikmet muallimi

Malm olmad

16 Austos sene 97

Miralay

500

Ohannes Efendi

Ter muallimi

Malm olmad

1 Temmuz sene 306

Miralay

500

Hatrsimon Efendi

Franszca muallimi

Malm olmad

22 Eyll sene 303

300

Pervanet Efendi

Malm olmad

25 Knn- Sn sene 308

300

Oseb Celalyan Efendi

Malm olmad

21 Knn- Sn sene 308

Franszca muallim
muavini
Franszca muallim
muavini

Nian
M

37

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Hdavendigr Vilyeti
Maa

smi

Memuriyeti

120

Stepan Efendi

Bursa Ermeni Mektebi


Lisan- Osman muallimi

150

Agop Efendi

Karesi dadsi Resim


muallimi

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memur- hzra tayin


zaman

Malm olmad

1 Eyll sene 304

Malm olmad

1 Eyll sene 308

Rtbe

Nian
O

Konya Vilyeti
Maa

smi

Memuriyeti

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memur- hzraya
zaman- tayini

1 100

Stepan Efendi

Konya dadsi muavin-i


sn, Franszca, Hesab,
Fenn-i Makine muallimi

Malm olmad

24 Eyll sene 308

250

Kirkor Efendi

Konya dadsi Resim


Muallimi

Malm olmad

1 Eyll sene 305

Nian
Rtbe
O

Halep Vilyeti
Maa

smi

Memuriyeti

Hizmet-i devlete
tarih-i duhl

Memur- hzralarna
zaman- tayinleri

300

Mihail Efendi

Marif idaresi ktibi

Malm olmad

29 Knnuevvel sene 308

150

Samuel Efendi

Halep dadsi tabibi

Malm olmad

1 Eyll sene minh.

190

Kivork Efendi

Halep dadsi anbarcs

Malm olmad

1 Ternisn sene minh.

400

Jozef Arsan
Efendi

Antakya Rtiyesi
Franszca muallimi

Malm olmad

29 Haziran sene 305

Nian
Rtbe
O

Trabzon Vilyeti
Maa

1 000

smi

Hizmet-i devlete
tarih-i duhlleri

Trabzon dadsi muavin-i


Leon ahpaz
slisi ve Hendese, Kavnn Malm olmad
Efendi
ve Cebir-i Eskl muallimi

*BOA, Y.PRK.MF, Belge No: 3/7.

38

Memuriyetleri

Memur- hzralarna
zaman- tayini

16 Eyll sene 308*

Nian
Rtbe
O

Dr. Recep ELK

Rsumat Emaneti ve Gmrkler


sim

Memuriyet

Tarih-i Tayin

Maa

Haator Efendi

Bakitabet

7 Knnuevvel sene 1308

500

Haik Aa

Kolcu

Kirkor Aa

Kantarc

1 Mays sene 1307

180

Manuk Efendi

Kolcu

1 Haziran sene 1307

150

Agop Efendi

Kolcu

1 Haziran sene 1307

150

Stepan Efendi

Mtercim

1 Mart sene 1296

320

Kg Efendi

Kolcu

1 Nisan sene 1306

600

Refael Aa

Odac

8 Mart sene 1307

150

Anton Aa

Kolcu

1 Ternisn sene 1304

150

Karabet Efendi

Muhasebe refk- evveli

1 ubat sene 1203

700

Kalos Efendi

Anbar, manifatura ve eya-y aynye memuriyeti

22 Ternisn 1306

600

Agop Efendi

Kolcu

1 Knnsn sene 1307

300

Karnik Efendi

Muayene ktiblii

28 Ternisn sene 1307

250*

150

*BOA, Y.PRK.BK, Belge No: 32/23.

Bogos Efendi
Reji komiserlii muavini15.
Mgrd Arif Efendi
Antakya reji idaresi kontrol memuru16.
Dhiliye Nezareti Matbut- Ecnebiye daresi
smi

Memuriyeti

Maa

Hizmet-i devlete
duhl

Nian

Rtbe
O

Mecid

Nian Efendi

Matbuat- ecnebiye mdr 8 000

Gurre-i Ra sene 1280

Bal, 13 sene 1310

2., selh-i N sene


1307

Simon Efendi

Mdr muavini

3 500

1289

l Snsi, Selh-i Ca
sene 1307

2., 11 C sene 1308

Mihran Efendi

Dier muavini

3 800

1282

l Snsi, 29 M 1302

2., 11 C sene 1304

15 BOA, .DH., Belge No: 1009/79675.


16 BOA, DH-Said, Belge No: 170/351.

39

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Dhiliye Nezareti Matbut- Dhiliye daresi


smi

Memuriyeti

Hizmet-i devlete duhl

Maa

Rtbe

Nian

Bogos Efendi

Serhalife

1 200

1284

l Snsi, 11 Ca sene 310

Agop Efendi

Ermenice gazeteler mfettii 1 400

1265

Mtemayiz, 6 C sene 1310

Minas Efendi

Hulefadan

17 S sene 1293

Sniye, 10 M sene 310

650

3., 11 M sene 307

Nfus daresi
smi

Memuriyeti

Maa

Artin Efendi

Pasaport kalemi mmeyyizi

Pervanet Efendi

Galata mrr ubesinde


mstahdem

1 500

Nian

Hizmet-i devlete
duhl

Rtbesi

1280

l Snsi, 19 Ca sene 310

Mecid
4., 28 C sene 305

11 N sene 1301*

*BOA, Y.PRK.DH., Belge No: 6/54.

Mihran Boyacyan Efendi


Mrefte kazas kaymakam17.
Ohannes Abdullah Efendi
kodra vali muavini18.
Ohannes Ferid Efendi
Krkaa ve Kesriye kazalar kaymakam, Van vali muavini19.
Dikran Efendi
Palu kazas kaymakam muavini20.
ehremaneti
Maa

Esm

3 500

Minas Efendi

Memuriyet
Yedinci daire-i belediye mdriyeti

Tarih-i memuriyet
18 Eyll sene 302

Hiz olduu
rtbe
l Snsi

Nian
3. Mecid

17 BOA, DH-MKT, Belge No: 826/16.


18 BOA, DH-Said, Belge No: 7/309.
19 BOA, DH-Said, Belge No: 42/53; DH-MKT, Belge No: 1511/16, 1470/86; .DH., Belge
No: 1246/97627.
20 BOA, DH-MKT, Belge No: 825/10.

40

Dr. Recep ELK

Maa

Esm

Memuriyet

2 000

Andon Efendi

Meclis-i emanet azal

1 500

Murat Efendi

1 100

Mgrd Efendi

600

Antuvan Efendi

600

Stepan Efendi

1 250

Stepan Efendi

Kantar idaresinde veznedarlk

1 Mart sene 307

800

Andon Efendi

Kantar idaresinde mfettilik

1 Mart sene 307

400

Mihran Efendi

Kantar idaresinde mfettilik

25 Nisan sene 308

300

Mgrd Efendi

Kantar idaresinde ktiblik

15 ubat sene 308

500

Andon Efendi

Dokuzuncu daire-i belediye


mhendis-i evvel ktibi

6 ubat sene 296

750

Logom Efendi

Beinci daire-i belediye tababeti 10 Haziran sene 308*

Onuncu daire-i belediye


muhasebecilii
Altnc daire-i belediye muhasebe ktibi
Altnc daire-i belediye tahrirt
kalemi kitbeti
Evrak idaresinde muayenecilik
ve veznedarlk

Tarih-i memuriyet

Hiz olduu
rtbe

13 Mays sene 293

l Snsi

15 Ternievvel sene 291

Slise

1 Temmuz sene 293

Rbia

Nian
3. Osman 3.
Mecid

29 Knnsn sene 287


1 Mart sene 297

*BOA, Y.PRK.H., Belge No: 2/25.

ehremaneti
Artin Efendi
Bakrc esnafnda Antuvann oludur. 1270te Badatta domutur.
Badatta Ermeni ve Keldan mekteplerinde Arapa, Trke, Franszca ve
Ermenice lisanlarn tahsil etmitir. 32 yanda Badat Birinci Belediye dairesi Eczaclna tayin olunmutur. Daha sonra Badat Birinci Belediye
dairesi Gureba Hastanesi Eczaclnda grev almtr21.

crt- Yevmiye ile Fabrikalarla Sir malt Mevkilerinde Mstahdem Olan Amele
Kazganc
-Haskyl Penik Hararves
-Yeniemeli Nazret Abraham
-Haskyl Kirkor Mardiros

Makine fabrikacs
Bitlisli Serkiz Karabet

Tamirt fabrikas
skdarl Nian Karabet

Makine Demirhanesi
Amasyal Ohannes Tasos

21 BOA, DH-Said, Belge No: 59/161.

41

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

crt- Yevmiye ile Fabrikalarla Sir malt Mevkilerinde Mstahdem Olan Amele
Fabrikalar renleri
-Bitlisli Kirkor Ohannes
-irvanl Serkiz ahin
-Bitlisli Vartan Serkiz
-irvanl Minas Delli
-Hizanl Tomas Serkiz
-Bitlisli Simo Hao

eki fabrikas
-Beyolulu Agop Murat
-irvanl Sogomon Morsiz
-irvanl Mizro Hano
-irvanl Klo Serkiz

naat- ceddiye fabrikas


-Beyolulu Mardiros
-sitneli Ohannes Kirkor
-Amasyal Hamparsun
-Sivasl Dikran Nerses
-Haskyl Karabet Mardiros

malt dkmhanesi
-Haik Markar
-Haskyl Alkar Karabet
-Haskyl Frenkon Nian

Torpida fabrikas
Yeniemeli Znub Abraham

ura-y Bahriye ayvaz


Hararos Kirkor

Kundak fabrikas
Sivasl Karabet Agop

Fienkhanede duvarc
Artin Bogos*

*BOA, Y.PRK.ASK., Belge No: 93/54.

Duyun-i Umumiye-i Osmaniye Vridat- Muhassasa daresinde


Mstahdem Ermeni Memurlarnn Defteridir
smi

Memuriyeti

Maa

Nazar Efendi

Mhimme mdr

4 500

pekyan Efendi

Dava vekili

2 500

Oryan Efendi

Muhasebe-i ecnebiye kaleminde

300

Matos Efendi

Sevk memuru refk

500

Hizmet-i devlete
duhl

Serkiz Sngcyan Efendi Kuyud- mhimme ve beyiyye refk

250

19 Ra sene 302

Hamparsun Efendi

Galata ubesi istimareci

600

25 B sene 86

Diran Efendi

Pul ve evrak- sahha beyiyye nezaretinde taharr memuru ve nazr


muvini

2 000

24 M sene 91

Onnik Efendi

Bursa duyun-i umumiye nezareti ar drdnc ktibi

400

20 S sene 96

Kirkores Efendi

Bursa duyun-i umumiye mdriyeti sandk memuru

900

19 Ca sene 97

Minas Efendi

Bursa duyun-i umumiye mdriyeti sandk memuru refk

500

18 S sene 307

Hayrabet Efendi

Karahisar duyun-i umumiye sandk memuru

500

Selh-i Ca sene 96

Agop Efendi

Sandkl duyun-i umumiye ikinci ktibi ve sandk emini

500

5 Ra sene 97

Kirkores Efendi

Aziziye duyun-i umumiye ktibi ve sandk memuru

400

23 Ca sene 307

Bogos Efendi

zmir duyun-i umumiye nezareti icmalt ktibi

600

3 S sene 79

Agop Efendi

zmir duyun-i umumiye nezareti tezakir-i mterkime mukayyidi

450

4 C sene 97

Oseb Efendi

Ankara duyun-i umumiye nezareti tahrirt kalemi mbeyyiz-i


evveli

250

Ra 303

Rupen Efendi

Ankara duyun-i umumiye nezareti ar mukayyidi

250

Za sene 307

42

Dr. Recep ELK

smi

Memuriyeti

Hizmet-i devlete
duhl

Maa

Bogos Efendi

Ankara duyun-i umumiye nezareti tahrirt kalemi mbeyyizi

250

12 Ra sene 306

Oseb Efendi

Ankara duyun-i umumiye nezareti sandk emini refk

400

Gurre-i Ca sene 99

Vien Efendi

Murtazabad duyun-i umumiye ktibi

300

12 S sene 98

Mihran Efendi

Mihalick duyun-i umumiye ktibi

300

4 B sene 303

Bedros Efendi

Akda Madeni duyun-i umumiye ktib ve sandk emini

400

Ra sene 95

Vien Efendi

Sungurlu duyun-i umumiye ktib ve sandk emini

400

Sene 94

Mgrd Efendi

Badad duyun-i umumiye nezareti tuz anbar memuru

300

2 Ra sene 300

Aacan Efendi

Zaho duyun-i umumiye memuru

300

10 Ra sene 309

Vien Efendi

Konya nezaretine mlhak Ereli duyun-i umumiye memuru

300

20 B sene 306

Karabet Efendi

Konya nezaretine mlhak Tarsus memlehas baktibi

500

4 Ra sene 95

Karabet Efendi

Konya nezaretine mlhak Hacbekta memlehas anbar ktibi

300

Sene 99*

*BOA, Y.PRK.A, Belge No: 9/4.

ura-y Devlet Tanzimat Daires


smi

Memuriyeti

Maa

Hizmet-i Devlete Duhl

Bedros (Kuyumcuyan) Efendi

Aza

7 500

4 Muharrem sene 1275

Ebru Efendi

Aza

5 000

Nuryan Efendi

Aza

5 000

Rtbesi

Osman

Mecid

Bal

1265

Bal

1273

Osman

Mecid

ura-y Devlet Dhiliye Dairesi


smi

Memuriyeti

Cayan Elyas Efendi

Aza

Maa
5 000

Hizmet-i devlete duhl


1276

Rtbesi
l

ura-y Devlet Muhkemat Dairesi


smi
Nian Efendi

Memuriyeti
Aza

Maa
8 000

Hizmet-i Devlete Duhl


Gurre-i Rebulevvel sene 1280

Rtbesi
Bal

Osman

Mecid
2*

*BOA, Y.PRK. D., Belge No. 1/61.

43

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kuyumcuyan Bedros Efendi


Feshane-i mire Fabrikatr Kuyumcuyan Ohannes Efendinin oludur. 1251 tarihinde Dersaadette domutur. Sultan Mektebi, Mlkiye dadisi ve zmir Fransz Mektebinde tahsilini tamamlamtr. Rumca, Trke
ve Franszcay okuyup yazar. talyanca konuur. Tahsilini tamamladktan
sonra sanayi ve fabrikalara dair malmat edinmek iin Avrupaya gitmitir.
lk grevine Hazine-i Hassa-i ahanede balamtr. Daha sonra mahkemei ticaret bareisliine, sonra ura-y Devlet nafia dairesi azalna, Ticaret
ve Nafia Nezareti mstearlna, orman ve maadin umum mdrlne,
ura-y Devlet Tanzimat dairesine ve nihayet ura-y Devlet mlkiye dairesi azalna getirilmitir22.
Ohannes Efendi
ura-y Devlet azas23.
Mektib-i Askeriye-i ahane
Ohannes Efendi
II. Ordu Merkez Hastanesi tabib-i snsi24.
Ohannes Efendi
naat- askeriye kalfas25.
Kaymakam Ohannes Bey
II. Ordu etibbasndan26.
Ohannes Efendi
kodra frka-i askeriyesi sertabib binbas27.
Orman ve Maadin ve Ziraat Nezareti
Arslan Kelbogos Efendi
zmit orman sermfettii28.
Haator Efendi
Ankara vilyeti orman sermfettii29.
22
23
24
25
26
27
28
29

44

BOA, DH-Said, Belge No: 93/105; .DH., Belge No: 759/61934.


BOA, .DH., Belge No: 775/63096.
BOA, .DH., Belge No: 922/73124.
BOA, .DH., Belge No: 911/72352.
BOA, .DH., Belge No: 1172/91654.
BOA, .DH., Belge No: 893/71053.
BOA, Y. A. Res., Belge No: 54/6.
BOA, DH-MKT, Belge No: 826/30.

Dr. Recep ELK

Amasyan Efendi
Ziraat mdr30.
Tokatl Arslanyan Dikran Efendi
Ankara vilyeti ziraat mfettii31.
Berberolu Agopyan Mmtaz Efendi
Kosova vilyeti telgrafhanesi memuru mteveffa Artin Servet
Efendinin oludur. 1295 senesinde Kayseri kasabasnda domutur. Ermeni Mektebi, skpte Mekteb-i Edebde, Selanikte Ziraat Ameliyat
Mektebinde okudu. Halkal Ziraat Mektebini bitirdikten sonra 1320 ylnda Orman ve Maadin ve Ziraat Nezareti istatistik kaleminde 300 kuru maala ie balamtr. Bilahare Ereli orman tezkiresi muharrirliine,
Bolu orman tezkiresi muharrirliine, Ereli orman fen memurluuna, Zonguldak kazasnn zlmez mevkii 2. snf orman fen memurluuna, Ereli
orman tezkiresi muharrirlii grevlerinde bulunmutur32.
Ticaret ve Nafia Nezareti ve Ziraat Bankas
Ohannes Efendi
Nafia hukuk maviri muavini33.
Ohannes Efendi
Nafia Nazr34.
Stepan Nubar Efendi
Aydn vilyeti banka ubesi tercman35.
Artin Efendi
Kayserili ar mltezimi Hasador Sseyan Efendinin oludur. 1266
senesinde Kayseride domutur. Ermeni Patrikhanesi Mektebinde tahsil
grm, bir sre Pariste okumutur. lk memuriyetine 1284 senesinde Hariciye Nezareti tahrirat ve ecnebiye odasnda balamtr. Sonra esham-
30
31
32
33
34
35

BOA, DH-Said, Belge No: 2/6.


BOA, DH-Said, 42/167.
BOA, DH-Said, 188-146.
BOA, . DH, 255/98483.
BOA, Y.EEb, 43/38; . DH, 759/61934.
BOA, . DHb, 1033/81386.

45

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

cedide odasnda, Nafia Nezareti tercme kalemi mtercimliinde, tercme


kalemi bakitabetinde ve nihayet heyet-i fenniye kalemi mmeyyizliinde
bulunmutur36.
Dadyan Simyon Efendi
Zaptiyede divan- temyiz azas. Nerses Efendinin oludur. 1272 senesinde Dersaadette domutur. 11 yl sreyle Pariste tahsil grmtr.
Trke ve Franszca okur yazardr. lk memuriyetine Nafia Nezaretinde
Rumeli Demiryollarnda grev almtr. Sonra turuk ve maabir fen kalemi
ressamlk hizmetine atanmtr. Kasaba demiryolu komiser muavinliine,
Aydn vilyeti umr- nafia mhendisliine tayin edilmitir37.
Adliye ve Mezahib Nezareti
Bogos Efendi
Teke bidayet mdde-i umum muavini38.
Bogosyan Efendi
Adliye Nezareti ticaret mahkemesi icra dairesi memuru39.
Bogosyan Efendi
Adliye Nezareti ticaret mahkemesi muhasebe muavini40.
Ohannes Efendi
Dersaadet istinaf- ticaret reisi41.
Artin Efendi
Temiz mahkemesi azas42.
Bogos Efendi
Mardin sanca ceza dairesi mdde-i umumsi43.
Ohannes Eminyan Efendi
Beyolu bidayet mahkemesi ikinci hukuk azas44.
36
37
38
39
40
41
42
43
44

46

BOA, DH-Said, 5/931.


BOA, DH-Said, Belge No: 5/913.
BOA, DH-MKT, Belge No: 1390/102.
BOA, DH-Said, Belge No: 187/216.
BOA, DH-Said, Belge No: 179/487.
BOA, .DH., Belge No: 1015/80074.
BOA Y.EE., Belge No: 3610/46.
BOA, .DH., Belge No: 869/69466.
BOA, .D., Belge No: 65/3802.

Dr. Recep ELK

Papazyan Serkis Efendi


Hdavendigr vilyeti mahkeme-i istinaf dairesi azas45.
Agop Efendi
Erturul bidayet mahkemesi hukuk dairesi azas46.
Ohannes Efendi
Ankara adliye mfettii ve mahkeme-i temyiz azas47.
Ohannes Efendi
Dersaadet bidayet mahkemesi azas48.
Ohannes Efendi
Karahisar- Sahip ticaret mahkemesi reisi49.
Glbanolu Ohannes Efendi
Ankara ticaret mahkemesi azas ve tccar50.
Zaptiye Nezareti
Apik Pertev Efendi
Zaptiye Memuru51.
Posta ve Telgraf Nezareti
Artin Efendi
Posta ve telgraf umum mfettii52.
Artin Aram Efendi
ttihad postalar umum mfettii53.
Ohannes Efendi
Mabeyn telgrafhanesi muhabert- ecnebiye memuru54.
Ohannes Lamasyan Efendi
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54

BOA, DH-Said, Belge No: 72/447.


BOA, DH-Said, Belge No: 62/383.
BOA, .D., Belge No: 68/4040; DH-MKT, Belge No: 1334/33.
BOA, .DH., Belge No: 1057/82952.
BOA, .DH., Belge No: 1074/84242.
BOA, .DH., Belge No: 1045/82122.
BOA, DH-MKT, Belge No: 824/15.
BOA, DH-Said, Belge No: 59/161 ve 198/312.
BOA, DH-Said, Belge No: 4/8.
BOA, .DH., Belge No: 1016/80182.

47

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Yldz Saray telgrafhanesi muhabert- ecnebiye memuru55.


Dikran Acemiyan Efendi
Posta ve Telgraf Nezareti Fabrikas Hevek muallimi56.
Mikail Kuyumcuyan Efendi
Ohannes Kuyumcuyan Efendinin oludur. 1272 senesinde Dersaadet
te domutur. zmirde Fransz Mektebinde Trke, Franszca, talyanca,
Rumca ve Ermeni lisanlaryla Corafya ve Hesap okumutur. lk memuriyetine 1288 senesinde 16 yanda 250 kuru maala Dersaadet postas
memurluuyla balamtr. Galata postanesi pul sat memurluu, Beyolu posta memurluu, Selanik dahil ittihat postalar mdrl ve nihayet
Posta ve Telgraf Nezaretine bal posta meslihi kaleminde grev almtr57.
Kayserili David Efendi
Telgraf ve Posta Nezareti muhabert- ecnebiye kalemi memuru58.
Daire-i Askeriye, Jandarma ve Fabrika-i Hmayun
Haik Efendi
Mekteb-i Sanayi dkmhanesinde grevli59.
Ohannes Efendi
Seraskerlik kalfas60.
Melkon Efendi
Seraskerlik tercme kalemi vekili61.
Ohannes Efendi
Daire-i askeriye mimar62.
Kilitiyan Ohannes Efendi
55
56
57
58
59
60
61
62

48

BOA, .TAL., Belge No: 4/1310 S 8-14.


BOA, DH-MKT, Belge No: 825/30.
BOA, DH-Said, Belge No: 58/233.
BOA, DH-Said, Belge No: 7/249.
BOA, DH-MKT, Belge No: 820/22.
BOA, .DH., Belge No: 1004/79338.
BOA, .DH., Belge No: 926/73438.
BOA, .Hus., Belge No: 15/1311 S. 19-24.

Dr. Recep ELK

Daire-i askeriye mteahhidi63.


Hariciye Nezaretinde Grev Yapan Ermeniler
No:

Grev yapt birim

sim

Hariciye Nezareti

Aram Efendi -Berdyank ehbenderi

Hariciye Nezareti

Azaryan Manuk

Hariciye Nezareti

Doktor Ayvazyan Efendi

Hariciye Nezareti

Doktor Minas Efendi

Hariciye Nezareti

Doktor Tayan Efendi

Hariciye Nezareti

Elmasyan Efendi

Hariciye Nezareti

Feyzi Kirkor Efendi

Hariciye Nezareti

Hrand Bey

Hariciye Nezareti

Hrand Abraham Bey

10

Hariciye Nezareti

Kapriyel Efendi

11

Hariciye Nezareti

Karaka Rupen Efendi

12

Hariciye Nezareti

Yervant Efendi

13

Hariciye Nezareti

Msy Zoroyan

14

Hariciye Nezareti

Nian Efendi

15

Hariciye Nezareti

Serkiz Efendi -Roma sefiri

16

Hariciye Nezareti

Acemyan Leon Efendi

17

Hariciye Nezareti

Aram Adil Efendi -istiare odas muavini

18

Hariciye Nezareti

Arak Karagzyan Efendi

19

Hariciye Nezareti

Ayvan Efendi

20

Hariciye Nezareti

Ayvanyan Efendi

21

Hariciye Nezareti

Azaryan Efendi -Malta baehbenderi

22

Hariciye Nezareti

Babayan Mihirdat Efendi

23

Hariciye Nezareti

Balyan Serkiz Efendi

24

Hariciye Nezareti

Bedros Efendi

25

Hariciye Nezareti

Bogos Efendi -istiare odas muavini

26

Hariciye Nezareti

Civanyan Nian Efendi

27

Hariciye Nezareti

Dikran ayan Efendi

28

Hariciye Nezareti

Diran Bey -istiare odas muavini

29

Hariciye Nezareti

Doktor Aram Giz Efendi

30

Hariciye Nezareti

Ermenak Efendi -istiare odas muavini

31

Hariciye Nezareti

Fesciyan Aryus Efendi

63 BOA, .DH., Belge No: 1187/92862.

49

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

No:

Grev yapt birim

sim

32

Hariciye Nezareti

Salyan Efendi

33

Hariciye Nezareti

Haik Efendi

47

Hariciye Nezareti

Hasun Efendi

34

Hariciye Nezareti

Hrand Bey -Belgrad sefareti ktibi

35

Hariciye Nezareti

Hrand Bey -Mesina ehbenderi

36

Hariciye Nezareti

Hrand Abro Bey

37

Hariciye Nezareti

Hrant Noradunkyan Bey -istiare odas muavini

38

Hariciye Nezareti

Hrant amdancyan

39

Hariciye Nezareti

Jakyan Ohannes Efendi

40

Hariciye Nezareti

Gabriyel Noradunkyan Efendi

41

Hariciye Nezareti

Karabet Nazaryan Efendi

42

Hariciye Nezareti

Karagzyan Arak Efendi

43

Hariciye Nezareti

Karakahya Leon Efendi

44

Hariciye Nezareti

Karaka Rupen Efendi

45

Hariciye Nezareti

Kirkor Efendi

46

Hariciye Nezareti

Leon Bey -umur- siyasiyye ube mmeyyizi

47

Hariciye Nezareti

Leon Kastan Efendi

48

Hariciye Nezareti

Mgrd Efendi -Kefalonya ehbender vekili

49

Hariciye Nezareti

Mihran Efendi

50

Hariciye Nezareti

Minas Aram Efendi

51

Hariciye Nezareti

Aram Murat Efendi

52

Hariciye Nezareti

Mgrd Karabetyan

53

Hariciye Nezareti

Msy Parsihyan

54

Hariciye Nezareti

Msy Rupen

55

Hariciye Nezareti

Msy emavonya

56

Hariciye Nezareti

Nafilyan Ohannes Efendi

57

Hariciye Nezareti

Ohannes Kuyumcuyan Efendi

58

Hariciye Nezareti

Ohannes Majakyan Efendi

59

Hariciye Nezareti

Onnik Efendi

60

Hariciye Nezareti

Onnik ParsihyanEfendi

61

Hariciye Nezareti

Pol Tahtacyan Efendi

62

Hariciye Nezareti

Rupen Efendi

63

Hariciye Nezareti

Serkiz Hamamcyan Efendi

64

Hariciye Nezareti

Simon Efendi -Pete ehbender Vekili

65

Hariciye Nezareti

amdancyan Efendi

50

Dr. Recep ELK

No:

Grev yapt birim

sim

66

Hariciye Nezareti

Yervant Rahci Efendi

67

Hariciye Nezareti

Yusuf Arasyan Efendi

68

Hariciye Nezareti

Yusuf Misak Efendi

69

Hariciye Nezareti

Abro Efendi

70

Hariciye Nezareti

Agop Efendi

71

Hariciye Nezareti

Agop Paa

72

Hariciye Nezareti

Agop Gazelolu Efendi

73

Hariciye Nezareti

Agop Makastar Efendi

74

Hariciye Nezareti

Agopyan Parsehyan Efendi

75

Hariciye Nezareti

Akalyan Ohannes Bey

76

Hariciye Nezareti

Andon Efendi

77

Hariciye Nezareti

Andon rac Efendi

78

Hariciye Nezareti

Andon Koeolu Bey

79

Hariciye Nezareti

Andre Hasun Efendi

80

Hariciye Nezareti

Aram Bey -Ligorne ehbenderi

81

Hariciye Nezareti

Aroroni Mgrd Efendi -Kars Kanlar

82

Hariciye Nezareti

Arak Manukyan Efendi

83

Hariciye Nezareti

Artin Efendi -Bkre sefareti baktibi

84

Hariciye Nezareti

Artin Efendi -Hariciye Nezareti mstear

85

Hariciye Nezareti

Artin Efendi bin Oseb Markaryan

86

Hariciye Nezareti

Asador Efendi -tccar

87

Hariciye Nezareti

Avram Efendi -hulefadan

88

Hariciye Nezareti

Azaryan Agop Efendi

89

Hariciye Nezareti

Azaryan Aranuk Efendi

90

Hariciye Nezareti

Azaryan Ohannes Efendi

91

Hariciye Nezareti

Azaryan Pozik Efendi

92

Hariciye Nezareti

Bedros Efendi -Erzurum tercman

93

Hariciye Nezareti

Bedros Berberyan Efendi

94

Hariciye Nezareti

Bedros Kuyumcuyan Efendi

95

Hariciye Nezareti

Bedros Krkhanlyan Efendi*

*Slname-i Nezaret-i Hariciyye, Yayna Hazrlayan Ahmet Nezih Galitekin, stanbul 2003, C. I-IV.

Mihran Aram Efendi


Posta ve telgraf umum mfettii mteveffa Artin Efendinin oludur.
1285te Badatta domutur. 6 sene Venedikte, 2 sene de Pariste oku51

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

mutur. Trke, Franszca, talyanca, ngilizce ve Ermeniceyi okur yazar,


Rumca ve Arapay konuurdu. 25 Temmuz 1325te 3 bin kuru maala Beyrut vilyeti umr- ecnebiye mdriyetine tayin olunmutur. Sonra
Badat umr- ecnebiye mdrlne atanmtr. Bilhare Midilli sanca
mutasarrf olmutur. Hariciye Nezaretine Midilli adasnn istilas ile ilgili
Yunanllarn kuvvetleriyle ilgili muhtelif lyihalar takdim etmitir64.
Balyan Serkis Efendi
Evkaf- hmayun serdellallnda bulunmu olan Bali Efendinin oludur. 1277 senesinde stanbulda domutur. Mekteb-i Sultande okumutur. Trke, Ermenice ve Franszcay konuurdu. lk grevine Babli
tahrirat- ecnebiye odasnda balam, sonra Tahran sefareti ikinci baktipliine, Tahran sefareti ikinci ktipliine, Bar ve lgn ehbenderliklerine tayin edilmitir65.
Osmanl Devletinde istatistik genel mdrl 1892 ylnda kurulmutur. Genel mdrlk grevini 1897-1903 yllar arasnda Mgrd nabyan isimli bir Ermeni yapmtr66.
Ayrca, Ermeni olaylarnn artt ve tehcirin yapld dnemlerde dahi
Ermenilerden Osmanl merkez ynetiminde st dzey grevlerde bulunan
pek ok kii bulunmaktadr. Tehcir ncesi ve sonras dnemle ilgili olarak
devlet kaytlarna bakld zaman nemli bakanlklarda grev yapan birok Ermeninin grevlerine devam ettii grlmektedir. Hariciye Nezareti
istiare odas muavinliinde Nian Civanyan Efendi, Dhiliye Nezareti sicill-i ahval idare-i umumiyesi mdr Agop Hamamcyan Efendi, stanbul
polis mdriyet-i umumiyesi heyet-i shhiye tabipliinde Dikran Efendi,
Adliye Nezareti ihsaiyat ve mdevvenat- kanuniye mdriyetinde mdr
olarak Serkis Karako Efendi, hazine-i hassa-i hane mdrlne bal
emlk- hakan muhasebe mdriyetinde mdr olarak Agop Efendi, Maliye Nezareti mstear Mihran Efendi, Hariciye Nezareti mstearlnda
Ohannes Kuyumcuyan Efendi, kalem-i mahsus mmeyyizliinde Dikran
ayan Bey67, Nafia Nazr olarak Sinabyan Efendi tehcir ncesi dnemde
grev yapan nemli brokratlardandr.
64
65
66
67

52

BOA, DH-Said, Belge No: 198/213.


BOA, DH-Said, Belge No: 10/263.
Ali Gler-Suat Akgl, Sorun Olan Ermeniler, Ankara 2003, s.95.
Ayrntl bilgi iin bkz. Slname-i Devlet-i Aliyye, Dersaadet 1327; Slname-i Devlet-i
Aliyye, Dersaadet 1328.

Dr. Recep ELK

Tehcir sonras dnemin devlet kaytlarna bakld zaman da birok


nemli grevde Ermenilerin bulunduklar grlmektedir. Hazine-i hassa-i
ahane mdriyet-i umumiyesi emlk- hakan muhasebe idaresi mdr
Agop Efendi, daire-i sadaret mdevvenat- kanuniye mdr Karako Serkis Efendi, Adliye ve Mezahib Nezareti kanunname-i ticaret komisyonu
reisi (eski Nafia Nazr) Hallacyan Efendi, azas (eski Nafia Nazr ve dava
vekili) Snabyan Efendi, rsumat mdriyet-i umumiyesi kontrol kalemi
mdr Mihran Efendi, Maliye Nezareti tercme kalemi mdr Panosyan Efendi, Ticaret ve Ziraat Nezareti orman mdriyet-i umumiyesi ithalt ubesi mdr Oseb Ekiyan, ura-y Devlet Tanzimat dairesi azas
Hrant Asadoryan Efendi, Ziraat Bankas tefti kalemi mmeyyizi Hrant
Efendi, Adliye ve Mezahib Nezareti mahkeme-i istinaf cnha ksm azas Artin Musticiyan Efendi, Adliye ve Mezahib Nezareti Beyolu bidayet
mahkemesi birinci ceza dairesi azas Misak Mgryan Efendi68 nemli grevlerde bulunan Ermenilerden sadece bir ksmdr.
Ermeniler brokrasi yannda mteahhitlik hizmetlerinde de bulunmulardr. Menderes nehrinin temizlenmesi imtiyaz, biri Ohannes Sabanc olmak zere iki ahsa ihale edilmitir69.
kinci bir rnek ise, Edirne vilyeti dahilinde kan bakr madeninin
Ohannes Humeryan ile ortaklarna ihalesidir70.

68 Ayrntl bilgi iin bkz. Slname-i Devlet-i Aliyye (1333-1334), Dersaadet 1334.
69 BOA, Y.A.Res., Belge No: 53/24, 55/19.
70 BOA, .DH., Belge No: 17/789.

53

ROMANCI GZYLE ERMENLER -1

Do. Dr. Recep DUYMAZ

Trakya niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Blm


E-mail: rduymaz@yahoo.com; Tel: 0 284 235 28 24-1243

zet
Osmanl Devletinin kurucular ve yneticileri Trklerdi. Yaklak alt yzyl (1299-1923) hkm srm bu devlet, merkezi
Anadolu olmakla beraber, Asya, Afrika ve Avrupa ktalarnda
yaam dilleri, dinleri ve kltrleri birbirinden farkl olan pek
ok unsuru da ynetmitir. Bu ok unsurlu siyasal yap, sistemi kknden sarsacak bir sarsntya uramadan, genelde on
dokuzuncu yzyla kadar devam etmitir. Bu yzylda, kendi
hakimiyet alannn dnda ortaya kan baz gelimelerden
sonra, ok unsurlu bu ynetim tarz, nce sarslm, sonra da
kmeye balamtr. Bu k, nce devletin ynetimi altndaki unsurlara, sonra da devletin kurucu ve yneticisi olan
Trklere kukusuz derin aclar yaatmtr. Bu kle beraber,
yz yllarca devam etmi birliktelik ve bunun dourduu gzellikler de sona erip gitmitir.
Yeni kayplarn ve aclarn yaanmasn nlemek iin, bugn
sorumluluk duygusuna sahip sanatlarn grevi, ok unsurlu ynetim tarznn hkm srd yzyllardaki gzellikleri
modern alara tamaktr. Yine sorumluluk duygusuna sahip
bilim adamlarnn grevi ise o gzelliklerin nasl ve niin sona
erdiinin sebeplerini ve sonularn gzler nne sermektir.
amzn yaygn sanat dallarndan biri romandr. Bir romann, yazld dneme ait birey, aile, toplum ve bunlar arasndaki ilikileri dorulukla yanstan bir ayna olduuna dair
grler vardr. Bu aynada biz, ait olduu dnemdeki bireysel
ve toplumsal ilikileri, seilmi tipik ve somut rneklere dayal
olarak seyredebilir, ok karmak bir yapya sahip olan insan
harekete geirici drtleri bir olay rgs iinde daha yakndan tanyabiliriz. Bu kazanm, bize o dneme ait insanlar ve
olaylar daha yakndan tanma ve anlama olanan verir.
alkuu (1922), Pervaneler (1924) ve Hain (1975) romanlarnda Trk-Ermeni ilikilerinin gzel, anlaml ve dndrc
ynlerini ortaya koyan olay paralar, olay ve kahramanlar
vardr. Trk-Ermeni ilikilerine romanc gzyle de bakmak,
bu toplumlar oluturan insanlar daha yakndan tanmaya
kukusuz yardmc olacaktr. Bunun ortaya koyaca gerekler, toplumlar arasndaki ilikileri deerlendirmede her iki
tarafa bir zenginlik kazandracak ve onlar birbirlerine yaknlatracaktr.

Do. Dr. Recep DUYMAZ

Giri
Osmanl Devletinin Siyasal Yaps
Osmanl Devletinin kurucular ve yneticileri Trklerdi. Yaklak alt
yzyl (1299-1923) hkm srm bu devlet, merkezi Anadolu olmakla beraber, Asya, Afrika ve Avrupa ktalarnda yaam dilleri, dinleri ve
kltrleri birbirinden farkl olan pek ok unsuru da ynetmitir. Bu ok
unsurlu siyasal yap, sistemi kknden sarsacak bir sarsntya uramadan
genelde XVIII. yzyla kadar devam etmitir. Bu yzylda kendi hakimiyet alannn dnda ortaya kan baz gelimelerden sonra ok unsurlu bu
siyasal yap, nce sarslmaya, sonra da btnln koruyamayarak dalmaya balamtr.
Kendi hakimiyet alannn dnda meydana gelen olaylarn banda
Byk Fransz Devrimi (1789) gelir. Bu devrimden sonra ortaya kmaya
balayan milliyetilik duygusu, Avrupada imparatorluk tarzndaki siyasal
yaplar kerttii gibi, Osmanl Devletini de zamanla sarsmaya ve paralamaya balamtr. Bu paralanma ve dalma olaylar srasnda her iki
taraf da kukusuz ac olaylar yaamtr. Bugn bilim ve sanat adamlarna
den grev, aclar deil, uzun yzyllar boyunca devam etmi birlikteliimizin dil, edebiyat ve dier gzel sanat dallarna yansm gzelliklerini
ne karmak ve onlar yaatmaya devam ettirmektir.
57

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermenilerin Trk Edebiyat Eserlerine Girmesi


Trk edebiyat, on dokuzuncu yzyln ikinci yarsndan itibaren yeni
trler kazanarak gelimeye devam etmitir. Bat edebiyatyla kurulan yakn mnasebetlerden sonra edebiyatmzda grlen yeni trlerin banda
makale, roman ve tiyatro gelir1. Tanzimat dnemi Trk edebiyatnda yeni
bir tr olarak karmza kan roman, o tarihten itibaren pek ok rnei
yazlarak gnmze kadar gelmitir.
Modern bir edebiyat tr olan romann, yazld dneme ait birey,
aile, toplum ve bunlarnn arasndaki ilikileri yanstan bir ayna olduuna
dair grler vardr. Estetik disiplinde uzun uzun anlatlan bu grlerden
biri olan yanstma kuramna gre roman, birey, aile, toplum, doa ve btn
bunlarn arasndaki ilikileri dorulukla yanstan bir aynadr2. Bu aynada
biz, romann yazld zaman ve mekndaki bireysel ve toplumsal olaylar,
seilmi tipik kahramanlara ve somut rneklere dayal olarak seyredebilir, ok karmak bir yapya sahip olan insan harekete geirici drtleri
bir olay rgs iinde daha yakndan tanyabiliriz. Romann okuyucusuna
salad bu kazanm, bize onun yazld dnem ve mekna ait insanlar,
bireysel ve toplumsal olaylar kukusuz daha yakndan tanma, anlama ve
deerlendirme olanan verir.
Osmanl toplum yapsn oluturan Arap, Arnavut, Bulgar, Ermeni,
Rum ve daha baka unsurlarn Osmanl toplum yapsndaki hukuk, eitim,
ekonomi ve dier sosyal alanlardaki durumlarn aratrp ortaya koyan
almalar yaplmtr3. Sz konusu aznlklarn, Osmanl toplum yapsn1
2

58

Namk Kemal, Celleddin Harzemah, Hazrlayan Hseyin Ayan, Hareket Yaynlar, stanbul 1969, s.11.
Yanstma kuramn anlatan almalar yaplmtr. Sanat bir yanstma olarak grmek yzyllar boyu devam etmi ve zamanmza kadar gelmi bir kuramdr. Bu gr savunanlarn
sk sk bavurduu ayna benzetmesi de dncelerine k tutan aklayc bir benzetmedir.
(...) Sanat eserini aynaya benzetmek yalnz resim sanat iin sz konusu deildi; Sokratesin
dedii gibi irin yapt da bir yanstmayd. (...) Ayna benzetmesini on sekizinci yzylda
D. Johnson edebiyat iin kullanr ve Shakespearei verken, okura hayat dorulukla yanstan bir ayna tuttuunu syler. Daha zamanmza yaklarsak baka rnekler de bulabiliriz.
Stendhal, Krmz ve Siyahta aynaya benzetir roman: Yol boyunca gezdirilen bir aynadr
rorman. Marxist Plehanov iin de Edebiyat ve sanat hayatn aynasdr. Bizde de, rnein,
Recaizade Ekrem, Araba Sevdasna yazd nszde, hikye ve romann birer ibret aynas
olduunu syler. Berna Moran, Edebiyat Kuramlar ve Eletiri, Cem Yaynevi, stanbul
1994, s.15, 16.
Cell Nuri, Anasr Meselesi, Tarih-i Tedenniyat- Osmaniye, Yeni Osmanl Matbaa ve Ktphanesi, stanbul 1331, s.126-137; Tark Zafer Tunaya, Osmanl Nizam, Trkiyenin
Siyas Hayatnda Batllama Hareketleri, stanbul 1960, s.7-18; Cevdet Kk, Osmanl

Do. Dr. Recep DUYMAZ

da Mslman Trklerle mnasebetleri, kukusuz edebiyat metinlerinde de


konu edinilmitir. Bunun balangc ok eskilere uzanmakla beraber, biz
bu almamzda modern Trk edebiyatnda en yaygn bir edebiyat tr
olan romanda ele alnan Ermenileri ele alacak ve onlar romann aynasnda
gzler nne sermeye alacaz. Szn edeceimiz romanlarda Ermeniler, asl kahraman olarak karmza ktklar gibi, kendilerinden trl
vesilelerle sz edilen yardmc kahramanlar olarak da karmza karlar.
On dokuzuncu yzyln son eyreinden itibaren Ermenileri trl dzeyde konu edinen romanlar yle sralayabiliriz:

YAZAR

ESER

BASIM YER ve YILI

Henz On Yedi Yanda,

1882, 2. Bask, Vakit Matbaas, stanbul


1943, 324 sayfa.

Feltun Bey ile Rakm Efendi,

Krkambar Matbaas, 1292/1876,154


sayfa.

Bekrlk Sultanlk m Dedin?,

stanbul 1294/1878, 81 sayfa.

Karnaval,

stanbul 1298/1882, 269 sayfa.

Mahedt,

stanbul 1308/1886, 319 sayfa.

k,

Krkambar Matbaas, stanbul


1305/1889.

Efsuncu Baba,

Marifet Matbaas, stanbul 1340/1924.

Kokotlar Mektebi,

Marifet Matbaas, stanbul 1929.

Mehmet Cell;

Kk Gelin,

Mekteb-i Sanayi Matbaas, Dersaadet


1310/1893; Hazrlayan M. Fatih And,
Enderun Kitabevi, stanbul 1995, VIII+
76 sayfa.

mer Seyfettin;

Pamuk plii (Hikye),

Gen Kalemler Dergisi, C.2, S.4, 13


Mays 1327/26 Mays 1911, s.64-72.

Ashb- Kehfimiz,

Kanaat Kitaphanesi, stanbul 1918;


Btn Eserleri, Hikyeler 3, Hazrlayan
Hlya Argunah, Dergh Yaynlar,
stanbul 1999, s.76-117.

Ahmet Midhat Efendi;

Hseyin Rahmi;

mparatorluunda Millet Sistemi ve Tanzimat, Mustafa Reit Paa ve Dnemi SemineriBildiriler, TTK Yaynlar, Ankara 1994, s.13-23.

59

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

YAZAR

ESER

BASIM YER ve YILI

Yeni Turan,

Turan Yurdu Kitaplar, Tanin Matbaas,


stanbul 1329/1913, 188 sayfa; kinci
Tab, kbal Ktphanesi, stanbul
1342/1924, 168 sayfa.

Ateten Gmlek,

Teebbs Matbaas, 1923, 2. Basl,


Ahmet Halit Kitabevi, stanbul 1943,
147 sayfa.

alkuu,

stanbul 1922.

Yeil Gece,

stanbul 1928.

Acmak,

Suhulet Ktphanesi, stanbul 1928.

Memduh evket Esendal;

Miras, Meslek Gazetesi,

15 Kanunuevvel/Aralk1924-1 Eyll
1925; Bilgi Yaynevi, Ankara 1978.

Mehmet Rauf;

Halas,

stanbul 1929.

Mfide Ferit Tek;

Pervaneler,

Matbaa-i mire, stanbul 1340/1924;


Hazrlayan Recep Duymaz, Kakns
Yaynlar, stanbul 2002, 176 sayfa.

Peyami Safa;

Matmazel Noralyann Koltuu,

stanbul 1949.

lhan Tarus;

Var olmak,

Varlk Yaynlar, stanbul 1957.

Hkmet Meydan,

Ak Kitabevi, stanbul 1962.

Vatan Tutkusu,

Aaolu Yaynevi, stanbul 1967.

Hikmet Ilgaz;

ark Yldz,

2 Cilt, stanbul 1959.

Orhan Kemal;

Kanl Topraklar,

stanbul 1963.

Kemal Tahir;

Yorgun Sava,

stanbul 1965.

Devlet Ana,

stanbul 1967.

Byk Mal,

stanbul 1970.

Esir ehrin nsanlar,

Adam Yaynlar, stanbul 1993.

Barbaros Baykara;

Nefret Kprs,

Akyar Yaynlar, stanbul 1974, 1982.

Yaar Kemal;

Demirciler ars Cinayeti,

stanbul 1974.

Kimsecik I, Yamurcuk Kuu,

Tekin Yaynlar, stanbul 1980.

Kimsecik II, Kale Kaps,

Toros Yaynlar, stanbul 1985.

Halide Edip Advar;

Reat Nuri Gntekin;

60

Do. Dr. Recep DUYMAZ

YAZAR

ESER

BASIM YER ve YILI

mer Polat;

Saragl,

May Yaynlar, stanbul 1974.

lhan Seluk;

Yzba Selahattinin Roman,

2 Cilt, stanbul 1974, 1975.

Zebercet Cokun;

Hain,

Milliyet Yaynlar, stanbul 1975, 391


sayfa.

Ahmet Gnbay;

Figan,

Tima Yaynlar, stanbul 1979, 250


sayfa.

Turgay Dalolu;

Ermeni Zulm,

Dilara Yaynlar, stanbul 1983.

Mustafa Akgn;

Arda ki Mevsim,

Neden Kitap Yaynlar, stanbul 2004.

Abdullah Ayata;

Anlarda Son Ermeni,

Altn Kitaplar Yayn, stanbul 2004,


2005.

Arif Irga;

Kervan Kran Bir Yldz Hikyesi,

Dnence Yayn, stanbul 2005.

Reha amurolu;

Bir Anlk Gecikme,

Everest Yaynlar, stanbul 2005.

Ayla Kutlu;

Bir Gmen Kutu O,

stanbul 1985.

emsettin nl;

Yukar ehir,

stanbul 1986.

Toprak Kuun Geirmez,

stanbul 1988.

Reha svan;

Gn Olur Devran Dner,

stanbul 1992.

Attil lhan;

Srtlan Pay,

3. Basm, Bilgi Yaynevi, Ankara 1992.

Ylmaz Karakoyunlu;

Salkm Hanmn Taneleri,

Doan Kitap Yaynlar, stanbul 2004.

Gz Sancs,

Doan Kitap Yaynlar, stanbul 2005.

Ylmaz nl;

Giritli Gelin,

Berfin Yaynlar, stanbul 2005, 256


sayfa.

Erdal Erkut;

Asalada Bir Kz Sevdim,

Erko Yaynlar, stanbul 2005, 192


sayfa.

Reha amurolu;

Bir Anlk Gecikme,

Everest Yaynlar, stanbul 2005.

Elif afak;

Baba ve Pi,

eviren Asl Bien, Metis Yaynlar,


stanbul 2006.

Veysel Dikmen;

Byk ller Meydan,

Can Yaynlar, stanbul 2006.

Bu romanlarda Trk-Ermeni mnasebetleri; gndelik hayattaki iyi


komuluk ilikilerinden balayarak, zamanla silhl atmaya varncaya
61

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

kadar ok eitli dzeylerde ele alnmtr4. Biz bunlardan imdilik sadece


iki tanesi zerinde duracaz. Bu iki roman, Halide Edip Advarn Yeni
Turan ile Reat Nuri Gntekinin alkuu romanlardr. Bunlar sememin nedeni, birincisinin 1915 ylnda yaanan olaylarn hemen ncesinde,
ikincisinin ise hemen sonrasnda baslm olmasdr.

Yeni Turan Romannda Ermenilere Bak


Yeni Turan, edebiyat tarihimizde Mill Edebiyat dnemi (1911-1940)
olarak adlandrlan dnemde Trklk akmn roman diliyle anlatan ilk
edebiyat metnidir5. Romann konusu, kinci Merutiyetin iln (24 Temmuz 1908) edilmesiyle lkemizde oluan serbestlik ortamnda stanbulda
balayan parti ekimeleridir. 1328/1912 tarihinde yazlp nce Tanin gazetesinde tefrika edilen bu kitap yazl tarihinden yirmi yl sonrasnn yani
1932 Trkiyesinin politik ve sosyal gelimesini tasavvur eden, siyas ve
ideolojik bir hikyedir6.
Bu konu, romanda bir olay rgs (vaka) etrafnda anlatlmtr. Anlatc, romann kahramanlarndan biri olan Asmdr. Yirmi be yanda bir
gen olan bu delikanlnn en byk tutkusu, siyasettir. O, siyaseti vatana
hizmet ii olarak anlar. Asmn siyasetle bu kadar yakndan ilgilenmesinin
sebebi, ocukluundan beri, yurdunun karlat zorluklar dizisidir. O
yllarda lkenin bu zorluklar dizisine are bulma iddiasnda olan iki parti

62

Trk tarihinde Ermeni meselesinin ortaya kna dair eitli grler vardr. Onlardan birisi yle dile getirilir: Ermeni meselesinin Mahiyeti: Osmanl-Rus Harbinden (1877) nce
Osmanl mparatorluunda bir Ermeni meselesi yoktu. Fakat bu harple byle bir mesele
meydana geldi ve eitli ekillere girmek suretiyle gelierek imparatorluun yklmasna
kadar srd. Mesele, Rusyann sz konusu harpte, Anadolunun dou kuzeyinde baz Trk
ehirlerini igal ederek bu ehirlerde yaayan Ermenileri istikll amac ile Babliye kar
tahrik etmesiyle balad. Ayastafanos ve Berlin Muahedelerinde Ermenilerin oturduu yerlerde slahat yaplmasna dair hkmler konulmas ve bu hkmlere dayanlmak suretiyle
byk devletlerce Osmanl Devletinin iilerine mdahaleler yaplmas suretiyle devam
etti. Bu esnada Ermeniler de tahrik edildikleri iin kanl olaylar kt. Bu suretle Ermeni
meselesi, en ok Rusyann ve ngilterenin almalar ile devletleraras bir karakter kazanarak Osmanl Devletini uratrd. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. VIII, TTK
Yaynlar, Ankara 1988, s.126.
Yeni Turan roman nce tefrika yoluyla baslmtr: Senin (Tanin), No: 42/1435-52-1481, 7
Eyll 1912-25 Terinievvel 1912. Daha sonra kitap eklinde baslr. Trk Yurdu Kitaplar,
Tanin Matbaas 1329, 188 sayfa. nci Enginn, Halide Edip Advarn Eserlerinde Dou ve
Bat Meselesi, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul 1978, s.127.
Enginn, a.g.e., s.127.

Do. Dr. Recep DUYMAZ

vardr. Bunlardan birincisi, muhalefette bulunan Yeni Osmanllar, ikincisi


de iktidarda olan Yeni Turan Partisidir.
Asmn amcas Hamdi Paa, Yeni Osmanllar Partisinin en gl simasdr. Onun okul ve silh arkada Ltf Bey ise, koyu bir Yeni Turan
Partisi taraftardr. Siyaset, bu iki eski arkada arasndaki dostluu, zamanla sona erdirmitir. Artk birbirleriyle grmezler; bununla beraber Ltf
Beyin kz Samiye, daha bir sre Hamdi Paann evine gidip-gelmeye
devam etmitir. Asm, ok gururlu bir asker olan ve herkese yz arn yukardan bakan amcasnn bu gen kza gsterdii yaknl ve yumuak
muameleyi bir trl anlayamaz.
Bir gn iktidar deiiklii olur. Yeni Osmanllar iktidara geer ve Hamdi Paa, nemli bir mevki sahibi olur. Asm zel ktipliine getirir. Yeni
Osmanllar, Mecliste ounlukta olmalarna ramen, ok gemeden Yeni
Turan, Partisi, halkn sevgilisi olmaya balar. Bunun en byk sebebi, Trk
kadn kurumlardr. Bunun yannda Yeni Turan Partisi, okullar, kurumlar, gece salonlar gibi meknlarda yardm sevenler, nfusu arttrma, genel
salk ve Trk edebiyat kulb ve benzeri gruplarla geni bir propaganda
faaliyeti yrtr. Eitim grm Yeni Turanl kltrl kadnlar, buralardaki toplantlarda yaptklar konumalarda, kadnlar, artk evlerinin ss,
erkeklerinin sevda amalar olmaktan karr, onlar alkan bir toplum
eleman, bir ana, bir arkada durumuna ykseltirler. Bu konumalar, Yeni
Turan Partisinin toplumda gittike sevilmesine ve ykselmesine yardm
eder.
Asm ve arkadalar, Yeni Turan Partisinin ykseliini engellemenin
yollarn aramaya balarlar. Sonunda en kolay yolu bulurlar. Bulduklar
yol, kadnlarn bu tr kurumlarda erkeklerin arasnda konumalarnn dinimize aykr olduu yoludur. Dini kullanmak yoluyla, halk onlardan soutmaya ve giderek uzaklatrmaya alrlar. Asm, stanbulda Erenky Yeni
Turan Yurdunda, Kaya (Ltf Beyin kz Samiyenin yeni ad) adl bir
kadnn dzenli olarak konumalar yaptn duymu ve onu merak etmeye
balamtr. Bir Cuma gn onu dinlemek amacyla Erenkye giderken
vapurda eski arkada Sabih ile karlar. Sabih ona Kayann almalar
hakknda etrafl bilgiler verir. Merak daha da artar. Erenky Yeni Turan
Yurduna girerken kendi mahallesinin imam Feyzi Efendiyi grr. Hnca hn dolmu olan konuma salonuna birlikte girerler. O gn Kayann
yerine Ouzun konuacan renirler. nce be alt Mevlevi, ney fler.
Ardndan on iki ocuk, Yeni Turan Trksn syler:
63

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ey Yeni Turan sevgili lke


Syle, sana yol nerede...
Asm, Mevlevilerin ney flemesi, ocuklarn Yeni Turan Trksn
sylemesinden sonra, Yeni Turan Partisinin bakan Ouzun ahsnda
Trklerin olgunluk derecesini bulmu bir rneini grr; bir ara kendisinin
de aslnda bu partinin bir mensubu olduunu hisseder; fakat ok gemeden
kendini toplar. Bu arada Ouz, konumasn yapmak zere krsde yerini alr. Szlerine Kardelerim! hitabyla balar. Birka ay sonra yaplacak
seimlerden sz ederek dinleyicilerinin nnde iki yol bulunduunu, bunlardan birincisinin Yeni Turann, ikincisinin ise Yeni Osmanllarn yolu
olduunu syler. Bunlarn hangisini seeceksiniz? diye sorar. Bunlarn ikisi de size kendi yollarnn doru olduunu syleyeceklerdir dedikten sonra
szlerine yle devam eder: Bugn ben, Yeni Turann ocuu sizi Yeni
Turann yoluna aryorum. Doru yol budur diyorum; fakat siz bana bu
yol nerede ve nasl? Diyeceksiniz. Evet,
Ey Yeni Turan, sevgili lke,
Syle, sana yol nerede?
Ouz, Turan yoluna yalnz Turann ocuklarn deil, Trk kardelerini deil, Trkiyenin btn ocuklarn, bu toprakta, (bu) lkede mazisini, hayatn, ecdadn ve tarihini saklayan btn Trkiye toprann
ocuklarn, Krtleri, Araplar, Ermenileri, hepsini aryorum der. Yeni
Turan yolunun bu topraklarda yaayan btn ocuklar iin selamet yolu
olduunu iddia eder. Bu yol, memleketimizi iplikleri kam orap rgs
gibi dalmak ve parampara olmaktan kurtaracaktr. Szlerinde Trkleri
ne karmasnn sebebi, kendi rkn kurtarmak arzusuna teki rklarn
menfaat ve selametlerini de kartrmak istemesidir.
Turan yolunun selmet yolu olduunun ispatna gelince, Trkiyenin
imdiye kadar hangi yollardan geldiine ve bunlardan hangisinin Yeni Turan yoluna benzeyip benzemediine bakmak lzm geldiini syler. Ouz,
bunu anlamak iin dinleyicilerini biraz Osmanl tarihinde kendisiyle beraber dolamaya davet eder.
Trk tarihini devreye ayrr:
64

Do. Dr. Recep DUYMAZ

1) Kurulu/Temel Atma Devri


Bu devrin balangc on drdnc asrdr. Ecdadmz, bu asrdan itibaren Orta Asyaya sonra Avrupaya doru yaylarak Seluklu
mparatorluunun harabeleri zerinde Osmanl Devletini kurmu ve gittikleri yerlerde yol, kpr, hamam ve daha baka bayndrlk ileri yaparak
insanlar adaletle idare etmitir. Kendilerinde bulunmayan edebiyat, sanat
ve meslekleri, Arap ve Farslardan almlardr. Dil, din, rk fark gzetmeden yzyllarca byk bir devlet kurucusu olarak hkm srmlerdir. Bu
deta yeni Amerika binas gibi bir ey!. ok geni topraklara hkmeden
bu kavi, dil ve binas salam hkmetin asl unsuru, temeli, yekpare bir
Trk rkdr. Arap, Arnavut, Bulgar, Ermeni ve daha baka rklar, o temel
etrafnda, toplanmlardr.

2) Byme Devri
Osmanl Devleti, kurulduktan sonra dou, bat ve bilhassa batya ynelerek geni topraklara hkmetmeye balam, bunun doal bir sonucu
olarak Arap, Arnavut, Bulgar, Ermeni ve Rumlar Trk hkmetinin etrafnda toplanmlardr. Bu devir ehzade Sleyman Paa (1316-1359)nn
Rumeliye gemesinden (1354) itibaren Fatih Sultan Mehmet (14131481)in lmne kadar geen devirdir. Bymek devrinde pek ok unsur,
devletin ynetimine ksmen katlmtr. Daha da nemlisi, artk bymek
ve genilemekten asl maksadn ne olmas lzm geldii hususunun gzlerden kaybolmasdr. Ordumuz, merkezden ok uzak lkelerde bulunan
bir ehri veya blgeyi fethettiinde orasn stanbula daha smsk balamadan, baka yerlerin fethine kmtr. Asl maksat, sanki yeni topraklar
kazanmaktan ibaretmi gibi bir grnt verilmitir. Ordunun sefere kmas, savaa girmesi, bazen galip, bazen malup olmas, aylarca hatta yllarca Hilfet merkezinden ok uzak lkelerde konaklamak mecburiyetinde
kalmas, sonunda tekrar merkeze dnmesi ve bunun yllarca byle devam
etmesi, devletimizin iindeki unsurlarn birlemesine ve giderek kaynamasna engel olmutur.

3) Mill Hakimiyet zerine Hkmet Kurmay steme Devri


On dokuzuncu yzyln sonlarna gelindiinde Trkler, hakimiyet-i
milliye esas zerine bir hkmet kurmann lzumunu duymular ve bunun
65

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

iin almaya balamlardr. Birinci Merutiyetin (1876) iln edilmesinden itibaren Trkler, bu yolda bir hkmet kurmaya alrken, teden beri
hakimiyeti altnda bulundurduu her unsurun hakimiyet-i milliyeden farkl
anlamlar kardn ve giderek kendi hakimiyetini istediini grmtr. O
yllarda Fransa, ngiltere ve Almanyada hakimiyet-i milliyeye dayal bir
devlet ve hkmet kurmak kolayd; fakat Osmanl Devletinde bu mmkn deildi; nk Osmanl Devleti, bir halita iindeydi. Yzyllardan beri
ynetimi altnda tuttuu unsurlar, dil, din ve gelenekleriyle yaamalarna
msaade ettii, asimile etmek siyasetini uygulamad iin o unsurlar, ne
Trklerle, ne de kendi aralarnda yaknlap kaynaabilmilerdir. Milliyetilik duygusu XIX. yzylda Balkanlar yoluyla Osmanl Devletine geldiinde bir ksm Rumlar, Yunanistana, Bulgarlar Bulgaristana, Arnavutlar
Arnavutluka, Araplar da kendi devletlerine balanmak istemilerdir. Btn bu ayrlk talepleri karsnda Trklerin nnde iki yol ortaya kmtr.
Bunlardan birincisi Yeni Osmanllar, ikincisi de Yeni Turanllar yoludur.
Yeni Turanllarn yolunun esas, adem-i merkeziyet dncesidir. Ecdadmz, tarihimizin birinci ve ikinci devirlerinde kuvvetli bir merkeziyet
zerine bina edilmi dil bir Trk devleti kurmu ve bunu yirminci yzyln balarna kadar devam ettirmitir. Yirminci yzyl, milliyetler yzyldr. Geen yzyl boyunca gelien milliyetilik hareketlerinin sonunda
Avrupada aa yukar her millet, kendi devletini kurmutur. Bu milliyetler anda tekrar Osmanl Devleti tarznda bir hkmet kurmak ve devam
ettirmek mmkn deildir. Devleti oluturan anasrn ksm- mhimminde
on dokuzuncu ve yirminci asrn meydana koyduu milliyet hissi son derece-i kuvvetindedir. Memleketimizde yeni bir siyas yap kurarken Trk,
Arab, Ermeniyi, Rumu ve dier unsurlar birbirine balayacak ortak bir
menfaat ve muhabbet yolu bulmalyz.
Yeni Turan, yolunun esaslarn yle sralar:
Her unsur idareye katlmal,
Her unsur dierleriyle iyi ilikiler kurmal,
Her unsur kendi toprandan sorumlu olmal,
Her unsur Trk halifesi etrafnda toplanan merut bir federasyon yapmaya hazrlanmaldr.
Bu federasyon bizi Avrupann ak gzlerinden kurtaracak, baz kardelerimizi ana toprayla kk bir ihtilf, hkmetine kar kk bir
isyan neticesinde yabanc hkmetlerin penesine dmekten koruyacak.
66

Do. Dr. Recep DUYMAZ

Baz yerler dn kk bir yara iken bugn ta kalbimize, canmza kadar


kan bir kangren olmaya balad. Yarn da phesiz birer birer tekiler
balayacak ve bunlar tutmak iin her tarafa dalan Trk, kuvvetini tamamen kaybedecek7.
Yeni Turan Partisinin lideri Ouz, bu dnceleri, II. Merutiyetin
iln edilmesini takip eden yllarda sylemitir. Konumasnda iki ay sonra yaplacan bildirdii seimleri kendi partisinin kazanmasndan sonra
kurulan hkmette Dhiliye Nazr olmutur. ok gemeden savunduu
fikirleri uygulamaya balamtr. Yeni Turan Partisinin kazand byk
baarnn heyecan gemeden baz Trk vilyetlerine, buna Ermeniler
de dahildir, husus imtiyazlar vermek iin kanun lyihalar hazrlamtr.
Ouzun, dnemin siyasal hayatnda bir simge olduunu dndmzde, yorum yoluyla, siyasetilerin Osmanl Devletinin bnyesinde bulunan
aznlklar, bu arada Ermenler hakkndaki grleri, bu konumayla ortaya
konulmutur, diyebiliriz.
Buna gre Yeni Turan romanndaki siyasetilerin bir blm, Osmanl Devletinin ynetimi altnda bulunan btn unsurlara, bu arada, Ermenilere eit gzle bakmlardr. Baz ehir ve unsurlara imtiyaz verilmesi
sz konusu olduunda bunlarn arasna Ermenileri de dhil etmilerdir. II.
Merutiyetin (1908) iln edilmesini takip eden yllarda ortaya konulan bu
tavr, Osmanl Devletinin Ermenileri, siyasetine ve ynetimine katmak
istediinin ve bunu uygulamaya koyduunun romanc diliyle bir ifadesidir. Zaten Osmanl Devleti, bu siyaseti teden beri uygulamtr: Osmanl
tarihinde Ermeni asll 29 paa, 22 bakan, 33 milletvekili, 7 bykeli, 11
konsolos, 11 mderris ve 41 yksek rtbeli memurun grev yapt dikkate
alnrsa, 1914 ylna kadar, iki toplum arasnda hemen hemen hibir sorunun yaanmad ve genel bir tabirle Ermenilerin millet-i sdka olarak
daima deer grd de anlalr8. Ayn anlay ve tavr, Ermeni edebiyatlar tarafndan da ksmen gsterilmitir: Trkiyeli Ermenilerin dnyann hibir yerinde, btn iyi artlara ramen unutamadklar komular,
kyleri, evleri ve Trk dostlar, meydana getirdikleri edebiyat eserlerinde
srekli ana temay oluturmutur. Bu eserlerde derin dssla duygusu hakimdir. Bu da aslnda her iki milletin tarih beraberlikte uyum ierisinde,
bar ve huzurlu bir ortamda yaam olduklarn gstermektedir. yle ya
7
8

Halide Edip Advar, Yeni Turan, kinci Bask, kbal Ktphanesi, stanbul 1924, s.43.
Ahmet Erturul, Ermeni Meselesine Edebiyat Penceresinden Bir Bak, Zaman gazetesi,
07. 05. 2005; Komidos arkyan, Trk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953, stanbul 1953.

67

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

insanlar zulm grdkleri, can gvenlii bulamadklar bir yeri niin zlesinler ki?!..
Yok mu cn zerre rahm-i efkatin
k ldrmek mi yoksa detin?
ekmeden itmem ikyet mihnetin
Cana kr etti kemal-i hasretin
1865te baslan Ermeni harfli bir ark mecmuasndan alnan (...) bu
hicaz ark, ancak bir milletin his ve hayal dnyasn paylamay baarm
ve ortak bir zevki yaayabilen bir kii tarafndan sylenebilir9.
Bu durumda Trkler ile Ermeniler arasnda Birinci Dnya Sava srasnda yaanan ac olaylar, ngiltere ile Rusyann Ermenileri, Trklerin
aleyhine kkrtmalar sonucu ortaya ktna dair gr, hakllk kazanmaktadr.

alkuu Romannda Ermenilere Bak


Trk edebiyatnda 1915 ylnda Trkler ile Ermeniler arasnda yaanan acl olaylardan sonra Ermeni tiplerine yer veren ilk roman, Reat Nuri
Gntekinin alkuu romandr10. alkuu romannn konusu, Feride adl
bir gen kzn evlenmesine gn kala nianlsnn kendisini aldattna
dair tesadfen rendii bir haberle hayal krklna uramas zerine,
bulunduu akraba kknden kamas ve retmenlik yapmak maksadyla
stanbuldan Anadoluya geerek Bursa, anakkale, zmir ve Kuadasnda
retmenlik yapmasdr. Feride, Bursa Merkez Rtiyesine Corafya ve
Resim retmeni olarak atandnda daha grevine balamadan bir przle karlar. Bunu gidermek iin urat ilk gnlerde bir otelde kalr.
Burada bir Ermeni ailesi olan Hac Kalfa ile tanr:
Hac Kalfa, ara sra konutuum dertli bir komumdan baka odama
giren tek insandr. lk gnlerde ekiniyordu. Bir i iin odama girecei zaman kapy vuruyor: Ban rt, hocanm, ben geliyorum diyordu.
9 Erturul, a.g.m.
10 alkuu nce tefrika yoluyla baslr. Vakit gazetesi, 1 Austos-1 Aralk 1921. ki ay sonra
kitap eklinde de baslr. alkuu, Cumhuriyet tarihi boyunca deiik yaynevlerince birok kez baslmtr

68

Do. Dr. Recep DUYMAZ

Ben alay ediyor: Haydi canm, Hac Kalfa, iin mi yok Allah akna,
teklif mi var aramzda? diyordum.
O, atkn ehresini daha atyor:
- Yooo! senin bildiin gibi deildir. slm muhadderatlarnn yanna yle sallapati girilmez, diye bana kyordu.
Muhadderat her halde kadn falan demek olacakt. Fakat hocalk
gururuma yediremediim iin bunu Hac Kalfadan soramyordum. Maamafih alay ede ede Hac Kalfaya bu saygnn manaszln anlatmtm.
imdi aklna estike kapm vuruyor, ekinmeden ieri giriyordu.
Hac Kalfa, glmemin bir trl kesilmemesine evvel kzacak oldu;
fakat sonradan vazgeti:
- Beni kzdrmak iin mahsus yapyorsun; ama kzmayacam, dedi.
Sonra gzlerinde garip bir hznle ilve etti:
- Kafeste ku gibi o kadar sklyorsun bu yalnz odada ki biraz alay
kar, gl, ziyan yok; ahbaplk daha artarsa ben, sana ben bir para da
oynayacam galiba, biraz elenesin iin, anladn m efendim?
Hac Kalfaya ne yazdm anlatmak kabil deildi:
- Yazm pek arpuk urpuk da mek yazyorum Hac Kalfa, dedim;
yarn br gn derse balayacam. ocuklar ayplar sonra.
Hac Kalfa, fotoraf karsnda poz alr gibi sopasna dayand, gzlerinde tatl bir glmseme cevap verdi:
- ocuk aldatyorsun. Hac Kalfa ka baharn yourdunu yemitir, bilirsin sen? Onlar ki hattat gibi sls yazarlar, iki para etmez yazdklar.
Onlar ki byle karnca aya gibi eri br bir ey karalarlar, ne karsa
onlardan kar. Biz devairde ne kadar taban tepmi, ne eit memurlar
grmz, bilirsin sen? Bir derdin var senin, vardr ama, her neyse, onun
oras bizlere dmez. Yalnz yazarken parmaklarn mrekkeple boyamamaa gayret et ki, ocuklara kar asl ayp odur. Haydi bakalm, sen yaz
yazn; ben de tahtalarm fralayaym11.
Feride ile Ermeni ailesi Hac Kalfa arasnda ksa zamanda bir dostluk
kurulur. Hac Kalfa ehrin btn dedikodusunu Ferideye getirdii gibi,
gen kzn Merkez Rtiyesine atanmasyla ilgili kan przleri gidermek hususunda tandklarn devreye sokmak suretiyle yardm da eder.
Bir gn Ferideyi evine davet eder:
11 Reat Nuri Gntekin, alkuu, nklp ve Aka Kitabevleri, stanbul 1964, s.96, 97.

69

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ev bir derin uurum kenarnda. Uurum o kadar derin ki bahesinin


sarmaklarla rtl tahta parmaklna kollarnz dayayp aa baktnz zaman banza bir dnme geliyor. Hac Kalfa ailesiyle beraber ne tatl
birka saat geirdim!
Nevrik Hanm, Samatyalym. Kocas gibi kaba saba, fakat iyi ruhlu,
saf bir kadncaz. Beni grnce stanbul kokuyorsunuz kk hanm
diye boynuma sarlmaktan kendini alamad. stanbulun ad anldka gzleri yaaryor, kocaman gs derin hasret nefesleriyle kalayc kr gibi
kabarp iniyor.
Bu Ermeni ailesinin on drt yanda Hayganu adl bir kz, on iki
yanda Mirat adl bir olu vardr. Hac Kalfa, olunun adn bir hafta
aradktan sonra bulmutur:
- Miratn adna dikkat etmisin? Ne rifane isimdir o. Bulmak iin
bir hata kafa patlattm. ki lisana da uyar. Ermenicesi Mirat, Osmanlcas
Murat.
Mirat, gndelik ilerde mnasebetsiz bir halt yeyip babasn kzdrd
zaman Hac Kalfa onu:
-... sen ne Miratsn, ne Murat; ancak bir meretsin... diyerek azarlar!
ocuk, bu mnasebetsizliklerinden birini, anasnn piirdii yemei
beenmediini syleyerek, Feride evlerinde bulunduu srada yapar. Ermeni Hac Kalfa ona, Trk ataszleri ve beyitleriyle haddini bildirir:
- Hele u miskine bak. Bacak kadar boyu var, trl trl huyu var.
Dilenciye hyar verdilerse beenmemitir, eridir diye sokaa atm. Eek
hoaftan ne anlar? htarlarm semi itibar kulana (!) sok. Yoksa, tektirat
ile uslanmayann hakk ktektir. Sen kim oluyorsun ki Allahn nan ve nimetini beenmiyorsun?!...
Sen seni bil sen seni
Sen seni bil sen seni
Sen seni bilmez isen
Patlatrlar enseni12.
12 Gntekin, a.g.e., s.129. Trk edebiyatnn Ermeni edebiyat zerindeki tesirlerini 1)Ermeni
uglar ve Eserleri, II) uglarla klar Arasndaki Benzerlikler, III) Trklerle Ermenilerin Siyas ve Fikr Mnasebetleri, IV) Ermenilerden Yetien Trk irleri: A) Mesih-i
Ermeni, B) Mirza Can, C) Sarkis Zeki, balklar altnda inceleyen Mehmet Fuat Kprl,

70

Do. Dr. Recep DUYMAZ

Feride ile bu Ermeni ailesi arasndaki btn grme, konuma ve


davranlarnda sradan bir yaknlk ve dostluu aan birtakm deerler
vardr. Bunlarn banda bahelerinde beraber bulunmaktan doan tatl
birka saat geirmek gelir.
Feride ile Hac Kalfann otelde, okulda ve evlerinde ailecek yaptklar
konumalarnda birka sene nce Trkler ile Ermeniler arasnda yaand iddia edilen katliamlardan sz edilmemitir. Dame de Sionda renim
grm Feridenin sz edilen olaylardan habersiz olduu dnlemez.
Yine bunun gibi, kk Ermenilerin youn olarak yaad stanbulun Samatya semtine uzanan Hac Kalfa ailesinin de o olaylardan habersiz olduu dnlemez. Buna ramen her iki topluma ait kahramanlar, romanda
1915 yl olaylarndan hi sz etmemilerdir.
Tarihteki Trk-Ermeni mnasebetlerini anlatan birok edebiyat ve sanat eseri bulunmakla beraber, 1915 yl olaylarn dorudan doruya ele
alan pek fazla eser yoktur.
Trk edebiyatnda Ermeni Kym olarak adlandrlm olgu veya onu
kapsayan sre stne yazlm, olay ayrntl olarak aklamay stlenen
fazla sayda eser yoktur. Btn bu sre, gerek kendi bana, gerekse bugnn Trkiye Cumhuriyetinin biimlenmesi bakmndan ok nemli olduu
halde, edebiyatta yeterince ele alnmam olmas, kendi bana manidar
bir durumdur. Buna karlk, zellikle Kurtulu Savandan bu yana retilmi edebiyatta, bu sre dolaysyla benimsenmi bir tavr yanstan, neredeyse bir serpinti gibi, arada bir ortaya kan eitli szlere rastlamak
mmkndr. Bunlardan ou, sol eilimli olarak tannan yazarlarda bile,
yalnz Ermenilere deil, Osmanl uyruu olmu btn aznlk unsurlara
kar bir dmanlk gden, byle bir tavr aa vuran szlerdir. Kimi durumda, arlkla bu tavrda olan bir yazar, bsbtn zenofobik ve tek yanl grnmemek iin iyi bir Rum veya Ermeniden sz edebilir. Daha seyrek
olarak, gerekleen olaylarn tarih anlam konusunda nesnel denebilecek yorum niteliinde olanlara da rastlanabilir13.
vard neticelerden birini yle dile getirmitir: Trkler sayca ok ve siyasete hkim
bulunduklar gibi, medeniyete de Ermenilerden yksek olduklarndan, Ermeniler, Trk
harsn benimsemek mecburiyetinde kalmlardr. Bunun en byk delillerinden biri de Ermenilerden birok Trk klar yetimesi ve bunlarn sair Trk klar gibi ekseriyetle
Bekta ve Alev olmalardr. Esasen Bektalik tam bir Trk tarikatdr. Fuat Kprl, Edebiyat Aratrmalar, TTK Yaynlar, Ankara 1986, s.268.
13 Murat Belge, Edebiyatta Ermeni Sorunu, Birikim Dergisi, Say 202, ubat 2006, s.28.

71

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Trklerin tarihlerinde, hatt yakn tarihlerinde yaadklar ac olaylarn, dmanlklarn zerine gitmemeleri, onlar edebiyat eserlerine yanstp
ebediletirmemeleri nasl yorumlanabilir? Gizlemek istedikleri bir sular
olduu eklinde mi, yoksa tarihlerine kar ilgisizlikleriyle mi?
Kanaatime gre bu konuda en uygun yorumu nci Enginn yapmtr:
Trkler, sava, cihangir bir kavim olarak tarih sahnesine ilk ktklarndan itibaren dmanlaryla savamlardr. Fakat dmanlklarn asla
ebediletirmemilerdir. Bunu bir milletin dnya grnn en nemli belgelerinden olan ve basn, iletiim aralarnn bulunmad eski alarda
bu grevi yklenen szl edebiyatn yaratclarnda gryoruz. Yazl ilk
Trk belgelerinde, Bilge Kaan tam bir mill uyanla dmanlarnn adn
verir. Fakat bu davran, Bilge Kaann in kltrnden faydalanmamas
ve onlara kar sonsuz bir dmanlk gtmesi manasna da gelmez.
nci Enginn, szl edebiyat mahsullerinin o yzyllarda henz yazya gemedii iin eski Trklerin dmanlarnn hangi kavimler olduunu
edebiyat metinlerinde gremediimizi belirtir. Kerem ile Asl halk hikyesinde Kerem ile bir Ermeni papaznn kz Asl, daha domadan nianlanmlardr. ocuklar evlenme ana gelince Ermeni Papaz, sznden
dnerek kzn, Keremden karmaya balar ve byle davranmakla gvenilemeyecek bir kimse olduunu ortaya koyar. Bu hikyede hem Trklerle
Ermenilerin bir arada yaadklar, hem de dmanlk gsterenin Ermeni
olduu bir motif olarak geer.
(...)... Trkn vasf affetmesini ve unutmasn bilmektir. Dmanlk hissini beslemesini bilmeyen Trkler, yaadklar hazin tecrbeleri muhayyile
mahsul eserlere de geirmemiler ve onlar unutmaya bakmlardr14.

Sonu
ok unsurlu bir siyasal yap olan Osmanl Devleti, yirminci yzyln balarnda dalmtr. Bu dalma ve paralanma srecinde yaanan
olaylar, kukusuz edebiyat metinlerine de ksmen yansmtr. Trkler ile
Ermeniler arasnda Anadoluda yzyllarca sren birliktelie ramen bu
dalma srecinde birtakm ac olaylar yaanmtr.
Modern bir edebiyat tr olan romanda Trkler ile Ermeniler arasndaki mnasebetlerin daha ok olumlu ynleri ne karlmtr. Bu iki top14 Enginn, Romanlarmzda Ermeni Tipleri, Mukayeseli Edebiyat, Dergh Yaynlar, stanbul 1992, s.220, 230.

72

Do. Dr. Recep DUYMAZ

luluk arasndaki ilikilerin en acl ve tartmal yllar olan Birinci Dnya


Savann ncesinde baslm Halide Edip Advarn Yeni Turan ile hemen
sonrasnda baslan Reat Nuri Gntekinin alkuu romanndaki Ermeni
tipleri, Osmanl toplum yapsnn tarihsel bir unsuru olarak grlmlerdir.
Yeni Turan romannda dnemin siyasetilerinin bir simgesi olan Ouz,
adem-i merkeziyet siyasetini uygulamaya alt gibi, Ermenilerin youn
olarak yaad ehirlere birtakm imtiyazlar vermeyi bile dnmtr.
Bu roman, Trklerin Ermenilere siyaseten yaklamak istediinin roman
diliyle bir anlatmdr. alkuu ise, Ermenilerin gndelik hayatta Trklere yakn davrandklarnn yine roman diliyle bir anlatmdr. Bu romanda
Hac Kalfa, yaramazlk yapan olunu, Trk ataszleri ve tekerlemeleriyle
azarlamaktadr. Bu davran, iki toplumun kltrn en nemli unsuru olan
dil bakmndan birbirine yaklatklarnn romana yansm bir belgesidir.
Bugnn bilim adam ve sanatlarna den grev, gemiteki romanlarmzda grlen bu gzel ilikileri modern zamanlara tamaktr.

73

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaklar
Advar, Halide Edip, Yeni Turan, kinci Bask, kbal Ktphanesi, stanbul 1924.
Belge, Murat, Edebiyatta Ermeni Sorunu, Birikim Dergisi, Say 202, ubat 2006.
Cell Nuri, Anasr Meselesi, Tarih-i Tedenniyat- Osmaniye, Yeni Osmanl Matbaa
ve Ktbhanesi, stanbul 1331.
karyan, Komidos, Trk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953, stanbul
1953.
Enginn, nci, Halide Edip Advarn Eserlerinde Dou ve Bat Meselesi, stanbul
niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul 1978.
__________, Romanlarmzda Ermeni Tipleri, Mukayeseli Edebiyat, Dergh
Yaynlar, stanbul 1992.
Erturul, Ahmet, Ermeni Meselesine Edebiyat Penceresinden Bak, Zaman
gazetesi, 07.05. 2005.
Gntekin, Reat Nuri, alkuu, nklap ve Aka Kitabevleri, stanbul 1964.
Karal, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, C. VIII, TTK Yaynlar, Ankara 1988.
Kprl, Mehmet Fuat, Edebiyat Aratrmalar, TTK Yaynlar, Ankara 1986,
Kk, Cevdet, Osmanl mparatorluunda Millet Sistemi ve Tanzimat, Mustafa
Reit Paa ve Dnemi Semineri-Bildiriler, TTK Yaynlar, Ankara
1994.
Moran, Berna, Edebiyat Kuramlar ve Eletiri, Cem Yaynevi, stanbul 1994.
Namk Kemak, Celleddin Harzemah, Hazrlayan Hseyin Ayan, Hareket Yaynlar,
stanbul 1969.
Tunaya, Tark Zafer, Osmanl Nizam, Trkiyenin Siyas Hayatnda Batllama
Hareketleri, stanbul 1960.

74

OSMANLI YNETMNDE
XIX. YZYIL ERMEN OKULLARI VE FAALYETLER

Do. Dr. Remzi KILI

Nide niversitesi Eitim Fakltesi Yenia ve Yakna Tarihi


E-mail: remzikilic@mynet.com; Tel: 0 388 211 28 02

zet
Trkler ve Ermeniler, Anadolu ya da n Asya olarak bilinen corafyada dokuz yzyl akn bir zaman beraber
yaamlardr. 1326da Osmanllar tarafndan Bursann
alnmasyla Orhan Gazi, Ermenileri Bursaya davet etmitir.
Fatihin stanbulu fethinden sonra 1461de, Ermeni ruhan
reisi Ovakim Efendi stanbula getirilerek Ermeni Patriklii
kurulmutur. Btn Ermenilerin din-ruhan reisi sfat verilerek, Ermeni toplumuna Osmanl Devletinin yaknl,
hogrs ve gveni gsterilmitir.
Yzyllar boyu eitli topluluklar bir arada yneten Osmanl Devleti, farkl etnik yapdan gelen, farkl din ve kltr sahibi olan toplumlara kar geni bir bar ve hogr
anlay ierisinde bulunuyordu. XIX. yzyln balarnda,
Ermeni toplumu, Osmanlnn dier unsurlar gibi, tam bir
serbestlik, huzur ve imkn ierisinde, btn artlardan ve
frsatlardan yararlanarak yaamlarn srdrmler; inan
ve ibadetlerini zgrce devam ettirerek kendi dillerini,
kltrlerini, dinlerini ve sosyal ilikilerini teden beri am
olduklar cemaat okullarnda renmi ve retmilerdir.
Bu bildiride, Osmanl topraklarnda 1811 ylndan 1897 ylna kadar alm bulunan, Ermeni toplumuna ait okullar
ortaya koymak istiyoruz. Her seviyedeki Ermeni okullar,
retmen ve renci saylar, ders mfredatlar, Ermeni
cemaatine salad yararlar, Ermeni toplumunun sosyal
ve kltrel yaamna katklar belirtilecektir.
Ayrca, Osmanl Devletinin bu kurumlara bak as, destei ve katklar, okullara salad imknlar irdelenecektir.
Yine bu okullarn Trk-Ermeni ilikilerine katklar, geliim
ve deiime getirdii yeniliklerin, iki toplumun yzyllar
boyu birlikte yaama srecine olumlu etkilerinini neler olduu etraflca aklanacaktr.

Do. Dr. Remzi KILI

Giri
Trkler ve Ermeniler, Anadolu ya da n Asya olarak bilinen corafyada, dokuz yzyl akn bir zamandr bir arada yaamlardr. Byk
Seluklular ve Trkiye Seluklular gibi, nemli Trk devletleri zamanndan beri Trkler ve Ermeniler beraber yaamlard. 1326 ylnda Osmanllar tarafndan Bursann alnmasyla birlikte Orhan Gazi, Ermenilerin
Ktahyada bulunan ruhan merkezlerini Bursaya nakletmitir1. Fatih Sultan Mehmedin stanbulu fethinden bir mddet sonra 1461de, Bursada
bulunan Ermeni ruhan reisi Ovakim Efendi ile Anadoludan bir miktar Ermeni stanbula getirilmitir. Fatih Sultan Mehmet tarafndan Samatyada
ki Sulu Manastr isimli kilise Ermenilere verilerek, Ermeni Patriklii kurulmu ve Ovakim Efendi Ermenilere Patrik tayin edilmitir2. Btn Ermenilerin din-ruhan reisi sfat tannarak, Ermeni toplumuna kar, Osmanl
Devletinin yaknl, hogrs ve gveni gsterilmitir.
XIX. yzyla gelindiinde nfusu otuz milyonu aan ve bnyesinde eitli din ve millet mensuplarn yaatan, Mslman ve gayrimslim topluluklar barndran Osmanl Devleti ynetiminde, 1839 Tanzimat
Fermanndan sonra yalnzca Mslmanlar grev almamlardr. Ermeniler, Yunanlar, Slavlar, Bulgarlar, Rumlar, Yahudiler, Romenler, Macarlar
ve daha baz kk topluluk mensuplar da, Osmanl devlet ynetiminde
1
2

Erdal lter, Ermeni Meselesinin Perspektifi ve Zeytun syanlar (1780-1880), Ankara 1988,
s.29.
Yusuf Halaolu, Ermeni Tehciri, Babli Kltr Yaynlar, 7. Bask, stanbul 2005, s.16.

79

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

st dzey grevler almlardr. Bu geni ve her kesime hitap eden ynetim


anlay farkl kesimlerin bir arada bulunmasn kolaylatrm ve deiik
unsurlardan bir btnlk meydana getirmitir. Osmanl Devleti topraklarnda yaayan topluluklarn, kendi inanlar, gelenekleri ve anlaylar
dorultusunda, kendi kendilerini ifade etmelerine msaade edilmitir. Osmanl Devleti, Trk ve Mslman olmayan topluluklarn alt kimliklerinin
korunmasna ve srdrlmesine izin vermitir3.
Yzyllar boyu eitli topluluklar bir arada yneten Osmanl Devleti,
farkl etnik yapdan gelen, farkl din ve kltr sahibi olan toplumlara kar,
geni bir bar ve hogr anlay ierisinde bulunuyordu. XIX. yzyln
balarnda, II. Mahmut (1808-1839) dnemine kadar Ermeni toplumu, Osmanl Devleti bnyesindeki dier unsurlar gibi, tam bir serbestlik, huzur
ve imkn ierisinde btn artlardan ve frsatlardan yararlanarak yaamlarn srdrmlerdir. II. Mahmut: Tebaamdan Mslmanlar Camiide,
Hristiyanlar Kilisede, Yahudileri de Havrada grmek isterim diyerek,
Osmanl vatandalarnn istedikleri ve mensup olduklar dinin gereklerine hrriyet ierisinde uyabileceklerini belirtmitir. nan ve ibadetlerini
serbeste devam ettiren Ermeni toplumu, kendi dillerini, kltrlerini, din
yaamlarn ve sosyal ilikilerini teden beri am olduklar cemaat okullarnda reniyorlar ve retiyorlard.
Burada, XIX. yzyl boyunca, Osmanl topraklarnda 1811 ylndan
itibaren 1897 ylna kadar alm bulunan, Ermeni toplumuna ait okullar ve faaliyetlerini ortaya koymak istiyoruz. Ermeniler tarafndan alm bulunan her seviyedeki Ermeni okullar, bunlarn retmen ve renci
saylar, ders mfredatlar, okullarn Ermeni cemaatine salad yararlar,
Ermeni toplumunun sosyal ve kltrel yaamna katklar belirtilecektir.
Ayrca, Osmanl Devletinin Ermeni toplumunun eitim kurumlarna
bak as, destei ve katklar, okullara salad frsat ve imknlar irdelenecektir. XIX. yzyl Osmanl Devleti ynetiminde Ermeni okullar,
eitim alannda Trk-Ermeni ilikilerine katklar, geliim ve deiime getirdii yenilikler nelerdir? Ermeni okullarnn Trk-Ermeni toplumlarnn
yzyllar boyu birlikte yaama srecine olumlu etkileri neler olmutur? Bu
hususlara deinilecektir.
XIX. yzyl, tarihilere gre Osmanl Devletinin gerekten en uzun
yzyl olmutur. nk XIX. yzylda Osmanl Devleti, insan hak ve hr3

80

Halit Erturul, Aznlk ve Yabanc Okullar Trk Toplumuna Etkisi, Nesil Yaynlar, stanbul 1998, s.55.

Do. Dr. Remzi KILI

riyetleri konusunda Avrupann da tesiri ile II. Mahmud devrinde birtakm ciddi yenilikler ve deiimler gerekletirmitir. 1826da son derece
bozulmu olan Yenieri Ocann kaldrlmas, 1839da Tanzimat Ferman ve 1856da Islahat Fermannn ilnn grmekteyiz. 1863te Ermeni
Milleti Nizamnamesi hazrlanarak yrrle konulmutur. Bu gelimeler
ve deiiklikler, btn yurttalarn devlet ynetiminde eit ve ortak, hak
ve sorumluluklara sahip olduklarn gstermektedir. Ayrca, 1876da I.
Merutiyetin iln ve 1877-1878de Osmanl-Rus Harbi gibi nemli olaylar, deiim ve batllama yolunda nemli admlar olarak ortaya kmt.
Esasen, Tanzimat dnemi ile birlikte Osmanl toplumunda hzl bir
deiim sreci balamt. Btn gayrimslim cemaatlere, bu arada Ermenilere de en geni haklar ve zgrlkler salanmtr. Millet-i sdka
konumunda olan Ermeniler, Ermeni Milleti Nizamnamesi ile Osmanl
Devletinin en gvenilir unsuru olma zelliini korumaya devam etmilerdir. Ermeni toplumu tarihinde hibir devletten ve hkmdardan grmedikleri ilgiyi Osmanl Devletinden grmtr4. Ermeniler, mill kimliklerini ve varlklarn ancak Trk idaresinde koruyabilmilerdir. Ermeniler,
Osmanl toplumu bnyesinde yzyllardr, huzur ierisinde yaamlard.
Devletin asl sahibi olan Trklerden daha rahat ve gvenli bir ekilde hayatlarn idame ettirmilerdir.
Fatih Sultan Mehmetten itibaren yaklak olarak drt yzyla yakn
ok eitli etnik kkeni ve din inanlar farkl milletleri bir arada ynetmeyi baaran Osmanl Devletinde gayrimslimlerin ve bu arada Ermenilerin de, din ve toplumsal ilerine kesinlikle karlmamtr. Osmanl
ynetiminde Ermenilere birok okullar, ktphaneler ve hatta matbaalar
almasna msaade edilmitir. Ayrca Ermeni genler, XIX. yzyl boyunca tahsil amacyla eitim-retim iin Avrupa niversitelerine serbeste
gnderilmitir5.
Ermeniler, Osmanl Devleti ynetiminde hem din hem de mill adan hr ve rahat bir dnem yaamlardr. Osmanllar zamannda Ermeni Patriklii ok geni yetkiler ile donatlmt. Ermeni Kltr, zellikle
Gregorian Kilisesi vastasyla korunarak srdrlmtr. Ermeni halk da,
Osmanl halklar arasnda refah dzeyi en yksek halklardan bir olarak

4
5

Hamza Erolu, Trk nklap Tarihi, MEB Yaynlar, stanbul 1982, s.216.
Sleyman Kocaba, Ermeni Meselesi Nedir, Ne Deildir?, Vatan Yaynlar, 5. Bask, stanbul 2003, s.22.

81

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yaamtr. Ermenilerin Hristiyan mezhepleri ierisinde kendilerine has


ayr bir yeri vard6.

XIX. Yzylda Osmanlda Ermeni Okullar


XIX. yzylda Osmanl Devleti bnyesinde her kademede olduu gibi,
eitim kurumlarnda da k iaretleri balaynca, Ermeniler, Rumlar
ve Yahudiler, Anadolu ehirlerinde gerek anlamda birer eitim-retim
seferberliine girmilerdi7. Osmanl Trkiyesi diyebileceimiz Anadolu
corafyasnda, alm olan gayrimslim okullarn yabanclar tarafndan
alm olan okullardan ayr mtalaa etmek hayli zordur. nk gayrimslimler kendi irade ve istekleriyle yabanclarla ibirlii yapmlard8.
Nitekim yabanclarn emperyalist arzularla, misyonerlik yoluyla faaliyet
gsterdikleri Trkiye topraklar zerinde kurduu okullarda, aznlklar da
yabanclara renci, din adam gibi, konularda destek vermilerdir.
Ermeni aznln Osmanl ynetiminde, eitim alanndaki tekiltlanmas, XVIII. yzyln sonlarnda balamt. Bundan nce Ermeni okullar
varsa da ancak, Trkiyenin baz blgelerinde dank halde bulunuyorlard. Kapal cemaat eklinde kendi evrelerinde dil ve din eitimi ve retimi faaliyetleri ierisindeydiler. 1831 yl Haziran aynda William Goodell
ve ailesi, Amerikan Board misyonerleri tarafndan Maltadan stanbula
getirilerek yerletirilmiti. Goodell, stanbulun Bykdere semtinde bir
eve oturmu, Trke ve Arapay mkemmel bir surette renmi bulunuyordu. Ermeniler arasnda misyonerlik faaliyeti ile grevlendirildii
iin yannda, Ermeni alfabesiyle Trke yazlm bir ncil bulunuyordu.
Goodell, bunu Protestanla yakn ilgi duyan iki Ermeni papazyla birlikte
Beyrutta hazrlamt. Bu ncilin kopyalar krk yl boyunca oaltlarak
datlm ve Ermeniler din bilgilerini bu kitaptan renmilerdi9.
Ermeni okullar konusunu inceleyen Azadyona gre, 1790 ylna
gelinceye kadar Osmanl Devleti iinde, okul nitelii tayan bir Ermeni kurumuna rastlanmamtr. Ancak, Rahip Mateos, Kumkap Ermeni
Kilisesinde Ermeni ocuklarna ve genlerine ders verdiini belirtmekte6
7
8
9

82

Mustafa Ergn, II. Merutiyet Devrinde Eitim Hareketleri (1908-1914), Ocak Yaynlar,
Ankara 1996, s.371.
Necdet Sevin, Ajan Okullar, stanbul 1975, s.105.
lknur Polat Haydarolu, Osmanl mparatorluunda Yabanc Okullar, Ankara 1993, s.13.
Mustafa Dal, Anadoluda Kurulan Yabanc Okullar ve Tesirleri, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1990, s.3-4.

Do. Dr. Remzi KILI

dir. Tespitlerimize gre ilk resm Ermeni okulu, 1790da inork Mrd
ve Amira Miricinyan tarafndan Galatada izin alnmak suretiyle almtr.
Yine 1790da alan Ermeni okullarndan biri de Mesropyan Okuludur.
Kumkap Kilisesi bapapaz ve Kumkap Mektebi Ermenice retmeni
Erzurumlu papaz Mesrop tarafndan, 1808 ylnda yaynlanan Gramer
muhtrasnda, Patrik Ohannes amarcyann devrinde (1803-1812)
stanbulun btn semtlerinde Ermeniler, cretsiz cemaat mektepleri amlard10, diye belirtilmektedir.
1824 ylnda Patrik Karabet, Ermenice gramer okutan tek okul olan
Kumkap Mektebini Patrikhanenin himayesi altna almtr. Patrik Karabet, 10 Temmuz 1824 tarihinde, Anadoludaki dier Ermeni cemaatlerine
birer talimatname gndererek blgelerinde yeni Ermeni okulu amalarn
emretmitir11. Ermeni toplumunun okullarnn says arttka ve okul eitim sistemi gelitike, Ermeniler eitim kadrosunun kalitesini artrmak iin
1810 ylnda Parise, 1816 ylnda Moskovaya ve 1823 ylnda da Tiflise
renci gndermilerdi12. 1834 ylna gelindiinde Anadolu corafyasnda, Ermeni okulu says 120ye ulamtr. Okullarn saysnn artmasyla
birlikte oluan madd ihtiyac Ermeni esnaf stlenmi ve eitim ilerinin
sorumluluunu ise bir heyet zerine almtr13.
eitli Ermeni kaynaklarna gre Patrik Karabet, 1831 ylnda Ermeni
ileri gelenlerini toplayarak saylar hzla artan okullarn masraflarna katkda bulunmalarn istemitir. Bunun iin de Ermeni i adamlarna masraflar detmek iin baz senetler imzalatmt. Bu okullar mezun verdike,
yksek okullar amak gerei ortaya km, sorunu zmlemek iin de 13
Eyll 1838de skdardaki Cemeran Okulu ina edilerek faaliyete geirilmitir14.
Amerikal misyonerler, Amerikan Ermeni tekiltlarnn yardm ve
Ermeni tccarlarn destei ile Ermeni eitim kurumlarnn, Anadoluda
hzla yaygnlamasn salamay amalyorlard. Bu yntemle, Ermenileri Protestan mezhebine kazandrmak, siyas nfuz elde etmek, hem de
Osmanl topraklarna yerlemek iin Ermeni okullarn kullanmak iste-

10 Sevin, a.g.e., s.109-111.


11 Osman Ergin, Trkiye Maarif Tarihi, Eser Matbaas, C.I, stanbul 1977, s.18.
12 M. Hidayet Vahapolu, Osmanldan Gnmze Aznlk ve Yabanc Okullar, Ankara 1990,
s.10.
13 Erturul, a.g.e., s.123.
14 Sevin, a.g.e., s.112.

83

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

milerdi15. XIX. yzylda Osmanl topraklarnda Protestan Ermeni says


altm bin kadar olmutu. Ermeni cemaati Protestan, Gregorian ve Katolik
olmak zere ksma ayrlmt. Amerikan misyonerleri 1834te stanbul
Beyolunda Ermeniler iin bir ilkokul amlard. Ayrca, Ermeni eitim
sistemini ilkokul, lise ve yksek okul eklinde yeniden dzenlemilerdir16.
Amerikal misyonerler, Ermeni ocuklar iin 1834 ylnda Perada bir
erkek lisesi amlard. Bu okulda eitim alannda, aktif ve katlmc eitim
ynteminin yan sra, ok daha gelimi eitim ara gerelerinden yararlanlmaktayd. Peradaki okulu model alarak, Goodellin ilk rencilerinden
Ermeni Papaz Der Kevork, Haskyde mevcudu drt yz renciyi bulan
bir okul amt17. Bu arada Ermeni Patrikhanesine bal Papaz Bogos
Pisika, skdarda bir baka okul amt. Bogos, ayrca zengin Ermeni
bankerlerden Haskydeki okula madd destek de salamt.
Amerikan misyonerleri stanbulda srdrdkleri eitim faaliyetlerinin yan sra, zmirde de aznlklar iin inan, din eitim, zgrlklerin
arttrlmas gibi faaliyetlere ynelmilerdi. zellikle, Hristiyanlk inanc
ve kltrnn yaylmas iin Maltadan zmire naklettikleri matbaay kurarak, am olduklar okullara daha ok yayn ve dkman salayabileceklerdi18. Ayrca, zmirde 1836 ylnda krk rencisi olan bir Ermeni kz
ilkokulu alm ve ynetimini Ermeni cemaati mensuplar kendi zerlerine almlard.
Bu arada Ruslar da, Ermeniler ile ilgili Osmanl Devletine kar siyasetini, Ermenilerin eitim kurumlar zerinde younlatrmt. XIX.
yzylda bir ksm Ermeni, randan Rusyaya g etmilerdi. Rusya, 1816
ylnda Moskovada Ermeni ark Dilleri Enstitsn kurarak, Ermeniler konusunda daha sistemli bir alma balatmt. Rusya, 1826-1828
yllarnda ranla yapt savalar kazandktan sonra 1828de imzalad
Trkmenay Antlamas ile elde ettii Revan ve Nahivan Hanlklarn
birletirerek, Ermeni vilyetini kurup, ardndan randan yeni bir Ermeni
15 Necmettin Tozlu, Kltr ve Eitim Tarihimizde Yabanc Okullar, Aka Yaynlar, Ankara
1991, s.73; Erturul, a.g.e., s.122.
16 Bilal imir, Ermeni Propagandasnn Amerikan Boyutu zerine, Tarih Boyunca Trklerin Ermeni Toplumu ile likileri Sempozyumu, Atatrk niversitesi Yaynlar, Ankara
1985, s.94; Erturul, a.g.e., s.123.
17 Uygur Kocabaolu, Kendi Belgeleriyle Anadoludaki Amerika, Arba Yaynlar, stanbul
1889, s.59.
18 Remzi Kl, Osmanl Trkiyesinde Aznlk Okullar, Trk Kltr, S. 431, Yl XXXVII,
Mart 1999, s.153-154.

84

Do. Dr. Remzi KILI

g gerekletirmiti. Ruslar, Kafkasya hakimiyetini saladktan sonra,


kurmu olduu Ermenistan vilyetine, Anadoludaki Ermenilerin de g
etmelerini istemilerdir19.
Ermenileri ayr bir siyas g olarak, Osmanl Devletine kar kullanmak isteyen Rusya arl, bu konuda ngiltere Krall ve Fransa tarafndan da desteklenmitir. Ermeniler bata olmak zere, aznlk okullarnda
gayrimslim genlerine; kendi dilleri, din inanlar ve ibadetleri, tarihleri,
edebiyatlar, kltrleri ve dier mspet ilimler okutulmaktayd. Ermeni
okullarnda eitim btnyle din adamlarnn elindeydi.
Ermeni toplumunda, yoksul rencilere ynelik ilk yatl okul, 1838de
stanbulda Bezciyan tarafndan almtr. Bezciyan tarafndan hazrlanan
ynetmenlikte; Ermeniceden baka dil konuulmamas, rencilere dayak atlmamas, okuyan rencilerin okul idaresinin izni olmadan alnp
sanata verilmemesi gibi, kurallar konulmutu20. Ermeniler, 1840 ylnda ilk
kez Kumkapda Lusaviri adl bir kz okulu amlardr. 1853ten sonra
ise, on drt kiilik bir Ermeni maarif komisyonu oluturmutu21. Ermeni
Anayasas niteliindeki 1863teki Nizamname-i Millet-i Ermeniyan adl
almayla Ermeni eitim sisteminin denetimi, Osmanl ynetimi tarafndan yirmi kiilik Ermeni maarif komisyonuna verilmiti. Bylece Ermeni
eitim anlay din motiften kurtarlarak, mill ve siyas bir grnme brnmtr22.
1859da Ermenilerce yaplan bir istatistie gre, stanbulda krk iki
tane Ermeni okulu ve bu okullarda toplam be bininin zerinde renci
bulunduu belirtilmitir. 1871deki bir aratrmaya gre de, stanbulda
krk sekiz Ermeni mektebinde toplam olarak alt bin civarnda renci bulunmaktayd. Yine Ermeni kaarif komisyonunun 1874 yl verilerine gre,
Anadoluda ilk ve toplam 469 tane ana mektebi seviyesinde, Ermeni okulu
bulunuyordu23. Ermeni okullarnda uygulanan eitim programnda; daha
ok siyas eitime ve beden eitimine nem verilmi, rencilerin kiisel
beceri ve yeteneklerini gelitirmeleri ve hayatta kendi kendilerine yeterli
olmalar amalanmt24.
19 Halaolu, a.g.e., s.27.
20 Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayr-i Mslim Tebann Ynetimi, Risale Yaynlar,
stanbul 1990, s.117.
21 Erturul, a.g.e., s.124.
22 Erturul, a.g.e., s.124.
23 Sevin, a.g.e., s.113; Erturul, a.g.e., s.124.
24 Erturul, a.g.e., s.124.

85

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

1893 yl itibariyle Trkiyede 4 085 renciye hizmet veren be kolej


vard. Bunlar; 1852de Harputta Frat Koleji, 1854te Kayseride Talas
Koleji, 1854te Mersinde Tarsus Koleji, 1856da Samsunda Merzifon
Koleji, 1863te stanbul Bebekte Robert Koleji olarak alm eitim kurumlaryd. Lise dzeyinde eitim veren bu kolejlere ilveten, ayrca, seksen adet orta dereceli okul bulunuyordu. Bu okullarn ise on alts yatl kz
okullar idi. lkokul seviyesinde 530 ilkokul vard. Toplam 624 okulda 27
400 civarnda renci bulunmaktayd25.

Sonu
Ermeniler, XIX. yzylda Osmanl Devletinin Avrupa devletleri karsnda gerilemeye balad frsatn kendi lehlerine deerlendirerek, Hristiyanlk ve Ortodoksluk zgrl dncesiyle cidd mesafeler almlardr. Esasen Osmanl lkesindeki her bir aznlk grubu ynlendiren Batl
Hristiyan devletler, eitlik, hrriyet, adalet slogan ile btn Trk ve Mslman olmayan unsurlar kkrtyorlard. Amalar, Osmanl lkesinden
koparacaklar topluluklar kendilerine szde bamsz-smrge yapmak
ve dnya yzeyindeki pazar paylarn artrmakt. Ne yazk ki, yzyllarca
bar, inan ve ibadet zgrl ierisinde yaayan Ermeniler ve dier topluluklarn ou, bu ayrlk rzgarlara yelken ayorlard26.
Osmanl Devleti ynetiminde gerek gayrimslim, gerekse yabanclara eitim kurumu ama imkn verilmi, hatta bu okullarn almas tevik edilmitir. Bu durum her geen gn artarak gelinen noktada, Ermeni
okullarna stanbul ve Anadoluda 1901-1902 yllarnda toplam 104 300
renci devam etmekteydi. Yabanc okullar, aznlk okullarndan baz
ynleri itibariyle ayr mtalaa etmek zordur. Yabanc devletlerin, Osmanl Devletinde am olduu okullara gelince, 1897 ylnda; Fransa 127,
ngiltere 60, Almanya 22, talya 22, Avusturya 11, Rusya 7 ve Amerika
Birleik Devletleri 131 okula sahip bulunuyorlard27.
Osmanl Devleti kendi bnyesindeki aznlklarn eitim ilerini dzenliyor, onlara geni bir msamaha gsteriyordu. Cemaat eitimi; cemaat
veya millet ismi verilen ve Mslman olmayan topluluklarn sahip olduu
eitim tekilt idi. Osmanl lkesinde yzyllar boyunca aznlklar, ibadet ve eitimlerini istedikleri gibi yapyorlard. Bu eitim tekiltna dhil
25 imir, a.g.m., s.98-99.
26 Kl, a.g.m., s.155.
27 George E. White, Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerika Koleji Hatralar, Tercman Cem Tark Yksel, Enderun Kitabevi, stanbul 1995, s.35.

86

Do. Dr. Remzi KILI

her dereceden okullar, aznlk cemaatleri tarafndan kurulmakta ve cemaat parasyla iletilmekte idi. Osmanl Devleti 1856 ylndan beri -Islahat
Fermanyla- sadece bu okullarn retim usllerini tespit ediyor ve retim elemanlarn tayin ediyordu28.
Osmanl Devleti, kuruluu ve devlet gelenei itibariyle bir Trk devleti ve hanedanldr. 1299 ylndan 1839 ylna kadar -Tanzimatn ilnna dein- 540 yl boyunca Trk-slm anlay ve usl zerine devlet,
Mslman tebaa tarafndan idare edilmitir. Ancak gerek Batda ortaya
kan 1789 Fransz Sanayi nklbnn tesiri sonucu meydana gelen milliyetilik akmlar, gerekse Avrupa devletleri karsnda geri kalmln
verdii skntlar veya basklar sonucu, devlet ynetiminde gayrimslimler
ile Mslmanlar ayn vatandalk seviyesine ve eit haklar ile ynetim
kadrolarna grevlendirme uygulamasna geilmitir.
Yabanc okullar ile aznlk okullar ortak erevede hareket ederek, Osmanl Devleti ierisinde ayrlk hareketlere destek vermilerdir. Misyonerler ile birlikte, Trk mill varlna zararl faaliyetleri sonucu, Osmanl
Devletinin ykln hzlandrmlardr. Ermeni okullar bata olmak zere, aznlk okullar Trk eitim sisteminin modernlemesine, Batl lkeler
tarznda eitim yaplmasna, mspet bilimlerin retim kurumlarnda gelitirilmesine de katk salamtr. Trkiyede, Trk toplumunun deiimi, demokrasinin gelimesi, kadn haklar ve eitimde frsat eitlii gibi
konularda yararl etkileri olmutur. Ayrca, Trkiyede siyaset, ekonomi,
basn-yayn, ynetim sahasnda baz baarl ahsiyetler, yabanc ve aznlk
okullarnda yetimitir.
Osmanl Devleti, yzyllar boyunca; Asya, Avrupa ve Afrika ktalarnda ok eitli milletleri, toplumlar, eitli din ve mezhep mensuplarn
ynetebilmi bir dnya devletiydi. Bu anlay yzyllar ierisinde, gerek
Trk tarihinin enginliklerinden gerekse slmiyetin hogr anlayndan
kaynaklanyordu. ok geni corafyalarda, uzun mrl, eitli milletleri
ve inanlar bir arada yaatma, herkese sayg ve bar ierisinde muamele
etme hogrs ancak Trklere mahsus zengin bir uygulamadr. Ermeni
toplumu, yzlerce yl Trkler ile bir arada yaayarak varlklarn tam bir
gvenlik ierisinde srdrmlerdi. Osmanl Devletinin yklmasndan bu
tarafa geen sre ierisinde eski Osmanl lkelerinde, 40-45 kadar devlet
ya da topluluk ortaya kmtr. Birou hal Trkn adaletini, eski yzyllarn huzur ve bar ortamn aramaktadr.
28 Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, C. VII, Ankara 1988,
s.193.

87

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaka
Dal, Mustafa, Anadoluda Kurulan Yabanc Okullar ve Tesirleri, Baslmam
Doktora Tezi, Erciyes niversitei Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri
1990.
Ergin, Osman, Trkiye Maarif Tarihi, Eser Matbaas, C. I-II, stanbul 1977.
Ergn, Mustafa, II. Merutiyet Devrinde Eitim Hareketleri (1908-1914), Ocak
Yaynlar, Ankara 1996.
Erolu, Hazma, Trk nklap Tarihi, MEB Yaynlar, stanbul 1982.
Erturul, Halit, Aznlk ve Yabanc Okullar Trk Toplumuna Etkisi, Nesil Yaynlar,
stanbul 1998.
Erylmaz, Bilal, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, Risale
Yaynlar, stanbul 1990.
Halaolu, Yusuf, Ermeni Tehciri, Babli Kltr Yaynlar, 7. Bask, stanbul 2005.
Haydarolu, lknur Polat, Osmanl mparatorluunda Yabanc Okullar, Ankara
1993.
lter, Erdal, Ermeni Meselesinin Perspektifi ve Zeytun syanlar (1780-1880), Ankara
1988.
Karal, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1988.
Kocaba, Sleyman, Ermeni Meselesi Nedir, Ne Deildir?, Vatan Yaynlar, 5. Bask,
stanbul 2003.
Kocabaolu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadoludaki Amerika, Arba Yaynlar,
stanbul 1989.
Kl, Remzi, Osmanl Trkiyesinde Aznlk Okullar, Trk Kltr, S. 431, Yl
XXXVII, Ankara Mart 1999.
Sevin, Necdet, Ajan Okullar, stanbul 1975.
imir, Bilal, Ermeni Propagandasnn Amerikan Boyutu zerine, Tarih Boyunca
Trklerin Ermeni Toplumu ile likileri Sempozyumu, Atatrk
niversitesi Yaynlar, Ankara 1985.
Tozlu, Necmettin, Kltr ve Eitim Tarihimizde Yabanc Okullar, Aka Yaynlar,
Ankara 1991.
White, George E., Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerika Koleji
Hatralar, Terc. Cem Tark Yksel, Enderun Kitabevi, stanbul 1995.
Vahapolu, M. Hidayet, Osmanldan Gnmze Aznlk ve Yabanc Okullar, Ankara
1990.

88

AFYONKARAHSARDA ERMENLER 1910-1914


(ERYE SCLLERNE GRE)

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

Afyon Kocatepe niversitesi Tarih Blm


E-mail: ssadik@aku.edu.tr; Tel (GSM): 0 542 742 14 93

zet
Ermeni meselesi her ne zaman konunun uzmanlar tarafndan anlsa ncelikle Birinci Dnya Sava ve tehcir akla
gelmektedir. Bu almada Afyonkarahisar zeline inilerek
Birinci Dnya Sava ncesinde Mslmanlarla Ermeniler
arasndaki ilikiler incelendi. Afyonkarahisar sancanda
yaayan Ermenilerin byk ounluunun Afyonkarahisar ehir merkezinde oturduklar ve Trk kltr unsurlarndan byk oranda etkilenmi olduklar grld.

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

Giri
Trk-Ermeni ilikileri zellikle Trklerin, Anadoluyu yurt edinmelerinden sonra gelime gsterdi. Trk idaresi ncesinde Ermeniler Bizans
egemenlii altndaydlar. Bizansllar, Ermenilerin Ortodoks mezhebine
gemelerini temin edebilmek iin onlar zerinde bask uyguladlar. Hatta
ge zorladlar. Ermeniler, Trk idaresi sayesindedir ki baskdan kurtulup
hogrl bir ortam ierisinde yaamaya baladlar. Bu durum din ve mill
kimliklerini rahata ifade edebilme ve koruyabilme imkn tand.
Aslnda Osmanl Devletinin, din veya kltr birlii oluturmak gibi
herhangi bir asimilasyon politikalar yoktu. Sadece Ermeniler deil, btn
gayrimslimlerden devletin beklentisi, bata devlete tbi olarak isyan giriiminde bulunmamalar ve bunun yan sra vergilerini demeleriydi. Bu
temel kurala uyan gayrimslimler zerinde devletin herhangi bir basks
sz konusu deildi. Bilakis kiilerin mmkn olduu kadar fazla kazanmas ve dolaysyla devlete fazla vergi demesinin salanmas hedeflenmiti.
Bu genel politika dorultusunda Ermeniler de her hangi bir bask ile karlamamlar, buna karlk devlet gvencesi altnda eitli sanat ve ticaret
kollarnda faaliyet gstererek zenginlemilerdi. Trklerin bu hogrl
idareleri Ermenileri Trklerle yaknlatrd. Trk dili ve kltrnden fazlaca etkilendiler.
1453 ylnda stanbulu fetheden Fatih Sultan Mehmetin temel politikas Katoliklik dndaki Hristiyan mezheplerini himayesi ve kontrol
93

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

altna almakt. Fatih bu dorultuda 1461 ylnda Bursadaki Ermeni Metropoliti Ovakimi stanbula getirerek stanbul Ermeni Patrikliini kurdurdu. Ermeniler ticaret, bankerlik ve zanaatkrlkla uratklar iin giderek
stanbulda ve dier ehirlerde toplanmaya baladlar. Ermenilerin ehir
merkezlerinde toplanmalar, ehirlerin ihtiyalarn karlamay esas alan
Osmanl Devletinin politikalarna da uygun dyordu.
Trklerle Ermeniler arasnda XIX. yzyla kadar belirgin bir rahatszlk yaanmad. zellikle 1878 tarihli Berlin Anlamasndan sonra Ermeniler d devletlerin mdahaleleri ile bamsz bir devlet kurabileceklerine inanmaya baladlar. Ermeni terr rgtlerinden Hnakn 1886da
Cenevrede, Tanak Styun Cemiyetinin de 1890da Tifliste kurulmu
olmas, Ermenilere verilen d desteklerin ynn de gstermekte idi. Ermenilerin Avrupa ve Rusya merkezli tahriklere maruz kaldklar akt.
1882 ylndan itibaren kk apl olarak balayan Ermeni olaylar 1890dan sonra giderek byme eilimi gsterdi. Olaylar kinci
Merutiyetin iln ile beraber bir ara hz keser gibi olduysa da Birinci
Dnya Sava srasnda yeniden alevlendi. Sava ortamndan istifade ile
Anadoluda ok sayda Ermeni ayaklanmas patlak verdi. Osmanl Devleti, lke ierisindeki bu karklklarla beraber sava srdremezdi. nk,
kuvvetlerinin nemli bir blmn ayaklanmalarn bastrlmasna ayrmak
zorunda kalyordu. Baz blgelerde isyanlar bastrlmasna ramen baka
blgelerde yeni ayaklanmalar kmaktayd. Osmanl Devleti srekli kendisini megul edecek olan bu tr bir problemin il nihaye devam etmesine
izin veremezdi. Nihayet dnemin yetkilileri Tehcir kararn almak ve uygulamak zorunda kaldlar.
Biz bu almamzda Trk-Ermeni ilikilerine farkl bir yaklam getirmek istedik. nk, Trk-Ermeni ilikilerini genel hatlar ile irdeleyen pek
ok alma mevcuttur. Fakat, zele inen aratrmalarn says ok yetersizdir. Bu yzden belirli bir dnem iin Afyonkarahisar zeline inerek TrkErmeni ilikilerini irdelemek istedik. Bunun iin de Trk-Ermeni ilikileri
asndan srekli tartmalara konu olan Birinci Dnya Sava dneminin
hemen ncesini setik. Zira, biz bu alma ile en azndan Afyonkarahisar
sanca dahilinde tehcir ncesinde Trk ve Ermeni halklarnn birbirlerine
kar tutumlarn ortaya koymaya alacaz. Trk-Ermeni ilikileri ile ilgili bu tr blgesel ve derinlemesine almalar arttka, paradan btne
gidilmek suretiyle daha ciddi ve gereki sonulara ulalacaktr.

94

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

1. Nfus
Osmanl dneminde Afyonkarahisarda bulunan Ermeni nfusuyla ilgili XVI. yzyl tahrir defterlerinde bilgilere ulamak mmkndr. Sz
konusu kaytlar incelendiinde Karahisar- Sahip sancanda sadece Afyonkarahisar ehir merkezinde Ermenilerin yaad bunun dnda dier
kaza ve kylerde hi Ermeninin bulunmad grlmektedir1. Ermenilerin
sonraki yzyllarda baz kazalarda da oturmaya balad anlalyor. Ancak, onlarn ne zaman kazalara yerlemeye baladklarn net bir ekilde
tespit edemedik. Bunun iin daha geni almalara ihtiya vardr.
te yandan XVII. yzyldan itibaren Afyonkarahisar ehir merkezinde
Ermenilerin yaad mahallelerde bir art gzlenmektedir2. Bu durum ayn
zamanda Ermeni nfusunun artmasna da iaret olsa gerektir. Tanzimattan
sonra ise youn bir Ermeni nfus artndan bahsetmek mmkndr. Bu
art tabii bir nfus artndan daha farkl grnmektedir. Muhtemelen bu
nfus art, Afyonkarahisarn ticaret kapasitesi dolaysyla baka blgelerden Ermenilerin gelmi olabileceini akla getirmektedir.
XX. yzyl balarnda da Ermeniler umumiyetle Afyonkarahisar ehir merkezinde oturuyorlard. Ancak, Sandklda Dazkr, eyhli ve
Geyiklerde, Bolvadinde shakl ve ayda ve Aziziyede Hanbarnda
bir miktar Ermeni yaamaktayd3. Afyonkarahisar ehir merkezindeki
Ermenilerin krsal kesimde gayrimenklleri bulunuyordu. Ancak, gayrimenkllerini kiraya vererek veya ortaklk ve yarc uslyle iletiyorlard.
Kylerde yerlemi Ermeni yoktu4.
1906 tarihli Hdavendigr vilyeti slnamesine gre Karahisar- Sahip sancanda toplam 265 469 nfus yayordu. Bu nfusun 258 381i
Mslman, 6 502si Ermeni, 586s ise Rum idi. Buna gre toplam nfusun % 97.33n Trkler, % 2.45i Ermeniler ve % 0.22sini Rumlar oluturmaktayd. Ermeni nfusun 6 271i Karahisar merkez ilesinde, 149u
Sandkl kazasnda, 8i Bolvadin kazasnda ve 74 de Aziziye kazasnda
ikmet ediyorlard. Rum nfusun dalnda ise Sandkl kazas ilk sray
1
2
3
4

438 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Anadolu Defteri (937/1530) I, Ankara 1993, s.136141, 155-211; Babakanlk Osmanl Arivi, (BOA), TD, No. 147; Tapu Kadastro Kuyud-
Kadime Arivi (TK.KKA.), TD, No: 154, 575; MAP, No: 230.
Mustafa Karazeybek, Osmanllar Dneminde Afyonkarahisar, Anadolunun Kilidi Afyon, Afyon Valilii Yayn, Afyon 2004, s.88.
Latif Dademir, Afyonkarahisarda Trk Yerleim ve Nfusu, Afyonkarahisar Kt I,
Afyon Kocatepe niversitesi Yaynlar, Afyon 2001, s.266.
BOA, DH.EUM., 2.b.68/73.

95

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

alyordu. Sandklda 392 Rum yaarken Aziziyede 114 Rum, Karahisar


kazasnda 59 Rum ve Bolvadinde ise 3 Rum yayordu5.
Justin McCarthye gre ise 1912-1914 yllar itibariyle Afyonkarahisar vilyeti snrlar ierisinde toplam 322 919 kii yaamaktayd. Bu nfusun 313 699u Mslman, 8 415 Ermeni, 714 Rum, 7si ise Yahudidir.
McCarthy, 84 nfusu ise dierleri grubunda zikretmektedir. Onun verilerine gre Ermeni nfusun genel nfusa oran daha da dktr. Buna gre
Trk nfus % 97.14 iken Ermeni nfus % 2.61, Rum nfus ise % 0.22
oranndadr6.
Genelkurmayn yaynlad Trk stikll Harbi adl esere gre Birinci
Dnya Sava balangc Afyonkarahisar vilyeti dahilinde toplam 235 739
nfus yaamaktadr. Bu nfusun 227 659u Trk nfus olup genel nfusun
% 96.57sini tekil etmektedir. kinci srada Ermeni nfus yer almakta olup
Ermenilerin says 7 439dur. Ermeni nfusun genel nfusa oran ise % 3
155tir. Rum nfusa gelince, vilyet dahilinde toplam 632 Rum yaamaktadr. Rum nfusun genel nfusa oran ise % 0.268dir7. Babakanlk Osmanl Arivi kaytlarna gre ise 1915 yl itibariyle Afyonkarahisar sancanda yaayan Ermeni nfus 7 991dir8. Grlyor ki deerlendirdiimiz
btn kaynaklar Afyonkarahisarda Trk nfus orann % 96.5ten aa
gstermemektedir.
Afyonkarahisar Ermenilerinin byk ounluunun Gregorian Ermenileri olduu anlalyor. Tehcir uygulamas srasnda 7 991 Ermeniden
5 769 tanesinin tehcire tbi tutulmas bize Afyonkarahisar Ermenilerinin
mezhepleri hakknda deerlendirme yapma imkn vermektedir. Zira, Katolik ve Protestan Ermenilerin tehcire tbi tutulmadklar bilinmektedir.
ehirde bir de Protestan Ermeni kilisesi bulunmaktadr. Bu bilgilerden hareketle Afyonkarahisar Ermenilerinin yaklak % 72sinin Gregorian Ermenileri olduunu sylemek mmkn olabilir9.
Ermeni ailelerinin ocuk saysna baktmzda arlkl olarak 3-4
ocuklu aileler karmza kmaktadr. ncelediimiz dneme ait eriyye
5
6
7
8
9

96

Hdavendiar Vilyeti Slnamesi, 1324 Senesi, 33. defa, s.606-607; Dademir, a.g.m.,
s.267-268.
Justin McCarthy, Osmanl Anadolu Topraklarndaki Mslman ve Aznlk Nfus (Osmanl
Anadolusunun Son Dnemi), eviren hsan Grsoy, Genelkurmay Bakanl Yaynlar,
Ankara 1995, s.75, 91, 95, 102, 103.
Trk stikll Harbi II, Bat Cephesi, 5nci Ksm 1nci Kitap, Genelkurmay Bakanl
Yaynlar, Ankara 1972, s.32.
BOA, DH.EUM., b.68/73.
BOA, DH.EUM., b.68/73.

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

sicillerinde 38 rnek Ermeni aile zerinde yaptmz deerlendirmelere


gre bu ailelerden, on biri 4, sekizi ise 3 ocuk sahibidir. Dier ailelerin
ocuk saylar ise u ekildedir: Drt aile 1 ocuklu, alt aile 2 ocuklu,
drt aile 5 ocuklu, iki aile 6 ocuklu ve aile ise 7 ocukludur. Buna
gre Ermeni ailelerin yars ve drt ocukludur. Aile bana den ocuk
ortalamas ise 3 605tr. Ayn dneme ait 38 Trk ailesindeki deerlendirmemizde ise Trk ailelerinin de arlkl olarak 3 ve 4 ocuklu olduklar
grld. Bu ailelerin ocuk says u ekildedir: Dokuz aile 3 ocuklu, yedi
aile 4 ocuklu, alt aile 2 ocuklu, alt aile 6 ocuklu, drt aile 5 ocuklu,
aile 1 ocuklu, iki aile 7 ocuklu ve bir aile ise 10 ocukludur. Trklerde
aile bana den ocuk ortalamas ise 3 947der.
Bu almada deerlendirmeye alnan aile saylar kesin hkm vermek iin yeterli olmayabilir. Daha salkl yorumlarda bulunabilmek iin
ok daha fazla ailenin deerlendirmeye alnmas gerekebilir. Ancak yine
de bu almann Trk ve Ermenilerin ocuk saylarnn kyaslanmasnda
bir fikir verebileceini dnyoruz. Buna gre, Trk aileleri ocuk says
asndan Ermeni aileleri ile benzemektedir. Trk ailelerinin Ermeni ailelere kyasla sadece 0.342lik bir ocuk fazlalar vardr. Trklerde birden
fazla kadnla evlilik sz konusu olduundan bu farkn daha bariz olaca
beklentisi mevcut idi. Ermenilerde ise birden fazla kadnla evli olan hibir
aileye rastlanamamtr. Ermenilerin elerinin lmesi durumunda ikinci bir
kadnla evlendikleri grlyor10.

2. Afyonkarahisarda Yaayan Ermenilerin Kullandklar Slale


simleri ve Lkaplar
Aile toplum hayatnn temelidir. Toplum hayatnn ve sosyal ilikilerin balang noktasdr. Aile isimleri ise mensubiyetlerin ve kltrn en
belirgin simgelerindendir. Kiilerin mrleri boyunca, hatta ebediyete kadar tayacaklar bu simgeleri seerlerken kendilerini en iyi ekilde ifade
eden ve anlatan kelimeleri tercih edecekleri aktr. sim olarak seilen bu
kelimeler onlarn mensubiyetlerinin anahtar olacaktr. Bazen bir kii ad,
bazen bir meslek ad, bazen zlem duyulan memleket ad aile ismi olarak
kullanlmaktadr. Dolaysyla aile isimlerinden hareketle ailelerin meslek,
ailev zellikleri ve hatta, asl memleketleri hakknda bilgi sahibi olunabilmektedir.
10 Afyonkarahisar eriyye Sicilleri (AS), Defter No: 640, s.173/295.

97

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Afyonkarahisarda yaayan en kalabalk gayrimslim cemaat olan Ermenilerin kullandklar aile isimleri gayrimslim ismi ve Trk ismi olmak
zere iki grupta toplanmtr. Sicillerden tespit edebildiimiz kadaryla.
Ermenilerin slale ad olarak kullandklar gayrimslim isimleri aadaki
ekildedir:

-yan Ekini Alan Slale simleri


Adadyan, Heci Agopyan, Altunyan, Andonyan, Arakilyan, Arapyan,
Arisdelyan, Avadikyan, Avakyan, Arslanyan, Bedikyan, Baronyan, Bedosyan, Bursalyan, Corcalyan, akalyan, ekmezyan, Dedeyan, Duhancyan, Donluyan, Dmeciyan, Haikyan, Hancyan, Heci Kigorkyan, Heciyan, Hobanyan, Ilyan, Kalohyan, Karabogosyan, Karayan, Ktipyan,
Kazayan Kostayan, Krkcyan, Makaryan, Makriyan, Marangozyan, Martamanyan, Mesrobyan, Msrlyan, Mimaryan, Nersisyan, Nikogosyan, Nikosyan, Oskanyan, Papazyan, Pepeyan, Sirobyan;Sarrafyan, ahbazyan,
irinyan, imanyan, Tokatlyan, Topalyan, Torosyan, Ttncyan, Varbatyan, Ylancyan, Yonikyan

-olu Ekini Alan Slale simleri


Aleksanolu, Andonolu, Arakilolu, Aranolu, Avakolu, Bacakolu, Bedikolu, Beterolu, Botekolu, Boyacolu, Bursalolu, Cicakolu,
Corcalolu, arakolu, arkcolu, Debdabolu, Diyarbakrlolu, Diyarolu, Elizolu, Fodiolu, Furuncuolu, Gemciolu, Hatinolu, Hazerolu, Heciolu, Hobanolu, neciolu, sayiolu, zmirli, Kantarcolu, Karaolu, Karaklaholu, Kasapbaolu, Kavukcuolu, Keleolu,
Kaplanolu, Klbosolu, Kostiolu, Kraltunolu, Krekciolu, Krkcolu, Makarolu, Manasolu, Manisalolu, Manikolu, Martamanolu,
Mesrobolu, Msrlolu, Mimarolu, Nebiolu, Nikogosolu, Onanolu,
Oskanolu, Papazolu, Sarolu, Srmaolu, Sobacolu, ahinolu, irinolu, Doanolu, Tatlolu, Tekbacakolu, Terzibaolu, Tokatlolu,
Tombakolu, Topalolu, Torkumolu, Tosunolu, Tufanolu, Uzunolu,
Yagobolu, Yarcolu, Yazcolu, Yementiolu, Yourtcuolu
Yukardaki veriler gstermektedir ki Ermeniler slale adlarn olutururken kiinin bal olduu aileyi ve soyu belirten Ermenice -yan eki
yerine yaygn bir ekilde Trke olu kelimesini kullanmlardr. Tespit ettiimiz slale isimlerinin 75inde olu eki kullanlrken yalnzca 60nda
98

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

-yan ekinin kullanlm olduu grlmtr.Yine yukardaki bilgiler gsteriyor ki baz Ermeni aileleri kken belirten Ermenice -yan ve Trke
-olu eklerini birlikte kullanmlardr. Arakilyan, Arakilolu, Corcalyan,
Corcalolu gibi.
Ermenilerin, Trklerin tadklar slale isimlerini de kullandklarn
gryoruz. Ermeniler tarafndan slale ad olarak kullanlan Trk isimleri
ise aadaki ekildedir:
Altunyan, Arapyan, Arslanyan, Bursalyan, Corcalyan, akalyan,
ekmezyan, Dedeyan, Duhancyan, Donluyan, Dmeciyan, Hancyan,
Bursalolu, Ilyan, Karayan, Ktipyan, Krkcyan, Marangozyan, Pepeyan, Sarrafyan, ahbazyan, irinyan, imanyan, Tokatlyan, Topalyan,
Torosyan, Ttncyan, Ylancyan, Bacakolu, Beterolu, Boyacolu,
Bursalolu, Cicakolu, Corcalolu, arakolu, arkcolu, Debdabolu, Diyarbakrlolu, Furuncuolu, Gemciolu, Hazerolu, neciolu, zmirli, Kantarcolu, Karaolu, Karaklaholu, Kasapbaolu,
Kavukcuolu, Keleolu, Kaplanolu, Klbosolu Kraltunolu, Krekciolu, Krkcolu, Manasolu, Manisalolu, Msrlolu, Mimarolu,
Nebiolu, Sarolu, Srmaolu, Sobacolu, ahinolu, irinolu, Doanolu, Tatlolu, Tekbacakolu, Terzibaolu, Tokatlolu, Tombakolu,
Topalolu, Torkumolu, Tosunolu, Tufanolu, Uzunolu, Yarcolu, Yazcolu, Yementiolu, Yourtcuolu
Btn bu slale isimleri dikkate alndnda ilgin bir durum karmza
kyor. O da Ermenilerin kendilerine has slale isimleri yerine Trklerin
kullandklar slale isimlerini daha fazla tercih etmi olmalardr. Biz bu
aratrmaya balarken Ermenilerin Trk isimlerini de kullandklar genel
bilgisine vakftk. Ancak byle ilgin bir sonula karlaabileceimizi hi
tahmin etmemitik.
Slale isimleri, Ermeni ailelerinin Afyonkarahisara nerelerden gelmi
olabilecekleri konusunda da bize fikir vermektedir. rnein Bursalyan,
Bursalolu, Diyarbakrlolu, zmirli, Manisalolu, Tokatlyan Tokatlolu, Msrlolu gibi slale adlar bu ailelerin atalarnn Afyonkarahisara
sz konusu yerlerden gelmi olabileceini dndrmektedir.
Yine slale isimlerinde yer alan baz ifadelerden Ermenilerin meslek
durumlar hakknda da baz tespitler yaplabilmektedir. Kaytlar arasnda
geen Altunyan, Duhancyan, Dmeciyan, Hancyan, Ktipyan, Krkcyan, Marangozyan, Mimaryan, Mimarolu, Sarrafyan, Ttncyan, Ylancyan, Boyacolu, arkcolu, Furuncuolu, Gemciolu, neciolu,
99

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kantarcolu, Kasapbaolu, Kavukcuolu, Krekciolu, Krkcolu,


Papazolu, Sobacolu, Tatlolu, Terzibaolu, Yarcolu, Yazcolu,
Yourtcuolu gibi isimler aile adlaryla sz konusu meslekler arasnda bir
balant bulunduuna iaret etmektedir.
Bunlarn dnda belki de en ok rastlanlan slale adlar ise daha ok
nceki nesillerden bir ahsn ismiyle adlandrlarak olumaktadr. Bazen
de slale isimleri aile bireylerinden birinin baz zellikleri veya herhangi
bir zryle ilgili olabilmektedir. Kelbogosolu, Topalolu gibi slale adlar bunlardandr.
ncelediimiz eriye sicil kaytlarnda Ermenilerin, Trklerin kullandklar Kara, Kel, Topal, Pepe, iman, Boyac, Yourtcu lkaplarn kullandklar grlmektedir. Bu lkaplarn tamamnn Trke olmas ayrca
dikkat ekici bir husustur11.

3. Ermeni Erkek Adlar (1910-1914)


Deerlendirmeye aldmz sicillerden tespit edebildiimiz kadaryla
Afyonkarahisarda Ermenilerin kullandklar erkek isimler unlardr: Abraham, Agop, Agya, Aharon, Aksabet, Andon, Apel, Arakil, Aram, Araysak,
Aristakes, Armenak, Arsinakis, Artin, Atam, Avadik, Avadis, Avdis, Okas,
Bogos, Bedros, Pervand, orek, David, Dikran, Eliz, Esteban, Gavonte,
Gazar, Gazaros, Hacik, Haador, Hayk, Hayrabet, Hayazt, Harazat, Horan, Homayak, sador, sayi, shak, Kalos, Kaloset,, Karabet, Karakin,
Karnik, Kaspar, Klbos, Kigork, Kirkor, Kostanti, Ligon, Lutfik, Maksud,
Manuk, Manas, Manyas, Mardiros, Markara, Mgrd, Mihail, Mikail,
Misak, Mosis, Murat, Nazrat, Nikofor, Nikogos, Nikos, Nian Avgos, Ohan,
Ohannes, Oseb, Obek, Penik, Rapail, Sahak, Serabyon, Serkiz, Sirob, Simon, Sorob, Surayek Tatl, Tekfur, Takor, Toma, Toros, Vartan, Varnik, Zakarya
Ermenilerin erkek isimlerinde Trk adlar da kullandklar grlmektedir. Bizim incelediimiz sicillerde Ermenilerin Klbos Murat, Mercan,
Tatl, Maksud, Manas, Manyas, Nian adlarn kullandklar grlmtr.
92 erkek adndan 8 tanesi Trklerin de kullandklar isimlerden olumaktadr. Dier bir ifade ile bizim deerlendirdiimiz sicillerdeki Ermeni erkek adlarnn % 8.695i Trk isimlerinden olumaktadr. Elbette bu kstl
11 AS, Defter No: 647, s.48/12.

100

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

bilgiler bize kesin bir hkm verme imkn tanmazsa da fikir verebilir
kanaatindeyiz.
Ermenilerin en youn olarak kullandklar erkek isimleri Agop, Artin,
Kigork ve Serkizdir. Bu isimleri Ohannes, Karabet, Esteban gibi isimler
takip etmektedir. Ayrca semav dinlerin hkim olduu toplumlarda farkl
ekillerde kullanlan din kaynakl Abraham (brahim), sayi (sa), David
(Davut) gibi isimleri Ermenilerin de ska kulland grlyor.
Bunlarn yan sra din meneli Heci nvannn ska kullanld grlmektedir. Bu kelime sicillerde umumiyetle Heci bazen de Hac eklinde gemektedir. Mslmanlarn hac grevini yerine getirdikten sonra elde
ettikleri bu paye ile kartrmamak iin Ermenilerin bu nvan Osmanllar
dneminde umumiyetle Heci eklinde kaytlara geirilmitir.
Ermeni isimleri konusundaki tespitlerimizden bir tanesi de slale isimlerine nazaran zel isimlerinde Trk adlarn daha az tercih etmi olmalardr. Oysa slale adlarnda ounlukla Trk adlar kullanmlard.

4. Ermeni Kadn Adlar (1910-1914)


eriye sicillerinden tespit edebildiimiz kadaryla Afyonkarahisarda
Ermenilerin kullandklar kadn adlar unlardr: Agoni, Anna, Antaran, Armenohi, Arosyak, Arasyak, Azino, Aznif, Azadohi, Beromya, Davise, Dikranohi, Dirohi, Giregi, Glizar, Glperi, Haykohi, Haykanos, Horobsima,
Horosya, Horose, Kader, Kalliye, Kereke, Karani, Luseper, Lusye, Makrohi, Maryem, Mariya, Meronik, Marta, Marice, Melekne, Mihrib, Novaret,
Pilok, Pelozik, Perozik, Serpohi, Sima, Sofik, Sofike, Sorik, Sogma, Sultan,
Sultana, Smrd, ehnar, ehnaz, Takohi, Takos, Vartohi, Zarohi, Zmrd
Bunlardan Maryem ve Mariya adlar din kaynakl olup Trklerde Meryem olarak kullanlan ismin aynsdr. Hz. sann annesi Hz. Meryeme
atfen bu isim verilmektedir.
Ermeni kadnlarn ok sayda Trk ismi kullandklar grlyor. Sicillerden tespit edebildiimiz kadaryla Afyonkarahisardaki Ermeni bayanlarn kullandklar Trk isimleri unlardr: Enise, Glizar, Glperi, Nazl,
Nurise, ahnar, Kader Melekne, Sultan, Sultana Smrd, ehnar, ehnaz,
Zmrd.
eriye sicillerindeki isimler zerinde yaplan inceleme sonucunda
Ermeni kadnlarnn en fazla Maryem adn kullandklar anlald. Bunu
Aksabet, Anna, Horopsima, Pelozik, Serpohi, Sultana (Sultan), ehnar gibi
101

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

kadn isimleri takip etmektedir. 54 bayan adnn 14 tanesi Trklerin de


kullandklar isimlerdir. Sicillerdeki veriler esas alndnda, Ermeni kadnlarn kullandklar isimlerin yaklak % 25.9unun ayn zamanda Trk
ismi olduu anlalmaktadr.

5. Ermenilerin Yaadklar Mahalleler


mer Fevzi Atabekin aktard rivayet dzeyindeki bilgilere gre Ermeniler Afyonkarahisara ilk olarak Sultan Divn zamannda yedi hane
olarak gelip yerlemiler ve daha sonra da saylar artmtr12. Rivayetler
dnda Ermenilerin yaad mahallelerle ilgili en eski bilgilere XVI. yzyl tahrir defterlerinde rastlamaktayz.
Afyonkarahisardaki gayrimslimlerin Tanzimat dnemine kadar genellikle din veya etnik adlaryla anlan mahallelerde yaadklar grlmektedir. Tanzimattan sonra bu mahallelerin varlklarn srdrd fakat pek ok gayrimslimin de Mslmanlarla ayn mahallelerde yaamaya
balad anlalmaktadr.
Ermeniler, XVI. yzyln ilk yarsna ait kaytlarda verilen bilgilere gre Ermeniyan ad verilen mahallede yaamaktadrlar. Ayn yzyln
sonlarnda ise Ermeniyan mahallesinden Kilise mahallesi adyla yeni bir
mahallenin ayrld anlalmaktadr. Bylece Afyonkarahisardaki Ermeniler iki mahallede yaamaya balamlardr. Bu yeni mahallenin ad 1572
ylna ait kaytlarda Kilise mahallesi, 1575 ylna ait kaytlarda ise kilisenin
adna ve bulunduu mevkie atfen Mahalle-i Kilisa-y Ermeniyan13 eklinde zikredilmektedir Ermeni mahallesi saysnn ikiye ykselmesi Ermeni
nfusunun nemli oranda artt dncesini oluturmaktadr.
XVI. yzyln ilk yarsnda merkez kazadaki toplam mahalle says ise
34tr14. Ermeni mahallesi, XVII. yzyln ikinci yarsndan itibaren dneme ait kaytlarda Nasr mahallesi adyla gemektedir. Ancak, XVI. yzyldan itibaren Ermenilerin Trk mahallelerinde de yaamaya baladklar
tespit edilmitir. XVI. yzyln sonlar ve XVII. yzyla ait baz mahkeme
sicil kaytlarnda Ermenilerin Doanc mahallesinde de yaadklarna dair
12 mer Fevzi Atabek, Afyon Vilyeti Tarihesi, Hazrlayan Turan Akkoyun, Afyon Kocatepe
niversitesi Yayn, Afyon 1997, s.119.
13 ler Bulduk, XVI. Asrda Karahisr- Ship Sanca, Baslmam Doktora Tezi, Ankara
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Genel Trk Tarihi Anabilim Dal, Ankara 1993,
s.102.
14 Karazeybek, a.g.m., s.87.

102

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

kaytlar mevcuttur15. 1 Ekim 1674 (H.1085) tarihli bir mahkeme kaydnda


ise Nasara, Tacahmet, Kefere, Yukarpazar ve Hisarn mahallelerinde
oturan Ermenilerden bahsedilmektedir16.
1842-1851 tarihleri arasn kapsayan baz kaytlardan Tanzimat dnemiyle beraber gayrimslimlerle Mslmanlarn eskisine nazaran daha youn olarak ayn mahallelerde yaamaya baladn anlamaktayz. Nitekim
bu dnemde Ard, Zviye-i Sultan, Hisarn, Karaktib, Molla Bah,
Doanc(lar), Tc Ahmet, Yukar Pazar ve Cmi-i Kebr mahallelerinde
Ermenilerle Mslmanlarn birlikte yaadklar anlalmaktadr17. Ermeniler kendi mahalleri olan Nasr mahallesi dnda dokuz ayr mahallede de
ikmet eder duruma gelmilerdir.
XIX. yzyln son eyreinde Afyonkarahisarda toplam 79 mahalle
bulunmaktayd H.1293-1314/M.1876-1896 tarihli kaytlardan anlald
kadaryla sz konusu mahalleler unlardr:
Akmescid, Arapmescidi(Arap Mescidi), Ard, Aziziye, Baldede
Baeme, Bedrik, Bekiraa, Burmalu, Cami-i Kebir, Canbaba, Cansz,
Cenki, avuba, avular, avuolu, erel, D-i Recep, Damard,
Demir Yalayan, Devedede, Doanc, Efecik, Egeste, Fakih Paa, Gke,
Gl, Gnbat, Gndomu, Hac (Heci) Murat, Hac Abdurrahman, Hac
Ali Olu, Hac Arab, Hac Evtal, Hac Eyyb, Hac smail, Hac Mahmud,
Hac Mustafa, Hac Nasuh, Hac Nuh, (Hac) Nureddin, Hac Suhte, Hac
Yahya, Heci David, Hisarard, Hristiyan, bik, neli, Kadnana, Kahil,
Kala, Karaktip, Karaman, Karamanolu (Abdurrahim Msr), Kavakl,
Kayadibi, Kestemend, Krklar Makam, Kubbel, Kumluk, Marulcu, Mecidiye, Medli, Molla Bahi, Nakilci, Nurcu, Sahablar, Sinan Halife, Sinan Paa, Siyahlar, Sobtoros (Sorobtoros), Sofular, Tac Ahmet, Takapulu,
Tapnar, Voyvoda, Yukar Pazar, Zviye (Zaviye-i Sultan)18.
XIX. yzyln son eyreinde Mslmanlarn ve gayrimslimlerin
birlikte oturduklar mahalle saysnda ciddi bir art sz konusudur. Bu
dnemde gayrimslimler Canbaba, Devedede, Gl, Gnbat, Hac (Heci)
Murat, (Hac) Nreddin, Hristiyan, Heci David, neci, Kadnana, Sobtoros (Sorobtoros) mahallelerinde yogun olarak ikmet ediyorlard. Cmi-i
Kebr, Hac Arab, Hac Mahmud, Hac Nh, Kala, Krklar Makm, Kubbel, Mecidiye, Tapnar, Yukar-Pazar ve Zviye (Zaviye-i Sultan) ma15
16
17
18

Karazeybek, a.g.m., s.88.


AS, Defter No: 514, s.18b/89.
Karazeybek, a.g.m., s.93.
Karazeybek, a.g.m., s.93.

103

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

hallelerinde ise Mslmanlarla birlikte oturuyorlard19. Grld zere


ehirdeki 22 mahallede farkl oranlarda gayrimslim yaamaktadr ki, bu
durum sz konusu dnemde gayrimslim nfusun art eilimi gsterdiine iaret etmektedir. XIX. yzyl sonlar ve XX. yzyl balarnda gelien
ulam imknlar, zellikle demiryolu ulam ile Afyonkarahisarn ticar
potansiyelinin artmasnn gayrimslim nfusun artnda etken olduu
sylenebilir.
1910-1914 yllar arasndaki dnemin eriye sicillerine gre ise Ermeniler toplam 16 mahallede oturmaktaydlar. Ancak Ermenilerin yaad
mahallelerin tamamnn bunlar olduunu iddia etmek mmkn olmayabilir. Zira, bizim tespitlerimiz mahkemeye akseden davalarla ilgili bilgilere
dayanmaktadr. Dk bir ihtimal olmakla beraber Ermenilerin sz konusu
16 mahalle dndaki mahallelerde de yaam olabilecekleri dnlebilir.
Yine bu dneme ait sicillerde grebildiimiz kadaryla Ermeni nfusun
en youn olduu yer Sorob Toros mahallesidir. Ermenilerle ilgili olan 107
davann 38 tanesinin Sorob Toros mahallesinde ikmet eden Ermenilere
ait olmas bu iddiamz dorular niteliktedir. Ermenilerce alan davalarn
% 35.514 Sorop Toros mahallesinde ikmet eden Ermenilerle ililidir.
Sorop Toros mahallesini 12 dava ile Kadnana, 9ar dava ile Hac Murat
ve Mecidiye mahalleleri takip etmektedir. Bu 16 mahalle alan dava says srasna gre u ekilde sralanmaktadr: Sorop Toros, Kadnana, Hac
Murat, Mecidiye, Gl, neci, Krklar Makam, Hac Davut, Molla Bahi,
Canbaba, Hac Nurettin, Zaviye Sultan, Hac Arap, Kubbeli ve Gnbat
mahalleleridir20.
ncelediimiz sicillerde Ermenilerin ikmet ettiine dair kaytlara rastlanmayan, ancak 1900l yllarn balarnda Ermenilerin yaad bilinen
baka mahalleler de bulunmaktadr. Bu mahalleler, Ard, Cami-i Kebir,
Krklar Makam, Tac Ahmet ve Hac Mahmut, Kale, Hac Nuh, Tapnar,
Yukarpazar mahalleleridir. eriye sicillerindeki kaytlara gre tam bir sonuca ulamak mmkn olmasa da bu durum Ermenilerin yaad mahalle
saysnn azaldna iaret edebilir. Tehcir uygulamas ile Ermeni nfusunun byk oranda nakledildii dikkate alnrsa Ermenilerin oturduklar
mahallelerin saysnn azalmas da anlalabilir bir durumdur.

19 Karazeybek, a.g.m., s.94.


20 AS, Defter No: 640, 641, 642, 643, 644, 645.

104

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

6. Gayrimslimlerin Hukuk Meseleleri ve eriye Mahkemeleri


6.1. Vekaletname lemleri
Bugnk noterlerde yaplan vekletname ilemleri Osmanl Devletinde
eriye mahkemelerinde gerekletiriliyordu. Bu i iin Ermeniler de Mslmanlar gibi eriye mahkemelerine gidiyor ve kad huzurunda vekletname brakyorlard. Biz vekletname braklmas konusunda 70 davaya
rastladk. Bu 70 davann 58inde Ermeniler, Ermeniyi vekil brakrken 9
davada Ermeniler, Trkleri vekil brakmtr. davada ise Trkler Ermenileri vekil brakmtr. Ermeniler, genellikle veklet tayininde kendi
milletlerinden olan kiileri semelerine ramen azmsanmayacak bir oranda da Trkleri vekil braktklar grlyor. Ermenilerin Trkleri vekil braktklarna dair bir rnek vermek gerekirse Canbaba mahallesinden Hace
Aksabet binti Haci Esteban hukuk ilerini takip etmek zere dava vekillerinden zzet Efendi ibni smail Efendiyi vekil tayin etmitir21. Trklerin
Ermeniyi vekil brakt davalara rnek olarak ise Sandkl kazasnn akr
mahallesinden Manavzade Ahmet Efendi ibni Ali Efendinin mahkemedeki ileri ile ilgili olarak dava vekillerinden Dedeyan Artin Efendi veledi
Esteban vekil tayin ettii grlmektedir22.
6.2. Miras Paylam
Afyonkarahisardaki Ermenilerin miras paylamlarn eriye mahkemesinde gerekletirdiklerine dair ok sayda hkme rastladk. Dier taraftan teden beri gayrimslimlerin zel hukuklarnda bile eriye mahkemelerini tercih ettikleri de bir gerekti. Gayrimslimler kendi aralarnda karar
almak yerine hukuk ilerinin devletin onaynda ve garantisinde olmasn
arzu ediyorlard.
Miras paylamyla ilgili incelediimiz btn davalarda, Ermenilerin
miras paylamnn Mslmanlarn miras paylam ile ayn olduu grlmtr. Yani erkek ocua iki pay verilirken kz ocua bir pay verilmektedir. rnein Mecidiye mahallesinden Diyarolu Heci Gazar veledi Mosis veledi Kirkorun veraseti paylatrlrken kzlar Marien ve Dikroniye
7erden 14 sehm(pay), oullar Nazrat ve Karnike ise 14er sehmden 28
sehm verilmitir23.
21 AS, Defter No: 641, s.53/467.
22 AS, Defter No: 645, s.55/85.
23 AS, Defter No: 645, s.8/13.

105

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Veraset davalarnda mahkeme, verasetin ieriini onaylayan bir ilmhaberin bulunmasn art komaktadr. Ermenilerin veraseti meselesinde
bu ilmhaber millet kethdas ve mahalle ihtiyar heyeti tarafndan dzenlenmektedir. rnein Mecidiye mahallesinden Ilolu Tekfur veledi
stepan veledi Heci Gazarn 4 Haziran 1915 tarihinde askerlik grevini
yaparken vefat ettiinde sz konusu ilmhaber Ermeni milleti kethdas
Ohannes ve Mecidiye mahallesi muhtar Kigork ve mahalle ihtiyar heyeti
yelerinden Gagos Papazyan Veledi Kigork ve Karabogosolu Nazret veledi Simon tarafndan hazrlanmtr. Grld zere kiinin tannmas
asndan millet kethdas, mahalle muhtar ve ihtiyar heyetinden iki kii
tarafndan ilmhaber hazrlanmaktadr. len kii Ermeni olduundan doal olarak onunla ilgili ilmhaberin de Ermeniler tarafndan hazrlanmas
uygun olmaktadr24.
6.3. Terekeler
Bu dnemde alt adet Ermeni terekesine rastlanlmtr. Bu terekelerdeki bilgilerle kesin hkmlere varmak mmkn olmamakla birlikte Ermenilerin tereke bana mal varlklar 20 722 kurutur. Mslmanlarn terekelerine bakldnda ise tereke ba mal varl ortalama 24 343 kurutur.
Bu sonuca Mslmanlara ait 65 terekenin incelenmesi sonucu ulalmtr.
Mslmanlara ait 65 terekenin 33 kylere, 32isi ise ehir merkezine
aittir. Ky ve ehir ayrm yaplarak bir deerlendirmeye gidildii zaman
ehir merkezinde oturanlarn kylere oranla daha varlkl olduklar sonucu
ortaya kyor. ehir merkezinde oturanlarn mal varlklar ortalamas 33
318 kurutur. Kylerde oturanlarn mal varlklar ise 15 640 kurutur. Dier bir ifadeyle, ehirler kyllerden 2.13 kat daha zengindir25.
Ermenilere ait 6 terekenin 4 tanesinde seccadeye rastlanlmtr. Mslmanlara ait 65 terekenin sadece 27sinde seccade bulunmakta olup 38
terekede seccadeye rastlanmamtr. Dier bir ifadeyle Mslmanlarn yarsndan fazlasnn evinde seccade yoktur. En fazla seccade avuba mahallesinden Hac Hseyin olu Hac Salih bin Hac Hseyin bin Hasann
terekesinde kmtr. Hac Salihin terekesinde 13 seccadeye rastlanm
olup bunlardan bir tanesi makad seccadesi olup ibadet maksadyla deil
oturma amacyla kullanlmaktadr26. Kylere ait olan 33 terekeden sadece
24 AS, Defter No: 647, s.48/12.
25 AS, Defter No: 640, 641, 642, 643, 644, 645.
26 AS, Defter No: 644, s.149/878.

106

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

5 tanesinde birer adet seccade kmtr. Geriye kalan 28 terekede seccadeye rastlanmamtr. Kylere ait terekelerden en byk meblaa sahip olan
Ablak kynden ya aittir. 144 000 kuru tutarndaki bu terekede de
seccadeye rastlanmamtr27. Ermenilerin evlerinde seccade bulundurmaya
zen gsterdikleri grlyor. Bu durum, Ermenilerle Mslmanlarn yakn
komuluk ilikisi ierisinde olduklar eklinde yorumlanabilir.
Ermeni terekelerinin 2 tanesinde cura, keman, kanun, ud gibi mzik
aletlerine rastlanlmas Ermenilerin msikye nem verdiklerini gsterir.
Buna karlk 65 Mslman terekesinin hibirisinde mzik aletine rastlanlmamtr. Yine 65 Mslman terekesinin hibirisinde zel ktphaneye
rastlanlmazken 1 Ermeni terekesinde zel ktphane olduu grlmektedir28.
6.4. Vasi Tayini
ncelediimiz eriye sicillerinde, kimsesiz Ermeni ocuklarna vasi
tayini hususunda eriye mahkemeleri tarafndan verilmi 21 dava ile
karlatk. 1 dava da kendine hkmedemeyen babaya vasi tayin edilmesi ile ilgilidir. Mahkeme vasi tayin ettii kiiye grevlerini hatrlatmakta
ve vasinin bu grevleri yapacan mahkeme huzurunda beyan etmesini
istemekteydi. Vasi tayin edilen kiinin anlan grevleri yapacan belirtmesinden sonra mahkeme vasilii onaylamaktayd. Bizim deerlendirdiimiz vesayet tayini ile ilgili 22 davadan 19unda anne vasi tayin edilmitir.
Geriye kalan 3 vasi tayininden 2sinde vesayet amcaya ve 1inde de oula
verilmitir. Annenin vasi tayin edildiini gsterir davalardan bir tanesi neci mahallesinden Soroptoros mahallesinden Avakyan Tokor Efendi veledi Aristakesin lm zerine kk olu Aristakesin vasiliine annesi
Sultan binti Agop getirilmitir29.
Amcann vasi tayin edildii davalardan bir tanesi Mollabahi mahallesinden Heci Kigorkiyan Karnik veledi Mgrd veledi Heci Kigorkun
lm zerine kk kz Horase ile kk olu Agopun vasi tayini ile
ilgilidir. Mahkeme vasi olarak amcalar Heci Mgrd tayin etmitir30.

27
28
29
30

AS, Defter No: 645, s.107/254.


AS, Defter No: 640, 641, 642, 643, 644, 645.
AS, Defter No: 645, s.69/107.
AS, Defter No: 640, s.82/163.

107

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Olun vasi tayinine dair olan dava ise Soroptoros mahallesinden Andonolu Heci Karabet Efendi hakkndadr. Heci Karabet Efendinin vesayetine olu Kostanti tayin edilmitir31.
Hac Murat mahallesinden Papazolu Agop veledi Heci Sahakn kk kz Agonik ile ilgili vesayet davasnda ise kk kzn amcaolusu
Sobtoros mahallesinden Papazolu Sakatil Efendi veledi Karabet vasi tayin edildi32.
Sz konusu mahkeme kararlarndan da anlalaca zere, bir gayrimslim ldnde eer reit olmayan kk ocuu var ise vesayet ncelikle anne veya babaya, yok ise kardelere ve yaknlk derecesine gre
dier akrabalara verilirdi.
6.5. Mahkemede ahitlik
Ermenilerle ilgili davalarda umumiyetle Ermenilerin birbirlerine ahitlik yaptklarn grdk. rnein 1 Mart 1918 tarihinde vefat eden Mecidiye mahallesinden Hac Agopyan Ohannes veledi Kirkor veraset taksimi
iin ihtiyar heyetinden gnderilen ilmhaberin ieriinin meru olduuna
dair Hac Murat mahallesinden Toynakolu Bogos veledi Abraham veledi
Bogos, Hac Davut mahallesinden Corcalolu Artin veledi Kalos veledi Artin ve neci mahallesinden Krkcolu Ohannes veledi Abraham
veledi Ohannesin ahitlikleriyle karar verilmiti33. Ermeniler birbirlerini
yakndan tandklar iin birbirlerine ahitlik yapmalar doal karlanmaldr.

7. Ermenilerin Meslekleri
Ermeniler genellikle ticaret veya zanaatkrlk ile urayorlard. Ayrca tp ve eczaclk alanlarnda da etkindiler. rnein 1907 yl itibariyle Afyonkarahisar merkezinde faaliyet gsteren diplomal 5 doktor ve eczacdan
4 tanesi Ermeniydi. Bunlar tabip Arapyan Agop Efendi, eczac Sebetyan
Markara Efendi, eczac Nersisyan David Efendi ve eczac Bogodcuyan
David Efendi idi34. Ermenilerin nemli bir blmnn ticaretle uratklar grlyor. Sicillerde karlatmz kadaryla bakkallk yaparken baka
31
32
33
34

AS, Defter No: 641, s.315/839.


AS, Defter No: 651, s.159/881.
AS, Defter No: 651, s.180/913.
Hdavendiar Vilyeti Slnamesi, 1325 Senesi, 33. defa, s.560.

108

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

ehirlerde vefat eden Ermenilerle karlalmtr. Ermeniler umumiyetle


ehirlerde oturmakla beraber iftilikle de uramaktaydlar. ehirlerin
yaknnda ve hatta kylerde tarlalar bulunmaktayd. rnein, kaytlarda
grebildiimiz kadaryla Meymenet kynde, Ermenilerin tarlalar bulunuyordu35. Ancak, onlarn tarlalarn bizzat iletmek yerine umumiyetle
yarc veya kiraya verme uslleriyle tasarruf ettiklerini dnyoruz.
Afyonkarahisarda Ermenilerin avukatlk mesleinde de etkin olduklar grlyor. Ermeni avukatlar yabanc irketlerde de grev yapyorlard.
Bizim deerlendirdiimiz kaytlarda Agop Efendi veledi Kirkorun Demir yollarnda dava vekili (avukat) olarak alt grld36. Yine Kayseri Ermenilerinden Avrailolu Atana Efendi veledi Yorgaki Efendi de
Afyonkarahisarda avukatlk yapmaktayd37.
XIX. yzylda Tanzimatla beraber gayrimslimlerin yksek oranlarda
gayrimenkl almaya yneldikleri ve baz mesleklerin tasarrufunu ele geirmeye altklar grlr. Bu durum eriye sicilleri incelendiinde daha
belirgin olarak ortaya kmaktadr.Mesel 1845 ylna ait eriyye sicilinde
karmza kan Kuyumcular sokanda sekiz adet kuyumcu dkkn Mslman bir Trk tarafndan ayr ayr gayrimslimlere satlmtr. Bundan
sonra bu meslein nemli oranda gayrimslimlerin tasarrufuna gemi olmas kuvvetle muhtemeldir.
Afyonkarahisarda Ermenilerin esnaflk meslei zerindeki arln
vurgulayan bir baka vesika Ta Hann 1845 ylnda yenilenen kira defteridir. Buradan anlald kadaryla hann krk odasnda faaliyet gsteren attar, bezzaz, dikici, haffaf keeci ve terzilik gibi meslekleri icra eden
esnafn 26s Mslman, 17si gayrimslimdir38.

8. Eitim ve retim
Ermeniler Osmanl Devleti ierisinde eitim-retim faaliyetlerini
serbeste yrtebilmekteydiler. Her hangi bir engelleme ile karlamalar
sz konusu deildi.
1901 yl itibariyle Afyonkarahisarda Ermeni rtiyesi bulunuyordu. Bu rtiyede yaklak 400 renci okumaktayd. Ayn dnemde ip35
36
37
38

AS, Defter No: 647, s.51/15.


AS, Defter No: 647, s.65/36.
AS, Defter No: 647, s.230/228.
zer Kpeli, Afyonkarahisarda Ticaret, Afyonkarahisar Kt II, Afyon Kocatepe
niversitesi Yayn, Afyon 2001, s.381.

109

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

tidai mekteplere de Ermeni rencilerin devam ettikleri muhakkaktr. Ancak, iptidai mekteplerde ne kadar Ermeni rencinin renim grdn
tespit edemedik.
Ermeniler ocuklarn kendilerine ait okullarda okutabildikleri gibi
Mslman rencilerin devam ettikleri devlete ait okullarda da okutabiliyorlard. nk Islahat Ferman gayrimslimlere bu hakk vermiti.
Afyonkarahisar zeline inildiinde de bu uygulamay grebilmek mmkndr. rnein 1913-1914 eitim-retim yl itibariyle Afyonkarahisar
dadisinde 4 Ermeni renci renim grmekteydi.
1912-1913 eitim-retim ylnda Afyonkarahisarda alt aznlk iptidai okulu bulunmaktadr. Bunlardan tanesi Ermeni tanesi de Rum
mektebi olarak kaydedilmitir. Ancak, biz Kz-Erkek Rum Protestan Mektebi adyla anlan okula ounlukla Ermeni ocuklarnn devam etmi olduklarn dnyoruz. Zira, ehirdeki Protestan nfusun byk ounluunu
Ermeniler oluturuyordu. ehirde Ermenilere ait bir Protestan kilisesinin
bulunuyor olmas da bu iddiay dorular niteliktedir. Bu yzden Protestan mektebini Ermeni okullar arasnda zikretmenin daha doru olacan
dndk. Bu durumda Afyonkarahisarda 4 adet Ermeni iptidai mektebinden bahsetmek gerekiyor. Protestan mektebi dndaki mektepten 2
tanesinde kz ve erkek renciler birlikte okuyorlar ve karma eitim sistemi uygulanyordu. 1 okul ise sadece erkek rencilere hizmet veriyordu.
Protestan mektebinin Yusuf Ilgarn, 1909 ylnda ngiliz misyoner Jeymis
Maknot tarafndan aldn syledii okul olduunu dnyoruz.
1918 yl itibariyle ise Afyonkarahisarda ikisi erkek, birisi karma olmak zere Ermeni mektebi bulunmaktadr.
Tespit edebildiimiz kadaryla Ermeni ocuklarnn devam ettikleri
iptidai okullarn kurulu tarihleri ve renci saylar ile ilgili bilgiler u
ekildedir:
1. Kilise Mektebi: Bu mektep Devedede mahallesinde bulunan Ermeni
kilisesinin ierisinde faaliyet gsteriyordu. Okulun kurulu tarihini tespit
edemedik. Okulda hangi tarihte ka rencinin renim grdne dair
bilgilere de ulaamadk.
2. Kz ve Erkek iptidai Mektebi: Bu okulun ne zaman ald ve hangi
tarihte ne kadar rencisi bulunduuna dair bilgilere sahip deiliz.
3. Protestan Mektebi: Bu okul ngiliz Misyoner Jeymis Maknot tarafndan,1909 ylnda alm olup iptidai mektep niteliindedir. zmirde
110

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

oturan Misyoner ngiliz Jeymis Maknot, Karahisar- Sahibte Kubbeli mahallesinde sahibi olduu arsalar zerinde Kz ve Erkek ptidai Mektebi ile
yannda mabet ve papaz ikmeti iin bir bina yaptrmak istemitir. Jeymis
Maknot 1908 ylnda mracaatta bulunmutur. Yaplan mracaat Maarif
Nezaretinin 7 Ekim 1908 tarihli yazsyla ura-y Devlete havale edilmi, 2 Haziran 1909 tarihinde sadrazam tarafndan Padiah iradesine arz
edilmitir. Ayn gn okulun almasna izin veren Padiah iradesi ktndan, bu okulun 1909 veya en ge 1910 ylndan itibaren faal olduunu
syleyebiliriz.
Ermeni ocuklarnn devam ettikleri rtiyelerin kurulu tarihleri ve
renci saylar ile ilgili bilgiler ise u ekildedir:
1. Erkek Ermeni Mektebi: Rtiye derecesinde olan bu okul, 1600
(H.1009)ylnda ruhsatsz olarak almtr. lk aldnda iptidai mektep
niteliindedir. 1869 tarihli Maarif Nizamnamesinin aznlklarn da rtiye
aabilmelerine imkn tanyan dzenlemesinden sonra rtiyeye dntrldn dnyoruz. Bu okula 1898-1899 (H.1316-1317) eitim-retim ylnda 180 renci devam etmitir. 1900-1901 (H.1318-1319) eitimretim ylnda ise renci says 182dir. 1895 ylnda bu okulda Recep
Efendi adl bir Mslmann retmen olarak grev yapmas ilgi ekicidir.
2. Ermeni Erkek Rtiye Mektebi: Bu okul da rtiye derecesinde olup
1882 (H.1300) ylnda ruhsatsz olarak almtr. 1898de (H.1316) 13,
1899da (H.1317) 130, 1900de (H.1318) 135 ve 1901 (H.1319) ylnda ise
140 rencisi bulunmaktadr.
3.Ermeni Kz Rtiyesi: Bu okul 1892 (H.1310) ylnda ruhsatsz olarak almtr. Okulda 1901 (H.1319) ylnda 70 renci renim grmekteydi.
1913-1914 eitim-retim ylnda Afyonkarahisardaki Ermeni rencilerin saysnn 500 civarnda olduu anlalyor. Net rakam veremememizin en nemli sebebi Protestan rencilerden kaynaklanmaktadr.
Protestan rencilerin milliyeti bilinmedii iin tam saylar veremiyoruz.
Ancak ehirde toplam olarak 590 gayrimslim renci olduu biliniyor.
Bu rakama idadi rencileri dhil deildir. Bu rencilerden 329u erkek
ve 109u kz olmak zere 438inin kesin olarak Ermeni olduu biliniyor.
Fakat 51i erkek ve 26s kz olan Protestan okulundaki toplam 77 rencinin milliyetleri belli deil. Biz bu rencilerin kahir ekseriyetinin de
Ermeni olduunu dnyoruz.
111

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Afyonkarahisarda milliyetlere gre renci durumlar dikkate alnrsa Ermenilerde kz renci saysnn toplam renciye orannn % 25 olduu grlyor. Dier bir ifade ile rencilerin % 75ini erkekler oluturmaktadr. Kz rencilerin erkek rencilere oran ise 1/3 eklindedir. Yani
okullarda erkek renciye karlk bir kz renci bulunmaktadr.
Genellikle Ermeni kkenli olduklarn varsaydmz Protestan rencilerin % 33.76sn kz renciler, % 66.24n ise erkek renciler
oluturmaktadr. Dier bir ifade ile Protestan okulunda iki erkek renciye
karlk bir kz renci renim grmektedir. Bu bilgilerden hareketle Ermenilerin Protestan grubunun Gregorian grubuna gre kzlarn tahsil grmeleri konusunda daha titiz davrandklar sonucuna varlabilir.
Rum renci says ise toplam 75 olup bunun 49u erkek, 26s ise kzdr. Bu bilgiler nda Rumlarda kz rencilerin toplam renciye oran
% 34.6dr. Erkek renciler ise % 65.4 oranndadr. Rum okullarnda yaklak olarak iki erkek renciye karlk bir kz renci bulunmaktadr.
Ayn dnemde Afyonkarahisardaki devlete ait iptidai mekteplerinde
okuyan Mslman rencilerin toplam says 3 917dir. Bu rencilerden
3 592si erkek, 325i kzdr39. Buna gre Mslmanlardaki erkek rencilerin oran % 91.7 iken kz rencilerin oran ise % 8.3tr. Dier bir ifade
ile 10 Mslman renciden ancak 1 tanesi kzdr. Ermenilerde bu oran en
aa 1e 3 eklindeydi. Ermenilerin kz ocuklarn Trklere gre kat
daha fazla okuttuklar anlalyor.
Bahsedilen dnem itibariyle Afyonkarahisarda toplam 11 Ermeni
retmenin grev yapyor olmas Ermenilerin eitimin btn alanlarnda
faaliyet gsterdiklerinin ak bir ifadesidir. Bu 11 retmenden 8 tanesi
erkek 3 tanesi bayan idi. Okullarda grev yapan 1i bayan 3 erkek toplam 4 Protestan retmenin ise milliyeti belli deildir. Yine bu dnemde
Afyonkarahisarda 2si bayan ve 1i erkek olmak zere 3 de Rum retmen grev yapmaktadr40.
Yukarda verdiimiz bilgiler gayrimslim ocuklarna eitim hususunda hibir engelleme yaplmad, Bilakis okumalarnn tevik edildiini
gstermektedir. Ermeni okulunda Mslman retmenlerin ve Mslman
39 Slname-i Nezaret-i Maarif-i Umumiye, 1316, s.1042-1403; 1317, s.1184-1185; 1318,
s.1322-1323; Slname-i Vilyet-i Hdavendigr, 1318 Senesi Defa 33, s.335-337, 1332;
Yusuf Ilgar, XX.Yzyln lk eyreinde Afyonkarahisar ehrinde Eitim- retim, VI.
Afyonkarahisar Aratrmalar Sempozyumu (10-11 Ekim-202), Afyon Belediyesi Yaynlar, Afyon 2002, s.535.
40 Ilgar, a.g.b., s.540-543.

112

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

okulunda da Ermeni retmenlerin grev yapmalar Osmanl Devletinin


gstermi olduu engin hogrnn bir ifadesidir41.

9. Kiliseler
Afyonkarahisarda yaayan gayrimslimlerin byk ounluunun
dinsel adan Hristiyan, milliyet bakmndan da Ermeni olduu biliniyor.
Bilindii gibi Ermeniler genel olarak Gregorian mezhebine mensup olduklar halde Avrupal devletlerin Osmanl lkesinde elde ettikleri ticar ve
kltrel imtiyazlar erevesinde yrttkleri misyoner faaliyetleriyle bir
ksm Protestanlatrlm, bir ksm da Katolikletirilmitir. Nitekim ehir
merkezinde Protestanlara ait kilise ve okul bulunmas misyonerlik faaliyetleriyle oluan bu mezhepsel deiimin Afyonkarahisarda da gereklemi
olduunu gstermektedir. Bu mezhepsel deiimin sadece Protestanlkla
snrl kalp kalmad konusunda net bilgilere sahip deiliz. Ancak, Afyonkarahisar Ermenileri arasnda Katolikliin de yaylm olduuna dair
herhangi bir bilgiye rastlayamadk.
Afyonkarahisardaki Hristiyan cemaatin mezhepsel dalm konusunda net verilere sahip olmasak da ehir merkezinde eitli tarihlerde
tane kilisenin ina edilmi olduu anlalmaktadr. Bu kiliselerden birisinin
Protestan kilisesi olduu bilinmektedir. Kiliselerden en azndan bir tanesinin Gregorian kilisesi olduu da kesindir. Bu kilisenenin hangi tarihler arasnda birlikte varln devam ettirdikleri bilinemiyor. Ancak, 1302
(M.1885) tarihli Hdavendigr vilyeti slnamesine gre, merkez kazada
2 kilise bulunmaktadr42. Bu tarihte kiliseden bir tanesinin artk faaliyet gstermedii anlalyor. Faaliyet gstermeyen kilisenin Protestan ve
Gregorian kiliseleri dndaki nc kilise olduu anlalyor. Fakat, bu
kilisenin hangi mezhebe ait olduu bilinmemektedir.
Bu kiliselerden en bynn Kale eteklerindeki Meryem Ana Kilisesi olduu sanlmaktadr. Kilisenin kalntlar hal mevcuttur. Bu kalntlar
Kale mahallesinde Afyonkarahisar kalesinin gney eteinde bulunan harabe halindeki bir evin temel ksmnda bulunmaktadr. Bir avlu ile evrilmi olan bu evin mtemilatnda kilise kalntlarnn yan sra Ermenilere
ait yazl talar ile Bizans dnemine ait ilemeli talar bulunmaktadr43.
41 1895 ylnda Ermeni iptidai mektebinde Recep Efendi adl bir retmen grev yapyordu.
Sleyman Gner, Afyon li Tarihi II, Afyon 1991, s.82.
42 Hdavendigr Slnamesi, 1302 Senesi, Defa 12, s.478.
43 Afyonkarahisar Arkeoloji Mzesi Envanter Kayd, Envanter No: 03.00.0/1.0.

113

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Gnmze kalntlar dahi ulaamayan dier kiliselerden birinin Protestan kilisesi olduu ve Ulu Camii yaknlarnda bulunduu, nc kilisenin
ise gnmzdeki Cumhuriyet lkretim Okulunun bulunduu mevkide
olduu anlalmaktadr. 1914 tarihli Afyonkarahisar ehir merkezindeki
mahalleleri, ibadethaneleri ve mezarlklar ieren harita da bu bilgilerimizi dorulamaktadr. Bu haritada iki tane kilise gsterilmitir. Kiliselerden
birisi Meryem Ana Kilisesi olup kale eteinde yer almaktadr. Dier kilise
yani Protestan Kilisesi ise Ulu Cami yaknndadr44.

10. Kilise Vakf


Dier taraftan Afyonkarahisarda yaayan gayrimslimlerin de Mslmanlarn vakf sistemi gibi din kurumlar oluturduklar grlmektedir.
Aratrmalarmzda Kilise Vakf vakfiyesine ulaamadk. Ancak, mahkeme
kaytlarndan ve basnda yer alan resm duyurulardan kilise vakf hakknda
bir ksm bilgiler elde edebildik. Bu kurumla ilgili tespit edebildiimiz en
eski kayt Haziran 1740 (H.1153) tarihli bir mahkeme kayddr. Sz konusu
kaytta yer tarifleri yaplrken dolayl olarak Eski Kuyumcular arsnda
Kilise Vakfna ait bir dkkndan da bahsedilmesi45, vakfn bu tarihte mevcut olduunu gstermektedir.
13 Haziran 1784 (H.1199) tarihli bir mahkeme kaydndan Kilise evkfna ait yemeniciler ve yemiiler iinde dkknlar46, Nisan 1806 (H.1221)
tarihli bir baka kayttan ise Yukar Bedestende kiliseye vakfedilmi dolap
tabir edilen bir dkkn47 olduu anlalmaktadr. Afyonkarahisardaki Gavur Hamam olarak bilinen Millet Hamamnn Ermeni Kilisesi Vakfna
ait olduu grlmektedir48.
Bu vakfn, XX. yzyln balarna, hatta Ermeniler Afyonu terk edene kadar varln devam ettirdii anlalyor. Nitekim Ocak 1912 (H.1330)
tarihli bir vakf kaydnda Kprba mevkiinde Kilise Vakfna ait bir dkkn olduu belirtilmektedir49. Basnda emvali metruke mallar arasnda
44 Afyonkarahisarda mahalleleri, mezarlklar ve ibadet yerlerini gsteren R.1330 (M.1914)
tarihli haritann bir rnei Afyonkarahisar Mze mdrlnde bulunmaktadr.
45 Afyonkarahisar Vakf Eserleri I, Hazrlayanlar Mustafa Karazeybek, Yusuf Ilgar, Zelkif
Polat, Afyon Kocatepe niversitesi Rektrl, Afyonkarahisar 2005, s.294.
46 AS, Defter No: 555, s.26b/68.
47 AS, Defter No: 558, s.7b/8.
48 kaz, 12 ubat 1341/ 1925, No: 470-471.
49 Afyonkarahisar Vakf Eserleri I, s.114.

114

Prof. Dr. Sadk SARISAMAN

saylan Millet Hamamnn 1925 ylnda Mill Emlak tarafndan sata karld haberleri yer almtr50.
Gayrimslimlerin de Mslman ahalide ska rastlanlan ekilde din
hizmetler iin mlk vakfettikleri grlmektedir. Mesel 25 Temmuz 1894
(H.1312) tarihli bir mahkeme kaydnda Heci Murat mahallesindeki bir evin
satlp parasnn Kilise Vakfnn parasna katlmas artyla vakfedildii ve
vakfiyesinin dzenlendii belirtilmektedir51.

Sonu
Belgelerden tespit edebildiimiz kadaryla XVI. yzyldan beri
Afyonkarahisarda Ermeniler yaamakta idi. Ermenilerin genellikle ehir merkezlerinde yaadklar anlalmaktadr. ncelediimiz dnemde
Afyonkarahisarda herhangi bir Ermeni kyne tesadf edilmedi. Ermeniler genellikle ticaret veya zanaatkarlk ile urayorlard. Umumiyetle
ehir ve ile merkezlerinde oturmakla beraber iftilikle de megul oluyorlard. ehirlerin yaknnda ve hatta kylerde tarlalar bulunmaktayd.
Ermeni nfusunun zellikle Tanzimattan sonra artt gzlenmitir.
Bunun sebebi 1838 tarihli Balta Liman Ticaret Anlamasndan sonra Avrupallarn Trkiyedeki i ticarete de egemen olmaya balamasndan kaynaklanmaktadr. Batl irketler ticar faaliyetlerini lke ierisine yayarlarken gayrimslim unsurlarla ibirlii yapyorlard. Afyonkarahisarn kara
ve demir yollar kavanda bulunuyor olmas ticar nemini arttryordu.
Bu yzden Ermeniler byle bir merkezde toplanmay ekonomik sebeplerden dolay tercih ediyorlard. Ancak, incelediimiz dnemde Ermeni nfusu toplam nfusun % 3n zerine kamamtr. Bu Ermeni nfusunun
yaklak % 72sini Gregorian Ermenilerin oluturduunu sanyoruz.
Ermeni nfusundaki yaklak % 38lik Protestan ve Katolik dalm
Avrupallarn misyoner faaliyetlerinin ne kadar etkili olduunu ortaya koymaktadr. Bu % 38lik blmnn byk ounluunu ise Protestan Ermeniler oluturmaktadr.
ncelediimiz dnemde Ermenilerin aile ismi olarak ounlukla Trklerin kullandklar aile isimlerini tercih ettikleri grlmektedir. Kadn ve
erkek adlarnda da Trk adlarnn oka yer ald mahede edildi. yle
ki Afyonkarahisar Ermenilerinin kadn isimlerinin drtte biri Trk ad idi.
50 kaz, 12 ubat 1341/ 1925, No: 470-471.
51 AS, Defter No: 626, s.31a/87.

115

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ayn zamanda Ermenilerin Trkler tarafndan da kullanlan Hac lkabn


Heci eklinde kullandklar grld. Ayrca, Trkler arasnda da yaygn
olan kara, kel, topal gibi lkaplar da kullandklar tespit edildi.
ncelediimiz dnemdeki eriye sicillerindeki bilgilere gre Ermeniler toplam 16 mahallede oturmaktadrlar. Yine bu dnemine ait sicillerde
grebildiimiz kadaryla Ermeni nfusun en youn olduu yer Sorobtoros
mahallesi idi. Soroptoros mahallesi mtemekkinleri tarafndan alan btn davalarn Ermeniler ile ilgili olmas bu mahallede sadece Ermenilerin
oturduu dncesine ynelmemize de yol ayor.
Yaptmz bu aratrma Afyonda Ermeniler ve Mslmanlar arasnda Osmanl ynetiminden kaynaklanan bir dmanlk olmadn ak bir
ekilde ortaya koymaktadr. Ermeniler Trk avukatla, Trkler de Ermeni
avukatla almakta hibir saknca grmyorlard. Vekil tayin etmede de
mensubiyet art aranmyordu. Kiiler tandklar ve kendilerini en iyi ekilde savunacak olan kiiyi vekil seiyorlard. Devlet nazarnda da Mslman-Ermeni ayrm sz konusu deildi. Eytam sand sadece Mslman
ocuklar koruyan bir kurulu deildi. Ermeni ocuklar ile ilgili ilemler
de yapyordu.

116

BR OSMANLI KAZASINDA
TRKLER VE ERMENLER: DARENDE

Do. Dr. Sait ZTRK

Osmanl Aratrmalar Vakf; E-mail: saitozturk@hotmail.com; Tel: 0 212 513 40 33

zet
XIX. yzyln ortalarndan itibaren ortaya kan Ermeni meselesinin siyas yz, yzyllar boyu yan yana yaam her
iki milletin, Trkler ve Ermenilerin sosyo-ekonomik ve kltrel ilikilerini, etkileimlerini inceleme frsat vermemitir.
Hlbuki zellikle Anadolu topraklar zerinde her iki milletin birbirleri ile ok sk mnasebetleri olmu, birbirlerini
etkilemitir.
Osmanl yneticileri deil sadece Ermenileri btn aznlklar, ilh mesuliyet perspektifinden muameleye tbi
tutmular, bu uygulama ho gr ve msamaha ortamnn domasna yol amtr.
Tebliimizde konu edineceimiz mekn Darendedir.
Darendede tehcire kadar belli sayda Ermeni yayordu.
Demografik younluklar fazla olmasa da, kazann sosyal
ve ekonomik hayatnda hatr saylr bir yere sahip idiler.
Trkler ve Ermeniler, Darendede msamaha iinde birlikte
yaamlar, hayat birlikte kucaklamlar, birbirlerinin derdi
ile dertlenmiler, mutlu gnlerini birlikte paylamlardr.
Hatta tehcire tbi tutulan Ermeni komularnn arkalarndan alamlar, onlar ta Halepe kadar yolcu etmiler, tehcir sonras da bu gzel mnasebetleri devam etmitir.
Tebliimizde Darende zelinde, Trklerle i ie yaayan
Ermenilerin nfus, iktisad imknlar, Mslman Trklerle
beer mnasebetleri, tehcir srasnda olup bitenler, tehcirden sonra her iki toplumun insan mnasebetleri vb.
konular ele alnacaktr.

Do. Dr. Sait ZTRK

Giri
XIX. yzyln ortalarndan itibaren ortaya kan Ermeni meselesinin
siyas yz, yzyllar boyu yan yana yaam her iki milletin, yani Trkler
ve Ermenilerin sosyo-ekonomik ve kltrel ilikilerini, etkileimlerini inceleme frsat vermemitir.
Hlbuki, zellikle Anadolu topraklar zerinde her iki milletin birbirleri ile ok sk mnasebetleri olmu, birbirlerini etkilemitir. Bu konuda
tankla mraacat edeceiz. Biri yabanc dier ikisi ise Osmanl paasdr.
1835-1839 arasnda Trkiyede bulunan Helmuth von Moltke stanbul da Osmanl seraskeri Husrev Paann Ermeni tercman Mardiraki ve
ailesinden yle bahseder;
Bu Ermenilere hakikatte, Hristiyan Trkler denilebilir. Rumlarn kendi zelliklerini korumalarna karlk bunlar Trk detlerini, hatta dilini
benimsemilerdir. Dinleri onlarn, Hristiyan olarak tek kadnla evlenmelerine izin verir, fakat onlar Trk kadnlarndan fark edilemez, ayrlmaz. Bir
Ermeni kadn sokakta sadece gzlerini ve burnunun st ksmn gsterir,
dier tarafn kapatr1.
Kzm Karabekir Paa ocukluk hatralarn anlatrken Vanda tant Ermenileri yle anlatr;
1

Helmuth von Moltke, Moltkenin Trkiye Mektuplar, Tercme Hayrullah rs, stanbul
1969, s.35.

121

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

1886 (1302)da Vana gittiimiz zaman ilk Ermeni olarak amz grdm. Sonralar da ailesini ve dier Ermeni ailelerini, yakndan ve
ilerinden grdm ve tandm. Klk kyafetleri, ev hayatlar, yemekleri,
eyalar Trklerinkinin aynyd. Ermeni kadnlar beyaz araf giyerlerdi. Mslmanlar gibi grnmekten kanrlard. Erkeklerin kyafetleri de
bizimkilerden farkszd. Paa o tarihlerde drt yanda idi. Paa devamla;
Ermeni zenginleri yanlarnda hal mutemed olarak Trk bulundurmay
tercih ettii gibi, Trkler de ilerinde bir Ermeniyi Trkten farksz olarak
kullanyorlard. Hacca giden bir Trk evini barkn bir Ermeniye emanet
ettii gibi, yerinden uzaklaan bir Ermeni de varn younu bir Trke brakrd2.
Cemal Paa;
Trklerle Ermeniler arasndaki dostluk her trl hududu aard. Anadolu kylerinde oturan bir Trk, ticaret ileri dolaysyla uzak yere gitse, ailesinin hak ve namusunu komusu Ermeninin nezaret ve vesayetine
brakr ve Ermeni de ayn itimad Trk komularna kar gstermekten
ekinmezdi3.
Merhum Nejat Gyn hoca Trkler ve Ermeniler adl eserinde yle
diyor; Kadkydeki Ermeni dostlarmz her bayram bizi ilk tebrike gelenler olurdu, biz de Paskalyada onlara gider, tebrik eder, ikramlara mazhar
olurduk. Teyzem 1978de vefat ettiinde de yine ayn dostlar Eyp Sultan
Camiine gelmiler, sevgili Fahriye Hanmcn (Abra)n cenazesinde
gzyalarna boulmulard4.
Be asr boyunca Trklerle Ermeniler arasnda bu bark ortamn tesisinde phesiz Osmanl yneticilerinin byk pay vard. Osmanl yneticileri deil sadece Ermenileri, btn aznlklar ilh mesuliyet zaviyesinden muameleye tbi tutuyor, bu uygulama ho gr ve msamaha
ortamnn domasna yol ayordu.
II. Mahmudun 1837 ylnda umnuda yapt bir konuma Osmanl
sultanlarnn gayrimslim topluluklara baklarn ve takndklar hogrl tavr yanstan iyi bir rnektir;

2
3
4

Kzm Karabekir, Ermeni Dosyas, Yayna Hazrlayan Faruk zergin, stanbul 1994, s.1213.
Cemal Paa, Hatralar, Hazrlayan Behet Cemal, stanbul 1959, s.333; Ayn hatrat Ahmet
Zeki zger tarafndan yeniden yayna hazrlanmtr. stanbul 2006, s.330.
Nejat Gyn, Trkler ve Ermeniler, Ankara 2005, s.15.

122

Do. Dr. Sait ZTRK

Siz Rumlar, siz Ermeniler ve siz Yahudiler hepiniz Mslmanlar gibi


Allahn kulu ve benim tebaamsnz. Dinleriniz baka bakadr. Fakat hepiniz devlet kanunlarnn ve irade-i ahanemin himayesindesiniz. Size tarh
edilen vergileri deyin. Bunlarn kullanlacaklar maksatlar sizin emniyetiniz ve refahnzdr.
Sultann baka bir konumasnda;
Ben tebann Mslmann camide, Hristiyann kilisede, Musevsini
de havrada fark ederim. Aralarnda baka gna bir fark yoktur. Cmlesi
hakkndaki muhabbet ve adaletim kavidir ve hepsi hakiki evldmdr.
Osmanl sultanlarnn zerlerinde hissettikleri bu ilh sorumluluk,
yani tebaya Allahn bir emaneti olarak bakan anlay (Reya ve beray
ki, vedyi-i Cenab- kibriydr5), farkl din ve milliyet kimliine sahip kesimlerin bir arada yaamalarn mmkn klan bir slbun gelimesine de
yol amtr. slm literatre Maksd- eria olarak giren yani slmn
asl gayeleri olarak tanmlanan prensipler de, bu konuda Osmanl sultanlarnn uygulamalarn ilzam edici bir rol stlenmitir. Bu prensipler bu gn
de btn insanln ortak paydalar olarak ele alnabilir. Zira gvenlik gerekesiyle dnyann birok corafyasnn igal altna alnd, kitle kymlarnn her gn sergilendii, alk, susuzluk ve sefaletin birebir yaand,
tekinin hayat hakknn btnyle iptal edildii bir zaman aralnda bu
ilkeler insanln huzur ve sknuna hizmet eder. Bunlar;
1- Cann muhafazas
2- Akln muhafazas
3- Neslin muhafazas
4- Maln muhafazas
5- Dinin muhafazas6
Bu dibaceden sonra konuya gemek istiyorum. Tebliimizde konu edineceimiz mekn Darendedir. Darende zelinde, Trklerle i ie yaayan
Ermenilerin nfus, iktisad imknlar, Mslman Trklerle beeri mna5

I. Sultan Ahmetin btn Anadolu ve Rumeli vilyetlerine gnderdii adaletnamede geen


bu ifade aslnda btn Osmanl sultanlarnn ortak bak asyd. Bu yzden ou ferman
vb. kaytlarda bu ve mradifi ifadelere rastlanlmaktadr. Bkz. Babakanlk Osmanl Arivi
(BOA), Mhimme Defteri, Defter No: 78, s.897.
Meksdu-eria, DA, C. 27, s.425.

123

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

sebetleri, tehcir srasnda olup bitenler, tehcirden sonra her iki topluluun
insan mnasebetleri vb. konular ele alnacaktr. Darendede tehcire kadar
belli sayda Ermeni yayordu. Demografik younluklar fazla olmasa da,
kazann sosyal ve ekonomik hayatnda hatr saylr bir yere sahip idiler.

1- Demografik zellikler
Darendenin nfus yaps duraan bir zellik arz eder. Klasik dnem
boyunca bu zelliini koruyan ehrimiz, on dokuzuncu yzylda da her
hangi bir gelime kaydedemeden XX. yzyla yetersiz nfus ile girmitir.
Cumhuriyet dneminde ise, ehrin kt iktisad imknlar dolaysyla evre
il, kaza ve metropol ehirlere daim bir g vermitir.
Osmanl idaresi altnda bulunduu dnem ierisinde Darendede ciddi
bir nfus farkll grlmemitir. Mevcut kaynaklardan elde edilen bilgiler bu gerei dorulamaktadr.
Darendenin geneline yansyan nfus yetersizlii, kazada yaayan
zmmler iin de geerlidir. Ayrca, Darende merkezinde ve kylerinde
gayrimslim aznln nfusu, Mslman nfusa gre nemsiz saylacak
derecededir. Yerleim birimlerinin ounluunda zmmler yaamamaktadr. XX. yzylda ehir merkezindeki bir gayrimslim mahallesi dnda
dier baz mahallelerde dank bir ekilde, kylerde ise sadece Aud kynde zmmler yaamaktadrlar.
1530 tarihli mufassal tahrir defterindeki verilere baklrsa ehirde 11
mahallede yaklak olarak 2 445 kii yaamaktadr. Bunun 226s gayrimslim olup, ehir nfusunun % 9una tekabl etmektedir7. Ayn tarihli bir
baka icmal tahrir defterinde ehrin toplam 2 601 nfusu iinde 226s zmm olduu kaytldr8. 1548 tarihli dier bir tahrir sonularna gre ehirde
2 969 kii yaamaktadr. Gayrimslim nfus tahmin olarak 236dr9.
XVI. yzylda kylerin tamam nahiyelere bal gzkmektedir. Gayrimslim bulunan kyler, Ovack nahiyesine bal Aud ve Handaros
(Han- Toros), Grn nahiyesine bal merkez nahiye, Karahisar, Sarukaya, Sazcuaz- Sufla kyleridir.
XVI. yzyln ilk yarsnda Ovack nahiyesinin iki kynde bulunan
zmm nfusta ksm bir art gereklemitir. Grn nahiyesine bal ky
7
8
9

BOA, Tapu Tahrir Defteri (TTD), Defter No: 408, s.796-806.


BOA, TTD, Defter No: 387, s.964-965.
BOA, TTD, Defter No: 252, s.132-140.

124

Do. Dr. Sait ZTRK

ve merkez nahiyede yaayan zmm nfus ise 1530daki saysn koruyamam 1548 saymnda dmtr. Grn merkezde 1530 ncesi tahrirde 550 olan zmm nfus 1530da 950ye ykselmi, 1548de ise nemli
oranda bir d ile 364e inmitir. Buna karlk Grn merkezde Mslman nfus kademeli bir artla 250den 473e kmtr. nahiye genelinde
1530 ncesi tahrir ile 1548 arasnda % 13 orannda bir nfus art gereklemitir.
Tablo 1: XVI. yzylda Darende nahiye ve kylerinde gayrimslim nfus

Aud zmm
Handaros zmm
Toplam zmm nfus
Genel nfus

1530 ncesi
1530
(408 Nolu Defter)
(387 Nolu Defter)
Ovack nahiyesi
597
900
76
80
673
980
3 773
4 634

1548
(252 Nolu Defter)
788
110
898
4 924

Grn nahiyesi
Grn zmm
Karahisar zmm
Sarukaya zmm
Sazcuaz- Sufla zmm
Toplam zmm nfus
Genel nfus

550
45
245
240
1 080
2 168

950
50
250
250
1 500
2 602

364
38
232
240
874
2 447

Darendenin XVII ve XVIII. yzyldaki nfus yaps ile ilgili ayrntl


dkmanlara sahip deiliz. Dolaysyla bu dnemlerde zmm nfus rakamlarn tespit edemiyoruz.
Darendenin XIX. yzyldaki nfus yaps ile alkal nemli veriler
bulunmaktadr. 1247/1831 tarihli nfus saym nemli ayrntlar verirken
gayrimslimler bu saymda gzkmemektedir. Bu saym sonularna gre
Darende ehir ve kylerinde 4 215 Mslman erkek nfus tespit edilmitir.
Bu rakama kadnlar da eklediimizde yaklak olarak 8 430 Mslman
nfusun yaadn tahmin edebiliriz. Yaklak % 10-15 orannda gayrimslim nfusun bulunduunu varsaydmzda 1830lu yllarda Darende

125

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

merkez ve kylerinde 800-1200 civarnda zmm nfus olduu dnlebilir10.


1840 ylna ait temettuat defterlerindeki verilere gre (her vergi mkellefi bir hane ve her hanede ortalama 5 kiinin bulunduu varsaymyla)
ehrin tahmin nfusu 7 475tir. ehir merkezinde 1i gayrimslim olmak
zere 21 mahalle vardr. Mslmanlara ait 6 mahallede de dank halde
gayrimslim aznlk bulunmaktadr. 1264 tarihli bir belge zmmlerin bir
mahallede toplu, dier mahallelerde dank olarak yaadklarna iaret etmektedir11.
Tablo 2: Temettuat saymlarna gre gayrimslim nfus
Mahallesi
Ali Fak

Hane

Nfus

15

Cami-i Kebir

32

160

Hac Hasan

13

65

Hac Muhammed

35

Tahtal

15

Yazl

13

65

Zmm mahallesi

133

665

ehir toplam

204

1 020

96

480

300

1 500

Aud ky
Genel toplam

XX. yzyl balarnda Darendede Ermenilerin yaad ve kilisenin


bulunduu yere Kilise mahallesi ad verildiine hatralar iaret etmektedir12. Kaytlara gre ehrin en fazla nfus barndran mahalleleri arasnda
Ermeni mahallesi de bulunmaktayd. Bu dnemde Aud ky zmmlerin
youn olarak yaadklar bir kyd. Burada 480 zmm yayordu. Temettuat saym sonularna gre ehirde 1 020, Aud kynde 480 olmak zere
yaklak 1 500 gayrimslim nfus tespit edilmektedir.

10 Enver Ziya Karal, Osmanl mparatorluunda lk Nfus Saym 1831, Ankara 1943,
s.153.
11 BOA, A.MKT., Belge No: 132/61.
12 smail Arkan, Mahallemizdeki Ermeniler, stanbul 2001, s.29.

126

Do. Dr. Sait ZTRK

1852 tarihli bir nfus defterine gre, ehirde toplam 20 mahallenin


7sinde gayrimslim bulunmaktadr. Defter, ehrin nfus yapsnn nemli ayrntlarn aklyor. Toplam hane ve mahalle says, her mahalledeki
ocuk, gen, ihtiyar says ve gayrimslimlerin cizye durumlar, sz konusu defterde incelenmektedir. Verilen bilgilere gre bu tarihte 206 zmm
hanesinde tahmin 1030 civarnda zmm bulunuyordu13. Mslman hane
says ise 2 057 idi.
Osmanl slnamelerinin demografik yapyla ilgili verilerinden istifadeyle Darende nfusunun etnik farkllklarn izlemek mmkndr. Slnameler erkek nfusu verdiinden toplam nfus bu saynn yaklak iki
katdr14.
Tablo 3: Slnamelere gre gayrimslim nfus
Yl
1287/1870
1288/1871
1289/1872
1298/1880
1300/ 1882
1306/1888
1308/1890

Mslman
(Erkek)
6 523
8 212
8 218
7 784
7 532
8 109
8 207

Gayrimslim
(Erkek)
1 036
1 179
1 179
1 080
1 044
1 097
974

Toplam
Toplam Nfus
(Erkek)
Gayrimslim
7 559
2 072
9 391
2 358
9 397
2 358
8 864
2 160
8 576
2 088
9 206
2 194
9 181
1 948

Genel
Toplam
15 118
18 782
18 794
17 728
17 152
18 412
18 362

1306/1888 tarihli slname nfusun etnik bileiminin btn ayrntlarn veriyor. Kaytlara gre, toplam nfusun % 90dan fazlas Mslmandr.
Ermeni nfus gayrimslim nfusun tamamna yaknna sahip. Katolik ve
Protestan nfus toplam 60 kiidir.
Tablo 4: 1306 tarihli slnameye gre nfus
Kadn
Protestan

30

Erkek
25

Toplam
55

%
% 0.19

13 Osmanl Arivinde tespit ettiimiz bu defterin numaras zayi olmutur.


14 1287 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.50; 1288 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.56;
1289 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.88; 1298 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.142;
1306 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.219, 254-255; 1308 Tarihli Sivas Vilyeti Slnamesi, s.203-204.

127

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kadn

Erkek

Toplam

Katolik

% 0.02

Ermeni

1 291

1 471

2 762

% 9.65

slm

1 2561

13 246

25 807

% 90.14

Toplam

13 883

14 746

28 629

% 100

Vital Cuinete gre 1890 ylnda Darendenin toplam nfusu 27


163tr. Bunun 21 174 Mslman geri kalan 5 989u gayrimslimdir.
ehir nfusu 1 300dr. Bunun 800 Mslman geri kalan 150 Ermeni, 90 Protestan, 49 Katolik, 211 Ortodoks olmak zere gayrimslimdir15.
Vital Cuinetin gayrimslim nfus ile ilgili verdii rakamlar iirilmi rakamlardr.
emseddin Sami, Darendenin kyleri ile beraber 18 500 toplam nfusundan 2 000 kadarnn Ermeni, geriye kalann Mslman olduunu
kaydeder16. Kemal Karpat ise, Darende kazasnn nfusu ile ilgili olarak
kyleri ile beraber 16 601 Mslman, 2 276 Ermeni, 53 Protestan olmak
zere toplam 18 930 rakamlarn verir17.
XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren srf nfusu belirlemek maksadyla ve daha modern yntemlerle yaplan saymlarda net bilgiler elde
edilmektedir18. Darendenin 1300/1882 ve 1320/1902 yllarnda yaplan
nfus saym sonular aada tabloda verilmitir. 1902 ylnda yaplan
nfus saym sonular 1882 ylnda yaplan sayma gre daha yksektir.
Bu saymda yerleim birimi says artmtr19. 1882de 1 387, 1902 ylnda
1 932 gayrimslim nfus bulunuyordu.
Tablo 5: 1300 ve 1320 tarihlerinde nfus
Saym
tarihi
1882

ehir

Gayrimslim
Kadn
724

Erkek
663

Gayrmslim toplam
1 387

Genel nfus
8 467

15 Vital Cuinet, La Turque Dase, Paris 1892, C.1, s.693-694.


16 emseddin Sami, Kmsul-Alm, C.3, s.2087.
17 Kemal Karpat, Ottoman Population Records and Census of 1881/1882-1883, IJMES, IV,
No: 2, 1978, s.266; lbeyi zer, Darende Tanzimat Dneminde Bir Anadolu ehri, s.42.
18 BOA, DH.SN.M., Belge No: 6/79.
19 BOA, DH.SN.M., Belge No: 6/79, 6/51.

128

Do. Dr. Sait ZTRK

Saym
tarihi

ehir

Gayrimslim
Kadn
910

1902

Gayrmslim toplam

Genel nfus

Erkek
1 022

1 932

9 994

345
498

690
938

9 538
18 692

Aud ky
1882
1902

345
440

Bu saymda kylerin toplam nfusu 9 538dir. Etnik olarak toplam nfusun 8 848i Mslman, 690 gayrimslimdir. Gayrimslim nfus krsal
kesimde % 7.2dir. 1902 ylnda yaplan nfus saym sonular ise 1882
ylnda yaplan sayma gre daha yksektir. Bu saymda yerleim birimi
says artmtr. 23 yerleim birimi daha eklenmitir. Yaklak iki katna
kan nfus, yerleim birimi saysnn yksekliinden kaynaklanmaktadr.
Gayrimslim nfus sadece Aud kynde olup toplam 938 nfus barnmaktadr20.

2- Darendede Gayrimslimlerle Sosyal Mnasebetler


Darendenin Ermeni aznl yzyllar boyu Mslmanlarla i ie yaamlardr.
Darendede yaayan Ermeniler, toplu olarak yaadklar bir mahallenin dnda dier Mslman mahallelerinden bazlarnda birka haneden
ibaret olmak zere dank ekilde yayorlard21. Dolaysyla i ie mnasebetler sz konusu idi.
Darendeli aznlk, aynen Mslmanlar gibi meru dairedeki her trl faaliyetlerini serbeste icra etmilerdir. Mslmanlarla rahata diyalog
kurmular, alverilerinde, konu komu mnasebetlerinde, lm, doum,
dn, bayram gibi toplumsal faaliyetlerde komuluk hukukuna riayet
etmilerdir. lenlerin yaknlarna taziye ziyaretlerinde bulunulmu, dnler, bayramlar tebrik edilmi idi. Ramazan ve Kurban bayramlarnda
Ermeniler, Mslmanlarn evlerine tebrike giderler, kendileri de iyi karlanrd. Dnlerde Ermeni komular ayr tutulmaz davet edilirdi. Kn
zenginlerin evlerinde atklar sohbet odalarnda Ermeniler de bulunurdu.
Darendenin XX. yzyln balarndaki durumu ve zellikle Ermeniler
20 BOA, DH.SN.M., Belge No: 6/51.
21 Arkan, a.g.e., s.33.

129

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ile Mslmanlarn birbirleriyle olan mnasebetleri zerinde duran smail


Arkann kaleme ald hatratta bu scak diyalou gryoruz22:
Ramazanlarda bazu byklerle beraber biz ocuklar, Nacarn olu
Artin, Mahir Ustann olu kk Sevo, Demircinin oullar Suren, Arzu,
Bakho, bazen Antranik, Napo, dnme Raif Aa ve Mslman ya da Ermeni tekiler hem uradan buradan gevezelik eder hem de kar byk
mezarlkla Kumtepe ar yeri dousunda hkmet Konann yannda
topun atlmasn beklerdik. Daha topun ateini grnce sesini almaya vakit
olmadan Ermeniler evlerine, Mslmanlar iftara koardk23.
Tehcir karar gerei, Darendeden ayrlmak durumunda olan Ermeni
komularn uurlayan, onlarn hznlerini paylaan bir komuluk ilikisi
sz konusu idi. Ermeni ve Mslman birbirinin kap komusu ve dert orta
idi. Ortak hatralara sahiplerdi. Uzun sre memleketlerinden giden Ermeni komularn da unutmuyorlard. Hatta tehcir olunan yere kadar Ermeni
komularn ya da yakn tankl olan Ermenileri, Mslman tandklarn
gtrd olmutur. Tehcir sonras Halepe tanmaya karar veren Kirkor
Ustay yakn tankl olan Yenice kynden Mehmet Aann yeenleri
Halepe kadar gtrmt. Kirkor Ustann temiz i yapt sonralar da
kazada konuulur, yad edilirdi. Bir i iin ya da hacca gidenlerin Halepe
yerleen Darendeli Ermeni komularn ziyaretleri de srmtr24.
Tehcir srasnda sorumluluk stlenen mdr Ahmet Efendi, Ermenilere hep insanca davranm, onlarn incitilmesine izin vermemitir. Hi birinin canna, rzna, malna ve parasna dokunmam, zarar vermemi, onlar
teslim edilmesi gereken yere incitmeden gtrmtr. Hatta mdr Ahmet
Efendi kasabada sanatlarn lmemesi iin elinden i gelen meslek erbab
birok Ermeniyi tehcir d tutmay baarmtr.
Tehcire tbi tutulmayp Darendede kalan Ermenilere dokunulmuyordu. Evlerinin kaplarn kilitlemeye bile ou zaman gerek grmyorlard.
Hatralar onlardan bahsederken;
...meslekleri, dkknlar, yerleik ileri vard. Sevkyattan kurtulanlar,
ite ne gzel, kklerden byklerden yeter sayg gryorlard. Mslmanlarn hemen hepsinden daha iyi bir hayat sryorlard25.

22
23
24
25

Arkan, a.g.e..
Arkan, a.g.e., s.36
Arkan, a.g.e., s.53.
Arkan, a.g.e., s.11

130

Do. Dr. Sait ZTRK

Darendeli Mslmanlar eskiden beri Ermenilerden kz alrlar ancak


kz vermezlerdi. Kz vermeme din bir zorunluluk idi.
Kadnlar birbirleriyle scak diyalog kurarlard. Ermeni-Mslman ayrm yerine komuluk mnasebetleri n plana kard. Mslman kadnlar ba aryan, kolu burkulan ocuklarn tedavi ettirmede, hamilelik ve
doumlarda ebelik yapan Ermeni kadnlara gitmede tereddt etmezlerdi.
Cumhuriyetin ilk yllarnda Gelin Aba (yal ya da yalla dnm Ermeni kadnlara Gelin Aba (abla) deniliyordu) diye tannan yal Ermeni kadn bunlardan biri idi. Gelin Aba din fark gzetmeden komularna
yardmda bulunurdu. Mslman kadnlar, mayal tandr ekmei piirmede
usta olan Ermeni kadnlara ekmek piirtirlerdi. stelik bunun bir bedeli
yoktu. Uygun bir ikram yaplrd. smail Arkan hatratnda:
Deirmencinin olundan bize geen evinde ok gzel, kolay snan
bir tandr vard. Ermeni, Mslman kadnlar yumak yapmaya, ince uzun
oklavalarla onu amaya, pien nar gibi gzel ekmekleri Gelin Abann elinin altndan almaya, hem de olduka scak bu yerde ene almaya gelirlerdi26.
smail Arkan hatratnda kendisinin ocukluk yllarnda bir gn parma incindiinde tedavi iin Gelin Aba dedii Ermeni kadnn kendi evlerine misafir ediliini yle anlatr;
...souka bir gn, akam yemekten sonra idi. Gelin Aba gece oturmasna bize geldi. zelden daha zel bir kabul grd, anamla pek dosta
baktlar. Kz tavas ile getirilen ate, krsnn tandrna konmu, herkes ekebildiince kaln yorgan karnna, gsne kadar getirmiti. Gelin Aba krsnn st gzne misafir edildi. Bir yandan hal hatr sorarken
Gelin Aba oturdu, ayaklarn herkes gibi yorgann altna uzatt, yerleti.
Bu misafirlikten olduka skntl idim. Baka hanm komular da vard.
Torus anasn brakm evlerine dnmt. Konumalar srerken krsnn stne ceviz, kavurga, eitli pestiller, meyve, leblebi, peksimetler,
zmler yld. Yal teyzelere ve Gelin Abaya kahve yapld. ay o zamanlar yaygn deildi. Gelin Aba kardalarm gibi beni de ok severdi.
Ondan hep glmser yz grdk. Bir aralk smeyil yle biraz yakn
gelsene diyerek beni yanna ard. Can skntm artmakta idi. Okad,
bebek yakalar gibi tuttu, sol yanna oturttu. Bouka sesi ile de herkesle laflarn srdryordu. Anamla scak scak gzletiler, bir hamam tas
iinde sabun ve scaka su geldi. te imdi anlald, iimiz vard. Anam
26 Arkan, a.g.e., s.41.

131

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

gndzden durumu anlatm, onu arm olacakt. ki gn nce Tepede


olu Artinle itiirken, el akalar yaparken beceriksizce parmam incitmitim. ok aryordu ve imiti. Gelin Aba i parmam yakalamt
bile. Bol sabunla ovuturuyordu, sktryordu. Bastrdka parmamn
acs dayanlamayacak dzeye kyordu. Aklmca bu incinmenin neden
ileri geldiini anlamasnlar istiyordum. Diimi skyor, yutkunuyordum.
O hem bu ikenceyi srdryor hem de hanmlarla uradan buradan beni
bastrrcasna yksek sesle sohbetler ediyordu. Bir sre canm yaktktan
sonra ii aklayarak, Sen bizim olana (olana) bu elinle mi vurdun,
demez mi? Ayn sz durmadan yineliyor ve sabunlu yerleri bastryordu.
Ara verdi, ceza sona ermiti. ok sklmtm. Gelen bezi sk sk sard,
ularn balad. Esmer, kemikli ellerin tedavisi bitmiti. Yanndan nasl
ayrldm, svtm, anmsamyorum. Sabah kalktmda parmamn ii
gitmi, ars durmutu27.
Darendede Ermeniler ile Mslman ahali arasndaki mnasebetlerde
din farkndan kaynaklanan bir ayrm grlmezdi. Birbirlerinin dkknlarna giderler, akalarlar, sohbet ederlerdi. Yan yana dosta alrlard.
Darende arsnda Mslmanlarn i yerleri ile gayrimslimlerin i yerleri
kar karya ya da yan yana idi.
XX. yzyln balarnda Darende ticar hayatnda nemli bir yere sahip olan Hac Ahmet Aa ile blgede yapt i ve ahsiyetiyle gven kazanm olan Demirci Kirkor Ustann birbirine gvenleri sonsuzdu. smail
Arkann hatratnda bahsettiine gre, ihtiya duyulduunda birbirinden
dn 30-50 altn aldklar oluyor, aralarnda herhangi bir yaz ve senete
gerek grmyorlard28.
Tohmann dousuna yaplan arnn karsndaki camiinin yapmnda alan kalfa ve iilere Ermeni baz ustalar (iye, Simon, Nian) yol
gstermilerdi. Pek ok camiin minaresini de Ermeni ustalarn yaptklar sanlmaktadr. eyh Hamid-i Veli Camii, Taceddin Camii, ksrk(?)
Kprs yanndaki camii ve Ulu Camiinin minareleri gibi.
Darendeli Ermeniler bir hakszla uradklarnda haklarn mahkemelere mracaat ederek alyorlard. Ohannes isimli Ermeninin annesine ait
olup, ancak Darende mfts tarafndan zabtedilmi olan bir bahe ve ev
1861 ylnda geri alnmt29. Bor-alacak ilikilerinde grlen bir haksz27 Arkan, a.g.e., s.40-41
28 Arkan, a.g.e., s.52.
29 BOA, A.MKT.DV., Belge No: 204/68.

132

Do. Dr. Sait ZTRK

lk mahkemelere mracaat edilerek gideriliyordu. 1861 ylnda Darendeli


Ohannes ile lyasn baz ahslarda bulunan alacaklar tahsil edilmiti30.
Buna benzer rnekleri oaltmak mmkndr.
Yneticilerin icraatlarnda bir suistimal grldnde tahkikat yaplyordu. 1861 ylnda Darendeli Artini hapse attndan dolay kaza mdr
Mustafa Necati Efendinin sorgulanmas iin Sivas mutasarrfna talimat
gnderilmitir31. Mdrn iddia edildii gibi bir ikence uygulad sabit
olursa derhal azledilerek yerine mnasip birinin tayini Sivas mutasarrfna
yazlmtr32.
Zaten ilgili kaytlar (ahkm defterleri, eriye sicilleri vb.) btn Osmanl lkesinde zayfn gl karsnda korunmaya alldn, en kk bir hakszln ve ikyetin cevapsz kalmamasna zen gsterildiini,
hukukun uygulanmasnda etnik ayrmcla gidilmediini gstermektedir.
Gerberin aratrmalarnda XVII. yzyl Bursasnda mahkemeye her kesimden mracaatlarn olduu, ancak kan sonularn ounlukla alt tabakann lehine olduu tespit edilmitir. Ayn tetkik gayrimslimlerin Mslmanlar aleyhine at davalarda % 85 orannda gayrimslimler lehine
sonulandn belirtmektedir. Halep valisinin Dhiliye Nezaretine yazd 8 Muharrem 1329 tarihli raporda Antakyadaki mtegallibe gruhundan
sz ederken zt- smileri bilirler ki, bendenizin burada takip ettiim meslek avmn istifay- hakka kdir, havassn ifay- hakka mecbur olmalar
emelinden baka bir ey deildir diyordu33.
Vergi konusunda Darendeli Ermenilerin 1848 ylnda vukubulan ikyetlerine gre Darendenin sekiz mahallesinde Ermeniler bulunmaktayd.
Bunlardan birinde Ermeniler oturmakta idi. Dier mahallelerde ise beer
altar hane halinde dank halde ve Mslman ahali ile birlikte bulunmakta, bu nedenle vergilerini de kark olarak demekte idiler. Durumun
aleyhlerine olduu iddiasyla Patrikhaneye mracaat etmiler, Patrikhane
de Meclis-i Valya yapt itiraz zerine Sivas valisine durumun dzeltilmesi talimat verilmitir34.

30
31
32
33
34

BOA, A.MKT.DV., Belge No: 218/20.


BOA, A.MKT.UM., Belge No: 504/67.
BOA, A.MKT.UM., Belge No: 506/99.
BOA, DH-D., Belge No: 44-1/30, s.6.
BOA, A.MKT., Belge No: 132/61.

133

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

3- Aud Kilisesinin Tamiri ve Tahta an alnmas Msaadesi


Osmanl Devleti, slm Hukukunun zmmlere tand hak ve hrriyetler erevesinde din hrriyeti tanmtr. Bu erevede zmm tebaann
yaad yerleim birimlerinde ibadetlere, mabedlerinin tamir ve termimine de msaade edilmitir. Bu ilem kadim binann esas zerinde yaplyor,
binann geniletilmesine msaade edilmiyordu.
Aud, Darendede zmm Osmanl tebaasnn yaad birka kyden
biri idi. Buradaki kilisenin tamire muhta durumda olmas zerine, kilisenin tamir edilmesi ilgili makamlara arz edilmi, durum deerlendirilmi, eyhlislmdan bir karyede vak kenise-i kadim harab oldukta erbab, heyet-i asliyesine nesne ziyade etmeksizin vaz- kadimi zre tamire
kdir olurlar m? El-Cevab olurlar diye fetva alnarak tamire msaade
edilmitir. Kilisenin tamirinde iki art ne srlmtr; birincisi binann
eski konumu zere yaplmas, ikincisi fukaradan para tahsil edilmemesi
idi. Bu artlarda tamir msaadesi evast- Recep 1247/Aralk 1831 senesinde Darende naibine ve voyvodasna bildirilmitir35.
1273/1856 ylnda ise ayn kyn kilisesinde yin vaktini duyurmak
iin tahta an alnmas msaadesi Patrik tarafndan arz edilmitir36.
1320/1902 ylnda da Darende Kilisesinin tamiri yaplmtr. Bu tarihte verilen kaytlara gre daha nce mevcut olan Aud Kilisesinin ksmen
yanm olmas hasebiyle eski temeli zerine 25x18 m. llerindeki kilise
ile 10x8 m. llerindeki kiliseye ait hcre, kyn 784 nfustan oluan Hristiyan halk tarafndan 15 365 kuru keif creti ile tamir ettirilmitir. Bu
tamir, kilise ve hcresinin yerden 3 m. yksekliine kadar kalntlar bulunan duvarlar zerine yaklak 5 m. daha ilve yaplarak gerekletirilmitir. Kilise ve hcresinin toplam 19 adet penceresi olduu kaydedilmitir37.

4- Darendede htida Hareketleri


htida din deitirme manasna gelir. Bu terim daha ok gayrimslimlerin Mslman olmas anlamnda kullanlr. Zmmlerin slm semeleri
gerek Mslman toplum gerekse ynetici tabaka tarafndan iyi karlanm, tevik edilmitir. Hatta yeni Mslman olanlara elbise paras verilmi,
35 BOA, Cevdet Adliye, Belge No: 1462.
36 BOA, Mhimme Defteri, Defter No: 78, s.35.
37 BOA, Y.A.RES., Belge No: 117/41.

134

Do. Dr. Sait ZTRK

taltif edilmitir. Osmanl Arivinde yeni Mslman olanlarn taltifleriyle


alkal ok sayda belge vardr.
Darendede zmm ahslarn slm seerek Mslman olduklar grlyordu. Tehcir sonras iyice azalan Ermeni nfusun btn ho grye
ramen zerlerinde daha fazla bir bask hissettiklerini sylemek mmkndr. Mslmanl semelerinde yaadklar blgede tedirgin edilmemelerinin rol olduu sylenebilir. Sonradan Mslmanl semi zmmleri
Mslman halk bilirdi.
Hair Aann olu Babayan bunlardan biri idi. Yakn zamanlarda Babayan Mslman olup Ali adn alm ve ar Camiinin bakm ve temizliini stlenmi idi. Babayann dier kardei Mahir Usta iyi bir marangoz
ve mobilyac idi. Mesleini Selanikte bir akrabas yannda renmiti.
Mahir Usta da Mslmanl semi Mahir adn almt. 1935-1938 yllarnda eyh Hamid-i Veli Camiinin minberini yapmt. Asl onun adn
yaatan brahim Paa mahallesindeki camiiye yapt kanatl ceviz kap
idi. Kapda u drtlk halen Mahir Ustay belgelemektedir:
Ltfu Hakka mazhar oldu kibet
htida etti gelip Usta Gazar
Ahmet-i Mhir diye nam verdiler
Sanatnda olduu iin pr-hner.
Ta Beli mahallesinden Boyac Ali Aa da sonradan Mslman olmu Darendeli Ermenilerden biri idi. Ermeni ad bilinmiyordu. Ermeniler
Ali ismini Eli olarak telaffuz ettiklerinden Eli Aa diye de sz edilirdi.
Ali Aa pamuk, yn iplik ve bez boyard. arda sobaclar ve tenekeciler
arasnda dkkn bulunuyordu.
Grnden gelmi ve Mslman olmu bir dier Darendeli ise Demirci Sar idi. Demirci ustas idi. Ad bilinmez herkes onu Sar olarak bilirdi. Olu ve torunlar ticar faaliyetlerini halen srdrmekte ve memleketin
hatr saylr ve gvenilir kiileri arasnda bulunmaktadr.
Darende hkmet Kona yaknnda evi bulunan Kalayc Mustafa
adndaki ahsn kendisi veya babasnn sonradan Mslmanl setii bilinir. Bu zat da mesleinde tannan bir kii idi.

135

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Cami hocas olan Hafz Aann Mslmanl kabul etmesinde


n ayak olduu ve evlendii Gelin Aba diye bilinen kadn da sonradan
Mslmanl seenlerdendi.

5- Aznlklarn ktisad mknlar


XIX. yzylda Ermeni ve Rum aznln refah seviyeleri Mslman
kesimden daha yksek olduu bilinmektedir. Avrupa tccarl avantajlarndan faydalanmlar, bat lkelerinin i alemiyle yakndan temasa gemilerdir. 1839 ylnda imzalanan ngiliz-Osmanl Ticaret Anlamasndan
sonra da bu aznlk grubunun ticar hayatta pay ve tesirleri ykselmitir38.
Ticar serbestlie kimse mdahale etmemitir. Darendede son zamanlara kadar yaayan hibir Ermeninin ticar faaliyetlerine engel olunmam,
dier Mslman ticaret ve zanaat erbab gibi faaliyetlerinde serbeste hareket etmitir. Darendeli zmmler kendi aralarnda serbeste ortaklklar kuruyordu. 1852 ylnda Darendeli iki zmm ahs kurduklar irketi feshetmiler idi39. ifah beyanlara baklrsa yakn zamanlara kadar Darendede
ticar ve sna faaliyette Ermeniler etkin rol stlenmilerdi40.
XIX. yzylda Avrupa tccarl yapan Darendeli tccarlara rastlamak
mmkn idi. 1858 ylnda Avrupa tccar olan Darendeli amlolu Karabet bunlardan biriydi41. Darendede sakin Tatarolu Artin ayn yllarda
(1859) Avrupa tccar idi42. Bunun dnda yurt ii ticarete katlan ok sayda tccar grlyordu. Sinop gmr zerinden mal ithal ve ihrac eden
Darendeli tccar daha XIX. yzyln ortalarndan itibaren faaliyette idi43.
Darendenin kt iktisad imknlar sebebiyle yakn ve uzak blgelere yerleerek buralarda ticar faaliyetlerini srdren pek ok Darendeli tccara

38 Bu konuda detayl bilgi iin bkz. brahim Ylmazelik, XIX. Yzylda Anadoluda Ermenilerin Sosyal ve ktisad Durumlar Hakknda Baz Belgeler, Frat niversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi, C. 1, Say 1, Elaz 1987, s.239 vd. Ayrca bkz. Benjamin Braude, Millet
Sisteminin lgin Tarihi, Osmanldan Gnmze Ermeni Sorunu, Ankara 2000, s.134137; Salahi Sonyel, Hristiyan Aznlklar ve Osmanl mparatorluunun Son Dnemi,
Osmanldan Gnmze Ermeni Sorunu, s.195.
39 BOA, A.MKT.DV., Belge No: 71/80.
40 Ali Sezegen, Darende Tarihi, Baslmam Lisans Tezi, Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi, Ankara 1971, s.34.
41 BOA, A.MKT.DV., Belge No: 138/4.
42 BOA, A.MKT.DV., Belge No: 152/9.
43 BOA, A.MKT.NZD., Belge No: 224/10, 78.

136

Do. Dr. Sait ZTRK

rastlamak mmkn idi. Mesel Bedros adnda dier Darendeli bir zmm
ahs 1857 yllarnda skilipde ticaretle urayordu44.
Darende ehir merkezinde ve kylerde yaayan gayrimslimlerin iktisad durumlarn temettuat defterlerinde yer alan verilerden hareketle inceleyeceiz. Dolaysyla 1840l yllarda Darendede bulunan zmm nfus
incelenecektir.
Bu tarihte Darendenin Ali Fak, Cami-i Kebir, Hac Hasan, Hac
Muhammed, Tahtal ve Yazl mahalleleri ile Aud kynde gayrimslim
bulunmaktadr. Ayrca Darende merkezde zmm nfusun younlukta yaad bir Ermeni mahallesi bulunmaktadr. Fakat kaytlarna ulalamadndan deerlendirme d kalmtr. Ermeni mahallesi dnda Aud ky
ve ehrin dier mahallelerinde 166 vergi mkellefi bulunmaktadr. Buna
mterekler dhil edilmemitir. gayrimslimlerin 1844 ylnda elde ettikleri gelirin kaynaklar itibariyle dalm yledir:
Darendede yaayan gayrimslimlerin gelirlerinin nemli bir ksmn
(% 82.6) ticar ve mesleki gelirleri oluturmaktadr. Hlbuki ticar ve meslek gelirler itibariyle genel ortalama % 70dir. Zmmlerin ounun ticar
ve meslek gelirleri bulunmaktayd.
u biliniyor ki zmmler genelde zanaat ve ticaretle urayorlard.
Meslekleri, dkknlar, yerleik ileri vard. Genellikle kazanl meslek
sahibi idiler. Geni, bol eitli dkknlarda i yaptklar sylenirdi. Kalayclk, demircilik, deirmencilik, bez dokumacl, marangozluk gibi
meslekler icra ederlerdi. Ermeni meslek erbab civar kylerin taleplerini
de karlard. erilik Darendede pek fazla itihar bulmasna ramen Ermeniler bu ii yapmazlard. Mslmanlardan daha iyi bir hayat srdkleri
sylenebilir.
Darende merkez ve krsal alanda ekilebilir alanlarn toplam 6 664
dnmdr. Topraklarn % 76.6 gibi nemli bir oran krsal kesimde bulunmaktadr.
Gayrmslimlere ait toplam 200 dnm45 zira topraklarn 43.5 dnm ekili, 32 dnm nadas, geri kalan 125 dnmde ise bahecilik yaplmaktadr. Arazilerin ve bahelerin bykl kk lekli iletme tipine
girmektedir. Ekili araziler 1.5, 5, 10, 11 dnm, baheler ise 0.5, 1, 2 dnm byklktedir.
44 BOA, A.MKT.DV., Belge No: 124/87.
45 Darende merkezde Ermenilerin toplu yaad mahalleye ait temettuat defterine ulalamadndan buradaki veriler bu mahalle dnda yaayan Ermenilere ait verilerdir.

137

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Beslenen hayvanlar kk ve byk ba hayvanlar ile yk hayvanlardr. Arclk yaplmaktadr.


Tablo 6: Gayrimslimlerin gelir kaynaklar
Kaynaklar
Zira gelir

Kuru

9 947

% 16.2

727

% 1.18

Meslek ve ticar gelir

50 767.5

% 82,6

Toplam

61 441.5

% 100

Hayvan geliri

Darendeli zmmlerin 1840l yllarda meslek ve ticar faaliyet alanlar ise yledir; abac, amele, attar, basmac, baytar, boyac, cllah, anc,
eri, rak, ifti, ulha, deirmenci, demirci, doramac, halla, hamal,
hizmetkar, rgad, kalayc, katrc, kazanc, kei, kizir, kuyumcu, merkepi,
pamuku, pnarc, ta, teba, terzi, tccar, yapc, zurnac.

6- Vergi Yk ve Vergi Dalm


1844te vergi yk, verg-yi mahsusa, cizye ve r vergisi olmak
zere vergi eidinden olumaktadr. Darende ehir ve krsal alanda bu
vergi eidinden salanan toplam vergi miktar 113.422 kurua bali
olmutur. Bunun 83.760 kuruu (% 73.8) verg-yi mahsusadan, 8 355 kuruu (7.4) cizyeden ve 21 307 kuruu (18.8) rden salanmtr.
Bir mukayese asndan Rumelide Ahyolu kazasnn krsal kesiminde
vergi ykn oluturan kalemlerin toplam vergi iinde oranlarna baktmzda u oranlarda gelitii grlmektedir; verg-yi mahsusa % 57.4,
cizye, % 12, r % 30.646.
Darendenin krsal kesiminde en az miktarda r vergisi yk Aud
ky reaya kesimindedir. rn tahsil edildii toplam mezru haslat iindeki pay kyler genelinde % 11.2dir. Bu oran Aud ky reaya kesiminde
% 14.6ya kmtr. Aud ky zmmleri tarm d faaliyetleri sebebiyle
en az haslat ve en az miktarda r ile dikkati ekmektedir.
46 Bkz. evket Kmil Akar, 19. Yzylda Edirne Eyaletine Bal Ahyolu Kazasnn Sosyal ve
Ekonomik Yaps, Baslmam Yksek Lisans Tezi, stanbul 1991, s.26.

138

Do. Dr. Sait ZTRK

Tanzimat idarecileri tarafndan rf vergiler yerine ikame edilen ve


1256/1840 ylndan itibaren tatbik edilmeye balanan ve An-cemaatin vergi, Verg-yi Mahsusa, Verg ve Komuca alnan verg gibi muhtelif adlar
verilen Verg-yi mahsusa, herkesin az ok kazanc gzetilerek tevz edilen
ve dikey eitlii salayabilme zellii gsteren genel bir vergi niteliini
tayordu.
Darende ehir merkezinde kayt d Ermeni mahallesi hari geri kalan
6 mahallede bulunan 71 hane gayrimslimlerin verg-yi mahsusa durumu
yledir. Bunlardan 5 hane vergi demesi yapmamtr. Geri kalan 66 hanenin toplam haslas iinde vergi oran % 12.6dr. Bu oran ehir genel
ortalamasnn altndadr. Mahalleler itibaryla oranlar % 8.5-19 arasnda
deimektedir. Hane bana ortalama 47.2 kuru vergi dmektedir. Hane
bana den vergi ise ehir genelinde 36.6 kurutur. Hane bana daha
yksek miktarda verg-yi mahsusa veren gayrimslim kesim, yllk kazanlarna gre daha az vergi demektedirler.
ehir genelinde 36.6 kuru olan vergi, dier baz Anadolu kentlerine
gre olduka dktr. Mesel, ayn dnemde Bilecik ehir merkezinde
119 6847, Bursa ehir merkezinde 1842 ylnda 50.24, 1847 ylnda ise
60.39 kuru idi48.
Darendeli gayrimslimlerin cizye ykmllkleri itibariyle ayrm ise
aada grlmektedir. Bu tabloyu zmmlerin refah seviyelerini gsteren
bir tablo olarak da deerlendirmek mmkndr.
1840l yllarda Darende ehir merkezinde 6 mahallede, kylerde ise
sadece Aud kynde gayrimslimler bulunmaktadr. ncelememiz dnda kalan ehir merkezinde bir gayrimslim mahallesi daha vardr. Bu mahalleden kaynaklanan eksiklii 1261 yl cizye defterini kullanarak tabloyu tamamladk49. ehirde bulunan 364 cizye mkellefinden 10 020, Aud
kynde bulunan 183 cizye mkellefinden 5 325 kuru cizye bedeli tahsil
edilmitir. ehirde cizye mkelleflerinin % 4.9u en yksek dzeyde cizye
bedeli dedikleri halde, Aud kynde bu oran % 6.6dr. En dk bedel
deyenlerin oran ehirde daha yksektir.
47 Said ztrk, Tanzimat Dneminde Bir Anadolu ehri Bilecik, stanbul 1996, s.178.
48 Salih Aynural, Tanzimat Dnemi Bursann Sosyo-Ekonomik Yaps, Yaynlanmam Doentlik Tezi, stanbul 1994. s.104-105.
49 BOA, ML.VRD.CMH., Belge No: 517. Darendenin gayrimslim mahallesine ait temettuat defterine ulalamamtr. Bu sebeple 1261 yl cizye defteri kullanlarak btnlk salanma yoluna gidilmitir.

139

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Dolaysyla Aud ky zmmleri ehirde bulunan zmmlerden daha


yksek gelire sahiptirler.
Tablo 7: deme gcne gre cizye ykmlleri (%)
Al

Evsat

Edna

Toplam

ehir merkezi

% 4.9

% 70.9

% 24.2

% 100

Aud ky

% 6.6

% 74.3

% 19.1

% 100

ehir merkezinde gayrimslim tebaa arasnda toplam 364 cizye ykmlsnden 18i yksek, 258i orta ve 88i dktr. En fazla cizye ykmls zmm mahallesinde bulunmaktadr. Yksek cizye ykmls
zmm mahallesinde 16, Cami-i Kebir mahallesinde 2 kiidir. Fakat bu iki
cizye mkellefinin cizye bedeli yazlmamtr.
Hac Muhammed mahallesinde muaf bulunan 2 kii sabi yani ocuk
yata olduundan cizye mkellefi saylmamtr. Yine Yazl mahallesinde
1 alamaz durumda (amelmande), 2 yetim kii de muaf addedilmitir.
Cami-i Kebir mahallesinde 2 cizye mkellefinin durumu ise belirsizdir.
Bunlardan biri iin cizye-i eriyesi olmadna dair erh verilmitir. Dieri iin her hangi bir aklamaya gidilmemitir.
Cizye deme ykmllerinin en fazla sayda bulunduu grup grld gibi orta seviyede bulunanlar olup btn mkelleflerin % 70.9unu
meydana getirmektedir. Cizyede tatbik edilen bu tasnifin, kiilerin gelir ve
servet durumlarna gre yaplmas nedeniyle toplum iinde yksek, orta
halli ve dk gelir gruplarn da yanstm olmaktadr. Bu balamda gayrimslim tebaann % 71inin orta gelir grubunda olduklarn syleyebiliriz.
Orta cizye ykmllerinin en fazla bulunduu mahalle zmm mahallesidir.
Bu dnemde yksek dzeyde cizye ykmllerinden 60, orta dzeyde
olanlardan 30, dk dzeyde olanlardan 15 kuru cizye alnmakta idi.
Buna gre sadece yerli halkn dedii cizye toplam 10 020 kurutur.

140

Do. Dr. Sait ZTRK

Tablo 8: deme gcne gre cizye mkellefleri


Ky
Ali Fak
Cami-i Kebir
Hac Hasan
Hac Muhammed
Tahtal
Yazl
Zmm mahallesi
Toplam
%

Mkellef says Al
7
0
55
2
29
0
7
0
7
0
14
0
245
16
364
18
4.9

Evsat
Edna
0
7
41
12
24
5
5
2
5
2
10
4
173
56
258
88
70.9
24.2

Belirsiz Muaf Cizye bedeli


105
2
1 410
795
2
180
180
3
360
6 990
2
5
10 020

Krsal alanda gayrimslim halkn ikmet ettii yerleim birimi sadece


Aud kynn reaya mahallesidir. Aud kynde yaayan gayrimslim
cizye mkellefi says 183tr. Gayrimslim cizye mkellefinin deme
glerine gre yaplan tasnife gre orta seviyede cizye mkellefleri en fazladr. Orta seviyede cizye mkellefleri ehirde de en yksek idi. Aud kynde orta seviyede cizye mkellefi says toplam 136dr. Yksek deme
gcne sahip mkellef says 12, dk seviyede mkellef says 35tir.
Cizye ykmllnden muaf olanlarn says 2dir. Bunlar fakir ve yardmla geinmektedirler.
Cizye hukuku gerei kategoride tahsil edilen cizyenin en dk
miktar fert bana 15, orta seviyede 30, en yksek miktarda olan 60 kurutan tahsil edilmitir. 183 cizye mkellefinden tahsil edilen miktar 5 325
kurutur.
ehir merkezinde bulunan hane reisleri iinde orta derecede deme
gcne sahip cizye mkellefi oran ile kyleri karlatrdmzda yaklak oranlarda olduu grlmektedir; ehirde % 70.9, gayrimslimlerin yaad tek ky olan Aud kynde % 74.3 orannda olduu grlmektedir.
ehirde yaayan zmmlerde Al olarak cizye deyen 18 kiidir. Kylerde
ise 12 kiidir50.
Cizye ykmllerinin ya limiti 12-80 arasnda deimektedir. Ya limiti ehir merkezinde 13-65, kylerde 12-80 arasndadr51.
50 Bu rakamlara, kaydedildikleri defteri inceleme imknmz olmayan, ehirde yaayan 133
Ermeni vergi mkellefi dhil deildir. Bu adan sz konusu rakamlar ihtiyatla kullanmak
gerekmektedir.
51 BOA, ML.VRD.CMH., Belge No: 517, s.2.

141

II. MERUTYET DNEM OSMANLI MECLSLERNDE


ERMEN MLLETVEKLLER VE FAALYETLER
(19081912)

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Dokuz Eyll niversitesi Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Enstits


E-mail: seherboy@yahoo.com; Tel (GSM): 0 505 397 43 62

zet
alma, youn siyasal gelimelerin yaand hareketli bir dnem olan II. Merutiyet dnemi parlamenter yaamnda Ermeni
milletvekillerinin her ynyle incelenmesine ynelik olacaktr.
Ksa sreli bir Merutiyet dnemi sonras otuz yl sren meclissiz idare, Trk siyasetinin ikinci parlamenter dnemini temsil
eden II. Merutiyetin 1908 ylnda ilnyla son bulmutur. Bu yeni
dnemde drt meclisin topland grlmektedir: 19081911,
1912, 19141918 ve 1920. Bu dnemlerden drdnc dnem,
mtareke koullarnn ve Anadoluda gelien ulusal hareketin
izlerini tamas ve bu dnem meclisinde Ermeni ye bulunmamas itibariyle dierlerinden farkllk gsterdii iin ilk yasama
dnemi, meclisin Ermeni yeleri ve bu yelerin meclis ierisinde
ve yasama srecindeki faaliyetleri noktasndan hareketle ele alnacaktr.
Merutiyet meclislerinde yer alan aznlk gruplar temsilcileri iinde, Ermeni yelerin siyasal yap ierisindeki yeri hem dnemin
i-d siyasal gelimeleri hem de dnemin en etkin ve nemli siyasal kuruluu ttihatlarla ilikileri bakmndan nemlidir.
almada, Ermeni milletvekillerinin lkedeki Ermeni nfusa ve
dier aznlk gruplarna oranla temsil durumlar ve temsil oranlarnn farkl dnemlerde gsterdii ivme; siyasal tutumlarna
ve faaliyetlerine yn veren sosyal nitelikleri; Ermeni toplumunun gerek talep ve eilimlerini ne lde temsil edebildikleri;
hassasiyet gsterdikleri konular ve balca talepleri; eitli konulardaki grleri, muhalefet gsterdikleri ve destekledikleri
noktalar; hkmet politikalarna ynelik eletirileri ve bu eletirilerin dzeyi; gerek birbirleriyle, gerekse Trkler ve dier aznlk
gruplarndan yelerle hangi konularda ortaklklar ve farkllklar
gsterdikleri; yasama srecindeki faaliyetleri; 1908, 1912, 1914
seimleri srecinde yaanan gelimelerin Osmanl ynetimine
ynelik tutumlarna nasl yansd; siyasal tutumlar ve cemiyet
ile olan ilikileri; ttihat ve Terakki Cemiyeti ile Hrriyet ve tilaf
Frkasnn Ermeni milletvekilleri tarafndan nasl grld; iktidar ve muhalif gruplarn Ermeni temsilciler zerindeki etkisi;
Ermeni ihtillci hareketleriyle balantlar deerlendirilmeye allacaktr. Mzakere tutanaklarnn yer ald Mebusan Meclisi
Zabt Cerideleri; Mebusan Meclisi Kanun Teklifleri ve Encmen
Mazbatalar; dnemin iktidar ve muhalefetinin grlerini yanstan gazeteler, milletvekillerinin zlk dosyalarna ilikin ariv
malzemesi; dneme ilikin anlar ve zgn nitelikteki aratrmalar alma srecinde kaynak malzemesi olarak kullanlmtr.

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Giri
Osmanl mparatorluu, tarihsel sre ierisinde ok uluslu, ok dinli,
ok dilli, ok kltrl yapsyla, birlikte yaama sanatnn en gzel rneklerini vermitir. mparatorluun ok uluslu yapsnn yansd kurumlarn
banda, yasama organ olarak faaliyet gsteren Merutiyet dnemi meclisleri gelmektedir.
Merutiyet dnemi Osmanl meclislerinin en nemli zellii, kozmopolit yaps olmutur1. Bu yap gereince, eitli milletlerden gayrimslim
Osmanl vatandalar, siyasal sistem ierisinde yksek oranlarda temsil
edilme olanana sahip olmulardr. Bunun bir baka boyutu da, imparatorluk siyasetini belirleyen dn akmlarndan biri olan ve ttihatlarn
temsil ettii Osmanlclk dncesidir. Bu dnce, imparatorluk ierisindeki farkl dinsel ve etnik gruplar arasnda Osmanlclk siyaseti ekseninde
ortak birliktelik salamak amacna ynelik olup, Trk ve Trk olmayan
btn aznlk mensuplarnn tm Osmanl milletinin temsilcisi olarak meclis ats altnda bulunmalarn ngrmekteydi.
1

lber Ortayl, dnemin ok uluslu imparatorluklar olan Avusturya-Macaristan monarisi


ve Rus Dumasn rnek vererek, bu kozmopolit yapnn XIX. yzylda yalnz Osmanl Devletine zg bir zellik olduunu belirtmektedir. Buna gre, Avusturya-Macaristan
monarisinde ek, Hrvat, Sloven, Slovak, Polonez, Rumen gibi aznlk unsurlarn parlamentoda temsil oranlar ok dk iken; Rus olmayan milletlerin Rus Dumasnda temsili,
zel stat ile salanmtr. Ortayl, lk Osmanl Parlamentosu ve Osmanl Milletlerinin
Temsili, Kanun- Esasnin 100. Yl, Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Yayn, Ankara 1978, s.170.

145

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

te Osmanl kozmopolit yaps ve bu yapnn bir uzants olarak ortaya kan Osmanlclk dncesinin etkisiyledir ki; Merutiyet dnemi
meclisleri, hkim unsur Trkler yannda Arap, Rum, Ermeni, Bulgar, Srp,
Arnavut, Krt gibi aznlk gruplar temsilcilerinin ayn at altnda birletikleri meclisler olmutur. Bu srete Osmanlclk siyasas, gerekten ttihatlarn bekledii gibi farkl etnik unsurlar birletirici bir rol oynam
mdr? Yoksa, d etkenlerle de beslenen yapay bir Osmanlclk grnts
altnda imparatorluun k srecini hzlandrm mdr? sorusuna verilecek yant ise, Osmanl mparatorluunun k srecinde ok uluslu
yapsnn belirleyici olduu gereini ortaya koyar niteliktedir.
Trkiyede anayasal ve parlamenter sistemin geliim srecinde, I. ve
II. Merutiyet dnemlerinin nemli bir yere sahip olduu grlmektedir.
23 Aralk 1876 tarihli ve Kanun- Esas ad verilen Osmanl Anayasas2,
bu srete Osmanl parlamenter sisteminin hukuk dayanan tekil etmitir. 1876 Kanun- Esassine gre Meclis-i Umum ad verilen Osmanl Parlamentosu, Ayan Meclisi ve Mebusan Meclisi olarak iki organdan
olumaktayd. Bylece, Kanun- Esasnin ift meclis sistemini getirdii
grlmektedir.
Osmanl mparatorluunun ilk parlamenter denemesi olan I. Merutiyet dnemi Osmanl Parlamentosu3, iki dnemden ve birer toplant ylndan olumaktadr. Meclisin birinci dnemi, 19 Mart 1877de balam
ve 56 birleim sonunda 28 Haziran 1877 tarihinde sona ermitir. 13 Aralk
1877de balayan ikinci dnem ise, 29 birleim sonunda 14 ubat 1878
tarihinde son bulmutur4.

2
3

Suna Kili, A. eref Gzbyk, Trk Anayasa Metinleri (Sened-i ttifaktan Gnmze),
Trkiye Bankas Kltr Yayn, stanbul 2000, s.43-55.
I. Merutiyet dnemi Osmanl parlamentosu iin bkz. Hakk Tark Us, Meclis-i Mebusan
(1293-1877), C.1-2, stanbul 1939, 1954; Sina Akin, I. Merutiyet Meclis-i Mebusan,
Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, C.XXV, Ankara 1970, s.19-39; Akin, I. Merutiyet Meclis-i Mebusannn Ele Ald Balca Sorunlar, Ankara niversitesi
Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, C. XXVI, Ankara 1970, s.101-122; hsan Gne, Trk
Parlamento Tarihi, Merutiyete Gei Sreci I. ve II. Merutiyet, C.1, TBMM Vakf Yayn,
Ankara 1997, s.73-222; okun ok, 1876 Tarihli Osmanl Anayasasnn 1876-1908
Yllar Arasnda Uygulanp Uygulanmad Konusu, IX. Trk Tarih Kongresi Bildiriler II,
Ankara 1988, s.1171-1175.
hsan Ezherli, Trkiye Byk Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanl Meclis-i Mebusan
(1877-1920), TBMM Kltr, Sanat ve Yayn Kurulu Yayn, Ankara 1998, s.185-186.

146

Ar. Gr. Seher BOYKOY

lk mecliste birinci dnemde 69 Mslman, 46 gayrimslim toplam


115 ; ikinci dnemde ise, 59 Mslman, 47 gayrimslim toplam 106 milletvekili meclis faaliyetlerine katlmtr6. Bu oranlar, toplam nfus ierisindeki oranlaryla karlatrldnda; gayrimslim milletvekili saysnn, toplam nfus ierisindeki oranlarna gre daha yksek dzeyde temsil
edildiklerini gstermektedir7.
1877-1878 Osmanl-Rus Sava dolaysyla ilk meclisin youn eletirilerine maruz kalan II. Abdlhamitin, Anayasann kendisine verdii
yetkiye dayanarak ubat 1878de meclisi kapatmas zerine Merutiyetin
birinci dnemi sona ermitir. Ksa sreli I. Merutiyet dnemi sonrasnda
otuz yl sren meclissiz idare, Kanun- Esasyi eitlik, zgrlk, hrriyet
simgesi haline getirmi; Trk siyasetinin ikinci parlamenter dnemini temsil eden II. Merutiyetin 1908 ylnda iln edilmesiyle son bulmutur.
Bu yeni dnemde, drt meclisin topland grlmektedir. Drt toplant ylndan oluan ilk yasama dnemini (1908-1911), tek toplant ylndan oluan ikinci dnem (1912), be toplant ylndan oluan nc dnem (1914-1918) ve tek toplant ylndan oluan drdnc dnem (1920)
izlemitir8. Bu alma kapsamnda, II. Merutiyet dnemi I. ve II. yasama
5

5
6

7
8

ln- Cumhuriyetin 80. Yldnmnde, 1908 Seimleri ve Mebusan Hatralar, Hazrlayan Zafer Toprak, C.10, Tarih ve Toplum Kitapl, Austos 1988, s.5.
Akin, I. Merutiyet Meclis-i Mebusan, s.22. II. dnem Meclis-i Mebusan ye says,
baz kaynaklarda 56s Mslman 40s gayrimslim olmak zere toplam 96 olarak verilmitir. Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebaann Ynetimi, Risale Yayn, stanbul 1996, s.161.
Erylmaz, a.g.e., s.159.
II. Merutiyet dnemi Osmanl Mebusan Meclisinin yasama izelgesi (I. ve II. dnemler)
kinci Merutiyet dneminin ilk meclisi, Aralk 1908de toplanm; Ocak 1911de dalmtr.
Birinci dnem Mebusan Meclisi, drt toplant ylndan olumaktadr.
I. toplant yl
Balang tarihi: 4 Kanunuevvel (Aralk) 1324 (1908) Cuma
Biti tarihi: 8 Austos 1325 (1909)
Birleim: 1-140
II. toplant yl
Balang tarihi: 1 Terinisani (Kasm) 1325 (1909)
Biti tarihi: 15 Haziran 1326 (1910)
Birleim: 1-125
III. toplant yl
Balang tarihi: 1 Terinisani (Kasm) 1326 (1910)
Biti tarihi: 21 Mays 1327 (1911)
Birleim: 1-114
IV. toplant yl

147

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dnemleri, meclisin Ermeni yeleri ile bu yelerin meclis ierisinde ve


yasama srecindeki faaliyetleri noktasndan hareketle ele alnacaktr.
II. Merutiyet dnemi meclislerinde Trk, Arap, Arnavut, Rum, Ermeni, Musev, Bulgar, Srp, Ulah, Krt etnik gruplarndan temsilcilerin
yer ald grlmektedir. I. ve II. dnem yasama meclislerindeki yelerin
saysal dkm yledir9:
Etnik kkeni
Trk
Arap
Arnavut
Rum
Ermeni
Musev
Bulgar
Srp
Ulah

I. Dnem
170
67
31
24
13
4
4
3
1

II. Dnem
177
45
17
15
10
4
5
2
1

Balang tarihi: 2 Terinievvel (Ekim) 1327 (1911)


Biti tarihi: 5 Kanunusani (Ocak) 1327 (1911)
Birleim: 1-40
kinci dnem Mebusan Meclisi, bir toplant ylndan olumaktadr.
Balang tarihi: 5 Nisan 1328 (1912)
Biti tarihi: 23 Temmuz 1328 (1912) Balkan Savalarnn balamas nedeniyle yeni meclis
iin yaplacak seimler ertelenmi, meclis sresiz olarak kapanmtr.
Birleim: 1-47
Ezherli, a.g.m., s.187-188; Birinci dnem Mebusan Meclisi drdnc toplant yl biti
tarihi olarak, 5 Kanunusani 1327 tarihi verilmekteyse de; burada, balang tarihi ile biti
tarihi arasnda bir tutarszlk grlmektedir. Bu kayt, Mebusan Meclisi zabtlarnda da ayn
ekilde gemektedir. Bununla birlikte, tarihler arasnda bir tutarllk salanmas asndan
5 Kanunusani 1328 tarihi daha uygun dmektedir. Feroz Ahmad ile Dankwart Rustowun
makalesinde de, birinci dnem meclisinin biti tarihi Ocak 1912 olarak verilmitir. Bkz.
Feroz Ahmad-Dankwart Rustow, kinci Merutiyet Dneminde Meclisler (1908-1918),
Gneydou Avrupa Aratrmalar Dergisi, C.1, S.4-5, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yayn, stanbul 1975-1976, s.245.
Tablo iin bkz. Fevzi Demir, II. Merutiyet Dnemi Meclis-i Mebusan Seimleri 19081914, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, zmir 1994, s.209. 1908 genel seimleri dolaysyla Tanin gazetesinin Osmanl mparatorluunun nfusu hakknda vermi olduu rakamlara gre; 30 milyona yakn imparatorluk nfusunun 20 ksur milyonu Mslmanlardan,
2 ksur milyonu Rumlardan, 1 ksur milyonu Ermenilerden, 700 bini ise Musevlerden
olumaktadr. Tanin, 12 Terinisani 1324; Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyas Partiler
(1859-1952), Arba Yayn, stanbul 1952, s.164-165.

148

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Etnik kkeni
Krt
Toplam

I. Dnem
6

II. Dnem
5

323*

282

*Zafer Toprak, II. Merutiyet dnemi ilk meclisinde; 142 Trk, 60 Arap, 25 Arnavut, 23 Rum, 12 Ermeni, 5 Musev, 4 Bulgar, 3 Srp, 1
Ulah olmak zere toplam 226 temsilcinin bulunduunu kaydetmektedir. Toprak, a.g.e., s.7. Ancak burada btn yelerin toplam, 225
ktndan; verilerde bir eksiklik olduu grlmektedir.

Tablodan da grlecei zere, 1908 seimlerinde Meclis-i Mebusana


13; 1912 seimlerinde ise 10 Ermeni temsilci gnderilmitir. Ancak, 24
Kasm 1909daki ara seimde Halep sancanda ura-y Devlet yeliine
atanan Hac Mustafa Beyin yerine Ermeni Artin Bogezenyan Efendinin
atanmas ve Tekfurda mebusu Agop Babikyann 1909da lm zerine
yerine Agop Boyacyann getirilmesi nedeniyle, I. dnemde toplam 15
Ermeni milletvekili yer almtr. Bununla birlikte ikinci dnemde milletvekili saysnn 10a dmesi; ttihatlarn, muhalif safta yer alan temsilcileri tasfiye etme ve yeniden setirmeme politikasnn bir uzants olarak
grlmelidir. Nitekim 1908de Kozandan seilen Hamparsum Boyacyan,
ttihat ve Terakkiye kar Hrriyet ve tilaf Frkas ile anlaan Hnak rgt yesi olduu iin10, ikinci dnemde milletvekili seilemeyecektir11.
Hnak-ttihat ayrmasna karlk Tanak-ttihat anlamasnn12 da,
meclislerdeki Ermeni yelerin temsil durumlarnda etkili olduu sylenilebilir. Bu da, meclislerdeki Ermeni temsilcilerinin saysnn en az deiime
10 Hamparsum Boyacyan, Hnaklarn stanbul tekiltnn banda bulunmutur. Sadi Koca, Tarih Boyunca Ermeniler ve Trk-Ermeni likileri, Altnok Matbaas, Ankara 1967,
s.157.
11 Demir, a.g.t., s.61. Hamparsum Muratyan, 1908 seimleri ncesinde Ermeni milletvekili
adaylarn belirlemek iin kurulan ve Patrikhane grlerini yanstan Merutiyet-i Osmaniye Ermeni Cemiyeti adndaki dernein bakanln da yapmtr. Bu dernein bana
Hnak olan byle bir kiinin getirilmesi, Hnaklar ve Patrikhane arasndaki yaknlamaya
iaret etmektedir.
12 Arsen Avagyan, ttihat ve Terakki Cemiyeti ile Ermeni Siyas Partileri Arasndaki likiler, eviren Ludmillo Denisenko, Ermeniler ve ttihat ve Terakki birliinden atmaya,
Aras Yayn, stanbul 2005, s.69-73, 92-102. ttihatlar ve Tanaklar arasndaki olumlu
ilikilere karn; iki tarafn idealleri birbirine zttr. Cemiyet, btn dinsel ve etnik cemaatleri Osmanl ats altnda toplamak isterken; Tanaklar, yerel zerklik ve hatta bamszlk
talebi ierisinde olmulardr. Feroz Ahmad, ttihatlarn Osmanl mparatorluundaki
Rum, Ermeni ve Yahudi Cemaatleriyle Olan likileri, ttihatlktan Kemalizme, Kaynak
Yayn, stanbul 1986, s.150; Salhi R. Sonyel, ngiliz Gizli Belgelerine Gre Adanada
Vuku Bulan Trk-Ermeni Olaylar (Temmuz 1908-Aralk 1909), Belleten, C. LI, Say
201, Aralk 1987, s.1257-1258.

149

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

uram olmasnda kendini gstermektedir. Bu konuda Araplar, Mecliste


Ermenilere kendi paylarndan fazla temsilcilik verildiini ileri srmlerdir13.
Meclislerdeki saysal durumunu bu ekilde ortaya koyduumuz Ermeni toplumunun temsilcisi olan Ermeni yelerin siyasal yap ierisindeki
yeri ise, Merutiyet meclislerinde yer alan dier aznlk grubu temsilcileri ierisinde, hem dnemin i-d siyasal gelimeleri (Ermeni sorununun,
Dou Sorununun bir paras olarak gndemde tutulduu, Ermeni milliyeti ve ihtillci hareketlerinin younlat dnem); hem de dnemin en
etkin ve nemli siyasal kuruluu olan ttihatlarla ilikileri bakmndan
nemli bir yer tutmaktadr.
Ermeni milletvekillerin yasama srecindeki faaliyetlerine gemeden
nce, kendileri hakknda ksaca bilgi vermek yerinde olacaktr. Burada
ncelikle, Ermeni yeler hakknda ayrntl bilgiler veren biyografilerin
bulunmamas itibariyle sz konusu kiiler hakknda yeterli bilgiye sahip
olunmadn belirtmek gerekmektedir.
II. Merutiyetin I. ve II. dnemlerinde Mebusan Meclisinde yer alan
Ermeni milletvekilleri unlardr14:
Ad

Seim evresi

Devresi

Agop Babikyan Efendi

Tekfurda

Agop Boyacyan Efendi

Tekfurda

I, II. dnemler

Artin Bogezenyan Efendi

Halep

I, II, III. dnemler

Bedros Hallayan Efendi

stanbul

I,II,III. dnemler

Hamparsum Boyacyan (Murat) Efendi*

Kozan

I. dnem

stefan racyan Efendi

Ergani

I,II,III. dnemler

stefan Ispartalyan Efendi

zmir

I. dnem

Karabet Paayan Efendi

Sivas

II. dnem

Karakin Pastrmacyan Efendi

Erzurum

I, II. dnemler

Kegam Dergarebetyan Efendi

Mu

I, II, III. dnemler

13 Ahmad-Rustow, a.g.m., s.255. Milletvekillerinin etnik kkenlerine gre tekrar seilme durumu iin bkz. Demir, a.g.t., tablo:4, s.211.
14 Listenin oluturulmasnda, Meclis-i Mebusan Zabt Cerideleri, Ezherli, a.g.m., s.203-220;
Ahmad-Rustow, a.g.m., s.265-284ten yararlanlmtr.

150

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Ad

Seim evresi

Devresi

Krikor Zohrab Efendi

stanbul

I, II, III. dnemler

Nazaret Dagavaryan Efendi

Sivas

I. dnem

Trayan Narl Efendi

Gelibolu

I, II. dnemler

Vahan Efendi

Mara

I. dnem

Vahan Bardizbanyan

zmir

II. dnem

VahanPapazyan Efendi

Van

I, III. dnemler

Varteks Serenglyan Efendi

Erzurum

I, II, III. dnemler

Virmiyan Efendi

Van

II, III. dnemler

*1895te Sasun isyanna nclk eden Hamparsum Boyacyan, ldrlmekten korktuu iin baz yerlerde kimliini saklayarak Murat
takma adn kullanmtr. Kamuran Grn, Ermeni Dosyas, TTK Basmevi, Ankara 1985, s.147. Bu nedenle Mebusan zabtlarnda da,
Hamparsum Muratyan olarak gemektedir. Esat Uras, bu kiinin Temmuz 1890da stanbulda yaplan Kumkap gsterisini idare eden kii
olduunu belirtmektedir. Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yayn, stanbul 1987, s.461.
Ermeni milletvekillerinin uratklar meslek ve bal bulunduklar siyasal grlerin, Meclisteki tutumlarna yansmas itibariyle nem tad grlmektedir. Meslek adan bakldnda; I. ve II. dnemdeki Ermeni
yeler arasnda, bakan, diplomat, doktor, avukat, ir, yazar, ziraat mhendisi gibi hem devlet hizmetinde idareci olarak alan; hem de eitli
meslek gruplarna bal olan kiilerin olduu grlmektedir. Devlet brokrasisinde yer alan yelerin says, Ayan Meclisindeki gibi fazla olmamakla birlikte15; Bedros Hallayan Efendi (1871-?), II. Merutiyet dneminde
Hakk Paa ve 1912 Sait Paa kabinelerinde Nafia Nazr olarak yer alan
tek kii olmutur16. Agop Babikyan17 (1856-20 Temmuz 1909) avukat-diplomat; Krikor Zohrab18 (1861-1916), avukat-ir-yazar-gazeteci; Nazaret
Dagavaryan19 (1863-?), ziraat mhendisi; Agop Boyacyan ve Karabet Paayan, doktor olarak Mecliste yer alan dier Ermeni yelerdir.
15 H. Aliyar Demirci, kinci Merutiyet Birinci ve kinci Yasama Dneminde (1908-1912)
Osmanl yan Meclisinin Ermeni yeleri ve Faaliyetleri, Ermeni Aratrmalar I. Trkiye Kongresi Bildirileri, C.1, ASAM Yayn, Ankara 2003, s.304-308.
16 Y. G.ark, Trk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453-1953), Yeni Matbaa, stanbul 1953,
s.235; Feroz Ahmad, ttihat ve Terakki 1908-1914, eviren Nuran Yavuz, Kaynak Yayn,
stanbul 1995, s.208.
17 ark, a.g.e., s.236-237; Hdavendigr Onur, Ermeni Portreleri, Yayn Yeri ve Tarihi Yok,
s.26.
18 Osmanl Meclisinde Bir Ermeni Mebus Krikor Zohrab, ykler, Aras Yayn, stanbul
2001, s.158-166; ark, a.g.e., s.234-235.
19 Onur, a.g.e., s.53; ark, a.g.e., s.238.

151

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermeni milletvekillerinin dnemin egemen siyasal kuruluu olan ttihat Terakki Cemiyeti ve muhalefetle olan balantlar ise, siyasal kimliklerini yanstmas asndan nem tamaktadr. Bu balamda bir ksm
ttihat; bir ksm da ttihat Terakkiye muhalefet eden liberaller saflarnda yer alrken; ilerinde siyasal tutumu belirsiz olanlar da vardr. Feroz
Ahmad-Dankwart Rustowun makalesinde yer alan listede, Karakin Pastrmacyan, stefan Ispartalyan, Kegam Dergarabetyan, Vahan Papazyan,
Virmiyan, Vahan Bartizbanyan, Trayan Narl, Karabet Paayan, stefan
racyan Efendiler; siyasal tutumlar hakknda bilgi sahibi olunmayan
mstakiller grubunda gsterilmitir20.
Bu dnemde meclisin i yapsnda iktidar-muhalefet ilikilerini belirleyen balca eksen vardr. Bunlardan birincisi, ttihat ve bunun dndaki partilere mensup olmak; ikincisi, milletvekillerinin etnik dalm;
ncs, modernleme taraftarl ve aleyhtarldr21. Bu durum, 19081912 dnemi meclislerindeki Ermeni milletvekilleri asndan deerlendirildiinde; ana belirleyicinin, ttihat ve liberal olmak yani milletvekillerinin bal bulunduklar siyasal gr olduu grlmektedir. Bununla
birlikte, ttihat ve muhalif kanattan yelerin kendi etnik sorunlar etrafnda birleebilmeleri dolaysyla, etnik dalmn da bu srete belirleyici
olduu sylenilebilir.
I. ve II. dnemlerde, muhalefet safnda yer alan liberallerin ounlukta olduu grlmektedir. Meclisin I. dneminde toplam 13 yeden 9u
liberal, 3 mstakil, 12si ttihat iken; II. dneminde toplam 10 yenin
7sinin liberal, 1inin mstakil, 2sinin ttihat olduu grlmektedir22.
1908-1912 dneminde Mecliste yer alan Ermeni yelerden Vartkes
Serenglyan23, Krikor Zohrab, Karakin Pastrmacyan, Vahan Papazyan
Efendiler Tanak; Hamparsum Boyacyan Efendi Hnak rgtleri mensubu; Agop Babikyan, Artin Bogezenyan, Agop Boyacyan ve Bedros Hal20 Ahmad-Rustow, a.g.m., s.265-284.
21 kr Haniolu, Osmanl mparatorluunda Temsil ve kinci Merutiyet Dnemi Meclisleri, stanbul niversitesi Atatrk lkeleri ve nklap Tarihi Enstits Yll IV, stanbul
1989, s.67.
22 Mebusan Meclisi yelerinin siyasal tutumlarna gre dalm iin bkz. Demir, a.g.t., tablo:7, s.219.
23 Vartkes Efendi, Kanun- Esasnin 35. maddesinin deitirilmesine ilikin kanun tasars
grmelerinde, Erzurumdan milletvekili seildii zaman ttihat ve Terakkinin programyla deil, Tanaksutyun Frkasnn programyla seilmek istediini belirtmitir. Meclis-i
Mebusan Zabt Cerideleri (MMZC), D. 1, .4, C.2, s.464.

152

Ar. Gr. Seher BOYKOY

layan Efendiler koyu ttihat; Nazaret Dagavaryan Efendi, Hrriyet ve


tilafn kurucularndan ve ilk yneticilerindendir24.
Meclis tartmalarnda, Ermeni yelerden Vartkes Serenglyan ve
Zohrab Efendilerin sosyalist kimlikleriyle n plana ktklar grlmektedir. Bu konuda zaman zaman fikir ayrlklarna da dmlerdir. Meclisin ikinci yasama dneminde gerekleen sava vergisi kanun tasars
grmelerinde, Zohrab Efendi, verginin geici olmayp asl vergi olmas
itibariyle bu vergi iin sre tayininin sz konusu olamayaca eklindeki
grlerinden dolay, Vartkes Efendi tarafndan sosyalistlik prensibine aykr hareket etmekle sulanmtr25.
Grld zere, siyasal bakmdan Meclisteki Ermeni yeler arasnda trde bir yap olduu sylenemez. Bu da, Osmanl Ermeni toplumunun
siyasal gruplamasn yanstmaktadr. Buna gre Ermeni toplumu Tanaklar, Hnaklar ve Patrikhane evresinde toplanan zengin din adamlar grubu olmak zere siyas gruba ayrlm durumdadr. 1887de Cenevrede
Rusya Ermenilerinin kurmu olduu Hnak Komitesi, Osmanl siyasal
yaamnda pek fazla nfuza sahip bulunmazken; 1890da Tifliste kurulmu olan Tanak Komitesi, ihtillden nce Abdlhamit istibdadna aka
kar koyduklar iin ttihat ve Terakki Cemiyeti tarafndan imparatorluk
ierisindeki Ermenilerin temsilcisi olarak grlm ve siyasal alanda daha
geni nfuza sahip olmutur26.
Bu tablo, ttihatlarn Mecliste istedikleri ekilde egemenlik kuramadklarn gstermekle birlikte; ttihatlar, yalnz kendilerine kar muhalefet saflarnda yer alan deil, Ermeni ihtillcilerin de Meclise szmalarna engel olamamlardr. Varteks Serenglyann, 1895te Vanda kan
Ermeni isyanna27; Karakin Pastrmacyann28 da (Erzurum), 1896da d24 Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler II. Merutiyet Dnemi, C.I, Hrriyet Vakf
Yayn, stanbul 1988, s.573-574.
25 MMZC, D.2, .1, C.2, s.222-223.
26 Ahmad-Rustow, a.g.m., s.254-255. Ermeni Hnak ve Tanak Komitelerinin kurulmas, programlar, faaliyetleri iin bkz. Esat Uras, a.g.e., s.426-531; Ermeni Komitelerinin
Amalar ve htill Hareketleri (Merutiyetin lnndan nce ve Sonra), Genelkurmay Asker Tarih ve Stratejik Ett Bakanl Yayn, Ankara 2003, s.10-131; Koca, a.g.e., s.121169; Grn, a.g.e., s.128-168.
27 Vartkes Serenglyan, 1895 Van isyanna katlma suundan idama mahkm edilmise de;
ngilterenin aracl ile cezas mebbede evrilmitir. Demir, a.g.t., s.61.
28 lk dnem Mebusan Meclisinde Ermeni yesi olan bu kii, Birinci Dnya Sava srasnda etesiyle Kafkas cephesinde Trklere kar arpm, byk zulmlerde bulunmutur.
Uras, a.g.e., s.573; Grn, a.g.e., s.163.

153

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

zenlenen Osmanl Bankas basknna katlan ihtillciler olduu grlmektedir29.


Bir ksmnn da, Osmanl Devletine ihanet edebildii sava yllarnda
ortaya kmtr. Sava, iki taraf ilikilerinde yeni bir sayfann almasna yol amtr. Birinci Dnya Savann balamasyla birlikte, Mebusan
Meclisindeki Ermeni milletvekili hemen cepheye koarak etelerinin
bana geeceklerdir. Sava ierisinde, Erzurum mebusu Karakin Pastrmacyan (Garo takma adyla), Kozan mebusu Hamparsum Boyacyan
(Murat takma adyla), Van mebusu Vahan Papazyan30 etelerinin (Hao ve
Tro eteleri) bana geerek faaliyet gstermilerdir31. Yine sava srecinde, Ermeni eylemcilerine kar alnan nlemler erevesinde tutuklanarak
asker mahkemelere sevk edilen kiiler arasnda, Ermeni milletvekillerinden Vartkes ve Zohrab Efendiler yer almtr32.
Meclis tartmalarnda Ermeni milletvekillerine bakldnda, en ok
sz alanlarn Krikor Zohrab, Vartkes Serenglyan, Hamparsum Boyacyan, Nazaret Dagavaryan, Bedros Hallayan olduu grlmektedir. Dier
Ermeni yeler, Trkeyi iyi bilmedikleri iin tartmalarda etkili olamamlardr33.
Ermeni milletvekillerin mecliste en ok zerinde durduklar ve iddetle savunduklar konularn banda, btn Osmanllar iin hak ve grevler
konusunda yasalar nnde eitlik ve zgrlk yer almaktadr. Toplanma,
tasarruf, basn-yayn, eitim, dnce, dernek kurma, i brakma, dolam
zgrlklerini, bu erevede ve Kanun- Esasnin salad haklar nazariyesinden savunduklar grlmektedir.

29 Grn, a.g.e., s.163


30 Osmanl Meclisinde Van milletvekili ve savata ete komutanl yapm olan Papazyan,
Ermenice VEM dergisinde yaynlad hatralarnda, daha sava balamadan nce komitelerin ald karar gereince, Rus ordusunun Osmanl topraklarna saldrs annda, onlarla
birlikte Dou cephesinde Trklere kar sava karar alndn ve ona gre hazrlklar yapldn yazmtr. Koca, a.g.e., s.188.
31 Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, s.578-579; Koca, a.g.e., s.96.
32 Falih Rfk Atay, Zeytinda, Bate Yayn, stanbul 1981, s.66. Ayrca Atay, Vartkes ve
Zohrab Efendilerin, Van Divan- Harbine gtrlmeleri srasnda ttihat Terakki fedailerinden erkes Ahmet ve Nazm etesi tarafndan ldrldklerini, bu nedenle am Divan-
Harbinde yarglanarak idama mahkm edildiklerini kaydetmektedir. Atay, a.g.e., s.66-67.
33 Avagyan, a.g.m., s.54. Meclisin 2. dneminde, ikisi de Erzurum temsilcileri olan Vartkes
ve Pastrmacyan Efendilerin seim mazbatalarna, Trke okuyup yazma bilmedikleri iin
kar klmsa da; Meclis bu iddialar geri evirmi ve mazbatalar kabul etmitir. Tunaya,
a.g.e., s.575.

154

Ar. Gr. Seher BOYKOY

II. Merutiyet dneminde, meclisten geen yasalardan anayasa deiiklikleriyle ilgili olanlar dnda kalan Kamu Toplantlar Kanunu, Basn
ve Yayn Kurulular Kanunu, Grevler Kanunu, Serseriler ve Zanl Kiilerle lgili Kanun, Mslman Olmayan Vatandalarn Askere Alnmalaryla lgili Kanun, Cemiyetler Kanunu; Ermeni yeler tarafndan Osmanl
unsurlarnn hak ve zgrlklerini kstlad gerekesiyle eletirilmitir.
Gerekte bu kanunlar, ttihatlarn hkmete daha merkeziyeti yap kazandrma ve imparatorluk ierisinde yaayan eitli unsurlar Osmanllatrmak suretiyle farkl rk gruplar arasndaki ayrlklar kaldrarak birlik ve
btnlk salama politikasnn uzants olmakla birlikte; hkmete, izlemi olduu siyasetten memnun olmayanlarn balataca kar hareketleri
nlemek frsat verdii iin 1908 Devrimiyle tannan zgrlkleri kstlayc olarak grlmtr34.
Gsteri, miting eklindeki kamu toplantlarn dzenleyen ctimaat Umumiye Kanun Tasars, kamu protesto gsterilerini snrlandrd
noktasndan eletirilmi; kii hak ve zgrlkleri kapsamnda deerlendirilmitir. Ermeni yeler bu konuda, tam bir ittifak ierisinde grlerini
ortaya koymulardr. Toplandklar ortak nokta, toplant hakknn ve fikir
serbestisinin Kanun- Esas, Merutiyet ve bunlarn salad hrriyetin
en nemli esaslarndan biri olduudur. Bununla birlikte meclisteki konumalarndan anlalaca zere, bu hak snrsz bir hrriyet anlayyla deerlendirilmemekte; toplant ncesi nitelii hakknda hkmetin haberdar
edilmesi, kanuna aykr hareketleri men etmek suretiyle asayi ve emniyetin korunmas iin ihtiyat tedbir olarak gerekli grlmektedir35. Bu da,
sz konusu kiilerin hrriyetlerden yana olmasna karn; bu hrriyetlerin,
bakalarnn hrriyetlerini snrlayacak ekilde kullanlmasna kar olduklarn gstermektedir.
Yine toplant hakk kapsamnda, bu hakkn yeniden dzenlenmesi hususunda hkmetin icraatlarna ynelik eletirilerde bulunmulardr. Bu
konuda Zohrab Efendi, Sadrazam Hseyin Hilmi Paann, bu gibi toplantlarda ortaya kabilecek uygunsuz durumlara kar bir tedbir olarak
hkmetin bu hakk kaldrmaya veya snrlandrmaya yetkili olduu ynndeki aklamalarna, icra kuvveti olan hkmetin salhiyeti asndan
kar kmtr. Ona gre, hkmet yalnzca sokaklarn gvenliini ve d-

34 Ahmad, a.g.e., s.84-85.


35 MMZC, D.1, .1, C.2, s.135, 139-140, 143-144, 147.

155

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

zenini korumakla ykml olup toplant hakkn snrlandracak nitelikte


bir kanun koymaya yetkili deildir36.
Zohrab Efendi, toplant hakknn kabul konusundaki grlerinden
dolay Biga mebusu Arif Beyin, bu grlerinin Ahrar Frkas programnda yer almas ve kendisinin de bu frka mensubu olmas itibariyle kiisel
menfaatleriyle hareket ettii ynndeki sulamalarna, Osmanllk kimliini ortaya koyar nitelikteki zah etsin. Biz burada Osmanlyz, biz burada
menafi-i hususye takip etmiyoruz. Osmanl mebusuyuz, biz bundan baka
bir ey deiliz37 szleriyle karlk vermitir.
Toplant hakknn ateli savunucusu olan Zohrab Efendi, insanlarn
siyas grlerinden dolay sulanmasn ve hkmetin bu hususta kaytsz
kalmasn da iddetle eletirmitir. Bu konuda kendisinin, Serbest gazetesi bayazar Hasan Fehminin38 katledilmesi ve katilinin yakalanamam
olmas itibariyle bunun sebeplerini Dhiliye Vekletinden soran bir takrir
verdii grlmektedir. 25 Mart 1325 (1909) tarihli bu takrirde, baka bir
Ermeni ye olan Kozan milletvekili Hamparsum Muratyann da imzas
vardr. Bu takrirde, olay merutiyet, fikir ve vicdan hrriyeti asndan Hasan Fehminin siyas sfatna ve gazeteciliine ynelik siyas bir su olarak
deerlendirilmekte; hkmet, katillerin henz yakalanamam olmas itibariyle asayii salamada yetersiz grlerek eletirilmektedir39.
Ermeni milletvekilleri, basn ve yayn kanun tasars erevesinde de,
basn serbestisini savunmulardr. Vartkes Efendi, karlacak gazeteler
iin belli miktar depozito verilmesi hkmn, basn serbestisi ve aydn
fikirli olanlarn nne engel tekil etmesi itibariyle eletirmi; Osmanl lkesinde mevcut din ve mezhepten birine yaplacak saygszlktan dolay
gazete sorumlu mdr ve makale sahipleri hakknda verilecek cezalarn
arttrlmasn teklif etmitir40.
Zohrab Efendi ise, hukuku sfatyla cezalarn arttrlmasyla sularn
azalm olaca grne katlmamakla birlikte; zararl yaynda bulun-

36 MMZC, D.1, .1, C.2, s.150-152.


37 MMZC, D.1, .1, C.2, s.152.
38 Hasan Fehmi, Ahrar Frkas yelerinden, ttihat aleyhtar gazeteci. Ahmet Rzann
Pariste kard Meveret gazetesinde alm; 1908 devriminden sonra, ttihat aleyhtar yaynlar yapan Serbest gazetesini karmtr. 7 Nisan 1909da Galata Kprs zerinde
ldrlmesi, 31 Mart Ayaklanmasnn balangc olmutur. Ahmad, a.g.e., s.205.
39 MMZC, D.1, .1, C.2, s.651-654.
40 MMZC, D.1, .1:, C.3, s.334, 563-564.

156

Ar. Gr. Seher BOYKOY

maktan dolay hkmetin gazete kapatma salhiyeti olmadn savunmutur41.


Basn tartmalar erevesinde grlen yabanc piyangolarn gazetelerde yaynlanmas konusunda, Ermeni yeler arasnda farkl grlerin
ortaya kt grlmektedir. stanbul milletvekili Hallayan Efendi, halkn
aldatlmamas ve menfaatlerinin korunmas noktasndan hareketle, Trayan
Narl Efendinin yabanc piyangolarn gazetelerde yaynlanmasnn menedilmesi ve buna aykr hareket eden gazete sahibi ve sorumlu mdrnn
cezalandrlmasna ilikin teklifini desteklerken; Zohrab Efendi, devlet tarafndan tannm olmas ve parann lke ierisinde kalacak olmas itibariyle iktisad adan lke ierisinde piyango bileti satlmasnn su tekil
etmediini belirtmitir42.
Ermeni milletvekillerinin kii hak ve zgrlkleri kapsamnda ele aldklar haklardan biri de, iiler iin grev hakknn tannmas olmutur43.
Ekonomik alanda, alma hayatna ilikin dzenlemeler ve ii-iveren
ilikilerini dzenleyecek yasalar erevesinde grev hakkn da, toplumun
menfaati ve ii haklarnn korunmas asndan mer bir hak olarak savunmulardr.
Ermeni yelerin ii haklar konusundaki grlerinin, sosyalist eilimlerinin izlerini tad grlmektedir. Bunlardan Zohrab Efendi ve
Hamparsum Muratyan, ii haklar, alma koullar ve cretlerini belirleyen szlemeyi hukuk kaidelere aykr bulurken; ii haklarnn sosyalizm ile korunmas yolunda grler ileri srmlerdir. Sermayeye kar,
alan kesimlerin haklarn korumas itibariyle sendikalarn gereklilii, bu
konuda Avrupa sendikalar ve iileriyle ortak kar iin bir araya gelinmesi ve uzun sreli-az cretli alma koullarna kar grev hakknn iilere
tannmas yolundaki grlerini; hakszlklar karsnda insan haklarnn
koruyucusu ve hrriyet savunucusu bir sistem olmas itibariyle sosyalist
nazariye ile ortaya koymulardr. Bu kapsamda, Dhiliye Nazrnn sendika tekili aleyhindeki yaklamn da eletirmilerdir44.
Ermeni yelerin, tabii haklar ve meden haklar kapsamnda deerlendirdikleri haklardan birinin de, telif hakk olduu grlmektedir. Bu konudaki ortak grleri, dnce ve kalem rn olan her trl esere telif
41 MMZC, D.1, .1:, C.3, s.565-566, 660.
42 MMZC, D.1, .1:, C.3, s.579-580.
43 Meclislerde ii haklar tartmalar iin bkz. Mesut Glmez, Meclislerde i Sorunu ve
Sendikal Haklar (1909-1961), teki Yayn, Ankara 1995.
44 MMZC, D.1, .2, C.1, s.691-695.

157

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

hakk verilmesi, fiyat bedelinin her mellifin kendi taktirine braklmas,


bu konuda hibir mdahalede bulunulmamas noktasnda toplanmaktadr.
Ermeni milletvekillerinden Nazaret Dagavaryan, Agop Boyacyan ve Zohrab Efendiler tarafndan, hocalarn verdii derslerin rencileri tarafndan
bastrlp satlmas, kiinin manev haklarna saldr olarak eletirilirken;
hocaln toplum ierisinde parlak bir mevki tekil etmemi olmasna iaretle, hocalarn madd ynden takviye edilmesi ve haklarndan istifadesinin salanmasnn, meslein erefi asndan gereklilii zerinde durulmutur45.
Ermeni yelerin, seyahat-dolam zgrl erevesinde Pasaport
Kanununa kar ktklar grlmektedir. Kanunun 1. maddesine gre, Osmanl lkesinden yabanc bir lkeye gidenler pasaport almaya mecburdur.
Zohrab Efendi, bu maddeyi, kii hrriyetini ve tabii haklarn snrlandran
istibdada zg bir uygulama olarak eletirmitir46.
Kii hak ve zgrlkleri kapsamnda deerlendirilen bu kanunlar yannda, serseriler ve zanl kiiler hakkndaki kanun tasars da, kiisel eylemleri snrlandrd ve Kanun- Esasnin gerei olan kii hrriyetinin her
trl saldrdan korunmas gerektii noktasndan hareketle Ermeni yeler
tarafndan eletirilmi; kii dokunulmazlna aykr bir uygulama olarak
deerlendirilmitir. Bu balamda, zellikle serserilii sabit olan kiiler iin
nizamname dahilinde alnacak tedbirlere47 kar kmlar; sorumluluun
hkmette olduuna iaretle, ceza yerine, bu tr kiilerin slah edilmeleri
ve topluma kazandrlmalar, serserilie yol aan sebeplerin ortadan kaldrlmas gereini vurgulamlardr48.
Grmeler srasnda baz yelerin grlerini ortaya koyarken, stibdat ve Merutiyet devirlerini hr fikirlerin ilemesi asndan karlatrd grlmektedir. Hamparsum Muratyan, nizamnamede yer alan dayakla
terbiye hususuna kar karken; ncelikle serserilie yol aan sebeplerin
kaldrlmas gerektiini stibdat ve Merutiyet devirlerine atfta bulunarak
ortaya koymutur. stibdatta hr fikirlerin bask altna alnmasna ramen,
o fikirleri hazrlayan koullarn devam etmesi itibariyle fikirlerin de kalkmadn; hrriyetle birlikte fikirlerin zgrce ifadesi suretiyle karklk45 MMZC, D.1, .2, C.1., s.588-595.
46 MMZC, D.1, . 2, C.2, s.512-513.
47 Bu tedbirler; zabta tarafndan nezarette tutulma, baka yerlere gnderme, dayakla terbiye
etme, istihdam edilmeleri halinde cretlerini snrlandrma.
48 MMZC, D.1, .1, C.2, s.534-535, 542, 556-557.

158

Ar. Gr. Seher BOYKOY

larn nlendiine iaretle zamanla sebepler kalktka serseriliin de olmayacan belirtmitir49.


Ermeni yelerin nizamnamede kar ktklar hkmlerden biri de, 15
yan tamamlamam ocuklarn serserilik yapmalarnda anne-baba veya
velisinin sorumlu tutulmasdr. Muratyan Efendi, ancak, Amerikada olduu gibi kltr ilerinin Osmanl lkesinde de mecbur klnmas halinde velisinin sorumluluunun kabul edilebileceini ileri srerken; Nazaret Dagavaryan, Avrupada serseri ocuklar iin oluturulan koloni agriko benzeri
ziraat iftliklerinin tatbiki suretiyle bu ocuklarn orada almaya mecbur
edilmesi teklifinde bulunmutur50.
Meclis tartmalarnda, kavmiyet-milliyet, dinsel-mezhepsel ayrcalklar konusunda Ermeni yelerin byk bir hassasiyet gsterdikleri grlmektedir. Bu hassasiyetlerini yansttklar konulardan biri, kavmiyet
ve milliyet esaslarna dayal cemiyet kurma hakknn tannmas olmutur.
1876 Anayasasnda 1909da yaplan deiikliklerle cemiyet kurma hakk
tannm51 ve bu hak, 16 Austos 1909 tarihli Cemiyetler Kanunu ile dzenlenmitir. Bu kanunla, cemiyet kurma hakk getirilirken; yasalara ve
genel ahlka aykr, devlet btnln ve unsurlar arasndaki ba bozucu, kavmiyet ve cinsiyet esaslarna dayanan cemiyetlerin kurulmas yasaklanmt. Ermeni yelerin, kanunda en ok kar ktklar ve eletirdikleri
husus da, rksal temele dayanan ya da bir millet ismi tayan cemiyetlerin
kurulmasn yasaklayan 4. maddesi52 olmutur. Bu madde zerindeki grmeler, layiha maddeleri zerindeki tartmalarn odak noktasn oluturmutur.
Cemiyetler kanun tasars erevesinde yaplan grmelerde Ermeni
yeler, cemiyet tekilinin hkmet tarafndan serbest braklmasn savunurken; 4. maddeye, gizli faaliyetlere yol aacak olmas itibariyle rejim ve
hrriyete zarar verecei noktasndan kar kmlar ve ayr milletlerden
olumu bir siyas cemiyet yerine, ayr millet iinden ayr cemiyetler olumasnn, btn unsurlarn hak ve eitlii asndan nemini vurgulamlardr.
49
50
51
52

MMZC, D.1, .1, C.2, s.534-535, 542, 595-596.


MMZC, D.1, .1, C.2, s.615-616.
Kili-Gzbyk, a.g.e., s.88.
Meclis-i Mebusanda tartlan Cemiyetler Kanunu Layihasnda 4. madde yledir: Kavmiyet ve cinsiyet esas ve nvanlaryla siyas cemiyetler tekili memndur. Gne, a.g.e.,
s.465. Cemiyetler Kanunu hakknda Dhiliye Encmenince kaleme alnan esbab- mucibe
mazbatas ile Layiha Encmeninin hazrlad taslak iin bkz. Gne, a.g.e., s.463-468.

159

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Bu konuda Vartkes Efendi, insanlardaki en nemli hissiyatn, milliyet


olduuna iaret ederek Merutiyetin iln edilmesinde ve muhafazakrlara, irtica taraftarlarna kar korunmasnda Ermeni ihtill cemiyetlerinin
nemini vurgulamtr. Bu grlerinden dolay kendisine yneltilen koyu
milliyeti sulamalarna ise, 1910daki bir konumasnda, Ben asla
nasyonalist deilim. Pek iyi bilirim ki, zellikle Ermeni milleti Osmanl
memleketinden baka hibir yerde yaayamazlar. Benim fikrimi yanl telakki ediyorsunuz. Anlyorsunuz ki, ben kart Ermeniyim, asla Ermenilikten
baka bir ey dnmyorum. Hlbuki ben sizden ziyade Trkm, Trkten
ziyade Trkm szleriyle kar km; Trk milletvekilleriyle milliyetilik
konusunda tartmalara girmitir53.
Zohrab Efendi de, cins ve mezhep slah gibi zel menfaatlerin temini
iin alan cemiyetlerin meru olduunu savunurken; bask ile birlikteliklerin meydana getirilemeyeceini, aksine ayrlklarn derinleeceini
belirterek bask ve zora dayanan uslleri Osmanl birlii asndan eletirmitir54.
Burada, ttihat Terakki ynetimi ve Ermeni yeler arasnda, Osmanlclk dncesi erevesinde farkl yaklamlarn ortaya kt grlmektedir. Milliyet ve kavmiyet esasna dayal olarak kurulacak siyas cemiyetlerin yasaklanmas, ttihat ve Terakki ynetimince merutiyetin getirdii
zgrlklerden yararlanarak zgrlkleri ortadan kaldrmaya veya lke
birliini bozmaya ynelik rgtlenme hareketlerini kontrol altna alabilecek yasal ereve, Osmanl birlikteliine aykr hareketleri nlemek
suretiyle unsurlar arasnda birlik salamaya ynelik bir uygulama olarak
grlrken; Ermeni milletvekilleri, gizli cemiyetler tekili ve gizli faaliyetlere yol ama tehlikesi itibariyle Osmanl unsurlar arasndaki ayrmay derinletirerek Osmanl birlikteliini tehlikeye drecei noktasndan
hareketle, bu uygulamaya kar kmlardr.
Ermeni yelerin, tasardaki cins ve kavmiyete dayanan siyasal rgtlerin yasaklanmasna gsterdikleri tepki; bir bakma merut sistemin getirdii zgrlklerden ve yeni dzen anlayndan yararlanmak suretiyle
ulusalc amalarnn gerekletirilmesi iin bu cemiyetleri bir basamak
olarak kullanmak istediklerini gstermektedir55.

53 MMZC, D.1, .1, C.5, s.446-448.


54 MMZC, D.1, .1, C.5, s.454-455.
55 Gne, a.g.e., s.470.

160

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Ermeni milletvekillerinin kavmiyet-milliyet eksenli eletirilerine konu


olan kanun tasarlarndan biri de, Sicil-i nfus kanun tasars olmutur.
Kanun tasarsnn 3. maddesi56 erevesinde, milliyetin nfus tezkeresine
yazlp yazlmamas hususu uzun tartmalara yol am; Ermeni yeler tarafndan bu husus, Osmanl birliktelii, Osmanllk hissiyatn zayflatmas
asndan deerlendirilmitir.
Ermeni milletvekilleri, herkesin ait olduu milliyetin nfus tezkerelerine yazlmasnn, Osmanl birlikteliine engel tekil etmeyeceini ileri srerken; insanlardaki en nemli hissiyatn, milliyet olduunu nemle
vurgulamlardr. Bu konuda Hamparsum Muratyan Efendi, bir milliyete
sahip olmann Osmanl olmaya engel tekil etmediini, Hangi mezhebe salik olursa olsun ben Ermeniyim. Byle Ermeni olmaklk, hibir vakit benim
Osmanl olmaklma engel deildir. Bu noktada nazar- dikkatinizi celbederim. Bizim iimizde milliyetler vardr. Arap Araptr, erkez erkezdir,
Rum Rumdur. u halde her ne mezhebe tbi olursa olsunlar zikredecek
olursak daha esasl bir ta stnde bina yaplm olur szleriyle ortaya
koymutur57.
Yine, doan ocuun meru olup olmadna ilikin esaslar ortaya
koyan 18. madde zerindeki tartmalarda da, kendi dinsel-mezhepsel ayrcalklarn srdrmek istediklerini ortaya koymulardr. Vartkes Efendi,
maddeyi Hristiyanlk kaidelerine uygunluk noktasndan eletirmi; Hristiyan ocuklarn meru olup olmad konusunda ruhan meclisin karar
verebileceini belirterek Hristiyanlar iin doum meselelerinde, muhtarlarn, vaftiz olan ocuklarn doum ve vaftiz gnnn kayt edildii kilise
defterlerine mracaat etmeleri teklifinde bulunmutur. Buna gre muhtar,
kilise defterlerine mracaat edecek; iki ahit ile beraber kilise meclisinde
mhryle onu alp hkmete gsterecek; bu suretle ocuun doduu gnden meru olup olmad anlalacaktr58.
Tartmalar kapsamnda Hamparsum Muratyan Efendi, gayrimer
olarak dnyaya gelmi ocuklarn, toplumda mer olmayan kii olarak
56 3. madde yledir: Nfus sicili, kadn ve erkein isim ve hretiyle mezhebini slm, Musev, Hristiyan mezheplerinden hangisine mensup bulunduunu, babasnn isim ve doum
yeriyle annesinin ismini ve vilyet ve kaza itibariyle doum tarihini ve yerini ve ikmetini
ve sanat ve sfatyla okur-yazar olup olmadn, seim salhiyetini, mensup olduu askerlik dairesini, boyu ile gz ve ehrenin byk, sakal ve san rengini, evli ise ei, anne
ve babasnn hayatta olup olmadn, askerlik sene ve devresini kamer ve mal yl olarak
kayt tarihini ierecektir.
57 MMZC, D.1, .2, C.2, s.266.
58 MMZC, D.1, .2, C.2, s.419.

161

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dlanmamas iin bunlarn da kayd yaplarak mer saylmalar noktasnn encmen tarafndan dikkate alnmasn talep etmitir59.
Mecliste, gayrimer ocuklarn nesebsiz kiiler olarak grlmesine
kar kan ve bunlarn topluma kazandrlmas yolunda grler ortaya
koyan Ermeni milletvekillerinden biri de, Zohrab Efendidir. Zohrab Efendi, Ceza Kanununun baz maddelerini deitiren kanun tasars grmelerinde, tasarnn zinaya ilikin 201. maddesinde zinann su saylmasna
ve bu su iin neslin temizliinin korunmasndan sorumlu olmas itibariyle
kadnlara daha byk yaptrm getirilmesine kar km; bu maddenin,
aile namusunu temin etmek yerine ihll edeceini ileri srmtr. Zinada
kadn ve erkein rol konusunda asl sorumluluun kadnlara yklenmesini kabul etmeyen Zohrab, slmiyette ok elilik olmasndan hareketle
zinada en byk kabahatin erkeklerde olduunu ileri srmtr. Ona gre,
Kanun- Esasnin getirdii eitlik ilkesinin gerei olarak hi bir ocuk,
anas veya babas belli olmadndan dolay veled-i zina tabiriyle toplumda
ayplanmamal, dlanmamal; anne veya babasnn cezasn ekmemeli;
dier ocuklarla eit haklara sahip olarak himaye edilmelidir60. Ermeni
tarihilerden Pars Tulac, 7 ubat 1993 tarihli Cumhuriyet gazetesinde,
yazar Ahmet Mumcu ile Zohrab Efendi arasndaki fikr benzerlie dikkat
ekmitir. Tulacya gre Zohrap, Osmanl parlamentosunda kadn haklarn savunan ilk kii olmu; insan haklar ve demokrasinin ateli bir ekilde
koruyuculuunu yapmtr61.
Zina tartmalarnda, Artin Bogezenyan Efendi de, cemiyetin esasnn aile ve ailenin temel direinin iffet ve sadakat olduunu belirttikten
sonra, kadn-erkek eitlik kaidesine gre kadnlarn haklarnn korunmas
gerektiini, zinada kadnlar batan karmas itibariyle erkeklerin daha
sulu olduunu ileri srm; zinada kadn ve erkein eit derecede cezalandrlmasn talep etmitir62. Bylece Osmanl Meclis-i Mebusan, zinay tartan ilk meclis olmu; erkeklerin egemen olduu mecliste Ermeni
yeler, kadn haklarn savunmulardr.
Ermeni milletvekillerin zerinde durduklar konulardan biri de, devletin mal itibar ve erefinin korunmas olmutur. Devlet maliyesinin durumu asndan ileri srlen grlerin banda, memurlarn slah ve devlet dairelerinde gereksiz masraflarn kstlanmas yer almtr. Bu konuda
59
60
61
62

MMZC, D.1, .2, C.2, s.423-424.


MMZC, D.1, .3, C.5, s.400-403,
Cumhuriyet, Uur Mumcu ve Zehrab Efendi, 7 ubat 1993.
MMZC, D.1, .3, C.5, s.390-392.

162

Ar. Gr. Seher BOYKOY

Ermeni yeler, devlet tekilt hakknda esas tekil edecek ve nezaretlerin


ka daireden olutuu ile tekiltn ka memurla idare edileceini gsterecek bir tekilt kanununun gerekliliini, bte tetkiki asndan tad
neme iaretle vurgulamlardr63.
Hallayan Efendi, memurlarn slah meselesini, memuriyet iin nicelik ve niteliksel olarak seim yapma taktiri ve masraflar, bte olarak iki
adan ele alp deerlendirmitir. Ona gre birincisi, yrtme yetkisi dahilinde olmasna karlk; masraflar konusunda karar vermek meclise aittir.
Memur maalar konusunda, maliyenin durumuna uygun dmeyen
harcamalarn kesilmesinde Ermeni yelerin ittifak ierisinde olduklar grlmektedir. Zohrab Efendi, mlkiye memurlarna emeklilik ve iten karlma durumunda verilen maalar, israfa yol at noktasndan eletirmi;
bir emeklilik nizamnamesinin esas kaidelere uygun surette dzenlenmesini, israfn nlenmesi iin gerekli bir tedbir olarak teklif etmitir64.
Zohrab Efendinin devletin mal itibar asndan ele ald konulardan birisi de, borlar ve borlarn zamannda denmesi olmutur. Ona
gre, borlarn hak sahiplerine zamannda denmemesi ve tahsil edilecek
alacaklardan borlarn verilmesi, devletin mal itibarna indirilen bir darbedir. Buna karlk hkmetin, kendi borlarn vaktinde deyen bir hkmet olmas gerekmektedir65. Yine Riyaset-i Celileye hitaben yazd bir
takrirde, 1324 mal ylndan 1325 mal ylna devreden borlarn dzenli
denmesinin, Merutiyet hkmetinin en bata gelen grevi olduunu ve
bu borlarn zamannda denmesi iin istikraz tekliflerinin kabul edildiini
belirtmi; bu borlara karlk bulmak zere gerekli tedbirlerin dnlmesi iin konunun Maliye encmenine havalesini teklif etmitir66.
Ermeni yelerin, maliye politikas konusundaki grlerinin bir baka
boyutunu da, herkesten kazancna gre vergi alnmas, adil vergilendirme
oluturmutur. Kyl haklarnn korunmasna ynelik dzenlemeler erevesinde iltizamn kaldrlmas, aar vergisi iin tahmis uslnn67 uygulanmas, byk toprak sahiplerinin vergilendirilmesini savunurken; Musakkafat Vergisi Kanunu68 (Bina Vergisi Kanunu) mnasebetiyle yaplan
63
64
65
66
67
68

MMZC, D.1, .1, C.2, s.516-517.


MMZC, D.1, .1, C.2, s 529-530.
MMZC, D.1, .1, C.2, s 216-218.
MMZC, D.1, .1, C.2, s 445-447.
Be yllk iltizam bedelinin toplanmas.
Emlk Vergisi, Osmanl dneminde arazi ve bina vergisi adyla ayn kanun ierisinde dzenlenmi iken; Merutiyet dneminde, bina vergisi, Musakkafat Vergisi olarak ayrlm-

163

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

tartmalarda, herkesin kazancna gre verginin tespit edilmesi grn


ileri srmlerdir. Buna gre, kazanc yksek olanlardan yksek; dk
olanlardan dk vergi alnmaldr.
Bina Vergisi Kanunu tartmalarna, sosyalistlik ve kapitalistlik sylemlerinin damgasn vurduu grlmektedir. Ermeni milletvekillerinden
Vartkes, Zohrab, Muratyan Efendiler; Maliye Nazr Cavit Beyin ne kadar
yksek vergi konursa o zaman servet mahvolur, fabrika almaz, kapitalist
olmaz eklindeki szlerine karlk, sosyalistlik nazariyesinden hareketle
ne kadar yksek vergi alnrsa o zaman lke ilerler grnn savunuculuunu yapmlar ve serveti ok olanlardan fazla vergi alnmasnn, sefaletin
azaltlmas, fakirlerin rahatlatlmas asndan nemini vurgulamlardr69.
Mecliste Ermeni yelerin en ok kar ktklar konularn banda ise
gayrimslimlerden askerlik bedeli alnmas gelmektedir. Bu konudaki tartmalar, tahsil-i emval kanun tasars (Vergi Tahsil Kanunu) ve Muvazenei Maliye Encmeni Mazbatas grmelerinde balamtr. Ermeni milletvekilleri, grmeler srasnda, Mslmanlarn askerlik hizmeti yapmakta
serbest olmalarna karn; bu serbestiyetin gayrimslimlere tannmam
olup onlardan askerlik bedeli alnmasna, Osmanl lkesinin birliini bozacak ve unsurlar arasndaki eitlii ortadan kaldracak bir uygulama olmas
itibariyle kar kmlardr.
Hallayan Efendi, askerlik bedelinin Kanun- Esasnin Mslman ve
gayrimslim unsurlar arasnda tayin ettii eitlik ilkesine tamamen aykr
olduuna iaretle, bunu, bedel-i asker ad altnda alnan bir tr hara olarak nitelendirirken; Nazaret Dagavaryan Efendi de, Kanun- Esas zerine
yemin ettiimiz gnden itibaren bu mlke artk Trkiye denmeyip Saltanat- Osmaniye denmektedir ve bundan byle bu mlk, yalnz Trkn, Arabn olmayp btn gayrimslimin, btn ahalinindir szleriyle70, Osmanl
bayra altnda yaayan Ermeni milletinin, btn Osmanl vatandalar
gibi nakd bedel ile deil kendi canlaryla vatan savunmasnda yer almak
istediklerini vurgulamtr.
Yine bu konuda Zohrab Efendi, baz Mslman milletvekilleri tarafndan kendilerine yneltilen vergi vermemek suretiyle Hristiyanlara mal
menfaat salamak sulamalarna kar; meseleyi kardelik, vatan savuntr. 1931 ylnda ise, Bina Vergisi Kanunu karlarak binalarn vergilendirilmesi yeniden
dzenlenmitir. Arazi ve bina vergileri, 1936 ylndan itibaren zel idarelere devredilmi;
1970 ylnda, her iki vergi Emlk Vergisi Kanunu ile yeniden dzenlenmitir.
69 MMZC, D.1, .2, C.4, s.276-279.
70 MMZC, D.1, .1, C.4, s.417-429.

164

Ar. Gr. Seher BOYKOY

mas, siyaset meselesi olarak grdklerini Bugn btn bu memleket iinden tefrikalar kaldrmak istiyoruz. Kavmiyet, milliyet vesair birtakm bu
gibi eyleri men etmek iin urayoruz. Biz beraber yaamak istiyoruz.
Beraber yaamak cihetini renmek iin de, lmek lzmdr szleriyle dile
getirmitir71. Bylece meselenin, Osmanl kardelii ve Osmanllk asndan ele alnp deerlendirildii grlmektedir.
Ermeni yelerden Vartkes Efendi de talebeler, zenginler, ruhaniler, hocalar gibi baz kiilerin askerlikten muafiyetini, eitlik ve kardelik ilkeleri
asndan eletirmi; eitli unsurlarn birbirine yaklamas, birbiriyle karde olmas iin alim, ruhan, zengin herkesin askerlik yapmas gerektiini
vurgulamtr72.
Grld gibi Ermeni yeler tarafndan askerlik yapmak, vatann ve
haklarn korunmas iin her Osmanlnn kutsal ve erefli bir vazifesi olarak
grlrken; askerlik bedeli, vatann birliine kar ilenmi bir su, merutiyete, adalete, hrriyete, eitlie vurulan darbe olarak ele alnmtr.
Ermeni milletvekillerinin, Meclisin I. yasama dneminde hkmete
ynelik eletirilerde bulunduklar ve merut dzene ballklarn vurguladklar konulardan biri de, Nisan 1909da Adana ve evresinde Mslmanlar ile Ermeniler arasnda ortaya kan olaylar olmutur. Mecliste uzun
tartmalara yol aan bu olaylarn, Trk-Ermeni ilikileri asndan ele alnp deerlendirildii grlmektedir.
Adanada meydana gelen olaylar zerine tartmalar, Adana valiliinden gelen ve Adana ve evresindeki karklklarda Ermenilerin sorumlu olduunu bildiren telgraf mnasebetiyle balamtr. Mecliste Ermeni milletvekilleri Dagavaryan (Sivas), Kigam (Mu), Muratyan (Kozan),
Babikyan (Edirne), Vartkes (Erzurum), Vahan (Van) Efendiler tarafndan
verilen 18 Nisan 1325 tarihli takrirde; olaylarn kmasnda Adana valisi
ve Dhiliye mstear Adil Beylerin sorumluluuna iaretle bu kiilerin
Divan- Harpte muhakeme edilmeleri, kimsesiz ve madur durumda olanlarn iaesi iin yardmda bulunulmas, gasp edilen mallarn sahiplerine iadesi, yanm binalarn zararnn tahkik edilerek defterlerinin dzenlenmesi
iin karma ve tarafsz komisyonlar tekili talep edilmitir73.
Ermeni milletvekilleri tarafndan bu eylemlerin, merut rejimi ykmaya ve unsurlar arasndaki birliktelii, eitlii ortadan kaldrmaya ynelik
71 MMZC, D.1, .1, C.5, s.189-191.
72 MMZC, D.1, .2, C.4, Say 131-133.
73 MMZC, D.1, .1, C.3, s.110.

165

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

hareketler olarak deerlendirildii grlmektedir. Tartmalar erevesinde, valinin telgrafnn yalan ve sahte olduu, olaylarn irtica taraftarlarnca
kkrtld, pek ok Hristiyann madur edildii, yabanclarn vurulmayp Ermenilerin hedef alnd, hatta Dhiliye mstear tarafndan valiye Ermenileri vurunuz, ecnebilere dokunmaynz diye telgraf gnderildii
dile getirilmi; konunun, asayiin salanmas ve oradaki muhtalara yeterli
yardmn yaplmas noktasndan aciliyeti vurgulanmtr74. Olaylarn kmasnda hkmetin sorumluu zerinde duran Vartkes Efendi, olaylarn
sebebinin, blgedeki kaymakam, vali, mutasarrf gibi yerel glerin Merutiyet aleyhtarl olduunu ileri srm ve olaylarn kmasnda sorumlu
olan evrelerin rf idare ile Meclis tarafndan cezalandrlmasn istemitir75.
Mecliste Adanada yaanan olaylar, Ermeni yeler arasnda bu ekilde yank bulurken olaylarn sebeplerinin yerinde incelenmesi ve sonularn rapor halinde meclise sunulmas iin Adanaya bir heyet gnderilmesi kararlatrlmtr. Adanaya gidecek heyetin iki yesinin, Mebusan
Meclisinden seildii grlmektedir. Bu iki yeden biri, Ermeni milletvekili Agop Babikyandr76.
Edirne milletvekili Agop Babikyan adna yazlan raporda77, Adanadaki
olaylarn 31 Mart Olay ile balants zerinde durulmu, yeni rejime ve
merutiyete ballklarndan dolay Ermenilerin, Merutiyet idaresi altnda
karlar sarslan muhafazakr evrelerin saldrlarna maruz kaldklar ileri srlmtr78. Feroz Ahmad, olayn bu ekilde merut dzene ynelik
bir hareket olarak grlmesine katlmamakta, bunun geerli olmas iin
stanbul ve dou vilyetlerinde de Ermenilere ynelik saldrlarn olmas
gerektiini belirterek olaylar, yabanc mdahalesini kkrtma gdsne
balamaktadr79. Esat Uras da olaylarn, devletin iinde bulunduu kark74 MMZC, D.1, .1, C.3, s.111-116.
75 MMZC, D.1, .1, C.3, s.70-71, 132.
76 MMZC, D.1, .1, C.3, s.405. Meclis-i Mebusandan bir Ermeni yenin bulunmasna karlk, Meclis-i Ayandan hibir Ermeni ye heyette yer almamtr. Demirci, a.g.m., s.310.
77 Grn, Babikyan Efendinin meclise takdim etmek zere hazrlam olduu raporun, lm dolaysyla mecliste grlemediini kaydetmektedir. Grn, a.g.e, s.176. Ahmad da,
Babikyann raporunun 1909da meclise sunulmu olmasna ramen; 1919da yaynladn belirtmektedir. Ahmad, a.g.m., s.154.
78 Adana Cinayeti, Agop Babikyann Raporu, stanbul 1919 (Ermenice)den aktaran, Uras,
a.g.e., s.557-558.
79 Ahmad, a.g.m., s.154-155. Ayan Meclisinde bulunan Ermeni ye Gabriel Narodunkyan
Efendi ise, Adanadaki olaylar incelemek zere kurulan tahkikat heyetinin almalar

166

Ar. Gr. Seher BOYKOY

lktan yararlanmak suretiyle yabanc mdahalesini salayarak Kilikyada


Kk Ermenistan kurmak amal olduunu belirtmektedir80.
Olaylarn Meclisteki tartmalar srasnda da, Gmlcine milletvekili smail Bey, olaylar srasnda ncelikle eliliklerin muhafaza altna alnmasnn yabanc mdahalesine meydan vermemek iin alnm bir tedbir
olduunu ileri srmtr81.
Adanada yaanan olaylarla ilgili meclis tartmalar erevesinde,
olaylar srasndaki kayplar da sz konusu olmutur. Zohrap Efendi ile baz
arkadalarnn, 20-30 bin kadar Ermeninin olaylarda telef olduu eklindeki iddialarna karlk; Dhiliye Nazr Ferit imzal 26 Nisan 1325 tarihli
tezkirede, olaylarda l ve yaral says hakknda bilgi verilmitir. Burada
Mslmanlardan 1 924 l, 533 yaral; gayrimslimlerden 1 455 l, 382
yaral olduu bildirilerek ileri srlen iddialarn geree aykrl ortaya
konulmaya allmtr82.
Adana Olaylar dolaysyla, bu olaylar srasnda madur olanlarn durumlarnn iyiletirilmesine ynelik baz kanun tasarlarnn meclise geldii grlmektedir. Bunlardan biri, Adana Olaylar srasnda ldrlen veya
hkmen idam olunanlarn tasarrufunda bulunan arazi ve vakflarn geride
kalan ve mirass bulunan yetim ve dullarna karlksz ve harsz intikaline ilikin kanun tasarsdr. Vartkes Efendi, tasar kapsamnda mirass
bulunmayp hkmete kalan arazilerin de, yetim ve dullara bakan hayrl
kurululara verilmesini teklif etmitir83. Yine bu erevede olmak zere,
rk-mezhep ayrm yaplmakszn zarar grenlere meclisten 30 bin lirann
ayrlmas kararlatrlm; yarallarn tedavisi, halkn beslenmesi hususlarna nem verilmi; olaylara sebebiyet verenlerin cezalandrlmas iin,
Rumeli subaylarndan bir asker mahkeme tekil edilmitir.
Burada Ermeni yelerin ileri srdkleri Ermeni yetimlerine ve dullarna bakan kurulularn banda, Ermeni hastane ve yetimhanelerinin geldii Meclis grmelerinden izlenmektedir. 1326 senesi Dhiliye Nezareti
btesi mnasebetiyle yaplan grmelerde, Vartkes Efendi, Ermeni milletinin ekmi olduu skntlar ierisinde yetimleri ve kimsesiz kalanlar

80
81
82
83

hakknda olumlu dncelere sahip olup, heyetin vard sonularn doru olmad dncelerine kar kmtr. Demirci, a.g.m., s.310-311.
Uras, a.g.e., s.550-551.
MMZC, D.1, .1, C.3, s.112-113.
MMZC, D:1, :1, C.3, s.318. Babikyan adna yazlan raporda Adana ve civarnda lenlerin
says olarak, 21 bin kii gsterilmitir. Esat Uras, a.g.e., s.557; Grn, a.g.e., s.176.
MMZC, D.1, .2, C.3, s.291-292.

167

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

korumas itibariyle Ermeni hastanelerinin nemine iaret etmi; hastaneler


ne kadar oalr ve hkmet ne kadar ok yardm yaparsa, o kadar faydal olacan dile getirmitir. Bu konuda Sivas milletvekili Dagavaryan
Efendinin imzasnn bulunduu 13 Mays 1326 (1910) tarihli takrirde de,
Ermenilere ait Yedikule ve Hasky hastane ve yetimhanelerinin kuruluundan beri hkmet tarafndan verilmekte olup, iki yldr ksmen kesilen
ekmek ve et bedelinin eskiden olduu gibi yeniden verilmesi talep edilmitir84.
Ermeni milletvekillerinin, asayiin salanmas noktasnda genel aflara kar ktklar grlmektedir. Vartkes Efendi, Adanada yaanan olaylar dolaysyla iki unsur arasndaki anlamazln kaldrlmas ve barn
salanmasnn nemini belirtmekle birlikte; barn, bu ite masum olan
halk iin salanmas, su sahiplerinin ise cezalarn ekmesi gerektiini
belirtmitir85. Bu konuda Zehrap Efendi, Merutiyetin ilnn izleyen dnemde karlan aflar kapsamnda aflarla asayi temininin yanl bir siyaset
olduuna iaretle, yalnz siyas sulularn deil zulmlerde bulunanlarn,
cinayet sulularnn da bu kapsama alnmasn eletirirken; Kigam Efendi
de, Mu ve Diyarbakr taraflarnda firarda bulunan ekiyalarn cezalandrlmamas halinde asayiin salanamayaca ve kii haklarnn savunulamayacan dile getirmitir86.
Ermeni milletvekillerinin, verdikleri soru nergeleriyle hkmetin denetlenmesinde etkili olduklar grlmektedir. Zohrab Efendinin Hicim vapur facias hakknda Bahriye, Ticaret ve Nafia Nezaretlerinden istizah87,
Sivas Mebusu Dagavaryan Efendinin, Anadoluda hkm sren sr vebasnn tedavisi iin ne gibi tedbirler alndna dair Ziraat Nezaretinden
soru takriri88, buna rnek tekil etmektedir. Zohrab Efendinin istizah talebinde bulunduu tarihte, Nafia Nezareti banda kendisi de bir Ermeni
olan Bedros Hallayann bulunduu grlmektedir89. Zohrab Efendinin,
kazann hata, ihmalkrlk, noksanlklar sonucunda gerekletii sulamalarn kabul etmeyen Hallayan Efendi, bu konuda, yolcularn kurtarlmasna almayan kaptan, tayfa ile keifname talep etmeden gei izni veren
Zonguldak liman idaresinin sorumluluklarna iaretle bunlar hakknda ge84
85
86
87
88
89

MMZC, D.1, .2, C.5, s.477-478.


MMZC, D.1, .1, C.5, s.363-364.
MMZC, D.1, .1, C.6, s..532.
MMZC, D.1, .2, C.1, s.111-114.
MMZC, D.1, .2, C.4, s.52-58.
Nafia Nazr Cavit Bey, Balkan Savalarnn balamas nedeniyle Maliye Nezaretine getirilmi; Hallayan Efendi de, onun yerine Nafia Nazr olmutur. Ahmad, a.g.e., s.132-133.

168

Ar. Gr. Seher BOYKOY

rekli ilemin yaplacan belirtmitir. Yine Hallayann Nafia Nazrl


dneminde, Dersim milletvekili Ltfi Fikri Bey tarafndan imendiferler,
yollar, limanlar, arazi sulama gibi nemli meseleler hakknda soru takriri
verilmitir90.
Ermeni yelerin, lke sorunlarna ilikin olarak da hkmet uygulamalarn zaman zaman eletirdikleri grlmektedir. Sadrazam brahim Hakk
Paann, hkmetin i-d siyasetine ilikin beyanat, Ermeni yeler tarafndan eitli ynlerden eletirilmitir. Hamparsum Muratyan Efendi, hkmetin Adana olaylar karsnda ald tedbirleri, Merutiyet ve Kanun-
Esas ruhuna aykr olarak yetersiz bulurken; Zohrab Efendi, hkmetin
Arnavutlukta ortaya kan olaylar asker harekat ile bastrma politikasn,
lke menfaatleri iin zararl bir siyaset olarak deerlendirmi ve bu ekilde iddet politikasna ynelmek yerine, olaylara yol aan nedenlerin iyice
tahlil edilip ona gre tedbirlerin alnmas gerekliliini belirtmitir91.
Grmeler srasnda Vartkes Efendinin, Dou Anadolu vilyetleri
iin Ermeni vilyetleri tabirini kullanmas, Ermeni yelerin de milliyeti
akmlarn izlerini tadklarn bir kez daha ortaya koymaktadr. Mu milletvekili lyas Sami Beyin Ermeni vilyetleri olmad, Osmanl Devleti
olduu eklindeki szlerine, Krdistan oluyor da Ermenistan niin kabul
etmiyorsunuz? Sen Krtsn. Krdistan var da, Ermenistan yok mu? Ben
Ermenistan diye dava etmiyorum, Ermenistana Padiahlk talep etmiyorum. Bunlar hep Krtlere olsun diyerek karlk veren Vartkes Efendi, Van
ve Bitlis dolaylarnda artan ekiyalk olaylarna kar hkmetin gerekli
tedbirleri almas gerektiini belirtirken, bu ekiyalklardan Ermeni unsurlarn sorumlu grlerek ezilmemesi gerektiini vurgulamtr92.
Kanun- Esasnin 35. maddesinin deitirilmesine ilikin kanun tasars tartmalar srasnda da, Ermeni yelerin, meclisin hkmet zerindeki denetimini snrlayaca ve mill hakimiyeti ihll edecei noktasndan
bu tasarya kar ktklar grlmektedir93. Padiahn hkmet ile meclis
90
91
92
93

MMZC, D.1, .2, C.3, s.24-35.


MMZC, D.1, .3, C.1, s.322-330, 438-439.
MMZC, D.1, .3, C.1, s.367-373.
35. madde, ilk haliyle, hkmet ile Meclis arasndaki anlamazlkta hkmet kararnda
srar ettii ve meclis bu teklifi ret ettii takdirde Padiaha meclisi databilme hakkn verirken; 1909da yaplan deiiklikle, Meclisin Padiah tarafndan datlmas engellenerek
yasama organ glendirilmitir. Yasama organnda denetimini yitirmekte olan ttihat ve
Terakki Cemiyeti, hkmet ve meclis zerindeki denetimini srdrmenin yolunu, Meclisin
feshinde; Meclisin feshini de, 35. maddenin eski haline getirilmesinde grm ve buna
ilikin nergeyi, Aralk 1911de Sadrazam Sait Paa araclyla meclise sunmutur.

169

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

arasndaki mcadelelerde tarafsz olmasnn nemini vurgulayan Vartkes


Efendi, hkmetin hibir kayda bal olmadan serbeste hareket etmesinin, meclis aleyhine olacan; meclisin grevinin, hkmeti kontrol etmek
olmas itibariyle fesih hakknn, bu kontrol, mill hakimiyeti ve meclisin
nfuzunu ortadan kaldracan ileri srmtr94. Karabet Paayan Efendi
de, deiiklik teklifinin dorudan hkmetten gelmesinin, bu maddenin,
milletin vekili olan meclisin feshi suretiyle icra kuvvetinin elinde bir alet,
olaanst bir kuvvet olarak kullanlacan gsterdiini belirtmitir95.
kinci dnemde denetim asndan en nemli giriim ise, stanbul milletvekili Hallayan Efendi ve arkadalarnn ttihat ve Terakkinin iktidardan dmesinde etkili olan Halaskr Zabtan Grubu96 hakknda verdikleri
nerge olmutur. 21 Temmuz 1328de Meclis-i Mebusan bakanlna verilen bu nergede, Halaskr Zabtan Grubu hakknda Harbiye Nezaretinden
istizah istenmitir. Ancak Meclisin kapatlmas dolaysyla, bu istizah takriri Mecliste grlememitir97.
Ermeni milletvekillerinin, askerlik mensuplarnn siyasetle uramalarnn yasaklanmas hakknda Asker Ceza Kanunnamesine ek kanun tasarsna verdikleri destek, askerlerin siyasette yer almasndan yana olmadklarnn bir gstergesidir. Bu konuda, lkenin korunmasnda ve Merutiyetin
elde edilmesinde ordunun oynad role iaret etmekle birlikte; siyas frkalarn kendi siyas vazifelerini, ordunun da Merutiyetin bekisi ve vatan
kurtarcs olarak kutsal vazifesini gereince yerine getirmesi iin askerlerin siyas cereyanlardan, siyas frkalarn da askerden arnmas gerekliliini vurgulamlar ve askerlerin siyasyattan uzak tutulmas iin alnacak
nlemler konusunda grlerini ortaya atmlardr98.
Grld gibi, II. Merutiyet dnemi Osmanl meclislerinde birok
konuda Ermeni milletvekillerinin etkili olduklar grlmektedir. Grmeler srasnda, anayasal sisteme ballklarn ortaya koyan Ermeni yeler,
zaman zaman milliyet ve bamszlk lklerini, dinsel-mezhepsel ayrcalklarn srdrmek isteklerini aa vuran sylemlerde bulunmular ve
94 MMZC, D.1, .4, C.2, s.464; MMZC, D.2, .1, C.1, s.446-448.
95 MMZC, D.2, .1, C.1, s.452.
96 Halskr Zabtan Grubu, 1912 Mays ve Haziran aylarnda stanbulda birtakm subaylar
tarafndan kurulmutur. Makedonyada isyan eden birliklerle ve stanbulda Hrriyet ve
tilaf ile balantlar vardr. Amalar, askerlerin siyasetten ekilmesini salamak, iktidar
ttihat ve Terakki Cemiyetinden almak ve yasal hkmeti geri getirmek olmutur. Ahmad,
a.g.e., s.134.
97 MMZC, D.2, .1, C.1, s.616-617, 637; Tunaya, a.g.e., s.229-230.
98 MMZC, D.2, .1, C.1, s.555, 562, 571-574.

170

Ar. Gr. Seher BOYKOY

bu suretle, Merutiyetin salad zgrlk ortamndan kendi karlar


dorultusunda yararlanmak istediklerini gstermilerdir. Dnemin, Ermeni ihtillci hareketlerinin younlat bir dnem olduu ve mecliste yer
alan Ermeni yelerin bazlarnn da bu hareketler ierisinde bizzat yer aldklar gz nne alndnda ise, bu kiilerin, ayrlk sylemlerini mecliste aka yansttklar grlmemektedir. Milliyet zerine tartmalarda
da, Osmanllk kimliini n plana kararak daha lml bir tavr ierisinde
kalmlardr.
Bununla birlikte, etnik eitliliiyle, grnte gerek bir Osmanllk
tablosu izen Mebusan Meclisi, ayn zamanda trde olmayan bir yapy,
blgeselcilik ve milliyetilik tartmalarn beraberinde getirmitir. Dolaysyla kozmopolit yap, ttihatlarn istedikleri gibi Osmanl sistemini
glendirmek, Osmanl birlikteliini salamak bir yana; her unsurun kendi
karlar dorultusunda ortaya att zmlenemez sorunlarla yapay Osmanllk grnts altnda imparatorluun paralanmasn hzlandrmtr.
Batl bir yazar tarafndan sylenen u szler, tespitimizin doruluunu
destekler niteliktedir. Memleketin ihtiyalarn gz nne almadan,
byk ve geni lde bir parlamentarizm idaresinin genler tarafndan
oluumunu seyreden Avrupa, Trkiye iin baka yklma sebepleri hazrlamaya lzum grmedi. eitli unsurlar, o byk ldeki hrriyetle, fikir
ve emellerini daha kolay uygulayabileceklerdi99. Bylece, temelinde Osmanlclk dncesi yatan Merutiyet meclisleri, birliktelikten ayrmaya
uzanan bir yapy yanstm; bu durum da, eitli unsurlarn birletirilmesi
iin yasalarn yeterli olmad, ancak, ortak karlarn olmasyla birlikteliin salanabilecei gereini aka gzler nne sermitir. te bundan
sonraki srete, ortak karlarn salanmas noktasnda ulus kavram n
plna kacak ve Trklk akm g kazanacaktr.

99 Tunaya, nsan Derisiyle Kapl Anayasa, Arba Yayn, stanbul 1988, s.26.

171

TRK ERMEN LKLER RNENDE


TRKLERLE GAYRMSLMLERN ORTAK
YAAMA KLTRNN TEMELLER

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Kahramanmara St mam niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: dogusselahattin@yahoo.com; Tel (GSM): 0 532 599 24 06 (i) 0 344 219 11 99

zet
Bu bildiride, Trklerin Ermenilerle ortak yaama kltrnn tarih, sosyal ve din-tasavvuf temelleri zerinde durulacaktr. Trklerin, hakimiyetinde yaayan gayrimslimlere, zellikle Ermenilere kar gstermi olduklar engin
msamahann, geleneksel Trk hogrs, mistik yorumlu slm anlay ve nihayet Millet Sistemi zerine bina edildii grlecektir. Avrupann siyas amalarla Osmanllara
dayattklar Tanzimat ve Islahat hareketlerine bakldnda,
aslnda yaplan dzenlemelerin, kkl birer inklp olmad, sadece eskiden beri mevcut olan temel baz haklarn
yazya geirilmi halinden ibaret olduu da grlecektir.
Anadoluda geleneksel Trk msamaha ve toleransnn
olumasnda, slm deerlerin yan sra Trk toplumunun,
baka din ve etnik unsurlarla bir arada yaama yeteneklerinin rfilemi olmas, temel unsur olmutur. Osmanllarda bu temel, Millet Sistemi eklinde kurumlamtr.
Trk mistisizmi, slmiyeti, Trk toplumunun hogr
meziyetleriyle birletirerek, dinler st ve evrensel bir felsefe retmitir. Bu dnce ikliminden gelen bn Arab,
Mevlna Celleddin Rum, Yunus Emre, Hac Bekta Veli
ve eyh Bedreddin gibi suflern telkin ettii ve gayrimslim kitleler tarafndan da paylalan prensipler, Anadoluda
toplumsal ahenge byk katklar yapmtr. Bu bildiride,
Kayseri ve Mara kad sicillerinden de rnekler verilerek,
Trklerle Ermeniler arasnda ortak yaama kltrnn sosyal bir kesitinin verilmesi dnlmektedir.

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Giri
Seluklu ve takiben kurulan Osmanl Devletinin, Trklerin doudan
getirdii mill ve meden unsurlarla, batdan alm olduu deerlerin oluturduu bir sentez, tarihi bir terkip olduunu belirten Fuat Kprl1, bu
medeniyetlerin teekklnde, Ermeniler de dhil olmak zere, Anadoluda
birok yerli unsurun da katks olduunu ifade etmi olmaktadr.
1204teki Drdnc Hal Seferine katlan Katoliklerin, stanbulu
fethi ve yamalamas, Hristiyanlk dnyasn dou-bat diye ikiye ayrrken, znike tanan Hristiyanlk merkezi, Anadoluda Trklerle yakn
temas iin bir dnm noktas olmutur. Ayn ekilde Anadolu Trkl
de benzer bir akbetle, Mool istilasyla sarslnca, Konya-znik yaknlamas, halklar birbiriyle kaynatrmaya vesile olmutur. Bu Trk-Bizans yaknlamas, Trk destanlarna da yansmtr. Bizans Saray ile
Trk saray arasnda akdedilen evlilikler nemlidir. Aydnolu Umur Paa
Destannda: kzmdan birini alsana, dedi Bizansl. Paa onlar grd,
gzleri kamat... O zaman yle dedi: nsan kzn biraderine nasl verir?
Tekfur kardeimdir, kz kzm, bizim dinimizde yoktur byle i2. Trklerle
Hristiyanlar arasnda bu i ie gemilik grntsn ou zaman ortak
1
2

Mehmet Fuat Kprl, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, TTK Yaynlar, Ankara


1999, s.110; Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, TDB Yayn, Ankara 1993,
s.191.
Michel Balvet, Ortaada Trkler, eviren Ela Gntekin, Alkm Yaynevi, stanbul 2005,
s.142.

175

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

olan halk inanlar ve ibadetleri perinler; by, eskatoloji, veli-aziz klt,


hatta Mslmanlarn da Hristiyanlar gibi arap imesi ve ikonlarn nnde
diz kmesi gibi Osmanllarn son zamanlarna kadar gelen rnekler var.
Mesel stanbulda surlardaki kiliselerde, Kara Meryem gnnde Hristiyan ve Mslman kadnlarn o gn beraber olmas, bu kaynamann gzel
rneklerindendir3. XV. yzylda Alman seyyah Schiltberger, Hristiyanlarn, Mevlnann mridi, emseddin Tebrizye kendi ulu kiilerinden biri
gibi sayg gsterdiklerine iaret eder4.
Anadoluda eitli ehirlerde bulunan mumyal cesetler ve birtakm
heykeller XII. yzyldan beri Mslman ve Hristiyanlar iin mterek bir
ziyaretgh olmu, ayn sre Balkanlarda da devam etmitir. Her kesimden
ziyaretinin geldii bu tr yerlerde Mslmanlar iin cami, Hristiyanlar
iin de kilise vard. Trklere gre bu cesetler sahabelerden beri Mslman
ehitler, Hristiyanlara gre de kendi azizlerine aitti. Bylece halk arasnda
da iki din arasnda bir atma olmadan, F. W. Hasluckun kaydettii iki
tarafl ziyaretghlar oluuyordu. Herhangi bir hastalktan kurtulmak iin
Mslman hocalara bavuran Hristiyanlar olduu gibi, rahiplere mracaat
eden Mslmanlar da vard.
XVI. yzylda her iki din arasnda kesin bir ayrm yapacak bilgiye
muktedir olamayan Arnavutlar, Pazar gn kiliseye, Cuma olunca da camiye giderlerdi. XIX. yzyl sonlarnda, ok sayda Mslman ve Hristiyan her gn Bekta tarikatnn kurucusu Hac Bekta Velinin trbesini
ziyarete geliyor, yerli Hristiyanlar onu Aziz Haralambosla zdeletiriyor. Bu inan dorultusunda trbeye girerken Hristiyan ziyaretiler ha
karyor, Mslman haclar ise bitiikteki camiye gidip ibadet ediyor. Her
iki kesim ayn ekilde iyi karlanyor5. Anadoluda Hac Bekta Veliden
baka Balkanlarda eyh Bedreddin, Gl Baba ve Sar Saltuk en nemli
ortak azizler olarak asrlarca kutsanmlard. Fuad Kprl, Ahmet Yaar
Ocak, F. W. Hasluck, I. Melikoffun aratrmalar, bu ortak azizlerin rnekleriyle doludur.
Suf dervilerin ak ve hogrl ideolojisi, Anadoluda daha Konya
Seluklu Sultanl bnyesinde bir slm-Hristiyan uzlamas yaratmay
baaran gl ahsiyetler tarafndan XIII. yzyldan itibaren yayld. Mevlev tarikatnn piri Mevlna Celleddin (1207-1273), Bekta hareketinin
3
4
5

lber Ortayl, Osmanly Yeniden Kefetmek, Tima Yaynlar, stanbul 2006, s.37.
J. Schiltberger, The Bondage and Travelsten naklen Balvet, eyh Bedreddin Tasavvuf ve
syan, eviren Ela Gntekin, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul 2002, s.20.
Balvet, eyh Bedreddin, s.V.

176

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

lideri Hac Bekta Veli (l.1271), Anadoluda bulunduu srada Trk tasavvuf hareketinin yneliine byk lde damgasn vuran bn Arab
(1165-1240), bu ahsiyetler arasnda en nemli olanlardr. Yine serbest
din dncelere sahip Trkmen kitlelerinin ve bunlara yn veren Yunus
Emre (l.1308) gibi Trkmen eyh ve dervilerin bu ortak yaamay tevik
eden araclar rolnde olduu tarih bir vakadr.
eriat kat ekilleriyle Tanrnn korkutucu Celal cephesine dayanrken, mistik anlay onun gzellik Cemal vasfna dayanr. Bylece kiiler
de temsil ettikleri gre gre hepsi ayn tanr ve din benimsemede birbirleriyle atrlar. Bu anlayn mmessilleri olan Trk mutasavvflarn,
Hristiyanlarla olan ska temaslar ve mnasebetleri ok nemlidir. Keza
sufler, en geni ve serbest felsef dncelere sahiptirler. Osmanl Balkanlar gibi XII ve XIII. yzyl Anadolusunda nfusun byk blm Hristiyandr ve Trk sufleri konumlarn buna gre belirlemek durumunda
kalmlard. Bu ortam hesaba katmamak, Trk tasavvufuna ve en nemli
temsilcilerine byk bir evrensellik, hatta mezhepler ve dinler st bir nitelik kazandran alan derinliinin bir blmn gz ard etmek anlamna
gelir. Bu adan bakldnda dinleri birletiren batn ilmi, ibadet ve dogma
farkllklarndan nemlidir ve ruh nasl biimlerin stndeyse, suf de din
snrlarnn tesindedir.
Seluk Trkiyesinde yetien mutasavvflardan Mevlnann dinler
arasnda nasl bir yaknlama havas yaratt birok kaynakta zikredilmektedir. zellikle eserlerini Farsa, Trke ve Greke yazm olmas
btnletirici, birletirici felsefesini gstermektedir. Ne olursan ol yine
gel felsefesiyle timsalleen Mevlna, eitli din, mezhep ve tarikatlara
mensup geni bir mrit kitlesine sahipti. Hristiyan rahipleri ile dostane
mnasebetlerde bulunuyor, kilise ve manastrlarn ziyaret ediyordu. Hatta
Hristiyanlarn meyhanelerine kadar giderek onlarla sohbet ediyordu. lh
vecdini sema ile ifade etmesi de onlar kendine cezbediyordu. Trl din ve
mezhep mensuplar dinlerin ve peygamberlerin hakikatini onun sayesinde
rendiklerini sylyor, cenazesine kendi mukaddes kitaplar ile birlikte
katlyorlard. Mevlevler, her kavmin bir peygamberi, her mezhep ve tarikatn bir eyhi tazim ettiini oysa Mevlnay btn din ve mezhep mensuplarnn sevip saydn vnerek sylyorlard. Onun mritleri arasnda
Hristiyan mimar, ressam ve rahipler de bulunuyordu. Mevlna sayesinde
slmiyeti kabul eden 18 binden fazla Rum, Ermeni ve Yahudinin bulun-

177

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

duu kaydedilir6. Bu konuda Menakbul-Arifnde, zellikle Mevlnann


tesirinde kalan Ermenilerden bahsedilmektedir7.
Mevlna, yaradann ak her yerde ve ister Mecus, ister Yahudi, ister
Hristiyan, btn insanlarn zerindedir der. Tasavvufa gre, samimi bir
kafir, mrai (iki yzl) bir mmine evla idi. Tecrit olmu Hristiyanlarn,
stanbuldaki Patriklik otoritesi ile ruhan balarnn giderek gevedii bir
ortamda, bu kadar hogrl bir eyhin peinden gitmenin ve Ermenilerin esnek ve herkese ak Mevlev retisiyle zdeletirdikleri slm dinini benimsemenin ekicilii bykt. Mevlevlerin badatrmac ruhu
hakikati arayanlarn yoluna girenlerin manev cemaat iinde biimsel
din farkllklar nemsiz sayma eilimindeydi ve bu durum ihtiday kolaylatryordu. Bylece Anadoluda balatlan dervi tarikatlarnn uzlatrc nitelii, fethedilen halklar arasnda slmn baarsnn nemli nedenlerinden biri olmutur. Keza Mevlna hayran ve mridi olmann art
Mslmanlk deildi. Osmanl Devleti, Anadoludan miras ald manev
kuvvetler sayesinde milliyet, slmiyet ve insaniyet duygularn tam bir
ahenkle terkip etmesini baarmtr. Mevlna, Mesnevisinde; dinle neyden
un hikyet etmede, ayrlklardan ikyet etmede feryadyla balarken, Yetmi iki millet srrn bizden dinler, biz, iki yz millet ve mezhebi tek perdede
birletiren ney gibiyiz. Yine baka bir gazelinde, pergel gibi bir ayamla
eriat stnde salamca durduum halde, dier ayamla yetmi iki milleti
dolayorum8 eklinde seslenmesi, onun ne kadar evrensel bir dnceye sahip olduunu gsterir. Mevlnann bu inanc, dnya ilerine deer
vermekle beraber ondan kanmas, para gibi insanlar klten eylerden
tertemiz kal ona kar beslenen sevgiyi, saygy attrmtr. O derece hreti, n yaylmt ki o artk yalnz Seluklu Devletinin snrlar arasnda
kalmayarak Bizanstan ta Semerkanta kadar btn slm memleketlerinde biliniyor, seviliyordu. Zaten o tarihte Asya saltanatnn banda Trkler
bulunuyordu. Farsa yazm olmasna ramen btn okumular, bu dili
iyi bildikleri iin Mevlnann eserlerini asl kaynandan okuyabiliyorlar,
ondan zevk ve keyif alabiliyorlard. ranl yallarn, her ky ve kasabada hemen her evde Kuranla birlikte Mesnev bulundurmas, kutsal bir
gelenek olarak devam etmekte imi. Hindistan ve Pakistandaki Mevlna
6
7
8

Ahmet Eflak, Ariflerin Menkbeleri, eviren Tahsin Yazc, MEB Yayn, stanbul 1989,
C.II, s.31; C.I, s.531.
Eflak, Ariflerin Menkbeleri, C.I, s.530.
Fruzanfer, Mevlna Celaleddin, eviren F. N. Uzluk, MEB Yaynlar, stanbul 1963,
s.IV.

178

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

sevgisinin bizim lkemizden az olmamas, bu tarih sreten kaynaklansa gerektir. Hindistan Devletinin kurucusu, Mahatma Gandi, her zaman
Mevlnann Mesnevsinden u beyti okurmu: Biz birletirmek iin geldik, ayrmak iin gelmedik9.
Ortaa Trkiyesinde Hristiyanlarn nemli manastrlar vard. Konyada Akmanastr, Mevlnann da sk ziyaret ettii bir yerdi10.
Eflaknin bilgi verdii Konyadaki Eflatun manastr11, Mslman-Hristiyan ortak yaama kltrnn canl bir rneidir. Manastrda kilise ve
bir de cami bulunmakta, Mevlna da ylda bir geceyi bu camide dua etmekle geirirdi. Manastr, cemaatlar aras bir buluma yeri olma zelliini
XIX. yzyla kadar srdrmtr. stanbulda Balkl Kilisesi, Yenikap
Mevlevhanesine her yl zeytinya gnderirdi. Eflaknin anlattna gre
Mevlnann cenaze treni, badatrmaclk yolunda ok ilerlemi bir
toplum manzaras sergilemektedir. Hristiyanlardan, Yahudilerden, Ermenilerden, Araplardan, Trklerden vb. btn milletler, btn din ve devlet
sahipleri hazr bulunuyordu. Her biri kendi detleri zere kitaplar ellerinde nden gidiyorlar, Zeburdan, Tevrattan, ncilden ayetler okuyorlard12.
Hatta gvenlik gleri, bu gayrimslim gruhu datmak istiyor, fakat muvaffak olamyorlard.
Dinler st inancn gr bir sesle iln eden Yunus Emre: btn dinler
bizim iin makbuldr demitir. Samimi k kendini herhangi bir ibadet yerinde rahat hissedebilir, nk o yerin her kesinde ve her zaman canann
bulabilir: Bir dem varur mescitlere yz srer anda yirleri/Bir dem varur
deyre girer incil okur ruhban olur. Bu tavr gayrimslimlere kar ok ak
bir yaklam dourur. Gkyznde sa ile Tur danda Musa ile...............
ol Muhammed mahbub ile araym Mevlam seni.. diye devam eden dizelerinde Yunus Emre, semav dinin de peygamberine eit mesafede bulunmaktadr. Yunus, yetmi iki millete bir gzle bakmay insanln kemali
sayyor ve bu umdeler ayn misyonu gnmze kadar tayordu13: Yetmi
iki millete bir gz ile bakmayan/ erin evliyas da olsa hakikatte asidir.
9 Fruzanfer, a.g.e., s.VIII.
10 Osman Turan, Trk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Naklar Yaynevi, stanbul 1980,
C.II, s.493.
11 Eflak, a.g.e., C.I, s.321, 609.
12 Eflak, a.g.e., C.II, s.13-14; Balvet, eyh Bedreddin, s.19.
13 Yunus Emre, Risalet: Risaletn-Nushiyye ve Divan, Editr Abdulbaki Glpnarl, stanbul
1965, s.156; Abdulbaki Glpnarl, Yunus Emre, Altn Kitaplar Yaynevi, stanbul 1991,
s.17.

179

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Yunusun; yaradlan severim yaradandan tr hogr umdesiyle


talanm yaklam, Tanzimat dnemi edebiyatmzda ve halk tiyatrosunda
da grlr. rnein Karagz-Hacivat ortaoyununda, Yahudi ve Hristiyan
tiplemeleri, sadece onlarn konuma biimleri ve grntleriyle karakterize edilir. Hibir kmseme niyeti yoktur, nk Osmanllar, bir kimsenin
rkndan veya dininden dolay aalanmasna izin vermemitir. Gerekten
de bizim edebiyatmzda, kltrmzde, Ermenilerle ilgili akalar, aalayc laflar pek yoktur.
XIII. yzylda Anadoluda tasavvufi hayatn nde gelen bir baka temsilcisi, bn Arab; Bir zamanlar benim dinimden olmad iin komumu
sulardm. Ama imdi kalbim btn biimlere ak; o artk ceylanlar iin
bir ayr, keiler iin bir manastr, putlar iin bir mabet, hac iin bir
Kbe, Tevrat levhalar ve Kuran kitabdr. Ben ak dinini vazediyorum ve
hangi yne ynelirse ynelsin bu din benim dinim ve imanmdr demitir14.
Tad felsef ve tasavvuf fikirlerinin anlalamamasndan dolay slm dnyasnn dier toraklarnda eyh-i ekfer olarak telin edilen bn Arab, Anadoluya geldiinde eyh-i ekber nvanyla anlmtr. Seluklularn,
Hristiyan tebaalarna kar gayet derecede hogrl olmalarna ve onlarla sk ilikiler ierisinde olduunu grnce arm, bu konuda aknln Sultan Keykavusa mektupla ifade etmitir15. bn Arabnin kiliseye
giderek vaaz etmekte olan papaz dikkatle dinledii ve sonra da itiraz ettii
konuda tarttna dair rivayetler de bulunmaktadr16. bn Arabnin fikirlerinde Hz. saya verdii nemden dolay rakiplerinin onun yeri kilisedir
demelerine yol amtr.
Mistik ahsiyetler, Seluklu ve daha sonra da Osmanl dnyasnda ok
gl ve kalc etkiler brakmlard. nk burada hkmdarlar dervi etkinliinin siyasal iktidar tartma konusu yapmamas gibi kesin bir artla
suflere ou zaman ltufkr davranmtr. Ayrca bu sufiler, kkeni Orta
Asyaya uzanan ve evrenselcilikten rahatsz olmayan Trk-Mool geleneinden rahatszlk duymamlar, aksine kendi inanlarnda bu anlayn iz-

14 Balvet, eyh Bedreddin, s.1.


15 Claud Cahen, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler, E Yayn, stanbul 1994, s.251;
Balvet, eyh Bedreddin, s.6.
16 Balvet, eyh Bedreddin, s.10; Osman Turan, Trk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi,
C.II, Naklar Yaynlar, s.492.

180

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

lerini grmek mmkndr17. Anadolunun din ve tasavvuf tarihiyle ilgili


almalaryla bilinen Michel Balvete baklrsa, XIII. yzylda Anadolu
nfusunun bete drd gayrimslim olan ve eitli dinlerden, Mslman,
Budist, amanist Trklerden geni bir hogr yelpazesi iinde bir arada
yaad bu durum, bn Arab ile gayrimslimler arasnda bir yaknlama
sebebi olmutur18.
Suflik, mistik mesajn evrenselliini eitli diller kullanarak ifade etmeye ok scak bakmtr. 1330larda yazan k Paa, Garipnamesinde
Ermenice ve branice dizelerin yan sra, Allah lafz yalnzca Arapa, Farsa ve Trke deil, ayn zamanda Rumca olarak da yer alr. Farkl kltrden insanlarn, insan olarak birbirleriyle anlamalar gereini vurgular ve
yle bir hikye anlatr: Bir Arap, bir Acem, bir Trk ve bir Ermeni birlikte
yola karlar; bir yerden zm satn almak isterler, fakat birbirine bu isteklerini dil ayrl yznden anlatamaz, kavga ederler. Sonra zm gelince
her biri isteklerinin ayn olduunu grr. k Paa, bu hikyeyi anlattktan sonra; insanlar bir evdendir, bu cmle mevcudat muhtelif dmtr,
illa mahlukat Tanr birliine ermek iin ikilikten kamak gerek hikmetini
ifade eder19. Mevlna gibi k Paann bu szleri, o dnemde zellikle
banazlktan uzak sufi-dervi evrelerinde, din ve etnik bakmdan kark
Anadolu toplumunda uzlama ve kaynama gereini ifade etmektedir.
Orta Asya aman ve airet gelenekleri ile slm deerleri tasavvuf anlay iinde zgn bir sentez halinde kaynatran zerk bir tasavvuf akm
olan Bektaler, badatrmac ve evrensel dncelerini, btn Osmanl
dnemi boyunca, Mevlevlerden ok daha geni apta yaymay baarmtr. Hac Bekta Veliden kaynaklanan bu dnce, faaliyetlerinin bir blmn zellikle gayrimslimlerle temaslara ayrmtr.
Anadoludaki Trk yaylmasnn mzrak ba olan Bekta trndeki
derviler, daha asker fetih balamadan nce, mutasavvflarn yayd mistik evrenselciliin ekiciliine kaplan Hristiyan yandalar kazanabilmilerdir. Hristiyan-Bekta ilikileri Osmanl dneminde geliecek ve tarikat
17 Balvet, eyh Bedreddin, s.2. Btn dinler ayn elin be parma gibidir, Tatarlarn tek kaygs, topraklarnda Tanrya tapldn bilmektir. Eer Hana sdksanz ve belirlenen harac dyorsanz....... ruhunuza kimse karamaz, XV. yzylda bir Ramazanolu beyi, sa
ile Muhammed arasnda tercih yapmak istemez ve Tatarlar say kibirli bir peygamber
olmakla sularlar, nk o, dier tanrlarla bir arada olmay hi istemez. Bu badatrmac
gelenek hakknda, Kprl, Melikoff ve Ahmet Yaar Ocak, eitli eserlerinde bir hayli
bilgi vermektedirler
18 Balvet, eyh Bedreddin, s.3.
19 kpaa, Garipname, Hazrlayan Kemal Yavuz, TDK Yayn, Ankara 2001, s.149.

181

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

mensuplar gayrimslimlerle yakn balar kuracaktr; amalar arasnda


onlar slma dndrmek phesiz vardr ama, ou zaman slma eklen balanmay zorunlu klmadan dinler st bir anlayla mistik temaslara
ncelik verirler. Bu duruma imparatorluun son dnemlerine kadar gayrimslim kaynaklar tanklk etmektedir: Bektaler, karma ibadet yerlerini,
ritellerin bir birine karmasn destekler, saflarna Hristiyanlar kabul
ederler, rahiplerle dzenli temas halindedirler ve kimi zaman aka evrenselci nitelik tayan tzkler hazrlarlar.
Seluklu ortamnn badatrmac uygulamalarnn mirass gibi grnen ve buraya kadar zikrettiimiz nemli sufilerin fikirlerine dayand
anlalan eyh Bedreddin de (1358-1416) doup byd Rumelide Hristiyan dnyas ile hep i ie olmutur. Babas Trakyay fetheden gazilerden biri, anas eski bir Hristiyandr. Ei de Hristiyan olacaktr gelini de.
Ayrca o, Mslman bir aznln Hristiyan kitlelerle srekli temas halinde
olduu darl-harpte domutur. Rumelideki ilk gaziler olan Hac lbeyi
ve Gazi Ece ile onlarn silh arkadalaryla akraba olduu ne srlr20.
Papazlara ynelik: Dinde ayrysak nola iy srr- Hak/Rabbimz birdr kamumuz abd-i Hak diyen eyhin, gayrimslimlerden de birok hayran bulunmaktayd21.
Aile tarafndan Mevlevlere, tasavvuf adan bn Arabye balanan
ve muhtemelen Bektalerle kaynam bir hareketin kurucusu olan eyh
Bedreddin, Avrupada doan birinci kuak Trklerdendi. Bir gazi ile bir
Hristiyan annenin olu olan Bedreddin, Ortaan sonunda Balkanlarda
barnda kurulmakta olan Trk-Osmanl dnyasnda nemli bir rol oynamasn salayacak birok miras kimliinde barndryordu. Mritlerinin
en kalabalk olduu ve varlklarn hal ksmen koruduklar yerler, devletin
Avrupa tarafndaki topraklar, Balkanlard. Balkanlarda slm be yzyl
boyunca ounlukta kalan Hristiyan halklaryla i ie, bir kltr kaynamas ve doktrin badatrmacl halinde yaad. Bu durum uzun sre sz
konusu halklar arasnda bir denge ve konsenss de salam oluyordu.
Ar ar ilerleyen toplu bir olgunlamann sonucunda ve gl mistik
ahsiyetlerin etkisiyle 1000 ylndan sonra Anadoluda iki dinsel grup, Bizansllardan ve Ermenilerden oluan Hristiyan grup ile Trklerin baskn
olduu Mslman grup tek bir corafyay paylamakla yetinmek ve dn20 Balvet, eyh Bedreddin, s.38; Sencer Divitiolu, Osmanl Beyliinin Kuruluu, Eren
Yayn, stanbul 1996, s.48.
21 Simavna Kadsolu eyh Bedreddin Menakb, Yayna Hazrlayan Glpnarl-Sungurbey,
Eti Yaynevi, stanbul 1967, s.90.

182

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

sel bir yerleik anlayla ilerine kapanmak yerine, Seluklu dneminden


itibaren karlkl bir tahlil sreci balatmlar, birbirlerine ayna tutmular;
karlkl alverileri iinde kimi zaman eitli ibadetleri kaynatrarak
yeni bir dinler st dzen kurma gibi kktenci, arzular gelitirmiler ve bu
sre, sonunda gerek bir dinsel i ie geie yol amtr.
Bizansn kt ynetimi, Hristiyan mezhepler arasndaki anlamazlklar, Mslman-gayrimslim dostluunda nemli rol oynamtr. Hatta
balangta Trkler, Ortodoks rahipleriyle de anlaarak Anadoluya Trkmenleri yerletirmilerdir22. Uzun Hasan, yeni yaplmakta olan iki Ermeni
kilisesine madd yardmda bulunmutu23. Osmanl Devletinde, zellikle
gneydouda bulunan Sryanler, ayn din ve mezhepten olduklar iin,
zaman ierisinde Ermenilemilerdir. Ermeniler her dnemde varlklarn
korumulardr.
Rum Patrikhanesinin Romadan ayrlmasndan sonra Ortodoksluun Bizans topraklar zerinde hzla yaylmas ile Ermeni Kilisesinin
Romadan ayrlmas ve Gregorianln Ermeniler arasnda kolay ve abuk yaylmas arasnda byk benzerlik vardr. Bizce Ortodoks kilisesinde olduu gibi Gregorian kilisesinde de Romadan ayrlmann tek nedeni
inan fark deildir. Hatta bu ayrlmalarda siyasal nedenlerin daha ar
bast sylenebilir. Bu siyasal nedenler, Ermeni din bakanlarnn, Ermeni Devletinin ve Ermeni Kralnn, Romann din nfuzundan kurtulmak istemesinde odaklanr. Dier yandan Roma ile Ermenistan arasndaki
coraf uzaklk bu ayrlmay kolaylatran baka bir nedendir. Ortodoks
Rum Patrikhanesi dalmken Fatih tarafndan yeniden kurdurulmutu.
Bursa metropoliti Ovakimin Patrik seilmesi (1461), bunlarn durumlarn dzeltmiti. Daha sonra Osmanl snrlarndaki Sryan, Habe ve Kpt
kiliselerinin sorumluluu da Ermeni Patrikhanesine verilmitir. stanbul
Ermeni Patrikhanesinin farkl yan, yine ayn Padiah tarafndan fakat ilk
kez kurulmu olmasdr. Ermeni tarihinde ve din hiyerarisinde, hi yeri
olmad halde stanbul bir Patriklik, hem de btn Ermeni milletini yneten bir Patriklik olarak tekiltlandrld. Bu, slm Hukukuna kesinlikle
aykr ve slm dnyasnda grlmeyen bir olay olduu gibi, Hristiyan
22 Paul Wittek, Mentee Beylii, eviren Orhan aik Gkyay, TTK Yaynlar, Ankara 1999,
s.5, 7, 11; Kprl, Osmanl Devletinin Kuruluu, TTK Yayn, Ankara 1999, s.77-79; Turan, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, Ankara 1965; Yavuz Ercan, Trkiyede
XV ve XVI. Yzyllarda Gayrimslimlerin Hukuk, tima ve ktisad Durumu, Belleten,
C.XLVII, Say 188, Ankara 1983, s.1126.
23 W. Hinz, Uzun Hasan ve eyh Cneyd, eviren T. Byklolu, Ankara 1948, s.96, 105.

183

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dnyasnda da pek az grlen bir olaydr24. Osmanllarda Fatihten itibaren


kurumlaan Millet Sistemi sayesinde, geni bir corafyada dank halde
yaayan Ermeniler, stanbul bata olmak zere Osmanl lkesinde bir araya
gelerek, bir millet bilinci ve onuru sayesinde yaamaya balamlard25.
Balkanlarda Katolik tahakkmne ve mezhep atmalarndan ok
ekmi yerli halk, Trk hakimiyetini tercih ettiklerini her frsatta dile getirmilerdi. Trkler ile Macarlar mcadele halinde iken, Srp Kral Brankovi
Macar Kral Hunyadiye muzaffer olursanz bize ne yapacaksnz sorusuna; Katolik mezhebini kuracaz cevabn almt. Oysa Osmanl Padiah
ona; Her mescit yannda bir kilise bulunacak, herkes dininde ve ibadetinde
serbest kalacaktr demiti26.
Bizans mparatorlar, Mslman Arap ve sonra da Trk istilasna kar,
dou snrlarn korumak iin Ermenileri kalkan olarak ularda yerletirirlerken, balayan hal seferleri srasnda Trklerin Dou ve Anadoluya
hkim olmalar sonucu gneye inerek, ilk kez ukurovada bir Ermeni
Devleti kurmulard27.
Anadolu ve Balkanlarda hakimiyet kuran her Trk devleti zamannda gayrimslimlere ve zellikle Ermenilere geni bir msamaha gsterilmitir. Anadoluya ilk kez Danimendliler ve Seluklu fatihler tarafndan
getirilen Trk slm, Anadoluda ncelikle Ermeniler arasnda yaylmt.
Balkanlardaki slm anlay, Hristiyanln Bizans ve Ermeni biimleriyle ok uzun sre (sekiz yzyldan ok) birlikte yaama deneyiminden
gemitir.
Bu durumda Seluklularn ve Osmanllarn Trk slm, coraf ve
insan gelime alan asndan srekli olarak Hristiyanlar i ie olmutur.
Mekn iindeki bu giriftlik Anadolu ve Balkan slmna greceli doktrin
esneklii ve kltr badatrmaclndan oluan o ok zel rengini verenlerin deneyimini byk lde etkilemitir.

24 Ercan, Trkiyede Gayrimslimler, Belleten, 1983, s.1134; Yavuz Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, Turhan Kitabevi, Ankara 2001, s.89.
25 Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, Aa Yaynlar, stanbul 1992, s.107;
Ercan, Trkiyede Gayrimslimler, s.1133.
26 Turan, Trk Cihan Hakimiyeti, s.530.
27 Urfal Mateos, Vakyiname ve Zeyl, eviren H. Andreasyan, Ankara 1962, s.50; Osman
Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, Turan Neriyat, stanbul 1971, s.69, 190-191; Faruk Smer, ukurova Tarihine Dair Aratrmalar, Tarih Aratrmalar Dergisi, C.I, 1963,
s.4-19.

184

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Beylik dnemi toplum ve kltr evresinde dinlerin ve halklarn uzlama gereine inanc, 1354te tutsak Gregory Palamasn banazl karsnda, Osmanllarn tutumunda, ak ifadesini bulmutur28.
Bu arada ayn dnemde Anadoluda kurulmu eitli Trkmen
Beyliklerinin, Trkmen kitlelerinin ve bunlar arasnda ok kuvvetli birer
din telkin edici olan Trkmen eyh ve dervilerinin din yelpazeleri ok
geniti ve gayrimslimleri de iine alan geni bir dnce dnyalar vard.
Hatta Papa, Bizans mparatorlar ve talyan ehir devletleri ile ittifaklar
kuran ve din banazlk tamadklarn grdkleri, Karamanolu Alaaddin
ve Uzun Hasan gibi Trkmen hkmdarlarn Hristiyanla davet ettiklerine dair kaytlar vardr. Uzun Hasann Trabzon Pontus Hanedanyla akraba olduunu da hatrlayalm. Keza birok Seluklu ve Osmanl hanedan
yelerinin rakip Hristiyan devletlerin saraylarndan gelin getirmeleri, bu
yaknlamay perinlemitir.
Mslman olmayan halkn vicdan zgrl, Seluklular dneminde Bizansa kyasla daha geni oldu. Ermeniler, asrlarca Bizans
mparatorluunun ve Rum Ortodoks Patrikhanesinin basks altnda kald ve her frsatta Rumlatrlmaya alld. Doal olarak Ermeni toplumu
Bizansa kar oldu. Arap istilas ve Hal Seferleri gibi olaylar Anadoluda
ekonomik ve sosyal knt yaratnca Seluklu Trklerinin adilne ynetimleri, din zgrlk tanmalar, hatta onlara sayg duymalar, Trk
toplumunun duygularn yanstan, Mevlna, Yunus Emre ve Hac Bekta
gibi suflerin her trl din ve rk ayrln bir yana brakan insancl davranlar ta o dnemlerden itibaren Ermenilerin ihtidalarna sebep olmutur.
II. Gyaseddin Keyhsrevin evlendii Grc Prensesi Konyaya gelirken,
bir papaz ve kendisine ait kutsal eyay da birlikte getirmiti. Kaynaklarn belirttiine gre Prenses iin Sarayda kk bir de kilise yaplmt29. Sz konusu Prensesin daha sonra kendi isteiyle Mslman olduu
Menakbul-Arifnde kaydedilmitir30.
Trkiye Seluklular hkmdarlarndan, II. Kl Arslan, I. Keyhsrev
ve en parlak dneminin temsilcisi olan I. Alaaddin Keykubad, Bizansla
pek sk mnasebette bulunmak, hatta Bizansta yaamak bakmndan o geleneklere ina idiler. Alaeddin Keykubad, Yassimen Savan kazan28 Bkz. Selahattin D, Osmanl Devletinin Douunda Sosyal Kurulular, Baslmam
Doktora Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1999, s.189, 357.
29 Turan, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, s.257; Turan, Trk Cihan Hakimiyeti,
s.483; Gregory Ebul-Farac, Tarih, C.I, eviren . R. Dorul, Ankara 1945, s.543
30 Eflak, a.g.e., s.98, 152, 288.

185

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dktan sonra Kayseriye dndnde, Mslman alim ve eyhleri ile birlikte Hristiyan papazlar da kendisini karlamlard. Ermeni kaynana
gre Mslmanlarn tebrikine katlamayan ve geride kalan Hristiyanlar,
bir tepe zerine km; bunlar gren Keykubad, onlarn arasna girmi,
merasimlerinde an almalarna ve ilhler sylemelerine msaade etmi
ve enlik iinde ehre girmi idi. Meclisinde Hristiyan alimler de ok itibar gryorlard31. Seluklularn bu serbeste halleri, komu saraylarn
mutaassp muhitinde tabii hi ho karlanmyor, onlarn eski putperestlie, mecusilie dnp dnmedikleri soruluyordu. Ayrca, mmin bir Mslman olan Halep emiri Nureddin Zengi, Seluklu Sultanlarn bu derece
hogrl olmalarn anlayamamtr. II.Kl Arslann gerek bir mmin
olduuna inanmad iin onun, elisinin nnde kelime-i ehadet getirmesini art komutu. Seluklularn Hristiyanlarla dosta ilikiler kurmas,
Halife tarafndan da knanmtr32.
II. . Keykavus zamannda, Hristiyan daylar devlet ilerinde ok nfuz kazanmlard. Seluk Sultanlar Hristiyan daylarn Saraylarnda barndrm ve onlar zerinde hibir din baskda bulunmamtr. 1256 ylnda
Keykavus, Sultan Han yenilgisini duyunca karsn ve Hristiyan daylarn yanna alarak Alanya taraflarna gitmitir. Eflak; Keykavusun Saraynda Mslmanlarla Hristiyanlar arasnda din tartmalar gerekletiini,
sultann suallerine Mevlnann ciddi cevaplar verdiini kaydederek, Hristiyanlarn Seluk Sarayndaki younluklarn teyit etmitir. Ebul-Ferec,
Keykavusun 1258de Barsuma (Malatyada) Manastrn ziyaret ederek
rahiplere bir takm vaatlerde bulunduunu yazar33.
Hal kaynaklar, Keykavus ve II. Kl Arslan bata olmak zere
birok Seluklu Sultannn ve bu arada Ramazanolu ve Karamanolu
gibi baz Trkmen Beylerinin de gizli Hristiyan olduklarn kaydetmeleri, Ortaada Hristiyan taassubunun ne derece ileri boyutta olduunu
gsterirken, Mslman yneticilerinin de o derece din banazlktan uzak
bir hogrye sahip olduklarn gstermektedir34. Ayn banazlk, gayrimslimlere tand geni tolerans anlayamayan Papa II. Piusun, Fatihi
stanbulun fethinden sonra, Hristiyanla davet etmesiyle de grlm-

31 Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, s.192; Turan, Trk Cihan Hakimiyeti,


s.484.
32 Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, s.192; Balvet, eyh Bedreddin, s.20.
33 Turan, Trk Cihan Hakimiyeti, s.485.
34 Turan, Trk Cihan Hakimiyeti, s.485.

186

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

tr35. Ortaada batllarn Trklerin bu geni din msamahalarna byle bir mana vermeleri taassuplar icab idi. Mesel Moollardan kap
stanbula snan Keykavusun olu da zorla Hristiyan yaplm ve Melik
Konstantin adn almt36.
Anadoluya hkim olmaya balayan Trklerin engin merhameti karsnda Hal zihniyetinin ok zor durumda kald anlalmaktadr. Bir Hal kroniinde; Rumlarn zulmnden kaan bin Hal Mslman oldu.
Ah merhamet sen hyanetten daha zalimsin! nk Trkler, Hristiyanlara
yardm ve efkat gstererek dinlerini satn alyor; bununla beraber asla
onlar din deitirmeye zorlamyorlard37.
bn Bib, Anadoluda be dil konuulduunu syler. Osman Turana
gre bununla Trke, Farsa, Rumca, Ermenice ve Sryance kastedilmitir. Bu arada halklar arasndaki kaynama o dereceye varmtr ki, Rumlar
ve Ermeniler kilise yinlerini Trke yapyorlard38.
Bizansl sanatlar ve memurlar Anadolu Seluklularnn maiyetinde
alrlarken, Yahudi, Mslman ve Hristiyan bilginler de Sicilya krallarnn korumas altnda ibirlii yaparlard. ki bal kartall Bizans bayrann Konyada da dalgalandrlmas ve bu semboln Seluklu mimarsinde
kullanlmas, iki bal kartal ve ahinin silh ve armalarda kullanlmas
ayn zamanda Mslman-Hristiyan kaynamasnn en nemli sembol
oluyordu. Yine Anadolu Seluklular, zerlerine hem sa ve Meryem Ana
tasvirleri, hem de ayetler basl sikkeler kullanmlar, hatta ta zerine yontulmu resimli mezar talarna rastlanmtr. Konyada, ranllardan, Rumlardan, Araplardan, Orta Asyadan vb. alnm vergi terminolojisi ve Saray
unvanlar kullanlyordu39.
Bizans dneminde Ermenistandan ukurovaya kadar olan blgelerde yaylan Ermeniler, stanbulda bir ruhan merkez kuramadklar gibi
stanbula da ok sayda yerleememilerdi. Oysa fetihten sonra ok sayda
Ermeninin ehre yerletirildiklerini gryoruz. Yavuz ve Kanun dnemlerinde Dou Anadolu ve Kafkaslardan birok Ermeni, stanbula gelip yerletiler. Padiahlar da bizzat usta, kuyumcu, sarraf ve sanatkr Ermenileri
stanbula getirerek yerletirdiler. Bylece stanbulda kalabalk bir Erme35 Halil nalck, Dou Bat (Makaleler I), Cantekin Matbaaclk, Ankara 2005, s.48.
36 bn Bib, El-Evamirul-Alaiye Fil-Umuril-Alaiye (Selukname), Hazrlayan M. ztrk,
Kltr Bakanl Yayn, Ankara 1996, C.II, s.161.
37 Turan, Trk Cihan Hakimiyeti, s.496.
38 Turan, Trk Cihan Hakimiyeti, s.522.
39 Balvet, Ortaada Trkler, s.60.

187

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ni toplumu olutu40. Bizansa karlk Osmanl dnemi, stanbul Ermenileri


iin adeta bir altn devir olmutur. stanbul zaman iinde dnyada Ermeni
nfusunun en kalabalk olduu ehir haline gelmiti. Fethedilen yerlerden
Ermenilerin stanbula getirilmesi, kendilerine verilen nemi de gsteriyordu. 1577 ylnda yaplan bir saymda alnan sonulara gre stanbulda
485 camiye karlk 743 kilise bulunuyordu. XIX. yzyla gelindiinde
stanbulda 150 bin Ermeni yayordu. Bu tarihlerde ehirde, Mslman
olmayan halk, oktan say bakmndan aznlk durumuna dmt41.
Byk Seluklular dneminde dosta geen Trk-Ermeni ilikileri,
Anadolu Seluklular zamannda da srm olmal ki, Ermeni (veya dnme) vezir, Sinop donanmasnda komutan ve idibalarn varl bunu
gstermektedir42. Seluklu Devletini, sarsan byk ve korkun Babaler
isyan, ancak Ermeni asilleri ve Frank valyelerinin yardm salanarak
bastrlmtr43.
Seluklular zamannda, gndelik hayatta Ermenilerin ticaret, el sanatlar, tarm yaptklar, zellikle zm yetitirdikleri, deirmencilik yaptklar, vakfiyelerdeki kaytlardan anlalmaktadr. Yine hal ve dokumaclk
yaptklar seyahatnamelerden anlalmaktadr44. ehirlerde yaayanlar
zellikle ticaretle uramaktaydlar. Cacaolu Nureddin vakfiyesinde, eitli Trk pazarlar yannda Ermeni pazar da gemektedir. Ermeni pazarnda kebap evinin bulunmas, yine Konyada bir Ermeni esnafnn kasaplk
yapmas, ortak yaama konusundaki gzel rneklerdir45. Bunlarn dnda,
Osmanllar dneminde olduu gibi, slmn yasaklad alkoll ikilerin
ticaretini yapabildikleri, Konyada Ermenilerin gittii bir meyhaneden anlalmaktadr46.
Seluklularn k srecinde, zellikle Osmanl Devletinin kurulu
dneminde nemli hizmetlerini bildiimiz Ahi-esnaf tekilt, her zanaat
ubesinde Ermeni statlarn veya raklarn almasna imkn vermitir.
40 Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, s.80.
41 Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, s.89; Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet
Sistemi, s.23.
42 bn Bib, a.g.e., C.II, s.529; Nejat Kaymaz, Anadolu Seluklularnn nhitatnda dare Mekanizmasnn Rol, TAD, C.II, s.122.
43 Cahen, a.g.e., s.144; Turan, Seluklular Tarihi, s.228.
44 Metin Ersan, Seluklular Dneminde Trk-Ermeni likileri, Dnden Bugne Trk-Ermeni likileri, Nobel Yayn, Ankara 2003, s.66.
45 Ahmet Temir, Krehir Emiri Caca Olu Nureddinin 1272 Tarihli Arapa-Moolca Vakfiyesi, TTK 1989, s.125; Eflak, a.g.e., C.I, s.164-165.
46 Cahen, a.g.e., s.210.

188

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Bursann en eski hayatnda Ermeni esnafa bol bol rastlamaktayz. Bursa


rneinde grld zere, Bizans ahalisinin (Rumlarn), Ahi tekiltnn almasna ayak uyduramadn, fakat Ermenilerin bu konuda ok
yatkn olduklar anlalmaktadr47. Mistik bir renk tayan, Sasasaniler zamannda kurulan ve daha sonra da Abbas halifeleri tarafndan organize
edilen ftvvet tekilt, Anadoluda Ahi Evren tarafndan Ahilik adyla
tekiltlanmtr. Bir esnaf ve sanatkr zmresini de ifade eden Anadolu
Ahi tekilt, bnyesinde Ermeni esnaf ve sanatkrlara da yer vermesinde bu mistik yn etkili olmaldr48. Mevlna ve onun yanndakiler de ilk
zamanlardan beri ftvvet ehli ile kaynamlard. Mevlnann en nemli
hayran, Mesnevnin yazlmasna sebep ve Mevlevlerin kutbu olan Ahi
Hsameddin elebi, Konya Ahilerinin piri Ahi Trkn oluydu. Mevlevi
kaynaklarnda da sk geen bir kuyumcu esnaf olan Salahaddin Zerkub da
bir Ahi ileri geleni olmasna ramen, Mevlnann en has mridi idi49. Ahi
tekke ve zaviyelerinde, Mevlev sema, musiki ve dier ritellerin ayns
tatbik edilirdi.
Osmanl Devletini kuran airetin ok erken dnemde, Ermeni Beli,
Yarhisar, Domani, St ve Bilecik dolaylarnda hayvanlaryla birlikte,
yaylak-klak hayat yaadklarn biliyoruz. Kaynaklarda Ermeni Da,
Ermeni Derbendi adyla da anlan yaylak sahada, Osmanllarn daha ilk zamanlarnda Ermenilerle mnasebet halinde olduklar anlalmaktadr. Yazn hayvanlaryla birlikte yaylaya kan Trkmen airetinin arlklarn,
dnte tekrar almak zere, Ermeni komularna braktklar anlalmaktadr. Bu hizmetin karlnda sonbaharda dnen Trkmenler hal, kilim,
peynir ve koyun vererek anlam oluyorlard. Ermeni Derbendi denilen
yer bugn, Pazarck ile Bozyk arasnda bulunup eskiden yol zerinde
idi50.
Fatih dnemine kadar Osmanlda gayrimslimlere zerk bir stat tannmtr. Din adeta ikinci derecede dikkate alnm, hatta Bizansa akn
yapan kuvvetler ierisinde Hristiyan komutanlar da yer almtr. Osman
Bey zamannda gayrimslimlerle alveri yaplm, hatta Osman Bey gay47 Mustafa Akda, Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi, C.I, Cem yaynevi, stanbul 1977,
s.484.
48 Glpnarl, Mevlnadan Sonra Mevlevlik, nklap Kitabevi, stanbul 1983, s.186.
49 Bayram, Ahi Evren ve Ahi Tekilatnn Kuruluu, Konya 1991, s.95; Glpnarl,
Mevlnadan Sonra Mevlevilik, s.305.
50 R. Paul Linder, Ortaa Anadolusunda Gebeler ve Osmanllar, eviren Mfit Gnay,
mge Kitabevi, Ankara 2000, s.52; smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, C.I, TTK
Yayn, Ankara 1988, s.102.

189

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

rimslim komularnn dnlerine katlarak hediyeler bile gtrmtr51.


kpaazadeye gre Osman Beye Hristiyanlarla niin iyi geindii sorulduunda, Osman Bey; komularmzdr, biz bu ile garip geldik geldiimiz zaman onlar bizi ho tuttular. imdi bize dahi gerektir ki bunlara
hrmet edelim demitir52. Tunadan Frata kadar uzanan sahada bir imparatorluk kuran ve merkeziyeti politikasyla merkezka kuvvetlerin tepkisini eken, Ankara Savanda da bu kuvvetlerin ihanetini gren Yldrm
Bayezidin ehzadelerine sa, Musa, Sleyman, Mehmed gibi semav
dinin kurucusunun adn vermesi bir tesadf olmasa gerektir.
Osmanl dnemine geildikten sonra Anadoluda Rumca bilmeyen
Rum ve Ermenice bilmeyen Ermeni halkn varl baz kaynaklarda belirtilmektedir. Bu da hibir zaman Trklerin asimile faaliyetinde bulunmadklarn gstermektedir. Balkanlarda da Mslman Bonak, Arnavut ve
Pomaklarn varl ve bunlarn Trklememeleri de bunu gstermektedir.
Osmanllar, ftuhatnda, istimalet politikasn esas almlar idi.
Osmanl Devletinin toplumsal, siyas ve idar yaps rk esasna gre
deil, Millet Sistemi denilen, dnce ve inan temeline gre rgtlenmiti. Millet, sadece farkl dil ya da rk belirten bir kavram deil, bir sosyal
tekiltlanma, bir ruh hali ve tebaann birbirine bakn ifade eder. Batnn
Pax Ottomana (Osmanl nizam) tabiri, Osmanl dzenine tbi milletlerin
bu idare altndaki uyumunu ifade eder. Ekalliyet (aznlk) sz, Osmanl
devlet hayatnda son zamanlarda kullanlmaya balanmtr53. Dolaysyla,
Osmanllarda nfus, Mslman ve gayrimslim olarak iki snfa ayrlmt, ancak bu eriatn koyduu bir snflandrmadr ve toplumdaki gerek
toplumsal ve ekonomik ayrlklar yanstmaz. Mslman ve gayrimslim
tccarlarla sanatkrlar gerekte ayn snftandlar ve hepsinin haklar aynyd. Zengin Yahudi, Rum ve Ermeni tccarlar Mslmanlar gibi giyinir,
ata biner ve davranrd. Padiahlar, III. Murat dneminde olduu gibi, zaman zaman gayrimslimlerin Mslmanlarla ayn biimde giyinmelerini
yasaklayan yasalar kararak eriatn artlarn yerine getirmek isterdi, ama
bu fermanlar etkisiz kalrd. Mesel, gayrimslimlerin krk giymeleri yasakland halde, bu iin ticareti tamamen onlarn elindeydi54.
51 Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, zmir 1988, s.1519.
52 kpaazade, kpaazade Tarihi, Hazrlayan Ali Bey, Matbaa-i Amire, stanbul 1332,
s.12-16.
53 lber Ortayl, Osmanl Bar, Ufuk Yaynclk, 3. Bask, stanbul 2004, s.29.
54 smail Eren, Hamdiye Kreevlankovi ve Eseri, stanbul niversitesi. ktisat Fakltesi
Mecmuas, C.17, stanbul 1960.

190

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Osmanlnn klasik anda bu konuda bir snrlandrmann olduuna


dair bir belgeye henz sahip deiliz. III. Murata ait 4 Eyll 1577 tarihli bir
fermanda giyim konusundaki kstlamann Fatih zamannda da olduu belirtilmitir. Buna ramen XV. yzyl sonlarna kadar Osmanl Devletinde
gayrimslim halkn da byk lde giyini, mesken yapma ve davran
serbestisi iinde olduunu tahmin edebiliriz. nk XV. yzyl ortalarnda Trkiyeye yerlemi olan Musevlerden sak Zarfati, Almanya ve
Macaristandaki Yahudileri Trkiyede oturmaya davet etmi ve bunun nedenlerini yle anlatmtr:....Burada en iyi elbiseleri giyebilirsiniz, herkes
kendi asma ve incir aacnn altnda oturabilir. Hristiyan egemenliinde,
ocuklarnz mosmor dvlme tehlikesi ile kar karya brakmadan asla
mavi veya krmz renkli elbiseler giydiremezsiniz...55. slm Hukukuna
gre gayrimslimler, Mslmanlardan daha byk ve yksek ev yaptramazlarken, bu dneminde byle bir yasak sz konusu olmamtr. Ancak
Mslmanlar iin kutsal saylan yerlerde ve civarlarnda mesken yapma
yasa konmutur. Bununla birlikte seyahat zgrl de tamd.
hayat dnda mahallede deiik dinde olanlar kentin ayr blgelerinde, kilise veya sinagoglar etrafnda kendi din nderlerinin bakanlnda yaarlard. Osmanl kentlerinde her zaman, birbirinden ayr Mslman,
Hristiyan ve Yahudi mahalleleri olmutur. ingenelerin de dinleri ne olursa olsun, ayr cemaat olarak kendi mahalleleri olurdu. Karlkl ticar ve
meslek alverileri konular, her iki topluluu daha da kaynatrrd. Mslman erkekler gayrimslim kadnlarla, kadn dinini deitirmek zorunda
kalmakszn evlenirlerdi; ancak, ocuklar Mslman olmak zorundayd56.
Zmmlerin giyim kuam, kilise yinleri ve an almalar gibi konular
Seluklular dneminde de gndeme gelmi, geni bir zgrlkle karlanmlard. Ayn ekilde gayrimslimler, Osmanl ordusunda askerlik, sipahilik, topuluk yaptklar gibi, donanmada da grev almlard. Ayrca ok
nemli resm ilerde de grev almlardr. Hassa mimarl, tercmanlk,
hassa tabiplii diplomatik iler yannda daha sonralar da valilik, bakanlk
gibi en st devlet grevlerinde bulunduklarn biliyoruz.
Aile hukuku erevesi iinde gayrimslimler arasndaki evlenme ve
boanma tamamen kendi din adamlarnn yetkisine braklmtr57. ki zmm arasndaki evlenme ve boanmayla ilgili olarak hemen hemen btn
55 Ercan, Trkiyede Gayrimslimler, s.1140.
56 Halil nalck, Osmanl mparatorluu Klasik a (1300-1600), Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2003, s.157.
57 Ercan, Trkiyede Gayrimslimler, s.1145.

191

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

belgelerde u kayt vardr: Bir zmmye erinden kasa veya bir zmm avret
almalu ve boamalu olsa, aralarna rahib-i mezburdan baka hi kimse
girmeye ve karmaya.
Mahalle imamlarnn zmm iftlerin nikhlarn kydklar da grlmtr. Hatta bunlardan birinde evli gayrimslim erkek veya kadn ikinci
kez evlenmitir. Bunun gibi kilise yasalarnda da uymayan durumlar yasaklanmtr. Kadlara zmm iftleri boama yetkisi verilmitir. Nitekim
15 Ocak 1584 tarihli bir eriye sicili kaydna gre kad, iki zmmyi boayp ellerine hccet vermitir58.
Arazi-yi haraciye tabir edilen topraklarda gayrimslimler ba, bahe
ve dier toprak mlklerine sahip olup, zgrce tasarruf hakkna sahiptiler. Batine ad verilen ve mlkiyet zere Hristiyanlarn tasarruf hakkna
sahip olduklar iftlikler dikkat ekicidir. Kira ile toprak tasarrufu genellikle tmar eklinde olurdu. Osmanllarda Hristiyan halka pek ok tmar
verilmiti. Bu konuda tapu defterlerinde bir hayli kayt vardr. Bu arada
rahiplere bile tmar verildii olmutur59.
Tahrir defterlerinin ortaya koyduu gibi, Hristiyan nfusunun azald XV. yzyldan nce Anadoluda nemli Rum, Ermeni nfus blgeleri
mevcuttu ve Seluklu dneminde bu gruplar daha da geniti. Mesel Karamanl Rumlarn bir bakiyesi olarak Konya civarnda Sille, XX. yzyla
kadar bir Rum-Trk Mslman kasabas durumunu saklamtr. Derenin
bir taraf Rum, br taraf Mslman mahallelere aitti ve bu insanlar kutsal
yerleri ortaklaa ziyaret ederlerdi60.
Zmmler dil bilmeleri yznden ticar hayatta ve devlet hizmetinde
ok avantajl yerler edinmilerdi. ngiliz konsolosu Palgrave 1868de bir
raporda unlar yazyordu: Trkiyedeki Hristiyanlarn Mslmanlara kyasla refah iinde olmalarn, onlarn daha enerjik, alkan ve erdemli
olmalarna yormak yanltr. Gerek u ki, alkanlk, doruluk, namusluluk ve drst i karma bakmndan Mslmanlar amaz biimde, Rum
ve Ermeni hemehrilerinden kesinlikle bir gmlek stndler. Ama ne var
ki Mslmanlar muazzam bir ykn altnda sistematik olarak ezilmilerdir ve ezilmekteler. Hristiyanlar ise Osmanl Devletinde ayrcalkl durumlarn srdrerek son yzyldan beri srekli olarak zenginlemilerdir.

58 Ankara eriye Sicili (AS), Defter No: 1, Belge No: 1036.


59 Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Tapu Defteri, Defter No: 154, s.165, 172, 178.
60 nalck, Dou Bat (Makaleler I), s.149.

192

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Zenginlemeleri de ok su gtrr speklasyonlarla, apak hilelerle ya da


tefecilikle olmutur61.
Kuyumculuk, sarraflk, bankaclk, hekimlik ve mimarlk gibi iler
genellikle zmmler tarafndan yrtlmtr. Bu arada gayrimslimler
ierisinde kuyumculuk ve sarraflkla uraan en nemli nfus, Ermeniler
idi. XIX. yzyln ikinci yarsnda stanbulda tahvil ve hisse senetleri borsasnda egemen olanlar, stanbul ve lkenin sair yerlerinde kk sanayi
tecrbesini geirmi olanlar Ermenilerdi.
Namk Kemal, memur olmak bize ne fayda salad? Biz skntlar
iindeyken Hristiyanlar sanat ve ticaretle urap Avrupa seviyesine geldiler diye yazyordu62. Gerekten eriye sicillerine bakldnda, Namk
Kemalin serzeniinde ne kadar hakl olduu grlmektedir. Mesel Ermenilerin youn olarak yaadklar yerlerden olan Maraa ait kad sicillerinde, incelediimiz belgelerde, Trk halk genellikle tarm, hayvanclk
ve memuriyetle uramaktadrlar. Oysa Ermenilerden, veresesine kalan
miraslarn nemli miktarn gayrimenkl, para, eitli ticarethaneler, irketler oluturuyordu ki bunlardan bir tanesinin ngiltereye kadar uzanan
ticar faaliyetleri vard. XIX. yzylda Marata be yesi bulunan sanayi
ve ticaret odasnn yesi Ermeni idi63.
1912de stanbulda kaytl 40 zel bankerin hepsi gayrimslim iken
12si Ermeni idi. Hatta lkedeki maden iletmelerinde bunlara pek ok ferman verildii grlmektedir. Tanzimatla getirilen eitlik ilkesi gereince
adliye, eitim, belediye ve maliye ileri ile barutuluk, mimarlk, sikke
darb yani darphane ileri, Ermenilerin elindedir. Onlara Ermeni amira
snf denir. Artin Dadyan Paa, Hazine mstear, Maliye bakan oldu.
Abdlhamitin gzdesi idi. Osmanl Millet Sistemi iinde konumlarndan
memnun, Ermeni milliyetiliiyle ilgisi olmayan Osmanl idiler64. Reformlarla bir sivil brokrasi yaratld ve zellikle Ermenilere byk lde
yer verildi. Parlamenter hayata geildiinde de mecliste gayrimslimler
mebus ve bakan olarak grev yaptlar. ngiliz parlamentosunda bir Hintli, bir Afrikal; Fransz parlamentosunda bir Cezayirli mebus olmamasna
61 Bilal imir, Osmanl Ermenileri, Ankara 1986, s.15.
62 Glnihal Bozkurt, Gayrimslim Osmanl Vatandalarn Hukuk Durumu, TTK Yayn, Ankara 1989, s.155.
63 D, Mara eriye Sicillerine Gre ehirde Mslman-Ermeni Mnasebetleri,
Kahramanmarata Ermeni Sorunu Sempozyumu, Kahramanmara Stimam niversitesi Yaynlar, Kahramanmara 2002, s.133-134.
64 Ortayl, Osmanl Bar, s.123; G. Bozkurt, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn Hukuk
Durumu, s.155.

193

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ramen, Osmanl parlamentosunun nerdeyse yarsnn gayrimslim oluu


dikkat ekicidir. 1905ten sonraki arlk Rusya Dumalarnda bile Rus olmayan milletlerin dk oranda temsili zel bir stat ile salanmt65.
1844 ylnda dilerinde grev yapanlarn % 71i Mslman, % 29u
gayrimslim idi. I. Merutiyetten sonra bu oran yar yarya, 1893te ise
Mslman oran % 43e dt. Pek ok gayrimslim yurt dnda eli
olarak Osmanl Devletini temsil ediyordu. Mesel, 1854te Topkap civarnda doan fakir bir Ermeni genci, ald bursla Mekteb-i Sultande
okumutu. Bu kii geelecein Ermeni Patrii Ohannes Ararunidir. Yine
baka bir rnek, Divan- Hmayun tercmanlar iinde Sahak Abro Efendi, Osmanlcasnn zenginlii ve yapt telif ve tercmelerle iktisat ilmine ait Trke karlk bulduu yeni kelimeleriyle tannr.66 lk dnemlerden
itibaren tercmanlk ilerini yrtrlerken, tercmanlara geni yetki ve
vergi muafiyetleri tannyordu. Osmanlnn Balkan topraklarndaki brokratlarnn ezici ounluunu gayrimslimler oluturmutu67.
Cemaatler kendilerine tannan ayrcalklara uygun olarak kendi din
kurulular, hastaneleri ve darlacezeleri yannda okullarn da kurmular
ve eitimlerini din kurulularna bal olarak, kendi dillerinde ve devlet
denetimi dnda srdrmlerdi. 1863te yrrle giren Ermeni nizamnamesine gre, Gregorian Ermenilerin ba olan Patrik, btn Ermeni
meclislerinin bakan ve yrtme organdr. 1868de alan Galatasaray
Lisesinde okuyan gayrimslimlerin ou Ermeni idi. Bununla birlikte
gayrimslimlerin asker okullara girmeleri de kolaylatrlmt. Ayrca
Ermeni Patrii, alan Ermeni okullarnn tefti edilmemesini isteyecek
zgrle de sahipti. 1868de kurulan ura-y Devletin (Dantay) 41
yesinden 28i Mslman, 13 gayrimslim idi. 1864te yrrle giren
vilyet nizamnamesiyle mlk idarenin her kademesinde seimle oluan
idare meclislerinde Mslmanlarla birlikte gayrimslimlerin temsilcileri
de yer alyordu68. Btn bu gelimeler Tanzimat dnemiyle birlikte karlan yasalarla kararlatrlm idi.
ktisad hayat ellerinde tutan ve zellikle Ermeni, Rum ve Yahudiler
bir de zaman zaman vergi konusunda maktua balannca, bu onlar iin
bir bakma iktisad zerklik olmutur. Ayrca daha geni anlamda idar ve
65 lber Ortayl, Osmanl mparatorluunda ktisad ve Sosyal Deiim, Turhan Kitabevi,
Ankara 2000, s.213-14.
66 Ortayl, Osmanl Bar, s.26-27.
67 Ortayl, Osmanl Bar, s.196-199.
68 Bozkurt, a.g.e., s.160; Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, s.13, 86.

194

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

din zerklikleri de vard. Btn bu zerklikler, Ermenilerin uzun Trk


egemenlii srasnda dil, kltr ve milliyetlerini yitirmeden yaamalarna
en byk neden olmutur. Bu durum ayn zamanda imparatorluk iinde
bir birlie ve kaynamaya engel olmu ve knt dneminde Ermeniler,
bamszlk isteyerek imparatorluktan ayrlmak isteyen dier uyruklarn
etkisinde kalmlard.
Bu arada yarg karsnda Mslman-gayrimslim ayrm yaplmamas nemlidir. ltizam, emanet, kavga, hrszlk ve yol kesme ile ilgili
davalara da ister zmmler arasnda isterse Mslman ile zmm arasnda
olsun dorudan doruya er mahkemelerce baklmtr. Duruma srasnda Mslman-gayrimslim arasnda bir fark gzetilmemitir. Zmmler de
byk bir kolaylkla ve istedikleri zaman haklarn aramak zere Mslmanlar mahkemeye verebilmitir69.
Kuds, Osmanl idaresine geip de, Yavuz Selim 1516da bir ksm
devlet adam ve askerle ehre girdiinde, Kuds Ermeni Patrii III. Serkis
de Sultan karlamaya kt ve 1517 tarihli bir fermanla bunlara ok geni
ayrcalklar verildi70. Osmanl Padiahnn bu fermanla Hristiyan tebaasna tand ayrcalklar, insanlk tarihi iinde ve insan haklar konusunda
gerekten vgye deer niteliktedir.
slm Hukukunda yeni bir kilise yaplmas kesinlikle yasakken, hatta
onarm bile pek ok kayt ve artlara balanmken, Fatihten 60 yl sonra
Yavuzun Kudste yeni bir Ermeni Patrikhane kurdurmas ok nemlidir.
Kudse atanan Ermeni Patrii III. Serkise verilen fermanla Ermenilere
tannan ekonomik, sosyal, dinsel ve idar konularda haklar en kesin ve
gvenilir biimde salanmtr71. Bizans dneminden beri Rumlar Ermenilere zulmediyorlard. Kudste de Ermeni Kilisesine mensup topluluklara Rumlar yine kt davrannca, Osmanl ynetimi buradaki Ermeni
Kilisesinin yetkilerini arttrmtr. Bunun dnda eski Suriye ve Msr valilerinden Osman Paa (l.1686) Balkanlardaki kyne papaz kardeleri
iin bir kilise yaptrmt. Sokollu Mehmed Paa da Ortodoks rahibi olan
kardei iin bir kilise ina ettirmiti. Tanzimatla birlikte kilise inasna
msaade eden fermanlardan sonra bizzat Sadrazam, 80 bin kuru vererek yardm da ediyordu (1831). Trkler bu srada Hristiyan vatandalara
69 Bkz. D, 25 Numaral Kayseri eriye Sicili, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Erciyes
niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1994.
70 Yavuz Ercan, Kuds Ermeni Patrikhanesi, TTK Yaynlar, Ankara 1987, s.16; Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, s.109.
71 Bkz. Ercan, Kuds Ermeni Patrikhanesi, s.15-17.

195

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

kiliseyi yaptnz keke bir de 4 minare ekleseydiniz diyerek duygularn


ifade ederken, Manastrl bir Hristiyan da byle devam ederse, Trklerin
bizimle yortu edeceklerine, bizim de onlarla iftara oturacamza eminim
demitir72.
Trk toplumu ile Ermeni toplumu arasnda dil, kltr, edebiyat ve mzik gibi ortak duygu ve dncelerin paylald ok rnekler vardr. ki
ayr Kitap mensubu olmalarna ramen, her iki toplumun da din deerlerinde ortak hurafeler, batl inanlar geleneksellemi detler bulunmaktayd. Ermeni harfleri ile yazlm, metni Trke bir edebiyat tr gelimitir.
Biz mzik aletinin eliinde gezginci Ermeni klarn syledikleri halk
hikyeleri arasnda Krolu, k Garip, Kerem ile Asl gibi geni kitlelere mal olanlar bulunmaktadr. Ermeni klar (gusanlar), Pir Sultandan
Karacaolana kadar, ozanlarn iirlerini terennm ederlerdi. Anadoludaki
mahall azlar kullanarak yresel ezgi ve trkleri, len ve dnlerinde sylerlerdi. Trke yazd veya ezberledii iirleri ilkin kemene
eliinde icra eden Ermeni gusanlar, daha sonra Trk sazn benimsemi
hatta zamanla mahir saz imaltlarnn Ermenilerin arasndan kt grlmtr73. Ermenilerin Trk msiksi ve tiyatrosuna olan hizmetleri de
kayda deer. Bugn Trk sanat mziinde icra edilen pek ok arknn
gftesini yazan ve bestesini yapanlar arasnda Ermeniler bulunmaktadr.
Trk ataszleri de Ermeniler arasnda aynen, Trke olarak kullanlmtr74. Halen bugn bile hibir lke, baka milletlerin folklorunda bu kadar
younlukla anlmaz. Namus sznn Yunanca nomostan geldiini hatrlamak, Anadoluda bir arada yaayan btn toplumlarn bu konudaki ortak
tutumunu grmek iin yeterlidir.
Tarihte Trklerle Ermenilerin arlkl olarak Anadoluda dosta yaadklarnn en belirgin vesikalar szl edeb rnlerle, Ermenilerin bizzat
kendi alfabeleriyle yazya geirdikleri ok eitli yazl rnlerdir. Bundan
baka pek ok Ermeni, Arap harfleriyle Trke eski Trk edebiyat (manzum, nesir vd.) rnleri vermilerdir. ki halk arasndaki dil ilikilerinin
karlkl gelimesi phesiz Ermeni harfli Trke eserlerin vcuda getirilmesinden ok nce teekkl etmi olmaldr. Byk ehirlerde yaayan
Ermeniler, aktif olarak kltr, ticaret ve meden hayatn hatta ksmen idar
72 Bozkurt, a.g.e., s.41.
73 Zeynelabidin Makas, Trk Halk Hikyelerine Ermenilerin Bak Alar, Ermeni Aratrmalar I.Trkiye Kongresi Bildirileri, C.III, Ankara 2003, s.121.
74 Ahmet Kankal, Ermeni yklerine Gre Osmanl Trk Toplumunda Ermeniler, Ermeni
Aratrmalar I.Trkiye Kongresi Bildirileri, C.III, ASAM, Ankara 2003, s.119.

196

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

sistemin iindedirler ve bu yzden devlet dili olan Trkeyi iletiim ve yayn dili olarak kullanmlardr. Bu arada Ermenilerin matbaay stanbulda
Trklerden ok nce kullandklarn belirtmeliyiz75.
Trklerle Ermenilerin bir arada yaamasnn det olduunu ve her iki
toplumun da birbirlerinden ikyeti olmadklarn gsteren bir Ermeni
vecizesi dikkate deer;... bizde pek uzunca boylu hak, kanun, hukuk dzenlemez hayatmz; yzlerce yllk birikmi ahbaplklar komuluklar, mertlikler ve ahte vefalar tayin eder devammz76. Anadolu sevda trklerinde
rastladmz: Benim sevdiimde din var, iman yok, gnl ferman dinlemez
gibi szler, bir arada yaayan Trk ve gayrimslim genler arasndaki gnl ilikilerinden bahseder ki, Trklerde derin din taassubun olmadn
gsteren ve tarihten gnmze kadar gelmi rneklerdir77. Ner, tarihinde;
er nikhla evlenen Trkmen unsurlar iin hazr ev, hazr avrat bulup,
gep saray gibi evlerde oturavardlar diye yazar78.
Sonu olarak bakldnda, baz istisnalar hari tutulacak olursa,
Anadoludaki Ermeniler ile Mslmanlar arasnda dn ve yaay asndan ok byk farkllklar yoktur. Bu da asrlarca ayn devletin ats
altnda, kk ky, mahalle mahalle, kap komu bir yaamaktan kaynaklanmaktadr. Mslmanlar daha ok devlet idaresinde yer alp, tarm ve
hayvanclkla urarken, onlar ticaret ve snai alannda faaliyet gstermi;
bylelikle bir toplumun birbirini tamamlayan paralar gibi hareket etmilerdir.
Nihayet btn Trkiye tarihi boyunca genel bir gzle bakldnda, Trklerin gayrimslimlere ve bu arada Ermenilere yaklamn II.
Mahmudun bu szleri zetlemektedir: Ben tebaamn Mslmann camide, Hristiyann kilisede, Musevsini de havrada fark ederim. Aralarnda
baka gna bir fark yoktur. Cmlesi hakkndaki muhabbet ve adaletim kavidir ve hepsi hakiki evldmdr79.
Tarihi adan bakldnda fethedilen lkelerin insanlarnn, hkim
milletlerin ynetimi altnda kimliklerini koruyamadklar ve kaybolup git75 Bu konuda ve Ermeni harfleri ile yazlan Trke kitaplarn isimleri iin bkz. Metin Kutalm, Ermenice ve Ermeni Harfli Trke Eserlerin Trk-Ermeni likilerindeki Yeri,
Ermeni Aratrmalar I. Trkiye Kongresi Bildirileri, Ankara 2003, s.133.
76 Kankal, a.g.m., s.100; Makas, a.g.m., s.122-125.
77 Bu tr hogr rnekleri ile ilgili bkz. H. Adams Gibbons, Osmanl mparatorluunun
Kuruluu, 21. Yzyl Yaynlar, Ankara 1988, s.67.
78 Mehmet Ner, Kitab- Cihannma, Hazrlayan Faik Reit Unat, TTK Yaynlar, Ankara
1949, C.I, s.159.
79 Reat Kaynar, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara 1954, s.100.

197

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

tikleri grlr. Oysa Osmanllar, Bizans ve dier devletlerin yenik den


insanlarn kltrel ynden asimile etmek ya da kleletirmek yoluna gitmedikleri gibi, dinlerini deitirmek iin bask da yapmamlard. Eer
aksi olsayd, bugn Ermeni diye bir toplum kalmayacakt.

198

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Kaynaka
Ariv Kaynaklar
Babakanlk Osmanl Arivi, Tapu Defterleri, Defter No: 154.
Ankara eriye Sicilleri, Defter No: 1.

Tetkik Eserler
Ahmet Eflk, Ariflerin Menkbeleri, eviren T. Yazc, C.I-II, MEB Yaynlar,
stanbul 1989.
Akda, Mustafa, Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi, C.I, Cem Yayn, stanbul
1977.
kpaazade, kpaazade Tarihi, Ali Be Neri, Matbaa-y Amire, stanbul 1332.
kpaa, Garipname, Hazrlayan Kemal Yavuz, TDK Yaynlar, Ankara 2001.
Balvet, Michel, eyh Bedreddin Tasavvuf ve syan, Tarih Vakf Yurt Yaynlar,
stanbul 2002.
__________, Ortaada Trkler, eviren Ela Gntekin, Alkm Yayn, stanbul
2005.
Bayram, Mikail, Ahi Evren ve Ahi Tekiltnn Kuruluu, Konya 1991.
Bozkurt, Glnihal, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn Hukuk Durumu, TTK
Yaynlar Ankara 1989.
Cahen, Claude, Osmanllardan nce Anadoluda Trkler, E Yaynlar, stanbul 1994.
Divitiolu, Sencer, Osmanl Beyliinin Kuruluu, Eren Yayn, stanbul 1996.
D, Selahattin, Osmanl Devletinin Douunda Sosyal Kurulular, Baslmam
Doktora Tezi, Erciyes niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri
1999.
__________, Kayserinin 25 Numaral eriye Sicili, Baslmam Yksek Lisans
Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 1994.
__________, Mara eriye Sicillerine Gre ehirde Mslman-Gayrimslim
(Ermeni) Mnasebetleri, Kahramanmarata Ermeni Sorunu
Sempozyumu, Kahramanmara Stimam niversitesi Yaynlar,
Kahramanmara 2002.
Ercan, Yavuz, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, Turhan Kitabevi, Ankara
2001.
__________, Kuds Ermeni Patrikhanesi, TTK Yaynlar, Ankara 1987.
__________, Trkiyede Gayrimslimler, Belleten, 1983.
__________, Trkiyede XV ve XVI.Yzyllarda Gayrimslimlerin Hukuk, tima
ve ktisad Durumu, Belleten, C.XLVII, S. 188, 1983.
Eren, smail, Hamidiye Kreevlankovi ve Eseri, stanbul niversitesi ktisat
Fakltesi Mecmuas, C.17, stanbul 1960.
Ersan, Metin, Seluklular Dneminde Trk-Ermeni likileri, Dnden Bugne
Trk-Ermeni likileri, Nobel Yaynlar, Ankara 2003.
Erylmaz, Bilal, Osmanl Devletinde Gayrimslimlerin Ynetimi, zmir 1988.
199

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

__________, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, Aa Yaynlar, stanbul 1992.


Fruzanfer, Bedizzaman, Mevlna Celaleddin, eviren F. N. Uzluk, MEB Yaynlar,
stanbul 1963.
Gibbons, H. Adams, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, 21. Yzyl Yaynlar,
Ankara 1988.
Glpnarl, Abdlbaki, Mevlnadan Sonra Mevlevlik, nklap Kitabevi, stanbul
1983.
__________, Yunus Emre, Altn Kitaplar Yaynevi, stanbul 1991.
Gregory Ebul-Farac, Tarih, eviren . R. Dorul, C.I, Ankara 1945.
Hinz, W., Uzun Hasan ve eyh Cneyd, eviren T. Byklolu, Ankara 1948.
bn Bib, El-Evamirul-Alaiye Fil-Umuril-Alaiye (Selukname), C.I-II, Hazrlayan
M. ztrk, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1996.
nalck, Halil, Osmanl mparatorluunun Kuruluu Klasik a (1300-1600), Yap
Kredi Yaynlar, Ankara 2003.
__________, Dou Bat (Makaleler I), Cantekin Matbaaclk, Ankara 2005.
Kankal, Ahmet, Ermeni yklerine Gre Osmanl Trk Toplumunda Ermeniler,
Ermeni Aratrmalar I. Trkiye Kongresi Bildirileri, III. Cilt, ASAM,
Ankara 2003.
Kaymaz, Nejat, Anadolu Seluklularnn nhitatnda dare Meknizmasnn Rol,
TAD, C.II.
Kaynar, Reat, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara 1954.
Kprl, Mehmet Fuat, Osmanl Devletinin Kuruluu, TTK Yaynlar, Ankara
1999.
__________, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, TDB Yaynlar, Ankara 1993.
Kutalm, Metin, Ermenice ve Ermeni Harfli Trke Eserlerin Trk-Ermeni
likilerindeki Yeri, Ermeni Aratrmalar I.Trkiye Kongresi
Bildirileri, Ankara 2003.
Linder, R. Paul, Ortaa Anadolusunda Gebeler ve Osmanllar, eviren M. Gnay,
mge Kitabevi, Ankara 2000.
Makas, Zeynelabidin, Trk Halk Hikyelerine Ermenilerin Bak Alar, Ermeni
Aratrmalar I. Trkiye Kongresi Bildirileri, III. Cilt, Ankara 2003.
Mehmet Ner, Kitab- Cihannma, Hazrlayan Faik Reit Unat, C.I, TTK Yaynlar,
Ankara 1949.
Ortayl, lber, Osmanl Bar, Ufuk Kitap, stanbul 2004.
__________, Osmanly Yeniden Kefetmek, Tima Yaynlar, stanbul 2006.
__________, Osmanl mparatorluunda ktisad ve Sosyal Deiim (Makaleler I),
Turhan Kitabevi, Ankara 2000.
Simavna Kadsolu eyh Bedreddin Menakb, Hazrlayan A. Glpnarl, Eti
Yaynlar, stanbul 1967.
Smer, Faruk, ukurova Tarihine Dair Aratrmalar, Tarih Aratrmalar Dergisi,
C.I, 1963.
imir, Bilal, Osmanl Ermenileri, Ankara 1986.
Temir, Ahmet, Krehir Emiri Cacaolu Nureddinin 1272 Tarihli Arapa-Moolca
Vakfiyesi, TTK Yayn, Ankara 1989.
200

Yrd. Do. Dr. Selahattin D

Turan, Osman, Trk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Naklar Yaynlar, stanbul
1980.
__________, Seluklular Zamannda Trkiye, Turan Neriyat, stanbul 1971.
__________, Seluklular Tarihi ve Trk-slm Medeniyeti, Ankara 1965.
Urfal Mateus, Vakyiname ve Zeyl, eviren H. Andresyan, Ankara 1962.
Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi, C.I, TTK Yaynlar, Ankara 1988.
Wittek, Paul, Mentee Beylii, eviren Orhan aik Gkyay, TTK Yaynlar, Ankara
1999.
Yunus Emre, Risalet-i Nushiyye ve Divan, Editr A. Glpnarl, stanbul 1965.

201

KAYSER BLGESNDEK TRKLER VE ERMENLERN


SOSYO-KLTREL ETKLEM VE DAYANIMASININ
SZL TARH YNTEMYLE DEERLENDRLMES
(KAYSER RNE)

Do. Dr. Selma YEL*


Orhan Gazi DEMRTA**

*Gazi niversitesi Gazi Eitim Fakltesi; E-mail: selmayel@gazi.edu.tr; Tel: 0 312 212 64 70-3802
**Avukat; E-mail: gdemirtas@mynet.com; Tel: 0 312 222 84 83

zet
Bu almada Ermenilerin ve Trklerin yzlerce yl birlikte
dostluk ve hogr ierisinde yaamalarnn sonucunda
oluan kltrel etkileimi, dostluu ve dayanmay szl
tarih yntemi kullanarak hali hazrda yaamakta olan kiilerin ya bizzat kendi gzlemleri ya da nceki nesillerden
aktarm yoluyla derleme yoluna gidilmitir. Bu amala Yukar Talas mahallesinde ikmet etmekte olan 82 yandaki
Karnik Teke, 75 yandaki ei Viyan Teke, Surp Krikor Lusvori Gregorian Ermeni Kilisesi ynetim kurulu bakan 65
yandaki Atik Erkuyumcuyla grlmtr. Bu grmelerden elde edilen bilgiler madd kantlarla desteklenmitir. Ayn szl tarih yntemi uyarnca Kayseri Barosuna kaytl ve Talasta ikmet etmekte olan Avukat Ali Demirtan,
95 yanda vefat eden babas Gazi Demirtatan dinlemi
olduu Talas Ermenileri ve Trkleri arasndaki ortak sosyal yaama dair baz anlar nakledilecektir. Ayn ekilde u
anda 85 yanda olan Aye Demirtan anlarna da yer verilecektir. Aratrmamza konu olan hususlar unlardr:
Ortak yemek kltr; ortak gelenek, grenek ve sosyal
hayattaki benzerlikler; ortak yaamda dostlua, paylama
dair anekdotlar; Tehcirde Trk aileleri tarafndan himaye edilmi Ermeni aileler ve ocuklar ve bugn Talas ve
Kayseride yaamakta olan Ermenilerden Karnik Teke, Atik
Erkuyumcu ve ulalacak dier kiilerin Ermeni meselesine
bak alar stnde durulacaktr.
Bu alma ile gemiten gnmze Ermeni ve Trkler
arasndaki madd ve manev paylam deerlerini bir nebze de olsa tank ifadeler ve kantlarla ortaya koyarak gnmz Trkiye Ermenileri ve Trkler arasnda Cumhuriyet
dnemi ile birlikte yeniden tesis edilmeye balanm olan
dostlua ve kardee yaamaya katk salamak amalanmtr.

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Giri
1960 Ankara doumlu olmama ramen ocukluum, ilk genliim
Kayseride geti. Evimiz hali hazrda ibadete ak tek kilise olan Surp Krikor Lusvori Gregorian Ermeni Kilisesinin ok yaknnda olan Cafer Bey
mahallesi, Etliki sokaktayd1. Bundan dolay da 1960l yllarda ok az sayda kalm olan ehirdeki Ermeni aileler ile komuluk, arkadalk ve dostluk ilikileri iinde yaandna ahit oldum. ocukluk arkadam Marnik
(Marne)ti. Ablalar iek ve styan, anneleri Topal Maryam (Meryem);
annemin, yengemin, halalarmn arkadalaryd. Bu durum 1966-1967lere
kadar devam etti. Hatrladm kadaryla ok yakndk. ok sk evlerine
giderdim, onlar da bize gelirlerdi. Oyun grubumuzun lideri Marnikti. ok
gl bir karakterdi, lider oydu, o ne isterse onu oynardk. Bazen krlr kserdik. Ama asla onun bizden farkl bir dine mensup olduunu dnmez
ve bunu vurgulamazdk. Annemlerin de onlara kar nyargl olduklarn
hi grmedim.
Marnik ve ailesi 1967de stanbula tandlar, ok zldk, alayarak
ayrldk. 1973 ylnda evin byk kz styan, annemi ziyarete geldiinde
nasl hasret ve gzyayla kucaklamlard? Bugn gibi hatrlarm. Sonraki
yllarda, biz o mahalleden tandk, ama ne zaman terziye ihtiyacmz olsa,
yine Toros Teyzenin gelinine, eski mahallemize giderdik. Toros Teyzenin
1

Bu sokak, Hsamettin etinbulutun Kayseri Belediye Bakanl yapt yllarda (1980li


yllar) balatt geni apl imar ve iskn politikalar sonucunda yklarak, zerine geni bir
cadde yaplmtr.

205

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yan hatrlamyorum, ama ok yalyd. Yalnz unu iyi biliyorum,


1979da mahallede kalan tek Ermeni aileydiler. ki torunu stanbulda yatl okuyordu. Toros Teyzenin hi grmediim olu Beyrutta alyordu,
ya da bize yle sylyorlard. Sadece gelin ve kaynvalide Kayserideydi.
Toros Teyzenin klasik Kayserili kaynvalideler gibi gelinini ekitirirken
syledii u sz hi unutamam.
Srf beni deli etmek iin mama diyor. Ben, byle syleme, anne de
diyorum dinletemiyorum.
Gelin hanmn adn hatrlamyorum ama ok gler yzlyd. Bu ekitirmeyi duyar, ama istifini bozmadan yine mama demeye devam ederdi.
Ben niversitedeyken, onlarn da Beyruta tandklarn duydum. Sonradan, Ermeni ailelerin ocuklarnn stanbuldaki yatl okullarda eitildiini rendim. Beyrut ve Lbnan ise ASALA terr rgtnden dolay hi de
iyi eyler hatrlatmayacakt. Ama her zaman ocukluk arkadam ve komularmz dndmde iimde hep ayn szy hissedecek, kulaklarmda
da yengemin szlerini duyacaktm.
Hi gvur gibi deildi, bu gvurlar
Bu sempozyumda ve yakn zamanlarda yaplm ve yaplacak dier
bilimsel almalarda, sanrm artk bu sorunun da cevab verilmeye allacak. Kltr, rf, det olarak Trklere bu denli benzer yaant iinde olan
baka gayrimslim unsur var m? Bu benzerlik nereden kaynaklanyor ve
nasl teekkl etmi2?
Yazl tarihe gre 1071den ibaren beraber yaamaya baladmz Ermenilerle aramzdaki benzerlikleri tespit hususunda szl tarih yntemi
ile aratrma yaptk. Bazen hadiselerin tanklarndan, bazen de nakledilen
kii/kiilerden Kayseri, Talas, Develi ve Ekrek Ermenilerine dair bilgi alarak, ortak yaamn srlarn bulmaya altk. mit ediyoruz ki, az miktarda da olsa bu hususta baarl olabilelim.

Bu hususta Abdurrahman Kk kapsaml bir eser ortaya koymutur. Daha detayl bilgi
iin bkz. Kk, Ermeni Kilisesi ve Trkler, 2. Bask, Ankara 2003; Ramazan Adbelli,
19-20. Yzylda Kayseri ve Civarnda Hristiyan Gruplar, IV.Kayseri ve Yresi Tarih
Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri 2003, s.8. Bu benzerlii u ifade de
teyit etmektedir. Kayseri nfusunun Mslman-Ermeni, Ermeni-Katolik, Ermeni-Protestan
ve Rumlardan olutuunu bildiren emsettin Sami, bunlarn () cmlesi lisan-i Trk ile
mtekellimdir ve sima ve ahlk ve dete bir farklar yoktur demektedir.

206

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Birok kaynakta da ifade edildii zere, Kayseri hibir zaman szde


Ermenistan snrlar iinde gsterilmemitir3. Fakat Birinci Dnya Sava
esnasnda, Kayseride de ciddi bir Ermeni cemaatinin varl bilinen bir
gerektir. Bizzat Trkiye Ermeni Patrikhanesinin yaynlam olduu eserde, 1890l yllarda Kayseri sancann genel nfusu yle verilmektedir;
-Mslman
-Ermeni Gregorian
-Ermeni Katolik
-Ermeni Protestan
-Rum Ortodoks
-Toplam

136 590
43 318
1 575
1 800
25 449
208 7324

1914 resm devlet istatistiklerinde Kayseri genel Mslman nfusu 184


292 olarak verilirken, Ermeni Nfusu 50 174, Rum nfus ise 26 590dr5.
Kayseri Ermenileri tehcirde Malatya zerinden Musul ve Halep civarna
sevk edilmilerdir. 31 Aralk 1918de karlan kanun ile de geri dnmelerine msaade edildiini grmekteyiz6. Bu kanun dahilinde ka Ermeninin yeniden Kayseriye dndn tespit etmek mmkn deildir. Ancak,
mtareke ile aslen Kayserili olmayanlarn da blgeye yerletikleri bilinmektedir7. Fakat hemen sonrasnda bu defa kendi istekleri ile Kayseriden
3
4

6
7

Bu hususta detayl bilgi iin bkz. Ramazan Tosun, Kayseride Ermeni Olaylar, Kayseri
1997.
Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, Trkiye Ermeni Patriklii, stanbul 1986, s.27;
Salih zkan, Kayseri ve Yresinde Aznlk ve Yabanc Okullar II. Kayseri ve Yresi
Tarih Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1988), Kayseri 1988, s.359. 1308-1309 Tarihli (1890-1891) Ankara vilyet slnamesinde ise Kayserinin nfusu yle verilmektedir;
Kayseriya ehri 49 498 nfusa amil olup, bunun 31 252si slm, 2 419u Rum, 14 082si
Ermeni ve 813 Katolik, 921i Protestan milletlerinden ibarettir.
Sleyman Beyolu, 1914-1922 Yllarnda Kayseride Yaanan Baz Skntlar, II. Kayseri
ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1988), Kayseri 1988, s.85; Ali Gler,
Kayseride Demografik Durum (1831-1914), III.Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu
Bildirileri (06-07 Nisan 2000), Kayseri 2000, s.208-209. lgili kaynakta da ayn rakamlar
verilmektedir. Birinci Dnya Sava esnasnda Kayseriden 45 036 Gregorian Ermeninin
tehcir edildii grlmektedir. 4 911 kii tehcir d braklmtr. Bu hususta geni bilgi iin
bkz. Yusuf Halaolu, Ermeni Tehciri, 4. Bask, stanbul 2004, s.96; Tosun, a.g.e., s.2425.
Halaolu, a.g.e., s.76-104; Tosun, a.g.e.,s.82-83.
Bunu bizzat Arsak Albayacyan teyit etmektedir. Bkz; Kayseri ve Surp Krikor Lusavori
s.37

207

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ayrlmaya balarlar. stikmet ukurova, ya da stanbuldur. 27 Eyll 1919


tarihli Fransz Yksek Komiserliinden Dileri Bakan Pichona giden
raporda, bu gle ilgili detayl bilgi verilmekte olup, Kayseri Katolik piskoposunun blge Ermenilerini ge tevik ettii belirtilmektedir8. Lozan
Antlamas sonrasnda Ermeni Patrikhanesinin de bu ynde takip ettii
politikalar sonucu, btn Anadoludaki Ermeniler, stanbula g etmeye balarken, Kayseri de bundan nasibini almtr. Arak Alboyacyana
gre;
1924te Kayseride 2653 Ermeni yaamakta olup, bunun da ancak yars Kayserilidir. 1932de bu say 1600e inmitir. Bunun da yine ancak
554 Kayserilidir9.
Geen yllarla birlikte nfus srekli azalmtr. 21 Ekim 1945te yaplan genel nfus saymnda Kayseride anadiline gre Ermeni olduunu
syleyen 136 erkek, 165 de kadn bulunmaktadr10. Mezheplerine gre tasnif yapldnda Gregorian olan erkek nfus 40, kadn nfus ise 45tir11.
1960larda, 800 civarnda grnen nfus, hzl bir g sonucunda bugn
12 kiiye dmtr12.
Aratrmamza kaynak kii olan Karnik Teke cemaatin en yal yelerinden birisi olup 1928de Talasta domutur. Kendi ifadesi ile Talastaki
hayatlar ve komular ile ilikileri yledir;
Besicilik yapardk, Kayserideki kasaplara verirdik. 1-2 hafta sonra
eksiksiz paray verirlerdi. Ermeni hakk yenmez, gnahtr derlerdi. imdi
byle insanlar kalmad, dolandrclk artt. Besi alr, hemen arkasndan
paray getirirlerdi13. Bir defasnda 100 lira fazla deme yapld. Paray
8
9

10

11
12
13

Tosun, a.g.e., s.86-87.


Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, s.37. 1937de Kayseriyi ziyaret eden E. H.
King, Surp Krikor Lusavori Kilisesinin ibadete ak tek kilise olduundan bahisle, cemaatin giderek daha da azalmas halinde, kilisenin kapanp, yklacan iddia etmektedir ki,
bugn bu kilisenin hal ibadete ak olmas sanrm en iyi cevaptr. Bkz. Kayseri Surp Krikor Lusavori Kilisesi, www.virtualani.freeserve.co.uk (08.04.2006 tarihinde indirildi)
21 Ekim 1945 Genel Nfus Saym, Babakanlk statistik Genel Mdrl, Ankara 1949,
s.101. Bunlardan bir ounun tehcirde domu olduunu doum yerlerinden karabilmekteyiz. Doum yeri olarak Irak, Suriye ve Msr gsterenler vardr. Elbette ki tehcirde,
Msra Ermeni gnderilmemitir. Baka nedenden dolay buradan da Kayseriye gelenler
olmas mmkndr.
21 Ekim 1945 Genel Nfus Saym, s.25.
Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, s.37.
Karnik Teke, bunun iin Erzurumdan besi getirdiklerini sylyor. Ali Tuzcu da bunu dorulayarak, pastrma, sucuk yapm iin gerekli eti, Kayseri ve evresinden temin edemeyen
reticiler her sene Erzurum, Kars ve Sivas yresinden 50 000-60 000 adet manda ve sr

208

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

arac olan aban Aaya iade ettik. O da koyunlar satt ahsa paray
vermi.
Adam bize yle bir pusula gndermiti. Allah gnlnzden rak etmesin, sen de bu istikmet olduka, Allah seni bu doruluktan al koymasn.
Karnik Teke, konumasnda ska tekrarlad zere yine yineliyor, yle
drst adamlar vard eskiden, sahtekrlk yok idi. imdi yok onlar. Ayn
zamanda inallahsz konumuyor ve akc bir Kayseri ivesi kullanyor. Kz
ya da olan everenler, gelip bizden bor alrlard, gzn harman sonunda
da borlarn derlerdi. Hi vermeyen olmazd, biz de faiz almazdk14.
Kadir Kolsuz, 1944 Talas doumlu ve stanbul niversitesi Yksek
Gazetecilik Okulu mezunu. Hali hazrda Talas, Tablakaya mahallesinde
oturuyor. 1949dan itibaren Talasn sosyal hayatn ok iyi hatrlyor15.
50, 100 aile vard. Yukar Talasta Peni ve Panos arkadalarmd. lkokulu beraber okuduk. Amerikan Kolejine st gtrrdm. Mr. Wilson
okul mdr idi. Biz Ermeni ocuklarla Talas Merkez lkokulunda kark
okurduk, oradan mezun olduk. Fakat Peni ve Panos koleje kabul edilirken
benim mracaatm, Trkeyi yeterli bilmiyor gerekesiyle reddedildi. Zaten, Ermeni ocuklar ya burada koleje ya da Tarsus ve stanbula giderlerdi16. Fakir olduum ve okulun aidatlarn demede zorlanacam iin mi,
yoksa gerekten Trkeyi yeterince kullanamadm iin mi koleje kabul
edilmedim? Fakat bunu kendime hep sordum, Peni ve Panos benden daha
m iyi Trke konuuyorlard diye.
satn alrlard demektedir. Geni bilgi iin bkz. Ali Tuzcu, 19. Yzyl Balarndan 20.
Yzyln lk eyreine Seyyahlarn Gzyle ve Konsolosluk Raporlarnda Kayserinin ktisad Yaps, III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (06-07 Nisan 2000),
Kayseri 2000, s.540-542.
14 Vacit mamolu, 20. Yzyln lk Yarsnda Kayseri Kenti: Fizik evre ve Yaam, I.
Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (11-12 Nisan 1996), Kayseri 2000, s.123;
20. yzyln ilk yarsnda Kayserideki aileler, bir tr kendi kendine yeten ekonomi iinde
yaamlarn srdrmlerdir. Ba ve bahelerin yaygn kullanm, kylerde yakn iliki,
ailelerin sahip olduu evcil hayvanlar bu tr ekonominin birka belirtisidir. Mslmanlar
toprak sahibi veya tccardrlar. Rumlar da ticaretle zellikle Avrupa ile yaplan ticaretle
urarlard. Hizmet sektr ve kuyumculuk, marangozluk, terzilik, kavaflk, halclk ve
pastrmaclk gibi el sanatlar ounlukla Ermenilerin elindeydi. Bu ifadeden de anlalabilecei gibi hayvanclk ve buna bal gelime gsteren pastrma imalatnda sz sahibi
olan Ermenilerdir.
15 Hseyin Cmert, 19. Yzyl Vergi Kaytlarnda Talas, III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (06-07 Nisan 2000), Kayseri 2000, s.98. 1880 ylna ait arazi ve bina
kayt defterlerine gre Talasta Tablakaya caddesi mevcuttur.
16 Kadir Kolsuzun kolej ve tehcir uygulamas ile ilgili anlar olduka geni yer tuttuu iin
buraya alnmamtr.

209

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Bu ifadelerden de anlalaca zere grnte dostluk ve arkadalk


olmakla birlikte, uygulamada hakszla uradn dnenler de vardr.
Fakat Kadir Kolsuzun anlar hep byle olumsuz deildir. Bilhassa da
daha sonraki anlattklar byk lde Karnik Tekeyi dorulamaktadr.
Talasta yaayan Ermenilerin ekserisi bedel deyerek askere gitmemilerdir. Karnik Beyin babas ve kaynpederi gitmi olabilir. Karnik Bey
ve babas, bizim tarla ortamzdr. Tarla, Balkolu deresinde Yukar
Talastayd. Byk bir tarlayd. Buraya beraberce burak ekiyorduk. Karnik Beyin babas Sarkis17 ya da halk arasndaki adyla Zmbat Aa, tarlaya bize yemek getirirdi. Yemekleri, zellikle de keteleri ok gzel olurdu.
Evimizin et ve kuyruk ya ihtiyacn onlar karlar, biz de onlara ihtiyalar olan arpa, burak vb. yem gnderirdik. nk ortaktk. Her eyi fazla
fazla gnderirlerdi. Asla ortakl suistimal etmediler, biz de etmedik. Ama
nyarg yine de vard.
Babam bir gn bir yk karpuz gnderdi Zmbat Aann evine. Kapy
Karnik Beyin yeni evlendii ei Siyon (Meryem) at. Bu esnada Zmbat
Aann Allah, Allah diye barmalarn duydum. Dnmde babama
karak adama gvur, gvur diyorsunuz, ama adam Allah diye baryor dedim. Babam, olum Allah hepimizin Allah dedi18.
Kadir Kolsuzun hatralarnda Talasl Ermeniler ve Amerikan Koleji
olduka nemli yer tutuyor. Trklerden kimse ift demiri yapamazd, onlar
yaparlard diyor.
Hali hazrda Kayseri Barosu avukatlarndan olan 1946 Talas doumlu
Ali Demirta da, 1915 doumlu babas Gazi Demirtatan duyduu kadaryla, Talastaki binalarn atlarn her zaman Ermenilerin onardn sylyor. Talasn zenginleri onlard; ayakkabclk, marangozluk, sarraflk,
dokumaclk, cehri yetitiricilii bunlarn elindeydi diyor. Kadir Kolsuz.
Talasta cehri tarlalar vard, zel yetitirip satarlard. Ayrca ihracat rn olarak kullanrlard diye de ilve ediyor19. Ticaretin bu denli yaygn
17 Cmert, a.g.m., s.88. Serkis isminin yazln bu ekilde vermekle birlikte kaynak kiilerimizin tamam Sarkis olarak telaffuz ettikleri iin bu ekilde alnmtr.
18 Belki de alar boyunca btn kutsal dinler arasndaki atmann sebebini bu kk hadise
aka gsteriyor.
19 Cehri, kk boya imaltnda kullanlyor. Tosun, a.g.e., s.37. Kayseride retilmekte olan
Bnyan hallarnn motiflerinin yanstlmasnda renk ok nemlidir. Bkz. www.evdose.
com/tur/zemin/hali/zemhal 0055.html (10.04.2006 da indirildi).
Mehmet Somuncu, Cehri retimi ve Ticaretinin 19. Yzylda nemi, Erciyes niversitesi ktisad ve dar Bilimler Fakltesi Dergisi, Say 22, Ocak-Haziran 2004, s.99-125.
Meyvesi boya hammaddesi olarak kullanlan cehri bitkisi, XIX. yzylda Anadoluda yay-

210

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

olduu bir yerde doal olarak zengin ve gl i adamlar da kacaktr.


Dnyann en byk petrol hissedarlarndan olan Glbenkyan, Talasl olup
Siyan Tekenin day diye hitap ettii syleniyor20.
Kadir Kolsuz, Yukar Talasta byk bir ar olduunu, buradaki dkknlardaki mal eitliliinin Kayseride olmadn sylyor. Gerekten
Nahit Srr rik de Kayseri ile ilgili izlenimlerini aktardg eserinde bunu
doruluyor. Yukar Talasta olduka byk bir ardan sz ederek buradaki zengin Rum ve Ermenilere ait konaklara dikkat ekiyor21.
Yukar Talasta bulunan bu ar imdi harabe olmu, eski aaas ile
uzak yakn alkas yok gibi grnyor Bu dkknlar yok olurken Talas
ekonomisi de ciddi zarar grm. Kadir Kolsuz, ocukluunda Talastaki
bu arnn Kayseride bile olmadn, aksine oradan Talasa alverie
gelindiini sylyor ki, kaynaklar da bunu doruluyor22.
gn olarak yetitirilmekteydi. Bitkinin yetimesi asndan doal artlarn ok uygun olduu Kayseri yresi ise o dnemde Anadoluda cehrinin en iyi kalitede ve en ok retildii
yre idi. retilen cehrinin bir blmnn sat lke iinde yaplrken, byk ksm bata
ngiltere olmak zere tekstil endstrisinin gelimi olduu eitli Avrupa lkelerine uzun
yllar ihra edilmitir. XIX. yzylda retilip ticareti yaplan cehri, Kayseri halk iin byk bir gelir kayna idi ve bu ynyle de yre ekonomisi asndan nemliydi. Cehri,
XV-XVI. yzyllarda Kayseri ve evresinde Trk, Rum ve Ermeni dokumaclar tarafndan
kullanlmaktayd. eitli ap, gz ta, karaboya, yemek tuzu, bikromat gibi mordanlarn
katksyla yn sar-yeil renklere boyamaktadr. Cehri, iftiler tarafndan toplandktan
sonra Ermeni tccarlar tarafndan alnarak zmire satlmaktayd. ehrin evresinde geni
plantasyonlar ve Talas civarnda da Ali dann yamalarnda cehrilikler bulunmaktayd.
Hamilton (1842-1926), bu bitkinin Anadolunun byk blmnde yaban halde yetitiini, Kayseri blgesinde ise nereye gidilirse gidilsin bir kltr bitkisi olarak retildiini ifade
etmektedir. lkenin yllk toplam cehri retiminin 2/3nn Kayseriden karland ifade
edilmektedir 1938 Kayseri Ticaret ve Sanayi Odasnn yaynlam olduu verilere gre
cehri retimi halen devam etmekle birlikte, retim miktarnda byk d gzlenmektedir.
20 Nahid Srr rik, Kayseri, Krehir, Kastamonu, stanbul 1955, s.36. Yazar da Talastan ihracat-ithalt yapldn doruluyor. Erdal afak, Cehennemim Kapsn Aralayan Adam,
Sabah 28 Nisan 2006. Kalust Glbenkyan 1869da stanbul skdarda dnyaya gelmitir.
Fakat ailesi Kayserinin Talas blgesindendir. Eitimini tamamladktan sonra petrol iine
girmitir. 1928de Irak Petrolrum Companynin kuruluu esnasnda % 5 hisse almasndan
dolay Bay % 5 olarak da nlenmitir. 1955te vefat ettiinde en az 3 milyar dolarlk bir
servet brakmtr ki, bunun da nemli bir blmnn Ermeni vakf ve derneklerine aktarlmasn salamtr.
21 rik, a.g.e., s.37. Avrupa ve stanbula g etmi olan zengin Rum ve Ermeniler debdebe
iinde yazlar Talasa gelir, tatil yaparlarm. Glbenkyann Ali dana yemekler ve adrlarla kt syleniyormu.
22 Talas Tarihi, www.talasbeldesi.com (30.03.2006da indirildi); Cmert, a.g.m., s.96.
Talastaki iyerleri ve dkknlar Esvak- Sultan semtinde kaytl olup, bu semtteki kaytl
dkknlar unlardr: 14 adet eitli maaza, 24 adet bakkal dkkn, 1 adet ehsab dkkn,

211

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kayseri Ermenileri ve Trkler ile ilgili hatrlarn derlediimiz dier


kaynak kiilerden birisi olan Atik Erkuyumcu, Surp Krikor Lusavori
Gregorian Ermeni Kilisesi Ynetim Kurulu Bakan olup, 1936 Kayseri
doumludur. 70 yanda ve Kayseri Lisesi mezunudur. Babas Abraham
Atonyan Felahiyeli olup, Dede Homparsum, nam- dier Hasan avu,
Atik Beyin ifadesiyle Felahiyede hatrl bir adam. Tehcire tbi tutulmuyorlar. Ayn ekilde Karnik Teke de ailesinin tehcir d olduunu sylyor. nk babas, seferberlikte 7 yl askerlik yapm, dedesi de 30 yl
Yukar Talasta muhtarlk yapm. Fakat yine de tehcir srasnda Atik
Beylerin arazisine el konmu. Yaklak 15 yl nce bu araziler iin dava
amlar. Haclar karakol kumandan olan Hamdi Keskin, bunlarn dedeleri Osmanlya silh ekmemilerdir diye ahitlik yapyor. Fakat mahkeme
tamamen lehte geliirken, Atik Bey vazgeiyor. nk bu araziler zerine Yunanistandan gelen mbadiller yerlemiler ve huzursuz oluyorlar.
Bu srete Felahiye Belediye Bakan Hac Kesici, Atik Beylere parasal
olarak destek oluyor. Ayn dnemde, kilisenin mtemiltnda yaayan ve
bugn ahin Sucuklarnn sahibi olan shak Fazlolu ve oullar Salih,
brahim Fazlolu ailesinin yannda alk yapan Homes Demir, ailesinden geri kalan Hasan da civarndaki arazileri geri alyor23.
1948 Kayseri doumlu 58 yandaki Avukat Hamdi N. Gncer de
ailesinin uzun yllar Atik Erkuyumcunun ailesi ile ortak olarak besicilik
yaptklarn, kimsenin dierinin hakkn suiistimal etmediini sylyor.
Zaten, ocuklar arasndaki halen devam eden sk dostluk da bunu doruluyor24.
6 adet berber dkkn, 1 adet zeyvaneci dkkn, 4 adet terzi dkkn, 4 adet kuyumcu dkkn, 3 adet dhanc dkkn, 6 adet kasap dkkn, 2 adet nalbant dkkn, 7 adet kundurac dkkn, 1 adet peneci dkkn, 2 adet frn vb., 187 adet ticar iyeri bulunmaktadr.
Esvak, al-veri yaplan semt, pazaryeri anlamna gelmektedir.
23 Tehcir sonrasnda isyan etmemi Ermenilere ait tanmazlarn iadesi karar gereince bu
mmkn olabiliyor. 80 yalarnda 15 yl nce vefat eden Homes Demir, bekr olduu ve
maln da kiliseye balayamad iin miras yeniden devlete kalyor.
24 Bu aratrmay yaparken zellikle bu ortaklk konular ok ilgi ekici gelmiti. Daha sonra
yaptmz aratrmada Nazmi Tokerin valilik yapt dnemde her aznlk mensubu sanat
erbabnn yanna ya muhakkak rak ya da ortak olarak Mslman birisini alma zorunluluu
getirdiini rendik. Ancak bu uygulamadan sonra bilhassa pastrma imaltnda Trklerin
de sz sahibi olmaya balamalar mmkn olabiliyor. Ancak, 19. yzyl Kayseri ekonomik
hayatn anlatan eserlerde birok Trk-Ermeni i ortaklklarna rnekler verilmektedir. Bu
hususta geni bilgi iin bkz. aban Bayrak, 18-19. Yzylda Kayserinin Ticar Hinterland, IV. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri
2003, s.73-81.

212

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Atik Erkuyumcu, canl Kayseri tarihi gibi konuuyor. Hafza ok gl, tarihleri net belirtmese de Kayseri sosyal ve ekonomik hayat ile ilgili
olarak isimler verebiliyor. Erciyes niversitesi, Kayseri Tarih Aratrmalar Merkezi uzman 1946 Kayseri doumlu Hseyin Cmertin de teyit
ettii zere, zellikle terzilikte Ermeni ustalar byk sz sahibi gibi grnyorlar. Atik Erkuyumcunun hatrlayabildikleri unlardr;
- Etliki Glbek Aa ve ei Nazl Kuyumcu: Mehur bir terzi dkkn olup, iyerleri Yahiler Hamamnn oradaym.
- Kula Bedros: stikll lkokulunun orada faaliyette bulunuyormu.
Hem erkek, hem de kadn terzisi. 1938 Kayseri doumlu kriye nl de
srekli bu terziye gittiini sylyor.
- iman Bedros: Dkkn yeni yaplan Yahiler Hamamnn oradaym.
- Terzi Vahan: Bahebanda eiyle alyormu.
- Paris Terzisi: Hem kadn, hem erkek terzisi olan Gazer Usta, ehirde en popler terzilerdenmi. Valiler ve st dzey memurlar ona gelirlermi.
- Artin iek: Erkek terzisi olup, babalar anakkale gazisidir. Dkknlar Kazanclar arsndaym.
- Dede k: Erkek terzisidir. Dkkn Belediye hannda bulunmaktaym. Ustas ise mehur Geyingr olup, belki de mehur terziler iinde Mslman olup, ra Ermeni olan tek kiidir.
1938 Kayseri doumlu kriye nl de Bahebanda Terzi Gllnn
rakln yapm. Gll sonradan Mslman olmu. Kayseri nin ileri gelen aileleri Adem Aann kzlar ve gelinleri de buraya gelirlermi.
Aratrmay yapmamda byk yardm olan Kayseri Barosu avukatlarndan Gazi Demirtan, hali hazrda Talasta ikmet etmekte olan 1916
doumlu 90 yandaki babaannesi Aye Demirta da mahallelerinde oturan
Anjil, Aneyik, Zarih, Armin ve Lucinden diki nak renmi. 20 gn
srekli evlerine gitmi. En ufak ayrmclk grmemi. Benzeri aklamay kriye nl de yapyor. Cafer Bey mahallesinde kiliseye ok yakn
oturduklarn, komular olan Ermeni kzlarndan kanavie ilemeyi ve
dantel rmeyi rendiini sylyor. Hatta Kayseride amakarna olarak
ifade edilen hamur ilerinden erite kesmesini de yine ayn ekilde onlarn
rettiini ifade ediyor.
213

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Atik Erkuyumcu, Kayseri mimarsinde nemli bir yere sahip olan ta


ilemeciliini yapan ustalar da hatrlyor:
- Setrakmor, nam- dier Osman Usta, en mehurlardan birisi,
- Serkis Demir, bir dier ta ustas,
- Behet Usta, kilisenin karsndaki ta ev onun eseri.
Bugn olduu gibi o dnemlerde de birinci snf sucuk, pastrma
imalt yaplyor. Ohonnes Samsa bunlardan birisi. Martoullar ve Mesiya Gazeryan da bu iteki dier imaltlar. Gncler de ayn imalt iinde
olan Trk meneli ailelerden. Bu imaltlar, o yllarda kilisenin nndeki
sokakta sralanm dkknlarda hizmet veriyorlar.
Demirci ustalarndan en mehuru atl Horen Usta olup, Atik Bey,
mkemmel bir iilii olduunu ve Kayseride ok tanndn sylyor.
Yeri eski sanayideymi. Birok ra bugn orada faaliyete devam ediyor.
Bnyanl Hac Emmi bunlardan sadece biri.
Karnik Erkuyumcu, (Atik Beyin vey amcas) Kayserinin en maruf
sarraflarndan olup, Hacnn radr. Sarraf Hac Mslmandr, ama annesi Ermeni asll Glhanm olup, Mslman olmutur. Atik Erkuyumcunun
ifadesine gre, Glhanm Erkuyumcunun babas Kayseri mutasarrfl
yapmtr25.
Gerek terzilik, gerek kuyumculuk, demircilik ve ta ustalnda, sucuk pastrma imaltnda Ermeniler ve Rumlarn sz sahibi olduunu btn
kaynak kiilerimiz dorularken, Karnik Tekenin bununla ilgili anlatt
olay, Mslmanlarn bu i alanlarna ge girmesini bir nebze de olsa aklar gibi grnyor.
- Talasl gencin biri kt kanaat para biriktirip, bir ayakkab alm. Hoca
genci arp niye bunu giyiyorsun, gavur mal demi. Byle diye diye o
zamanlar Trkleri geri koydular bacm. Ama imdi ne adamlar yetiti.
Asrlar boyunca, Trk asker olsun, ehit olsun anlaynn Trkleri
geri braktn bundan daha gzel aklayan bir anekdot olabilir mi bilmiyorum.
25 6 Temmuz 1897de, Kayseri sanca mutasarrfl yardmclna Ermeni Hamanuyan
Agop Efendi, 5 Haziran 1899 tarihinde de Aleksiyan Servet Efendi tayin edilmilerdir.
Atik Beyin kastettii bunlardan biri olmaldr. Bkz. Tosun, a.g.e., s.35; Mustafa Keskin,
Mehmet Metin Hlaga, Gemiteki zleriyle Kayseri, Erciyes niversitesi Yayn, Kayseri
2006, s.137. lgili kaynakta 19. yzylda Kayseride Mslman ve gayrimslim unsurlar
arasnda sz sahibi olunan sanat dallar gsterilmektedir. Bu bilgiler de kaynak kiilerimizin ifadeleri ile uyumludur.

214

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Atik Erkuyumcunun anneannesi evde boma rak imal ediyor. Kuru


zmden de arap yapyor. Atik Bey anneannesinin mkemmel imalt
olduunu sylyor. Anneannesinin ad Diremar, fakat halk arasnda ok
sevildii iin Melek Hanm diye hitap ediliyor. Ayn zamanda hal modeli
izerek, uygun ekilde renklerini belirliyor.
Ermeniler arab genelde zerzemi dedikleri bodrum katlarnda imal
ediyorlar. Buralarda hevenklik zm, kavun, karpuz, havu, gilaburu, turu saklanyor. arap da burada yaplyor. Testilere peynir baslarak, ters
evrilip, topraa gmlyor. Buna basma mlek peyniri deniliyor. krye nl, yaklak on yl nce vefat eden kaynvalidesi Hatice nlnn
de ayn ekilde meyve sakladn ve peynir yaptn sylyor ve ilve
ediyor, o tatlar kalmad artk.
Atik Erkuyumcu da, Kadir Kolsuzun anlattklarn doruluyor. Cehri
boyas imalt, Ermenilerin kontrol altndayd diyor. Haclarn, Kartn
blgesinde doal cehri yetiirmi. Ermeniler merkeplerle getirip halclara
satarlarm26. Ermeni kadnlar ayn zamanda iyi hal ve kilim dokurlarm.
Homes Demir, yazlar ipek hal imal edermi. krye nl de, ayn durumun Trkler arasnda da yaygn olduunu sylyor, ama bu durum daha
ok 1950lerden itibaren sz konusu olmu.
Yemek kltr arasnda da byk benzerlik olduu, btn kaynak kiilerimizce dorulanyor. Kimin, neyi, kimden aldn tespit etmek imknsz gibi grnyor. Aye Demirta, komular Zarihin Talas Amerikan
Kolejinde a olduunu ve kendilerine kadayfa benzeyen lezzetli bir
tatl ikram ettiini, koleje st tayan ocuklara da bundan verdiini sylyor. Pastrma ve sucuk ortak kltr unsuru olarak kabul gryor. Atik Erkuyumcu, kuru et sizden, emen bizden, birletirdik, pastrma kt diyor.
Pastrmann kuru et hali, Orta Asya meneli, fakat emen ne zaman, nerede
ilk olarak kullanlm tespit etmek zor27.
Mant ve su breini her iki kesimde de gryoruz. Kaynak kiilerimizden Kayseri Ekrek kynden Zakarya Mildanolu, 1950 doumlu olup
56 yanda. Aabeyi Tercan, uzun yllar Pnarbanda doktorluk yapm.
Ei ebinkarahisarl Mslman bir aileden geliyor. Baldznn ei vefat ettiinde, Zakarya Beyin kzkardei cenaze evine orba, tavuk, pilav ve bir
26 Tuzcu, a.g.m., s.536-540. Kayseri o yllarda d lkelere yapt satmdan en byk geliri
cehri, kkboya ve kitreden elde etmekte olup, en fazla sat yapt lkeler ise Hollanda,
Fransa, ngiltere ve Almanyadr. Bu ticaret zaman iinde azalsa da 1940l yllara kadar
devam etmitir.
27 www.pastrmam.com, trkishtime.org (03. 10.2005 tarihinde indirildi.)

215

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

tencere mant ile yourt getiriyor. Mant geleneinin Kayseri dnda da


devam ettirildiini buradan anlyoruz. Kabak, biber dolmas, mumbar dolmas, yaprak sarmas her iki mutfakta da mevcut.
Trkiyenin ok az blgesinde bilinen kabak iei dolmas da ayn
ekilde, her iki mutfakta biliniyor. Tatllardan aside, ama baklava, nevzine de yine ayn ekilde ortak kltr unsuru olarak uygulanmakta.
Ermeniler bilhassa keteyi gzel yapyorlar. Bunu Kadir Kolsuz da,
krye nl de doruluyor. Karnik Teke yine bununla ilgili bir anekdot
naklediyor.
-Bir Ermeni, bir Trk, bir Rum bir Ramazan gn Talasta ardak
bana karlar28. Mslman mant, Rum pastrma, Ermeni olu da kete
getirmi. Onlar yemek yerken, iki kii stlerine gelip, orucuz ama deyip
yemee ortak olmular. Daha sonra da, Mslmann mants, Ermeninin
ketesi, Rumun pastrmas, kaypak Mslman dinden karr, ifadesi yaygnlam.
Kssadan hisse karmamz gerekirse, hangi yemei, hangi milletin
daha iyi yapt da bu ekilde vurgulanmaktadr. Mant her iki millet arasnda ok sevilmekte. Atik Erkuyumcu, Nubar Glbenkyann hal telefon
ederek, Kayseriden svireye uakla mant istediini sylyor.
Karnik Teke son derece renkli bir kiilik. Pastrma ile ilgili anlatt
bir baka anekdot var ki, Kayseride farkl ekillerde ifade ediliyor.
-Ermeni bakkal bir okka pastrma aldrm, dizlerine vurarak dvnrken, bir taraftan da yle diyormu, pastrmann gittiine yanmyorum
da, ya alan imdi kesmeyi de bilmez rezil ederse diye zlyorum29.
Yemek kltr dndaki rf detler de ok benzemektedir. Trklerde, slmiyet sonras grc usl yaygnlarken, ayn durum Ermenilerde de Hristiyanlk sonrasnda geerli hale dnmtr. Beik kertmesi ve
kk yata evlilikler, her iki toplumda da mevcuttur. Evlenilecek kiinin
7 gbek yabanc olmas esas ise, Ermeni kltrnde geerlidir30.
Karnik Teke, evliliklerde anne ve babann gelin olacak kz beenmesinin esas olduunu ifade etmektedir. Atik Erkuyumcu da benzer aklamalar yapmtr. Nianllar tek balarna gremezlermi. Bu uygulama
28 Cmert, a.g.m., s.98. Yine ayn defterde ardak Ba ismi de gemektedir. Gemi yllardan itibaren burasnn mesire yeri olduu anlalyor.
29 Abdullah Satolu, Kayseri Pastrmacl, Kayseri 1960, s.17de, ayn olayda bakkal
stanbula pastrma gtren bir Trk olarak gstermektedir.
30 Kilise bu kural getirmitir. Bkz. Kk, a.g.e., s.260.

216

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

kriye nlye gre, her iki toplum iin de geerlidir. nce sz kesiliyor,
yani kahve iiliyor, nian gn belirleniyor. Nianda tak taklyor. Aileler,
durumlarna gre anlaarak dn tarihini belirliyorlar. Dnn balamasna yakn gelinin eyizi grcye karlarak, sergi yaplyor. Dn devam ederken de eyiz damat evine gnderiliyor. Kayseri Trk ailelerindeki
uygulamalar da yakn zamanlara kadar bu ekildedir. Damadn kirvesi ya
da sadc (Ermenilerde gnka-hayz) dn ynettii gibi, ayn zamanda
olan evinin en byk sz sahibi oluyor. Bu manev akrabalk daha sonra
babadan oula intikal ederek devam ediyor.
Dnler byk sofalarda yaplp, mahall olarak klarnet, ud, keman,
def gibi enstrmanlar alnyor. Kadnlar ve erkekler ayr ayr oturarak eleniyorlar. Dn 3-4 gn sryor. Kna gecesi, gvey hamam ve tra ile
gelin hamam uygulamalar yine her iki toplulukta da icra ediliyor. Gelin
Pazar gn karlyor, Trkler Perembe de alabiliyorlar. Gelinin yolunu
keserek bahi isteme genelde uygulanyor. Geline kuak balama Ermenilerde yok. Dnlerde daha ok orba, pilav, kavurma, su brei, halama
et, Ermeni ketesi ve baklava ikram ediyorlar.
Gerdek sonras, gelinin araf annesine gtrlerek, bahi ya da hediye alnyor. Bir hafta sonra da gelin grmeye gidiliyor. Bu da her iki
toplumdaki ortak uygulamalardandr.
krye nl, dnlere her iki tarafn da birbirlerini davet ettiklerini, hatta kilisedeki nikh trenine giden Mslman komular olduunu
sylyor.
Gelin mutlaka kaynpederin evine alnyor. Byk aile tipi o yllarda
her iki toplumda da geerli gibi grnyor. Gelin bazen yllarca konumayarak gelinlik yapyor31. Bu uygulama, Trkler arasnda da geerliliini
yakn zamana kadar muhafaza ediyor. Gelinliin sona ermesi iin msaade
verilerek, altn bilezik ya da hediye alnmas gerektiini syleyen Karnik
Teke, yine ilgin bir anekdot naklediyor.
Bir Ermeni gelini, 3 yl gelinlik yapp konumuyor. Bu gelin ahraz
(dilsiz) diyerek, olan yeniden evlendiriyorlar. Yeni gelen gelin eve girerken, ocaktaki stn tatn grerek yle diyor;
- Sar gelin, ahraz gelin, stn tayor savursana;
Eski gelin ilk defa konuarak yle karlk veriyor.
31 Bkz. Zeki Arkan, Trk-Ermeni Kltr likileri zerine, Bilim ve Akln Aydnlnda
Eitim Dergisi, Nisan 2003, Yl 4, Say 38.

217

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

- Geline bak geline, u gelinin diline, attan inmeden bak undaki


dile.
- sene oldu ben geleli daha duymad kimse sesimi32.
Uzun yzyllar birlikte yaamann getirdii bir zenginlik olsa gerek,
hem Trk hem de Ermeniler ocuklarnn isimlerini koyarken aile byklerinin isimlerinden seim yapmaktadrlar. rnein Karnik Teke, oluna
kendi aile bynn ismini vermitir. Trklerden farkl olarak, isim koymada vaftizlik uygulamas gze arpmaktadr. Bu kii ayn zamanda manev byk baba roln de slenmektedir.
Lousalk, albasma, ocuun krkn karma her iki toplumda da halen yaatlan inan ve geleneklerdendir33. Abdurrahman Kk ise daha
ok vaftiz treni zerinde durmaktadr34. Kayseri halk arasnda ocuun
krkn karmaya, banyo ve dualarla hali hazrda devam edilmektedir.
Aynen Mslman Trk hanmlarnda olduu gibi Ermeniler arasnda da erkekten kama (az ve yz kapama) mevcuttur. Yabanc erkeklere
kar mesafe vardr. Benzer ekilde erken yalarda her iki toplumda da barts kullanma vardr. Bunu 1927 Kayseri doumlu Siyan (Meryem)
Tekenin hayatnda da gryoruz. Kendisi Kayseri ivesiyle bu durumu
yle anlatyor;
Okul sabahtan lene kadard, lenden sonra evdeydik. Karkt okul, Ermeni, Mslman. Hepsi kard. Bitirdik desem yalanm.
Beinci snfa getim, babam, byle bama yamak koydurdu, Mdr
Bey de dedi ki, imdi artk bunlar kalkt, yamak falan dedi, babam
da beni ekti ald. Beinci snfa getim, drtten bee getim, okutmad
babam, mtaaspt babam35.
Benzer bir uygulamann krye nlnn hayatnda da olduunu
gryoruz. Baarl bir renci olmasna ramen ve hatta retmeninin
onu retmenlik mesleine yneltmek istedii de bilinmesine ramen,
annesi kznn yeterince okuduunu dnerek drdnc snfn sonunda okuldan almtr.
32 Bu yknn anonim olma ihtimali son derece gldr. nk gelinlik yapma, sadece
Trklerde ya da Ermenilerde deil, Mslman toplumlarn genelinde rastlanlan bir durumdur.
33 Arkan, a.g.m.; http://yayn.meb.gov.tr
34 Kk, a.g.e., s.245.
35 Milliyet, 06 Kasm 2003 Perembe.

218

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Yas rengi Ermenilerde bugn btn dnyaca da kabul edildii zere siyahtr. Zaten normal gnlk hayatlarnda da Ermeni kadn ve gen
kzlar, krye nl tarafndan da teyit edildii zere genelde siyah
giymektedirler. Omuzlarnda da el rgs siyah al vardr. Cenazenin
defin edilmesinden sonra ya kilise ya da cenaze evinde taziyeye gelenlere ay kahve ikram edilmektedir. E dost komular bir hafta cenaze
evine yemek getirmektedir. Ayn uygulama bugn Trkiyenin drt bir
tarafnda olduu gibi Kayseri halk arasnda da yaatlmaktadr. Atik
Erkuyumcu, Karnik Teke ve krye nl bu durumda Mslman,
gayrimslim ayrt edilmediini, herkesin stne den sorumluluunu
yerine getirdiini sylemektedirler. Vefat eden kiinin krknc gn her
iki toplumda da dualarla anlmaktadr. Ermenilerde rzklk ad altnda
genelde kete ve meyve suyu mezara gtrlp dualar eliinde ikram
ediliyor, sene-yi devriyesi de ayn ekilde yaplyor. Yine din farkll gzetilmeksizin btn komular bu trenlere davet ediliyor. Kayseri
blgesi Trk halknda ise vefat eden kiinin ilk Perembesi, krknc,
yetmi ikinci ve sene-yi devriyesi anma gnleri mevcut olup, genelde
mevld okutularak yemek verilmektedir. Vefat eden kiinin arkasndan
kurban keserek hayr yaplmas daha ok Ermeni kltr ve inancnda
grlebilirken, fakire fukaraya giysi ve yiyecek yardm yaplmas hali
hazrda her iki toplumda da grlebilen uygulamalardr.
Gregorian Kilisesi olarak Kayseri Surp Krikor Lusyovori
Kilisesini rnek alrsak eer, Katolik ve Protestan kiliselerinden ak
olarak farkl olduunu teyit etmek durumundayz. Geleneksel kilise mimarsine sahip olmakla birlikte yerler tamamyla hal kapl olup, ahap
sralara yer verilmemi. Sadece en arkada iki sra mevcut. Bunlar da
ayakta ya da yere oturarak ibadet edemeyecek durumda olanlar iin
konulmu36.
Gregorianlarn inan ve ibadet ekliyle ilgili en detayl almay
Abdurrahman Kk Hoca yapm olduu iin bu konuyla ilgili bilgi36 Ramazan Adbelli, 19-20. Yzylda Kayseri ve Civarnda Hristiyan Gruplar Arasndaki
likiler, IV. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri
2003, s.4. MS 451 tarihinde yaplan stanbul-Kadky toplantsna katlmam, bu konsilden kan Hz. sann iki tabiatl olduu grn benimsememilerdir. Ermeni Kilisesi, bu
grn ztt olan Hz. sann tek tabiatl olduu grn kabul etmitir. Bylece Ermeniler, Kadky Konsilinden sonra Hiristiyan dnyasnda ayr bir Hiristiyanln temsilcisi
olarak Gregorian Ermeni Kilisesi olarak anlmaya balamlardr.

219

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

lere Ermeni Kilisesi ve Trkler isimli kaynaktan ulamak mmkndr.


Atik Erkuyumcu kilise giriinde bizim aknlmz grnce, cami
gibi kendi ibadet hanelerine de ba rtsz ve ayakkabyla girmenin
mmkn olmadn syledi. Hal zerinde diz kerek ve alnlarnn
secdeye demesi ile ibadet ettiklerini sylyor. Aynen Mslmanlarda
olduu gibi kadn ve erkeklerin ayr blmlerde ibadet edebildiklerini
ve ayrca kadnlarn makyajsz, ba rtl ve uygun bir kyafet ile kiliseye girebileceklerini belirtiyor. Kilise giriindeki sol ya da sa blmdeki ahap parmaklklarla ayrlm vernedon denilen blmn kadnlarn ibadeti iin ayrldn belirtiyor. Aadaki on sekizinci yzylla ait
gravrde bu durum grlmektedir37.
Fakat son yllarda, kilise daha ok turistik amal kullanld iin Atik
Erkuyumcu bu kurallarn birouna artk dikkat edemediklerini sylyor.
Atik Erkuyumcu, Zakarya Mildanolu ve ksa bir sre grtmz
Kastamonulu altm yandaki Eskiya stepanyan kendi inanlarnda biri
sabah, dieri akam namaz olmak zere iki vakit namaz klndn sylyorlar. Fakat son yllarda bu ibadeti yapan ok az kii kalm olduunu da
belirtiyorlar. Bilindii gibi Gregorian Ermenilerinde oru ibadeti de mevcuttur. Abdurrahman Kk Hoca bu hususta da detayl bilgi verdii iin
konuya girme ihtiyac duymadk. krye nl, onlarn orucu bizden ardr, uundurma tutarlard demektedir. zellikle de komusu gen kzlarn
beenilmek iin bu orucu tuttuklarn sylyor.
Kltr olarak her iki milletin ne denli birbirlerine benzediklerinin
belki de en nemli delili Siyan Tekenin kendi ifadesi ile seferberlikte
(Birinci Dnya Sava) asker olan babasna ait olan fotoraf ve fotorafn
arkasndaki ifadelerdir.
Yukardaki ifadelere bakarak Ermeniler ve Trkler arasnda en ufak
bir ayrmclk olmadn ve sradan Kayserili bir Trk askerinin ailesine
syleyebilecei szlerin dile getirildiini grebiliriz.
Uzun yzyllar i ie yaam bir toplumda din farkll olsa dahi evliliklerin ve aklarn kanlmaz olduu bir gerektir. Bunu sorduumuzda
yakn zamanlara kadar, genellikle gnl rzas ile kz vermediklerini, kama ya da karlmay da ho grmediklerini, ancak bu grn son yllarda ortadan kalktn sylediler. Fakat gemi yllarda iki toplum arasnda
kabul grmeyen aklar mutlaka yaanm olmal ki, Karnik Teke bir Trk
37 http://www.virtualani.freeserve.co.uk/kayseri/turkish.htm,

220

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Resim 1.
Kayseri Surp Krikor Lusyovori Kilisesinin XVIII. yzyla ait gravr

221

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Resim 2.
Siyan Tekenin babasna ait olan fotoraf

222

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Sevgili validem,
Hayli oldu. Selam hatr ile ellerinden perim. Beni dahi sual ederseniz, vcudum
shhatte olup, sizlerin de shhatte olmanz Cenab- Haktan niyaz eylerim. Kaynlarn
her ikisinin de fotorafn aldm. ok memnun oldum. Fotorafn almazdan evvel
mektubu aldm. Onun iin ben size yazamadm. Benim iin hi merak eylemen Ben
ok rahatm sizden baka bir (giderim..kederim) yoktur. Eyp Aaya selam eder ellerinden perim, hanesi tarafna selam ederim. Hsn Efendiye hanesi tarafna selam
ederim. Madama selam ederim. Geline selam ederim. ocuun gzlerinden perim.
Mehmet Aaya hanesi tarafna selam ederim. Sultan Hanmn ellerinden perim.
Ubderis Aaya, Sarkis Aaya, Artin Aaya haneleri tarafna selam ederim. Cmle
sorup sual edenlere selam olunur. ocuumu serbest brakman, sahip olunYadigar
olarak fotorafm gnderiyorum. Baka yazacam olmayp, baki dua olunur.
stefan Grasty

Siyan Tekenin Babasna Ait Olan


Fotorafn arkasndaki mektubun Osmanlca ve Trke grnts

223

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

gencinin bir Ermeni kzna olan akn anlatan, aslnda Harput yresine ait
olan u trky sylyor.
Bahelerde mor meni,
Verem ettin sen beni,
Ya sen slm ol Ahik,
Ya ben olam Ermeni
Yukardaki msralarda bir Trk gencinin Ahik isimli Ermeni gen kzn slma davetinin yan sra gerekirse kendisinin de ak uruna din deitirebilecei ifade edilmektedir. Fakat buradaki istein ok kolay gerekletiini sylemek zordur. En azndan Mslman bir gen kzn bir Ermeni
genciyle evlenmesi yakn zamanlara kadar neredeyse imknsz gibidir.
krye nl kendisi on, on bir yalarnda iken yaklak olarak
1948lerde komularnn akrabas olan Agopun, Cafer Bey mahallesinden bir Mslman kza sevdalandn, din deitirmeyi de kabul etmesine
ramen, bu evlilie kz tarafnn onay vermediini sylyor. Gen daha
sonra kara sevdaya derek lyor. krye nl halen bu olay zlerek
hatrlyor.
Zakarya, Jale Mildanolu evlilii daha yakn zamanda 1980de gerekleiyor. Tabi yine de Jale Mildanolunun baba ve annesinin onayn
almas evlilikten sonra mmkn olabiliyor. Bu evlilikte her iki taraf kendi
inancn yaamaya devam ediyor, din deitirme sz konusu deil. Atik
Erkuyumcunun iki yeeni Ohannes Keeci ve Mgrd Kaya da Mslman kzlarla evleniyorlar ve herkes kendi dininde yaamaya devam ediyor.
Atik Erkuyumcunun kardei Garip Erkuyumcu38 Mslman bir bayanla evlenip din deitiriyor. Atik Beyin Armoni adl bir baka akrabas da ayn ekilde Tevfik adl bir genle evlenip Mslman oluyor. Atik
Erkuyumcunun iki halas da Trk genlerle evlenmiler. Bir halas Yahya38 Trkiye Boks Federasyonu Merkez Hakem Kurulu, Avrupa ve Dnya Birlikleri Hakem
Komitesi yesi Garip Erkuyumcu, 1996da bokstaki stn hizmetleri nedeniyle Trkiye
Mill Olimpiyat Komitesi Fair Play Konseyi, Fair Play dl olan eref diplomasn almtr. Atik Beyin ifadesiyle Kayseri Beden Terbiyesi eski mdr yardmcs ayn zamanda
Dnya Boks Federasyonu yesi ve Dnya Boks Hakemi Celal Sandaln hocasdr. Bu hususta detayl bilgi iin bkz. Milliyet, 19 Temmuz 2002, www.gsgm.gov.tr, www.turkboks.
gov.tr, www.fairplayturkiye.com

224

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

l Musahacl kynde Kpeli ailesine, dieri de Felahiyede Ksrlar ailesine gelin gitmi. krye nl de u anda stanbulda olu, gelini ve torunu ile yaayan, daysnn ei olan doksan yalarndaki Hikmet Yengesinin
aslnda bir Ermeni kz olduunu sylyor. Aile iinde bu durumun telaffuz edilmediini, hatta gelininin bile Hikmet Yengenin hikyesini bilmediini sylyor. Tabi bunlar normal artlar altnda gerekleen evlilikler.
Zira Kadir Kolsuz ve krye nlye gre, tehcirde birok Ermeni kz ve
kadn Trk aileler tarafndan himaye altna alnarak evlendiriliyorlar. Bu
hususta ileri Bakanlndan mutasarrflk ve valiliklere gelen genelge
dorultusunda hareket edildii anlalyor39.
Karnik Tekenin sylediine gre dedesi uzun yllar muhtarlk yapt,
babas da seferberlikte asker olduu iin tehcirden muaf tutulmular. Belgeler Karnik Tekeyi doruluyor40. Ayn zamanda Siyan Tekenin babasnn da seferberlikte 7 sene askerlik yaptn sylyorlar.
Atik Erkuyumcu da yer ve isim belirtememekle birlikte benzeri olaylarn yaandn, zellikle Mengcek ky halknn Ermenilerden birok aileyi himaye ettiini sylyor. krye nl ise komusu Solmaz
ve styann anne-babasnn tehcirden bir Trk aile tarafndan himaye
edilerek kurtulmu olduklarn sylyor. Kadir Kolsuz da, aile byklerinden duyduu kadaryla Trk aileler tarafndan himaye altna alnan birok
Ermeni kadn ve ocuk olduunu, bunlardan ounun Talasta bilindiini sylyor. Hatta 40-50 kadn byle kalmtr diyerek abartl bir rakam
veriyor. Bunlarn iinde en iyi bilineni jandarma olarak Yozgatta grevli
iken, kimsesiz bir Ermeni ocuunu evlt edinen Arif Hoca dr. ocua Ali
ismi veriliyor. nceleri Gvur Ali diye hitap edilirken, evrede ok sevilip
saylmaya balaynca ve de Talasn nde gelen ailelerinden birinin kz ile
evlenince Mslman Aaya dnyor. Kadir Kolsuz bu ekilde be
yalarnda evlt edinilip, yetitirilip evin olu ya da yeenleri ile evlendirilen Ermeni kz/olan ocuklar olduunu sylemektedir.
Btn kaynak kiilerimizin hatralarnda dostluk, arkadalk ve komuluk ilikilerinin halen saygyla muhafaza edildiini, fakat zellikle de
bayramlarn ve Ramazana verilen nemin ayr bir yer tuttuunu grdk.
39 BOA, DH. FR., Belge No: 55/18; Osmanl Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl, Ankara 1995, s.85.
40 Osmanl Belgelerinde Ermeniler, s.10. Tehcir karar, btn Ermenilere amil deildir. Baz
artlar tayanlar bunun dnda tutulmutur. Bunlar hasta ve mlar Katolik ve Protestan
mezhebinden olanlar, askerler ve aileleri, memurlar, tccarlar, baz amele ve ustalardr.
Karnik Teke ailesinin durumu askerlikle badayor.

225

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Atik Erkuyumcu, annesi Penik Hanmn (lkab Osmanl Hanm)


Ramazanlarda iftar yemekleri hazrlayp, hali hazrda Kayserinin tannm sanayicileri ve esnaflar arasnda olan Ruhbalar, Gpgpleri,
Bamyacoullarn Talastaki evlerinde arladklarn sylyor. Karlkl
olarak bu ziyaretlerin yapldn vurguluyor. Karnik Teke de annesi Virkin
Hanmn kete yaparak Ramazan aynda oru tutan komulara dattklarn ve ou zaman da iftar yemei dzenleyip komular ardklarn
sylyor. Ramazanlara sayg duyulduu iin yiyeceklerin fiyatnda indirim yapldn belirtiyor. Komularmz da bize aynsn yaparlard. Doumlarda, nianlarda, dnlerde ve lmlerde ayn gelenekler ve detler
erevesinde itenlikle bu mahaller karlkl uygulanrd diye de ilve
ediyor Karnik Teke.
1955lerde Kayseri st ynetim erkan vali, emniyet mdr kiliseye
bayramlamaya geliyorlar. 1966lardan itibaren Ermeni cemaati stanbula
gittii iin bu uygulama artk devam etmiyor. Ancak, Atik Erkuyumcu
2004 Nisan ortalarnda ahin Sucuklarnn sahibi Mehmet ahin, Mehmet Duymaz, Mustafa Suludere, Vahti elik ve stanbuldan gelen Mateos Gzolu ile daha birok kiinin katlm sonucu kilisenin oturma salonunda krmz yumurta bayramn kutladklarn sylyor. krye nl,
Paskalyada Ermeni komularnn yumurta ve rek getirdiklerini, ayrca
kurban kestiklerinde etli bulgur pilav piirip komulara dattklarn sylyor. Ramazanlarla ilgili en ok hatrlad ise, en ufak bir ekilde de olsa
komularnn bir ey yeme ya da imelerine ahit olmamalar. Son derece
saygl davranrlard diyor. Frndan ekmek piirtip getirirken her iki kesimin de komulara ikram ederek eve gtrdn belirtiyor41.
Ramazanlarla ilgili en arpc hatray ise Avukat Ali Demirta, babas Gazi Demirtatan naklederek anlatyor. Gazi Demirta genliinde
Talas Hamurkesen mevkiinde (1945li yllar olmas gerekiyor) bir Ermeni sarrafn tarlasn keserlemek iin Tablakaya ve Kiiky mahallesinden
kesercilerle ie gelmiler. Ermeni tarla sahibi keserleme ii bitince, atyla
41 Tuzcu, a.g.m., s.528-529. Kayserinin XVIII. yzyl sonlarndaki durumunun da benzer ekilde olduunu kaynaklar doruluyor. Avrupal seyyahlardan birisi bunu yle ifade ediyor;
Trk, Mslman, Rum, Yahudi herkes birbirine misafir olarak gidiyor. Bayramlarda birbirlerini ziyaret ediyorlar. Yahudiler, fazla aralarna girmiyorlar. Gregorianlar da Mslmanlar gibi sabah-le-akam ibadet yerlerine gidiyorlar. Kayserideki ev sahiplerimyeni dostlarm bu sorunu temelinden zmler, bar iinde yayorlar. Ev sahibim Tanr
huzurunda her insann tarak dileri gibi eit olduunu, her Peygamberin de Allahn
elisi olduklarn, bunlar arasnda bir elikinin olmayacan, barn ve uyumun daha
mantkl olacan bana aklad. Ev sahibim Trkt, Kayserinin de hem tccar hem de
din grevlisinin olu idi.

226

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

gelerek sizin paranz evde vereceim demi. Eve gitmiler, para beklerken
ev sahibi buyurun sizi misafir edeyim, orucunuzu burada an demi. Bu
incelik onlar ok artm. Yemekten sonra daha da ok olmular, nk
Ermeni ev sahibi namaz ben kldracam diyerek gruba imam olmu. Bu
olay en az yarm saat anlatan Gazi Demirta, oluna byle Mslman olan
Ermenilerin evre basks nedeniyle kendilerini gizlediklerini sylermi.
Kadir Kolsuz da benzer ekilde kaynpederi Mehmet Cann 40 yl
Talas Tablakaya mahallesinde muhtarlk yaptn, 1986da 87 yanda
ldn sylyor. Mehmet Can da Ermenilerden camilere gelerek vaaz
dinleyenler olduunu nakledermi.
Komuluk ilikileri erevesinde dnlerde ve ocuk doumlarnda
hediye gtrldn kaynak kiilerin hepsi de doruluyor. Karnik Teke
ailesi, Kadir Kolsuzun aabeyinin dnne gelerek altn takyorlar. Benzer ekilde Atik Erkuyumcunun dnne gelen Trk ahbaplar da hediyelerle gelmiler. Avukat Hamdi N. Gncer de snnet dnne gelen
Abraham Aann olu Aram Koza (Topal Hac) nn iki onluk para ve bir
ksele renginde yaplm, nadiren bulunan, belki de kendisinin yapt bir
futbol topu hediye getirdiini sylyor.
Kadir Kolsuz, komuluk ilikilerinde dayanmann ok nemli olduunu sylyor. Berber Mircann Talas Yukar mahallede berber dkkn vard. Mslman berber yok, onlar genelde ift sryorlar. Mircan,
Trkler tarafndan da ok seviliyor. Bizin kuaktaki herkesin Mircanla bir
hatras vardr. Mircan, daha sonra Talas meydannda dkkn at. Tra
25 kuru. Fakat bizde para nerede? Tra olmam lzm, Pazartesi okula
gideceiz. Annem uradan bir karpuz gtr, seni tra etsin dedi. Utana
skla aresizlik iinde gidip, Mircan Abi, u karpuzu yiyeceksin, beni de
tra edeceksin dedim. O, senin bana hakkn geiyor, bu karpuz 10 tra
eder karln verdi. Zaten para kimde vard ki? Bu yzden bizim kuan ocuklarnn birounu bedava tra ederdi. Tabi Mircan da 1955-1960
aras yllarda stanbula gitti.
Kadir Kolsuzun Mircanla ilgili anlar niversite eitimi iin
stanbula geldiinde de devam ediyor.
Biz stanbula okumak iin gittik. Ben yurda giremedim. Mecburan
Tarlabanda Sular daresi arkasnda ev tutacam. Bir bayan kt. Fransz asll bir Ermeni kz idi. Bana kefil gsterebilir misin dedi. ranl pansiyonerler vard. Oday tutmak zorundaydm. Hemerilerimden biri git,
Mircan bul, Tarlabanda bir berber dkknnda kalfa olarak alyor
227

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dedi. Mircana gittim, derdimi anlattm, bana kefil olmay kabul ederek,
pansiyonun sahibi kza, kz erif, bunlar benim kardeim, evi bunlara vermeyip de kime vereceksin dedi. erif de sen syledikten sonra, ev senin
olsun karln verdi42.
Komuluk ve dostlukla ilgili hatralar karlkl olup Avukat Hamdi N.
Gncer de babas Ahmet Gncerden duyduklarn naklediyor.
Merhumun Setrakmor, nam- dier Osman Usta isminde, okumas yazmas olmayan bir orta vard. Osman Usta, stanbula tannca da bu
ortaklk devam etti. Babam kendisine hal gnderir ama stlerine kalitelerini gstermek amacyla 1 izik, 2 izik, 3 izik atard. Setrakmor Usta
da iziklere gre hallar deerlendirerek satard. Bu ticar ilikiler uzun
yllar devam etti. Hatta mtereken stanbulda gayrimenkller edinerek,
stanbul Paabahenin hissedar olmular. Cavid Akansu da bu ikili ortakla dhil olmu.
Setrakmar Ustann lmnden sonra bir gn olu Kirkor, bana telefon ederek, babamn kasasndan Paabahenin hisse senetleri kt, sizin
mi, bizim mi diye endieye kapldk diye sordu.
Karnik Tekenin de sk sk ifade ettii gibi o yllarda ticaret ve ortaklklar gven esas zerine kuruludur. Biraz nceki hatrada da grld
gibi ikinci kuak oullar da bu dostlua ihanet etmezler, hatta aralarnda
zorla da olsa Trk-Ermeni dmanl yaratlmaya allsa bile.
Hamdi N. Gncer de Kadir Kolsuz gibi niversite eitimi iin
stanbula gelenlerdendir. Tabii ki buraya gelince eski dostlarn ziyaret
etmek ister. Gerisini kendi ifadesinden takip edelim.
Tabii ki eski dostlarm ziyaret etmek insan bir vazifemdi. Karakye
gittim. Orada erkezky Mezecisi diye mehur bir yerleri vard. rendiime gre Kenan Evren de oradan alveri yapyormu. Kirkor Aabey,
bana Hamdi okuyup da ne yapacaksn, ite niversite buras, para basyoruz, gel iin bana ge dedi. Bu denli scak bir dostluk vard.
Sadece erkekler arasnda deil, kadnlar arasnda da dostlua verilen
nem hissedilmektedir. Yine Hamdi N. Gncerin babasndan dinledii
olay yledir:

42 Mircann olu Talas Amerikan Kolejini bitirerek Amerikaya giderek zengin olmutur.
Mircan yanna arr. O da New Yorka olunu grmeye gider. Oluyla hasret giderdikten sonra bindii takside kalp krizi geirerek vefat eder. Ama hatralar bugn Kadir
Kolsuzda ok canl olarak yaamaya devam ediyor.

228

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Babam anlatrd, bizim Abraham Usta (Topal Abraham) adnda ok


yakn bir aile dostumuz varm. Srtnda heybeyle gezerek tarak satarm.
Bakmsz ve giyimine pek dikkat etmeyen birisi olmasna ramen, lafazan
ve i bitirici olduu iin olan everme, kz gelin etme ilerinde hep bunu
arrlarm. Kapdan kovsalar pencereden ieri girerek, kz mutlaka almay baarrm.
Babam evlenir. Bir gn akamzeri kap alnr, tabii ki yeni gelin
kapy aamad iin babaannem aar, gelen Abraham Ustadr ve ba
keye misafir edilir. Yeni gelinin surat aslr. Kendi kendine bu dilenci
klkl adamn evimizde ne ii var diye sylenirken, babaannem mdahale
ederek; kzm bana bak, bu adam, bu ailenin bir parasdr. Bir gn belki
sen gidersin ama o kalr der43.
Gerekten de Abraham Aaya verilen nem daha sonra oluna da
gsterilecektir. Hamdi N. Gncer yle devam etmitir:
Abraham Aann oglu Aram Koza (Topal Hac) kundura imaltsyd. Devaml okuyan aydn bir kiiydi. lmnden sonra babam cenazesini
stanbula gtrmt. Fakat ok istememize ramen biz oullar babalarmzn dostluk ilikisini ayn dzeyde gtremedik.
Ermeniler tiyatro oyunlarna da Trk komularn davet etmektedir.
Aye Demirtan naklettiine gre Talas Harman mahallesindeki Ermeni Kilisesinde dzenli olarak oyunlar sergilenmektedir. Aye Demirta, bu
oyunlar seyrederken ok elendiklerini sylemektedir44.
43 Tuzcu, a.g.m., s.529. Ayn seyahatnamede bu hususlarn da zerinde durulmaktadr. Seyyahn ifadesi u ekildedir: Beni Talasta ve Kayseride misafir eden Trk, Ermeni ve Rum
aileler arasnda tam bir uyum var. Misafir odalarna ve sofralarna kadnlar girip oturamyor. Misafirlikte beni meraklandran baz olaylar oldu. Zenginler Trk evinde, iyerinde
en ar grevi yapan, zaman zaman iyeri sahibinin kzd bir Rum iisini sofrada sa
yanna oturtuyor. Ermeni ve Rum evlerinde bu durum da Trk iiye uygulanyor. Kimse
inadndan dolay bir harekete ve ayrma tbi tutulmuyor. Evlerinde hizmeti ve uak bulundurmuyor. Yalnz madd gideri orannda evlerine ksz ve fakir ailelerin ocuklarn
yanlarna alyorlar. Aile fertlerinden ayr tutmuyorlar. Bunlar belirli bir yaa gelene kadar
meslek sahibi yaplyor ve evlendiriliyor, iyeri alyor. Bu uygulamann 1940l yllarda
Kayseride devam ettirildiini kaynak kiilerimizden kriye nl de doruluyor.
44 Benzer ekilde anneannesi Talasl Ermenilerden olan ve sadece bir defa grebildiimiz,
u anda Dou Anadoluda stajyer hekimlik yapan Klodys Toros da Talasta Ermeni cemaatinin zellikle Paregentan bayramlarnda tiyatro oyunlar sergilediklerini duyduunu
ifade etmitir. Bunlardan da Talasta sosyal hayatn 1915lerde dahi ok canl olduu sonucunu kartabiliriz. Paregentan, Nevruza benzer bir bayramdr. Bu hususta geni bilgi
iin Kk, a.g.e. Ayrca www.minidev.com sitesinden de bayramlar konusu incelenerek,
Nevruzla Paregentan arasndaki benzerlikler tespit edilebilir.

229

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Aye Demirtan naklettiine gre, Talas Amerikan Hastanesinde


alan mrolu lkapl Ermeni, doktorlara yardm etmekle grevlidir.
Talastan hastaneye gelen hastalara her trl yardm ve ilgiyi gstermitir.
Dadr adl Ermeni Hanm da uzun yllar bel ft tedavisinde evreden
gelen hastalara yardmc olmaya almtr.
u ana kadarki rnek olaylardan ve hatralardan varlan sonu ak bir
ekilde yledir:
Ermeni ve Trkler arasndaki dostluk, arkadalk, komuluk yzyllar
boyunca olduu gibi, bu durum tehcir sonrasnda da devam etmitir. Ayn
dili konumular, ayn duygularla mutlu olmular ve zlmlerdir. O halde ne olmutur da, bu iki dost millet dnya kamuoyu karsnda birbirlerine dman hale getirilmilerdir? Bunu yine en iyi Karnik Teke ve Atik
Erkuyumcuyann ortak olarak sylemi olduklar u szler gsterecektir
sanrm:
Bu ite ne Artinin ne de Ahmetin kabahati yok. Yahudinin nifak,
ngilizin altn, Rusun silh bu iki kardei dman etti. Yahudi, Osmanl Sarayna Ermeni girdii iin kskanp Ermenilerden nde gelenlere
Sivasa kadar senin diyerek kkrtt. Rus da ben sana silh vereceim
Trke vur, dedi. ngiliz altn vereceim, dedi. Fransa da bu koalisyonu
destekledi.
Birbirine yzyllarca dosta davranan bu iki milletin birbirine dman
edilmeye allmasna ramen Cumhuriyetin ilk yllarndan itibaren bu
dostluun yeniden tesis edilmeye balandn kaynak kiilerin tanklklar
ile ksmen de olsa ortaya koymu olduumuzu mit ediyoruz. Son sz olarak Zakarya Mildanolunun Trk ve Ermeni milletinin bir arada ve bar
iinde yaamas dileklerini ileterek sunumu bitirmek istiyorum.

230

Do. Dr. Selma YEL / Orhan Gazi DEMRTA

Kaynaka
21 Ekim 1945 Genel Nfus Saym, Babakanlk statistik Genel Mdrl, Ankara
1949.
Adbelli, Ramazan, 19-20.Yzylda Kayseri ve Civarnda Hristiyan Gruplar
Arasndaki likiler, IV. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu
Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri 2003.
Arkan, Zeki, Trk-Ermeni Kltr likileri zerine, Bilim ve Akln Aydnlnda
Eitim Dergisi, Nisan 2003, Yl 4, Say 38.
Bayrak, aban, 18-19. Yzylda Kayserinin Ticar Hinterland, IV. Kayseri ve
Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri
2003.
Beyolu, Sleyman, 1914-1922 Yllarnda Kayseride Yaanan Baz Skntlar, II.
Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1988),
Kayseri 1988.
Cmert, Hseyin, 19. Yzyl Vergi Kaytlarnda Talas, III. Kayseri ve Yresi Tarih
Sempozyumu Bildirileri (06-07 Nisan 2000), Kayseri 2000.
Halaolu, Yusuf, Ermeni Tehciri, 4. Bask, stanbul 2004.
mamolu, Vacit, 20. Yzyln lk Yarsnda Kayseri Kenti: Fizik evre ve Yaam,
I. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (11-12 Nisan 1996),
Kayseri 2000.
Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, Trkiye Ermeni Patriklii, stanbul 1986.
Keskin, Mustafa, M. Metin Hlaga, Gemiteki zleriyle Kayseri, Erciyes niversitesi
Yayn, Kayseri 2006
Kk, Abdurrahman, Ermeni Kilisesi ve Trkler, 2. Bask, Ankara 2003.
Milliyet, 06 Kasm 2003 Perembe.
Osmanl Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Babakanlk Devlet Arivleri Genel
Mdrl Yayn, Ankara 1995.
rik, Nahid Srr, Kayseri, Krehir, Kastamonu, stanbul 1955.
zkan, Salih, Kayseri ve Yresinde Aznlk ve Yabanc Okullar II. Kayseri ve
Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (16-17 Nisan 1988), Kayseri
1988.
Satolu, Abdullah, Kayseri Pastrmacl, Kayseri 1960.
Somuncu, Mehmet, Cehri retimi ve Ticaretinin 19. Yzylda Kayseri
Ekonomisindeki nemi, Erciyes niversitesi ktisad ve dar Bilimler
Fakltesi Dergisi, Say 22, Ocak-Haziran 2004.
afak, Erdal, Cehennemin Kapsn Aralayan Adam, Sabah 28 Nisan 2006.
Tosun, Ramazan, Kayseride Ermeni Olaylar, Kayseri 1997.
Tuzcu, Ali, 19. Yzyl Balarndan 20. Yzyln lk eyreine Seyyahlarn Gzyle
ve Konsolosluk Raporlarnda Kayserinin ktisad Yaps, III. Kayseri
ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (0607 Nisan 2000), Kayseri
2000.
231

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

nternet Adresleri:
www.evdose.com/tur/zemin/hali/zemhal, www.fairplayturkiye.com,
www.gsgm.gov.tr, http://yayn.meb.gov.tr, www.minidev.com,
www.pastrmam.com, www.talasbeldesi.com, www.turkboks.gov.tr,
http://www.virtualani.freeserve.co.uk/kayseri/turkish.htm

232

SON DNEM OSMANLI MMARLIINDA ERMENLER


Yrd. Do. Dr. Selman CAN

Atatrk ni. Gzel Sanatlar Fakltesi Temel Eitim Blm


E-mail: selmancan@hotmail.com; Tel: 0 442 231 50 95

zet
Osmanl mimarlnn son dnemine ilikin olarak yaplan almalarda, gayrimslim mimarlarn n plana karldklar grlmektedir. zellikle Ermeni aratrmaclar,
XIX. yzylda ina edilen binalarn ounluunun Ermeni
mimarlara ait olduunu belirtilmektedirler. Bilimsel bir temelden uzak bu iddialar, kendi iinde de elikilerle dolu
bilgiler iermesine ramen, sanat tarihi literatrne girmi
bulunmaktadr.
XIX. yzylda Osmanl Devletinin yeniden yaplandrlmas
almalarna paralel olarak mimarlk tekilt da deiime
uram ve 1831de hassa mimarlar oca kaldrlarak yerine ebniye mdrl/binalar mdrl tekilt kurulmu ve imar ve ina almalarnda, plan ve projelerin
hazrlanmasnda merkez olmutur. Mimarlk tekiltnn
yeniden yaplandrld bu dnemde bina ina ve onarmnda uygulanan esaslar da deiime uram ve mnakasa (ak eksiltme) sistemine geilmitir.
Bu sistemle rekabet ortamnda binalarn dk maliyetle
yaplmas amalanmtr. Bu da madd birikimleri bulunan
ve finans kaynaklarna yaknlklar ile tannan Ermeni mimarlar, gelir seviyesi dk olan yerli mimarlar karsnda
ne karmtr. Bu mimarlarn isimleri yaptklar binalar ile
ilgili olarak dzenlenen masraf defterlerinde ve bor pusulalarnda sk sk getii iin, yapnn plann hazrlayan
mimarlarn bunlar olduu dnlmektedir. Oysa bina
planlar ihalelerden nce hazrland iin, gerek mimarlar ile plan uygulayanlar farkl kiilerdir. Yani Ermeni mimarlar ina ettikleri yaplarn ounluunda mimar deil
mteahhitlik ilevi stlenmilerdir.
Osmanl arivlerinde uzun sredir yaptmz almalar
sonucu Ermeni mimarlarn son dnem Osmanl mimarsindeki gerek konumlar ortaya karlmtr. Bu almalarda Ermeni mimarlara mal edilen pek ok yapnn asl
mimarlar inaat kaytlarndan tespit edilmitir. Sunulacak
bildiride mimarlk tarihimizin nemli bir dnemine ilikin
ariv belgelerine dayal bir deerlendirme yaplacaktr.

Yrd. Do. Dr. Selman CAN

Giri
Osmanl Devletinde, mimarlk tekiltnn kuruluundan itibaren,
ihtiya duyulduu oranda gayrimslim (Ermeni ve Rum mimarlar gibi)
mimarlara da grev verilmitir. Bunlarn says tekilt ierisinde srekli
olarak belli bir oranda snrlanmam ve deiik dnemlerde farkl saylara ulamtr. Osmanl arivlerinde imdiye dein tespit edilebilen mimar halifelerinin listelerine gre; XVI. yzylda saylar gemeyen1
gayrimslim mimarlarn Hassa mimarlar oca ierisindeki oran XVII.
yzyln ilkyarsnda % 47.5e kadar km ve ayn yzyln sonunda bu
oran % 9a dmtr2. XVIII. yzyla ait elimizde hassa mimarlar ocann mevcudunu gsteren bir liste bulunmamaktadr. Ancak, bu yzylda
birtakm imar faaliyetlerinde gayrimslim mimarlarn isimlerinin ska
gemesinden dolay gemi yzyllara oranla saylarnn artt yolunda
bir kanaat vardr3.
XIX. yzyl bana ait tespit ettiimiz bir listede mimar halifelerinin
says 52 kiidir4 ve lm olan mlzm Yani kalfann dnda hi bir gay1
2
3
4

Erhan Afyoncu, XVI. Yzylda Hassa Mimarlar, Prof. Dr. smail Aka Armaan, zmir
1999, s.200.
Fatma Afyoncu, XVII. Yzylda Hassa Mimarlar Oca, Ankara 2001, s.63.
Sinan Gler, 18. Yzylda Hassa Mimarlar Tekilt, 18. Yzyl stanbulunda Sanat
Ortam, Sanat Tarihi Dernei Yayn 3, stanbul 1998, s.145-151; Mustafa Cezar, Sanatta
Batya Al ve Osman Hamdi, stanbul 1971, s.110.
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Cevdet Maarif, Belge No: 5481, 27 aban 1216/2
Ocak 1802.

237

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

rimslim mimarn isminin gememesi dikkat ekicidir5. Bu belge nda, hassa mimarlar oca ierisindeki gayrimslim mimarlarn saysnn
XVIII. yzylda artmad, aksine XIX. yzyla gelinceye dein tamamen
azald anlalmaktadr. Mimarlk tekiltnn XVII. yzyl sonlarndan
itibaren dzeninin bozulmaya balamas, atama ve azillerde liyakatin gzetilmemesi, ocak ierisinde istenilen vasflarda eleman eksikliini dourmutur. ktisad nedenlerle de mimar kadrolarnn says artrlamad gibi
mmkn olduunca mevcut kadrolar azaltlmaya allmtr. Bununla
birlikte XVIII. yzylda gerekli imar faaliyetlerinin bir ksmnda kullanlmak zere maa denmeyen, mlzm oca ismiyle anlan ve belirli bir
derece, unvan ve kadroya sahip olmadan, ulufeli ocak mimarlar dnda
(haric ez-tertib) hizmetleri karlnda kendilerine deme yaplan bir grup
oluturulmutur6. Gayrimslim mimarlarn ounluu bu grup ierisinde
yer aldndan doal olarak XIX. yzyl bana ait tespit ettiimiz hassa
mimarlar oca listesinde isimleri gememektedir.
Hassa mimarlar ocann 1831de kaldrlndan sonra kurulan ebniye
mdrl dneminde de grevli mimar halifelerinin ierisinde gayrimslim mimarlarn yer almad grlr. Ebniye mdr Seyyid Abdlhalim
Efendinin 1834 ylnda hazrlad bir rapora gre tekilt ierisinde krk
akn mimar halifesi vardr ve bunlarn iinde gayrimslim yoktur7. Yalnzca ebniye mdrl ierisinde 1848 ylnda Ebniye Meclisi oluturulduunda tekilt dndan tecrbeli Rum ve Ermeni kalfalar meclis azas
olarak atanmlardr. Ebniye meclisinde grev verilen gayrimslim kalfalar unlardr:
Ermeni milletinden; Kirkor, Minas, Kk Ohannes Kalfa,
Rum milletinden; Panayot, Todori, Onikos Kalfa. Bunlarn yansra
gerektiinde grmelere katlacak olan Rum milletinden Ohannes ve stefan Kalfa8.
Ebniye meclisinin kuruluundan sonra uygulanmaya balanan mnakasa (ak eksiltme) ad verilen ihale sistemi ile yaplarn inasnda uygulanan prosedr tamamen deitirilir. Bu sistemde, inas dnlen bir
yap, plan ve projeleri ebniye mdrlnce hazrlandktan sonra tahmini
5
6
7
8

Yani kalfann hari ez-tertib (ocak iin dzenlenen maa kaytlarnn dnda) 3 akelik
yevmiyesinin mlzm Mehmed Erefe verilmesi kararlatrlr.
Cezar, hassa mimarlar ocanda meydana gelen boalmalara mlzm ocandan atamalar
yapldn belirtmektedir. Cezar, a.g.e., s.45.
BOA, HH, Belge No: 26244.
BOA, .Mes.Mh., Belge No:175, 7 C.emaziyehahir 1264/11 Mays 1848.

238

Yrd. Do. Dr. Selman CAN

bir bedel ile ihaleye karlmaktayd. Belirlenen bedel zerinden en dk fiyat teklif eden mteahhide bir mukavele ile yaplacak i teslim edilmekteydi. naat malzemelerinin piyasasn ellerinde bulunduran, ticaret
erbab Ermeni ve Rum kkenli mimar kalfalar iin bu durum nemli bir
frsat oluturur. Yaplan hemen her ihalede gayrimslim kalfalar yer alrlar.
Ayn anda birka ii stlenen mteahhitler, her yapnn bana kendi adlarna mezuniyet Pusulas (yeterlilik belgesi) sahibi birini brakmak durumundaydlar. Ancak, mteahhitlerin grevlendirdikleri kiiler ounlukla
byle bir belgeye sahip olmayan, cemaatlerine mensup kiiler olmaktayd.
Eminnndeki Ahielebi Camiinin tamiratn stlenen stefan Kalfann
grevlendirdii Kiryako, yapy istenilen ekilde tamir etmedii ve harcamalar olduundan fazla gsterdii tespit edildiinde, 20 Mart 1853 tarihinden itibaren, elinde mezuniyet pusulas olmayanlarn bu tr ilerde
kullanlmas kesin olarak yasaklanr9.
Baz durumlarda ihale yerine tercih sistemi de kullanlmaktayd. zellikle saray ve kasr gibi, inasnda yksek miktarda harcama yaplmas
gereken binalarda bu durum sz konusuydu. Sermaye birikimi olmayan,
ounluu orta ve alt seviye gelir grubuna dhil ailelerden gelen, kendi
geimlerini dahi zor temin edebilen yerli mimarlarn bu tr bir uygulamada yklenici olmalar olduka gt. Mimarlk tekilt ierisinde grev
alanlarn uzun srelerle maalarn alamadklar, yalnzca kefini yaptklar
binalardan haklarna den czi harlarla ilerini yrtmeye altklar bilinmektedir. Osmanlnn son bamimar Seyyid Abdlhalim Efendi bu durumu Sultan II. Mahmuta bildirir ve Mslmanlar arasnda artk kimsenin
mimarlk mesleini tercih etmediini, ilerde mimar sknts ekileceini
vurgular10.
Devletin son iki yzyl iinde durumlar srekli ktye giden Mslman mimarlarn yannda gayrimslim mimarlar, baz almalar nedeniyle
ykml olduklar vergilerden muaf tutulup, zel haklara sahip olabilmekteydiler. skdar Selimiye Camii mimar Foti Kamyanos Kalfaya verilen
muafiyet berat, bu uygulamaya gzel bir rnektir. 1805 tarihli berat ile Foti
Kalfann elde ettii haklar unlardr: Gayrimslimlerin demek zorunda
olduklar btn vergilerden muaf tutulur. Kii dokunulmazl salanr.
st-ba aranamaz, klk kyafetine mdahale olunamaz, evine zabta ve
kolluk kuvvetleri giremez. Seyahat ve yol serbestisi ve ayrcalklarndan
istifade eder. Yarg muafiyeti verilir. Olaan mahkemelerde yarglanamaz,
9 BOA, A. MKT. MVL., Belge No: 65/14, 9 C.hr 1269/20 Mart 1253.
10 BOA, HH, Belge No: 26244.

239

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ancak Divan- Asafde (Yce Divan) yarglanabilir11. Muafiyet beratlarnda elde edilen haklar babadan olu ve yakn akrabalara da geebiliyordu.
Foti Kalfa gibi Kirkor Balyan da Sultan II. Mahmut dneminde muafiyet
berat sahibi olur ve lmnden sonra sahip olduu muafiyet beratna istinaden damad Ohannes ve olu Karabete de birer muafiyet berat verilir12.
Yaanlan btn bu gelimeler, Ermeni kalfalarn XIX. yzylda n
plana kmasn salar. zellikle Balyan ailesi, nesil boyunca saraya
yakn olarak ok sayda yapnn mteahhitliini stlenmilerdir. lerinden Serkis Balyana, Sultan II. Abdlhamit dneminde sermimar- devlet unvan verilir13. Bu unvan aslnda 1831 ylnda kaldrlmtr14. Serkis
Balyann saraydaki zel balantlar sayesinde ahsna ait olmak zere
verilmi bir payedir ve Osmanl mimarlk tekiltnn bandaki en st dzey mimar anlam tamamaktadr.
Ermeni asll kalfalar ile Trk mimarlar arasnda srekli bir ekime de sz konusudur. Kendi menfaatleri uruna baarl Trk mimarlar
Saraydan uzak tutmaya altklar da bir gerektir. 1827-1829 yllar arasnda bamimarlk yapm olan Krml Mahmut Aann grevden uzaklatrlmas Kirkor Balyann bir oyunuyla meydana gelir. Kirkor Kalfa
ve Mahmut Aa arasndaki gerginlik Heybeli Ada Deniz Harp Okulunun
1827de inas srasnda balar. Sultan II. Mahmut her ikisinin hazrlad planlardan Mahmut Aannkini tercih eder. Pars Tulacnn Kirkor
Balyana ait olduunu belirttii yapnn15 gerekte mimarln Krml
Mahmut Aa yapar16. Ksa bir sre sonra Kirkor Balyan, Mahmut Aann
Sultan II. Mahmutun atlar iin 1829da Tarabyada yapm olduu ahrn inasnda alan iileri ayarlayarak yapnn atsnda uygun olmayan
malzeme kullandrr ve ahrn ats be on gn sonra yklarak on bir atn

11 Kemal Beydilli, III. Selim Devrinde Verilen Baz Muaf ve Msellemlik Beratlar Hakknda: Foti Kalfann Berat, Osmanl-Trk Diplomatii Semineri (30-31Mays 1994),
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Aratrmalar Merkezi, stanbul 1995, s.86.
12 BOA, Cevder Maarif, Belge No: 4451, Evst- C.evvel 1251/10 Eyll 1835; HH, Belge
No:27724, 1251/1835.
13 BOA, Cevdet Dhiliye, Belge No: 62375, 27 R.evvel 1295/31 Mart 1878.
14 BOA, Cevdet Saray, Belge No: 2860, 1247/1831.
15 Pars Tulac, Osmanl Mimarlnda Balyan Ailesinin Rol, stanbul 1993, s.46.
16 BOA, HH, Belge No: 29310, 1243/1827-28.

240

Yrd. Do. Dr. Selman CAN

lmne sebep olur17. Bunun zerine Sultan, Mahmut Aay grevden


uzaklatrarak ailesi ile birlikte Bursaya srgne gnderir18.
Son dnem Osmanl mimarlk tekiltnn yapsal deiiminin, bina
ina ve onarmndaki srelerin yeterince bilinmemesi ve ariv kaytlarna
inilip ihale artnamelerinin incelenmemesi birok binann gerek mimarnn gn yzne kmamasna, mteahhitliini yapan kalfalarn binalarn
mimarlar olarak alglanmasna sebep olmutur. Ariv belgelerinden tespit
ettiimiz bir ksm yapnn gerek mimarlar unlardr: Sultan II. Mahmut
Trbesi Garabed Balyann19 deil mhendis Abdlhalim Efendinin20,
Bayezit Yangn Kulesi Senekerim Balyann21 deil Seyyit Abdlhalim
Efendinin22, Rami Klas Kirkor Balyann23 deil Seyyit Abdlhalim
Efendinin24, Ortaky Camii Nikoos Balyann25 deil Seyyit Abdlhalim Efendinin26, Mecidiye Klas (Takla) Serkis Balyann27 deil
ngiliz mimar William James Smithin28, Yldz Hamidiye Camii Serkis
Balyann29 deil Rum Nikolaki Kalfann30, Sarayburnu Antrepolar Simon Balyann31 deil August Jasmundun32 eseridir.
Ermeni kalfalar yaptklar ilerde yolsuzluklara kartklarndan XIX.
yzyln sonuna doru gzden dmeye balarlar. Sultan II. Abdlhamit
dneminde birok yap ina eden Alman August Jasmund, Bayndrlk
Bakanlnn (Nafia Nezareti) kadrolarnn Ermeni alanlarla doldurulmasndan dolay kendi alannda Ermenileri karsnda bulduunu, ilerin grlmedik bir ekilde- daha ok kulis arkalarndaki grmelerle yrtldn, bu yzden de devlet iin yaplan binalarn rezil olmasna ramen

17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32

Ahmet Ltfi, Tarih-i Ltfi, Cilt 2, stanbul 1291, s.163.


BOA, Cevdet Maarif, Belge No: 5525, 22 Cemaziyelevvel 1245/19 Kasm 1829.
Tulac, a.g.e., s.278.
BOA, D, Belge No: 3, 22 Rebiylahir 1255/5 Temmuz 1839.
Tulac, a.g.e., s.86.
BOA, MAD, Belge No: 8959, s.59, 21 Ramazan 1241/29 Nisan 1826.
Tulac, a.g.e., s.53.
BOA, HH, Belge No: 29041-C, 27 Safer 1248/25 Haziran 1832.
Tulac, a.g.e., s.381.
BOA, EVd., Belge No: 13498, 3 Zilhicce 1264/31 Ekim 1848.
Tulac, a.g.e., s.534
BOA, HH.EBA., Belge No:1/4, 23 Safer 1267/ 29 Aralk 1850.
Tulac, a.g.e., s.497.
Dolmabahe Saray Arivi, Evrak No: II/ 989.
Tulac, a.g.e., s.660.
BOA, P.PRK.ML., Belge No:10/65, 29 evval 1307/18 Haziran 1890.

241

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

teslim alndn belirtiyor33. Devlet bamimar payesiyle onurlandrlan


Serkis Balyann dahi, 1882de balatlan ve 1886da sonulanan bir soruturma sonucu Sultan Abdlaziz ve II. Abdlhamit dneminde yapt
yaplardan toplam yz bin liray akn bir mebla zimmetine geirerek34 byk inaat yolsuzluu yapt anlalmaktadr. Soruturma neticesinde hakknda alan dava ile btn mal varlna el konmasna35 ramen,
Ekim 1888de Sarayn badoktoru Mavroyani Efendinin aracl ile II.
Abdlhamit tarafndan affedilir36. 1890lardan sonra Ermeni kalfalarn Osmanl mimarlndaki etkileri de sona erer. Bunda gerek yaptklar yolsuzluklarn, gerekse dnemin siyas gelimelerinin etkisi byktr37

33 Mehmet Yavuz, Mimar August Jasmund Hakknda Bilmediklerimiz, Sanat Tarihi Dergisi, Aydoan Demire Armaan, Say XIII/I, C.181-205, zmir Nisan 2004, s.197.
34 BOA, Y.PRK.AZN., Belge No: 2/49, 17 evval 1303/19 Temmuz 1886.
35 BOA, Y.PRK.AZJ., Belge No: 13/44, 26 Temmuz 1304/7 Austos 1888.
36 BOA, Y.MTV., Belge No: 54/38.
37 ngilterede Serbest Frkann iktidara gelmesiyle Ermeni meselesinin canland, Osmanl
lkesinde hizmetli olan Ermeni ve Rumlarn memleketin zararna altklarndan memuriyetlerden uzaklatrlmalar ve Hariciyede Franszca yerine Trke kullanlmas hakknda
bkz. BOA, Y.EE., Belge No: 127/57, 20 Rebiylahir 1308/3 Aralk 1890.

242

OSMANLI DEVLET YNETMNDE KLTRLER ARASI


LETM RNEKLER: II. ABDLHAMTN ERMEN
DEVLET ADAMLARI LE LKLER

Ar. Gr. Serkan GL

Erciyes niversitesi Yozgat Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-maili: serkanebu@yahoo.com; Tel (GSM): 0 535 777 35 69

zet
Osmanl Devletinin son dnem Padiahlarndan II. Abdlhamit, birok adan en fazla tartlan Padiahlardan
birisi olmutur. Abdlhamit hakkndaki en nemli tartma konularndan birisi de onun Ermenilerle olan ilikisi
olmutur.
Abdlhamit, Ermenilere kar iddet uygulamak ve onlar
katletmekle sulanm bir Padiahtr. Kendisinin Ermenilere sempatiyle bakmad ve onlar bir tehdit olarak grd sylenegelmitir. Burada sorulmas gereken soru
u olmaldr: Abdlhamit gerekten koulsuz bir Ermeni
dman myd? Bu sorunun cevab, Abdlhamitin Ermenilerle bireysel ilikileri incelendiinde ortaya kacaktr.
Abdlhamit, saltanat esnasnda birok Ermeni devlet
adamna grev vermi ve hatta onlarla bireysel dostluklar
bile kurmutur.
Sunacam bildiride, Abdlhamit dneminde grev alm
baz Ermeni devlet adamlar ile Abdlhamitin bu devlet
adamlaryla kiisel ilikilerine deinilecektir. Bu sayede,
Abdlhamitin Ermenilere kar olan yaklamnn koulsuz
bir dmanlk deil, iinde bulunulan dnemin bir sonucu olduu grlecektir.

Ar. Gr. Serkan GL

Giri
Ermeni Meselesinin uluslararas bir mesele olarak ve ciddi bir biimde ortaya kt zaman olarak 1878 Ayestefanos Anlamas ve Berlin
Kongresi kabul edilmektedir. Sultan II. Abdlhamitin saltanatnn ilk yllarna rastlayan bu anlamalardan sonra, Ermeni Meselesi uzunca bir sre,
Osmanl Devletinin gndemini megul etmitir.
Sultan Abdlhamitin tahtta kald 33 yllk sre iinde Ermenilerin
defalarca isyan hareketlerine kalkt grlmektedir. Mesele yle bir hal
almtr ki; sorun Osmanl Devletinin bir i politika konusu olmann tesine gemi ve Osmanlya kar uluslararas bir kampanya ekline dnmtr. Bunun temel sebebi olarak, mevcut uluslararas siyas rekabeti ve
g mcadelesini grmek yanl olmayacaktr.
Byk devletler, Ermenileri dnya kamu oyunda Osmanlya kar koulsuz olarak destekleme yoluna gitmilerdir. yle ki; Ermenilerin kard isyanlar sonrasnda Osmanl Devletinin ald tedbirler, Ermenilerin
katliam eklinde duyurulmutur. zellikle Sultan Abdlhamit tam bir Ermeni dman ve katili olarak gsterilmitir. Bunun bir gstergesi olarak ta
kendisi Kzl Sultan olarak adlandrlmtr1.
Bu noktada akla gelen soru udur: Sultan Abdlhamit gerekten bir
Ermeni dman mdr ve Ermenileri katletme politikas m takip etmitir?
Bu sorunun cevab son derece kapsaml olarak ele alnabilir. Ancak burada,
1

Joan Haslip, Bilinmeyen Sultan II. Abdlhamit, stanbul 2001, s.250.

247

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

bu sorunun cevabn bulmamza yardm edebilecek sadece baz rnekler


verilecektir. Doaldr ki; Abdlhamiti Ermeni dman olarak deerlendirebilmek iin yapt eylemlerin buna uygun olmas gerekmektedir. Fakat
Abdlhamiti yakndan incelediimizde durumun bahsedilenden son derce
farkl olduunu gsteren birok rnekle karlamaktayz.
Bir millete kar, koulsuz bir dmanla sahip bir kiinin eylemlerinin buna uygun olmasn beklemek son derece doaldr. Fakat Sultan
Abdlhamitin Ermenilerle olan kiisel ilikilerine bakld zaman, onun
Ermenilere kar kesin bir dmanlk duymak bir tarafa, Ermenilere kar
byk bir gven duyduunu sylemek yanl olmayacaktr. rneklerle grlmektedir ki; Sultan Abdlhamit devlete kar isyan iinde olan Ermenilerle devletine bal Ermeniler arasnda kesin bir ayrm yapmtr.
Sultan Abdlhamit devrinde, ok sayda Ermeni devlet adam ve brokratn Osmanl Devletinin deiik kurumlarnda grev yapt bilinmektedir. Bu devirde merkez dairelerinde grev yapan Ermenilerin says
2 633 olarak belirlenmitir2. Bunlar Maliye, Hazine-yi Hassa, Hariciye,
Dhiliye, Adliye Nezaretlerinde vs. grev yapmlardr. Bunlar arasnda
birok nazr ve st dzey brokrat bulunmaktadr. Merkez ynetiminin dnda, tara idaresinde de binlerce Ermeni memur devlet grevinde almaktadr3.
Aslnda Ermenler uzun yllar boyunca Osmanlda devlet hizmetlerinde bulunmulardr. Ancak XIX. yzyl Ermeniler iin altn bir devir olmutu. zellikle, Osmanl devlet ynetiminde nemli grevlerde bulunan
Rumlarn Yunanistann bamszlndan sonra gzden dmesi, Ermeni
devlet adamlarnn nn iyice amtr. Ermeniler de hizmetlerinden ve
devlete olan ballklarndan dolay millet-i sdka olarak adlandrlmaya
balanmtr4.
2
3

Aye Tozduman Terzi, Osmanl Maliyesinde Sz Sahibi Nazr, Uluslararas TrkErmeni likileri Sempozyumu, stanbul 2001, s.21.
Abdlhamit dneminde tarada Ermeni memurlarn says, altklar daireler vb. iin bkz.
Mesrob Krikorian, Armenians in the Service of the Ottoman Empire 1860-1908, London
1977. Ayrca Abdlhamit dneminde tarada grev yapan Ermeni brokratlar ile ilgili deerlendirme iin bkz. lber Ortayl, II. Abdlhamit Devrinde Tara Brokrasisinde Gayrimslimler, Osmanl Devletinin 700. Kurulu Yldnmnde Sultan II. Abdlhamit Dnemi Paneli, Bilge Yaynclk, 2000.
Ercment Kuran, Tarihte Trkler ve Ermeniler, Yeni Trkiye, Ermeni Sorunu-II, C.38,
Ankara 2001, s.617. Ercment Kuran burada Ermenilerle Trklerin birok detlerinin ve
zevklerinin ortak olduunu ve Ermenilerin pek ok alanda Osmanl Devletinde hizmetlerde bulunduunu belirterek, bu nedenlerle XVIII ve XIX. yzyl Osmanl belgelerinde
millet-i sdka olarak adlandrldklarn sylemektedir.

248

Ar. Gr. Serkan GL

Sultan Abdlhamitin Ermeniler hakknda hatralarnda yazm olduu satrlar, onun Ermenilerin Osmanldaki durumunu nasl grdn gstermektedir: Bizi Ermenilere eziyet etmekle sulamak glntr. mparatorluumuzun tarihine gz gezdirilirse Ermenilerin her zaman ok zengin
olageldikleri tespit edilebilir. Bu hususu yakndan bilenler Ermenilerin,
Mslman tebaamzdan ok daha zengin olduklarn teyit edeceklerdir.
Her devirde Ermenilerin, vezirlik dhil, memuriyette en yksek mevkilere
kadar geldikleri grlmtr. Memurinin te birini Ermenilerin tekil ettiini sylesem, hi de izam etmi olmam5. Abdlhamit bu ekilde devam
eden hatralarnda, Ermenilerin Osmanl iinde sahip olduklar uygun durumu ak bir ekilde dile getirmektedir.
Sultan Abdlhamit Ermenilere kar en fazla zulm eden Padiah olarak
sulanmasna karn, Ermeniler en fazla onun devrinde st dzey grevlere
gelmilerdir. Bunlar arasnda en dikkat ekici olanlar, Abdlhamitin zel
hazinesine yani Hazine-yi Hassaya nazrlk yapm olan Agop Kazazyan,
Ohannes Sakz ve Mikail Paalardr. Bunlarn dnda Artin Dadyan Paa
ve Gabriel Noradunkyan dikkati eken dier isimlerdir.
Agop Kazazyan Paa (1832-1891), Abdlhamit dneminde hizmet eden Ermeni devlet adamlar arasnda en dikkat ekici ahsiyetler
arasndadr. Hem devlet hizmetinde bulunduu nemli grevler hem de
Abdlhamitin gvenini ve dostluunu kazanm olmas nemlidir. Agop
Paann fakir bir aileden geldii ve yksek renim grmedii kaynaklar
tarafndan belirtilmektedir6. Buna karn ilerinde gstermi olduu baar
sayesinde sivrilmeyi baarmtr.
Agop Kazazyan deiik memuriyetlerde bulunduktan sonra Osmanl Bankasnn Trke muhabere kalemi mdrlne atanmtr. Burada
almalar ve baarlaryla dikkat ekmitir. zellikle bankada meydana
gelen bir uslszl ortaya karmasnn yldzn parlatt sylenmektedir. Bu zellikleriyle dikkat eken Agop Kazazyan, Osmanl Bankas genel
mdr Forster tarafndan Abdlhamite tavsiye edilmitir. Abdlhamit,
Agop Kazazyan Hazine-yi Hassa mdrlne getirmitir. Bu mdrlk
18 Nisan 1880 tarihinde nezarete evrilmi ve Agop Kazazyan nazrlk
grevine getirilmitir. Daha sonra kendisine 1 Mart 1887 tarihinde Hazine-yi Hassa Nazrl yannda Maliye Nazrl grevi de verilmitir7.
5
6
7

II. Abdlhamit, Siyas Hatralarm, stanbul, 1999, s.72.


Y. G ark, Trk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953, stanbul 1953, s.156. Ayrca
bkz. Levon P. Dabayan, Sultan Abdlhamit ve Ermeniler, stanbul 2001, s.272.
Terzi, a.g.e., s.22-23.

249

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Hazine-yi Hassa Nazrl grevinin Padiahn ahs itimadn kazanm


olan kiilere verilmesi nedeniyle, Agop Kazazyann bu greve getirilmesi
son derece dikkat ekicidir8.
Agop Kazazyann Hazine-yi Hassa Nazrlna gemesiyle birlikte
topraklarn ve gelirlerin artrlmas iin emlk-i mdevvere yani devredilmi topraklar meselesi ortaya kartlmtr9. Sultan Abdlmecit dneminde Emlk- Hmayunun Maliye hazinesine devredilmesi srasnda baz
emlkn gzden karld ve bakalarnn elinde kald grlmt. Bu
topraklarn tekrar Hazine-yi Hassaya kazandrlmas yoluna gidilmitir10.
te bu grevin yerine getirilmesi konusunda Agop Kazazyan son derece
nemli bir grevi yerine getirmitir. Osmanl Devleti iinde birok arazinin ayrca gmrn Hazine-yi Hassaya katlmasn salamtr.
Agop Kazazyann takip ettii politika nedeniyle birok devlet adamnn tepkisini ektii belirtilmektedir. Bu nedenle deiik vesilelerle
Abdlhamite ikyet edilmitir. Sadrazam Sait Paa uygulanan politikalara tepkisini u ekilde dile getirmektedir: Buna dellet edenlerin hizmetlerini Padiaha hizmet-i sahihe addedemiyorum. Buna mpteni idi ki drdnc defa sadaretim zamannda Hazine-yi Hassa Nazr Agop Paann
bu yoldaki hizmetini taktir etmezdim11.
Abdlhamitin Agop Paa hakkndaki ikyetleri dikkate almad
ve onun icraatlarn taktir ettii, Abdlhamitin kendi ifadeleriyle sabittir. Abdlhamit, Kazazyan hakknda u ifadeleri kullanmaktadr: byk
bir servet yapabildimse ormanlarmn, arazimin geliri sayesinde olmutur.
Agop Paa ok dirayetli bir maliyecidir. Mlkm gayet iyi idare etmi,
senede 500 000 lira (altn) gelir getirecek hale koymutur. Husus ehasa
ve vakflara ait olmayan araziyi Sultan mal olarak iln etmek fevkalade
bir fikir olmutur12.
Burada dikkat edilmesi gereken husus; Agop Paann uygulad politikadan ziyade onun grevini Padiahn istedii ekilde icra etmesi ve
bunun Padiah tarafndan aka taktir edilmesidir. Zaten Sultan Abdlhamit, Agop Paaya kar taktirini sadece szlerle ifade etmekle kalmamtr. Kendisine Sultan Abdlhamit tarafndan ikinci rtbeden Mecidiye
8
9

Dabayan, a.g.e., s.273.


Vasfi enszen, Osmanoullarnn Varlklar ve II. Abdlhamitin Emlk, Ankara 1982,
s.41.
10 enszen, a.g.e., s.41.
11 Mehmet Sait, Sait Paann Hatrat, Cilt.2, stanbul 1328 (1910), s.216.
12 enszen, a.g.e., s.43.

250

Ar. Gr. Serkan GL

nian, birinci rtbeden Osman nian, vezirlik rtbesi, Murassa Al-i Osman, Murassa Mecidiye ve mtiyaz nianlar verilmitir. Bunlarn dnda,
Padiahn Agop Paaya baka ihsanlarda da bulunduu bilinmektedir.
Abdlhamit, Agop Paaya kendi emlkndan Selanikte ve Niantanda
arsalar vermitir13.
Sultan Abdlhamit ve Agop Paa arasnda yaanan ve iyi bilinen bir
diyalog, ikisi arasndaki yakn ilikiyi de ortaya koyar niteliktedir. Sultan,
Agop Paaya, Saray knda nereye gittiini ve ne yaptn sorar. Buna
cevaben Agop Paa; ata binip gezinti yapmay sevdiini syler. Bunun
zerine Sultan Abdlhamit kendisine bir at hediye eder. Agop Paann
lm de bu attan derek olmutur.
Sultan Abdlhamit, Agop Paann lmnden son derece mteessir
olmutur. Ba mabeyincisi Ragp Beyi Paann validesine gndermi ve
ona her trl ihtiyacnn karlanaca bildirilmitir. Padiahn, Paann
vefatndan dolay ok zgn olduunu renen Agop Paan annesi: Bir
olum ld ise dieri sadr. Allah Padiahmza uzun mr ihsan eylesin
demitir14.
Genel olarak bakldnda, Sultan Abdlhamitin Agop Paaya kar
olan taktir ve tevecchnn sebebinin sadece Paann, Padiahn servetini iyi idare edip, Padiaha ok para kazandrmak olmad grlebilir. Elbetteki, Agop Paann hizmetleri kendisinin Padiah tarafndan taktir edilmesini salamtr. Ancak Padiah, Agop Paaya kar byk bir gven
gibi insan hislere de sahipti. Ayrca ikili arasndaki diyaloglar ve Paann
lm zerine Padiahn tavr, onun Paaya kar kiisel bir sempati duyduunun gstergesidir.
Agop Paann lmnden sonra yerine yine Ermeni bir devlet adam olan Mikail Paa (1842-1897) Hazine-yi Hassa Nazr olarak atanmtr. Mikail Paa, Babli tercme odasnda balad memuriyet hayatna
ura-y Devlet nafa dairesi, Galata Gmr Nezareti, Beyrut Rsumat
Nezaretinde devam etmi, Meclis-i Rsumat ve ura-y Devlet yeliklerinde bulunmu, Cemiyet-i Rsumiye bakanl yaptktan sonra Maliye
Nezareti mstear olmutur. Mikail Paa, 1888 ylnda yeni kurulmu olan
Ziraat Bankas genel mdrlne getirildi. Burada gstermi olduu baarlar sayesinde Mikail Paa, hkmetin ve Sarayn dikkatini ekmitir.
13 Terzi, a.g.e., s.24.
14 ark, a.g.e., s.159.

251

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Mlkiye Mektebinde de dersler vermekte olan Mikail Paa, 1891 ylnda


Hazine-yi Hassa Nazrlna tayin edilmitir15.
Mikail Paa da selefi Agop Paa gibi Hazine-yi Hassann gelirlerini
artrmak iin byk gayret gstermitir. Memleket dahilinde birok araziyi ve imtiyaz Emlak- Hmayuna dhil etmitir. Abdlhamitin, Mikail Paann hizmetlerinden son derece memnun olduunu Padiahn u
szlerinden anlyoruz: Mikail Paa da daha iyi bir idarecidir. Byk
irketlere verilen imtiyazlar sayesinde gelirimizi artrmaya muvaffak olmutur16.
Sultan Abdlhamit, Mikail Paaya hizmetlerinden dolay birinci dereceden Al-i Osman nian vermi, 1893 ylnda da vezirlik rtbesi vererek
paala ykseltmitir. Bunlarn dnda Altn Liyakat, Altn ve Gm mtiyaz madalyalar ve Murassa Mecid nianlar da kendisine verilmitir17.
Mikail Paann ardndan Hazine-yi Hassa Nazrlna Sakz Ohannes
Paa (1836-1912) getirilmitir. Ohannes Paa memuriyet hayatna Babli tercme odasnda balamtr. 1863te matbuat mdr sfatyla Maarif
Vekletinde tercme ve tahrirat kalemine geirildi. Sonrasnda 1868de
ura-y Devlet tesis edildiinde, muhakemat ubesinin birinci ksm mavirliine, ayn senenin sonunda da ayn urann azalna seilmitir.
Vazifesinde gsterdii baarlar, onun 1871 tarihinde ay kadar bir sre
Hariciye Vekletinin umum ktiplii gibi ar ve nemli bir makamn
vekleten kendisine verilmesini salad. 1872de Ticaret Bakanl mavirlii, 1877de henz oluturulan Mlkiye Mektebinde Siyaset, ktisat
veya Servet-i Milel ve Usl-i dare dersleri hocal yapmtr. Nihayet
1879da muhasebat dairesinin umum savcl (17 sene devaml ekilde)
gibi nemli mevkilerde grev yapmtr.1897de Hazine-yi Hassa Nazr Mikail Portakal Paann vefatndan sonra, Sultann iradesiyle mezkr
idarenin bana geti18.
Ohannes Paann grevde bulunduu srada Badat-Basra deniz tatlarnn iletilmesi ve Badat-Musul petrollerinin imtiyazlar Hazine-yi
Hassaya balanmtr. Bu gibi gelir getiren abalara ramen Hazine byk sknt iine girmi ve byk bte aklar ortaya kmtr. Bunun

15
16
17
18

Terzi, a.g.e., s.25.


enszen, a.g.e., s.43.
ark, a.g.e., s.161.
ark, a.g.e., s.163.

252

Ar. Gr. Serkan GL

zerine Hazine-yi Hassann gelir kaynaklar borlarla birlikte Maliye hazinesine devredilmitir19.
Dneminde yaanan btn skntlara ramen, Ohannes Paann hizmet ve gayretleri Padiah tarafndan taktir grmtr. Kendisine birinci
rtbeden Mecid nian ve Altn Liyakat madalyas, Murassa Osman, Murassa Mecid, Murassa ftihar nianlar verilmitir. 1907 ylnda da vezirlik rtbesi verilmitir. Paa kendi isteiyle 1908 ylnda Hazine-yi Hassa
Nazrlndan ayrlmtr. Sultan Abdlhamit, Mikail Paay ksa bir sre
sonra Ayan Meclisi yeliine semitir. Ancak kendisi salk durumunu ve
yalln ileri srerek bu grevi kabul etmemitir20.
Sultan Abdlhamitin Ohannes Paay kendisi istifa edene kadar grevinde tutmas ve sonrasnda Ayan Meclisi yesi semesi son derece dikkat ekicidir. Daha nce bahsettiimiz gibi Agop ve Mikail Paalarn grev yapt dnemde Hazine-yi Hassa olduka krl ve istikrarl bir ileyie
sahipti. Bu nedenle ad geen nazrlar Padiahn zel taktirlerini kazanmlardr. Ancak Ohannes Paann dneminde Hazine iflas noktasna gelmitir. Buna karn Sultan Abdlhamitin Paay grevinden almadn
hatta birok nian ve rtbeyle taltif ettiini gryoruz. Ohannes Paa kendisi istifa ederek grevi brakmtr. Sonrasnda Padiah kendisine Ayan
Meclisi yelii teklif etmitir. Bu durum, Abdlhamitin Ohannes Paaya
duyduu kiisel gven ve yaknln bir gstergesi olarak grlmelidir.
Abdlhamit dneminde Ermeniler sadece Hazine-yi Hassada grev
yapmamlardr. Ermeni devlet adamlar zellikle Hariciye Nezaretinde
nemli vazifeler ifa etmilerdir. Bunlar arasnda ilk dikkati ekenler Gabriel Noradunkyan ve Artin Dadyan Paa gibi isimlerdir.
Gabriel Noradunkyan (1852-1941) Fransada eitimini tamamlam
ve 1875 ylnda Hariciye Nezaretine girmitir. Gabriel Paa, Hariciye
Nezaretinde deiik kademelerde yllarca hizmet vermitir. Bu hizmetlerinden dolay kendisine Ul ve Bal nianlar verilmitir21. Abdlhamitin
Gabriel Paann hizmetlerini taktir ettii bilinmektedir. Abdlhamit, Gabriel Paay Ayan Meclisine seerek kendisine verdii nemi ortaya koymutur. Ancak, Gabriel Paa, Abdlhamit tahttan indirilirken bu durumu
Abdlhamite bildiren heyetin iinde yer almtr. Deien artlarn bir sonucu olan bu durumun Abdlhamitte byk bir znt ortaya kardn
19 Terzi, a.g.e., s.27.
20 Terzi, a.g.e., s.28.
21 ark, a.g.e., s.155.

253

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

sylemek mmkndr. Abdlhamit, Gabriel Paann 1912 ylnda Hariciye Nazr yaplmasn uygun bulmadn belirtmitir.
Artin Dadyan Paa (1830-1901) Osmanl Hariciyesinin en nemli Ermeni devlet adamlarndan birisidir. Fransada yksek renim gren Artin
Paa, Hariciye Nezaretinde deiik grevlerde bulunmutur. Yapt hizmetler taktir edilen Paa, ura-y Devlet yeliine seilmi ve ormanlar ve
madenler genel mfettiliine getirilmitir. Daha sonra Maliye Nezareti
mavirliine tayin olmutur. Yapt hizmetlerin Abdlhamit tarafndan
taktir edildii ve Artin Paann Abdlhamit tarafndan Hariciye mstearl grevine getirildiini gryoruz22. Son derece hassas bir dnemde
bylesine yksek ve nemli bir greve getirilmesi nemlidir. Ksa bir ara
vermesine ramen bu grevde uzunca bir sre kalmas nemli bir durumdur. O dnemde st dzey bir devlet adamnn makamn bu kadar uzun bir
sre koruyabilmesi ancak Sultan Abdlhamitin isteiyle olabilirdi. Artin
Paa ile beraber alm olan Galip Kemal Bey anlarnda, Abdlhamit
gibi titiz ve hassas bir Padiahla, Artin Paann ok uyumlu altn
belirtmektedir. Artin Paa millet ilerinin en buhranl olduu dnemlerde bile Sultan teskin etmi ve sorumluluk almtr. Bu yzden Sultan
Abdlhamitin daha da sevgisine mahzar olmutur23.
Osmanl brokrasisinin bir grevlisi olmamasna ramen, Ermeniler arasnda byk politik gc olan Patriklerle ilgili bir rnek vermek
yerinde olacaktr. Ormanyan Efendi 1896 ylnda Ermeni cemaati umum
meclisi tarafndan Ermeni cemaati Patrii olarak seilmitir. Padiah tarafndan bu karar onaylanmtr. Bunun zerine Patrik Ormanyan teekkr
iin Padiahn huzuruna kmtr. Ormanyan Efendi bu ziyaret esnasnda
Sultan Abdlhamitten siyas sulardan mahkm 1 200 Ermeninin serbest
braklmas iin ricac olmutur. Padiah, Patrikin bu isteini kabul etmitir. Ayrca idama mahkm edilmi olan 30 Ermeninin cezas mebbede
evrilmitir24.

Sonu
Sonu olarak; Sultan Abdlhamit dneminde bahsi geenler dnda
birok Ermeni devlet adam Osmanl brokrasisinde grev yapmtr. Binlerle ifade edilecek sayda Ermeninin Osmanl idaresinde hem de ok st
22 ark, a.g.e., s.148.
23 ark, a.g.e., s.150.
24 Dabayan, a.g.e., s.311.

254

Ar. Gr. Serkan GL

dzeyde grev yapmas gereiyle Abdlhamitin bir Ermeni dman olarak gsterilmesini ne ekilde ele almalyz?
Abdlhamit dneminde Ermenilerin Osmanl Devletinin birok yerinde isyanlar kard ve hatta Osmanlnn bakenti stanbulda Padiahn
bizzat kendisine suikast giriiminde bulunduunu gz nne aldmzda,
Osmanl Devletinin bu trl faaliyetlere kar nlem almasnda anlalmayacak bir durum yoktur. Ancak bu arada dikkat etmemiz gereken nokta;
btn bu olaylara ramen, Sultan Abdlhamitin devletine bal Ermenilerle isyanclar arasnda kesin bir ayrm yapmasdr.
Sultan Abdlhamit dneminde Ermeniler Osmanl devlet ynetiminde tarihte hi olmad kadar yer almlar ve ok nemli makamlar igal
etmilerdir. Bunlardan birou Padiahn kiisel gvenini ve taktirini kazanmlar ve hizmetlerinin karln da daima grmlerdir. ok uzun
bir tarihsel gemie dayanan Trk-Ermeni ilikileri son zamana kadar kltrler aras etkileimin en gzel rneklerini sunmutur. Bu etkileimin bir
paras ve sonucu olan Ermeni devlet adamlarnn Osmanl devlet ynetiminde nemli grevler almalar, zerinde dikkatle durulmas gereken bir
konu olarak karmza kmaktadr.
Son sz olarak; Abdlhamitin Ermenilere kar koulsuz bir dmanlk
beslediine dair bir kant ortaya konulamaz. Aksine Sultan Abdlhamitin
Ermeni devlet adamlarna kar byk gven duyduu ve onlarn bilgi ve
becerilerinden sonuna kadar yararlandn sylemek iin elimizde fazlaca
kant mevcuttur.

255

DYARBAKIR SOSYAL YAAMI ERSNDE


VE DEVLET HZMETNDE ERMENLER

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Sakarya niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: syazici@sakarya.edu.tr; Tel: 0 532 769 40 64

zet
Diyarbakr Sosyal Yaam erisinde ve Devlet Hizmetinde
Ermeniler balkl bu bildiri, Diyarbakr sosyal hayatnda
Ermenilerin durumundan balayarak, vilyet genelinde
kamu hizmetinde bulunan Ermenileri konu edinmektedir. Bildirinin hazrlanmasnda 1893 tarihine ait Diyarbakr
vilyetinde devlet hizmetinde alan Ermenilerin listesini
gsteren resm bir cetvel (tablo) esas tekil etmitir. Devlet hizmetinde bulunan Diyarbakr Ermenilerinin isimleri,
maalar, grevleri, nceki grevleri (bir ksmnn), rtbe
ve nianlarn gsteren bu cetvel, ehirdeki kamu yaamnn doru anlalmas asndan nemli bir belgedir. Bu
kaynan yan sra Babakanlk Osmanl Arivinden farkl belgelerle ve yerli-yabanc birok eserle Diyarbakrda
devlet ileyii iinde Ermenilerin durumu ortaya konulmaya allmtr. Ayrca Diyarbakrda Ermenilere ait eitim
kurumlar, basn-yayn faaliyetleri gibi itigal ettikleri dier
i kollar, Diyarbakr gnlk yaam iinde hak ve zgrlkler asndan durumlar, Ermeni cemaati iinde birbirleriyle ve devlet kurumlaryla olan ilikileri ele alnan konular
arasndadr.

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Giri
Osmanl mparatorluunun birok milleti bir arada yaatabilen yaps
iinde, Ermeniler devletin Mslman tebaas ile en yakn ilikilere sahip
unsurdu. Gerek devlet hizmetinde gerekse gnlk yaamda i ie gemi
bu yap imparatorluun tm ehirlerinde gzlemlenebilirdi. Diyarbakr
rneinde de Ermeniler, ehir yaamnn her basamanda karmza kmaktadr.
XIX. yzyln sonu ve XX. yzyln ba itibariyle ahalisi, Trk, Krt,
Ermeni, Keldan, Rum, Sryan ve Yahudi unsurlardan oluan Diyarbakr, Ortadou iin geit noktasnda bulunduundan tarih boyunca var olan
stratejik nemini muhafaza etmekteydi. Akkoyunlular gibi byk devletlere bakentlik yapan ehir, tarih boyunca farkl unsurlarn bir arada yaayabildii ok kltrl bir alan olmutur. Bu unsurlardan biri olarak ehir
nfusu iinde kabaca % 10-20 arasnda bir arla sahip olan Ermeniler,
Diyarbakr sosyal yaam iinde ve devlet kademelerinde nemli bir yere
sahip olmulardr.
Diyarbakrda Ermenilerin, yerleim alan olarak genellikle ehir
merkezlerini tercih etmelerine ramen ky yerleimleri iinde de Ermenileri grmekteyiz. Evliya elebinin verdii bilgilere gre 1655-1656da
Diyarbakrda yedisi Ermeni, krk yedisi Mslman elli drt mahalle bulunmaktadr1. XX. yzyla gelindiinde 1902 yl Osmanl slnamesine
1

Nejat Gyn, Diyarbakr, TDVA, Cilt 9, s.464-472 (468).

259

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

gre, Diyarbakr vilyetinin idar blnm 3 sancak, 14 kaza, 58 nahiye,


3 177 ky eklindedir2. 1914 ylnda Diyarbakrda kylerin din gruplara
gre dalm ise Ali Emirnin verdii rakamlarla yledir3.
Diyarbakrda kylerin din gruplara gre dalm
Mslman karyeleri

2 871

Gayrimslimlerle muhtelit karyeler

296

Gayrimslim karyeleri

183

Yekun

3 350

Diyarbakrda Ermeniler, dier kentlerde olduu gibi arlkl olarak


ticaretle urayorlard, ancak ticaret dnda Ermenileri birok farkl i
kolunda grmek de mmkndr. Osmanl idaresinde, 1540larda Mslmanlarn dinen yapamayaca meyhanecilik gibi ileri yrten Ermeniler, bu dnemde ekonomik anlamda byk kazanlar salayan ve byyen bir sektr olan baclkla da ilgileniyorlar, bunun yan sra 1566da
Diyarbakrda hayvancln merkezi olan koyun pazar mukataas brahim adl bir Ermeniye veriliyordu4. Ancak Ermeniler arasnda iftilik,
maden iilii ve hamallk gibi madd anlamda dk seviyede ilerle uraanlar da vardr5. Genel olarak ticar faaliyetleri kuyumculuk ve maden
iletmecilii gibi gl sermayeler gerektiren ve byk kazanlar salayan
ilerdi6. Dnemi yaayan ve anlarnda yer veren Mustafa Akif Ttenk, 93
Harbinden sonra Diyarbakrda ticaretin byk oranda Ermenilerin eline getiini dile getiriyordu. Yabanc dil bilgileri ve Avrupal tccarlarla
olan iyi ilikileri sayesinde ithalt ve ihracat ilerini de onlar yrtyordu7.
Ermenilerin ellerinde bulundurduklar ticaret hacmi konusunda dorudan
bilgi sahibi olmasak da 1900l yllarda Diyarbakr ihracatnn 242 800,
ithaltnn 274 100 Osmanl liras dzeyinde olmas bize Ermenilerin sermaye birikimleri ve zenginlikleri ile ilgili bir fikir verebilir8.
2
3
4
5
6
7
8

1320 Senesine Mahsus Slname-i Devlet-i li Osmaniye, 1902, s.649.


AL EMR, Osmanl Vilyet-i arkiyyesi, stanbul 1918, s.32.
Gyn, a.g.e., s.467.
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Y.PRK.AZN., Belge No: 14/5.
BOA, A.MKT.UM., Belge No: 396/54.
evket Beysanolu, Kltrmzde Diyarbakr, Ankara 1992, s.10.
Gyn, a.g.e., s.468.

260

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Ermeniler, Osmanl Devletinin iyi eitim alan unsurlarndan biridir.


Fakat eitimle ilikileri bununla snrl deildir. Eitim kurumlarnda, okul
mdrl-mdirelii ve retmenlik yapan birok Ermeni ile ilgili kaytlar Babakanlk Osmanl Arivinde yer almaktadr9. Burada bahsi geen okullar bazen bizzat Ermeniler tarafndan alan, bazen de Katolik,
Protestan gibi Hristiyan mezheplerinin misyonerlik faaliyetlerini yrten
okullardr. Katolik misyonerlii erevesinde Diyarbakrda 1, Mardinde
2, Protestan misyonerlii erevesinde Diyarbakrda 1 okul bulunmaktayd10. Azmi Sslnn, Baghdjiandan aktard (ngiliz Mavi Kitabnda da
yer alan) 1901-1902 stanbul Ermeni Patrikhanesinin statistiine gre,
Diyarbakrda drt Ermeni okulu vard11. Yine ayn istatistiin kullanld
bir baka eserde Osmanl Devleti bnyesinde toplam 803 Ermeni okulu
ve bu dnemde Diyarbakra bal Paluda sekiz Ermeni okulu daha mevcuttur12. Ermenilerin atklar okullar arasnda, 1911de almasna ruhsat
verilen mdiresi Srmeliye Hanm13 adnda Ermeninin olduu, Ermeni
Kz Okulu da bulunmaktayd14. Bu okullarn alanlar, arlkl olarak
Ermeniler olmakla birlikte, eitim sonunda Ermeniler, bat dillerini ve kltrn renerek mezun oluyordu. Bu okullarn retmenlerinden bazlar
kimi zaman, gerek eitim ve retimde genleri ihtille sevk edecek yntemlere bavurmalar gerekse devlet aleyhinde yasak yayn bulundurma
ve yaynlama sularndan ceza ileme tbi tutulmulardr. ng Ermeni
Mektebinden 25 retmen bu tr bir crmn paras olarak mahkemeye
sevk edilmilerdi15.
Mesrob Krikorian, Armenians in the Service of the Ottoman Empire
adl kitabnda Ermenilerin Diyarbakr, Sivas ve Elaz gibi ehirlerde dikkate deer lde Salk ve Polis tekiltlarnda yer aldklarndan bahsetmektedir. Krikoriann aktard bilgilere gre Ermeniler yurt dnda tp
eitimi aldktan sonra bu blgelere geri dnmektedir16.
9 BOA, DH-D, Belge No: 30-1/37.
10 Ayten Sezer, Osmanl Dneminde Misyonerlik Faaliyetleri, Yeni Trkiye Mart-Nisan
2001 (Ermeni Sorunu zel Says), Ankara 2001, s.948-960,.
11 Azmi Ssl, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay, Ankara 1990, s.46.
12 Azmi Ssl, Fahrettin Krzolu, Refet Yinan, Yusuf Halaolu, Trk Tarihinde Ermeniler, Ankara 1995, s.141-142.
13 Bu isim Takvim-i Vekayide Amelya Hanm olarak anlmaktadr
14 BOA, DH-D, Belge No: 30-1/37.
15 BOA Y.PRK.AZN., Belge No: 20/68. Bu belgede stte bahsedilen 25 retmenin isimleri
bulunmaktadr.
16 Mesrob Krikorian, Armenians in the Service of the Ottoman Empire 1860-1908, Scotland
Amerika 1977, s.106.

261

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermeniler gnlk hayatta karlatklar birok sorunu devlet mahkemeleri aracl ile zme kavutururdu. Mahkemeler dil bir ekilde
davalar hkme balar, bu durum daval ya da davacnn milliyetine bal
olarak farkllk gstermezdi. Bu davalarn bazlarn rnek olarak sunalm.
Erganide, Ermeni kilisesine ait olan bir araziye baz kiilerin sahip kmas zerine alan davada mahkeme, arazinin kiliseye ait olduunu doruluyor ve iadesine karar veriyordu17. Bir baka vakada, Amerikaya gitmelerine yardmc olunaca umuduyla kandrlan ve paralar alnan Ermeniler
devlete ba vuruyor, sulular yakalanp mahkeme nne karlyordu18.
Taraflar, gergin ilikiler iinde olan iki Hristiyan mezhebi ruhanileri olan
bir baka anlamazlkta, Keldan kilisesinin, daha nce kapal olan, Ermeni kilisesine bakan pencereleri atrmas, bir anlamazlk vesilesi oluyor,
bunu haber alan polis ve jandarma yetkilileri her iki tarafn ruhan reisleri
ile grerek meseleyi olay kmadan zme kavuturuyordu19. Davann
her iki tarafnn da Ermeni milletine mensup olduu bir baka rnekte de
adaletin tecelli ettiini grmekteyiz. Ergani madenindeki bir olayda, maden iletmecilerinden Ohannes, madene tahsis edilen paray, kendi yanda
bulunan Ermenilere kullandrmas ve yine bu durumdan baka Ermenilerin madur olmas zerine adl takibata uruyordu20. Zaman zaman dile
getirdiimiz olaylarda mahkemeye sevk olunan herkesin ceza almadn
ve bazlarnn susuz bulunduunu da gsteren birok ariv belgesi vardr.
Bunlardan birinde, 1890 ylnda Mardinli Kazazyan Osib ile kardeine isnat edilen sularn gerei yanstmad Diyarbakr valisi Hamid Beyin
bir telgrafnda dile getiriliyordu21.
Hak ve zgrlkler asndan Diyarbakrda, Ermenilerin sahip olduklar imknlardan biri de gazetelerdi22. Devlet izniyle ve tasarrufunda karlan baz Ermeni gazeteleri de mevcuttu. Gazete kurma isteiyle devlet
makamlarna bavuran Ermenilerin istekleri gerekli yasal ilemin ardndan
ruhsat verilerek kabul ediliyordu. 1865te, bir yz Trke bir yz Ermenice harflerle baslacak olan Diyarbakr adl gazetenin kmasna karar
17
18
19
20
21
22

BOA, A.MKT., Belge No: 545/34.


BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 617/37.
BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 637/47.
BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 396/54.
BOA, Y.MTV., Belge No: 43/19.
Ermeniler 1832den 1970lere kadar, stanbulda 350, zmirde 38, bunlarn dnda saylar 20ye ulaan dier il ve ile merkezlerinde 70 kadar, Ermenice gazete ve yayn neretmitir. Sezer, a.g.e., s.63-66.

262

Ar. Gr. Serkan YAZICI

verilmitir23. Ayrca 1909da Palulu Hemeyan Aromyan adl ahsn Ghan


adn tayan Ermenice bir gazete karma talebi de kabul edilmitir24.
Diyarbakrn sosyal hayat iinde Ermenilerin din konularda da skntlar olmad, her mezhebin yararlanabilecei kiliselerin mevcut olduu grlmektedir. Osmanlnn bu konuda toleransa dayal yaklam bu
ehirde de srmektedir. Hatta Nejat Gyne gre ehirde hibir kitab
dine mensup olmayanlar dahi vardr25. Gayrimslim vatandalarn din
vecibeleri yerine getirmelerinde sorun olmad gibi, mezhep deitirmek
isteyenlere de anlay gsterilmekte idi. 1851 ylna ait bir belge, Serkis
adnda bir Ermeninin mezhep deitirmesine ve Antalyadan memleketi
olan Diyarbakra gitmesine izin verilmesinden bahsediyordu26. Yine bu
tarihlerde, Diyarbakrda birok Ermeni, Rum mezhebine (Ortodoks) gemek istemi, bu talep devlete, Rum milleti defterine kaydolunarak bu
taleplerinin kabul edilmesi eklinde ariv devlet yazmalarna yansmtr27.
Diyarbakr ehri, camileri, kiliseleri, havralaryla din bakmdan
Anadoluda bu dnemdeki renklilii yanstmaktayd. Kendi ibadethaneleri
bulunan her mezhep, buralarda zgrce din vecibelerini yerine getirebiliyordu. Diyarbakr Ermenileri de birok kiliseye sahipti. Kent merkezinde
tarih boyunca 22 tane kilisenin varlndan haberdarz, ancak bu kiliselerden 8 tanesi ayaktadr. Salam olan 8 kiliseden de yalnzca 1 tanesi
alr durumdadr. Bunlarn 14 tanesi, cemaatlerinin kaybolmu olmas ya
da ilevini yenilerine devretmesi nedeniyle yklm ve yok olmutur. Bu
kaybolan kiliselerin 12 tanesinin hangi cemaate ait olduu bilinmemektedir. Bilinenlerinse 6 tanesi Ermeni cemaatine aittir. Gnmzde28, Meryem

23
24
25
26
27

BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 435/39.


BOA, ZB, Belge No: 330/76.
Gyn, Osmanl daresinde Ermeniler, stanbul 1983, s.26.
BOA, HR.MKT., Belge No: 44/75.
Davut Kl, Osmanl daresinde Ermenilerin Arasndaki Din ve Siyas Mcadeleler, Ankara 2000, s.89.
28 Nuren Mazcya gre, kitabn basld yllarda Trkiyede 33 kilise alr durumdadr, bunlardan drt tanesi, Krkhan, skenderun, Kayseri ve Diyarbakr olmak zere stanbul dndadr. Mazc, Uluslararas Rekabette Ermeni Sorununun Kkeni, stanbul 1987,
s.141. Kltr Bakanlnn Diyarbakr kiliseleri hakknda verdii bilgilere gre, Mart
Thoma, Meryem Ana, Krklar Kilisesi, Mart Pityon Kilisesi Diyarbakrn nde gelen drt
kilisesidir. http://www.kultur.gov.tr/portal/destinasyon_tr.asp?belgeno= 47281&belgekod=45868& baslik=Detay (28. 07. 2004).

263

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ana Kilisesi, az saydaki Sryan cemaati tarafndan kullanlmakla birlikte


aktif durumdadr29.
Osmanl Devleti ou zaman kiliselerin yapm ve onarm masraflarn stlenmitir. 1919 ylna ait bir belgede Ergani kazasnda harap halde
olan kilisenin, hali harapta terki mnasip olmayaca gerekesiyle gerekli
btenin hazrlanmas ve gereinin yaplmas Meclis-i Vkelca kararlatrlmtr30. Ancak phesiz bu bilgiyi 1919 ylnn siyas koullar iinde
deerlendirmek gerekmektedir.
Ermeni Sorunu iinde nemli bir nokta olan kilise ve ruhanlerin faaliyetleri, Diyarbakr olaylarnda da kendisini gstermitir. Kiliseler, Ermenilerin Dou Anadoluda bamsz bir Ermenistan kurma dnceleri
ortaya kana kadar mtevaz meknlar iken bu sreten sonra yaplar,
byklkleri iktidar ve g sembol olarak grlm, Diyarbakrda Kk Kilise diye anlan kilise, Ermenilerce yktrlarak an kulesi eyhmatar Camisinin minaresinden yksek olmak zere yeniden ina edilmitir31.
Diyarbakr Ermeni olaylar ve Ermeni isyanlar derinlemesine incelendiinde grlyor ki, bahsi geen kiliselerin bazlar, kimi zaman bir propaganda toplantsnn yapld yer, kimi zaman bir silh deposu, kimi zaman
da firarlerin saklad bir snak olarak karmza kmaktadr.

Diyarbakrda Kamu Hizmetinde Ermeniler


XIX. yzyln ikinci yarsndan sonra Ermenileri, byk-kk birok devlet grevinde de grmeye balamaktayz. Osmanl Devleti, millet-i
sdka olarak adlandrd Ermenilere birok kamu hizmetinde grev vermitir. Tahsil ve yeterliliklerine gre devletin st makamlarna ykselen
Ermeniler, Osmanl devlet sisteminin bir paras olmulardr.
evket Beysanolunun, Mustafa Akif Ttenkten aktard cmlelerde mahkeme, meclislerde, polis ve jandarma hizmetlerinde birok Ermeninin bulunduu, hatta valinin tercmannn bile Dikran isimli bir Ermeni
olduu belirtiliyordu. Ttenk; Dikran adl bu kiinin, Ermenilerin devlet
makamlarna yansyan ilerini tarafl bir ekilde aktararak, bu kurumlar
yanltc bir takm faaliyetler iinde olduunu belirtiyordu. rnein, Ermenileri ihtill dncelerine sevk edecek propaganda unsurlar ieren
29 Orhan Cezmi Tuncer, Diyarbakr Kiliseleri, Diyarbakr 2002, s.13.
30 BOA, M. V., Belge No: 215/92.
31 Beysanolu, a.g.e., s.10.

264

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Ermenice sahnelenecek bir tiyatro oyununun, sakncasz olduunu bildirir


raporlar vermesinden bahsetmektedir32.
Bu noktada elimizde olan Babakanlk Osmanl Arivine ait bir belgede verilen bir cetvel, Diyarbakrda, kamu hizmetinde alan birok
Ermeni hakknda detayl bilgi vermektedir. 30 Austos1893 tarihinde hazrlanan bu belgeye gre, Ermeniler uzun sreden beri devlet hizmetinde
bulunmular, bunlardan kimi yksek devlet hizmetleri yrtm, dolgun
maalar alm ve hizmetleri nispetinde devlet nianlaryla dllendirilmilerdir. Bu tablo, 47 devlet grevlisinin memuriyete giri tarihlerini, o
tarihteki grevlerine balang tarihlerini, maa miktarlarn, rtbelerini,
nianlarn, isimlerini ve bu kiilerle ilgili ilve aklamalar iermektedir.
Bu isimleri tek tek saymak yerine bunlar iinden genel durumu yanstan
14 tanesinden bahsetmek istiyorum. Tablodaki ahslardan 16 tanesi fahr
olmak kaydyla maasz, bir tanesi aidatla ve kalan 30 tanesi maal olarak
almaktadr.
Diyarbakr vilyeti dahilinde mstahdem Ermeni memurlar33
Mlhazat

Nianlar

Esami

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

Diyarbakr sanca
Evvelce daire-i
mezkrede muvazzaf
aza idi.

Mahkeme-i istinaf
hukuk dairesi azasndan Handanyan
Karabet Efendi

Evvelce daire-i
mezkrede muvazzaf
aza idi

Salise

Fahr

3 Nisan 1309

Mehul

Mahkeme-i mezkre
ceza dairesi azasndan Boyacyan Osib
Efendi

Fahr

3 Nisan 1309

Mehul

Be on seneden beri
bu azalkta bulunur

Meclis-i idare-i
vilyet azasndan
Minasyan Ohannes
Efendi

4.
Osman

Salise

Fahr

1 Nisan 1309

Mehul

Evvelce mlga
Diyarbakr ticaret
mahkemesi ikinci
kitbetinde de
bulunmutur

Merkez bidayet
mahkemesi hukuk
dairesi zabt ktibi
Tuhman Efendi

300

1 Temmuz 1304

Mehul

32 Beysanolu, a.g.e., s.10.


33 BOA, Y.PRK.DH., Belge No: 6/94.

265

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Mlhazat

Nianlar

Esami

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

Mahkeme-i mezkre ceza dairesi


zabt ktibi Haadur
Efendi

300

16 Terinisani 1305

Mehul

Siverek kazas
bidayet mahkemesi
mstantk muvini
Bedros Efendi

300

12 Austos 1307

Mehul

Kazay- mezkr
bidayet mahkemesi
azasndan dier
Bedros Efendi

225

12 Austos 1307

Mehul

225

3 Nisan 1305

Mehul

Diyarbakr muhberat- ecnebiye


efd* Amaysan
Efendi

900

Rebiylevvel 1884

Diyarbakr ba
mdiriyet kalemi
muhasebe ktibi
David Efendi

650

Cemaziyelevvel 1892

Mehul

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye ser


memuru Altunyan
Efendi

570

Recep 1890

Mehul

Mumaileyh Adana
efd sabk olup 3
Kanunevvel sene
306 tarihinde tayin
olmutur.

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye ser


memuru Kazamir
Efendi

570

Mehul

Halep muhaberat-
ecnebiye memuru
olup 5 Haziran 305
tarihinde tayin
olunmutur.

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye


memuru stefan
Efendi

500

Mehul

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye


ser memuru Dikran
Efendi

500

Evvelce kaza-i
mezkr mukvelat
muharrirliinde
bulunmutur.

Lice kazas bidayet


Evvelce kaza-i mezkr
mahkemesi azasandk eminliinde
sndan Aleksandr
bulunmutur
Efendi

Recep 1302

Mehul

Mehul

*Bu terim, Franszcadan gemitir ve chef de station tabirinin ksaltlm halidir. Mesrop K. Krikorian bu ahs 1892 ylnda Diyarbakr telgraf
servisinin mdr olarak takdim etmektedir. Krikorian, a.g.e., s.23.
266

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Nianlar

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

Mlhazat

Esami

Kalozmon tahaffzhanesi memur-


sabk olup 18 Nisan
1309 tarihinde tayin
olunarak kendisi Rum
milletindendir

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye ser


memuru Aristidi
Efendi

400

Mehul

Musul muhaberat-
ecnebiye memuru
olup 20 Terinievvel
304 tarihinde tayin
olmutur.

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye


ser memuru Aram
Efendi

400

Mehul

Diyarbakr muhaberat- ecnebiye


ser memuru Zoryan
Efendi

380

23 Nisan 1306

Mehul

Diyarbakr muhaberan- ecnebiye


memuru makinecisi
Agop Efendi

400

Zilkade 1281

Mehul

Ergani telgraf
avuu Oakim Aa

285

Eyll 1301

Mehul

Diyarbakr telgraf
musul muhrerat
Ohannes Aa

142

16 ubat 1302

Mehul

Diyarbakr telgraf
Musul muhrerat
Artin Aa

142

7 Kanunusani 1306

Mehul

Maden sanca

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete tarih-i


duhulleri

Maden sanca
muhasebe ba ktibi .
Artin Efendi

400

6 Terinisani sene 307

1 Austos sene 97

Maden sanca
ketebesinden
Aleksan Efendi

225

24 ubat sene 307

15 Eyll sene 87

Mlhazat

Esami

Muhasebeci vekletinde bulunmaktadr.

Nianlar

267

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Mlhazat

Banka azalnda da
bulunmaktadr

268

Nianlar

Esami

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

Maden sanca
hazine dava vekili
stepan Efendi

Aidatla

1 Haziran sene 306

1 Eyll sene 97

Maden sanca
mahkeme-i bidayet
azasndan Bedros
Efendi

360

3 Nisan sene 309

sene 89

Maden sanca
hukuk aza mlzm
Agop Efendi

270

6 Nisan sene 303

6 aban sene 303

Maden sanca meclis idare azasndan


.
Mardiros Efendi

Fahr

sene 308

1 Mart sene 97

Maden sanca
meclis-i beled azasndan Murat Aa

Fahr

14 Mart sene 301

14 Mart sene 301

Maden mhendisi
Aram Efendi

1500

ubat sene 304

Mart sene 304

Maden polis memuru Karabet Efendi

300

sene 305

Mart 906

Palu kazas meclisi


idare azasndan
Mgrdi Aa

Hamise

Fahr

5 aban sene 303

17 aban sene 90

Palu kazas sanduk


emini vekili Agop
Efendi

360

9 Mays sene 309

9 Mays sene 304

Palu kazas meclis-i


beled azasndan
Sahak Aa

Fahr

1 Mart sene 306

1 Mart sene 306

Palu mahkeme-i
icra mbairi Gabriel .
Efendi

160

1 Kanunuevvel sene 95

1 Kanunuevvel sene 95

Ar. Gr. Serkan YAZICI

Mlhazat

Mstantk memuriyetinde de bulunmaktadr.

Nianlar

Esami

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

Palu mahkeme-i
bidayet azasndan
Bogos Efendi

225

1 Mart sene 308

1 Mays sene 85

Palu meclis-i beledi


azasndan Donabet
Aa

Fahr

1 Mart 306

1 Mart sene 306

Palu meclis-i idare


azasndan Bakdasar
Aa

Fahr

15 Nisan sene 307

15 Nisan sene 307

ermik kazas meclis-i idare azasndan


Minas Aa

Fahr

1 ubat sene 307

13 Nisan sene 98

ermik kazas
mahkeme-i bidayet
azasndan gu
Efendi

225

sene 308

sene 298

ermik kazas meclis-i beled azasndan Mahsa Aa

Fahr

29 Austos sene 306

29 Austos sene 306

ng nahiye azasndan Murat Aa

Fahr

22 Mays sene 307

22 Mays sene 307

ng nahiye azasndan Bogos Aa

Fahr

22 Mays sene 307

22 Mays sene 307

Maden sancann bakiyesi

Mlhazat

Esami

Nianlar

Rtbeleri

Miktar-
maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete tarih-i


duhulleri

ng nahiyesi
meclis-i beled
azasndan Ohannes
Aa

Fahr

11 Terinievvel sene 301

11 Terinievvel sene 301

269

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Mlhazat

Nianlar

Esami

Rtbeleri

Miktar-
Maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

ng nahiyesi
meclis-i beled
azasndan Karagz
Aa

Fahr

11 Terin-i Evvel sene


301

ng nahiyesi
meclis-i beled azasndan Serkis Aa

Fahr

11 Terinievvel sene 301

Hizmet-i devlete
tarih-i duhulleri

11 Terinievvel sene 301

11 Terinievvel sene 301

Mardin sanca

Mlhazat

Esami

Nianlar

Rtbeleri

Miktar-
maalar

Memuriyet-i hazralarna zaman- tayinleri

Hizmet-i devlete tarih-i


duhulleri

On seneden beri
telgraf memuriyetinde mstahdem olup
Mardine 8 Temmuz
sene 308 tarihinde
tayin olunmutur.

Mardin telgraf ikinci


muhabere memuru
Mgrdi Rasim
Efendi

380

8 Temmuz sene 308

Esasen Ermeni-i
Kadim milletinden
olup Sryan-i Kadim
Patrikhanesine
mntesip ve mtereddittir.

Nusaybin kazas
bidayet mahkemesi
azasndan Herbo

225

Mart sene 309

Bunlarn dnda Diyarbakr duyun-i Umumiyyesinde bir, maden reji


idaresinde bir, Cizre duyun-i Umumiyyesinde yirmi olmak zere yirmi
be Ermeni daha devlet hizmetindedir34. Bu kiilerin grevlerini, maalarn, rtbe ve derecelerini bilmek phesiz ilgi ekici, ancak bundan daha
da ilgin olan bu kiilerin sahip olduklar grevlerin stratejik konumudur.
Bahsettiimiz cetvelde Ermeniler, kimi zaman polis memuru, kimi zaman
telgraf mdr, telgraf memuru, belediye meclis yesi, il idare meclisi yesi, d haberleme sorumlusu gibi eitli grevlerle karmza kmaktalar.
Bu durumun, Ermenilere duyulan gveni yanstmasnn yan sra, devlet
eliyle bu toplulua kar gerekletirilecek bir katliam veya herhangi bir
ekliyle art niyetli bir crmn ilenmesini imknsz klmaktadr. Grld zere iletiim, icra ve yarg makamlarnn eitli kademeleri Ermeni
34 BOA, Y.PRK.UM., Belge No: 35/125.

270

Ar. Gr. Serkan YAZICI

milletinden kamu alanlaryla doludur. Mesrop Krikorian da, ilerinden


bazlar bu cetvelde bulunanlar olmak kaydyla nemli mevkilere gelmi
25 kadar Ermeni hakknda benzer bilgiler vermektedir. Kendisinin verdii
bilgiler byk lde bu cetvelde yer alan bilgilerin salamas niteliindedir35.
Diyarbakrda Ermenilerin, eitli kamu hizmetlerinde grlmesinin
yan sra, milletvekillii seimlerinde de yine Ermenileri grmekteyiz.
1912-1914te yaplan seimlerde Diyarbakrdan bir Ermeni milletvekili
seilmitir. Bu milletvekili, stepan rakyandr36.
Grld zere devlet kurumlarnda eitli grevler alan Ermenileri, Birinci Dnya Savana kadar geen srete birok istenmeyen olay
gerekletirmelerine ramen, Osmanl Devleti, kurumlarna almaya ve
istihdam etmeye devam etmitir. Ancak bunlarn iinden bazlar, devlet
aleyhinde baz fiillerde bulunmu ve bu yzden de haklarnda takibat balatlmtr. rnein, 1916 ylnda ng nahiyesi telgraf mdr olan bir
Ermeni, askere alnmas gereken birok Ermeniye, devlet yazmalarn
szdrp firar etmelerini salayarak, 300 nefer alnmas beklenen blgeden
yalnz 8-9 kii bulunabilmesi zerine, hakknda adl ilemlere balanmtr37.
Bu noktaya kadar Diyarbakrn sosyal yaam ierisinde Ermenilerin, gerek ticar, gerekse kamu hizmetindeki faaliyetleri, gnlk yaamlar,
din kurumlar, adl ve resm kurumlarla ilikileri hakknda eitli rneklerle durumlarn aklamaya altk. Bahsettiklerimiz, daha ok Ermeni
Meselesi olarak adlandrdmz srecin ncesinde, srasnda ve sonrasnda Ermenilere kar iyi niyet tadn gstermektedir. Buna bir rnekte
1895te Diyarbakrda yaanan olaylarn ardndan, 9 Aralkta tm gayrimslim ruhanlerinin, bu olaylarla bir ilikileri olmadn beyan ettikleri
bir belgede, Osmanlnn bu toplumlara neler kattn kendileri; dinimiz
ve mezhebimiz, lisanmz, mal ve can ve rzmz hkmet-i seniyenin keyf-i
himayesinde szleriyle ifade ediyorlar ve Mslman halktan, aziz komularmz ahali-i slmiye eklinde bahsediyorlard38. Osmanl Devletinin,
1-3 Kasm 1895teki olaylardan on gn sonra yardmda bulunmak zere
35 Krikorian, a.g.e., s.24.
36 Recep Karacakaya, Kaynakal Ermeni Meselesi Kronolojisi (1878-1923), stanbul 2001,
s.127-142.
37 BOA, DH.EUM.EMN., Belge No: 90/64.
38 BOA, Y.PRK.AZN., Belge No: 15/1.

271

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Mslman ve Ermeni fakirlerin listesini istemesi, devletin her eye ramen iyi niyetini muhafaza ettiinin bir baka gstergesidir39.
Ermeni Meselesi konusunda, emperyalist devletlerin politikalar gz
ard edildiinde, zerinde yaadmz topraklarn neredeyse her yerinde
yaanan ac ve sanc asrlarca ayn lkenin zenginlik ya da yoksulluu ve
tm koullar iinde beraberce yaam iki toplumun birbirinden ayrlmasnn, etle trnan ayrlmasnn sanclar olarak deerlendirilebilir. Ancak
bu iyi niyetli yaklam, diyalog temellidir. Bugn bu sempozyumda da yaplmak istenen gibi, fakat diyalog kelime kknden de anlalaca zere
karlkl gerekletirilen bir fiildir. Taraflardan biri soykrm, mill tarihi
olarak alglad mddete de diyaloun gereklemesi olanakszdr.

39 BOA, A.MKT.MHM., Belge No: 636/20.

272

TRK-ERMEN LKLER NTERNETTE-

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

Erciyes niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Rus Dili ve Edebiyat Blm


E-mail: sevinc@erciyes.edu.tr; Tel: 0 352 437 49 01- 334 56

zet
Gnmzde bilgiye ulamak, onu kullanmak ve paylamak
iin Internet siteleri hz, zaman tasarrufu ve rahatlyla n
planda gelir. Konu yelpazelerinin genilii, istenilen bilgiye ulamann mmknl ve kolayl da taktir edilen
dier bir zellik saylr. Buradan yola karak dzenlenecek
sempozyumun konusunu Internetteki arama motorlarnda Trk, ngiliz ve Rus dillerinde ortak kullanlan google,
altavista, yahoo, alltheweb sayfalarnda taradm. Ayrca
sadece Rus dilli arama motorlarndan en ok kullanlan ve
yaygn olan yandex.ru ve rambler.ruda da arama yaptm.
Ama gnmzn gncel konusu haline gelmi ve dnya kamuoyunu ilgilendiren Trk-Ermeni ilikileri hakknda
taraflarn; yani Trklerin ve Ermenilerin, bunun dnda ise
dier nc taraf diye tanmlayacamz kiilerin yazdklarn gzden geirerek bir istatistik bilgiyi ortaya koymak.
Kimlerin ne yazdklarn, konuya hangi adan yaklatklar
ve tutumlarnn ne ekilde belirttikleri, tabii ki belirli ama
ve hedefler belirlendikten sonra kapsaml bir almadr.
Sunumun amac bu deildir. Buradaki ama ismi geen
bu sitelerdeki yazlarn says, yazarlar, balklar ve arlkl
olan trleri; yani gazete, kitap, konferans, makale veya zel
yaklamlar: fikir beyanlar, anketlerin cevaplandrlmas,
forumlar, mektuplar, duyurular, yazlan ve yaynlananlarn,
ylece de konu ile ilgili televizyon programlarnn, sinema
ve dier belgesellerin tartlmas vs. Bu tarama ve derlemelerden sonra her iki toplumun ve nc taraflarn (tabii onlara etki eden eyler de gz ard edilemez) konuyla
ilgili yaklamndaki benzerlik ve farkllklar da ortaya konulabilir.
Tarihi, tarihiler deil halk yaratr. Tarihisi, edebiyats, dilcisi, sosyologu, iktisats, hukukusunun anlatacaklaryla
birlikte sradan insanlarn birlikte paylatklar yaamdan
bahsetmekle de tarihimize yaplan nyarg yok edilmeli,
kendi iimizde deil herkesle konumak, paylamak iin
gnmzn frsatndan yararlanlmaldr. ok saydaki
materyalleri tararken dnya kamuoyunu, farkl uluslar
etkilemede her Ermeninin sadece bunu yaptna kanaat
getirilir.

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

Giri
Gnmzde bilgiye ulamak, onu kullanmak ve paylamak iin nternet siteleri; hz, zaman tasarrufu ve rahatlyla n planda gelir. Konu yelpazelerinin genilii, istenilen bilgiye ulama olana ve kolayl da takdir
edilen dier bir zelliktir. Buradan yola karak sempozyumun konusunu
nternetteki google, altavista, yahoo, alltheweb gibi internet arama motorlarnda Trke, ngilizce ve Rusa dillerinde konuyla ilgili taramalar yaptm. Ayrca sadece Rusa arama motorlarndan en ok kullanlan ve yaygn
olan yandex.ru ve rambler.ruda da tarama yaptm. Ama gnmzn gncel konusu haline gelmi ve dnya kamuoyunu ilgilendiren Trk-Ermeni
ilikileri hakknda taraflarn; yani Trklerin ve Ermenilerin, ayrca nc
taraf diye tanmlayacamz dier kiilerin yazdklarn gzden geirerek,
elde edilen bilgiler nda istatistik verileri ortaya koymaktr. Tabii ki belirli ama ve hedefler belirlendikten sonra kimlerin ne yazdklar, konuya
hangi adan yaklatklar ve tutumlarn ne ekilde belirttikleri olduka
kapsaml bir almadr. Bunu gz nnde tutarak daha arlkl genel deerlendirmeler yapmaya allacaktr. Bu tarama ve derlemelerden sonra
her iki toplumun ve nc taraflarn -tabii onlara etki eden eyler de gz
ard edilemez- konuya ilikin yaklamlar arasndaki benzerlikler ve farkllklar da ortaya konulacaktr.

277

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Arlkl olarak Rusa kaynaklar zerine yaptm aratrmada istatistik verilerini yle sralayabiliriz1:
Yahoo: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular 711 dosya, Trklerin Ermenilere yaklam
( ) 1 320 dosya, Ermenilerin Trklere yaklam ( ) 1 450 dosya, sadece soykrm ()
404 000 dosya, Ermeni soykrm ( ) 121 000 dosya olarak
tespit edilmitir.
Google: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular yaklak 198 dosya, Ermeni-Trk ilikileri
( ) 860 dosya, Trklerin Ermenilere yaklam ( ) 183 000 dosya, Ermenilerin Trklere
yaklam ( ) 216 000 dosya, sadece soykrm
() 2 200 000 dosya, Ermeni soykrm ( ) 638 000
dosyadr.
alltheweb: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular yaklak 13 300 dosya, Ermeni-Trk ilikileri
( ) 1 130 dosya, Trklerin Ermenilere yaklam ( ) 306 000 dosya, Ermenilerin Trklere yaklam ( ) 929 dosya, sadece soykrm
() 109 000 dosya, Ermeni soykrm ( ) 556 dosya
eklinde tespit edilmitir.
altavista: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular yaklak 718 dosya, Ermeni-Trk ilikileri
( ) 14 400 dosya, Trklerin Ermenilere yaklam ( ) 1 320 dosya, Ermenilerin Trklere yaklam ( ) 1 460 dosya, sadece soykrm ()
404,000dosya, Ermeni soykrm ( ) 121 000 dosyadr.
.ru: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular yaklak 3 585 dosya, Ermeni-Trk ilikileri
1

Bilgiler, 10-25 ubat 2006 tarihleri arasnda yaplan aramalardaki tespitlerdir.

278

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

( ) 22 738 dosya, Trklerin Ermenilere yaklam ( ) 49 101 dosya, Ermenilerin Trklere


yaklam ( ) 73 526 dosya, sadece soykrm
() 887 471 dosya, Ermeni soykrm ( ) 161 406
dosya olarak belirlenmitir.
rambler.ru: Trk-Ermeni ilikileri (- )
isimli aramann sonular yaklak 598 dosya, Ermeni-Trk ilikileri (- ) 1 213 dosya, Trklerin Ermenilere
yaklam ( ) 834 dosya, Ermenilerin Trklere yaklam ( ) 4 560 dosya, sadece soykrm
() 33188 dosya, Ermeni soykrm ( ) 5 313 dosya
olarak tespit edilmitir.
Rakamlara dikkat edildiinde sempozyumun konusu balkl aramann gnmzde bu etkinlii dzenleme gerei douran iddialar karsndaki zaruretini bir kez gsteriyor.
alma, nternette ayn konunun farkl boyutlar ve anlatmyla derlenen bir ierik arz ettiinden konudan konuya atlamalarn zarureti douyor. Bu adan konular arasndaki sramalar da bu bildiriye zg bir husus
saylabilir.
ncelikle Trke kaynaklardan kyaslama eklinde ok ksa bahsetmek uygun olacaktr.
Trk-Ermeni ilikilerine dair Trke taranan sayfalarda, tarihsel sre ierisinde konunun tarih, hukuk, siyas, sosyal, asker, toplumsal,
ekonomik, salk, din ve dier ynleri ele alnarak deerlendirilmektedir.
Trke kaynaklarn konuya gsterdikleri hassasiyet, kullanlan ifadelerde
bile fark edilmektedir. yle ki, birok metinde Ermenilerden Ermeni asll Trk vatandalar diye bahsedilmektedir. Ayrca sk sk konuyla ilgili
ariv belgelerine deinilmesi ve Trk-Ermeni ilikileri ile ilgili bir ihtisas
kitapl ve ariv oluturulmas dncesinin gndeme getirilmesi de yine
bu hassasiyetin bir gstergesidir. Bu pencereden bakldnda Yzyla Girerken Tarihe Dosta Bir Bak, Trk-Ermeni likileri Sempozyumu gibi
bilimsel etkinliklerin dzenlenmesi de takdir edilecek konulardr.
Fakat son yllarda Trk Tarih Kurumu, Trk-Ermeni likileri Aratrma Merkezi, Trkiye Byk Millet Meclisi genel kurulu gibi kurumlarca
279

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

konunun irdelenmesi ve incelenmesi Ermenileri aka rahatsz ettiini


belirten yazlara da rastlanmaktadr. Bu trl etkinlikleri alaya almalar,
Trklerin ge kalm tepkisi, tarihi yeniden yazma abalar gibi ironik yaklamlar sergilenmektedir. Trk tarihileri ve bilim adamlarnca konunun
aslnn dnya kamuoyuna duyurulma ynndeki almalarn durdurmak,
duraklatmak ve engellemek iin eitli yntemlere bavurulmaktadr.
Ermeni Diasporas, Trklerin konuya yeni bir bak as getirmelerini,
soykrm kabul etmi parlamentolara saygszlk olarak deerlendirip bu
lkeleri de zan altnda brakma abas ierisindeler. Btn bunlar deerlendirildiinde, kar tarafn konuya tek ynl bak sergilemesi, gerekleri ortak deerlendirmeden kanmas, durumu en ok zorlatran hususlar
arasndadr.
Ermeniler Trk tarafnn yaklamn her ne kadar kendi sylemleriyle
ge kalm bir yaklam diye tanmlayp Trk tarihilerinin ve bilim adamlarnn bu veya dier aratrmalarna kar sert tepki gsterseler de bu tepkilerde tedirginlik, endie ve bir korku sezilmektedir. Yllardr tek tarafl
alp ardklar konserinde imdi karlarna bir kar taraf km ve bu
da onlara byk bir endie vermektedir. Konuyu saptrmaya almalar,
Ermeni tarihileri veya bilim adamlarnn bu endiesinin bir gstergesidir.
Mesel soykrmn reddi ile ilgili Trk tarihilerinin, siyaset bilimcilerinin,
akademisyenlerinin yazlarna tepkilerini, bu gne dek soykrm tanm
lkelere saygszlk yaplyormu gibi farkl ynlere ekerek, yalanc iddialarla kandrdklar lkelerin de, zaman ierisinde zor durumda braklabilineceinin uyarsn veriyorlar. Nedim Kayann dilde Internette yer
alan Ermeni Soykrm Hakknda Mit2 yazs Ermenilerce ok byk tepki
almaktadr. Bizans, Seluk ve Osmanl mparatorluklarnda Ermenilerin
yeri, rol, siyas ve din tutumlarn verilere dayanarak ksa ve z bir biimde anlatan bu makalede, aslnda onlarn uluslararas arenada bir maa
konumlarn da gndeme getirmektedir.
15-17 Mart 2006 tarihinde 24 lkeden bilim adamlarnn katlmyla
stanbul niversitesi tarafndan dzenlenen Trk-Ermeni likilerine Yeni
Bir Yaklam adl sempozyum da geni yank bulmutur. Konunu asker,
sosyal ve psikolojik boyutunun ele alnd bu sempozyuma Ermeni tarafndan her hangi bir davetli katlmamtr. Bunun sebebini tarihi Prof.
Ruben Safrastyan, Noev Koveg gazetesinde3, Trkler Ermeni Soykrm
Konusunu Tarih Bir Tartma Boyutuna ekmek stiyorlar balkl yaz2
3

http://www.karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc025
http://noevk-1.hosting.parking.ru/article.asp?n=43&a=5

280

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

snda; Trk tarihileri ile konunun her hangi bir dzeyde olursa olsun ilm
tartmas her eyden nce Ermeni soykrmn kabul etmi lkelere saygszlk olur diye aklamaktadr. Safrastyan, kendisinin yan sra Ermenistan Bilimler Akademisinin bakan Aot Melkonyan ve Soykrm Mzesi
mdr Lavrenti Barsegyann da davet edildii bu sempozyuma katlp
katlmama konusunu, Ermeni tarihi bilim adamlarnca tartmaya almas gerektiini belirtmi ve Ermeni tarihinin trajik sayfas diye adlandrd bu konunun tartlacak bir ynnn olmadn bildirmitir. Sempozyumda soykrm iddialarn rtmeye altklar iin mahkemelerce
yarglanma emri altnda olan Yusuf Halaolu, ABDden Justin McCarty
ve ngiliz aratrmac rving gibi isimlerin de itirak etmesinden rahatsz
olduunu ima eden Safrastyan, bu lnn dnya bilim evrelerince ok
ciddiye alnmadn da fikirleri arasna eklemitir.
Rusa kaynaklarda tklanan her sayfada, 1894-1923 yllar arasnda
Trkiyede soykrma hasredilmektedir yazsyla balayan bir metinle kar karya kalyorsun. Konu yelpazesi ise, bata soykrm iddialar olmak
zere, her eyi kapsamaktadr. Taranlan kaynaklarda altnn zellikle izilmesi gereken ey, Ermeni ovenizmiyle zehirlenmi bir tutkunun hkim
olmasdr. Ermenilerce veya Ermenilerin etkisi altnda olan kiilerce yazlan hibir kaynakta nefretsiz, kinsiz bir yorum yoktur. Yllarca yaanlan
bir corafyada geen ocukluk, yetikinlik, yallk, sevinler, aclar, gnlk yaam uralar hi olmam izlenimi vardr.
23 Eyll 1991 tarihinde zgrln iln eden Ermenistan, devlet
siyaseti olarak soykrm ana madde haline getirdi. Azap eken bir halk
imajyla dnya arenasna atlma taktiinin hazrlanmas ve uygulanmas,
dier konularn zerine izik ekmekle mmknd. Ancak, ok saydaki
kaynan taranmas sonucunda, uzun bir gemie sahip birlikte yaanlan
gerekleri anlatan bir ok kaynak bulunmasna ramen, kendi iddialarn destekleyen yazl kaynaklar yok denilecek kadar azdr. Bu kaynaklara
kiisel gnce veya anlar da dahildir. Bu noktadan bakldnda, iddialarn yelpazesinin geniliinin bir prensip olmad, aamal kat edilen bir
siyasetin uygulan olduu gerei ortaya kmaktadr: Madd tazminat,
Byk Ermenistan vs.
23 Austos 1990 tarihindeki Ermeni parlamentosunun deklarasyonunda geen Osmanl mparatorluunda ve Bat Ermenistanda 1915
ylndaki soykrmn yapldnn uluslararas dzeyde itiraf iin Erme-

281

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

nistan Cumhuriyeti her trl faaliyeti ve gayreti destekleyecektir4 ifadeleri


ve BMTnin 53. genel toplantsnda Ermenistan Cumhurbakan Robert
Koaryann Soykrm hibir zaman unutmayacaz, tm dnya bu trajediyi hatrlamaldr, bu olay cezasz kalmtr, uluslararas arenada yeterli
yanks bulunmamaktadr ifadelerini kapsayan konumas, kendinden nceki Ter-Petrosyan dnemindeki lk ilikileri kritikletirmitir.
Kandillideki Ermeni Kilisesinin ba papaz Dikran Gevorkyan bu
konumann hemen ardndan Kanal 6da Koaryann bu ifadelerinde baz
dzeltmeler yapm ve Soykrm ve tehcir farkl kavramlardr. O dnemin nde gelen isimleri emperyalist glerinin elinde ara olmulard.
Patriarkn bile siyasete karmas kanmca byk bir hata demitir. Konuma, siyas ierikli dnemin olaylarnn anlatm ve Gevorkyann dnyaya bakldnda sadece Trkiyede Ermenilerin kendi mill deerlerini
ve kimliklerini daha ok koruyabildiklerine dikkat ektii ifadelerle devam etmektedir. Bu dnyada yaanan bir gerektir. nk yurtdndaki
Diasporaya Ermeniler, isim deiiklii yaptktan sonra girebilirler. Bunun
altnda yatan neden ise oradaki byk kltrlerin kk kltrleri yutma
gayretinde olmasdr. Diaspora Ermenileri de ok iyi bilmektedirler ki
Amerikada Ermeniler Pazar ayinlerini bile ngilizce yapmaktalar ve ortada unutulan ve kaybolan bir dil vardr.
22 Mays 1999 tarihinde Cumhuriyetin 75. yldnm dolaysyla
stanbuldaki Ermeni Patrii II Mesropun yapt konumadaki u konumalar dikkat ekicidir: Osmanl dneminde Sulatan Fatih Mehmet tarafndan 1461 ylnda Ermeni Patrikliinin almasna dikkatleri ynelterek
farkl dinlere ve kltrlere somut rnek gstermektedir. Tarihte ne Fatihe
dek ne de ondan sonra bir dinin taycs dier dine ait bu denli st bir
kurumun yapm, faaliyeti iin imkn salamamtr. Mehmet Fatih mparatorluk snrlar ierisinde Ermenilerin gelenek ve greneklerini, din
inanlarn ifa etmeleri iin imkn salamtr. lk patriimiz Hovagim
Bursinskiden balayarak 83 Ermeni Patrii bu grevi yerine getirmitir.
Dnyaya baktmzda gnmzde bile 538 yl ncesinde yaplm bu hogr ve sayg ok az grlmektedir.
Yine internette, 16 Mays 2006 tarihinde dzenlenecek Umum Dnya
Ermeni Kongresi ile ilgili ok sayda dosya bulunmaktadr. Burada TrkErmeni ilikilerinden deil, bkmadan usanmadan konuulan soykrm iddialar ve Diasporann faaliyetleri ve planlarndan bahsedilmektedir. lk
4

http://noevk-1.hosting.parking.ru/article.asp?n=43&a=5

282

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

ve orta retim okullarnda ideolojik propagandaya arlk verilmesi, Ermeni olmann benlik uuruna yerletirilmesi ve dilin korunmas ynnde
mesajlarla dolu programyla Byk Ermenistan ideasnn hayata geirilmesini ana madde olarak kabul eden Dnya Ermeni Kongresinin temel
amac, Trk-Ermeni ilikilerinde soykrmn kabulnn yollar ve aralarn ortaya koymaktr.
MCB SNG blgesinde Ermenilerin bamsz gazetesi Noev Kovegin
13.04.2006 tarihli saysnda Ara Abramyan, Umum Ermeni Sorunu: Soykrmn Yaralarn Sarmak balkl yazsnda Ermeni Uluslararas Hukuk
ve Siyaset Bilimi Enstitsnn Moskovada yaynlad Hukuk bilimleri doktoru Yuriy Barsegov tarafndan hazrlanm olan Ermeni Soykrm,
Trkiyenin Sorumluluklar ve Dnya Kamoyununun Grevleri, Belgeler
ve erhler adl ciltlik kitabn tantmn yapmaktadr. Tantmda, Trk
niversitelerinde Ermeni soykrm konusunun ders mfredatnda yer
alacayla ilgili konu ele alnmakta ve olduka farkl boyutta deerlendirilmektedir. Uygulamann, Amerikan basksyla emri vaki uygulanmaya
baland ve 3 Ocak sayl Agos gazetesinin haberlerine gre hava kuvvetleri emekli generali Erdoan znel bakanlnda bir komisyonca deerlendirilip uygulamaya konulacandan, znelin konuyla ilgili niversite
rektrlklerine yazl mektup gnderdiinden bahsedilmektedir. Aslnda
burada hkmetin niversitelerle ibirlii erevesinde konuyu gncel tutmasndan doan bir endie sezilmektedir5.
Taranan kaynaklar arasnda sosyolojik bakmdan zerinde durulmas
gereken bir dosya6 da, 2001 ylnda Sosyolog Gevork Pogosyan ve Ferhand
Kent bakanlnda TESEY merkezince yaplan bir sosyoloji aratrmasdr. Trkiyenin 68 vilyetinden 34nde, Ermenistann 11 vilyetinden
21inde yaplan ve 1219 Trk ile 1000 Ermeninin katlmyla gerekleen,
iki ulusun bir birini ne kadar tand, ilikileri ve ileriye ynelik durumlarn ortaya koymak iin yaplan bu almann sonularnn deerlendirildii
ve Gevork Petrosyann yapt yorumlar ieren bu yazda baz gerekler
saklanamamtr. Ermenilerin sayca ok olmas ve denizle evrili corafyasnn olmas gibi sonular Ermeni sosyolog garip bulsa da, Byk Ermenistan hayalinin yazl kaynaklarda ne kadar geni yer aldn gz ard
etmitir. Tannm Ermenilerden arl Aznavur ve Matilda Manukyann
isminin anlmas da sosyologu artan bir baka konudur.
5
6

http://www.armenia.ru/azg/20030215/2003021507.shtml<BR< a> />


http://www.iravunk.com/rus/2004/print/c4802.html

283

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermenilere, Trkler sorulduunda olduka detayl bilgilerin ortaya


ktndan bahsedilmektedir. Abdlhamit, Enver Paa, Talat Paadan
balayarak Demirel, Tansu illere kadar 60-70 arasnda isim yer alm
ve bunlardan futbolcu Hasan a, sanat Tarkan en popler isim gibi ifade edilmitir. Burada da bir gerek ortaya kmaktadr. Ermeniler Trkleri
ok da ilgilendirmiyor. Birlikte yaama veya evlilik gibi konularda, Ermenilerden % 98i ocuklarnn Trk ile evlenmesine kar karken, tam
tersine yaplan ankette tm Trkler bu konuya olumlu bakmtr. Sosyolog Pogosyann konuya bak Ermenilerin Trkiyede yaam ve yayor olmas ve Trklere hibir zaman zarar vermemesine balarken, byle
denmemesi iin bir sebebin yokluundan te Trklerde ovenizm ve insan
sevgisinin arln gz ard etmitir.
Anket deerlendirmesinin sonucu daha ilgintir. Soykrmn Trkiye
resm makamlarnca kabul edilmesi veya edilmemesi, onun Avrupa ailesine entegrasyonunu belirleyecek bir konu olarak grlmektedir. ki konu
arasnda kurulan bu ilgiyi anlamak mmkn deildir.
Ermeniler ve Trkler arasnda yaplan bu anket sonucu bile, her iki
ulusun bir birini tanmadn ortaya koymaktadr. Tarihten akp gelen
kin ve propagandalar bugnk kuaklar birbirine yabanc hale getirmitir. Sitelerde Ermeni konusu ile ilgili btn lkelerden uzman olan bilim
adamlarnn katlmyla objektif ve bilimsel bir yaklama ar hakimdir.
Konuya Ermeni ve yabanclarn gzyle bakldnda gereklerin gz ard
edilmemesi istenmektedir.
Edebiyatta konunun yansmalarna gelince, taradmz onlarca sayfada Trk edebiyatlar Ermeni air ve klarnn sanatnda bu bahsettiimiz motifleri inceliyorlar. Mesel: Dr. Ahmet Erturulun Ermeni Meselesine Edebiyat Penceresinden Bir Bak adl makalesinde Trkiyeli Ermenilerin dnyann hibir yerinde, btn iyi artlara ramen unutamadklar
komular, kyleri, evleri ve Trk dostlar, meydana getirdikleri edebiyat
eserlerinde srekli ana temay oluturmutur. Bu eserlerde derin dassla
duygusu hkimdir. Bu da aslnda her iki milletin tarih beraberlikte uyum
ierisinde, bar ve huzurlu bir ortamda yaam olduklarn gstermektedir. yle ya, insanlar zulm grdkleri, aalandklar, can gvenlii
bulamadklar bir yeri niin zlesinler ki?!.. diye yazmaktadr7.
Gzellik peinde olan bir sanat olan edebiyat bile Ermenilerin bu ideolojisine, propagandasna ncllk etmektedir. Trke sitelerde Trk ve
7

http://www.zaman.com.tr/?hn=171006&bl=yorumlar&trh=20050507

284

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

Ermeni edebiyatnda, halk sanatnda, k edebiyatnda dostluk motifleri aranrken Ermeni edebiyatnda olumlu Trk karaktere tesadf edilmemektedir. Bunun dnda dier edebiyatlara da etki yaparak kendi aclarn
beeri ac seviyesine kaldrmlard. Umarm kitabm bir katalizator olmayacaktr diye yazsyla karmza kan aslnda nc taraf gibi grnen spanyol yazar Gonsalo Guaro Ermeni Soyaac8 kitab hakknda ok
sayda yaz vard. Ermenistan Yazarlar Birliinin bakan Levon Ananyan
spanyol yazarn konuya yaklamn; Haktan yana, hakikat peinde olan
yazarlarn asrn balarndaki Ermeni trajedisine duyarsz kalamamasna
balasa da yazarn kendisi Ermeni Soyaac roman nasl dodu sorusunu
yle yantlar: Terez Jindro Agapyan isimli svireli bir Ermeni kadnla
tanan yazar kadnn Ermeni trajedisiyle ilgili anlattklarna bigane kalamam ve bu cinayet sakl kalmamal ve bunu dnya bilmelidir diyerekten
kollar svamt. Birinci Dnya Savana katlmayan spanyann duyarl
yazar Ermeni kadnn anlattklarndan ar etkilenerek materyal toplar
ve bu konuyu bir romanda kurgular. Romann kahraman babas Trk, annesi Ermeni bir kadndr. Kadn damarlarndan akan Ermeni kannn basksyla, Ermeni soyaacn arar. Yazar David Muradyan Adalete yollar
sadece vicdann parlamentosu olan edebiyat yol aar. eitli edebiyatlara
bizim acmza ortak olduklar iin minnettarz. Bu gn bu spanyol edebiyatdr..
talyan yazar ve Dou Hristiyan kiliseleri zerine aratrmalar ile
tannan bilim adam Covanni Guayatann da Ararattan gelen lk: Armin Vegner ve Ermeni Soykrm (Moskova, 2005) kitab hakknda geni
yazlar yer almaktadr. Ermeni edebiyatnda Trk kelimesi diye aranan
kaynaklar son derece zcdr. Burada kastedilen zlme, Trk imajna
yaktklar olumsuz izgiler deildir. Bir ulusun sanat bu demli ideolojik
silaha evirip, evresine, milletine, genliine ve geleceine kin dolu,
nefret dolu bir edebi miras brakmasdr. (1809-1848)
eserlerinde onun yad Trk ve Azeri yazarlar halkalar dostluundan bahsederken Araks rmann te tarafndaki barbar Trkler diye Azerilerden
bahseder ve halknn onlarn her an hucum edip onlar yok etmesi korkusuyla yaadn yazar. Tarihe bakldnda Abovyann yaad yllarda
hi bir problem yoktu. Fakat edebiyat tarihileri ve eletirmenler konunun
tarihine bakmakszn burada da uydurma bir yol takip etmilerdir. Ermeni airi Mkrti Peiktalyann (1828-1868) iirlerinde karanlk gecelerde
8

Kitap spanyolcadan Ermeniceye Meri Sukiasyan tarafndan evrilmi ve Californiya


niversitesinden Prof. Richard Ovannisyan sonsz yazmtr.

285

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

bahsettii tehlikelerin de Trkleri ima ettii belirtilir. Durum ayn. Garegin


Servandztyann (1840-1892): Toros Axbar adl kitabnda Ziledeki Ermenilerin hepsinin Trke konutuklarn Ermeni edebiyatlar bir basknn
sonucu olarak aklar, bu insanlarda mill Ermeni ruhunun ldn yazarlar. Sovyet dnemi Ermeni edebiyatnda da bu motif devam etti. Yazarlar roman kahramanlarnn ocukluklarndan, anlarndan bahsederek bu
konuyu unutturmadlar ve gncel tutmaya gayret ettiler. Vahan Totovents
(1894-1938) yklerinde terk etmek zorunda kald yerlere zlemini dile
getirerek hasretinin sebeplerine deinir.
Tarihi, tarihiler deil halk yaratr. Tarihisi, edebiyats, dilcisi, sosyologu, iktisats, hukukusunun anlatacaklaryla birlikte sradan insanlarn birlikte paylatklar yaamdan bahsetmekle de tarihimize yaplan
nyarg yok edilmeli, kendi iimizde deil herkesle konumak, paylamak
iin gnmzn frsatndan yararlanlmaldr. ok saydaki materyalleri
tararken, dnya kamuoyunu etkilemede her Ermeninin sadece bunu yaptna kanaat getirilir.

286

Yrd. Do. Dr. Sevin GL

Kaynaklar
1. http://www.google.com
2. http://www.altavista.com
3. http://www.iravunk.com/rus/2004/print/c4802.html
4. http://www.zaman.com.tr/?hn=171006&bl=yorumlar&trh=20050507
5. http://www.souzarmyan.ru/k2analnews.php?Action=Full&NewsID=1957
6. http://www.armenia.ru/azg/20030215/2003021507.shtml<BR< a> />
7. http://noevk-1.hosting.parking.ru/article.asp?n=43&a=5
8. http://www.karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc025
9. http://noevk-1.hosting.parking.ru/article.asp?n=43&a=5

287

OSMANLI TOPLUMUNDA BRLKTE YAAMA


ANILARINDAN SEMELER
Dr. Seyfullah KORKMAZ

Erciyes niversitesi, lahiyat Fakltesi


E-mail: skorkmaz@erciyes.edu.tr; Tel: 0 536 346 15 74

zet
Bu aratrmada, Osmanl ho grs ierisinde birlikte
yaam olan toplumlarn zellikle de Ermenilerin eski
gnlere dair hatralarndan semeler bir araya getirilmitir.
Bunlardan ilki Amerikal yazar Leonard Ramsden Hartillin
Men Are Like That isimli eserine konu olan, Ohannes Apresyan isimli bir Ermeni subayn belgesel niteliindeki
anlarndan tebli balna uygun nitelikte olanlarndan
semelerdir.
Ohannes Apresyan, babasnn varlkl bir Ermeni tccar olduundan, Ermenilerin halkn zengin tabakasn oluturduklarndan, kylerinin yar yarya Trk ve Ermenilerden
meydana geldiinden bahsetmekte ve ocukluk arkadalarnn ounun da Trk olduunu sylemektedir.
kinci srada, nceleri Darendede yaayan, sonradan 1915
ylnda karlan skn Kanunu gerei Halepe (ki o zaman
Halep, en emin ve mreffeh ehirlerden biri idi) yerletirilen Ermenileri, Darendelilerin unutmadklar ve bir i iin
ya da hacca gidilerinde Halepte onlar ziyaret ettiklerine
dair hatralar anlatlmtr
Bu aratrmada sralanan onlarca hatra gsteriyor ki tm
insanlar Osmanl Devleti dahilinde, birlikte huzur ve bar
iinde yaamlardr.

Dr. Seyfullah KORKMAZ

Giri
Bu bildiride, Osmanl ho gr ierisinde birlikte yaam olan insanlarn, zellikle de Ermenilerin bizzat yaadklar ve baka tanklarca da
dorulanm anlarndan semeler bir araya getirilmitir. Sz konusu hatralara konu olan olaylar, Erzurum, Kars, Darende, Gemerek ve zvatan1
evresinde gemitir.

I- Bir Ermeni Subayn Anlar


Sunacaklarmn ilki, Amerikal yazar Leonard Ramsden Hartillin
Men Are Like That isimli eserine konu olan Ohannes Apresyan isimli bir
Ermeni subayn anlarndan semelerdir:
Adm Ohannes Apresyandr. 1892 ylnda Sua blgesindeki Kakandi
kynde dodum. Annemi hatrlamyorum. Babam emlk ve iftlik sahibi
varlkl bir insand..
Birinci Dnya Harbinden nceki devrede bu blgedeki emlk sahipleri ve ticaret adamlar Ermenilerdi. Byk apta emlk sahip olmalar ve
ticareti ellerinde bulundurmalarndan tr Ermeniler halkn varlkl ve
yksek tabakasn tekil etmekteydiler...
Benden biraz daha byk olan aabeyim ve dier birka Ermeni ocuk dnda ocukluk arkadalarmn hepsi iftliimizde obanlk yapan
1

Eski ismi ukurdur.

291

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Trk ocuklaryd. Trklerin ou fakir insanlard, bazlar kylerde yaar


ve sahip olduklar kk tarlalarn srerek iftilik yaparlard. Byk bir
ksm da gebe atalarnn yaadklar hayat eklini deitirmemilerdi.
Bunlar, mevsimlere gre deien otlak yerlerini bulmak iin srlerini,
ovalardan dalara, dalardan ovalara srerlerdi.
Evden okula, okuldan eve yrymde bana katlan arkadalarmn
bazlar da yine kymzdeki Trk ocuklaryd.
Sua kasabasnn halk, kym Kankandi gibi yar yarya Trkler ile
Ermenilerden oluuyordu. Yal bir Trk evimize arp, ona evimize
girip bir yerde saklanm olan tehlikeli bir ylan yakalattmz hatrlyorum. htiyar Trk, ylann birka kere grnd odann ortasnda bada kurup oturdu. Yanna ii bo bir torba koydu. Koynundan bir Kuran
karp sakin ve monoton bir sesle okumaya balad. Biraz sonra ylan
ortaya kt. Ara sra duraklayarak ve kafasn kaldrarak ihtiyarn sesinin
ahengine uygun bir ekilde srnmee balad. Elinin uzanaca bir yere
varnca, ihtiyar Trk, sesinin ritmini bozmadan Kuran okumasna devam
ederken yavaa elini uzatp ani bir hamle ile ylan kafasnn gerisinden
yakalad. Bir an sonra da ylan, elindeki torbann iine girmiti. Bu anlattklarm gibi Trklerle ilgili dier pek ok olaylar (1905 ncesi) ocukluk
gnlerimi renklendirmitir2.
Bu kitapta sralanan anlarn hepsinin bu ekilde birlikte yaama sanat ans olamadn sylemek isterim. nk, 1905ten sonra zellikle arlk Rusyas, Fransa ve ngilterenin Trk vatan dahilinde huzur ve
refah iinde yaayan Ermenileri, Trklerin aleyhine tahrik ve tevikleri3
sebebiyle birlikte mutlu yaama ortam bozulmutur. Bir Ermeni subayn
bizzat yaad anlarndan oluan bu kitap, baka bir yn ile de yz binlerce savunmasz Trkn Ermeniler tarafndan katlediliinin belgesidir.
Ohannes Abresyan, katlettikleri kimselerin, kendilerine kar savamaya
km kimseler olmadklarn, silhsz ve savunmasz insanlar olduklarn
sylemektedir. te, kitabn farkl sayfalarndan setiin dier bir ka an2
3

Leonard Ramsden Hartill, Men Are Like That, The Bobbs-Merrill Company, Indianapolis
1926, s.1-15; eviri Kerim Cengiz Kevenk, nsanlar Byledir, Baylan Matbaas, Ankara
1978, s.1-9.
Ayrntl bilgi iin bkz. Hseyin Nazm Paa, Ermeni Olaylar Tarihi, Babakanlk Devlet
Arivleri genel Mdrl Osmanl Arivi Daire Bakanl, Yayn No: 15, Ankara 1998;
Abdurrahman Kk, Ermeni Kilisesi ve Trkler, Ocak Yaynlar, Ankara 1997, s.98-120;
Mehmet Saray, Trk-ran likileri, Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu, Atatrk
Aratrma Merkezi Yayn, Ankara 1999, s.100, 104.

292

Dr. Seyfullah KORKMAZ

sn da, benzeri olaylarn tekrar yaanmamasn dileyerek burada arz etmek


istiyorum.
Leonard Ramsden Hartill, arkada olduu Ermeni subay Ohannes
Apresyann anlarn tespit etmeye karar veriini u ekilde anlatmaktadr:
...rnein bir gezimizde ran ve Ermenistan snr yaknlarnda iine
girilebilir, ayakta kalm tek binas yar ykk bir cami olan, harabe halindeki Trk kynde gecelemek zorunda kalmtk. O gece Ohannese bu
ky ve bu kyn tahrip edilmesine dair bir ey bilip bilmediini sordum.
Soukkanllkla ve sanki nemsiz bir ey sylyormu gibi Evet dedi. Bu
kyn yklmasna ve yamalanmasna ben de yardm ettim. Harabeler
arasnda urada burada grdn insan kemiklerinin sahiplerinin ldrllerini gzlerimle grdm. Bu kyde bir Trk vard.. Yalca bir adamd.
Bu Trk gibi cesur ve kahraman adam mrmde grmedim4...
Yer ve tanklarla dorulanacak nitelikte bir olaylar dizisi olduunu gren Leonard Ramsden Hartill, Ohannesi anlarn anlatmaya ikna eder ve
bunlar bir kitap haline getirir.
Ermeni subay Ohannes Apresyan anlatyor:
Bahsettiim olay gibi olaylar, Tanak hkmetine, Trklere kar
yaplacak bir misilleme hareketi iin aramakta olduklar bahaneleri vermiti. Tatar Trklerine kar alan sava ksa zaman iinde tam bir yok
etme sava halini ald. nsann aklnn alamayaca ve kelimelerle ifadesine imkn olmayan korkun eyler oldu. Benim de katlm olduum
bu hareketlerde grm olduum sahneler ve tank olduum olaylar beni
hasta etti. Maalesef harp insanlarn korku, nefret ve melunluk hislerinin
boald korkun bir eydir.
Trklerin Trkiyedeki Ermeni meselesini, Ermenileri srmek5 suretiyle hallettikleri gibi, biz de Ermenistandaki (kontrolmz altna giren
yerlerdeki) Trk problemini halletmee giritik. Trklerin kamalarna
imkn verecek yollar ve da geitlerini tutarak kapattk. Hemen yok etme
iine giritik. Birliklerimiz, birbiri ardna kyleri kuatyordu. Topu atei ile izbe ky evleri ta ve toprak ynlar haline getiriliyor ve kyller
4
5

Hartill, a.g.e., nsz; Kerim Cengiz Kevenk, a.g.e., s.III.


Her ne kadar an sahibi burada srmek kelimesini kullanmsa da buna katlmamz mmkn deildir. nk Osmanl Devleti, Ermeni skn Kanununu kararak o gnlerde Osmanl Trk vatannn en emin yerleri olan Halep ve yakn blgelerine Ermenileri iskn
etmitir.

293

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

kyde barnamaz bir hale gelip, ky dndaki krlara kamaya balaynca da tfek mermileri ve snglerle ilerini tamamlyorduk. Hi phesiz
ki Trklerin bazlar kaabildiler. Bunlar ya dalarda kendilerine snacak bir yer bulabildiler veyahut da snr (kontrolmz altndaki blgeyi)
ap Trkiyeye katlar. Geri kalanlar ise tamamen ldrld. Bylece
Nahcivandan Akilkeleke kadar btn snr blgesi, Ar dann eteindeki scak ovalardan kuzeydeki souk da yaylalarna kadar her yer, yerle
bir edilmi Trk kylerinin dilsiz kalm harabeleri ile doldu. imdi bu
kylerde, buralarda kalm insanlarn kemiklerini bulmak iin giren kurt
ve akallarn ulumalarndan baka bir ses duyulmaz.
Bu kylerden birinin zapt edilip yama edilmesi srasnda vuku bulan
bir olay karlkl kin ve nefretin ne derece byk olduunu gsteren bir
misaldir. Dev yapl bir Tatar (Trk) vard. ok gzel dvyordu. Bir ky
evinden frlayp elinde bir tfekle bir grup Ermeni askerinin ortasna atldn ve tfeinin dipii ile askerleri saa sola dattn grdm. Her
taraftan zerine ate ediliyor, fakat o Allah Allah diye haykrarak tfeini
savuruyor ve evresini dolduran bir sr Ermeni askeri ile savayordu.
Askerlerden birisi sngsn Trkn gsne saplamay baarmt. Sngnn ucunun adamn srtndan ktn grdm. Trk ise vcuduna girmi olan sngy tayan tfei namlusundan yakalamt. Ermeni asker
de tfeini Trkn vcudundan kurtarmaya alyordu. Bu bouma srasnda Ermeni hesapszca ona yaklanca, Trk birdenbire tuttuu namluyu
brakp Ermeniyi grtlandan yakalad. Bu esnada dier Ermeni askerler
bu iki dvnn etrafnda bir halka yapm kahkaha ve haykrmalarla
onlar tevik ediyorlard. kisi birden yere dtler. Bu srada dv seyretmekte olan Ermenilerden biri yerden koca bir kaya paras yakalayarak
Trkn kafasna indirdi. Trk kafasna yedii kaya ile dvmeyi brakp
sessiz ve hareketsiz kalmt. Sngleyen Ermeni ayaa kalkp Trkn vcudundan sngsn ekip kard. Sngy dudaklarna gtrd, scak
kan yalayp, tatl tatl diye bard.
Bir gece, ksa bir sre nce bir Tatar Trk ky olan bir harabenin
yanndan geiyordum. Yklm evlerin birinin nnde bir ate yaklmt.
Atee doru yrdm. Atein etrafnda bir grup Ermeni askeri oturuyorlard. Aralarnda da henz ocuk denecek yata iki Trk kz vard. Kzlar
yere melmi ve ara sra gelen hkrklarla sessiz sessiz alyorlard. Krlm ev eyalar ve Trk ky evlerinin dier malzemesi etrafa salmt.
Keza orada burada ller de yerde yatyordu.
294

Dr. Seyfullah KORKMAZ

Kzlar kurtarmak iin maalesef ge kalmtm. Fakat bu zavalllara


elimden gelen yardm yapmak istedim. Kendi lisanlar ile hitap ederek artk korkmamalarn syledim. Benden kendilerine bir zarar gelmeyeceini
sadece kendilerine yardm etmek istediimi anladklar zaman straplar
yine boalarak ackl ekilde hngr hngr aladlar. Askerlerden korku
ve dehete kaplmlard ve onlarn yannda kzlar teselli etmee imkn
yoktu. Kzlar yanma alarak oradan uzaklatm ve zaferlerinin kendilerine
salad nimeti ellerinden aldm zanneden askerleri de irkin bir ruh
haleti iinde braktm. Bir iki kilometre tede yine ayn akbete uram dier bir Mslman Trk kyne geldik. Karanlk basmt ve geceyi orada
geirmeye karar vermitim. Yanmdaki yiyecei Trk kzlaryla paylap
harap olmu kyde biri kendim dieri de onlar iin ayr ayr barnacak
birer yer buldum. Az sonra uyumutum. Gece yars, devaml bir ekilde
alayan bir ocuk sesi ile uyandm. Ay hayal meyal etraf grmemi
salad ve bana burada cerayan etmi olan dier bir faciann btn ayrntlarn gsterdi. Alayan ocuun sesini rehber alarak grnnden
bir Trk ailesinin evi olduu anlalan bir ev ykntsnn avlusuna geldim.
Avlunun kesinde l bir kadn yatyordu. Grtla kesilmiti. Kadnn stnde bir yanda kadar bir kz ocuu duruyor ve l kadnn memesinden
st emmee alyordu. ocuu kucama alp cebimde kalm olan ekmek
parasn su ile slatp doyurabildiim kadar ocuu doyurmaya altm.
Sonra da ocuu o gece bakmalar iin ayr bir odaya yerletirmi olduum iki Trk kznn yanna braktm. Ertesi gn bir frsat kmasndan
faydalanarak bu talihsiz ocuu Amerikan yetimhanesinde yetitirilmek
direktifi ile Karsa yolladm. Trk kyleri bu ekilde temizlendikten sonra
ben de tekrar Karstaki eski alayma katldm6.
Ermeni subay Ohannes Apresyan, blgelerindeki Trklerin kkn
kazdklarn7 ifade ettikten sonra, bir insan olarak zntsn aa vurup, katlettikleri insanlarn savunmasz zavalllar olduunu da u ifadeleri
ile dile getirmitir:
Ben yle katliam sahnelerine tank oldum ki buralarda ldrlm
yerde yatan insanlarn says, sonbaharda bir ormanda yere den yapraklarn says gibiydi. Bunlar koyunlar gibi biare ve savunmasz insanlard.
Bunlar harpte len askerler gibi, silhlar ellerinde, atee atele karlk
vererek ve cesaretle arparak lmemilerdi. Bunlar zavall ve aresiz insanlarn lmesi gereken ekilde, kalpleri ve zihinleri lmn kendisinden
6
7

Hartill, a.g.e., s.204-210; Kevenk, a.g.e., s.167-170.


Hartill, a.g.e., s.217; Kevenk, a.g.e., s.179.

295

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

daha korkun olan korku ve dehetle dolu olarak lmlerdi. Byle bir katliamn yapld yerde toprak rmeli ve topran zerindeki gk ilelebet
kararmaldr. Hlbuki bu yerler gene de gnein scak nlar ile snmakta ve her yerde olduu gibi bu yerlerin de stn mavi gk kaplamaktadr.
Burada kular yine tmekte ve iekler ayn gzellikte amaktadr8.

II- Robert Dunnun Anlar


Ermeni subay Ohannes Apresyann (bir nceki balk altnda) dile getirilen anlarn, Amerikal yazar Robert Dunn, Word Alive A Personal Story
isimli eserinde dorulamaktadr. Robert Dunn, Birinci Dnya Savana
katlm ve Amerika Fevkalde Komiseri Amiral Biristolun haber alma
subay olarak grev yapmtr. Bu grevi esnasnda Dou Anadolu, Rusya
ve Kafkasyada alm olan yazar, Ermeni ordusu komutan Drastamat
Kanayann, -ksa ad ile Dronun- daveti ile Ermenilerin asker bir hareket
eklinde yapmakta olduklar Trk kylerini birer birer yok etme (soykrm) iine (grg tan) misafir bir devlet subay olarak katlmtr9.
Robert Dunn, sz konusu eserinin 21. blmnde zetle grd u
gerekleri anlatmtr:
..Ermenilerin, politik kontrollerini geniletirlerken Trk kylerinde
yaptklar tahribatlar.. Amerikan halkna aklanmam hakikatlerdir. Ermeni Generali Dronun yapt bir harekta katldmda bunlara bizzat
kendim de tank oldum10...
Erivanda bulunduum gnlerde, Ararat dann eteklerinden devaml
olarak silh seslerinin geldiini duyuyordum. Trk-Ermeni atmas sanki balkonumun hemen nnde cerayan ediyordu. Fakat bu arpmalar
bizzat mahede etmem, Ermeni ordusu haber alma brosunda Ermeni
bir yzbaya rastlamamla gerekleti. Subay glmseyerek Adm Merrimanov, General Dronun (Drastamat Kanayann) emir subayym. Yarn
birliklerimize evrak gtrmek iin Karabaa gideceiz. Sizleri de elik
etmeniz iin davet ediyorum dedi.
Dro (Drastamat Kanayan), Ermeni ulusal lideri, efsanelemi ete
ba, imdi ise Ermeni ordusu bakomutan idi. 1915 ylnda arlk Rus or8
9

Hartill, a.g.e., s.218; Kevenk, a.g.e., s.180.


Robert Dunn, World Alive A Personal Story, Crown Publishers, Inc., New York 1952, Copyright 1956, by the estate of Robert Dunn, Library of Congress Catalog Card Number 567189, s.347-365; Kevenk, a.g.m., s.259.
10 Dunn, a.g.e., s.347; Kevenk, a.g.e., s.259.

296

Dr. Seyfullah KORKMAZ

dusunun Erzurumu igal etmesi srasnda (Trklere verdii byk zararlar sebebiyle) Grand Duke Nicholas tarafndan (yanaklarndan) plerek
madalya ile dllendirilen eteler reisi.. Altnc hissim bana git Droyu
gr diyordu.
...Nihayet Dronun (Drastamat Kanayann) kararghna ulatm.
Beni toprak zeminli bir odaya yerletirdiler. Ertesi sabah ay ierken Dro
ve adamlar bir haritay masann zerine yaydlar. Plan zerinde grlerek Mslman Trk kylerine kar bir harekat dzenleniyordu.
Dronun kuvvetleri 60 kiilik birlikler halinde, ekseriyeti svarilerden
oluan gruplar halinde ifadelerini ieren raporumu Amiral Bristol yaknda okuyacakt11.
ul (Djul) denen bir kyn ad oradaki herkesin azndayd. Dro hareket saat srecek, ky tarafndan kuatyoruz dedi. Merrimanov
da The man on foot will not shoot, but use only the bayonets: piyadeler
ate etmeyecekler, sadece sngleri ile i grecekler diyordu. Dro da moral bakmndan diye ekledi. Devam ederek, Mslmanlara bizim zalimliimizin stn olduunu gsterip kendilerine dehet salmamz gerek dedi.
Bu askerlere mi yoksa sivillere mi yaplacak diye sordum.
kisi arasnda bir fark yok dedi Dro. niforma giysin veya giymesin
hepsi de silhl diye ekledi.
Kadnlar ve ocuklar ne olacak diye tekrar sordum
Kaabilirlerse dierleri ile birlikte kaarlar dedi12.
Ykseke bir tepeden ula bakmaktaym. Ky sis ve duman sardndan bir ey gremiyordum. Aalardan top patlamalar ve makineli
tfek sesleri iitiliyordu. Bu seslere srlarn brmeleri ve kpeklerin
havlamalar karyor fakat bir ey grlmyordu. Nihayet sis ve duman
almaa balarken nce yavatan balayp, gitgide artmak zere insan
lklar da duyuluyordu. Bu arada aalar arasndaki bir cami ve dar
yollar grnmeye balad.
...Topun bandaki Ermeni, topu tekrar tekrar doldurup (kye doru)
atelerken her atelemede dier erler komik hareketlerle kap kayalklarn arkalarna saklanyorlard. Atlarn grlts ile bunlarn mermileri,
dere ve sel yataklarndan beyaz dumanlar saarken kyden ykselen kadn
feryatlarn duyulmaz hale getirmiti.
11 Dunn, a.g.e., s.350-354; Kevenk, a.g.e., s.260-261.
12 Dunn, a.g.e., s.358; Kevenk, a.g.e., s.261.

297

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Nihayet topu atei durdu. Ben de hemen atma atlayp, at ula srdm. Kasaba halen yanmaktayd. Sert allklarla kapl dik bir yamatan
inerek aalar arasna serpilmi, ilerinden duman kmakta olan evlerin
bulunduu dzlk blgeye ulatm. Silh arkadalarm kyn hayvanlarn, birka kz ve koyunu kyn harman yerine doru gtryorlard13.
Evlerden cesetler karlmaya baland. lk grdm dz siyah sal,
iri gzl, gzel bir kz ocuu cesedi idi. 12 yalarnda gzkyordu. Harman yerindeki anz zerinde, srtst yatyor, ldrld srada yemek
yedii kaptaki yemeklerin etrafa salm olduu grlyordu. Srtnda
grdm yarann etrafnda ok az kan phts olduundan srtndan snglenmi olduunu tahmin ettim. Gsnde de bir mermi yaras iin kk
saylacak kan kmas vard. Anlalan sngnn k noktas olan dier
bir yaradan km olan kan da el rgs (ya da dokumas) kumatan yaplm elbisesi zerinde phtlamt.
Ardndan kaln kumatan yaplm bir ceket ve ksa pantolon giymi
ya 10 ya da daha kk yalarda olabilecek bir olan ocuu ls grdm. Kulbelerin arasndaki yolda yzkoyun yere yatm durumdayd.
Gtrrken yere dp krlm, iinde hamur bulunan bir kap, uzanm
olan elinin az tesinde duruyordu. Boynunun hemen altndan giren bir
sng bel kemiine saplanmt.
Etrafma baktmda pek ok yetikin insan cesetlerinin saa sola salm olduklarn grdm. Cinayet.
Yanma Dronun Almanca bilen albay rtbeli bir subay geldiinde,
ul kasabasnda canl hibir varln braklmam olduunu rendim.
Albay, kap da canlarn kurtaramayan Trklerin tamamnn ldrldn syledi14.
ou evlerinin iinde gel de gr dedi.
Kahretsin, benim midem yle eyi kaldrmaz dedim.
Bir tanesi niformal bir Trk subay, bunu kesin grmelisin dedi.
Akta bir caminin avlusunda bulunan aalarn altnda idik. Havada
para, altn vs. bulmak iin Ermenilerin sngleri ile delik-deik edilmi
yataklardan salan pamuk ve yn tanecikleri uuuyordu. Etraf ter ve
yank kokusu kaplamt.

13 Dunn, a.g.e., s.361; Kevenk, a.g.e., s.261-266.


14 Dunn, a.g.e., s.361.

298

Dr. Seyfullah KORKMAZ

Szne inanmyorum diyerek peinden, zerine iviler aklm bir


kapya doru yrdm. Ermeni albay kapy aralayarak bana yol gsterdi.
eri girip cesedi incelememi bekledi.. Dilerimi skp odaya girdim. Bo
ve plak bir odayd ve odann orta yerinde sinekler vzldyordu. Kap
arkamdan kapandnda bu sineklerin yerde srtst yatan ve zerinde bandaki sarktan baka bir ey bulunmayan cesedin zerinde uutuklarn
anladm. Adamn yznden geriye ne kalmsa -bir dipik darbesi ile ieri
kmt- ondan anladma gre 50 yalarnda gzkyordu. zerinde
bir niforma var idiyse bu karlp gtrlmt. Para para edilmi
tenasl aletlerini grnce kendimi g zapt ederek dar frladm.
Yerde tozlar iinde bulduum bir ocuk oyuncan -dvme bakrdan
yaplma kk bir rdek- yaplan apuldan bu da benim paym olsun diye
alp kardaki ayrda akan dereye doru yrdm. Burada bir adr kurulmu ve kendilerine katlm olan baka etelerden gelmi acayip suratl Ermeni adamlarla birlikte Dronun kurmay heyeti akam yemeklerini
yiyorlard. Gece battaniyemi ekilmi bir buday tarlasna serip kendime
bir yer hazrladm. Hemen yanmda ar ordusu apoletleri olan, glmsemeyen fakat yuvarlak ve gzel simas ile Rus olduunu belli eden gen bir
temen oturmutu. ngilizce olarak bana merhaba, Amerikan donanmas
subay msnz diye sordu ve hemen ekledi bu eit maceralardan (katliamlardan) holanyor musunuz? Bu soruyu aka ediyormu gibi sormutu
ve cevap vermeme frsat vermeden ben holanmyorum dedi. Ama yine
de onlarla berabersin dedim. nsann yaamas lzm, baka seeneim
yok diye cevap verdi. Niin General Wrangelin ordusunda savamyorsun? eklindeki soruma ise Burada uldan kalkp oraya kadar gitmeme
imkn yok dedi.
ul kasabasnda ka kii yayordu diye sordum.
Sekiz yz kii kadar dedi ve esnedi.
Burada (ulda) hi Trk subay grdn m?
Hayr efendim, daha gn domadan buradaydm. ldrlenlerin
hepsi de kyl elbiseli Trklerdi dedi.
Gn doarken kilometrelerce uzaktaki kylerinden gelen Ermeni kylleri, ulu istila ettiler. Erkekleri, dnk olayda yara alm olduklarndan topallayarak yryebilen kyn sr ve koyunlarn srp gtryor,
kadnlar da bir zevk ve nee ierisinde harabe haline gelmi evlerde ne
bulurlarsa yama ediyorlard. Kyn her eyini toplayp, heybelere, gmlere doldurup gtrdler.
299

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ardndan klavuzumla birlikte plak ovada kuzeye doru saatlerce srecek olan yolculuuma baladm. Yolda yrrken bir ara dnp arkama
baktm. Geride ran snrna doru uzanan blgede bir ok yerlerden ktn grdm toz ve dumanlar daha pek ok Mslman Trk kylerinin
(tpk uldaki) akbetini belirtiyordu15.

III- Darendelilerin Anlar


nceleri Darendede yaayan, 1915 ylnda karlan Ermeni skn
Kanunu gerei Halepe (ki o zaman oras, Osmanl Devletinin en emin
ve en mreffeh ehirlerden biri idi) yerletirilen Ermenileri, Darendeliler,
gidite uurlamlar ve ardnda da unutmamlar ve bir i iin ya da hacca
gidilerinde Halepte onlar ziyaret etmilerdir16.
Ermenilerle ilgili olarak 1915 ylnda o gnn artlar gerei karlan
kanuna Tehcir Kanunu denilmesi hatadr. Kanun skn Kanunudur. Olay,
deprem ya da heyelan sebebiyle tehlikeli bir yerden alnp emin yere nakledilen insanlarn durumuna benzer bir durumdur. Devlet, Ermeni vatandalarn, vatann merkezinde -kalbinde- emin bir yer olan Halep ve evresine
yerletirmitir.
Halepe uurlama ve Darendede birlikte mutlu yaam anlar:
Halep yolcusu. Gne ykselmekte, azdan stmaya balamakta. Yolcu
edecekler de yolcular da vaktin pek gemesini istememekte. Srcler ise
sabrsz. Erken kp yol almak gerekiyor...
Gidecek kadnlarn ve yolcu edeceklerin ellerinde bkk bkk renkli,
beyaz mendiller, gzleri dolu dolu. Kadnlar birbirlerini avutur gibi koklamaya doymamakta. Uurlayan Mslman tazeler, srclerden biraz
saknarak ayrlanlarla son kucaklamalarn yapmaktalar. Bunca yllar
beraber yemi, imi, birbirlerine ikramda, hizmetlerde bulunmularn,
ac tatl gnlerde karlkl yardm grmlerin boulan hkrklar. ki
tarafl birbirine iyi dilekler, tembihlemeler... Grlemeyenlere selam
brakmalar... Sabahn alacakaranlnda hazrlanm azklar, knlarla,
paketlerle yerlerine veriliyor. Un helvalar, peynir helvalar iyi an olsun
diye ekerle yaplmt. nce undan (kepei alnm) tereyanda pimi
lokumlar, gevrek gevrek... Peynirli, spanakl, tereyanda kzarm brek15 Dunn, a.g.e., s.358-363; Kevenk, a.g.e., s.261-266.
16 smail Arkan, Mahallemizde Ermeniler, stanbul 2001 s.1-14, 94; Ahmet Akgndz-Said
ztrk, Darende Tarihi, stanbul 2002, s.357.

300

Dr. Seyfullah KORKMAZ

ler. Gnlerce srecek yollarda bunlar tok tutard ve abuk bozulmayacak


eylerdi. Altn sars dut pestilleri ile seme ceviz ii koyanlar da olmutu.
Yolcu kadnlarn kalanlara verdikleri kk kolye, yzk, nazarlklar, mendiller, eldivenler, oraplar...
Hayvanlar tek sra yola yukar yrmeye balad. Az sonra yol batya
doru yneliyor, Heyike doru ilerliyor. Yolcular, kadn ve erkek, onlarn
sanda solunda, zgn dikkatli. En arkada uurlayanlar. ocuklar aralarnda zplyorlar17...
ki hafta sonra srcler dndklerinde, yolcularn herhangi ekya
ya da edepsiz basknna uramakszn Antepe selamet hastalksz ulatrdklarn ve oradan da Halepe gtrerek gvenilir kimselerle tantrdklarn sylemilerdi18.
Yal ya da yalla dnm Ermeni kadnlarnn hepsine Gelin Aba
(Abla) derdik. Bunlardan birisi mahallede adeta merkezdi... Souka bir
gn, akam yemekten sonra idi. Gelin Aba, gece oturmasna bize geldi.
zelden daha zel bir kabul grd, anamla pek dosta baktlar. Kz tavas ile getirilen ate krsnn tandrna konmu, herkes ekebildiince
kaln yorgan gsne kadar getirmiti. Bir yandan hal hatr sorarken Gelin Aba oturdu, ayaklarn herkes gibi yorgann altna uzatt. Baka hanm
komular da vard. Torus anasn brakp evlerine dnmt. Konumalar
srerken krsnn stne ceviz, kavurma, eitli pestiller, meyve, leblebi,
peksimetler, zmler yld. Yal teyzelere ve Gelin Abaya kahve yapld.
ay o zamanlar yaygn deildi. Gelin Aba kardelerim gibi beni de ok
severdi. Ondan hep glmser yz grrdk19...
smail Arkannn Mahallemizdeki Ermeniler isimli eserindeki anlar,
Trk ve Ermenilerin birlikte, uzun yllar mutlu bir yaam geirdiklerini ve
birbirlerinin kltrlerinden son derece etkilendiklerini belgelemektedir.

IV- Hallacyan (Bedros) Efendi


Nafa Nazr Noradokyan Efendi istifa edince yerine konacak bir
Ermeni vatandaa lzum grlmt. Araya araya Hallayan buldular.
Avrupada hukuk doktoras yapmt; Trke biliyordu. Ermeni komitaclardan hibirine mensup deildi, Osmanllk idealine bal grnyordu.
17 Arkan, a.g.e., s.1-11.
18 Arkan, a.g.e., s.14.
19 Arkan, a.g.e., s.39-40.

301

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Gzel, uzun bir sakal yzn sslyordu. Yeni fikirli idi. Bu meziyetlerini
gz nne alan Osmanl hkmeti, Hallacyan Efendiyi Nafa Bakanlna
getirdi20.
Osmanl mparatorluunun Nafia Nazr Hallacyan Efendi, ii ciddiye ald. Bakanlarn en devaml ve en alkanlarndan biri oldu. Memurlarna heybetli tavrlarla nutuklar verdi. Kendisine balanan mitleri boa
karmad ve Osmanllk politikasna bal kald. lk icraat ile en ateli
milliyetilere bile parmak srtt. Haydarpaada bir al treni (kat resmi) yaplyordu. Alman direktr Kau, vkeldan, rfekadan, yerliden ve
ecnebiden mrekkep byk bir heyet huzurunda nutkunu okumak zere
ayaa kalkt. Birdenbire, kulaklara, almadmz, bilmediimiz bir dil
arpt. Bu ne tuhaf Almanca idi! Hayr, herkes aldanyordu. Bir kelime
Trke bilmeyen direktr Kau imdi Babli slbuyla Trke bir nutuk
sylyordu, yani elindeki kttan okuyordu! Gzlerim Hallacyana gitti.
O baklarnda bir zafer tebessm ile marur sakaln okuyordu. Sonra
bana izahat vererek aynen yle dedi:
-..Bu herifler Osmanl topraklarnda bulunuyorlar, burada alp
para kazanyorlar. Bir resm katta (resm al treninde) resm nutuk
Trke olmak lzm deil mi? Trkeden baka bir sz syletmem, hepinizi berbat ederim dedim. Nutku Almanca harflerle yazdrttm, Trke
okuttum21...
Bulgaristan Kral Ferdinand, Sultan Reat ziyarete geldii zaman
Hallacyan Nafia Nazr bulunuyordu. Osmanl bakanlar ierisinde Ferdinand zerinde en ok etki yapan, unutulmaz bir hatra brakan phesiz
Hallacyan idi22.
Bu andan Osmanl toplumunda Ermenilerin her hakka sahip olduklarn anlyoruz.

V- 1900-1915 Yllar, Gemerek, at ky ve Szr


G. G. Demiray diyor ki:
Ben Gemerekliyim. Benim aile tarihim Gemerekin tarihiyle zdetir.
Yal kiilerden dinlediime23 ve yaptm aratrmalara gre Osmanl d20
21
22
23

Hseyin Cahit Yaln, Tandklarm, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2002, s.155.
Yaln, a.g.e., s.156.
Yaln, a.g.e., s.156-157.
Fikri Cadolu, Glhanm Demiray -Babaannem-, Fatma nalm -Anneannem-, Hayriye
Kuyucu -Ermeni kkenli, shak avula evli, en iyi komumuz-, Kiraz Demiray -Annem-,

302

Dr. Seyfullah KORKMAZ

neminde Gemerek ve evresinde olduka bir Ermeni nfusu bulunmaktadr. O zamanlar Gemerekin orta yerinde ta yap kiliseleri vard. Trklerle
karde karde geinip gitmektedirler. 1877-1878 Osmanl-Rus Savana
kadar gze batan bir olay yaanmamtr. Rahattr Ermeniler. Servet sahibidirler. zellikle nalbantlk, kuyumculuk, ticaret meslekleri onlarn elindedir. Trkler daha ok tarmla uramakta ve askerlik yapmaktadrlar.
XIX. yzyln sonlarna doru arlk Rusyasnn destei ile Tanak
ve Hnak rgtlenmeleri balam, Kayseri Talastan bu yana Amerikan
misyoner propagandalar24 bir Ermeni devleti kurma fikrini yrede yaayan Ermeni toplumuna alamaya durmutur. Bu gizli, ak almalar
meyvelerini Birinci Dnya Sava srasnda ve sonrasnda vermeye balamtr. Tam savan iinde, Gemerek ve evresinde bir Ermeni isyan kendini gstermitir. zellikle Tanak Ermeni militan genler ve bunlarn
arkasna taklanlar Ermeni bayra aarak yryler dzenlemiler, Trk
mahallelerine yer yer zarar vermilerdir. Bu bulank ortamda dostluklar,
komuluklar, kardee ilikiler snm, Ermeni devleti kurma hayalleriyle
gz dnm topluluklar olumu, bunlar Trk halkna fke ve kin kusarak
meydan okumaya balamlardr. Gemerek ve evresinde iddetli arpmalar olmutur. Dendil Kayalklar silhl Ermeni etelerinin barna haline gelmi, gnlerce karlkl boumalar yaanmtr. Her iki taraftan da
ok sayda insan lmtr. Yine Szrda Ermeni eteleri tarafndan birok
Trk ldrlmtr.
Hatta dalk at kynde kanl savalar olmu, at geici bir sre
evreye kin kusan Tanaklarn ordugh haline gelmitir adeta...
...Evimizin bir yesi bildiimiz srekli konuumuz saygdeer Hayriye Kuyucu (Hayriye ablamz) Gemerekli bir Ermeni papaznn kzdr.
Gemerekten shak avula evlenmitir. O, bu olaylar yaadn bize sk
sk anlatrd ve unlar sylerdi: Bu isyan edenlere Doudan mektuplar
gelir unlar unlar yapacaksnz diye talimatlar verirlerdi. Babam papaz
olduu iin ondan gizlemezlerdi. Ama babam barr arr bunun sonunun kt olacan sylerdi. Yapmayn, etmeyin diye yalvarrd. Ama onlar
bayrak aarak, barp ararak yrrler, Ermenistan kurmak iin etraf kkrtrlard. Hayriye Kuyucunun kz kardeleri, daha sonra Parise
Hatun Bac -Ermeni kkenli... yardmsever bir komumuzdu- vb
24 Bu benzeri faaliyetlerden olarak Kayseri, Yozgat,, Talas ve Gemerekte ve mevk-i sirede birer komite tekil edip Ermeni camaat ezhann taht eylemek ve posta vurmak ve
kat-i tarik ve katl-i nufs etmek gibi bir takm harekt- ihtilyyeye Ayrntl bilgi iin
bkz. Hseyin Nazm Paa, a.g.e., s.27.

303

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yerlemilerdir.. Kardelerini grmek iin zaman zaman nn dneminde


Parise gidip gelmitir. Anlattna gre; kendisinin Trkiyeye dnmemesi iin kardeleri ok aba sarf etmiler, kym ve ldrme szleriyle onu
usandrmlardr. O da onlara unlar sylemi: Ben de sam, ite sizler
de sasnz, Pariste rahat bir hayat sryorsunuz. Toplu bir ldrme olsayd imdi burada bir arada olur muyduk? demitir25.
imdi M. Gner Demirayn ans ile o gnlerin tarih olaylar arasnda balar u ekildedir:
Birinci Dnya Sava balarken Ermeniler, gruplar halinde Rus ordusuna katlarak zel Ermeni taburlar tekil etmiler ve Osmanl Devletine
kar fiilen savaa girmilerdi. Cephe gerisine zellikle Dou ve Orta
Anadoluda kalabalk ekilde yaayan Ermeniler kilisenin nclnde
silhlandlar. Eli silh tutan Trklerin cephede bulunmalar, geride kalanlar tamamyla savunmasz brakt. Van, Erzurum, Erzincan, Sivas ve
Yozgatta kasaba ve kylerde Mslmanlar vahice ldrlyordu. Tanak
Komitesi ise yandalarna verdii talimatlarla, Rus ordularnn snr getiinde ve Osmanl ordular geri ekilmeye baladnda her yerde isyanlar
karmalarn istemitir26..
Erzurumda, Kafkasyadan gelen Tanak delegelerinin de katld
Ermeni toplantsnda alnan kararlardan drdncs u idi:...Trk ordusu ricat eder, yahut ilerleyemeyecek duruma gelirse, etelerin ellerindeki
programa uygun olarak ordu gerisinde faaliyete gemeleri... Kararlar aynen uygulanr. Bu sz konusu drdnc maddede belirtilen ortam 1914n
sonundan itibaren ok belirgin bir duruma gelince Ermeni ihtill ve terr
faaliyetleri rndan kar. Artk cephede savaan Trk ordusunun gerisinde emniyet kalmamtr. Van, Erzurum, ebinkarahisar, Sivas, Gemerek
ve benzer yerlerde Ermeni eteleri derhal faaliyete geer. Kyler, kasabalar yaklr, masum savunmasz Trkler katledilir27...
25 M. Gner Demiray, http://www.mudafaai-hukuk.com.tr/test/okuyucu/8_gunerdemiray.
htm
26 Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918, Cilt I, Genelkurmay ATESE ve Genelkurmay Denetleme Bakanl Yayn, Ankara 2005, s.123-129; Saray, Ermenistan ve
Trk-Ermeni likileri, s.55-59; Kk, a.g.e., s.115, 121; Metin Ay, Ermeni Tehciri
Konusunda Yeni Perspektifler, Trkiyenin Ermeni Meselesi Sempozyumu, Celal Bayar
niversitesi ve Manisa Yresi Trk Tarihi ve Kltrn Aratrma ve Uygulama Merkezi,
Manisa 23-25 Mays 2002.
27 Ahmet Tetik, Belgelerin Diliyle Gerekler, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 19141918, Cilt I, Genelkurmay ATESE ve Genelkurmay Denetleme Bakanl Yayn, Ankara
2005, s.V-VII.

304

Dr. Seyfullah KORKMAZ

te M. G. Demirayn naklettii anlarda sz edilen Gemerekteki


Ermeni isyannn sebebi de budur. Ardndan sunacam zvatan (ukur)
evresinde geen anlar da Gemerek olaylarnn, baka bir ifade ile savaan
Trk ordusunun gerisindeki emniyeti bozma ve askerimizi iki ate arasnda brakma hareketinin28 bir uzantsdr.

VI- nceleri zvatanda Yaam Olup 1923 Ylnda mzalan


Lozan Antlamas Mbadele Hkmleri Gerei Yunanistana
G Etmi Olan Kimselerin Anlatt Anlar ve Bunlar
Dorulayan Beyanlar
1914 yl ortalarnda Gemerek ve at kynde isyan balatan Ermeniler, ekya mangalar oluturup, bunlar evrenin stratejik yerlerine yerletirmeye baladlar.
Amalar, evredeki Mslman kylerine saldrlar yaparak Osmanl
emniyet kuvvetlerinin bir ksmn Gemerek-at-ukur istikmetine ekmek suretiyle, Ruslarla sava halinde olan Trk birliklerine gnderilecek
destek kuvvetlerini azaltmak ve Trk savunma hattn iki ate arasnda brakmakt29. Bu durumu, Mustafa Kemal Atatrk, Amerikal gazeteci Clarence K. Streitin sorusu zerine u cmleleri ile izah etmiti:
...Rus ordusu, 1915te bize kar taarruzunu balatt bir srada o
zaman arln hizmetinde bulunan Tanak Komitesi, asker birliklerimizin gerisinde bulunan Ermeni ahalisini isyan ettirmiti. Dmann say ve
malzeme stnl karsnda ekilmeye mecbur kaldmz iin kendimizi
daima iki ate arasnda kalm gibi gryorduk. kmal ve yaral konvoylarmz acmasz bir ekilde katlediliyor, gerimizdeki kprler ve yollar tahrip ediliyor ve Trk kylerinde terr hkm srdrlyordu. Bu cinayetleri
ileten ve saflarna eli silh tutabilen btn Ermenileri katan eteler, silh,
cephane ve iae ikmallerini, baz byk devletlerin daha sulh zamanndan
itibaren kendilerine kapitlasyonlarn bahettii dokunulmazlklardan istifade ve bu maksada matuf olarak byk stoklar husule getirmeye muvaffak olduklar Ermeni kylerinden yapyorlard30...
28 Saray, Ermenistan ve Trk-Ermeni likileri, s.55, 196.
29 Saray, Ermenistan ve Trk-Ermeni likileri, s.55-57, 117, 196.
30 Atatrkn Mill D Politikas, Mill Mcadele Dnemine Ait Yz Belge, C. I, Kltr
Bakanl Yayn, Ankara 1994, s.259-276; Saray, Ermenistan ve Trk-Ermeni likileri,
s.117, 196.

305

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

te bu terr eylemleri kapsamnda olarak, 1915 yl baharnda bir


Ermeni nc birlii, saldrlar yapmak gayesiyle Gemerekte yaptklar31
plan erevesinde, at kynden kalkarak zvatan istikmetinde ilerlemeye balar..
Saylar 300 geen Ermeni ekya birlii, ukur-Talk arasndaki
hkim ve son derece stratejik bir yer olan Murat Tepesine yerleip pusu
kurar. lerinde bir de kadn vardr.
O yllarda (1914) ukur, Kayseriye bal bir ky. Nfusunun yars
Mslman Trk, yars Hristiyan Trk. ukurda sadece Trke konuuluyor.. da, tepe, yer... tm isimler Trke. Trke dnlyor, Trke
anlatlyor, Trke yazlyor.. Mslman kelimesi pek fazla kullanlmyor.
Hristiyanlardan birisi Mslman dinine getii zaman Trk oldu diyorlar.
Mslman olsun Hristiyan olsun, dnlerine beraber gidiyorlar, vefat
eden olursa l evinde beraber alyorlar. Kyn hocas Hasan Efendi ile
kyn papaz her gn bir araya geliyorlar, sohbet ediyorlar, eer kyde
bir hasta varsa elden gelen tedavinin yaplmasnn yan sra, hoca da papaz da ziyaret ediyor ayn hastay. Zaman zaman yakn kyler arasnda
gre msabakalar yaplyor. Mslman-Hristiyan beraberce gidiyorlar
grei seyretmeye... ukurdan da gree kan pehlivanlar oluyor. Mslman olsun Hristiyan olsun, kan pehlivanlar lehine tezahrat yapyorlar,
yenene alk tutuyorlar. Kyde birka tane ky odas var, en mehuru da
Hseyin Beylerin odas. Akamlar ky odalarnda toplanp Trk, Hristiyan beraberce sohbet ediyorlar. Odada Hristiyan shak, gzel sesiyle trk
sylerken dierleri dinliyor... Hristiyanlarla Trkler beraber ava gidiyorlar, imece olduunda tm ky halk katkda bulunuyor.. ukur kynde
fakirlik, yoksulluk var ama bunun yannda, farklln gzellii ve birlikte
yaamann mutluu da hkim..32
31 O yllarda, Gemerek ve evresi yllardan beri sregelen komitaclarn planl almas sonucu Ermeni ihtill merkezi ve silh deposu haline gelmiti. 28 Kanunusani 1895 tarihinde
Londradan Plangazyan tarafndan gnderilen bir mektupta u ifadeler dikkat ekmektedir:
Gemerek etrafnda bulunan on be pare Ermeni ky ahalisi ne hal iindedir ve Jirayir
(nam- dier Mardiros) vastasyla tertip edilen kuvve-i ihtilliye el-yevm vazifelerine devam ediyorlar m?.. (Vereceiniz malmat zerine) orann komitelerine daha ziyade kuvvet
veririz. Bu mektup ve Gemerekteki dier Ermeni ykc faaliyetleri iin bkz. Hseyin Nazm Paa, a.g.e., s.17, 18, 27, 28, 30, 34, 39. 58, 59.
32 Yallarn Anlatmlar; (Hanifinin ehit edildii yllarda ukurda yaam olup mbadele
gerei Yunanistana gidenlerin) Lorisaya Bal Karditsa lesinin Kapodokika Beldesinde 16.06.1984 Ylnda Video Kasetine (Sesli-Grntl) Anlattklar Anlar, Ercan Almc
zel Arivi, Kayseri.

306

Dr. Seyfullah KORKMAZ

1915 Mart aynda ukurda tm erkekler, ya anakkale cephesine ya


da Erzurum cephesine gittikleri iin kyde sadece kadn, yal ve ocuklar
kalmt. Osmanl idarecileri, bu gibi yerlerin tmden tme savunmasz
kalmamas iin bir karakol kurmulard. Ama karakoldaki jandarma says
ok mahdut idi. Bu skntl dnemde jandarmaya yardmc olmas amacyla kyden bir ya da iki kiiyi korumac olarak grevlendiriyordu. te
ukurlu Hseyin Bey ve Seyit Halil Aa olu Hanifi Bey de bu ekilde
ukurda korumac olarak grevlendirilmiti33.
ukura yaya bir buuk saatlik bir yerde o yllarda Hristiyan bir ky
olan Talkn arazi bekisi, Gemerek-at-Kavak ky tarafndan gelen bir
Ermeni ete birliinin, Hasan isminde birini vurduklarn ve Murat Tepesi zirvesine kmakta olduklar haberini kye ulatrr. Korumac Hseyin
bey ve Hanifi Bey, bu haberi alr almaz hemen atlarna binerek o istikmette yola karlar34.
Niyetlerinin ukura yaplacak bir Ermeni ete saldrsn nlemek ve
durdurmak olduu bellidir.
Erzincan-Erzurum hattnda Trk ordusunun ok zor durumda olduu
gnlerde, ordumuzu iki ate arasnda brakmak35 ve cephe gerisine dair
telaa kaplmalarn salamak amacyla, Tanak ileri gelenlerinden sonra
da Franszlardan da Gemerek-at evresi Ermenilerine, evredeki Mslman kylere basknlar yapmalar36 hususunda emir ve talimatlar verildii
anlalmaktadr.
O yllarda ukurda yaam olup, mbadele ile Yunanistann bir kyne yerlemi olan Hristiyanlarn bizzat video kasetinde sesli anlattklar
ve kyn yallarndan dinlenen anlara gre olaylar yle gelimitir:
Hseyin Bey ve Hanifi Bey, Murat tepesi istikmetinde ilerlerlerken
ayn anda gafil avlanmamak iin yan yana yrmeyi brakp 200- 300 metrelik aralkla iki yandan ilerlemeye balarlar. Hanefi Bey, el iareti yaparak
Hseyin Beye orada beklemesini, kendisinin ise ilerleyeceini bildirir ve
atn zirveye doru srer. Tepe zirvesinde bulunan Ermeniler, kendilerine
yaklamakta olan ve farkl ynlerdeki altlar grrler ve kuatldklarn zannederler. Biraz sonra da ilerinden iki kii kendilerine yaklamakta
olan Hanifiyi uzaktan tanr... Tanyanlar, Hanifinin babasna ait deir33 Yallarn Anlatmlar; Almc, Hanifinin Trks, Erciyes, S.307-308, Temmuz-Austos 2003, s.52.
34 Almc a.g.m., s.52.
35 Saray, a.g.e., s.55-56, 196; Tetik, a.g.e., s.V-VII ve devam.
36 Saray, a.g.e., s.55-56, 196; Ahmet Tetik, a.g.e., s.V-VII ve devam.

307

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

mende uzun yllar ii olarak alm olan iki Ermenidir. at-ukur aras
yolu iyi bildikleri iin saldr etesine klavuz olduklar anlalmaktadr.
Aralarnda geen ksa konumalardan sonra Ermeniler Hanifiye birden
yle seslenirler:
Hanifi!.. bilirsin baban Seyit Halil Aann ok ekmeini yedik, sofrasna gnlerce oturduk...
Hanifi, korunmasz bir yerdedir, ilerideki kayay kendine siper almak
iin atn srer. ete ierisinde bir de bayan vardr.
Bu esnada ete iinde bulunan bu Ermeni kadn, ate eder ve att
kurun Hanifinin alnna isabet eder ve Hanifi Bey o anda ehit olur (Mart
1915).
Hanifinin, dp ehit olduunu gren dier bir Ermeni, koup zerini arar ve yeleindeki cep saatini alarak kaar37.
Haber, ukura hemen duyulur. ounluu ocuklarn ve kadnlarn
oluturduu kalabalk Murat tepesi istikmetinde yollara derler.
Koar ayak, yalnayak, toz toprak iinde ilk gelenlerin banda
Hanifinin kz kardei Aye (Arboan) Hanm vardr... Hanifinin babas
Kayseride olduu iin cenaze gmlmeyerek bir gn bekletilir...
ehidin defninden alt ay sonra Hanifiyi vuran Ermeni kadnn babas, Seyit Halil Aaya haber gndererek, Seyit Halil Aann evinde yirmi
gn misafir kalan bir Ermeni olduunu, Hanifinin saatini geri vermek istediini syletir. Seyit Hali Aa da saati istemediini bildirerek grmek
istemez38....
Bir yllk evli olan Hanifinin hanm Balc kz Fadime, aylk kz
Leyliyi barna basp u at syler:
Talkn yolu yokuu
Murat tepesi Adaa kar

Hanifinin tebdili at

37 Yallarn Anlar; (Hanifinin ehit edildii yllarda ukurda yaam olup mbadele gerei Yunanistana gidenlerden) Giryaki Panagidodis ve Arkadalarnn Anlar, Ercan Almc
zel Arivi, Kayseri.
38 Almc, a.g.m., s.52; 16.06.1984 tarihli a.g.e., Video Kayd ve zel ariv.

308

Dr. Seyfullah KORKMAZ

Taklkn yolu arpa


Gr at gelir grpa grpa
Hanifi de ehit dm
Ellerini rpa rpa
Samanlkta sar saman
Hanifinin hali yaman
Kayseride babas var
Bir gnlk dursun aman
Belinde kua sar
Alnndan akar kan
Ana ben biliyom
Hanifi gelmez gayr
Kara adrl babam
Gamgalara kart atam
Yce gnlm yce
Geti Hanifi bu dnyadan
Aman noldu bize nldu
Sarard gl benzim soldu
Talktan haberci gelmi
Hanifi de ehit oldu
Ameleri ameleri
Leylim ksz demeleri
Hanifiyi dmde grdm
Kapya bayrak ekenleri39.

39 Almc, a.g.m., s.52.

309

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Olay Kayseriye bildirilir. Asker birliin gelmesi zerine ete ormanlk alanda gizlenir.. Daha sonraki aylarda bu Ermeni etesinin ukur yaknndan getii, aralarndaki bayann doum yapt, ete reisinin adamlarm tehlikeye sokar diyerek bebei bodurup ldrtt, sonra da Adana
tarafna geerek Fransz ordusuna katldklarna dair haberler gelir.
Szn burasnda, mbadele gerei ukurdan Yunanistana giden shak .?n azndan 1910lu yllarn yaam anlarndan ksa bir blm
sunmak istiyorum:
Biz Trkiyede iken Trklerle beraber ava giderdik. Tfeim var
idi. Bir gn Pastekin Astos, ben, kalabalk ava gittik. Hasan Kahyalarn krnn meterisine vardk. Hazmn olu Hac da geldi. Meteriste
drt kii olduk. O gn bir erkek keklik vurdum. Keklii, o gn hi vuramam mmglsmn Mustafaya verdim. Bir gn Hseyin Beylerin
odasnda, bir gn Karaksenin olunun odasnda, bir gn Delibeylerin
Ali Efendinin odasnda, dier gn Solakn olunun odasnda beraber
olurduk. Davet edip arrlar, oynatrlard. Kye byk bir adam geldii
zaman Karsantlnn Kosti keman (saz) alar ben de trk syler oynardm. Bir gn yine beni Hseyin Beylerin odasna ardlar. Orada alp
rp, (bir eyler) iip trk sylyoruz, Trklerden Hristiyanlardan hep
beraber hendek emeye gedecekler. Trklerin hepsine ok ok selam ederim40...
Yine mbadele gerei Yunanistana gidenlerden Girayki Panagidodis
Trkiyeden ayrlndan 38 yl sonra, 1960l yllarda eski ky ukura
ziyarete geldi. Hayatta kalan arkadalarn buldu. Birlikte mutlu yaam
anlarn yad ettiler. ukurlular onu sevinle karladlar ve pek ou evinde misafir etmek iin seferber oldu. ok srar eden Mehmet Arslangiray
40 Bu anlar o gnlerin ukur az ile shak ..?n dilinden (yaklak) u ekildedir: Biz
Trkiyedaykene Trkiyada Trklerinen barabar ben ava giderdim. Tfeam vard. Bir
gn Pastein Astos, ben, kalabalkh, ava getttik. Hasan Kaagli krnn meterisine
vardhk. Orya Hazmng olu Hac da geldi. Meteriste drt dene olduk. Ong ben bir
erkek keklik vurdum.. mmsnn olu da var idi hi vuramam, keklii mmsnng
Mustafaya verdim.. Haydi balm, bong smbegilin odasnda, bon Garakseni Olunun odasnda, bon Delibalng Ali Efendinin odasnda, Solang Olunun
odasnda olurduk, byle gtrrler oynatrlard.. Sora ke byk bir adam geldiinde
de Garsantln Kosti, keman alar ben de trk arr oynardm Bir gn aam beni
smbein odasna ardlar, orada alp rp, iiyokh trk sylyohk. Trklerden
Hristiyanlardan hep beraber hendek atmaya gedecekler,.. Trklerin hepsine oh oh selam ederim. 01.07.1984te Yunanistann Lorisa line Bal Karditsa lesinin Kapodokika
Beldesinde ekilmi Video Kayd (Sesli-Grntl An Anlatm), Ercan Almc zel Arivi, Kayseri.

310

Dr. Seyfullah KORKMAZ

(Ak Memet)n evinde misafir kald. O yllarda hayatta olan Hseyin Bey
(Hseyin Kayhan), Rza Efendi (Rza Kayhan), Halil brahim Kaplan, Ali
Koncaolu ve daha pek ok eski arkadalar ile sohbet etti. Hoca Abdullah
Efendi (Abdullah Karakse)yi ziyaret etti ve ona iyi dileklerini iletip yanndan ayrlrken hocam bizler iin de Allaha dua et dedi.
Yunanistana gidenlerin evltlarndan bir grup (ikinci kuak), 2002
ylnda zvatana bir gezi dzenlemilerdir. Bu gezi esnasnda pek ok
birlikte mutlu yaama ans dile getirilmi ve her iki tarafn byklerinden
duyduklar, hafzalarda kalan ayn trkler birlikte sylenmitir.

VII- Kzm Karabekirin Dilinden Ermenilere Dair Anlar


Gmrde Tanaklarla sulh muahedesi akti esnasnda Ermeni sulh heyeti bakan Hanisyan sordu: Harborda41 ne yaptnz ki Erivanda bize
dedi ki:
Parise delege gndereceinize Erzuruma gnderin de Trklerle anlan, aksi halde iiniz haraptr. Cevap olarak ben de:
Ermeni masum insanlarna da bir efkat hissi ile acdm, siyas
entrikalara kurban gideceklerinden bizimle dost olmalar ve katliamlara
nihayet vermeleri iin aracln rica etmitim. Demek General Harbord
insan vazifesini yapm. Bu hususlar bizzat bir mektupla da rica etmitim.
Bunu da hatrlarsnz dedim. Hanisyan iini ekerek:
Samimi szlere inanmadmzn cezasn bu gn ektik dedi. Ben de
ona cevap olarak:
stikllinize en evvel biz hrmet etmitik, bu gn de en ackl vaziyetinizde dmanl ilerletmiyor, mevcudiyetinize kastetmiyoruz. Ermeni
edebiyatnn esasn Trk dmanl deil, Trk dostluu yapmazsanz
Ermeni milletinin istikllini daha byk felkete atarsnz dedim. Hanisyan sz verdi42.
41 General Harbord, 1919 ylnda, Ermeni meselesini yerinde incelemek zere Amerika Birleik Devletleri tarafndan Trkiyeye gnderilen heyetin bakandr. General, Kilikyadan
karak Erzurum, Kars, Revan ve Nahcvan blgelerini gezmitir. Amerikaya dnnde, Ermeni meselesine dair hazrlad raporunu Bakan Wilsona takdim ederek Byk
Ermenistan gezdim fakat iinde bir Ermeni grmedim demi ve Kzm Karabekir Paann
Ermeni mezalimine dair verdii raporu gazetelerinde iln etmitir. Geni bilgi iin bkz. Kzm Karabekir, 1917-1919 Arasnda Erzincandan Erivana Ermeni Mezalimi, Hazrlayan
mer Hakan zalp, stanbul 2000, s.139-155.
42 Kzm Karabekir, a.g.e., s.153-169.

311

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kzm Karabekir Paann bizzat General Harborda syledii ve ardndan verdii rapordan alnan u cmleleri de burada zikretmekte fayda
gryorum:
Ermeniler bu gn bir politika aletidir, iyi dnmyorlar veya Tanak
komiteleri halk dnmeye brakmyor. Bizimle dmanlktan vazgesinler u veya bu devletin politikasna alet olmayarak bizimle anlasnlar.
Hududun te tarafndan kap gelenlerden ve gerekse biarelerin feryadndan anladm ki; Ermeni milletinin ierisinde kk salm eteciler, kesip
yakmakta hal ber-devamdrlar ve bunlarn bu cinayetlerini tasvip ve insanln gzne aksini gstermek iin her tarafta kuvvetli fikir yayanlar
da vardr; fakat itikadmca komitecileri aralarndan defetmedike ve siyas entrikalardan uzaklamadka Ermeni milleti, ne kendisi ve ne de aralarnda yaayanlar rahat ve emniyet grmeyeceklerdir... Trk her zaman
sznde durmutur. Maatteessf bize verilen szde duranlar azdr43.

Sonu
Ermeni subay Ohannes Aprasyann babasnn ekonomik durumunun iyi olduuna ve Trk arkadalarna dair anlar, Hallacyan Bedros
Efendinin Osmanl Devletinde Bayndrlk bakan olmas ve Trkeye
sahip kmas, Ermeni etelerinin ukurlu Hanifiye; Gnlerce sofranza
oturduk, ok ekmeinizi yedik... diye seslenmeleri, Hanifiyi vuran Ermeni kzn babasnn, daha nceleri Hanifi Beylerin evinde gnlerce misafir
kaldn bildirmesi, Darende ve dier yerleim yerlerinde karlkl iyi
komuluk ilikileri ve benzeri anlar, Osmanl toplumu ierisinde Trk ve
Ermenilerin birlikte huzurlu gnler geirdiklerini belgeleyen delillerdir.
Trk dostluk, himaye ve hogrsn taktir eden pek ok Ermeni olduuna inanyoruz. Kzm Karabekir Paann Ermenilere tleri, gz
ard edilmemelidir.

43 Kzm Karabekir, a.g.e., s.155.

312

Dr. Seyfullah KORKMAZ

Kaynaka
Akgndz, Ahmet-ztrk, Said, Darende Tarihi, stanbul 2002.
Almc, Ercan Hanifinin Trks Erciyes, S.307-308, Temmuz-Austos 2003.
Arkan, smail, Mahallemizde Ermeniler, stanbul 2001.
Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918, Genelkurmay ATESE ve
Genelkurmay Denetleme Bakanl Yayn, Cilt I-II, Ankara 2005.
Atatrkn Mill D Politikas, C. I, Mill Mcadele Dnemine Ait Yz Belge, Kltr
Bakanl Yayn Ankara 1994.
Ay, Metin, Ermeni Tehciri Konusunda Yeni Perspektifler, Trkiyenin Ermeni
Meselesi Sempozyumu, Celal Bayar niversitesi ve Manisa Yresi
Trk Tarihi ve Kltrn Aratrma ve Uygulama Merkezi, Manisa,
23-25 Mays 2002.
Demiray, M. Gner, http://www.mudafaaihukuk.com.tr/test/okuyucu/8_gunerdemiray.
htm
Dunn, Robert, World Alive A Personal Story, Crown Publishers, Inc., New York 1952,
Copyright 1956, by the estate of Robert Dunn, Library of Congress
Catalog Card Number 56-7189.
Hartill, Leonard Ramsden, Men Are Like That, The Bobbs-Merrill Company,
Indianapolis 1926, eviri Kerim Cengiz Kevenk, nsanlar Byledir,
Baylan Matbaas, Ankara 1978.
Hseyin Nazm Paa, Ermeni Olaylar Tarihi I-II, Babakanlk Devlet Arivleri genel
Mdrl Osmanl Arivi Daire Bakanl, Yayn Nu: 15, Ankara
1998.
Kzm Karabekir, 1917-1919 Arasnda Erzincandan Erivana Ermeni Mezalimi,
Hazrlayan mer Hakan zalp, stanbul 2000.
Kk, Abdurrahman, Ermeni Kilisesi ve Trkler, Ocak Yaynlar, Ankara 1997.
Saray, Mehmet, Ermenistan ve Trk-Ermeni likileri, Atatrk Kltr, Dil ve Tarih
Yksek Kurumu, Atatrk Aratrma Merkezi Yayn, Ankara 2005.
__________, Trk-ran likileri, Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu,
Atatrk Aratrma Merkezi Yayn, Ankara 1999.
Tetik, Ahmet, Belgelerin Diliyle Gerekler, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri
1914-1918, Cilt I, Genelkurmay ATESE ve Genelkurmay Denetleme
Bakanl Yayn, Ankara, 2005.
Yaln, Hseyin Cahit, Tandklarm, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2002.

313

HOGR TOPLUMUNDA BRLKTE YAAMAK:


OSMANLI TOPLUMUNDA GAYRMSLM ERMEN
VATANDALARI VE HUKUK: KAYSER RNE

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

Erciyes niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: sdemirci@erciyes.edu.tr; Tel: 0 352 437 49 01-33308

zet
Kayseri eriye sicillerindeki kaytlardan hareketle kaleme
alnm olan bu alma ariv belgeleri/bilgileri nda
yakn dou devlet anlayn ksa bir ekilde irdeledikten
sonra alma konumuzun ilgilendii kadaryla Osmanl
toplumunda yaayan gayrimslim Ermeni vatandalarn
hak arama mcadelelerini, adalet araylarn ve toplum
ierisinde ikyete konu olan hususlara ynelik isteklerinin
nasl ele alnd konusunu Kayseri rneinde incelemektedir. Bu aratrma ile Osmanl sosyal hayat ierisinde yaayan insanlarn karlam olduklar sorunlar ile ilgili hak
arama ve hakk teslim etme anlayn Mslim-gayrimslim erevesinde ortaya koymak ve bu ekilde gerek yurt
ii ve gerekse yurt dnda konu ile ilgili yerlemi yanl
kanaatlere konunun snrlar erevesinde bilimin ve bilim
insannn ihtiya duyduu metodolojiyi kullanarak toplumlararas hogr ve birlikte yaama anlaynn tarih
temelleri erevesinde mtevaz bir katkda bulunmaktr.

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

Giri1
Kltr ve medeniyet hayatmzda nemli bir yer igal eden hogr
ou zaman kusurlara gz yumma, farkl dnce ve kltrlere sayg gsterme, affedilebilecek her eyi affetme eklinde tarif edilir. Fakat bakalarnn hukukunun sz konusu olduu bir yerde hogr adna msamaha
gsterme, kimsenin hakk olmamaldr. Birey olarak bizler kendimize ait
konularda fedakrlkta bulunabiliriz; fakat kamunun hakkn kiilere tek
tarafl olarak balama hogr ierisinde deerlendirmek yanl olmakla
kalmaz, o ayn zamanda topluma kar ilenmi bir su olarak deerlendirilir.
Hogr ve Cumhuriyet ile ilgili bilimsel bir etkinlikteki konumasnda Toktam Ate hogrye dair kendine zg u tanmlamay yapar:
Hogr, bir insann kendinden farkl dnceleri, farkl inanlar, farkl
bir yaam tarz olan, farkl deerler sistemi olan insana ya da insanlara
sevecen bir tavr gstermesi demektir. Yani hogr, farklla, bakasna
tahamml etmek demektir. Ama bu nasl tahamml? Lanet olsun gibisin-

Bu tebli; Trk-Ermeni likilerinin Bar Yn: Tokat, Amasya, Sivas ve Kayseri llerinde Trk-Ermeni Ortak Yaam ve Dostluuyla lgili Anlatlarn Aratrlmas ve Sonularn
Diasporadaki Ermenilerin Eserlerindeki Verilerle Karlatrlmas isimli TBTAK-2006
destekli proje erevesinde hazrlanmtr.

317

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

den, kerhen bir tahamml deil, sayg duyarak, sevgi duyarak, sevecen bir
tahamml demektir2.
Hogr Toplumunda Birlikte Yaamak eklinde isimlendirdiimiz
tebliimizden mlhem olarak syleyebiliriz ki Osmanl Devletinin de bu
anlamda en nemli zellii hi phesiz, semav dine mensup, farkl
dilleri konuan ve farkl kltrel kkenleri olan milletleri 620 ksur yl
idaresi altnda ynetebilmi olmasdr. Osmanl hkmdarlar ada lkelerde grlmedik ekilde Mslman ve gayrimslim tebaasna inan ve
ibadet zgrl tandlar. Bu devlet ve hakimiyet anlaynn bir sonucu olarak snrlar ierisindeki Hristiyan ve Musev vatandalarna kendi
inanlarnn gereine gre yaayabilme imknn sundular3.
Trkiye Ermeni Kilisesi Metropoliti Kirkor Damadyann hogr ile
ilgili bir yazsnda Byk Seluklu Hkmdar Melikah hakknda Ermeni
Tarihi Urfal Matheosun tarihe not den u szlerine atfta bulunarak
Trk toplumundaki hogr ve birlikte yaamann tarih temellerine de
dikkat eker: Sultann yrei Hristiyanlara kar efkatle dolu idi. O getii memleketlerin halkna bir baba gzyle bakyordu. Ermeni katolikosu
Barsef, Melikahn yanna gitti. Katolikos baz yerlerde Hristiyanlarn
tazyik edildiini, Allahn kilisesiyle, ruhanlerden vergi istenildiini syledi. Sultan huzuruna kabul ettii katolikosa iltifat etti ve onun btn arzularn yerine getirdi. Btn kilise, manastr ve ruhanleri vergiden muaf
tuttu4.
Osmanl idaresinde Ermeni Patrikliinin din otoritesi, devletin genileyen snrlarna dorudan orantl bir ekilde geniledi; stanbul Ermeni Patrii, yeni fethedilen topraklarda yaayan Ermeni cemaatinin da din
lideri oldu. Fatih Sultan Mehmedden sonra Osmanl saltanatnda bulunan
hkmdarlar, vermi olduklar beratlarla Patriklerin grev ve yetkilerini
tanmlard. Patriklik beratlarndaki hkmlerden anlalyor ki Osmanl
hkmdarlar Ermeni cemaatinin din, itimai yaam dzenleme ile cemaat iindeki miras ve aile hukuku konularna mdahale etmediklerini
fakat hukuk konularda gayrimslim Osmanl vatandalarnn diledikleri
taktirde kad mahkemelerini kullanmalarna msaade etmilerdir. Devlete
Patriklere ve maiyetlerine tannan cizye, avrz ve teklif-i rfiye muafi2
3
4

Toktam Ate, Hogr ve Cumhuriyet, Osmanlda Hogr Birlikte Yaama Sanat, Yayna Hazrlayan Mustafa Armaan, Gazeteciler ve Yazarlar Vakf Yaynlar, stanbul 2000,
s.77.
Bkz. Bahaeddin Yediyldz, Protokol Konumalar, Osmanl Hakimiyet Anlay, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, C.XI, stanbul 1989, s.293 vd.
Kirkor Damadyan, Osmanlda Hogr Birlikte Yaama Sanat, s.176.

318

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

yeti vs. muafiyetler, Ermeni cemaati ruhanlerine ve makamlarna duyulan


sayg ve hogrnn bir baka ifadesi olarak karmza kmaktadr5.
Bu konuyla ilgili kad mahkemesine intikal etmi ve bilimsel almalara konu olmu ok sayda mahkeme kayd bulunmaktadr. Birlikte yaama sanatna gzel bir rnek olmas bakmndan Kayseri kad defterlerine
kaytl 1645 tarihli bir dava rneini hep birlikte incelemeye alalm.
Kayseri ehri Selald mahallesi sakinlerinden Sefer veled-i Kanber, Manas veled-i Yagub ve Murat veled-i Mgrdn kad mahkemesine giderek
Babuk veled-i Arizman hakknda avrza mteallik vergisini demediini
ifade ederek hakknda kadlk nezdinde ikyette bulunmalar ile ilgilidir.
Davaclar ikyetlerinde Babuk veled-i Arzman Selald mahallesinin avrz defterine tahrir-i cedit esnasnda tahrir emini tarafndan kaydedildiini
ve mahallede vergiye tbi mlk olduunu dolaysyla kendisinden avrz
vergilerini talep ettiklerini fakat bu demeyi reddettiini dile getirirler.
Babuk veled-i Arizman bunun zerine kad tarafndan sulamalarn doru
olup olmad konusunda sorgulanr.
Babuk veled-i Arizman kad nnde durumunu ayrntlarna girerek
aklar ve aslnda avrz vergisini demekle mkellef olduunu ve mahallenin avrz defterine kaytl bulunduunu fakat tahrir-i ceditte haric-i defter olarak kayd edildiini ifade eder. Bu erevede ekonomik durumunun
da uygun olmadn merkez (stanbula) idare nezdinde dile getirir. Bu
giriiminin neticesinde avrz vergilerinden muaf tutulur ve Kayserideki
Gebe lyas mahallesinde El-hac Ahmet elebinin ina etmi olduu
emenin bakm ve onarm ilerini yrtmek zere merammeti kayt
edildiini kad mahkemesinde dile getirir.
Mahkemelerin ileyii gerei verilen bilgilerin doruluuna ynelik
bir delilin olup olmad Babuk veled-i Arizmandan sorulmas zerine
konu ile ilgili fetvay delil olarak kadya sunar. Eldeki deliller erevesinde Babuk merammeti olarak kald srece avrz vergilerinden muaf
olduu ve davaclarn da bu yzden davalarnn dtne hkmedilir. Bu
rnekte dikkatimi eken husus hi phesiz Mslman olduundan phe
edilmeyen El-hac Ahmet elebinin kamunun yararna yapm olduu bir
emenin zaman ierisinde oluabilecek bakm ve onarm ihtiyalarn giderme karlnda Ermeni milletinden Babuk veled-i Arizmann avrz
vergilerinden muaf tutulmu olmasdr6.
5
6

Damadyan, a.g.e., s.176-177.


Bkz. Sleyman Demirci, Complaints About Avriz Assessment and Payment in the AvrizTax System: An Aspect of the Relationship Between Centre and Periphery. A Case Study

319

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Damadyann da ifade ettii gibi aralarndaki ilikileri srdrmek isteyen toplumlarn her eyden nce tarihlerindeki mspet olaylar hatrlamalar gerekir. Bu anlamda toplum hayatnn deiik ynlerinde grdmz Trk-Ermeni ilikilerinde bilim dnyas iin olduu kadar halktan
insanlarn dikkatine sunulmas ve deerlendirilmesi gereken birok tarih
kayt vardr. Tarihte u ya da bu ekilde cerayan etmi ve insanlara karlkl aclar vermi olaylar birinci plana karmak yerine, bu mspet ve yapc
olaylarn hatrlanmas mutlak surette yararl olacaktr7.
Son zamanlarda gndemini bir hayli megul eden Osmanl toplumundaki gayrimslim Ermeni vatandalarn durumu ile ilgili yaplm olan taktire ayan birok almada belki n plana karlmayan bir hususu hibir
siyas ya da ideolojik tarihilik anlayna sapmadan Osmanl kad mahkemelerine intikal etmi birka dava konusu ve sonular erevesinde incelemeye alacaz. Hukukun stnl, hak arama ve hakk teslim etme
izgisinde Kayseride yaayan Ermenilerin 1900l yllarn banda verdikleri hukuk mcadelesine ynelik rneklerden elde edeceimiz sonular
konuya ilgi duyanlarn deerlendirmelerine sunmaya alacaz.
Bu ksa deerlendirmenin maksad Osmanl sosyal hayat ierisinde
yaayan insanlarn karlam olduklar sorunlar ile ilgili hak arama anlaylarnn nasl olduunu Mslman ve gayrimslim erevesinde deerlendirme kapsamna almak ve bu ekilde gerek yurt ii ve gerekse yurt
dnda konu ile ilgili yerlemi yanl kanaatlere konunun snrlar erevesinde bilimin ve bilim insannn ihtiya duyduu metodolojiyi kullanarak toplumlararas ilikilere ynelik kk bir katkda bulunmaktr.
Bilindii gibi devlet unsurun bir arada bulunmas ile varlk kazanabilir. Bunlar; lke, insan topluluu, siyas ve hukuk tekiltlanmalardr.
Devlet yetkileri ynetenler aracl ile ynetilenler zerinde kullanlr8. Bu
noktada devletin gc siyas ve hukuk bir tekiltn elinde toplanmtr.
Millet, bireyleri ok sayda olan geni bir ailedir. Bir aile bynn ocuklarna gsterdii sevgi, efkat ve hogr ile devlet idaresinde bulunan
kiilerin yani iktidar sahiplerinin ynettiklerine kar besledikleri duygu
ya da adaletin datld ceza mahkemelerinde grevli hukuk adamlarnn
verecekleri kararlar arasnda ayrmcl artran farklar olmamaldr.
Bu yzden devlet ynetiminde bulunan idarecilerin gerek adaleti tesis

7
8

of Kayseri, 1618-1700, Journal of Economic and Social History of the Orient, 46.4/2003,
s.470.
Damatyan, a.g.e., s.177-178.
Yusuf Ouzolu, Osmanl Devlet Anlay, Eren Yaynlar, stanbul 2000, s.10-24.

320

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

edebilmeleri iin yaplmas gereken ey hi phesiz, u veya bu ekilde


toplumun dna itilmi kyda-kede tek bana kendi halinde toplumdan
kopuk olarak yaayan insanlarn da kimsesi olmasdr. Bu balamda onlar
bekleyen grev hakszla urayanlara yardmc olmakla kalmayp ayn
zamanda hakszla sebep olanlarn da hukukun ierisinde kalnarak cezalandrlmalarn salamaktr.
Bu erevede kendisinin ei tarafndan sokaa terk edildiini 279 numaral Kayseri kad mahkemesi kaytlarndan grdmz bir gayrimslim Ermeni kadnnn hak arama mcadelesini hep birlikte grelim.
Kayseri ehri Selman mahallesinde oturmakta olan Glizar binti
Karabetin ei Haci veled-i Yenos tarafndan zorla kap dar edilir. Kendisinin gndelik hayatn idame ettirmesine ynelik bir demenin de yaplmamas zerine zor durumda kalr ve konunun hukuk erevesinde halledilmesi iin Kayseri kad mahkemesine maduriyetinin giderilmesi ve
kendisine nafaka demesi iin ei aleyhinde dava aar. Durumu inceleyen
mahkeme Talas ky Salar mahallesinden Henri olu Serek ve stanbullu
olu mahallesinden Manuk olu Serkiz ahitleri huzurunda 14 Mays 1903
tarihinde Haci veled-i Yenosu ei Glizar binti Karabete nafaka demeye
mahkm eder9.
Benzer bir rnek yine Kayseri ehri Kiikap mahallesinde grlmektedir. Duka olu Agop veled-i Haci Karabet demiryolu hattnda almak
zere Konyaya gider, fakat belgeden anlald kadaryla ei ve ocuklarn ihmal eder. Bu yzden ei Marya binti Karabet konu ile ilgili kad
mahkemesine giderek kendisini ihmal eden ve 3 yandaki olu ile 4 ve 7
yalarndaki kzlar Makabi ve Levapeze madd bir destek salamayan
einden ikyeti olur ve konunun kad marifetiyle halledilmesini talep
eder. Bunun zerine kadlk bahse konu kiinin bu ihmalinin madd durumunun iyi olmam olmasndan m, yoksa kiisel ihmalinden mi kaynaklandn renmek zere Agop veled-i Haci Karabeti tanyan ve Ermeni
milletinden olan iki kiiyi konu ile ilgili bilgilerine bavurmak zere mahkemeye arr. Bilgilerine bavurulan Eslempaa mahallesinde oturan
ncirciolu Artin veled-i Agop ve Tos mahallesinden Hamamciolu Artiv
veled-i Asvador mahkemedeki ifadelerinde Agop veled-i Haci Karabeti
tandklarn ve madd durumunun ailesine bakmaya elverili olduunu
ifade ederler. Yaplan bu aratrmalar neticesinde Marya binti Karabet ve
ocuklarnn maduriyetini giderecek ekilde Agop veled-i Haci Karabet
9

Kayseri eriye Sicili (KS), Defter No: 279; Belge No: 89, s.102.

321

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

17 Eyll 1903te eine nafaka demeye mahkm edilir.10 Burada dikkati


eken husus Osmanl-Trk hukukunun tarafszl ile din ve milliyet ayrm yaplmakszn madur olan herkesin hakkn arama ve alma ynnde
hukuk mahkemelerine gvenmesi ve bu gvenin de boa kmamasdr.
nc rneimiz yine Kayseri ehrinde yaamakta olun Ermeni Mihran veled-i Kaspar ile Abdulbaki olu Yakup Aa arasndaki bir alm-satm
davasn konu edinmektedir. Kayseri kad sicillerine yansd kadaryla
olay u ekilde geliir. Kayseride Sleyman mahallesinde oturmakta olan
Mihran veled-i Kaspar, Sasik slm mahallesinden Abdulbaki olu Yakup
Aaya 49 uval sabun satar. Satn alnan sabunun arlnn o zamanlar cari olan arlk birimi zerinden 410 batman olmas beklenmektedir.
Bu al-veri iinde Yakup Aa tarafndan Mihran veled-i Kaspara yine
o zamanlar iin kullanlmakta olan para birimi zerinden 10 250 kuruluk nakd bir deme yapar. Fakat Yakup Aann satn alm olduu sabun
miktarnn demeyi yapt miktardan daha az olduunu tespit etmesi zerine durumdan Mihran veled-i Kaspar haberdar eder ve yapm olduu
fazladan demenin kendisine geri iadesini talep eder. Fakat Yakup Aa
bekledii olumlu yaklam Mihran veled-i Kaspardan gremez. Bunun
zerine meselenin hukuk ierisinde halledilmesi iin Kayseri kad mahkemesine mracaat ederek sz konusu fazladan demenin kadlk marifetiyle
tarafna iadesinin salanmas iin Mihran veled-i Kaspardan davac olur.
Resm srecin tamamlanmas zerine daval ve davac kad mahkemesine
arlrlar ve kad her iki taraftan da olayn geliimini dile getirmesini ister.
Bu ekilde kad kendisine intikal eden ikyete konu olan hususun ve pek
tabii olarak da Yakup Aann iddialarnn doru olup olmadndan emin
olmak ister.
Mihran veled-i Kaspar mahkemede Avukat Varteris olu Bardenet
veled-i Hacik tarafndan savunulur. Kendisine kadlka sorulan sorulara
vermi olduu cevapta bahse konu bu iki kii arasnda byle bir alm-satm
olduunu teyiden ifade eder. Tam bu esnada bizler hemen unu dnmeye
balayabiliriz. Mahkeme olay tespit eder. Daval ve davac ynyle durum
deerlendirilir ve neticede madur olan tarafn maduriyeti giderilir. Fakat gelimelerden durumun yle olmadn grmekteyiz. Mihran veled-i
Kasparn avukat Varteris olu Bardenet veled-i Hacik mahkemeye usl
ynyle itiraz ederek konunun bir ticaret konusu olduunu ve bu yzden
de davann ticaret mahkemesinde grlmesi gerektii ynnde kad mahkemesine itiraz eder. Bu yzden kad davay drr ve davann ticaret
10 KS, Defter No: 279, Belge No: 109, s.125.

322

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

mahkemesinde grlmesine karar verir11. Kad sicillerindeki kaytlardan


sonras gelimeleri takip edemiyoruz fakat burada nemli olan husus
Kayserideki gayrimslim Osmanl vatanda Ermenilerin hibir can ve
mal endiesine mahal vermeksizin hukuku kullanabilmenin yannda kendi
menfaatleri sz konusu olduunda da hukuk haklarn kullanabilme adna
zamanmzda srekli olarak deiik vesilelerle dile getirilen hukukun stnl erevesinde hukuk bilgisini sonuna kadar kullanabilme zgrlklerinin kendilerine salanm olmasdr.
Son rneimiz iki toplum arasndaki tarih dostluk, hogr ve samimiyetin ifale uramadan nce ne denli gzel bir seyir ierisinde olduunu
gsteren bir baka dava konusu. Muhtemelen bu rnei grdkten sonra
insann gerekten de bu medeniyet ile ilgili kalem oynatan ilim ehlinin
insanln yaayan son adas demelerindeki hakll bir kez daha grme
frsat yakalyor.
Kayseri ehri Snk mahallesinde ikmet etmekte olan Ermeni milletinden Yozgatl olu Aleksan veled-i Elhanek, Eskibedestan mahallesinde
oturmakta olan Bac olu Ahmet Aadan 14 Ocak 1899 tarihinde o dnemde cari olan para birimi zerinden olmak zere 5 Osmanl liras (lira-i
Osman) bor para alr, fakat paray geri deyemeden lr. Bunun zerine
sz konusu bor para Ahmet Aa tarafndan ei Glisna binti Simyon ve
ocuklarndan istenir, fakat ei ve ocuklarnn byle bir bortan haberleri olmad iin borcu sahiplenmek istemezler. Bunun zerine alacan
mahkeme kanalyla tahsil etmek zere Ahmet Aa kad mahkemesine Glisna binti Simyon ve ocuklar aleyhinde dava aarak sz konusu parann kadlk marifetiyle tarafna denmesini ister. Bunun zerine daval ve
davaclar mahkemeye arlr. ki taraf da konu ile ilgili dinlenir. Daval
Glisna binti Simyon mahkemedeki ifadesinde einin borcundan haberi
olmadn fakat mahkemeye ibraz edilen belgeden grld kadaryla
einin borcunun olduunu kabul eder. Bu durum karsnda parann hemen tahsil edilmesi gndeme gelecektir. Fakat Glisna binti Simyonun
mteveffa einden Serkiz, Ohannes, Haykaz, Karbir ve Artin isimlerinde
5 olu ile Haykano isminde bir kz vardr ve bunlardan Artin, Haykano
ve Karbirin henz ok kk olduklarndan tr onun adna sz alan
avukat Muhyiddin (vekil-i musahhar Muhyiddin) ailenin madur olmamas iin Artin, Haykano ve Karbirin ergenlik ana gelinceye kadar
sz konusu demenin ertelenmesini mahkemeden talep eder. Durumu deerlendiren mahkeme 4 Mays 1902de vermi olduu kararla demeyi
11 KS, Defter No: 279, Belge No: 120, s.134.

323

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

davac Ahmet Aann aleyhinde olacak ekilde ocuklarn ergenlik ana


kadar erteler12.
Aksine birok rneklerin olmasna ramen Mill Mcadele ncesi
stanbulun igal yllar srasnda, birok yerli Rumun taknlklar yaparak
Trk dmanln krkledii bir ortamda, yzyllarca Osmanlnn adalet
anlay ve hogr emsiyesi altnda stanbulda huzur iinde hayat srm hakperest bir Rum olan Alerko Mandacnn, elinde tespihi, banda
fesi ile dolaarak: Ben bu fesin altnda dodum, bunun altnda lrm!
diyerek soyda dier Rumlara muhalefet edip onlarla yaka paa mcadele
etmesi farkl bir adan birlikte yaama sanatnn simgesi olarak karmza
kmaktadr13.

Sonu
Sonu olarak burada sadece bir ka rneini verebildiimiz, Kayseri
kad mahkemesi kaytlardan grnd kadaryla Osmanl toplumu ierisinde Kayseri rneinde de olduu gibi insanlarn hak arama ve hukuku
kullanmada din ya da rk anlamda bir ayrmclk ile karlamadklarn
ve hatta drdnc rnekte grdmz ekliyle farkl inan sisteminden
ve Ermeni milletine mensup bir ahsa bor para veren Ahmet Aann toplumun ezici ounluunu temsil eden bir unsurdan gelmi oluyor olmasna
ramen, alacann tahsil edilerek kendisine verilmesi ynndeki giriiminin olumlu neticelenmemi olmas ve alacann gayrimslim Ermeni
ocuklarn ergenlik ana gelinceye kadar ertelenmesi bize Osmanlda
hogr ve birlikte yaamann sosyal hayatta bir kltr haline geldiini
gsteren en salam tarih delillerindendir. Vatandan hukuk skntlar ile
ilgili problemlerini mahkemelere getirmesi ve orada kalc zmler ile sonulandrlm olmas ancak alar aan devlet anlaylarnn en mmeyyiz vasflar olarak kabul gren ve gnmz insannn birok skntsna da
zm getirebilecek sevgi, efkat ve hogr medeniyetinin sahip olduu
iklim artlarnn yeermesi ile mmkn olabilecektir14.
12 KS, Defter No: 279, Belge No: 2, s.5. Ayrca bkz. Sleyman Demirci, Justce For All:
Muslms And Non-Muslms Settlng Dsputes at The Kadis Court in Kayseri, C.1900, Revue dHistoire de lUniversit de Balamand/Chronos-the History Journal of the University
of Balamand, Cilt 14, Lbnan 2006, ISSN 1608 7526 yaynda makale.
13 Necati Gngr, Bir Taralnn stanbul Nostaljisi, Ylmaz Yayn, stanbul 1992, s.9.
14 Bkz. Sleyman Demirci, State and Society in the Middle East. Living Together in an
Islamic Society: Non-Muslim Armenians in the Ottoman Empire and Law: The Case of
Kayseri (As Reflected by the Sharia Court Records of Kayseri), 11-16 Haziran 2006 ta-

324

Yrd. Do. Dr. Sleyman DEMRC

rihleri arasnda rdnn bakenti Ammanda yaplan kinci Dnya Ortadou almalar
Konferans/WOCMES2na ngilizce olarak sunulan tebli.

325

XIX. YZYILDA MISIRDAK ERMENLER

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: skiziltoprak1@yahoo.com; Tel (GSM): 0 535 779 95 45

zet
Ermeniler, Osmanl Devletini oluturan Rum, Bulgar, Arnavut, Arap, Trk vb. unsurlardan biri olarak lke snrlar iinde, grece geni zgrlklere ve haklara sahiptiler. Ermeniler, Osmanl Millet Sistemine gre, zel vakflar aracl
ile din, eitim ve salk hizmetlerini, merkezi otoritenin
herhangi bir kstlamasna maruz kalmadan, kendi balarna organize ediyorlard. Bu balamda, Yabanc lkelere
gitmek, oralarda eitim grdkten sonra tekrar Osmanl
Devletine dnerek brokraside grev almak konusunda
herhangi bir engelle karlamyorlard. Bu ekilde, bata
hariciye nezareti olmak zere, dier brokratik birimlerde grev alan ve zamanla nazrla kadar ykselen birok Ermeni asll Osmanl tebaas vardr. Hatta bunlardan
bazlar, mesleklerindeki baarlar nedeniyle, ok taktir
toplamtr. Bunlarn oullar, torunlar veya ailenin dier
bireyleri baba-dede mesleini uzun yllar devam ettire
gelmilerdir. III. Selim (1789-1807) zamanndaki Dadyanlar,
II. Mahmut (1808-1839) zamanndaki Dzoullar, Balyan
aileleri gibi, Msrda da nemli makamlara gelen Ermeni
milletine mensup aileler vardr. Bu durumun bir benzerini Kavalal zamannda ve sonrasnda Msrda da grmek
mmkndr. rnein Abroyan, Yusufyan ve Nubaryan ailelerine mensup eitli fertler, Msr brokrasisinde nemli
makamlara gelmilerdir.
Bu tebliin bata gelen amac, Msrn modernleme abalar srasnda, devleti meydana getiren unsurlardan biri
olan Ermenilerin Msrdaki yeni politikalara katklar ve
rolleri olacaktr. Ayrca Mehmet Ali Paann tevikleriyle
Msra yerleen Ermenilerin altklar meslekler, kurduklar vakf, okul gibi hayr kurumlarna deinilecektir.

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Giri
Msrda Ermenilerin varl VII. yzyln balarna kadar geri gider.
Bu dnemde Msr ordusunda asker olarak bulunan Ermeniler vard. Fatimiler zamannda XI. yzylda Msrdaki Ermenilerin says 30 bin civarndayd. Hatta bu yzyln sonunda vezirlik makamna kadar ykselen ve
bu makam ocuklarna brakan Ermeni asll mehur devlet adamlar da
vard. Eyyubilerden itibaren nfuzlar azalmaya balayan Ermeniler, bir
cemaat olarak varlklarn Memlklar zamannda da srdrdler. XIV. yzyldan itibaren Msrdaki Ermeni kilisesi Kuds Ermeni Patrikhanesine
balyd. Msrn Osmanllarca fethedilmesinden sonra da bu durum devam etti1. XIX. yzyln bandan itibaren, Msrda Mehmet Ali Paann
giritii reformlar ve ekonomik gelimeyle beraber Msrdaki Ermeni nfusu greceli olarak ok hzl artt. Mehmet Ali Paa giritii kalknma
hamlesi ve reformlarn baarya ulamas iin yeterli sayda uygulayclara, yani teknokrat ve brokratlara ihtiya duyuyordu. Bu ihtiyacnn nemli bir ksmn Ermeni asll kiilerden karlamaya karar verdi. phesiz ki
Ermenileri semesinin baz pratik nedenleri vard2.
1
2

Avedis K. Sanjian, The Armenian Communities in Syria under Ottoman Dominion, Cambridge, Massachusetts; Harvard University Press, 1965, s.154-156.
Mehmet Ali Paa devrine ilikin bilgiler ounlukla Rouben Adaliandan faydalanlarak
yazlmtr. Bu konuda daha fazla bilgi iin bkz. Rouben Adalian, The Armenian Colony
of Egypt During the Reign of Muhammad Ali (1805-1848), The Armenian Review, Vol.
XXXIII, No: 2-130, June 1980, s.115-144.

329

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Bu tebliin bata gelen amac, Msrn modernleme abalar srasnda, devleti meydana getiren unsurlardan biri olan Ermenilerin Msrdaki
yeni politikalara katklar ve rolleri olacaktr. Ayrca Mehmet Ali Paann
tevikleriyle Msra yerleen Ermenilerin altklar meslekler, kurduklar vakf, okul gibi hayr kurumlarna deinilecektir. mparatorluk devlet yapsnn Fransz htillinden itibaren milliyetilik hareketleriyle zlmeye balad dnemde, Mehmet Ali Paa Msrda bu gelimelerin
tersine bir deneyime giriti. Valisi olduu Msrda gl bir idar yap
oluturmaya karar verdiinde imparatorluk dzenini, hatta baz alanlarda
Osmanllar taklit etmeye koyuldu. Bu balamda, Ermeni milletine mensup zanaatkr, brokrat, tccar ve sarraf gibi meslek sahiplerini Kahire ve
skenderiyede toplamaya balad. Bu makalede Paann bu politikasnn
sebepleri ve XIX. yzyl boyunca sren etkileri konu edilmektedir. Ayrca, Ermeniler Paann yenilik hareketlerinde ne gibi roller aldlar? XIX.
yzylda Msrda hangi alardan etkin oldular? Bu sorulara cevaplar aranacaktr.
XVIII. yzyln sonuna gelindiinde stanbuldaki Amira snf devlet
tekellerinin nemli bir ksmnda imtiyaz sahibi olmutu. Tophanede silah
yapm idaresinde Dadyan ailesi 1795ten itibaren nesilden nesile geen bir
konum elde ettiler. Bunlarn oullar, torunlar veya ailenin dier bireyleri
baba-dede mesleini uzun yllar devam ettiregelmilerdir. III. Selim (17891807) zamanndaki Dadyanlar, II. Mahmud (1808-1839) zamanndaki
Dzoullar, Balyan aileleri gibi, Mehmet Ali idaresindeki Msrda baz
sekin Ermeniler bir takm grevlere soyundular. Paa onlara bakentteki
ilevlerine benzer roller verdi. Dou Akdenizde yldz parlayan Msrda
yeni bir sosyo-ekonomik altyapy onlarla kolayca kuracan dnyordu. Yusufyanlar, Abroyanlar, Akyanlar, Glbenkyanlar ve Cevahirciyanlar Paann bu beklentilerine olumlu katklar salamlardr. Hatta, sz
konusu beklentilerin tesinde Msrn politik yapsnn deimesinde de
aktif rol aldlar. Ksacas, Msrdaki Ermeniler Arap toplumuyla da uyum
iinde olmakla beraber batdaki yenilikleri sosyal ve kltrel yaama tamakta da bir arac olmulardr3.

Bir Ermeni ailesinin dnne katlan Sir Richard F. Burtonun gzlemlerinde bunu
grmek mmkndr. Bkz. Sir Richard F. Burton, (ed. Isabel Burton), Personal Narrative of
a Pilgrimage to al-Medina and Meccah, New York, 1964, Vol. I, s.123.

330

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

I. Mehmet Ali Paa Paa ile Balayan Hareket: Kariyer ve


Zenginlik in Msra Giden Ermeniler
Msr, 1805 ylnda Mehmet Ali Paa (1805-1848)nn vali olmasndan itibaren, siyas ve ekonomik adan gl ve atlmc politikalarn
uygulanmasna sahne oldu. Sanayi alanndaki yatrmlar ve tarmdaki iyilemeye bal zenginleme ile birlikte Svey Kanalnn almas Msr
bir cazibe merkezi haline getirdi. Kzldeniz ve Dou Akdenizde ticari
faaliyetlerin art gstermesi, Osmanl Devleti iinden ve dndan ok sayda mteebbisin ve tccarn dikkatini Msra yneltti. Bunun sonucunda, ok sayda Avrupal, bata ngiliz ve Franszlar olmak zere, zellikle
skenderiyeye ticari faaliyetlerde bulunmak amacyla yerletiler4. Fransz igali srasnda, yani 1798-1801 yllarnda skenderiyenin nfusu 8
bin civarnda iken, Mehmet Ali Paann tersane kurmas, su kanallar ve
fabrikalar kurmasndan sonra ehrin nfusunda birdenbire byk artlar
oldu. Kent, Msr iinden ve Osmanl Devletinin dier kentlerinden de
byk gler almaya balad. Osmanl Devleti tebasndan olan Ermeni
ve Rumlar da skenderiyeye yerlemeye baladlar5. Hatta skenderiyeye
g edenlerin ou, Osmanl Devletine mensup gayrimslim tebaa idi6.
ukurova blgesinde yaayan Ermeniler, XIX. yzyln sonlarnda batya
g etmeye baladklarnda, Msr zerinden gidiyorlard. Bazlar orada
bir mddet kalyor yaknlarnn yanlarnda alyorlard. Bylece Msrda
nemli sayda bir Ermeni cemaati olutu. Bunlar kendi dillerinde gazeteler
de kardlar. ngilterenin Msr igalinden sonra Msra g eden ve
orada Osmanl Devleti aleyhine, yayn faaliyetlerine girien Ermenilerin
saysnda artlar oldu7. Babli de kendi tebaasndan olan Ermeni, Yahudi
4

5
6

Bu arada vurgunculuk peinde koan bir ok yerli ve yabanc tccar da skenderiyeye g


etmeye balamt. Daha fazla bilgi iin bkz; Robert Ilbert, skenderiye Kozmopolit Bir
Kent Miydi?, Paul Dumont-Francois Georgen (Der.), Modernleme Srecinde Osmanl
Kentleri, ev: Ali Berktay, stanbul; Tarih Vakf Yaynlar, 1999, s.155.
Msra yerleen Ermeniler iin bkz; Babakanlk Osmanl Arivi, Bab- Ali Evrak Odas
Mmtaze Kalemi-Msr 3-C/68. Ayrca bkz: Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul; Belge Yaynlar, 1987, s.449.
Bu dnemde, Kosnolosluklarn tespit ettikleri rakamlar da gerei yanstmyordu. Kendi
vatandalar diye nitelediklerinin en az te biri Osmanl vatanda idi. Robert Ilbert bu tahmini aprazlama yntemine gre tespit ettiini belirtiyor. Daha fazla bilgi iin bkz; Robert
Ilbert, a.g.m., s.156.
Msr Fevkalede Komiseri Gazi Ahmet Muhtar Paa, Msrdaki Ermeniler ve kardklar
gazetelerdeki zararl yaynlar hakknda baz raporlar kaleme almtr. Bunlarn bir ksm
iin bkz: Babakanlk Osmanl Arivi, Bab- Ali Evrak Odas Mmtaze Kalemi-Msr 3C/68.

331

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

veya dier gayrimslimlerin Msrda yerlemesine veya ticaret yapmak


zere orada geici olarak ikamet etmesine engel karmyor ve ayrma tbi
tutmuyordu8.
XIX. yzylda, Msrdaki ilk Ermeni nesli Yeiazar Amira ve Garabet
Kalustiyan tarafndan temsil edildi. Bunlar Msr idaresinde grev aldlar.
lk grevleri ekonomik alan kapsyordu. Anadolunun balca iki farkl
blgesinden gitmilerdir. lk grup zmirden gitmitir. Bunlar zmirde kk dkknlar bulunan esnaf ve zanaatkrlardr. Bununla birlikte, imparatorluun dier nemli kentlerinde kurulu ticarethanelerinin bu kentteki
ubesi vastasyla ticaret yapan kk iletme sahiplerini de bu grup iinde
grmek mmkndr: Abroyanlar ve Yusufyanlar gibi. Ayrca, yabanc tccarlarla balants olan veya onlarn Anadoluda acentaln yapanlar da
bir liman kenti olan zmirde bulunuyorlard. rnein, Bogos Beyin kardei Bedros Yusufyan Tiriestede kurduu firmann zmirde bir ubesini
amt. Avrupada Pierre George adyla i yapan Bedros Venedik, Viyana,
Manchester gibi ticaret kentlerinde pamuk, ttn ve dier ihracat rnlerinin alm-satmn yapyordu. kinci Ermeni tccar grubu Dou ve
Anadoludan Msra gitmitir. rnein Yeremyanlar ve Yeiazar Amira
Ein kentinden, Garabet Kalustiyan Vandan Hampartsum Amira Krikoryan (l. 1840) emikezekten gitmitir. Sarrafba Kevork lnce 1832 ylnda Tokattan giden Krikorian onun yerine gemitir. Akhisarl Metzador
Konstantin (l. 1846) seraskerbann sarraf idi. Sarraf Hagop Aa Hovsepyan (l. 1860) ve 1830lu yllarda sandk emini olan Havece Melkon
ise Diyarbakrl idi. Cihadiye nazrnn sarraf Aleksan ise Badatl idi9.
Bunlarn nemli bir ksm ise bir-iki nesil nce stanbul veya zmirden bu
kentlere gitmilerdi. rnein Bogos Beyin ve Abraham Glbenkyann
babas Kayserili idi. Oradan zmire gitmilerdi. Anadoludan gelen Ermeniler krsal burjuvaziyi temsil etmektedirler. Bunlar kk lekli ticar
faaliyetlerini Msrn gelien ekonomik yapsyla paralel olarak bytmek
amacnda olan ve Akdenizin sunduu imknlardan faydalanmak isteyen
tccarlard10. Saysal olarak bakldnda birinci gruptakiler ikincisine nispeten aznlktayd. Ama brokraside grev alma ve ekonomik etkinlik bakmndan durum tam tersiydi denilebilir.
stanbul ve zmir gibi ticar faaliyetlerin youn olduu kentlerden
Msra g eden, nispeten kent burjuvazisi diyebileceimiz grup ise Av8 Robert Ilbert, a.g.m., s.156.
9 Rouben Adalian, a.g.m., s.125.
10 Rouben Adalian, a.g.m., s.124.

332

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

rupa daki firmalarla uzun ailev balantlar olan tccarlard11. Bunlarn


Msrn ekonomik faaliyetlerini dzenleyen kurumlarda grev alan aile
bireyleri sayesinde, daha avantajl bir konumlar vardr. Bununla birlikte,
Msr iindeki ekonomik faaliyetleri Paann hemen her alanda kurduu
devlet tekeli sayesinde biraz snrldr. Ama bunlar d ticaret yaptklar
ve batl firmalarn faydalandklar kapitlasyonlar erevesinde hareket
ettikleri iin nispeten avantajlydlar. nk firmalar Avrupal firmalarla
i yapyordu, kimi zaman da onlarn Msrdaki acentasydlar. Mehmed
Ali Paa devrinde oluturulmaya allan Msr orta snfnn en iyi rneklerini Ermeni tccarlar arasndan gstermek mmkndr. te yandan,
bunlarn bir ksm Msrn orta snfndan zamanla st snfa sramlard.
Politik olarak da st snfla iyi ilikileri olan, idarede grev alan ve bir
anlamda Hidivlerin yeni siyasetlerine yn veren hatta, uygulayan onlard.
Bu pozisyonlarn 1950li yllarn bana kadar yani, Nasr dnemine kadar
korudular diyebiliriz12.
1830lu yllara kadar Msrdaki Ermeni topluluu Mehmet Ali
Paann salad olanaklar erevesinde balca alanda ekonomik faaliyet iinde bulundular: Tarm, zanaat ve ticaret. Mehmet Ali Paa zamannda tarmla uraan Ermenilerin Msr ekonomisine en nemli katks;
yeni teknikleri getirmeleri ve bunun sonucunda retimde verimliliin artrlmasna katkda bulunmalardr. Ayrca, yeni rnlerin tantlmas, tarmsal retimde eitlilik salanmas ve pazar iin retim mantnn yerlemesine katklar da olmutur.

I.1. Tarm Alanndaki Faaliyetleri


Msrda en nemli tarm rn olan pamuk, balca alc lke durumundaki ngiltere ve Fransaya satlmaktayd. Bu d ticaretin bata gelen
alc firmas Briggs and Co. (Briggs ve ortaklar) irketi idi. Mr. Briggs
irketini kurmadan nce, ngilterenin Msr elilii grevinde bulunmutu13. Bogos Bey ile de yakn ailevi balar vard. Bogos Bey ise Msr
11 Ayn yer.
12 Nasr 1956 Svey Krizinden sonra Svey Kanaln milliletirmesinin yannda Msrda
faaliyet gsteren Yunan, talyan, Ermeni, Suriyeli Hristiyanlar ve Yahudilerin ekonomik
hayattan ekilmesini salad. Daha fazla bilgi iin bkz. M.W. Daly (ed.), The Cambridge
History Of Egypt, Vol. II, Modern Egypt, from 1517 to the End of the Twentieth Century,
The Cambridge, 1998, s.309-310, 339-340.
13 Briggs Msrdaki Ermenilerle aras iyi idi ve onlar destekliyordu. Hatta aralarnda
Hekekyann da olduu baz Ermeni genlerin Avrupadaki eitimlerine de finans salad.

333

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Hkmetinde ticaret nazrl yapyordu. Msrdaki Ermeni tccarlarn


bu balantlar kullanarak pamuk ticaretinden byk pay alp almadklar
hakknda kesin bilgilere sahip deiliz. Bu durum teknik olarak da pek imkn dahilinde deildir. nk Mehmet Ali Paa hem retimi hem de sat
denetimi altnda tutup devlet tekeli yapmt. Bu bakmdan pamuk devlet tarafndan toplanp Msrda acentalar olan batl irketlere dorudan
satlyordu. Ancak, Bogos Beyin kardei Bedros Yusufyan Triestedeki
firmas araclyla Msrdan pamuk alyordu.
Ermeni tarm mteebbislerinin en baarl olduu rn mandalinadr. Hatta bu rn Msrdaki ilk reticisinin adyla ou arap lkesinde
adlandrlmaktadr: Yusuf Efendi. Yusuf el-Ermeni 1826 ylnda Mehmet
Ali Paa tarafndan Fransann Roville kentine ziraat eitimi iin gnderilmiti. Yusuf eitimini tamamlayp dnerken Maltaya uram ve oradan mandalina fidanlar alarak Msra gtrmtr. Mehmet Ali Paann
bahelerine bunlar dikerek Msrdaki ilk retimin denemesine girimitir.
Paa bu yeni meyvenin lezzetini ok beenmi ve ubradaki dier bahelerinde de bu meyve aalarnn dikilmesini emretmitir. 1835 ylnda
Nabarohda bir Ziraat Mektebi aan Paa bu okulun bana Fransz M.
Grandjeani getirmitir. Yusuf el-Ermeni de yeni ziraat tekniklerinin halka
anlatlmas konusunda ihtiya duyulan tercmanlk grevine getirilmitir.
M. Grandjeanin grevinden ayrlmasndan sonra Yusuf el-Ermeni onun
yerine gemitir. Bu ziraat okulu her iki idareci dneminde de pek baarl olamamtr. Ancak mandalina retiminde ok baar salamtr. Yusuf
el-Ermeni makamn kaybetmi ve okul ubraya tanmtr. Mandalina
retimindeki baar hem Yusuf el-Ermeninin hem de mandalinann adn
Yusuf Efendi olarak deitirerek yaygnlatrmtr14.

I.2. Zanaat Alanndaki Faaliyetleri


Msrdaki Ermeni zanaatkarlar ounlukla XIX. yzyln balangcndan itibaren stanbul ve zmirden gelen ailelerden oluuyordu. Msrdaki
elverili i koullar dier bir ifadeyle yksek cretler, daha az rekabet ve
gittike artan nfus bu zanaatkarlarn stanbul ve zmir gibi ticaret ve zanaat bakmdan gelimi kentlerde kazandklar tecrbelerine yeni bir atlm
Bkz. Ahmed Abdel-Rahim Mustafa, The Hekekyan Papers, Political and Social Change
in Modern Egypt: Historical Studies From the Ottoman Conquest to the United Arab Republic, ed. P.M.Holt, New York, 1968, s.68.
14 Rouben Adalian, a.g.m., s.119.

334

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

imkn sunmutur. Elbette Mehmet Ali Paann hrsl yatrmlar ve Ermeni elitleri ile kurduu dosta ilikiler de bir baka motivasyon kayna idi.
1827 ylnda, marangoz, demirci ve duvar ustas ve dier zanaakarlardan oluan 200 kadar Ermeni Kahireye geldi. 1820 ila 1830 yllar arasnda 10 adet yazmac dkkn Ermeniler tarafndan Kahirede iletiliyordu.
Ermeni kadnlar stanbulda nak eitimi alp Msra geliyordu. Dier
taraftan ayakkabclk konusunda yetenekli Ermeni zanaatkarlar Msrda
rabet gryordu. Bu gelenler Mehmet Ali Paann planlar erevesinde
aldklar davet ve yeni alan ve gelimekte olan bir Pazar iin retim becerilerini kara dntrmek isteyen giriimci ruha sahip kiilerdi15.
Ermeni zanaatkarlarn iddial olduklar bir alan da kuyumculuk idi.
1864 ylnda skenderiyede ok kk fakat ticaret ve zanaat alannda etkili bir Ermeni topluluundan sz edebiliriz. yle ki 45 Ermeni zanaatkar
dkknndan 8i kuyumcu idi. Bunlarn 6s da stanbuldan gelen kiilerce
iletiliyordu. Mehmet Ali Paann saraynda ok sayda Ermeni kuyumcu
vard. Hatta Cevahirciyan ailesi sarayn resmi kuyumcusu olarak Mehmet
Ali Paa, brahim Paa ve Said Paa zamanlarnda grev yapt. 1830lu yllarda Havece (Hoca) Yeia Cevahirciyan, Cevahirciba yani bakuyumcu
idi. Yeia Cevahirciyan, muhtemelen Parsi Aa Cevahirciyann akrabas
idi. Parsi Aann olu Stepan Aa Kevork Bey Yeremyann kzkardei
ile evlendi. Kevork Beyin kz da Nubar Paa ile evlenmitir. Abbas Hilmi
II Paann hidivlii srasnda sarayn bakuyumcusu yine bir Ermeni idi:
Hovhannes Bey Nakhnukh16.
Msrdaki Ermeni zanaatkarlar her zaman mesleki bakmdan etkilerini srdrmlerdir. I. Dnya Sava ncesinde, Msrda Mehmet Ali
dnemindeki parlak gnlerini geride brakan ve geri planda kalan belki de
bu yzden Avrupa ve Amerikaya giden brokratlara karlk Ermeni asll
zanaatkarlar mesleklerini srdryorlard. Bunlar hatta yar-Msrl olarak
adlandrlyordu17. Msr ekonomisinde faaliyet gsteren Ermenilerin kayda deer bir ksm da sarraflardr. Bunlar sarraf olarak adlandrlr ama,
bankerlik, mtiyaz sahibi, taeron ve vergi toplaycl yani mltezimlik
de yaparlard.
Osmanl mparatoluunun eitli kentlerinden Mehmet Ali Paa dneminden itibaren Msra gelen ok sayda tccar, zanaatkar ve brokrasi15 Rouben Adalian, a.g.m., s.120.
16 Rouben Adalian, a.g.m., s.120.
17 Charles Issawi, Egypt An Economic And Social Analysis, Londra, 1947, s.35.

335

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

de grev bekleyen ii eitimli memur adaylar vard. Bunlar iinde sayca


az ancak grece cemaat balar kuvvetli Ermeniler Msrda etkili alanlarda bulunmay baardlar.
Msrdaki Ermeni toplumu ve tccarlar arasnda dikkate deer birisi
de Vandan giden Garabet Aa Kalustiyan (1790-1864)dr. 1812 ylnda
Bulak gmrk binasnn idarecisi idi. Bulak gmrnde Garabet Ermeni
yardmclar ve Trk hamallar altrd. Tarihi El-Cebert bu durumu kritik
ederken kapitlasyonlar sebebiyle yerli tccarlarn %10 gmrk vermek
zorunda kalmasn buna karlk Avrupal Hristiyan tccarlarn %2.5 gibi 4
kat dk bir avantaja sahip olduklarn bildirmektedir. Ancak Garabetin
istihdam ettii Trk ve Ermenilerin verimli altklarn da vmektedir18.

I.3. Ticaret Alanndaki Faaliyetleri


Msrda zellikle Ermeni aile zenginlik ve ticaret bakmndan gze
arpmaktadr: Yusufyanlar, Nubaryanlar ve Abroyanlar. Bunlarn baz ortak zellikleri vardr. lk olarak de zmirden Msra gmlerdir.
kinci olarak, her aileye mensup bireylerin ou ticaretle meguldrler.
Bazlar ilerini daha profesyonelce yapyor ve d ticaretle urayordu.
Ayrca, bazlar devlet memuriyeti tecrbesine de sahipti. Birka elebi
unvan alm kiilerdi19.
Ermeni tccarlarn ou bankerlik ile ticareti birlikte yapyorlard. Ticaretten elde ettikleri kazanc Mehmet Ali Paann finans ihtiyacn karlamak iin ikinci bir kez daha deerlendiriyorlard. Paaya ilk olarak
bankerlik hizmeti veren Yeiazar Amira idi. Yeiazar 1825 ylnda lnce,
Mehmet Ali Paa banekrlik hizmetlerinin devam ettirilmesi amacyla, dier kardelerini davet etti. Bu maksatla Yeiazarn yeenini Ermenistann
batsndaki Ein kentine gndererek dier yaknlarn ikna ederek Msra
getirmesini istedi. Bylece Aleksan Missakyan (l. 1848 Tuscany) ve Hagop Missakyan (l. 1858) Paann verdii bankerlik grevini srdrdler20.
Yeiazar sermayesini stanbuldan Msra getirmiti. Dier bankerler
ise sermayelerini Msrda yaptklar dier ilerden elde ettikleri gelirlerden saladlar. Bogos Garabedyan saraya finans salayan bir memurdu.
18 Abd al-Rahman al-Jabarts History Of Egypt, -Ajib al-thr fl-Tarjim wal-Akhbr(ed. Thomas Phlipp-Moshe Perlmann), Stuttgart, 1994, c. IV, s.157, 221.
19 Rouben Adalian, a.g.m., s.134-135.
20 Rouben Adalian, a.g.m., s.122.

336

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Kirkor ve Mkerti Reyisyan kardeler Nil nehrindeki ulam firmasnn


gelirleri ile zenginletiler. Takvor Paa Hagopyan (1827-1880) kariyerine kk bir memur olarak balad Msrda skenderiyedeki Ermeni
toplumunun liderliine kadar ykselmiti. Hagop Akyan (1819-1887)
servetini Msrda oluturan bir baka Ermeni banker ve emlak zenginidir.
Babasyla birlikte Talas kentinden Msra g etmitir. Msrdaki devlet
okullarndan birinde tahsil hayatna balamtr. Ayn zamanda kereste ithalat yapan babasnn firmasnda da alma hayatna atlmtr. Bu srada
Msr ynetimi ile yakn ilikiler kurmutur. Hatta, bu ilikiler olu Bogos
Bey Akyan zamannda en st seviyeye km ve daha sonra Hidivlik
makamna ulaan Tevfikin yakn arkada olmutur21.
Bu Ermeni sarraflarn servet elde etmelerinde iki unsur gze arpmaktadr. lk olarak Mehmed Ali Paa ailesinin yeleri olan prenslerle iyi
iliki kurup onlarn finansal ihtiyalarn karlamlardr. kinci olarak d
ticaretten elde ettikleri kazanlardr. daha garantili grdkleri bankerlik
alannda iletmilerdir. Bunun yannda d ticaretten elde edilen gelirler
yabanc altn ve gm paralardr. Bunlar alm-satm ileminde Msrn
her yerinde geerli olmakla birlikte kk al-veriler de elverili bir mbadele arac olmad iin Msr para birimine deitirilmesi konusunda
sarraflara bavurmak artt. Mehmet Ali Paa bir ok kez para ile ilgili
reform denese de tam baarl olamamt. Ksacas d ticaretten elde edilen yabanc altn ve gm paralarn deerlerinin tespiti ve deiimi iin
sarraflar vazgeilmezdi. Bu noktada Ermeni sarraflar nemli bir ileve sahipti22.

I.3.a. Emlak Speklatrleri ve Yeni Toprak Zenginleri


Msrda zel toprak sahiplii 1837 ylndan itibaren karlalan bir
durumdur. Bu tarihten itibaren Mehmet Ali baz yksek grevlilere ve kendisine hizmeti geen ahslara hibe olarak toprak vermitir. Bundan nce
tm topraklar devlet mlk olarak grlyor ve topran kullanm hakkn
elinde bulunduran ahslarn tam bir mlkiyet hakk sz konusu deildi.
Sadece valinin soyundan olan yeler gerek anlamda zel mlk edinebiliyordu. Valinin ailesine mensup kiilerin sahibi olduu bu tr verimli tarm
21 Rouben Adalian, a.g.m., s.122-123.
22 Rouben Adalian, a.g.m., s.123; Fawzy Mansour, Development of the Egyptian Financial
System up to 1967: A Study in the Relation between Finance And Socio-Economic Development, Kahire, 1970, s.8.

337

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

arazilerine de iftlik ad verilmekteydi. Dier kiilerin elde ettii araziler


ise iltizam olarak grlyordu. Mteahhid adyla anlan mltezimler sahibi olduklar topraklar kyllere kiralar rnn genellikle yarsn paylarlard23.
1820li yllardan itibaren baz Ermenilerin toprak ve emlak iine girdiini gryoruz. Hzla kalknmaya balayan Msr ekonomisi tarm merkezli byd iin toprak alm-satm speklasyona ak bir ticaret alanyd.
Yukarda da belirtildii zere Mehmet Alinin valiliinin son yllarna kadar zel mlkiyet anlay olmad iin ahslar bir mlk edindiklerinde
bunu ocuklarna miras brakmak konusunda bir garantileri yoktu. Osmanl Devletinin dier yerlerinde olduu gibi bu durum ahslarn mlk
edinmesini kstlamakla birlikte tamamen engellemiyordu. ahslar elde
ettikleri mallar vakf kurumu vastasyla miraslarnn kullanm salama imknna mracaat ediyorlard. Msrdaki Ermeni sekinleri Kudse
bal kiliselerini dorudan Msrdan idare etmek ve ayn zamanda ortak
sorunlar olan mlkiyet sahipliini de kuracaklar vakf vastasyla zme
yoluna bavurdular. Bylelikle Msrdaki zengin Ermenilerden nemli
gelir elde eden Kuds Patriklii bir kazan ve otorite kaybna uram oluyordu. Gerek Kuds Ermeni Patriklii gerekse Msr Ermeni Kilisesi elde
ettikleri gelirleri emlak yatrmnda deerlendiriyorlard. Beklendii gibi
Msrdaki Ermeni kilisesinin vakf kurma dorudan idare edilme taleplerine kar kt. Bu sorun Bogos Beyin abalarna ramen ok ge zme
kavutu24.
Kamu leri Nezaretinde alan memurlar ayn zamanda toprak yatrmna da giritiler. Sulama yatrmlarna ilikin projeleri yrten kurumda almak onlara hangi arazilerin nasl deerlenecei konusunda birok
ipucu veriyordu. Onlar da bu avantajlarn kullanarak ok akll (!) yatrmlar yaptlar. Sulama kanallar, ulam yollar gibi kalknma projeleri
ncesinde ok deersiz olan arazileri ok uygun fiyata alp proje gerekletikten sonra yksek bir fiyata satp yeni arazi yatrmlarna yneliyorlard. Mehmet Ali Paa ve ardndan gelen vali/hidivler dneminde devlet
katnda memur olanlar bu ekilde kolayca zenginleme imkn buldular.
Bu durumdan yararlanan Ermeni memur/banker arazi speklatrleri vard.
23 Helen Anne B. Rivlin, The Agricultural Policiy of Muhammad Ali in Egypt, Cambridge,
1961, s.64-7.
24 Kuds Ermeni Patriklii ile Kahire Ermeni Kilisesi arasndaki uzlamazlklarn detay iin
bkz. Avedis K. Sanjian, The Armenian Communities in Syria Under Ottoman Dominion,
Cambridge; Harvard University, 1965, s.156-160.

338

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Onlarn en nemli avantaj kamu ileri nezaretinin banda Bogos Beyin


olmasyd. Bogos Bey kendi ofisinde ekillenen projelerin ipularn Ermeni cemaatinden yaknlarna ileterek onlarn servetlerinin artmasna ve yeni
alanlara yatrm yapmalarna imkn veriyordu. Bogos Bey gerek kendi giriimcilii, gerekse gelien Msr ekonomisinin sunduu imknlarn yani
projelerin banda olan yetkili bir kii olarak verdii tavsiyelerle dostlarna
byk kazanlar salad. Ayrca kendi adna da byk servetler kazand.
Bogos Bey bu yarta ilk srada ise ikinci srada Dikran Paa dAbronun
babas Stepan dAbro gelir. Mehmet Ali Paa devrindeki sulama ve ina
ilerini yrten Dhiliye Nezareti kamu ileri idaresi meclisinin yelerinden olan Stepan dAbro mlk edinme konusuna Bogos Beyden daha nce
balamtr. 1865 ylnda Dhiliye Nazr olarak grev yapan Bogos Nubar
Paadan daha fazla mlke sahipti.
Nubaryanlar ve Stepan dAbro aileleri yannda edindikleri mlkler
sayesinde zenginleen baka Ermeniler de vardr. Takvor (Tekfur) Paa
Hagopyan ve Garabet Aa Kalustian sonraki sradadrlar. Dier bir dikkat
eken toprak zengini Abraham Paa Partodur ki o da tm zenginliini
babas Parto Aa Glbenkyann brakt mirasa borludur. Msrdaki
ilk Glbenkyan, Paro Aann kardei Abraham Glbenkyandr. Aslen
Kayserili olan Abraham zmirde iken Bogos Nubarn zel retmenliini yapmt. Bogos Bey Msra gittikten sonra hocasn aile yelerine zel
ders vermek zere davet etti. Dier sekin ailelerin ocuklarna da zel
ders veren Glbenkyan harislii ve alkanl sayesinde hatr saylr bir
birikime kavutu. rencisinin de desteiyle birka yl iinde zenginleti
ve Mehmet Ali Paann bankerlerinden biri oldu. Kendisine ettii hizmetlerden memnun olan Paa ona Garbi kyndeki kymetli bir araziyi hediye
etti. Bu mlk Abraham Glbenkyann yeni yatrmlarna ve zenginlemesinde yeni bir dnm noktas oldu25.
Zanaat snfndan olanlar valinin sarayna i yaparak glenmilerdir.
Tccarlar ve taeronlar arasndan baarl olanlar bankerlik ve emlak iine
giritiler. Bunlarn bir ksm ayn zamanda brokraside de grev aldlar.
Baarl brokratlar arasndan nazrlk makamna kadar ykselenler oldu.
Bu saylan snftakilerden ne kanlarn hemen hepsi Bey ve Paa unvanlar aldlar.

25 Rouben Adalian, a.g.m., s.124.

339

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

II. Ermenilere Kar Msrllarn Eletirileri


Ermeni brokratlarn bu ekilde hzla zenginlemeleri ve brokraside
n planda bulunmalar eitli kskanlklara sebebiyet vermi ve doal olarak baz tartmalara ve sulamalara da yol amtr.
Tarihi el-El-Cebert Ermenileri Mslmanlara tercih ettii iin srekli olarak Mehmed Ali Paay sulamaktadr. Ermeniler hem Msrl
deil hem de gayri-mslimdirler. Tekel ynetimlerine Ermeni aslllarn
getirilmesi ona gre byk bir yanllktr26. Mehmet Ali Paa, Msr
ekonomik, sosyal ve idar adan yeniden ina ederken bu atlmlar eski
brokrat snfla yapamayacan bildiinden yeni, Avrupadaki gelimeleri
iyi kavrayan bir kadroya ihtiya duymu ve bu noktada bat tarz eitim
alm Ermenilerin iine yarayacan kefetmiti. Bu yeni ynetici kadro
El-Cebert gibi ulema snfndan gelmedii iin arkalarnda sosyal-kltrel bir etki grubu yoktu. Onlarn balantlar Avrupa lkeleriyle idi. Zaten
Msr modernletirmek isteyen Paann Avrupa ve zellikle Fransa ile
ilikilerini gelitirmek hedefiydi. Bu bakmdan Ermeniler tercih nedeniydi.
Paa onlarn bulunduklar makamlarn avantajlarn kullanarak zenginlemelerinden de rahatsz deildi. nk onlar kazandklarn yine Msrda
yeni yatrmlara dntryorlard. Bu da Paann devlet eliyle yapt
hamlelere paralel idi. Zaten istedii anda onlarn mallarn msadere etme
imknna sahipti. Sz konusu kiiler gayri-mslim ve Msr dndan olduklar iin denetim altnda tutulmalar nispeten daha kolayd. Msrl brokrat veya ileri gelen ailelerden yenileme politikalarna katk salayacak
kiiler bu teorik yaklam nedeniyle aranmam ve istihdam edilmemitir.
Bu durum da yukarda belirtilen nedenlerden dolay anlalabilir hatta yerinde bir politik tercihtir.
te yandan, XIX. yzyln ortalarndan itibaren Msr idaresinde grev
alan ve hzla zenginleen Nubar Paa iin de eitli sulamalar yaplmtr.
Nubar Paann kendi karlar peinde kotuu onu yakndan tanyan bazlar tarafndan dile getirilmitir. Gazi Ahmet Muhtar Paa da Babliye
yazd raporlarda Nubar Paann ngiliz yanls tavrlarna ve kendi kiisel karlarn nemsemesine deinmitir27. Sir James Rennel anlarnda
26 El-El-Cebert, Abd al-Rahman al-Jabarts History Of Egypt, -Ajib al-thr fl-Tarjim
wal-Akhbr- (ed. Thomas Phlipp-Moshe Perlmann), Stuttgart, 1994, c. IV, s. 252.
27 Babakanlk Osmanl Arivi, Yldz Esas Evrak, 129/7. Gazi Ahmet Muhtar Paann Nubar Paa hakkndaki raporlarndan birisi de budur. Nubar Paann ilk Reis-i Nzzarlk
grevinden ayrlmasndan sonra kaleme alnmtr. Burada Nubar Paa hakknda ksa fakat
kapsayc ve baarl bir kritik yaplmtr.

340

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Nubar Paann Msra bir ngiliz gibi yabanc olduunu belirtmektedir28.


Msrl milliyeti yazarlar, ngiliz igali ve buna yol aan politikalarda pay
sahibi olduu iin Nubar Paay sulamaktadrlar. Hatta bazlar, Nubar
Paann katld baarl projelerde onun adnn gemesini bile gizlemeye
almaktadrlar. rnek olarak, Msrl modern dnem tarihisi Abdurrahman el-Rfii, brahim Paann olu Prens Mustafa Fazl Paann bakanlnda 1857 ylnda kurulan Mecidiye Vapur irketinde bakan yardmcs olarak grev yapan Nubar Paann adn bilinli olarak belirtmemitir29.
te yandan ngilterenin Msr igal etmesinden sonra, Nubar Paann
nazr veya nazrlar reisi olduu srada yazlan baz raporlarda, Nubar
Paann Ermeni asll olduunu vurgulayan ifadelere rastlanmaktadr30.
Nubar Paa rneinde grld zere bu ekildeki -sulayc- ifadelerde
bulunma tercihi, Trk yazar ve idareciler yannda, Msrl yazarlarda daha
ska rastlanmaktadr.

III. Mehmet Ali Paa Sonrasnda Ermeni Brokratlarn Gzden


D
Msrda ticari alanda faaliyet gsteren Ermeni ailelerin ocuklar
idar yapda rol almaya baladlar. lkenin yenileme abalar ierisinde
Franszca, ngilizce gibi lisanlar ok iyi konumalarnn da katksyla batdaki gelimeleri yakndan takip eden bu yeni nesil hemen her alanda grev
alma imknna sahipti. D ticaret yapan irketlerde tercman olarak grev
yaptklar gibi devlet dairelerinde de ayn grevi yapyorlard. Bilgi ve yetenekleriyle kendilerini kantlamalarndan sonra bizzat yetkili makamlara
tayin ediliyorlard. nceki neslin tek eksii Arapa bilmemeleriydi. Artk
yeni nesil hem Arapa hem de Trke bilme imknna sahipti ve bat lisanlarna ilaveten bu dilleri de bildiklerinde nemli makamlara gelmeleri
nispeten daha kolayd. rnein Aristakes Altun-Divri Vaka-i Msriyenin
1840taki ba editr idi.
Mehmed Ali Paa, ihtiya duyduu brokratlar yetitirmek iin Kahire Kalede yeni bir okul at. Burada stn baar gsteren renciler
Fransaya daha ileri bir eitim iin gnderiliyordu. renciler arasnda
28 Rodd, Social And Diplomatic Memories (Second Series) 1894-1901; Egypt And Abysinnia, s.31.
29 Talhami H. Ghada, Egypts Civilizing Mission: Khedive Ismails Red Sea Prov-

ince, 1865-1885, Baslmam Doktora Tezi, University of Illinois, 1975, s.8.


30 Babakanlk Osmanl Arivi, rade Msr, 1253, i No: 1

341

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ermeni sekinlerin ve Mehmet Ali Paann ocuklar da vard. Baz ailelerin ikinci ve nc Ermeni nesli bu okulda ve Paann sarayndaki
zel eitimlere katlma imknna sahip oldu. Bogos Paa Avrupaya gidecek rencilerin Msrdaki eitim ilerine memur olunca hem yaknlar
hem de kendi ocuklarna bu imkn kullanma ans tand31. Bat tarz
eitim bilinci ve alt yaps olan Ermeni renciler de bu ans iyi kullandlar. Briggsin himayesinde ngiltereye de Msrdan renci gnderildi32.
1826 ylnda Avrupaya gnderilen ilk renci grubu 44 kiiden oluuyordu. Bunlarn 4 tanesi Ermeni idi. Artin rakyan, kardei Husrev (Khosrov) rakyan, Stepan Demirciyan ve Yusuf Effendi el-Ermeni. Bunlarn
hepsi 1831 ylnda Msra geri dnd.
Msra 1810lu yllarda g eden Ermenilerin ocuklar yani, ikinci
nesil 1820li yllarda 10lu veya 20li yalardaydlar. Bunlar nce Msrda
aldklar zel bat tarzl eitim sayesinde Fransa ve ngiltere gibi lkelere gitme frsatn elde ettiler. 1830larda yksek eitimlerini tamamlayp
Msra dndklerinde brokraside kilit noktalarda grev aldlar. Hzla
modernlemeye alan Msrda inaat, sulama, yol ve fabrika yapm gibi
alanlarda sorumluluk aldlar. Ayrca Msrda modern tarzda kurulan tm
okullarda aktif olarak rol aldlar. Bu arada d ilikilerde tercmanlk ve
diplomatlk gibi grevlerde de tercih edildiler. 1841 ylnda Mehmet Ali
Paa Fransa ve ngilterenin Osmanl tarafna arlk vermesiyle i ve d
politikasnda yeni parametreleri dikkate almak zorunda kald. Artk Fransz ve talyanlara kar daha dikkatli ve mesafeli olmak art olmutu. Hatta,
ngilterenin bunlar karsndaki global gcn hesaplamak ve ona gre
Suriye de dhil olmak zere Dou Akdeniz, Sudan ve Kzldeniz sahillerinde yeni bir politika gelitirmek gerekiyordu.
Mehmet Ali Paann salk sorunlar ortaya knca oullar brahim
ve Abbas arasnda valilik makamn ele geirme mcadelesi balad. brahim Osmanl Devleti ordularna kar baar kazanm n ve karizmas olan bir gl bir kiilikti. Uygulad politikalar sebebiyle Mehmet
Ali Paann ynetim tarzn en iyi devam ettirecek vali adayd. Abbas ise
babasnn uygulad politikalardan rahatsz olan, yenileme hareketlerine
ayak uyduramayan ve daha dorusu bu konuda kendilerinin ihmal edildiini gren geleneksel dncelere sahip memurlard.
31 J. Heywort-Dunne, An Introduction to the History of Education n Modern Egypt, Londra,
1939, s.169.
32 J. Heywort-Dunne, a.g.e., s.181.

342

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

brahim Paann valilik makamna gemesi birinci grubun baars


gibi grnse de bu sevinleri uzun srmedi. brahim Temmuz 1848de elde
ettii makam mrnn dolmas sebebiyle ayn yln Kasm ayna kadar
srdrd. Msrdaki reformlardan rahatsz olan sekinler Abbas Paann
etrafnda toplanmlard. Bunlar hem reformlara hem de uygulayclarna
karydlar33. Abbas Paa vali olunca beklendii gibi tm yabanc memurlara kar bir tavr taknd. Ermeni memurlar da tm yabanclar gibi grevlerinden alnmaya baland. Ancak Abbas Paann da valilii ok uzun
srmedi 1855de Said Paa vali olunca tekrar eski tecrbeli ve yetenekli
memurlar brokrasinin st makamlarnda grevlendirmek zere geri ard. Fakat Mehmet Ali Paann 1820li ve 1830lu yllarda balatt brokrat yetitirme, tecrbe ve daha iyi donanm iin batya gnderme yntemi artk ok iyi ilemiyordu. Eskiler pozisyonlarn koruyorlard ancak
yeniler iin ak alanlar pek bulunmuyordu. Bu bakmdan bir kesintiden
sz etmek mmkndr. smail Paa da daha nce grev yapm yetenekli
Ermeni brokratlardan faydalanmtr. dar reformlarn yaparken zellikle Nubar Paann dikkate deer katks olmutur. Nubar Paa ve onun
ekibinde yer alan Ermeni asll memurlar sz konusu reform ve imar faaliyetlerinin hazrlk ve uygulama aamasnda Paann hizmetinde bulunarak nemli roller almlardr34.
te yandan, Msrdaki Ermenilerin brokratik ve ekonomik alandan
ekilmelerini hzlandran bir baka gelime de Urabi Paann balatt
milliyetilik hareketiyle olmutur. Urabi Paa 1879dan itibaren ba rol ald Vataniler hareketinde Msrda yabanclar olarak adlandrd kesimler
iinde Ermenileri de saymtr. Msrdaki Trklerin ordu ve idarede Ermenilerin ise brokrasi ve ekonomik alandaki pozisyonlarna kar aka srdrlen tepkiler Urabinin temel sylemleri arasndayd35. Ermeniler doal
olarak bu tepkiler sebebiyle ynetimde grev almaktan kanmlar hatta
Msrdan uzaklaarak Avrupa ve Amerika ktasna gitmeye balamlardr.
1882 ylnda ngiltere Msr igal edince durum biraz deimitir. 1940l
yllarda ticaret, sanayi ve zanaat alannda faaliyet gsteren 20 bin civarnda Ermeni Msrda yayordu36. Nasrdan sonra bu say iyice dmtr.
Bugn 6 bin civarndadr.

33
34
35
36

M.W. Daly (ed.), a.g.e.,s. 264-5.


Charles Issawi, Egypt at Mid-Century: An Economic Survey, Londra, 1954, s.29-30.
Charles Issawi, a.g.e.,s. 17.
Charles Issawi, a.g.e.,s. 166.

343

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

III.1.a. Nubar Paa (1824-1899)


Nubaryanlar, 1850li yllarda balayan -inili kl bir seyir izlese de
bir sreklilik gsteren- Ermeni ve dier yabanclara kar tutuma ramen
etkisini uzun yllar srdrebilmitir. Bu bakmdan ksaca Nubaryan ailesinden bahsetmek yerinde olacaktr.
Nubar 1825 ylnda zmirde dodu. Ailesi bundan ksa bir sre nce,
Karabadan Osmanl Devleti topraklarna g etmi ve zmire yerlemiti37. Nubarn ailesi ticaretle geimini salyordu ve dnemin koullarnda
aydn olarak nitelendirilebilecek lde idi. Nitekim, ailesi Nubara ilk ve
orta eitimini yurt dnda yapma imkn salad. svire ve Fransada bir
mddet eitim aldktan sonra 15 yanda tekrar zmire dnd. Burada iki
yl kaldktan sonra, Msrn Ticaret ve Hariciye Nazr olan days Boos
Yusufyan tarafndan 1842 ylnda Msra davet edildi. Nubar, Msra
gittikten ksa bir sre sonra, ikinci katip sfat ile Mehmet Ali Paann
hizmetine girmitir. Bogos Bey Nubar ile dier iki kardeini Msra getirdi. En bykleri olan Garabed (Charlo) tercman ve katip olarak 1830lu
yllarda Mehmet Ali Paann yannda alt. 1839 ylnda daha ok gen
iken ld. Dier iki erkek karde Arakel ve Nubar Msrda kariyer basamaklarn hzl admlarla kma ans buldular.
Arakel Bey Nubar (1826-1859) kariyerine brahim Paann yannda tercman olarak balad. Ticaret Nazrlna kadar ykseldi. Abbas bu
iki kardei birden grevden ald. Ancak daha sonra Berlin ve Viyanadaki
temsilcisi olarak grev verdi. Said Paa vali olunca iki karde de Msra
geri dnd. Said Paa Arakeli Sudan Seferi srasnda yanna ald ve daha
sonra da Sudan valisi yapt.
Nubarn Franszcaya mkemmel denebilecek bir dzeyde vakf olmas, onun Msrda brokraside kolayca yer edinebilmesini temin etti. nk
Mehmet Ali Paa zamannda idar alanda balatlan yenileme toplumsal
yapnn dier alanlarnda hzl bir ekilde yol alyordu. Gerek brokraside, gerekse ticari faaliyetlerin youn olduu kent merkezlerinde, zellikle
skenderiyede, Fransz yaam biimi dilden balayarak tartmasz stnlk kazanmt. rnein skenderiyede yaayan nfusun resmen Msrl
saylan ok byk bir blm yalnzca Franszca konuuyordu38. Bu ba37 Nubar Paa hakknda daha fazla bilgi iin bkz. S. Kzltoprak, Kriz Dneminde Osmanl
Brokrasisinde Ermeniler: Nubar Paa rnei, Dnden Bugne Trk Ermeni likileri,
(editrler: dris Bal, Mustafa Cufal), Ankara; Nobel Yayn Datm, 2003, s.173-187.
38 Robert Ilbert, a.g.m., s.160.

344

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

kmdan Franszca bilen ve batda ok iyi bir eitim alm olan Nubar, 1844
ylnda days ldkten sonra katip ve tercman olarak Msrda almaya
balad. Nubar ayrca, Msr Demiryollar tekilatnda da baarl grevler
yapt. 1844 ylnda eitim almak zere Genovaya gitti. 1849da Msra
dndnde demiryollar ve ticaret dairelerinde grev ald. Kardei Arakel
de ayn ekilde Nubarla birlikte almaktayd. Hatta ksa bir zaman sonra, kendisini baarlaryla ne karan Nubar, Mehmet Ali Paann olu
brahim Paann yannda, danman sfat ile Avrupa ve stanbulda resmi
temaslara katlma frsat da yakalad. Abbas Paann valilii (1848-1854)
zamannda, Fransz yanls olarak bilinen iki kardein kariyeri sekteye urad. nk Abbas Paa, Fransz yanls politikalardan ayrlarak ngilizlere
yaklamay tercih etti39. Bu politik ortamda Fransz ekolnden gelen Arakel azledildi. Nubar da gzden dt. Bununla da yetinmeyen Abbas Paa
iki kardei Kahireden uzaklatrarak Viyana ve Berline memur olarak
gnderdi40.
Said Paa (1854-1863)nn valilii srasnda Nubar tekrar Msra dnd. Svey Kanalnn yapm srasnda nemli roller stlendi. Bu srada
ortaya kan sorunlarn zm iin Nubar, Babli ve Fransz hkmeti
nezdinde grmeler yapt. Bu grmeler neticesinde, 1864 ylnda, Napolyon IIIe Msrn 84 milyon Frank demek kouluyla irket zerindeki
haklarna sahip olabilmesini kabul ettirdi.
Bundan sonra kariyerinde hzl admlar att. Bir sre eli olarak grev
yaptktan sonra 1865 ylnda Msr Kamu leri Nazr oldu. 1866 ylnda
Hariciye Nazr oldu. 186 ylnda da Ticaret Nazrl grevine getirildi.
Nubar Paa Kevork Bey Yeremyann kz Fulik ile evlendi. smail Paa
(1863-1879) zamannda Avrupal ve Msrl hakimlerden oluan Karma
Mahkemelerin kurulmas projesini stlendi. Bu grevlerinde gsterdii
gayretler neticesinde, Nubara Osmanl Devleti tarafndan bir ok rtbe
verilmitir. Bu rtbelerin en nemlisi ve sonuncusu, 5 Eyll 1873 tarihinde
verilen vezirlik rtbesidir41. Nubar bundan sonra Paa nvan ile anlmaya
baland.

39 Fatima Ilmuddin Abdulvahid, Tadavvur el-Nakl vel-Muvsalt el-Dhiliyye f Msr f


Ahdil-htill el-Biritn 1882-1914, Kahire: El-Heyet el-Msryye el-Amme lil-Ktb,
1989, s.43.
40 M. Sabry, Nubar Paa, slm Ansiklopedisi, Ankara: Milli Eitim Bakanl, Cilt. IX,
s.337.
41 M. Sabry, a.g.m., s.337. Ayrca bkz; Salname, stanbul, 1304.

345

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

1876 ylndan itibaren yaklak 7 yl boyunca Msrdaki Karma mahkemelerin kuruluu ve ileyiinde alt. Ayn zamanda Avrupal byk
devletlerle Msrn yapt grmeleri yrtt42. ayr dnemde Msr
(Nazrlar Reisi) Reis-i Nzzar oldu:I) 28 Austos 1878-20 Eyll 1879, II)
10 Ocak 1884-8 Ocak 1889, III) 16 Nisan 1894-12 Kasm 1895)
Nubar Paa, Hidiv smail zamannda Msrn en gl politik figrleri
arasndadr. ngilterenin Msr igal ettii srada da etkin bir politik role
sahiptir. Yukarda da belirtildii gibi bu dnemde iki kez Reis-i Nzzarlk
yapmtr. Olu Bogos Nubar I. Dnya Sava sonras kurulan Ermeni Ulusal Delegasyonunun banda olarak Paris Bar Konferansna katlmtr.
Onun olu Arakel 1955 ylnda lmtr. Msrda Paa unvann kullanan
son Ermeni kiidir.
Abroyanlar arasnda iki nemli isimle karlamaktayz. Arakel Bey
dAbro Nubar Paann danman olarak 1866-183 yllar arasnda grev
yapt. smail Paa ile birlikte Sudan Seferine katld. Bu srada Massava
valisi tayin edildi. Etiyopyada ordusu zor durumda olan Prens Hasana
yardma giderken ld. Dikran Paa dAbro kariyerine katip olarak Nubar
Paann yannda 1868 ylnda balad. 14 Mays 1891-15 Nisan 1894 tarihleri arasnda Hariciye Nazr oldu. Nubar Paann kz Ziba ile evlendi.
Dikran Paa dAbro Msr Hkmetinde en son nazrlk makamn koruyan kiidir43.

IV. XIX. Yzyl Sonunda Msr Ermeni Cemaati


Msrdaki Ermeni aristokrasisi cemaat ii evlilikler yoluyla ortaya
km ve glenmitir. Kariyerlerindeki baarlarna orantl olarak ykselen ailelerin ikinci nesli kendi ilerinde evlenerek sahip olduklar sosyal,
ekonomik ve politik konumlarn daha ileri bir aamaya tamaya altlar.
Bu konuda olduka baarl oldular denebilir. Artin Paa rakyan ve Josef
Bey Hekekyan birbirlerinin kz kardeleriyle evlendiler44. nk her ikisinin de ailesi Katolik Ermenilerin ileri gelenleriydiler. Apostolik cemaat
iindeki balar dierlerine nispetle daha girift idi. Cevahirciyanlar zanaat
snfndan iken tccar snfndan Yeremiyanlar ile evlilik ba kuruyorlard.
42 M. Bey Rifaat, The Awakening of Modern Egypt, Londra 1947, s.118-21.
43 Rouben Adalian, a.g.m., s.133.
44 Ahmed Abdel-Rahim Mustafa, The Hekekyan Papers, Political and Social Change in
Modern Egypt: Historical Studies From the Ottoman Conquest to the United Arab Republic, ed. P.M.Holt, New York, 1968, s.70.

346

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Yeremiyanlar ayn zamanda profesyonel/brokrat snftan Nubaryanlar ile


de evlilik ba kurmutu.
Msrdaki Ermeni cemaati iinde sekler liderlerin ortaya kmas
1830lu yllara rastlamaktadr. 1834 ylnda Kuds Patriklii tarafndan
atanan Msr Ermeni Piskoposu Gabriel Marashtsi, Kudsten bamsz
hareket edeceini iln etti. Bu bakaldr ayn zamanda, Msrdaki Ermeni toplumundan salanan maddi gelirler ve kilise kurumlarndan elde
edilen kira vb. gelirlerin Kuds tarafndan artk kontrol edilemeyecei
anlamna geliyordu45. Nitekim 1852 ylnda, stanbul Ermeni Patrikhanesi
ile kurulan diyalog sonu verdi. Bu tarihte alnan ferman ile Msr Ermeni Kilisesi, Kudsten bamsz olarak dorudan stanbula baland. 19.
yzyla kadar Osmanl Devleti, ana hatlaryla Hristiyan unsurlarn iki
millet iinde grmtr: Ermeni ve Rum milleti. Hristiyanln erken devirdeki iki ana kolundan biri olan diyofizit inanca sahip olan Ortodokslar
Rum milleti iinde telakki edilerek stanbuldaki Ortodoks patrikhanesine
baland. Dier yandan, bata Ermenilerin byk ounluu olmak zere,
Suriyeli Yakubiler, Msrdaki Kptiler ve Habeiler gibi monofizitler ise
stanbuldaki Ermeni Patrikhanesine balandlar. Ermeni Patrikhanesinin,
Ermeni olmayan Hristiyanlar zerindeki otoritesi kat zerindeydi. Maruniler, Nesturiler, Yakubiler, Kptiler ve Habeiler zerinde teorik bir
yetkiye sahip olan Ermeni patrikhanesi, Ermeniler zerinde ise tam bir
otoriteye sahipti46.
Nubar Paann 1879 ylnda, Msr reis-i nzzar (babakan) olmasndan sonra Kuds Patriklii ile Msr kilisesi arasnda zlemeyen daha
ok kiliseye ait bina ve arazilerin kira gelirlerinden kaynaklanan sorunlar
zerinde bir uzlama saland47. 1907 ylnda Kahire ve skenderiyede
yaplan seimlerle Msrdaki Ermeni toplumunun ruhani ve sivil meclisi
seildi. Tutucular ve laikler arasndaki sorunlar ile Kuds Patrikliinden
kaynaklanan atmalar bundan sonra byk lde zmlenmi oldu48.
45 Avedis K. Sanjian, The Armenian Communities in Syria Under Ottoman Dominion, Cambridge; Harvard University, 1965, s.157-158.
46 Avedis K. Sanjian, a.g.e., s.33; Vartan H. Artinian, The Formation of Catholic and Protestant Millets in the Ottoman Empire, The Armenian Review, Vol. XXVIII, No: 1-109,
Spring 1975, s.3; H.A.R. Gibb- Harold Bowen, Islamic Society and the West, Vol. I, Oxford, s.251.
47 Nubar Paann Msrdaki hayat ve grevleri hakknda bkz., Sleyman Kzltoprak,
a.g.m., s.174-175.
48 Avedis K. Sanjian, a.g.e., s.160.

347

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Msrdaki Ermenilerin brokratik ve ekonomik alandan ekilmelerini


hzlandran bir baka gelime de Urabi Paann balatt milliyetilik hareketiyle olmutur. Urabi Paa 1879dan itibaren ba rol ald Vataniler
hareketi ile Msr Msrllarndr slogan etrafnda toplad kalabalk
halk kitlesiyle yabanclara kar ak bir tutum taknd. Urabi Paann
sloganyla harekete geen Msrllar temel olarak ngiliz, Fransz ve talyan
gibi Avrupal tccar ve memurlara karydlar. Ama yabanc kartl gittike geniledi. Urabi Paa, Msrda yabanclar olarak adlandrd kesimler
iinde Ermenileri de saymtr49. Bu balamda, Msrdaki Trklerin ordu
ve idarede Ermenilerin ise brokrasi ve ekonomik alandaki pozisyonlarna
kar aka srdrlen tepkiler Urabinin temel sylemleri arasndayd50.

Sonu
Msrda Mehmet Ali Paann ykselmesi ve ekonomik ve politik idarenin glenmesi ile Ermeni asll brokrat, tccar snfnn etkinlemesi
paralel bir biimde olmutur.
Ermeni asll brokratlar ondokuzuncu yzyln ikinci yarsnda
Msrda nemli makamlara gelmitir. Nubar Paa da bunlardan biridir.
Mehmet Ali Paann daveti ile Msra giden orada ekonomik ve politik
roller stlenen Ermeniler adan nemlidir. lk olarak Ermeniler, Osmanl Devletini oluturan unsurlardan biri olarak lke snrlar iinde bir
takm zgrlklere ve haklara sahiptirler. Bu haklar sadece yazl metinler
olarak grlmemelidir. Uygulamada da bu haklar hibir engelleme olmakszn dier unsurlar tarafndan kullanld gibi Ermeniler tarafndan da
kullanlmtr. kinci olarak Ermeniler, sadece Osmanl Devletinin merkez tekilatnda deil, Msr gibi eyalet-i mmtaze olarak Osmanl siyasal
sisteminde yer alan bir yerde nemli makamlara gelmitir. nc olarak,
Osmanl topraklarnda dnyaya gelmemi olmasna ramen, Karabadan
g ederek Osmanl tabiiyetine geen Nubar Paa, bir nyarg ve engelleme ile karlamakszn devlet hiyerarisinde kolayca ykselme ans elde
etmitir.
Sonu olarak, Osmanl Devleti iinde Ermeniler, merkezi brokraside nemli mevkiler elde etmeleri yannda, tarada da liyakat ve ehliyet
49 Charles Issawi, a.g.e., s.29-30.
50 Urabi Paa hareketi hakknda daha fazla bilgi iin bkz., S. Kzltoprak, Msrn ngiltere
Tarafndan gali ve Osmanl Devletinin Diplomasi Mcadelesi: 1882-1887, (Baslmam
Doktora tezi), Marmara niversitesi, 2001, s.131-156.

348

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

szgecinden getikten sonra, en st makamlara gelmilerdir. Bu ekilde


ykselmeleri srasnda, merkezi ynetimin herhangi bir engellemesi ya
da nyargl yaklam olmamtr. Mehmet Ali Paa ile balayan Msrn
modernleme ve kalknma atlmlarnda Ermeni brokrat ve mteebbis
snfn kayda deer katklar olmutur. Osmanl brokrasisinde grev alan
dier etnik unsurlarla kyaslandnda onlar da benzer baarlara imza atmlar, zaman zaman da yolsuzluk ve haksz kazan elde etme gibi benzer
sulamalara muhatap olmulardr.

349

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaklar

Ariv Vesikalar
Babakanlk Osmanl Arivi; Bab- Ali Evrak Odas Mmtaze Kalemi-Msr 3-C/68.
Yldz Esas Evrak, 129/7.
rade Msr, 1253.

Tetkik Eserler
El-Cebert, Abd al-Rahman al-Jabarts History of Egypt, -Ajib al-thr fl-Tarjim
wal-Akhbr- Editr Thomas Phlipp-Moshe Perlmann, Stuttgart 1994.
Abdulvahid, Fatima Ilmuddin, Tadavvur el-Nakl vel-Muvsalt el-Dhiliyye f Msr
f Ahdil-htill el-Biritn 1882-1914, El-Heyet el-Msryye el-Amme
lil-Ktb, Kahire 1989.
Adalian, Rouben, The Armenian Colony of Egypt During the Reign of Muhammad
Ali (1805-1848), The Armenian Review, Vol. XXXIII, No: 2-130,
June 1980.
Artinian, Vartan H., The Formation of Catholic and Protestant Millets in the Ottoman
Empire, The Armenian Review, Vol. XXVIII, No: 1-109, Spring 1975.
Burton, Sir Richard F., Editr Isabel Burton, Personal Narrative of a Pilgrimage to
al-Medina and Meccah, New York 1964.
Daly, M.W., (ed.), The Cambridge History of Egypt, Modern Egypt, from 1517 to the
End of the Twentieth Century, Vol. II, Cambridge 1998.
Ilbert, Robert, skenderiye Kozmopolit Bir Kent Miydi?, Paul Dumont-Francois
Georgen (Der.), Modernleme Srecinde Osmanl Kentleri, ev: Ali
Berktay, stanbul; Tarih Vakf Yaynlar, 1999.
Ghada, H. Talhami, Egypts Civilizing Mission: Khedive Ismails Red Sea Province,
1865-1885, Baslmam Doktora Tezi, University of Illinois, 1975.
Gibb, H.A.R., - Bowen, Harold, Islamic Society and the West, Vol. I, Oxford. 1969.
Heywort-Dunne, J., An Introduction to the History of Education In Modern Egypt,
Londra, 1939.
Issawi, Charles, Egypt An Economic And Social Analysis, Londra, 1947.
__________, Egypt at Mid-Century: An Economic Survey, Londra,

1954.
Kzltoprak, Sleyman, Msrn ngiltere Tarafndan gali ve Osmanl Devletinin
Diplomasi Mcadelesi: 1882-1887, (Baslmam Doktora Tezi),
Marmara niversitesi, 2001.
__________,Kriz Dneminde Osmanl Brokrasisinde Ermeniler: Nubar Paa
rnei, Dnden Bugne Trk Ermeni likileri, (editrler: dris Bal,
Mustafa Cufal), Ankara; Nobel Yayn Datm, 2003.

350

Do. Dr. Sleyman KIZILTOPRAK

Lane, William Edward, An Account of the Manner and Customs of the Modern
Egyptians (Written in Egypt during the years 1833-34-35), Londra:
East-West Publications, 1978.
Mansour, Fawzy, Development of the Egyptian Financial System up to 1967: A Study
in the Relation between Finance and Socio-Economic Development,
Kahire 1970.
Mustafa, Ahmed Abdel-Rahim, The Hekekyan Papers, Political and Social Change
in Modern Egypt: Historical Studies From the Ottoman Conquest to the
United Arab Republic, Editr P. M. Holt, New York 1968.
Rfat, M. Bey, The Awakening of Modern Egypt, Londra 1947.
Rivlin, Helen Anne B., The Agricultural Policiy of Muhammad Ali in Egypt,
Cambridge 1961.
Sabry, M., Nubar Paa, slm Ansiklopedisi, Cilt. IX Mill Eitim Bakanl,
Ankara.
Sanjian, Avedis K., The Armenian Communities in Syria under Ottoman Dominion,
Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1965.
Uras, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yaynlar, stanbul 1987.

351

ABDLAZZ VE BOAZDA MAR OKUYAN


ERMEN OCUKLARI

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Erciyes niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: sbatmaz@erciyes.edu.tr; Tel: 0 352 437 49 01-33311

zet
Abdlaziz, klasik dnceyi temsil eden bir Osmanl ehzadesi idi. Ancak tahta geii ile birlikte btn beklentilerin
aksine Tanzimat ve Islahat Fermanlarn, tebann istisnasz
olarak refahn salamak maksadyla karlm olan btn
kanunlar tandn aklamtr. Bylece daha ehzadeliinden itibaren Mslman ahali kendisini bir kurtarc olarak beklerken tahta k ile beraber gayrimslim tebann
da gnln fethetmekte gecikmemiti. Dier Osmanl Padiahlarndan farkl olarak halknn iinde olmaktan ekinmemi, yapt btn yurt ii ve yurt d seyahatlerinde
Mslman ahali kadar Hristiyan ve Yahudi ahalinin de byk ilgisi ile karlamtr. O da buna kaytsz kalmam, gittii her yerde slm meknlarn yannda Ermeni, Rum ve
Yahudi mekteplerini, fakirlerini ziyaret etmi onlara ihsanlarda bulunmutur. Hatta stanbula ulatnda kendisini
karlayan Ermeni ocuklarnn okuduu marlar onu ok
etkilemi ve bu ocuklar daha sonra buldurarak marlar
Trke olarak onlardan yeniden dinlemitir. Bu teblide
Sultann zmir, anakkale, Gelibolu ve stanbul seyahatlerinde Ermeni, Rum ve Yahudi ahali ile ilikileri, dnemin
kaynaklarndan da yararlanlarak ele alnmtr.

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Giri
Abdlazizin Osmanl tahtna geii yabanc devlet adamlar tarafndan temkinli karlalacak bir olay olarak grlrken ahali iinse tam
aksine kayglar mide dnmt. Onu yabanclar daha ok yenilikten
uzak klasik dnceyi temsil eden ynyle tenkit ediyorlard. Lamouche
onun slahat aleyhine olmakla tanndn ifade ederken1 Joan Haslip ise
ok mtevaz ve basit zevklere sahip olduu yenilikten ziyade muhafazakr
temayll bir kimse olarak tanmlyor ve pederinin vcut verdii icraat
tenkit ettii, tasvip etmediini ifade ediyordu2. Gerektende ehzade Abdlaziz, bilhassa Abdlmecid devrinde stanbulda balayan alafranga hayata ramen ananelere bal kalan, hayat tarznda eski usul tercih eden bir
yan hep vard. Alaturka musikiden, pehlivan ve horoz grelerinden, Veliaht Dairesinde, Kurbaal Derede cins hayvanlar yetitirmekten byk
zevk alyordu3. Sultann ehzadeliinden itibaren ald eitimin elbette
ki eksik ynleri vard. Ancak o btn her eyin farknda idi ve bunun telafisi iin elinden geleni yapyordu. O dnem Sarayda ve Mhendishane-i
Hmyunda hocalk yapan L. Gardey, Abdlaziz Allahn kendisine emanet ettii btn vazifeyi bidayetinden itibaren laykyla yerine getirmek
iin yeterince bilgi ve tecrbe kazanamamasndan dolay duyduu zn1
2
3

Ziya Nur Aksun, Osmanl Tarihi, C.3, stanbul 1994, s.418.


Joan Haslip, II. Abdlhamid, Tercme Zeki Doan, stanbul 1998, s.49.
Halk ehsuvarolu, Sultan Aziz -Husus, Siyas Hayat, Devri ve lm-, Hilmi Kitabevi,
Ankara, s.6.

355

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

ty birok defa ifade etme samimiyetini gstermitir. Byle bir itirafta


bulunmakla, kendi konumunun stne ykselme ihtiyac hissettiini ortaya
koyar4 der. Gerekten de Topkap Saraynda, Kubbealtnda kurulan tahta ktktan sonra ilk yapt ilerden biri Islahat Ferman ile Tanzimat-
Hayriyenin esaslarn benimsediini aklamak olmutur5. Sadrazam Kbrsl Mehmet Paaya hitaben yazlan Hatt- Hmyunda, tebaann istisnasz olarak refahn salamak maksadyla karlm olan kanunlar teyit
ettiini, tasarrufa da riayet edilerek maliyenin dzene konulacan, ordu
ve mttefik devletlerle dostluun gerektirdii mnasebetlerin devam ettirileceini ve anlamalara sayg gsterileceini ilan etmitir6. L Gardey
Abdlazizin bu dengeli ve hassas yaklamn u ekilde anlatr:
adalet, eitlik ve emniyet prensiplerini devam ettirme ve daha da
gelitirme hususunda kesin iradesini iln etmek suretiyle Abdlaziz, batmakta olan devlet gemisini grd. Temkinli ve enerji dolu bir kaptan olarak
onun kumandasn ele ald. Setii devlet adamlarnn kendisine lykyla
yardm etmesiyle bu gemiyi kurtard ve gvenli bir yere srd7.
Abdlmecit dneminde aldklar siyas haklar kaybetmekten korkan
gayrimslim ahali iin bu gelime bir sevin vesilesi olmutu. Abdlaziz
artk her gittii yerde Mslman ve gayrimslim herkes tarafndan sevin
gsterileriyle karlanyor, o da seyahatlerinde zellikle Ermeni Rum ve
Yahudi Mekteplerini, fakirlerini ziyaret ediyor onlara trl ihsanlarda bulunuyordu.

a. Abdlaziz zmirde: Vive le Sultan!


Sultann byk bir heyecanla kt Msr seyahatinin balad gn
takvimler 3 Nisan 1863 gsteriyordu. Geziye Abdlaziz, yeni Msr Hidivi smail Paann stanbul ziyaretinde hediye ettii Feyz-i Cihad gemisiyle katlmt8. Ayn gemiye olu ehzade Yusuf zzeddin Efendiyi,
Fuad Paay, Mabeynci Yaver Beyi, Hasan ve Halid Beyleri, zel tabibi
4
5
6
7
8

L.Gardey, Voyage du Sultan Abd-ul-Aziz de Stamboul au Caire, Paris 1865, s.XX.


brahim Necmi, Tarih Edebiyat Dersleri, C.2, Matbaa-i Amire, stanbul 1920, s.30.
Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C.7, TTK Yay., Ankara 1988, s.2-3.
Gardey, a.g.e., s.XX.
A.Kemal Akst, Sultan Azizin Msr ve Avrupa Seyahati, Ahmet Said Matbaas, stanbul
1944, s.9. Bu gemi smail Paa tarafndan Abdlazize sunulmu olup Osmanl donanmasnda vazife almaya balamasyla ad Sultaniye olarak deitirilmitir. Bu konu ile ilgili
olarak bkz. akir Batmaz, Osmanl Donanmasnn Devrine Mukayeseli Bir Bak (Abdlaziz- II Abdlhamit-V Mehmet Reat), XV. Trk Tarih Kongresi, Ankara 2006.

356

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Abdlazizin gezilerinde kulland Feyz-i Cihad (Sultaniye) Yat


Boazda demirlemi halde

Marko Paay Baktip Mustafa Efendiyi, Hseyin ve Beir Paalar,


Muhtar Beyi, Ressam M. Massonu, saray hizmetlilerini, imamlar, birka
Zhaf Askeriyle sipahi ve korumalarla kaptan Mehmet Paay da almt9.
Dierleri Mecidiye, Taif, zmir, Kars, Gemlik ve Peyk-i eref gemileriyle
geziye itirak ediyorlard10. Ayrca Peyk-i Zafer ve Fethiye Kalyonlar,
Malakof ve Beyrut Korvetleri ise dierlerinden evvel yola kmlardr.
Geziye ehzade Yusuf zzeddin Efendiden baka ehzade Murad, Abdlhamid ve Read Efendiler de itirak etmilerdir11.
stanbuldan yola ktktan sonra ilk olarak Sakz adas nlerine ulaan gemiler burada bir mddet beklemi ve buradan skenderiyeye doru
yola koyulmulardr12. Bu seyahatin btn gelimelerini dnemin gazeteleri ayr ayr ele alnarak cokulu ifadelerle anlatmlardr. Buna gre, 7
Nisan Sal gn skenderiyeden gnderilen telgrafta, havann letafetinden
dolay zahmetsiz bir yolculuk yapld padiah ve ehzadelerin shhat ve
afiyet iinde olduklar bildirilerek kendilerini karlamak iin hazrlanan
gz kamatrc alay ve enliklerden bahsedilir13. 9 Nisan Perembe gn
trenle skenderiyeden Kahireye hareket edilmitir14. Her ne kadar Hi9 Gardey, a.g.e., s.1-2.
10 Akst, a.g.e., Gardey, a.g.e., s.2.
11 Tercmn- Ahvl, 16 evval 1279 (5 Nisan 1863). Ayrca Tercmn- Ahvl dier kaynaklardan farkl olarak bu saysnda Gemlik Gemisinden bahsetmez.
12 Rznme-i Ceride-i Havdis, 18 evval 1279 (7 Nisan 1863).
13 Tasvr-i Efkr, 20 evval 1279 (9 Nisan 1863); Rznme-i Ceride-i Havdis, 19 evval
1279 (8 Nisan 1863). Tercmn- Ahvl, 20 evval 1279 (9 Nisan 1863).
14 Tercmn- Ahvl, 23 evval 1279 (12 Nisan 1863).

357

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

div smail Paa, bu seyahatle muhtariyetini geniletme konusunda nemli


bir kazanm elde etmise de Msrla ilikilerin gelitirilmesi de Osmanl
asndan nemli bir sonu olarak ortaya kmtr15. Vakanvis Ahmed
Ltf Efendide eserinde skenderiye ve Msrda li-eclil-istikbl ahli
tarafndan icr edilen sr- meserrt fevkal-de idi eklinde bahsetmektedir16. Ayrca Ahmed Cevdet Paa, bu seyahatin nihayetinde Mslman
ahalinin Padiah lgnca selamlamas ile bu ana kadar uygulanla gelen
sayg ve tazimle kark adetlerin deitiini u ekilde ifade eder:
te hkmdrna tazim hussunda dahi Osmanllar ile Avrupallarn detleri yekdierine zdd- tmdr. Avrupada barup ararak alklamak hkmdra hrmetdir Bizde ise, bil-akis halk balarn nlerine ep samt-u skt zre durmak en byk tazim u ihtirmdr. Hatt Padiahn yzne dikkatli bakmak ciz grlmez Pdiahlara tazm in
skt zre durmak dahi teden ber ber-vech-bl rf det-i Osmniyan
iken Sultan Abdlaziz Han hazretlerinin Msrdan avdetlerinde bu rf
det birdenbire tebeddl etmitir17.
Gerekten Abdlaziz, Msr seyahatinin gidi ve dn yolculuunda urad btn limanlarda Mslman ve gayrimslim ahali tarafndan byk bir sevgi tezahr ile karlamtr. 19 Nisan Pazar gn
skenderiyeden ayrlarak stanbula doru yol alan Osmanl filosu Rodos
ve Sakz Adalarna uramadan doruca sradaki liman olan zmire hareket etmitir. Sultann dn yolculuunda zmire urayaca gnler ncesinden btn gazetelerde yaynlanm ve zmirde yerli ve yabanc btn
ahali Padiahn gelmesi dolaysyla yaplacak olan gsterilere hazrlanmaya balamlardr18. Pazartesi sabah Beyrut Vapuru zmir nlerine gelerek
Padiahn geliini haber vermitir19. talyan donanmasndan bir kta kapak
ile korvet ve karlama yapmak iin kale nnde bulunan Peyk-i Zafer,
Sinop, Beyrut ve Gemlik gemileri ile Navara isimli Avusturya frkateyni
15 Bu seyahate ilikin daha geni bilgi iin bkz. Mehmed Memduh, Mirat- uunat, Ahnin
Matbaas, zmir 1328; Hseyin Hfz, Sultan Aziz Devri, 38 Numaral Matbaa, stanbul
1326; Ahmed Cevdet Paa, Tezkir 13-20, Yayna Hazrlayan Cavid Baysun, Ankara 1986;
Ahmed Cevdet Paa, Marzt, Hazrlayan Yusuf Halaolu, stanbul 1980.
16 Vakanvis Ahmed Ltf Efendi Tarihi, C.X, Yayna Hazrlayan Mnir Aktepe, Ankara
1988, s.88.
17 Cevdet Paa, Marzt, s.58.
18 Abdlazizin zmire geliini dnemin gazetelerinde cokulu ifadelerle bahsedilmektedir.
Tasvr-i Efkr, 4 Zilkade 1279 (22 Nisan 1863); Rznme-i Ceride-i Havdis, 6 Zilkade
1279 (24 Nisan 1863); Tercmn- Ahvl, 3 Zilkade 1279 (21 Nisan 1863).
19 Gardey, a.g.e., s.212.

358

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

ve bir de ngiliz beylik gemisi bir hat zerine dizilerek karlama trenine hazrlanmlardr. zmir Valisi, mahalli memurlar, asker amirler, ehrin
ileri gelen eraf, gayrimslim cemaatlerin reisleri, Nizamiye askerleri ile
Mslman ve gayrimslim mektep ocuklar iskele bana inip sayg ile
durarak, padiahn geliini beklemilerdir. Padiah zmire gelecei iin,
stanbuldan zaptiye neferleri de istenmitir. Saat 07.15te Padiahn binmi olduu Feyz-i Cihad, Mecidiye isimli vapurla birlikte zmir nlerine
gelmitir. Ad geen gemilerden ve sahildeki tabya ve dier yerlerden toplar atlm, askerler ve btn mektep ocuklar dua etmeye balamlardr.
zmir valisi Ahmed Paa padiahn vapuruna giderek Sultan Azizin huzuruna kmtr. Bir saat sonra da Serasker Fuad Paa karaya kp hkmet
konana giderek ehzadeler ve devletl efendiler geride kalp yetiemedikleri iin, Padiahn zmire terifinin ertesi gne ertelendii haberini
vermitir. Bu haber zerine ahali dalarak ehrin sslenmesiyle megul
olmutur. Padiahn geliinden birka gn evvel her yer defne dallaryla
sslenmiti. Kla nnden Punta burnuna kadar olan yerler bayraklar, iekler, turalar, avizeler, aynalar, resimlerle donatlmtr. O gece zmirin
btn evleri ve sokaklar kandillerle aydnlatlm ve eitli fiekler atlmtr. ar ve pazarlar ak bulunarak trenler icra edilmitir20.
21 Nisan Sal gn btn ahali sahillerde gzlerini aarak padiahn
geliini beklemilerdir21. Sabahleyin orada bulunan deniz komutanlar vapur- hmyuna gelerek Fuad Paann yol gstermesiyle padiahn huzuruna kmlardr. Saat 03.30 sralarnda Sultan Aziz ehzadelerle birlikte
filikaya binerek yeniden yaplm, zeminine uka denmi, etraf ieklerle ssl ve zerine krmz-beyaz rtler ekilmi iskeleye kmtr22.
Gardey bu an u ekilde anlatr:
Top sesleri susup ta Abdlaziz yere ayak basnca Maallah, Sefa geldin,
Allah balasn, ok yaa, Seni Allah gnderdi, Ho geldin, Allah sana
uzun mr ihsan etsin! fadeleri Konaka kadar Sultana refakat ediyordu.
Bir sre dinlendikten sonra maiyet alay demir yolunun biti yerine gitmek
zere tekrar yola dt. Bylece ehri bir utan bir uca aacaz Tts
yanyor, iekler havalarda uuuyor; kollar, apkalar, kasketler sallanyor; atlar tarafndan ezilme pahasna baz Rumlarn, Sultann bacaklarn
ve ayaklarn pmeye gittikleri grlyor. ster Mslman olsun ister Hris20 Yahya Baeci, Sultan Abdlazizin Msr Seyahati, Baslmam Yksek Lisans Tezi, Kayseri 2003, s.47.
21 Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
22 Rznme-i Ceride-i Havdis, 11 Zilkade 1279 (29 Nisan 1863).

359

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

tiyan birok yerde okul ocuklar ilahiler okuyor; kiliselerin nlerinde din
kyafetleri ile bulunan papaz adaylar ile birlikte papazlarda hkmdarnn zerine Allahtan rahmet yamas iin dua ediyor; enlikli selamlama
mzikleri alnyor, herkes kendinden geiyor, her yerde sevin lklar
duyuluyor, Trke, Rumca, Ermenice, branice, talyanca, Franszca, ngilizce ksaca her dilde ifade edilen yaasn! lklar iitiliyor23.
Sultan Azizin zmiri ziyareti grld zere Mslman ahali kadar Hristiyanlar da memnun etmiti. Bu Osmanl ahalisi iin pekte alk
olunmayan trden bir olayd. Ahmed Cevdet Paa Abdlazizin zmire
geliinde gayrimslim ahalinin sevin gsterilerini u ekilde anlatr:
Zt- hne Msrdan avdetlerinde zmire urayub burada ise muhtelif milletler mevcut olduundan cmlesi byk alklar ile istikbl etmiler, hatt madamalar ve madmuazeller sokaklarda diz kerek: Vive le
Sultan! Deyu armlar24.
Padiah kendisi iin sevin naralar atan veya dualar eden tebaasnn
sadakati ve kendisine gsterdikleri ilgiden dolay son derece memnun oluyor ve normal terifat kaidelerinin dna karak kimi zaman bir Rum tccarnn evini kimi zaman ise tarih meknlar kendince ziyaret ediyordu.

b. Efeste Bir Osmanl Sultan


Padiah iskeleye knca kurbanlar kesilmi, dualar edilmiti. Memurlar ve askerler padiahn geecei yerlerde sayg duruunda bekliyorlard.
Halk, ruhan liderler padiah grdkleri iin seviniyorlard. Kla meydanna getirilmi olan mektep ocuklar da dualarda bulunmulard. Sultan
Aziz nce hkmet konana gelmi daha sonra demir yolu istasyonunda
nceden hazrlanm olan daireye gelerek bir mddet istirahat etmi ve
buradan arabayla Efese geilmitir25. Buras demir yolunun son noktasdr. Seyahatte Sultann hemen yan banda bulunan L. Gardey bu an u
ekilde anlatr:
Tren garndan kan Sultan kahvehanelerin arasndan geerek Efesin
zerinde ykseldii tepecii temaa etmek zere bir sre duraklyor, daha
sonra kalabal yararak adrna ynelip su kemeri ve ykntlarn zerinden geip gidiyor. Bu esnada din adamlar ve ocuklar ilahi sylyor.
23 Gardey, a.g.e., s.220.
24 Cevdet Paa, Marzt, s.58.
25 Rznme-i Ceride-i Havdis, 11 Zilkade 1279 (29 Nisan 1863).

360

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Merakllardan birou elbiselerinin ok sade olmasndan dolay Sultann


Sultan olmasndan phe etseler bile bunlarda alk tutuyor26.
aramba gn sabahleyin iddetli bir deprem olmu, sarsnt srasnda Fransz ve talyan konsolosluklar nnde alan Osmanl mzii aniden
durmutur. Gergin bir bekleyiten sonra her ey normale dndnde Sultan Aziz, Feyz-i Cihad vapuruna zmirde bulunan dost devletlerin konsoloslarn kabul eder27. Padiah konumasnda noktaya deinmitir:
lk olarak, mttefik ve dost devletlerin temsilcilerini grmekten duyduu hakiki sevin; kinci olarak, ziraat, ticaret ve sanayi yoluyla halk
mutlu klma ynndeki byk kayg ki seyahati yapmasndaki ama da
budur; Son olarak da, lkelerinde oturan yabanclarn (ecnebilerin) refahna katkda bulunma ve onlar ile Trk tebas arasndaki iyi ahengi git gide
daha fazla temin etme ynndeki srekli arzu. Sultan Aziz, Fuad Paay
kendi adna hem gelite hem de dnte, dnk tezahratlara gzel katklarndan dolay konsolos efendilere teekkr etmeye gitmekle grevlendirmitir28.
23 Nisan Perembe gn birok resepsiyon gereklemitir. Birok
din temsilcinin de katld ve iltifat grd bu resepsiyonlar hakknda
L.Gardey u bilgileri verir:
O gn birok resepsiyon gerekleti. Farkl kltrlerin temsilcileri ve
ileri gelen baka birok kii Sultanlk salonunda tevecchle karlatlar.
Bu kabullerde tercmanl Fuad Paa ile M. Abro yapt. Sivil, askeri ve
din grevlilerin hepsinin Sultann etrafnda toplanm bulunduu esnada
Padiah gndz gerekletirdii faydal grmeleri vgsn tayan bir
konuma yapt.
Sultan Aziz bu konumasnda, btn amacnn, istisnasz tm Mslman ve Mslman olmayan halkn rahat ettirmek olduunu ve bunun
gereklemesinden emin olmak iin bu seyahatleri yaptn sylyordu.
Tercman- Ahvalde yaynlanan bu konuma u ekildedir:
Daima efkrmz her suretle memleketimizin tezayd-i mamuriyetine
ve her snf tebamzn mtesaviyen istikmal-i hsn-i hal ve mutluluuna
masruftur. Byle memalikimizi seyahat ve sunuf- teba-i sadkamz bizzat
ryetten muradm, ancak bu mniyye-i hayriyede olduumu iraedir. Cenab- vahiblmale teekkr ederim ki memleketimiz her gne terakkiyata
26 Gardey, a.g.e., s.224.
27 Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
28 Gardey, a.g.e., s.234.

361

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

msait ve ahalisi ise sdk- taviyyet ve hsn-i kabiliyyetle her eye msaid
olmala Devlet-i Aliyemizin mesail-i masrufe ve himem-i matufesinin az
vakit iinde netice-i asar- hayriyyet-disarn greceimi eltaf- ilhiyyeden memul ve temenni etmekteyim29
Bu konuma yapldktan sonra Sultan Aziz, klann iine terif ettiinde Katoliklerin ruhani reisinin padiahn nnde eilerek yardm talep
etmesi zerine, zmirde yaplmakta olan Katolik kilisesi iin de 50 bin kuru ihsanda bulunmutur. Sultan zellikle bu seyahatlerinde sk sk yabanc devlet temsilcilerine gayrimslim tebaa ile Mslman tebaa arasndaki
ilikilerde oluturulan dostane havann bozulmamas iin elinden geleni
yapacan aklamak olmutur. Zira Tanzimat ve Islahat Fermanlarnn
Mslmanlar zerinde yaratt olumsuz hava ancak bu ziyaret ve gezilerle dalabilirdi O akam Sultann emri zerine ve onun adna Bahriye Nazr Mehmet Paa tarafndan, Peyk-i Zafer gemisinde konsoloslara, ecnebi
harp gemilerinin komutan ve subaylar ile baz ileri gelen ahslara yemek
verilmiti30. Gardey bu an u ekilde anlatr:
Yemek srasnda Mouette isimli geminin tayfalar yedi kere Vive le
Sultan! (Yaasn Sultan) diye barrken, Zenobie isimli geminin toplar atlyordu. Yol boyunca sra halinde dizilen deniz erleri silahlarn kuanmlard. Buraya koup gelen binlerce seyirci heyecan dolu ho geldin
lklar atyordu. enlik muhteem ve samimiydi. Demet, ta ve gne
eklindeki binlerce alev, liman ve rhtmlar gndz gibi aydnlatmt. Sultann Peyk-i Zafere gndermi olduu sultanlk musikisi Norma ve Barbier
de Sevillenin paralarn alyor ve halk Sultan Azizi alklyordu31.
24 Nisan Cuma gn Abdlazizin emri ile zmirin ihtiyalarnn listesini karmak zere zel bir masa oluturulmutur. Karlat muhteem manzara karsnda adeta bylenen Sultan, zmir ahalisinin ihtiyalarnn karlanmasn irade buyurur. Gardey o gn yaplan hazrlklar ve
Sultann ihsanlarn u ekilde anlatmaktadr: zmirden memnun kalan
Sultan, ehrin ihtiyalarn gidermek istedi. Sultan Aziz, hem demir yolu ile
katedralin tamamlanmasna ve Birun- Abad yolunun gzelletirilmesine
hem de zor durumda olduunu rendii dier byk ilere yardmda bulunacaktr. Sultann sivil ve din messeselere brakt balar insanlar
honutsuz deil mutlu klmas iin adalet ve eitlikle datlmas gerekmekte idi. ounluu oluturan Mslmanlarn tamir edilmesi gereken cami29 Tercmn- Ahvl. 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
30 Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
31 Gardey, a.g.e., s.248.

362

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

leri, okullar var. Sultann ltfne bildirilmesi gereken tekkelere, fakirlere,


hastanelere, Konan alanlarna vs. te btn bunlara 345 000 kuru
verilecektir. Rumlardan daha az olan Katoliklere zel bir ilgiye lyk olan
katedralden dolay yinede bunlardan daha fazla verilecektir. Katolikler,
Saint Marie Okulu, Saint Antonie ve Saint Roch Hastaneleri vs. yerler iin
120 000 kuru verilecektir. Rumlara 80 000, Ermenilere 65 000, Yahudilere 40 000 ve Protestanlara 15 000 kuru tahsis edilecektir.
Ayrca demir yolu alanlarna 100 000 kuru, Birun- Abad yoluna 10 000 kuru. Jokey kulbne 20 000 kuru ve Kayserili Vali Ahmet
Paaya 150 000 kuru tahsis edilmitir. Herkes iin ve her yerde Sultann
Has hazinesinin bu ekilde aldn gren maiyeti u ekilde barma
temaylndedir. Bize ne kald? Size, mitle birlikte Mslmanlar kadar
gayrimslimler, yani herkes tarafndan raz olunan hkmdarnzn ve
efendinizin ismini grme mutluluu kalacaktr32.
Gazetelerde Cuma gn selamlk resminden sonra zmirden stanbula
hareket edilecei, yolda Midilli adas ve Kala-i Sultaniyye (anakkale)ye
uranlaca haberi veriliyordu33 Ancak donanma, seyahatin yirmi nc
gn yani 25 Nisan Cumartesi sabahleyin zmirden ayrlabilmitir. Sultan
Aziz sabahleyin zmirden hareket etmeden nce Fransa ve talya amirallerine ikinci, Avusturya amiraline nc rtbelerden birer kta mecidiye
nian vermitir34. Feyz-i Cihad saat 02 sralarnda zmirden hareket etmitir. Onun hareketiyle kaleden toplar atlmaya, rhtm boyunu dolduran
halk silahlar atmaya, dualar okumaya balamtr35. Dost devletlerin harp
gemileri Feyz-i Cihad kaleye kadar uurlamtr36. Midilliye uramadan Saat 06 sularnda Seddlbahirden geerek saat 08.00 de anakkale
nlerine gelinmitir. Sultan Aziz o gn ve ertesi pazartesi gn zamann
vapurda dinlenerek geirmitir. Gardey, Sultann anakkaledeki temaslarn u ekilde anlatr:
Pazartesi gn sabahtan itibaren maiyet alaynda bulunan gemilerden biri Kumkaleden balayarak Seddlbahr ve Naraya kadar srasyla btn kaleleri dolat. Kalelerin iyi bir vaziyette muhafaza edilmesi ve
bunlar koruyan askeri birliklerin hibir eksiinin olmamas padiahn
32
33
34
35
36

Gardey, a.g.e., s.251.


Rznme-i Ceride-i Havdis, 5 Zilkade 1279 (23 Nisan 1863).
Rznme-i Ceride-i Havdis, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
Akst, a.g.e., s.23.
Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).

363

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

iradesi idi. Zrhl sava gemilerinin zorunlu kld yeni hcum ve savunma
yntemleri buralarda yakn zamanda tatbik edilecekti37.
28 Nisan Sal gn sabahleyin Sultan Aziz karaya kmtr38. Padiah grmek iin halk sahile dolarak dualar etmi, sevin gsterilerinde
bulunmulardr39. Sultan Aziz hkmet konanda hazrlanm olan daireye geldikten sonra orada bulunan kaleleri gezmitir. Buradaki byk
ve eski toplar inceler. Bunlardan birisinin iine 17.5 kyye barut konarak
padiahn huzurunda atelenir. Sultan Aziz antika olan bu toplarn muhafazalarn emretmi, buradan sonra kendisi iin hazrlanan Ota- ahaneye
terif etmitir. Mahalli memurlar, komutanlar ve dost devlet konsoloslar
huzura kabul edilir. Kala-i Sultaniyedeki kaleler serasker Fuad Paa tarafndan da gezilerek restorasyonlar iin gerekli emirler verildi. 28 Nisan
Sal gn Sultan Azizin saat 08 sralarnda anakkale nnden hareket
ederek Geliboluya yneldii haberi telgrafla Babliye bildirilir40.

c. Ermeni, Rum ve Yahudilere Datlan Atiyyeler


Gelibolu, Osmanl Devletinin kuruluunda Balkanlara geite oynad stratejik roln yannda Bizansla cihat sahasnda olmas mnasebetiyle de saysz gazi dervi ve alperene mezar olmutu. Bu nedenle donanma
Gelibolu nlerinden geerken isimleri gemilerin seyir defterlerinde srasyla kaydedilen btn bu mezarlar gemilerden her biri iin atlan bir pare
topla selamlanrd. Bu esnada btn mrettebat gemi imamnn nnde
gvertede toplanr ve herkes iini brakarak birer Fatiha okurdu. Osmanl
Devletinin yklna kadar devam eden bu dete gre ilk olarak Rumeliye
ayak basan Trk kumandan Sleyman Paa iin yaplrd. Buradan sonra
srayla Yazczde Muhammed ve kardei Ahmed-i Bican Efendilerin, Akba Baba, Gazi Fazl ve Ece Beyin, Nara burnunda yatan Nara Babann,
Akba Babann kabirleri ayn ekilde selamlanrd41.
Abdlaziz Geliboluda bu adet-i kadimenin btn gereklerini yerine
getirmitir. Gardey onun Geliboluya ilk adm atyla balayan gelimeleri
u ekilde anlatr:
37
38
39
40
41

Gardey, a.g.e., s.285-286.


Rznme-i Ceride-i Havdis, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
Takvim-i Veky, 15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).
Rznme-i Ceride-i Havdis, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
Bu konuyla alakal olarak Tarihi Deniz Arivinde bulunan ihb- Bahr Seyir Defterinden
istifade edilmitir.

364

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Sultann kendisini ziyaret edeceinden emin olan Gelibolu hi uyumayarak gece ile sabah iskelesini tamir etmek, onu hal ve yeilliklerle
sslemek, sokaklarn kumla kaplamak, duvarlarn bayraklarla donatmak, marlarn tekrar etmek, nutuklarn hazrlamak ve nihayet rhtmlarda maiyet alaynn geecei gzerghn tamamna yerlemekle geirdi.
Sultan, memleketin durumu hakknda bilgi almak ve ehrin ihtiyalarnn
kendisine sunulmas iin bir sre sarayda kald. Daha sonra resm maiyet
alayn istirahate gnderen Sultan, birka mabeynci ve yaverle krda bir
gezinti yapmak zere dar kyor. Gezi Bolayrda son buluyor. Burada
Sultan Orhann olu olan Sleyman Paann kabri bulunmaktadr42.
Sleyman Paann kabrini ziyaret edip le namazn kldktan sonra
saat 08e doru Fener civarnda Namazgh denilen mevkide hazrlanm
olan adra terif eden Sultan Aziz, orada baz yerli memurlar huzuruna kabul etmitir. Sultan Aziz, daha sonra byk kimselerden Yazczde
Muhammed Efendi Trbesini ziyaret etmitir43. Muhammediye adl eserin mellifi olan Yazczde Muhammed Efendi, II. Murat devri gazi dervilerinden olup ayn zamanda Hac Bayram- Velinin talebelerindendir.
Sultan Aziz, Geliboluda iken Mslman ve gayrimslim ahaliye birok
ihsanlarda bulunmutur. Geliboluya ait atiyyeler hakknda Babliye gelen tahrirat yledir:
Bolayr ve Gelibolu kasabalarnda ulema, eyhler ile drt milletin
mektep ocuklarna ve fakirlerine yz on alt bin kurutan on sekiz bin
kuru bizzat seraskerlerin eliyle verilmi, geriye kalan seksen sekiz bin
kuru dahi eyhlere ikier yz ve drt milletin mektep hocalarna yz elli,
hatipler ile papazlara yz, cami hademelerine elli, drt milletin mektep
ocuklarna sekiz ve fakirlerine yirmi beer kuru pein olarak elden datlmtr.
ncelikle Sultan Aziz ziyaret ettii yerlerde bulunan tekkelerin
trbedarlarna atiyyeler datmtr. Bunlardan ilki Yazc zade Muhammed Efendi hazretlerinin trbedarna 5 000 ve burann 50 adm ilerisinde
yatan kardei Yazczade Ahmed-i Bican Efendinin trbedarna 2 000, Sleyman Paann trbedarna da 2 000 kuru verilmitir. Geliboluda bulunan tekkelerin eyhleri, derviler, limler ve buradaki camilerin ihtiyalar
iin 11 500, slm mektebi rencilerine 775, Mekteb-i Rdiye ve dier
slm mektebi rencilerine 9 910, Rum mektebi rencilerine 1 200,
42 Gardey, a.g.e., s.296.
43 Rznme-i Ceride-i Havdis, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).

365

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Rum, Ermeni ve Yahudi Sbyan mektepleriyle fukarasna 28 988, fukara-y


slmiyeye 15 132, Rum fakirlerine 2 295, slm fakirlerine 2 720, muhacirin fukarasna 3 900, Telgraf Mdrne 2 000, telgraf hademesine 3 000,
Karantina hizmetlerine 2 000, Liman reisine 2 000, zabitan ve zaptiye askerine birer aylk 5 650, Mahkeme hademesine 6 000 kuru verilmitir. Bu
ihsanlarn toplam 100 000 kurutur44.
Grld zere Sultan Aziz Geliboluda Ermeni, Rum ve Yahudi Mektep rencileriyle fakirlerine Mslman ahali ile hibir ayrm
yapmakszn ihsanlarda bulunmutur. Datlan atiyyenin te biri Ermeni, Rum ve Yahudi Mektep rencileriyle fakirlerine verilmitir. Feyz-i
Cihad ve maiyetindeki dier gemiler 30 Nisan perembe gn seher vakti stanbula doru hareket ederek ayn gn akam Byk Ada nlerine
gelmilerdir. l Mays Cuma gn saat 10.30 da Adalar nnden stanbula
hareket edilmitir45. stanbulda her tarafta hazrlk yaplmaktadr. Askeri
mevkilere ve Yedikule semtinde baz mevkilere toplar yerletirilmi, Mslman olan ve olmayanlarn mektep ocuklar ssl elbiseleriyle sahillere
dizilmitir. stanbul ahalisi de sahilleri doldurmutur. Halk, skdar ve
Tophane taraflarnn yksek mahallelerinde toplanmtr. Boazii ahalisi
dahi vapur ve pek ok kayklarla Dersaadet, Kadky, skdar ve Beikta
arasndaki deniz yzn doldurmutu. Ahali says 20-30u geen vapurlarla padiah karlamaya kmlardr. Donanma Adalardan hareketle ilk
olarak Zeytinburnu tarafna gelmiti. nce oradaki toplar mjdeyi verir46.
Gardey, stanbula yaklarken yaananlar u ekilde anlatr:
stanbuldan bizi karlamaya gelen Kl Ali isimli geminin iinde seyahatimiz boyunca devleti idare etmi olan yksek rtbeli memur ve paalar
bulunuyordu. Bunlar hkmdarn yokluunda duyduklar esefi ve onu geri
grmekten dolay duyduklar memnuniyeti ifade etmenin sabrszl iinde idiler. Mutlu bir ekilde Abdlazizde sadk vezirlerine seyahatinin baz
sevinli anlarn anlatyor ve onlar gemide tutuyordustanbula girite
sadece nian madalyalar ile kordonu ve klcn tayan Abdlaziz, geit
treni sandalna biniyor ve dosdoru babas Sultan Mahmut tarafndan
ina ettirilen Tophane Camiine yneliyordu. Gzergh zerinde deniz, bir
sv deil elleri, ayaklar, sesleri ve hareketleriyle, her trl vastayla en
canl ilgilerini harekete geirerek Padiah alklayan binlerce seyircinin
bulunduu geni bir arenaya dnmt. Padiahn sandalnn dmenini
44 Baeci, a.g.t., s.64-65.
45 Tercmn- Ahvl, 15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).
46 Takvim-i Veky, 15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).

366

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

her zaman elinde tutan Kaptan Paann krekileri olmasa bu insanlar


Sultann mantosunun eteini pmek iin getii yerlere atlrlard47.
Zeytinburnundan saray- hmayun yaknna, skdardan Fenerbahe ye kadar olan mevkilerden, Devlet-i Aliyyenin ve dier devletlerin
gemilerinden ve askeri mevkilerden top ve tfek atlar yaplyordu. Sahillerde saf balayarak sayg duruunda olan Asakir-i ahane ile Mslman ve gayrimslim tebaann mektep ocuklar Padiahm ok yaa diye
baryorlard48. Padiah grmek isteyen pek ok kimseler hazrlanm
olan irket-i Hayriye vapurlar ile padiah karlamaya kmlar ve sevin gsterilerinde bulunmulardr49.
Gardey, Sultan karlayanlar arasnda bulunan Mslman ve Gayrimslim mektep talebeleri ile ilgili u bilgileri verir:
Her yerden daha ok burada, inanlar farkl olsa da, gne gibi mparatorluun btn sakinleri zerine himaye ve hsn niyetinin nlarm
yayan Hkmdara kar ayn sayg ve sevgi etrafnda birleen milletlerin
kaynamas grlyordu. Trk okullar, Yahudi okullar, Hristiyan okullar, Ermeni okullar, Yunan okullar, Katolik okullar, Hristiyan Doktrini Kardelerinin okullar, Avrupa apkalar, Osmanl takkeleri, stanbul
yamaklar, Paris kaputlar, Asya gmlekleri, Avrupa giysileri, ite bunlarn hepsi burada sultanlarn saraynn kaplan nnde bu gruplardan her
birinin kendi dilinden duygularnn iddetini ifade etmenin farkl tarzlar
ierisinde yollad canl tebrikleri ve scak temennileri ayn memnuniyetle kabul eden Sultan Abdlazizin baklar altnda ayn duygularn etkisiyle yan yana bulunuyordu. Dolmabahenin arz ettii tablo, Mslmanlar ile gayrimslimlerin, vatandalarla yabanclarn bu uzun ve unutulmaz
gezintilerde Abdlazizi durmadan selamladklar gnl ile ruhtan gelen
sevginin bir demeti gibi deerlendirilebilir50.
Tercman- Ahvl ve Rznme-i Ceride-yi Havdis Gardeyin anlattklarn u ekilde tamamlar:
Saraya gelen Sultan Aziz burada, idaresindeki btn yksek vekilleri
huzuruna kabul etmitir. Halk bir haftadr karlama hazrlklar yapyordu51. Sultan Azizin dn nedeniyle evler ve sokaklar onar ve yirmier
kandillerle donatlmt. Caddeler de eit eit kandil, avize vs. ile ss47
48
49
50
51

Gardey, a.g.e., s.325.


Tercmn- Ahvl, 15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).
Tercmn- Ahvl, 10 Zilkade 1279 (28 Nisan 1863).
Gardey, a.g.e., s.331.
Tercmn- Ahvl, 10 Zilkade 1279 (28 Nisan 1863).

367

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

lenmiti Hatta birka caddede hazrlanm olan onar yirmier bin kuru
deerindeki avizeler be yzden fazla idi52. Byk kk herkes ev ve dkknlarn nlerini defne dallar, iekler, limon, portakal ve fidanlar ile sslemiti. Pek ok sokaklar ss ile donatlmt. Asmaaltnda bulunan pirin
tccarlarnn maazalarnn bulunduu yol avize, ayna, saat ve iekler
ile sslenerek bir nefis salon ekline konulmutu. Hasrclar sokann
sslemesi de byleydi53. Galata ve Beyolu taraflarnda grlen avize ve
kandil ve eitli ekil ve suretlerde gaz donanmas dahi pek mkellef ise de
stanbulda pirini ve hasrc esnafnn yerleri msait olmad halde bu
konuda 100-150 bin kuru sarf ederek gsterdikleri zahmet dier hepsinden fazlayd. Sokaklara Osmanl sanca ile Osmanlca ve baka dillerde
Yaasn Padiahmz yazan levhalar aslmtr54.

d. Sultan ve Boazdaki Ermeni ocuklar


stanbula geliinin ikinci gnnde Abdlaziz, Beyazt Meydanna gitmiti. Burada karlatklarn Gardey u ekilde anlatr:
Bu kalabalk ve zengin mahalleler arasnda ahsnn konu olduu bu kadar iten ve canl tezahratlar karsnda ok belli bir ekilde
duygulanm olan Sultan, kalbi memnun ve mutmain bir vaziyette Beyazt Meydanna geliyor. Buradan da bu meydana ve seraskerliin avlusuna hkim olan kke varyor. Bir miktar bilgi aldktan sonra Harbiye
Nezaretinin avlusunda Fuad Paann emri zerine toplanan garnizon
alaylarndan bir kann manevra ve silah atlarnda hazr bulunuyor.
Kkn etrafna hkim olan canll grp yemei etrafnda
yanklanan mzik bandolarn, alk seslerini ve arklar duyan Abdlaziz, dn Marmara Denizi ortasnda ve Boazda giyinileri ve arklaryla
dikkatini eken Ermeni ocuklarn hatrlyor. Bunlar tekrar dinlemek ve
gemilerinde syledikleri marlarn Trkelerini dinlemek istiyor. Onun bu
iradesi annda yerine getiriliyor ve Patrikhane bu kadar gurur verici bir
olaydan tr mutluluk duyuyor55.
Bylece Sultan Azizin seyahatleri Mslman ve gayrimslim tebaann sevgi gsterileri arasnda gemiti. Bir yandan Osmanl Devleti iktisad ve siyas alkantlar yaarken dier taraftan ise zellikle yabanc eli
52
53
54
55

Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).


Rznme-i Ceride-i Havdis, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
Tercmn- Ahvl, 12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
Gardey, a.g.e., s.342.

368

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Dnemin stanbulundan bir kesit.

ve devlet adamlarnn beklentisinin aksine btn ahali Sultann huzurunda


adeta kenetlenmiti.

369

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaka

a.Ariv Belgeleri
Deniz Mzesi Arivi (DMA), ihab- Bahr Seyir Defteri.

b.Gazeteler
Rznme-i Ceride-i Havdis;

Takvim-i Veky;
Tasvr-i Efkr;
Tercmn- Ahvl;

18 evval 1279 (7 Nisan 1863).


19 evval 1279 (8 Nisan 1863).
5 Zilkade 1279 (23 Nisan 1863).
6 Zilkade 1279 (24 Nisan 1863).
11 Zilkade 1279 (29 Nisan 1863).
12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).
20 evval 1279 (9 Nisan 1863).
4 Zilkade 1279 (22 Nisan 1863).
16 evval 1279 (5 Nisan 1863).
20 evval 1279 (9 Nisan 1863).
23 evval 1279 (12 Nisan 1863).
3 Zilkade 1279 (21 Nisan 1863).
10 Zilkade 1279 (28 Nisan 1863).
12 Zilkade 1279 (30 Nisan 1863).
15 Zilkade 1279 (3 Mays 1863).

c. Kitap, Makale ve Tezler


Ahmed Cevdet Paa, Tezkir, 1320, Yay. Cavid Baysun, Ankara 1986.
Ahmed Cevdet Paa, Marzt, Haz. Yusuf Halaolu, stanbul 1980.
Ahmed Ltf Efendi Tarihi, C.X, Yay. Mnir Aktepe, Ankara 1988.
Aksun, Ziya Nur, Osmanl Tarihi, C.3, stanbul 1994.
Akst, A. Kemali, Sultan Azizin Msr ve Avrupa Seyahati, Ahmed Said Matbaas,
stanbul 1944.
Baeci, Yahya, Sultan Abdlazizin Msr Seyahati, Baslmam Yksek Lisans Tezi,
Kayseri 2003.
Batmaz, akir, Osmanl Donanmasnn Devrine Mukayeseli Bir Bak (AbdlazizII. Abdlhamit-V. Mehmet Reat), XV. Trk Tarih Kongresi, Ankara
2006.
Gardey, L., Voyage du Sultan Abd-ul-Aziz de Stamboul au Caire, Paris 1865.
Haslip, Joan, II. Abdlhamid, Trc. Zeki Doan, stanbul 1988.
Hseyin Hfz, Sultan Aziz Devri, 38 Numaral Matbaa, stanbul 1326.
brahim Necmi, Tarihi Edebiyat Dersleri, C.2, Matbaa-i Amire, stanbul 1920.
Karal, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, C.7, TTK Yay., Ankara 1988.
370

Yrd. Do. Dr. akir BATMAZ

Mehmed Memduh, Mirat- unt, Ahnin Matbaas, zmir 1910.


ehsuvarolu, Halk, Sultan Aziz -Hususi, Siyas Hayat, Devri ve lm-, Hilmi
Kitabevi, Ankara.

371

XIX. YZYIL KAYSERSNDE


ERMENLER VE KLSELER

eyda GNGR AIKGZ

Erciyes niversitesi Mimarlk Fakltesi


E-mail: seygun@erciyes.edu.tr; Tel: 0 352 437 49 01-35157

zet
Kayseride uzun yllardan beri varolan Ermeniler, kent kimliinin biimlenmesinde nemli rol oynamlardr. Ermeniler arasnda Hristiyanln yaylmasn salayan ve Gregorian mezhebini kuran Krikor Lusavoriin o dnemde
Kayseri baepiskoposu olmas, kenti Ermeniler iin zel
klmaktadr. XX. yzyln ikinci yarsna kadar Kayseride
bir Ermeni nfusundan bahsedilebilir. Kayseri Ermenileri,
kent merkezinde daha ok; i kale ve d surlar arasnda
ve Talas, Germir, Develi, Gesi vb. evre yerleimlerde kimi
zaman kendi mahallelerinde, kimi zamansa Rum ve/veya
Trklerle birlikte yaamlardr. Ticaret ve zanaat ile uraan Ermenilerin byk ounluunun kulland dil Trke idi. zellikle Tanzimat Fermanndan sonra ve misyonerlerin de etkisiyle eitime verdikleri nem artm, kent
merkezi ve evresinde sosyal ve kltrel yaama da katks
olan okullar ina etmilerdir. Tanzimat Fermannn kente
yansyan en arpc grntleri kiliselerde izlenebilmektedir. Osmanl mparatorluunun Fermandan nce, bir ok
toplumu bir arada tutmasn salayan ve eriat hkmlerine gre iletilen Millet Sisteminde; gayrimslimlerin yeni
kilise ina etmeleri yasaklanmt. Eski kiliselerin onarm
iin Padiahtan izin almak ve bu onarmlarda bir takm
artlara uymak zorunda olan gayrimslimler iin, yeni kilise yapabilmenin ok byk nemi olduu kukusuzdur.
Yap sanat ile uraan ve ticar ilikileri nedeniyle farkl
mimar rnekleri de grme ansna sahip olan Ermeni ve
Rumlar, bu birikimlerini, ekonomik gleri ve aralarndaki
dayanmann da desteiyle rahatlkla mimarlerine aktarm ve kentin ehresini deitirmilerdir.

eyda Gngr AIKGZ

Giri1
Kayseri, Ermeniler iin tarih boyunca nemli bir kent oluunu din
nedenlere borludur. Hristiyanln Ermeniler arasnda yaylmasn salayarak Gregorian mezhebini kuran Krikor Lusavori, Kayseri baepiskoposudur. Pagan imparatorluun tm iddet ve yasaklar srerken, yksek
Hristiyanlk biliminin retildii Kayseri, Anadolunun en byk din
merkezi ve tm tara kiliselerinin bakenti olmutur2. Buna karn, Hristiyanln resmen kabul, Ermenilere, kendi din rgtlenmelerini salama zgrl getirememitir. Bunun nedeni, eski Ortodoks kilisesinin bir
kentteki tm Hristiyanlar, ulus ya da dil fark gzetmeden tek din ynetime bal klmasyd. Bizans ynetimine tbi Ermeniler de, Anadoludaki
tm Hristiyan toplumlar gibi; Rumlarla ayn kiliseleri kullanm ve Rumca ibadet etmilerdir. Rumca konuulan bir kentte; baka ulustan bir piskoposun varl da, tren yapmas da yasaklanmt3. Pek ok topluluun
kltrn yitirerek yok olduu bu sistemde, Ermenilerin durumu Kadky
konseyinden sonra deimitir. Konseyde; monofizitizmi kabul eden ve
1

2
3

Bu alma, Kayseri ve evresindeki XIX. Yzyl Kiliseleri ve Korunmalar in neriler


balkl doktora tezine dayanarak hazrlanmtr. Tez, blgedeki Rum ve Ermeni kiliselerini
kapsamakta olup yaplar; plan, kesit, cephe rlveleri ve koruma sorunlar ile birlikte ele
alnarak incelenmitir. Sempozyumun erevesine uygun olmas bakmndan burada mimar ayrntlara deinilmemitir.
stanbul Ermeni Patriklii, Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi 1986, s.31.
Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, s.35.

375

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

alnan kararlara kar kan Ermeniler sapkn iln edilmitir4. Ardndan gelen bask ve saldrlar kimliklerini daha da korumalarna, kendi dillerine,
kilise ve yinlerine sahip kmalarna neden olmutur. Ancak, yasaklar,
din kurumlarn oluturmalarn engellemi, Alpaslan tarafndan 1067de
gerekletirilecek fethi ve Danimendoullarnn kente egemen olmasn
beklemeleri gerekmitir5. Kendi kiliselerine sahip olduklar bu dnemde,
Ermeni ba Patriklii Tomarzada konumlanm ve Kayseri, stanbul Ermeni Patrikhanesine baland XVII. yzyla kadar bapiskoposluk makam olmutur 6.
Ermeniler, bal olduklar devletlerin iskn politikalar gerei, tarih
boyunca yer deitirmek zorunda kalmtr. Bizans Devleti tarafndan
III. yzylda Kafkaslardan Toroslar evresine gnderilen Ermenilerin
Kayseriye yerlemesi bu dnemde gereklemitir. yle ki Ermeni tarihi Horenli Movsese gre kentin bu dnemden kalan eski ad Mazaka,
Ermenicedir7 stanbulun fethi ve Kbrsn alnmas da, Kayserili Ermeniler iin g demekti8. Kayseride uzun asrlardan beri var olan Ermeni
nfusun nemli bir blm, yine bir zorunluluk nedeniyle Kayseriye gelenlerden olumaktadr. Bunlar, ah Abbasn 1603te Osmanllardan ald; Tebriz, Erivan ve Nahcivandan rana gitmeye zorlad ancak, rana
deil de Kayseriye yerleen Ermenilerdir9.
Kayserinin demografik yaps zerinde yrtlen almalar, aile says, ya da kimi zaman sadece erkek, kimi zamansa toplam nfusun dikkate alnmas, kent merkezi ya da merkez ve evresinin birlikte deerlendirilmesi gibi nedenlerle, birbiriyle rtmeyen bilgiler vermektedir. Bu
konuda almalar bulunan Glerin, ayrntl ilk bilgilere adres gsterdii
1892-1893 tarihli nfus saymna gre; Kayseri sancann toplam nfusu
183.339 olup bu saynn 35 819u (% 19.53) Gregorian Ermenidir10. Kayseri Ermeni piskoposluk blgesinin 1897 yl kaytlarna gre; 2 500 aile
4

T. Soykan, Osmanl mparatorluunda Gayrimslimler, topya Kitabevi, stanbul 2000,


s.211
5 Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, s.36.
6 K. Damadyan, Aziz Aydnlatc Grigor ve Kayserinin Ermeni Kilisesi Bakmndan nemi, Uluslararas Anadolu nanlar Kongresi Bildirileri, 23-28 Ekim 2000, Ankara 2001,
s.189.
7 Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, s.31.
8 K. Pamukciyan, Ermeni Kaynaklarndan Tarihe Katklar-Zamanlar, Meknlar, nsanlar,
Aras yaynclk, stanbul 2003, s.165.
9 Pamukciyan, a.g.e., s.114.
10 A. Gler, Kayseride Demografik Durum, III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri 2000, s.207.

376

eyda Gngr AIKGZ

olmak zere; Ermenilerin toplam nfusu 14 760tr. Kent merkezini esas


alan bu saymda; 75 aile Katolik, 175 aile Protestandr. 1905-1914 arasnda, iinde gayrimslimlerin de yer ald komisyonlarca, her kaza, vilyet
ve kyde yaplan nfus saymna gre ise, Kayseride 184 292 Mslman
ve 50 174 Ermeni yayordu11. Buna karn 1910 ylnda Kayseri sanca
iin Patrikhanenin kard istatistikte; kentteki Ermeni Kilisesi yesi 40
000dir. 31 ruhan blgeyi kapsayan kentte, 30 kilise ile 2 000 Katolik, 2
000 de Protestan Ermeni bulunmaktadr12.
Geleneksel Osmanl ehirlerinde; genellikle her cemaat, iinde ibadethanelerinin de bulunduu kendi mahallelerinde dierlerinden byk
oranda yaltlm halde yaamaktayd. Kendi okullar, hastaneleri, vakflar
vard. ar, pazar gibi ortak kamusal alanlar, karlkl etkileimin daha
ok gerekletii yerlerdi13. Buna karn, gayrimslimler, icazet aldklar
taktirde, Mslman mahallelerinde oturabiliyorlard. Ancak, cami, trbe,
mektep gibi yerlerin yaknna yerlememeleri art aranyordu14. Bu konuda Erdoru, farkl bir grle; Osmanl Devletinde siyas bir yaplanma
endiesiyle gayrimslimlerin kendilerine ait mahallelerde yaamalarna
izin verilmediini, Mslmanlarla ayn mahallelerde yerletirildiklerini
belirtmitir15.
Cami, kilise, havra ve ou zaman da bitiiindeki okul etrafnda oluan mahallelerin ynetimi, XIX. yzyln ilk yarsna kadar imam, papaz
ya da hahamn sorumluluundayd16. Kadya bal olan din adamlarnn
yneticilik yetkisi, II. Mahmutun reformlaryla azalm; ancak gayrimslimlerin yaad ky veya mahallelerde idar bir deiiklik yaplmam,
1864 Vilyet Nizamnamesi uygulanncaya kadar eskisi gibi papaz veya
kocabalar ynetimi devam etmitir17.
Anadolu kentlerindeki gayrimslimlerin, Trklerin geliiyle genellikle ehrin i kale ve d surlar arasnda yerletii grlmektedir18. XIX.
11 Ramazan Tosun, Kayseride Ermeni Olaylar, Kaytam Yayn No:2, Kayseri 1997, s.24.
12 A. Safrastyan, stanbul Ermeni Patriklii Tarafndan Trkiye Adalet ve Mezahib Nezaretine
Sunulmu Ermeni Kiliseleri ve Manastrlar Listeleri ve Takrirleri 1966.
13 Soykan, a.g.e., s.186.
14 Soykan, a.g.e., s.151.
15 Mehmet Akif Erdoru, 16-17. Yzyllarda Kayseri Zmmleri, I. Kayseri ve Yresi Tarih
Sempozyumu Bildirileri, 11-12 Nisan 1996, Erciyes niversitesi, Kayseri 2000, s.73.
16 lber Ortayl, Tanzimat Devrinde Osmanl Mahall dareleri, TTK Basmevi, Ankara 2000,
s.107.
17 Ortayl, a.g.e., s.109.
18 Mehmet Karagz, XVI-XVIII. Yzyllarda Kayseri ehrinin Fiziki Grnm ve Mahallelerin Durumu, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu, Erciyes niversitesi, Kayseri

377

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yzylda Kayseride bulunan 75 mahalleden Eslempaa, Fruncu, Genlik,


Batman, Dader, Emir Sultan, Harput, Karabet, Konaklar, Karakii, Kyykan, Mrekebi, Puegan, Sayac, Snkc, Sleyman, Tavuku ve Tutak Ermeni mahalleleriydi19. Baldkt, Bekta, Grc, Hac Kasm, Hac
Mansur, Hasan Fakih, Hasinli, Hisayunlu, Kiikap, Oduncu, Rumiyan,
Selald, Sisliyan, Sultan, arkiyan, Ts ve Varsak ise Ermenilerin, Rum ya
da Trklerle birlikte yaad mahallelerdi20. Farkl kaynaklarda; Kiikap,
Baheba, Kazl, Boyackap21, iremenli, Baheba, Seten ve Bezrenn
mahallelerinde22 Ermenilerin bulunduu belirtilmitir.
XIX. yzylda Kayseriye bal 112 ky ve bu kyleri oluturan 114
mahallenin 23nde Ermeniler, 5inde Mslmanlarla Ermeniler, 1inde
Mslman, Rum ve Ermeniler, 15inde de Rumlarla Ermeniler birlikte
yaamaktayd23. Ermenilerin merkez dnda yaad yerler ise, eitli kaynaklarn verdii bilgilere gre yle zetlenebilir: Talas, Tavlusun,
Germir, Gesi, Erkilet, Darsiyak, Derevenk, Balgesi, Nirze, Bnyan, Mancsn, Muncusun, omakl, Ccn, ncesu, Tomarza, Karacaren, Yenice,
Stl, Gmedi, Tahan, Sazak, libe, ayroluk, Yadburun, Musahacl24, Gergeme, Karacaren, Develi, Pnarba, Ta, sbile, Kazlgmedi,
Mason, Madaz.
Kayserili Ermeniler Orta adan beri esnaf olarak zellikle kuyumculuk, dericilik ve -Marco Polonun da taktirini kazanan- halclkla tannmtr. XVII. yzylda zellikle Venedik ve Amsterdamda etkili olan bu
snf, uluslararas ticaretteki etkinliinin azalmaya balad XIX. yzylda, Anadolu ticaretine ynelmitir25. Simeona gre, XVII. yzyl balarnda ehirdeki 500 Ermeni hanesi arasnda zengin tccarlar ve naml kocalar
olduu gibi, yoksullar da fazladr. Bunlar genellikle terzi ve kaftancdr26.
ehre 1890da gelen Kont de Cholete gre ok zengin olan ve neredeyse
1998, s.257.
19 M. Keskin, 1247-1277 Tarihli Kayseri mfredat defterine gre Kayseri ve tbi yerleim
yerlerinde nfus dalm (1831-1860), 1998. II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu
Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri. s.291-292
20 a.g.e., s.291-292
21 R. Kevorkian, ve P.B. Paboudjian, Les Armeniens en Ottoman, 1992. Arhis Yaynevi, Paris,
s.219
22 Svajian, A Trip through historic Armenia, 1983. Greenhill Publishing, Newyork, s.55
23 M. Keskin, s.290
24 R. Kevorkan, P.B. Paboudjan,s.220
25 a.g.e, s.220
26 H.D. Andreasyan, Simeon Tarihte Ermeniler 1608-1619, 1999. iviyazlar, stanbul,
s.254

378

eyda Gngr AIKGZ

tm ticarete hkmeden Ermeniler, Trk yetkililerle iyi ilikiler iindedir ve


Mslmanlara, Katoliklerden daha yakndrlar27.
Kltrn nemli gstergelerinden olan dil ile ilgili olarak, seyyahlarn
ou, ehir iindeki Ermenilerin kendi dillerini bilmediine tank olmutur. XVIII. yzyl sonlarnda Efkere, Gesi, Belagesi, Nize, Muncusun ve
Derevenk kylerinde ise Ermenice konuulmaktadr28. Ancak, dier kylere nazaran, fazla yabanc gelenek edinmemi tek ky olan Efkerede dahi
Trkeyle kark bir Ermenice kullanldn belirtmek gerekir29.
Kayseri Ermenileri eitime nem veriyordu. stanbuldaki Kayserili
Ermenilerden toplanan balarla yaplan Baheba mahallesindeki kz
lisesi, 1800de Surp Asdvadzadzin Kilisesi yaknnda kurulan Hayguhiyan Enstits, Surp Hagop Okulu, 1826da Surp Krikor Kilisesine bitiik
yaplan Sarkis Gmyan Lisesi30, Efkeredeki yatl ve gndzl lise31,
kentteki okullar arasnda en bilinenleriydi. 1898 Maarif Slnamesinde,
Kayseride biri yksek okul, dierleri lise olmak zere 12 Ermeni okulu kaytldr32. Bunlardan biri Katolik Emmanuelian Enstits, dier ikisi
Protestan cemaatine ait okullardr. Develideki Roupinian Okulunun Tiyatro Grubu, Mesrobyan Okulunun yaynlad Hektograf isimli dergi ve
kentte karlan epor (1910) ve Nor erunt (1912) gazeteleri33 Kayseri
Ermenilerinin sosyal yaps hakknda fikir vermektedir.
Osmanl Ermenileriyle ilgili almalar, misyonerlik zerine eilmeyi
de gerektirmitir. Amalar, kimi zaman yorumland gibi; yksek medeniyetli bir devlet kurmak34 ya da eitilmi bir orta snf yaratmak35 olsun ya
da olmasn, getirdikleri yeni alkanlklarla imparatorluktaki Hristiyanlar
arasnda bir burjuva tabakasnn gelimesine yol atklar phe gtrmez.
Peder Elnathan Gridleyin 1827de geldii Kayseri36 de misyonerlerin
ilgisini eken ehirlerdendir. 1852de American Board of Commisioners
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36

O. Eravar, Seyahatnamelerde Kayseri, 2000. Ticaret Odas yayn, Kayseri s.214


H.D. Andreasyan, s.309.
J. Varjabedian, efkere.com
Kevorkan,, Paboudjan, s.21
ayrda, M., Kayseride Sultan II. Abdlhamit dnemi bina ve kitabeleri, 2000, I. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri, s.47
S. zkan,Kayseri ve yresinde aznlk ve yabanc okullar, 1998. II. Kayseri ve Yresi
Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri, s.360
Kevorkan, Paboudjan, s.220
Barkley, H., A ride through Asia Minor and Armenia, 1891, John Murray, London, s.150
W.M. Ramsay, Impressions of Turkey, 1897. Hodder and Stoughton, London s.227
U. Kocabaolu, Kendi belgeleriyle Anadoludaki Amerika, 2000. mge Yayn Ankara
s.29.

379

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

for Foreign Missions (ABCFM) tarafndan gnderilen Amos ve Caroline


Fransworth37 iki yl sonra Bat Trkiye Misyonuna bal olarak Kayseri
istasyonunu kuracaktr. Talasn misyon istasyonu olmas ise 1870e rastlar38. Everek, Muncusun, omakl, Zincidere, Stefana, Rumdigin, Aziziye,
Magharolu, Mentee, Urnej, Gaziler, Ccn, epni, Efkere, Fenese, ncesu, Kayaba ve Kkky u istasyonlar39 olarak misyonerlerin kazanmlardr.
Devletin dayand temel ilkelerde kkl deiiklikler neren Tanzimat Ferman, imparatorluktaki dier toplumlar gibi, Ermenileri de millet
olmaktan karp vatanda ya da ekalliyet konumuna tamtr40. Bu stat
deiiminin aznlklar iin en byk getirisi, kendilerini rahat ifade edecekleri bir ortam sunmasyd. Fermandan nce; yaadklar yerler, yap
yapma koullar, giyim kuam, evlenme, cenaze vb. trenleri ve ibadet
biimlerini kstlayan sistemin zlmesi, en somut karln mimarde
bulmutur. Yerel olandan uzaklap Avrupa izgisine yknen, zemini salamlatka daha da antsallaan bir mimardir bu. Gerekli ekonomik gcn de varolduu dnlrse; yzyllardr imparatorlua mimar ve yap
iisi yetitiren Kayserinin bu deneyimde zorlanmad grlebilir. levi
ve tad sembolik deerler bakmndan kiliseler bu gelimelerin en ak
gzlenebilecei yap trn oluturmaktadr. Tanzimattan nce yeni kilise
ina edemeyen, Padiahn verecei izinle, eski kiliselerini onararak bugne tayan yap reticileri hnerlerini koulsuz sergileyebilecektir artk.
Tanzimat ve ardndan Islahat Fermanlarnn yan sra, bu reformlarla
beslenen misyonerlik de ehrin sosyal altyaps ve mimar grnmn olduka etkilemitir. Okul ve hastaneler misyoner faaliyetleriyle desteklenen
yap trlerinin byk blmn oluturmaktadr41. Kayseride de misyonerler eitim alanndaki almalaryla dikkat ekmektedir. Ancak konu
kilise olduunda, farkl grler ortaya kmaktadr. Mslmanlardan ge37 M. Hlag, 19. Asrn ortalarnda Kayseride airet olaylar II. Kayseri ve Yresi Tarih
Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri, 1998, s.200
38 H. zsoy, Kayseriye Amerikal misyonerlerin ilk gelileri ve Talas Amerikan Kz Okulu, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri
1998 s.365.
39 G. Alan, Amerikan Boardun Anadoludaki tekiltlanmas erevesinde Kayseri istasyonu ve u istasyonlarn kuruluu ve geliimi, III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu,
Erciyes niversitesi, Kayseri 2003, s.46
40 G. Bozkurt,Gayrmslim Osmanl vatandalarnn hukuk durumu (1839-1914), 1996, TTK
Basmevi, Ankara, s.70
41 www.ktuvakfi.org.tr/gorusler4.htm

380

eyda Gngr AIKGZ

len tepkiler nedeniyle misyonerlerin kilise amak gibi


dinsel almalarnn fazla
ilerleme
gsteremedii,
bunun yerel yneticilerin
anlayyla ilikili olduu
belirtilmitir42. Buna karn, Amerikan Board 1893
ylna kadar 436 ibadethane amay baarmtr43.
Kayseride 1861de iki Protestan Kilisesi almken,
1898de 8 ve 1910 ylna
gelindiinde kilise says
19a ulamtr44. Bu kiliselerden biri Zinciderededir
(Fotoraf 1). Kilise, Zincidereli Protestanlarn ibadet
Fotoraf 1: Zincidere Kilisesi
ettikleri evin harabiyeti nedeniyle 1883te Babliye
bavurmalar zerine yaplmtr45. Bavuruda, yapm masraflarnn yardmlardan elde edilen 300 Osmanl liras ile karlanaca da belirtilmitir.
levini yitirdikten sonra eitli amalar iin kullanlan yap, bugn, birka
geleneksel eya ve fotorafn sergilendii bir mzedir. Blgedeki kilise
mimarsinden farkl tasarm ve krmz rengi ile dikkat ekmektedir.
mparatorluktaki tm gayrimslim cemaatlere ayn ortamn sunulduu bu dnemde, Kayseride pek ok Ortodoks ve Gregorian kilisesi yaplm, Hristiyanlarn yaad mahalle ya da kylerin hemen hepsinin bir
kilisesi olmutur46. Kayserideki Ermeni kiliselerinden bugne ulaanlar,
kent merkezi, Tavlusun, Darsiyak, Efkere, Germir, Develi, Gesi, Nirze ve
Tomarzada bulunmaktadr.
42 G. Augustinos, Kk Asya Rumlar: 19. yzylda inan ve etnisite, 1997, Ayra Yaynevi,
Ankara, s.196-197
43 . Kantarc, www.ktuvakfi.org.tr/gorusler4.htm
44 G. Alan, s.53-54
45 Adl.Mzhp. 76/5 1310 M 5-10.
46 A. Aktan, Osmanl belgelerine gre Kayserideki gayrimslim tebaann durumu, 2000,
III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu, Erciyes niversitesi, Kayseri, s.14

381

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kent merkezinde, Kiikapda bulunan Surp Asdvadzadzin Kilisesi


1835te yaplm olup 1875 ve 1885 yllarnda onarm grmtr47. Birinci
Dnya Savana kadar ilevini srdren yap sonralar depo, sergi salonu,
belediye ve zabta karakolu olarak kullanlmtr. Bugn, Genlik ve Spor
l mdrlne bal spor ve resim, mzik, yabanc dil kurslar verilen bir
merkez olarak deerlendirilmektedir (Fotoraf 2).
Yine kent merkezindeki Surp Krikor Lusavori Kilisesi 1859 ylnda
ina edilmi 1883-1885 yllar arasnda onarm grmtr. 1902-1903 yllarnda kilisenin ii svanarak altn kaplanm ve kadnlara mahsus blm
ile st kat koro ve ibadet yerleri geniletilmitir. Birinci Dnya Savandan
sonra baz ufak tefek onarmlarla 1919da tekrar almtr48. Halen kilise
olarak kullanlan yap Anadolu Blgesinde ibadete ak tek Gregorian
kilisesidir (Fotoraf 3, 4).
Tavlusundaki 1835 tarihli onarm ferman bulunan kilise bugn herhangi bir kullanmla deerlendirilmemektedir. Darsiyaktaki kilisenin,
kyde bulunan Surp Andreas ve Surp Toros kiliselerinden49 hangisi olduu
bilinmedii gibi yapnn Rum kilisesi olma ihtimali de bulunmaktadr50.
Efkere Surp Stepanos Kilisesi (Fotoraf 5) 1691 yl ve 1718-1760
yllar arasndaki muhtelif elyazmalarnda anlmaktadr51. Bugnk kilise, 1871de yaplm olup52 1886da onaylanan bir onarm bavurusu bulunmaktadr53. Kubbesi mevcut olmayan yap, etkileyici giri cephesi ve
i bezemeleriyle dikkat ekmektedir. Germirdeki XIX. yzyl kilisesinin
bugn sadece; apsis ve bat duvar ile yan duvarlarnn bir ksm ayaktadr.
Develideki 1895 tarihli Surp Toros Kilisesi, 1978de cami olarak kullanma alm, ayn yl minare eklenmitir. 1999da Vakflar genel mdrlnce balatlan tadilt ve restorasyon almalar 2002de tamamlanmtr (Fotoraf 6).

47
48
49
50
51
52
53

A. Alboyacyan, Badmootiun Hye Gesaria, 1937, Cairo.


P. Tulac, stanbul Ermeni Kiliseleri, 1991. Pars Yayn Ltd., stanbul, s.268
Kevorkian ve Paboudjian, s.223.
Konuyla ilgili ayrntl tartmaya tezde yer verilmitir
efkere.com
A. Alboyacyan,.
Aktan, a.g.m., s.14

382

eyda Gngr AIKGZ

Fotoraf 2: Surp Asdvadzadzin Kilisesi

Fotoraf 3: Surp Krikor Lusavori Kilisesi

383

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Fotoraf 4
Surp Krikor Lusavori Kilisesi

Fotoraf 5
Surp Stepanos Kilisesi

Fotoraf 6: Surp Toros Kilisesi

1835 tarihinde yapmna izin verilen Tomarzadaki Surp Bogos Bedros Kilisesi54 zgn ilevinin ardndan srasyla, Toprak Mahsulleri Ofisi
deposu, sinema ve belediye deposu olarak kullanlmtr (Fotoraf 7, 8).
Din kimlikler zerine kurulu bir sistemin zlmesinin, belki de en
fazla din yaplarla temsil edilmesi, ironik bir rasyonalite barndrmaktadr.
Bu dnemin Kayserisini anlatan seyyahlar bir Hristiyan kenti55 imgesin54 C.Adl.2885 Ra 1251.
55 Naumann, s.214.

384

eyda Gngr AIKGZ

den sz etmektedir artk. yle


ki, an sesleri ve kubbelerin
zerindeki halar, slmn gcnn azalmasna bal olarak,
Alparslan zamannda yklan kiliselerin yeniden douu olarak
yorumlanmtr. Yabanc gzler, birka minare dnda, kilise kompleksleri ve ta evlerden
oluan bir kent56 grmektedir
burada.

Fotoraf 7, 8
Surp Bogos Bedros Kilisesi

56 Schweinetz, s.114

385

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaklar
Aktan, Ali, Osmanl Belgelerine Gre Kayserideki Gayrimslim Tebaann Durumu,
III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu, Erciyes niversitesi, Kayseri
2000.
Alan, Glbadi, Amerikan Boardun Anadoludaki Tekiltlanmas erevesinde
Kayseri stasyonu ve U stasyonlarn Kuruluu ve Geliimi, III.
Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu, Erciyes niversitesi, Kayseri
2003.
Alboyacyan, A.,. Badmootiun Hye Gesaria, Cairo 1937.
Andreasyan, H. D., Simeon Tarihte Ermeniler 1608-1619, iviyazlar, stanbul
1999.
Augustinos, G., Kk Asya Rumlar: XIX. Yzylda nan ve Etnisite, Ayra
Yaynevi, Ankara 1997.
Barkley, H., A ride through Asia Minor and Armenia, John Murray, London 1891.
Bozkurt, Glnihal, Gayrmslim Osmanl Vatandalarnn Hukuk Durumu (18391914), TTK Basmevi, Ankara 1996.
ayrda, Mehmet, Kayseride Sultan II. Abdlhamit dnemi bina ve kitabeleri, I.
Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi,
Kayseri 2000.
Damadyan, K., Aziz Aydnlatc Grigor ve Kayserinin Ermeni Kilisesi Bakmndan
nemi, Uluslararas Anadolu nanlar Kongresi Bildirileri, 23-28
Ekim 2000, Ankara 2001.
Eravar, O., Seyahatnamelerde Kayseri, Ticaret Odas yayn, Kayseri 2000.
Erdoru, Mehmet Akif, 16-17. Yzyllarda Kayseri Zmmleri, I. Kayseri ve Yresi
Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri 2000.
Gler, Ali, Kayseride Demografik Durum, III. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu
Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri 2000.
Hlag, Metin, 19. Asrn ortalarnda Kayseride Airet Olaylar, II. Kayseri ve
Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri
1998.
Kantarc, enol, www.ktuvakfi.org.tr/gorusler4.htm.
Karagz, Mehmet, XVI-XVIII. Yzyllarda Kayseri ehrinin Fiziki Grnm
ve Mahallelerin Durumu, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu,
Erciyes niversitesi, Kayseri 1998.
Kayseri ve Surp Krikor Lusavori Kilisesi, stanbul Ermeni Patriklii, stanbul 1986.
Keskin, Mustafa, 1247-1277 Tarihli Kayseri Mfredat Defterine Gre Kayseri ve
Tbi Yerleim Yerlerinde Nfus Dalm (1831-1860), II. Kayseri ve
Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri
1998.
Kevorkian, R., P.B. Paboudjian, Les Armeniens en Ottoman, Arhis Yaynevi, Paris
1992.
386

eyda Gngr AIKGZ

Kocabaolu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadoludaki Amerika, mge Yayn, Ankara


2000.
Naumann, E., Vom Goldenen Horn zu den Quellen des Euphrat, Verlag von R.
Oldenbourg Yaynevi, Leipzig 1893.
Ortayl, lber, Tanzimat Devrinde Osmanl Mahall dareleri, TTK Basmevi, Ankara
2000.
zkan, S., Kayseri ve yresinde aznlk ve yabanc okullar, II. Kayseri ve Yresi
Tarih Sempozyumu Bildirileri, Erciyes niversitesi, Kayseri 1998.
zsoy, Hasan, Kayseriye Amerikal Misyonerlerin lk Gelileri ve Talas Amerikan
Kz Okulu, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri,
Erciyes niversitesi, Kayseri 1998.
Pamukciyan, K., Ermeni Kaynaklarndan Tarihe Katklar-Zamanlar, Meknlar,
nsanlar, Aras Yaynlar, stanbul 2003.
Ramsay, W.M., Impressions of Turkey, Hodder and Stoughton, London 1897.
Safrastyan, A., stanbul Ermeni Patriklii Tarafndan Trkiye Adalet ve Mezahib
Nezaretine Sunulmu Ermeni Kiliseleri ve Manastrlar Listeleri ve
Takrirleri, 1966.
Soykan, T., Osmanl mparatorluunda Gayrimslimler, topya Kitabevi, stanbul
2000.
Svajian, S., A Trip Through Historic Armenia, Greenhill Publishing, Newyork 1983.
Tosun, R., Kayseride Ermeni Olaylar, Kaytam Yayn No:2, Kayseri 1997.
Tulac, Pars, stanbul Ermeni Kiliseleri, Pars Yayn Ltd., stanbul 1991.
Varjabedian, J. Preserving the History of Efkere, Turkey www.efkere.com.

387

BRLKTE YAAMA KLTRNN MMARLARI:


OSMANLI VE CUMHURYET DNEMNN ERMEN
KLTR VE SANAT ADAMLARININ TRK DEVRM VE
TRK MLLETNE KATKILARI

ule PERNEK

Kaynak Yaynlar Atatrkn Btn Eserleri Genel Yayn Ynetmeni


E-mail: suleperincek@ulusalkanal.com.tr; Tel: 0 212 292 21 08 0 535 661 93 11

zet
Osmanl toplumunu oluturan en nemli aznlklardan
biri olan Ermeniler, sanat ruh ve beceriyle Osmanl dneminde birok ilke imza atmlardr. Kltr ve sanat hayatmza byk katklarda bulunmulardr. Daha sonra bu
gelenek Atatrk dneminde de srmtr.
lk Batl anlamda tiyatro, ilk kadn tiyatro oyuncusu, ark
Musiki Cemiyeti adl ilk mzik derneinin kurucusu, ilk
heykeltra, Bahriye Mektebinin ilk keman retmeni,
ilk piyano retmeni, ilk kadnlar korosunun kurucusu,
sahneye kan ilk kadn opera sanats, Trk dilinin ilk
etimolojik szlnn yazar, ilk Trke mizah dergisinin
yayncs, usta mimarlar, Cumhuriyet dneminin ilk Hristiyan milletvekili, Mill Mcadele dneminde destek olanlar,
Trk Dil Kurumunun bauzman, Trk Ansiklopedisinin redaktr ve dierleri
Bizim Ermeniler.
Yaamlar ve yaptlar. Bugn yaayan ailelerinin tanklklar.

ule PERNEK

Giri
Sanat ve kltr yaamn aynasdr. nsann bilincini belirleyen, toplumsal varldr. Sanat da yaadn dnr, bunun yksn ve romann yazar, yaadnn resmini yapar, yaadnn mziini notaya dker.
Sanatnn toplumsal pratii ve yaad toplum ile onun yaratt yapt
arasnda sk bir ba bulunur. Sanatnn eseri, yaad tarihe tanklktr.
Osmanl ve Cumhuriyet dnemindeki Ermeni kltr ve sanat adamlarn incelerken, bu tankla bavuracaz.

Osmanl Sistemi
lk nce Osmanl Devletinin bir tanmn yapalm. Osmanl, khneyen Bizans imparatorluu ve Mool istilalaryla sarslan Seluklu imparatorluu corafyasnda bir atak yaparak n ald. Bizans, egemen olduu
topraklarda haydutlarn yamalarn nleyemezken Osmanl, tarm ve ticaretin gvenliini salayarak geni tarm alanlarn retime at. Zenginlik
birikimi iin gerekli ortam yaratt. Tarm ve zanaat retiminde gerekletirdii bu byk sramayla byk bir feodal imparatorlua dnt.
Sosyal yaamda da dzeni salad. Toplumu bir arada tutan Padiaha
ve beylere bamllk bilinciydi. Padiahn kulu olmak ve beylerin himayesinde bulunmak, mmetin kimliini belirliyordu. Cemaatler, etnik gruplar

391

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

bu feodal bamllklar temelinde vard. Mensubiyet buna gre tanmlanyordu.

Asyann Birlikte Yaama Kltr


Kapitalizm ncesinde, milliyetiliin henz domad devlet rgtlenmelerinde, Padiahn ve feodal beylerin kendi hakimiyet sistemlerini
korumalar ve gelitirmeleri her eyden nde gelir. Bu sistem, bir ynyle
farkl etnik grup, din ve mezheplerden gelen toplumu bir arada bar iinde
yaatma sistemidir. Padiahn ve beylerin siyasal ve ekonomik hakimiyeti
bu sayede devam eder. Bir arada yaatma kltr, btn imparatorluklar
iin geerlidir. Paxa Romana denen Roma bar da buna dayanr. Ancak
Roma bir yana, imparatorluklarn asl corafyas Asyadr. Etnik ve dinsel
topluluklar bir arada tutma ve yaatma da, esas olarak Asya kltrdr.
Asya corafyasnda kavimler srekli harmanlanm, biz kavram kan bayla deil, siyasal birlikle tanmlanmtr.
Osmanlnn kkeninde de byle bir Asya imparatorluk kltr vardr.
Osmanl mparatorluunun 600 yl akn srmesi ve iinden dnyada bir
ilkin, Kemalist Devrimin domasna yol amas bir rastlant deildir. Bu
adan Trk, ran, in ve Rus devrimleri arasndaki tarihsel balantlar
da dikkat ekicidir. Asyann byk imparatorluklarna beik olan bu corafyalar, ayn zamanda bir bamsz yaama gelenei de yaratmlardr.
Birlikte yaama ve bamsz devlet gelenei, bu lkelerde demokratik devrimler iin nemli bir birikim yaratmtr. Asyann btn nc atlmlar
bu corafyalarda gereklemektedir. Osmanlnn ayrt edici zelliklerinden biri de bu kltrdr.
Irksal adan az karm toplumlarda nemli uygarlk birikimleri ve
ataklar grlmyor. rnein Eskimolar. Btn byk milletler, eitli kavimlerin birbirine karmas ve birbirini zmsemesiyle olumutur, btn
byk ve zengin kltrler, eitli kavim ve kltrlerin kaynamasnn rndr.

Osmanl Dneminde Ermeniler


Osmanl mparatorluunun kuruluunda Ermeniler, Anadoluda ve
Kafkasyada kk beylikler halinde, Karamanoullar ve Ramazanoullar Beyliklerinin idaresinde yayorlard. Osman Bey dneminde Bizans
zulmnden korunmak iin kendilerine Bat Anadoludaki ilk din merkez392

ule PERNEK

lerini Ktahyada kurma izni verilmitir. Orhan Gazi, Bursay bakent


yaptnda Ermeni Patrii buraya gelmitir. Bu dnemde Ktahyadan ve
Eskiehirden Bursaya ok sayda Ermeni g olmutur. Fatih Sultan
Mehmet de Ermeni piskoposu Ovakimi 1461de stanbula getirerek Ermeni Patrii tayin eder ve Rumlara verdii imtiyazlar onlara da tanr.
stanbulda Ermeni nfusu oalr. Ermeniler, Rusya Ermenilerine
gre kltr ve sanat alannda daha geni ve serbest olanaklara kavuurlar.
Yavuz Sultan Selim zamannda Tebrizden birok sanatkr stanbula getirilir. Ermenilerin ou Trk detlerini benimser, iyi Trke konuurlar.
Osmanl Devletinde Millet-i Sdka yani sadk millet olarak adlandrlrlar. 1835te drt yl Trkiyede kalan Alman generali Helmuth von Moltke
Ermenilere, gerekte Hristiyan Trkler denilebilir diye yazar.
Osmanl mparatorluunda Ermeniler birok devlet ilerinde grev
almlar. Bezirganba, Padiahn ahs hazinesinin yneticisi, haremin
alveri ileri sorumlusu, kilerciba, saray terzisi, saray fotorafs, saray kuyumcusu, vergi toplaycs, yarg, noter, mfetti, irket-i Hayriye
yneticisi, bankac, mstear, eli, milletvekili olmular; hariciye, darphane, baruthane, posta-telgraf nazrl yapmlardr. Balkan Savalar srasnda Hariciye Nazr bir Ermenidir.
Osmanl matbaaclnn gelimesinde nemli katklar olmutur.
1567de stanbulda matbaa aan Tokatl Apkar Tbirden sonra tarihi Eremya elebi, Merzifonlu Krikor, Sivasl Parseh ve Hagop kardeler, Trakyal Apraham, Arabolu adyla bilinen Einli Boos Arabyan,
Ohannes Mhendisyan, Haik Kevorkyan, Rafael Kazancyan bu alandaki
nemli adlardan. Boos Arabyan Trke nesih ve talik yazlar tretti,
bunlar ileride onun adyla anld. Serpuunda pirinten Matbuat nian takma imtiyaz verildi. Takvimhane-i Amirenin yneticiliine atand.
lk Trke gazete Takvim-i Vekayiyi ve bu gazetenin Ermenicesini bast.
Daha sonra oullar da matbaacl srdrdler. Matbaalar yannca Trke yaz kalplarn Bahriye Nezaretine devrettiler.
Mhendishane-i Bahri-i Hmayun mderrislerinden mhendis Kevork un olu olan Ohannes Mhendisyan Trklerin Gutenbergi olarak
anlr. Amerikadan getirdii alet ve makinelerle 1844ke Darphane-i Amire tarafndan sipari edilen kaimeleri bast. Galvano, stereotip ve inkografi yntemlerini ilk uygulayan Mhendisyan olmutur.
Kevorkyan, Ahmet Mithat Paann nerisiyle 2 200 paradan oluan
Osmanlca alfabeyi 1 600 paraya indirdi. 30 Temmuz 1899 tarihli kdam
393

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

gazetesi 16 punto yeni eit hurufat hazrlanmasn duyururken bilime ve


sanata katklar nedeniyle Haik Efendiyi taktir ediyor ve sanat faaliyetinin devamn diliyordu. Haik Efendi, 1923te Cumhuriyetin ilnndan
sonra da Maarif madalyas ile dllendirildi.
Duvar takvimleri Kevork Zartaryann buluudur. Ayrca Osmanl
Devletinin renkli ve ok byk boyutta 24 paradan oluan haritasn da
yapmtr.
Garabed Biberyan Pera adl harital sigara kdn bulmutur.
Yervant Msrlyan ilk kez fasikl halinde kitap yaymlama sistemini
getirdi. Ermeni matbaaclar tarafndan sendikal basm rgtleri de kuruldu.
Bunlardan en nemlisi Matbaa ileri Meslek Birliidir. Trk ve Ermeni matbaa iilerinin katldklar birlik sayesinde i saatleri 10-12 saatten
sekize inmi, cretleri iki kat artmtr. Birlik 31 Mart olayndan sonra
1909da kapand.
Kraln Saltanat ve Ahali
Kral saltanat srer
Papa ona da hkmeder
Asker ikisi iun de kavgaya gider
Ehali n de besler
Amele drdne de hizmet ider
Avukat beini de birbirine drr
Eczac altsn da zehirler
Hekim yedisini de ldrr
Mezarc sekizini de gmer
Papaz dokuznn da gnahn af ider
eytan onun da kabul ider
Hac Eyvhad onbirine de ehemmiyet verir
Karagz topna da gler
Hikmet balkl bu iir Ermeni harfli Trke mizah gazetesi Hayalin
8 Aralk 1873 tarihli altnc saysnda yaymlanmtr. Aslnda o dnem
Osmanl toplumuna gerekten ayna tutmaktadr. Arap harfli Trke Hayal
gazetesi 30 Ekim 1873te Rum asll Kayserili gazeteci ve evirmen Te394

ule PERNEK

odor Kasap Efendi tarafndan karlmaya balanm. Ayn gazetenin Ermeni harfli Trkesi de 3 Kasmda yaymlanmtr. Kasap Efendi, daha
nce ilk Trk mizah dergisi Diyojeni 1870de karm, yayn birka kez
iindeki yazlar nedeniyle yasaklanm, 10 Ocak 1873te tamamen kapatlmt. Dergide Namk Kemal, Ali Bey, Ebzziya Tevfikin hicivleri de yaymlanrd. Daha sonra 5 Nisan 1873te ngrakl Tatar karm, ancak
o da kapatlmt. Hayal gazetesinde Matbuat kanun dairesinde serbesttir
diye Kanun- Esasyi eletiren bir karikatr yaymlad iin Kasap
yl hapis cezas alr. Grld gibi kraln saltanatna dokununca ahalinin etnik kkeni Rum, Ermeni ya da Trk olsun, hangi dil ya da alfabe
kullanlsn fark etmiyor. Trk karikatrnn nclerinden Nian Berberyan da bu dergide izmektedir. II Abdlhamit ve Abdlazizin basklarn
eletiren karikatrist Harutyun Hekimyan, Boboaz Bir Adem adl Trke
mizah dergisi karan (1852) Hovsep Vartanyan Paa, stanbul yaamn
btn ynleriyle ele alan, toplumsal kurulular, aydnlar, din adamlarn,
tccarlar, hekimleri, aile yapsn, ary, zellikle cemaatine mensup kiileri hele zenginleri, aalar acmaszca eletiren Hagop Baronyan dier
mizah ustalardr.

Din Ayr, Mhkem Kardaz


Osmanl mparatorluundan gnmze kadar yaymlanm Ermenice gazetelerin says 600den fazladr. Anadoluda yaymlananlarn nemli
bir blm Trkedir. Anadolu da i ie geme elbette ok daha youn
yaanm.
Din ayr, mhkem gardaz
Senin bahtna benzerik
Gol bir, el bir eliyek, birlikte dak
Ayrlgda, nazik bir goluz
1882de len Ermeni k Emirin bu drtl aslnda durumu yanstmaktadr.
Bizim trklerimizde de benzer duygular dile getirilir.

395

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Ahiki yolladm Urum eline


Eser bad- saba zlfn teline
Gel seni gtrem slm iine
Serimi sevdaya salan o Ahik
Aman o Ahik, civan o Ahik
Vardm kiliseye baktm hana
Mail oldum ardndaki sana
Gel seni gtrem slm iine
Serimi sevdaya salan o Ahik
Aman o Ahik, civan o Ahik
Vardm kiliseye ha suda dner
Ahiki kaybettim yreim yanar
Ben dinen dnsem el beni knar
Serimi sevdaya salan o Ahik
Aman o Ahik, civan o Ahik
Bu Harput trksnn tehcir yllarnda yakld sylenmektedir.
Ak bu, ferman dinlemiyor. Dinleri ayr ama gerek kardeler, bahtlar
birbirine benzer. k olmalar da, k diline, sazna dmeleri de ok
doal.
Bahelerde mor meni
Verem ettin sen beni
Ya sen slm ol Ahik
Ya ben olam Ermeni.
u ad verilen, bir mzik aletinin eliinde gezginci Ermeni klar
da Krolu Destann, k Garipi, Kerem ile Asly da Anadolunun
danda, bayrnda anlatrlar. Bazen bir ktas Ermenice, bir ktas Trke.
Bazen btnyle Trke. Kul Eflz, Kul Agop, Kevkeb, Gan, u Civan, Bidar, Lisan, Server, Nam Anadoluda yetimi Trke syleyen
396

ule PERNEK

ularn en bilinenleri. Kadn ulara da vara denilirdi. stanbulda


da k kahvelerinde fasllar dzenlenir, hep birlikte sylenir, en gzel ve
sylenmemi sze ulalmaya allrd.
1884te Bursay ziyaretinde nl Trk bestekr Hac Arif Beyin dikkatini Ermeni kilisesi korosunda ilhler syleyen kk bir ocuk eker.
14 yanda stanbula gelen, dnemin ustalarndan ders alan, 1943e kadar
da stanbulda yaayan Bimen en hal radyolardan, televizyonlardan bize
seslenir. Soyadn da, onu zel olarak Ankaraya arp dinleyen, u nl
Krdili Hicazkr arks nedeniyle Atatrk vermi.
Yzm en, hatram en, meclisim en, mevkiim glen
Dilim en, hem revim en, hemerim en, hem demim en
Nasl en olmasn gnlm, bu bezm-i iy irette
en en, syleyen en, yar agya en
en olmayan bir sanat bunlar syleyebilir mi? Bu enlikte kavimlerin bir arada yaama kltrnn kukusuz nemli bir pay var.
Ermeni Bimen enin ya fark ve belki de din fark tanmayan u arks da, ayn kltrn rndr:
Bilirim, daha pek kceksin
Gnlm seni sevdi, ne diyeceksin
Ne bir istina, naz edeceksin
Gnlm seni sevdi, ne diyeceksin
Kendi icad olan notalarla birok Trk bestecisinin eserlerini kayda
geiren, Hamparsum Limoncuyan (1786-1839), Sarayda grev aldklar
iin aa sfatn alan Nikaos Aa (?-. 1890), Astik Aa (1833-1912),
Tatyos Aa (1855-1913), Osmanlnn son dnemini yaayan, birok Trk
sanats gibi Cumhuriyet dneminde de Trk mziine katklarn srdren Levon Hancyan (1857-1947), Artaki Candan (1885-1948), Udi Hrant
Emre (1901-1960) ve dierleri.
Elbette bu arada hal Trk zilleri ad altnda retimi srdren, Samatyal Zilciyan ailesini anmadan gemek olmaz. Topkap surlarnn arkasn397

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

daki atlyede gelitirdikleri ve aile srr olan zel bileimle yaptklar ziller
birok nl orkestra ve cazc tarafndan ayn adla bugn de kullanlyor.
Bahriye Musiki Mektebi, Bahriye Nazr Cemal Paann desteiyle 17 Mays 1916da kuruldu. stanbulda ilk orkestray kuran Kirkor
Sinanyann olu, ttihat ve Terakki, ehitler ve Prens Sabahattin marlarnn bestecisi Harutyun Sinanyan piyano, Vahram Mhendisyan da ilk
yllarndan balayarak keman retmenlii yaptlar ve birok renci yetitirdiler. Mtareke yllarna kadar sren bu alma, Cemal Paann yurtdna kmasyla iyice aksamaya balad, hocalarn bir blm paralarn
alamaynca ayrld. Sinanyan ve Mhendisyan en son terk edenler oldu.
Uzun sre fahr olarak altlar.
1924te yeni bir Bahriye Mektep Bandosu ve Orkestras kuruldu. Bu
okulda, daha sonra stikll Marnn armonisini yapan Edgar Manas da
rencilere pratik armoni dersleri verdi. Manas, tehcir yllarnda 19121921 arasnda Darl-Elhanda armoni, kontrpuan ve piyano retmenlii
yapyordu. Cumhuriyetin ilnndan sonra 1923ten 1933e kadar Belediye
Konservatuarnda armoni ve kompozisyon dersleri verdi, kadnlar korosunun ve orkestrasnn da ynetmenliini yapt. Birok yaptnn yannda be Ermenice, be de Trke Ahmet, Kara Tavuk, Akn, Yal Havas,
Dama kma adl arks vardr. Trke besteledii Vatan arks, Tepeba
Tiyatrosunda 160 kiilik orkestra korosuyla 1933te icra edildi.

Tehcir Yllarnda stanbulda Sanat


Yl 1915. Talat Paa, Dhiliye Nazr. Harbiye Nezaretinin banda da
Enver Paa var. stanbulda Mdafaa-i Milliye Cemiyetinin hemen yan
banda Enver Paann nerisiyle yeni bir kurum da almalara balar.
Merkez Ordu Sinema dairesi. Banda bir Leh Yahudisi Sigmund Weinberg
vardr, yardmcs da ilk Trk sinemacs, o zaman temen olan Fuat Uzknay. lk konulu film ekmek iin gerekli izinler alnr. Arak Benliyann
Mill Operet Kumpanyasnda gsterilmekte olan Dikran uhaciyann
besteledii, librettosunu Takvor Nalyann yapt Leblebici Horhor Aa
opereti. ounluu Ermenilerden oluan Benliyan topluluuyla da anlalr. Ancak ekimlerin ilerledii bir aamada ba roldeki oyunculardan
birinin lmesi zerine yarm kalr. Benliyann baka bir oyunu Himmet
Aann zdivac ekilmeye balanr. Bu kez oyuncularn nemli bir blm sava nedeniyle askere arlnca, 1916da balanan film, Uzknay tarafndan ancak 1918de tamamlanr. Dikran uhaciyann, 1875te Rama398

ule PERNEK

zan aynn ilk gnnde sahnelenen, o zamandan bu yana da aryalar dilden


dile dolaan, halk mziinden esinlenerek bestelenmi Leblebici Horhor
Aa operetini daha sonra Muhsin Erturul, Ateten Gmleki ektii yl
Kemal Film adna ilk kez sessiz olarak 1923te, sesli olarak da ikinci kez
1934te tekrar beyaz perdeye aktarmtr. 1934 yapm Leblebici Horhor
Aa filmi 1934 Austosunda Lidoda yaplan 2. Venedik Film Festivaline
katld ve onur dl ald.
Muhsin Erturul sahneye ilk Odeon Tiyatrosunda kmt. Ufak
roller alyor, pek de beenilmiyordu. Brakmak zereydi ki, oyuncu arkadalarndan Vahram Papazyann srar zerine Avrupaya gitti. O nedenle
Papazyann Muhsin Erturulun yaamnda zel bir anlam vardr. 20 Kasm 1922de evirdii stanbulda Bir Facia- Ak filminde dier birok
Ermeni sanatnn yannda ilk sahne arkadalar Vahram Papazyan, Onnik
Binemeciyan da oynad.
uhaciyan, Trkiyede ok sesli mziin nderi, geleneksel Trk
msiksi ezgilerine armoni ve Bat tekniini uygulayan ilk besteci, ark
Musiki Cemiyeti adl ilk mzik derneinin kurucusu. lk Trke operann, ilk Trke operet Arifin Hilesinin bestecisi. Batl kaynaklar ondan
Trkiyenin Verdisi, Dounun Offenbach diye sz eder. Abdlhamit
Bat kopyacl adna geri Sarayda Verdinin vatan sevgisini ileyen
operalarn izliyordu, ama o kltr ve sanatn yerli retimine karyd.
Namk Kemalin Vatan yahut Silistresinin, Ahmet Mithatn erkes zdenleri ve engisinin sahnelendii Gedikpaa tiyatrosunu kapatyor; o da
yetmiyor, iki yl sonra da 400 belediye avuuyla bir gecede yktrp yerle
bir ediyordu.
uhacyan da Namk Kemallerle, Ziya Paalarla, Ahmet Vefiklerle,
Tevfik Fikretlerle ayn kara listedeydi. Geri II. Abdlhamit iin 1897de
Hamidiye Marn bestelemiti, ama Vatan yahut Silistre, Zeybek Opereti marlar da vard; halkn iinden konular, halk mziini kullanyordu. Leblebici Horhor Aa opereti Yunanistandan Msra, ngiltereden
Almanyaya Romanyaya birok lkede sahnelendi.
Ermenilerin Trkiyede yalnz Bat tiyatrosunun Trkiyeye yerlemesine deil, geleneksel tiyatronun olumasnda da katklar olmutur. Trke oynayan Ermeni tiyatro adamlar iin Metin And ylesine bizdendirler
ki, onlar Trk sayyoruz diyor. Dierleri zaten bir sre sonra Trkiyeden
kopmutur. 1870de Trke oyunlar oynama tekeli Sadarazam Ali Paann
desteiyle 10 yllna, yeni tiyatrolar ama, oyun saysn artrma gibi baz
399

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

koullarla ura-y Devlet umum tezkeresi ve artnamesiyle Gll Agopa


verilir. Bir eit devlet tiyatrosu. Gll Agop, Beyoluna gitmekte zorlananlar iin Gedikpaada ve skdarda tiyatro am, kadnlar iin ayr
oyunlar dzenlemi, kafesli localar yapmtr. Bu localar bile Osmanl toplumunda kadnlarn yeri konusunda byk tartmalara yol amt.
Aslnda Ermeni kadnlarnn sahneye kmas, Ermeni toplumu iinde
de ho karlanmyordu. Ya 12-13 yanda ocuklar ya da Ermeni olmayan
Hristiyan kadnlar oynatyorlard. lk kadn oyuncu, stepan Ekiyann
Mhrdardaki tiyatrosunda sahneye kan asl ad Agavni Hamoyan olan
Fannidir. Gnll oyunculardan sonra ilk profesyonel kadn tiyatro sanats Arusyak Papazyandr. Trkesi de ok iyiydi.
Ermeni oyuncularn telafuzlarnn bozuk olmas eletiriliyordu. Namk
Kemal ve Ali Bey, Osmanl Tiyatrosunda Ermeni oyunculara ders vermi,
syleyi yanllarn dzeltmilerdi. Tiyatroyu gelitirmek iin kurulan komitede Namk Kemal de yer almtr. Fasulyeciyann kurduu topluluk
Edirnede Vatan yahut Silistreyi oynarken iki kadn oyuncu Hiranu ve
Hratya arasnda gerektiinde vatann kurtarmak iin erkek klna girip
cepheye koacak kadar gz pek ve vatansever Zekiye roln kim oynayacak diye anlamazlk kar. Zekiye, halk tarafndan ok tutulduu iin
paylalamayan bir karakterdir. Yahudiler ve Avrupallar Hiranuu, Trkler dierini tutarlar.
Vatan yahut Silistre oyunu halkn byk cokusuna yol aar. Namk
Kemal, Nuri Bey, Ebzziya Tevfik, Ahmet Mithat srgne gnderilir. bret gazetesi kapatlr. Gazetenin yneticisi Sarafyan ve stanbulda oyunu sahneleyen Gll Agop tutuklanr. Bir sre sonra braklrlar ama artk
stibdat dnemi balamtr. Mcadele bitmez. Namk Kemalin Zavall
ocuk oyunu, onun ad yazlmadan sahnelenir. 1876da srgndekiler geri
gelince mevsim yeniden Vatan yahut Silistreyle alr. 1877de OsmanlRus Savann yaratt havayla Sohum Muzafferiyeti, Bir Trk Kahraman, Plevne Vatan arks, Osmanl Mar gibi oyunlar ve kantolarla halkn
vatanseverlik duygularna uygun den oyunlar sahnelenir.
Gll Agopun tekelinin dnda kalan operetler, operalar, tulat tiyatrolar geliir. Oyunlarda Jn Trklerin etkisiyle vatan sevgisi, Osmanllk,
zulme ve smrye kar bakaldrma ileniyor; erkeklerin elence kadnlarna, kumara ikiye dknlkleri, sindirilmemi Batllama, yzeysellik, zentiler eletiriliyordu. Gll Agop, 1882de Saraya alnr, kendi

400

ule PERNEK

isteiyle din deitirir. 1884te Fasulyeciyann ynetimindeki Gedikpaa


Tiyatrosu yktrlr.
Bu dnemin Gll Agoptan baka nemli tiyatro adamlarndan biri
de Mardiros Mnakyandr. Gll Agoptan sonra, zellikle istibdat dneminde tek bana tiyatro almalarn srdrd gibi, Merutiyetin ilk
yllarnda Trk yazarlarn nemli yaptlarn sahnelemitir. Zor dnemlerden geilir, oyunlar Zaptiye Nazrlna gnderilir, sansr grevlilerine
armaanlar, rvetler verilir. Oyunlarda tarih verilmez, olaylar Hindistan,
Afganistan gibi yerlerde geer, adalet, ihtiyar, burun kelimeleri karlr.
Tiyatro oyuncusu aprastyan bir ara skdarda bir dans okulu aar, ayak
oyunlar iin izin ister. Grevli, oyunun onayl basksnn olup olmadn sorunca aprastyan grevlinin nnde dansetmeye balar. Grevli alay
ediliyor sanar, fkelenir.
1908de Hrriyetin ilnyla yasaklanan sahne sanatlar almalar
daha ilk aydan balar. Tanzimat dneminin yasaklanan oyunlar sahnelenir, yeni oyunlar yazlr. Ermenilerin elinde olan oyunculua herkes zenir,
sahneye kma istei balar. ttihat ve Terakkinin liderleri de bu eilimi
destekler. Oyunlarn gelirleri, yeni sava gemisi alnmas iin devlete ya da
orduya, yoksullara balanr.
Demokratikleme her alanda kendini gstermektedir. 1909da ttihat
ve Terakki bir tiyatro oyunu dzenler. Oyuna kadnlar da gelmek ister ve
kabul edilirler. Ancak gericiler ellerinde baklarla tiyatroyu kuatrlar.
Bu srete yalnzca kadn seyirci deil, Mslman kadnlarn sahneye
kmas da tartlmaya baland. Trkenin dzgn kullanmna zel bir
nem veriliyordu. Halit Ziya Uaklgil ve smail Mtaktan ders alan Eliza
Binemeciyan ve Knar Svacyan ok dzgn Trke konuuyorlar, Trk
kadnn baaryla canlandryorlard. 1920de Temaa dergisinin yapt
bir aratrmada Osmanl temaa hayatnda mmessil ve mmessilelerden
birincilii kime verirdiniz? sorusuna gelen yantlarda Eliza Binemeciyan
birinci, Rait Rza ikinci olmutu. Bir oyunda Eliza Binemeciyan yurtdna gidince, yerine 1920 ylnda ilk kez Afife Jale kt. Ancak kadnn
sahnede yerini alabilmesi, Cumhuriyetten sonra gerekleti.
Yine Tehcir yllarna bakarsak, Mnakyan Darlbedayide ders veriyor, Tatbikat Sahnesinde oyunlar sahneliyordu. Madam Binemeciyan,
Benliyan, Kkyan, Siranu gibi bir dizi topluluk, kumpanya faaliyetini
srdryordu.
401

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kavim ve Dinler Arasndaki Hogr Ortam


Btn bunlar neden anlattk? Amacmz, 1915te alnan ve uygulanan
tehcir kararnn ncesindeki durumun toplumsal ve kltrel adan saptanmasdr. En son sahne sanatlarnn geliiminde de net bir biimde izledik.
Tehcir ncesinde Osmanl toplumunun sanatsal rnlerinin tanklna ba
vurduumuzda Ermeni soyunu krma gibi bir fikrin krntsna bile rastlanmaz. Brakn onu, Tehcir yllarnda bile Ermeni sanatlarn yaptlar, Ermeni sanatlarla filme ekiliyordu, sahneleniyordu, devletin ve ordunun
en nemli okullarnda retmenler ders veriyordu.
Osmanl toplumu iinde rk ayrmcl olmad gibi, Ermeniler sanat ve kltr hayatnn en etkin kesimiydi. Bu konumlar, kavim ve dinler
arasndaki hogr ortamn gsteren ok nemli bir kanttr. Bu ortam,
emperyalizmle ibirlii yaparak baltalayanlar da vard kukusuz. Ermeni
ayrlk terr ile dinci banazlk; hogr koullarn iki cepheden tahrip
etmekle urayorlard.
Talat Paa; memleketimize iltica yoluyla gelen bu millet Osmanllardan iyi kabul grm ve kendilerine daima vatanda muamelesi yaplmtr. () her unsurdan daha ziyade msterih ve mesut yaamaktayd diyor.
ttihat ve Terakkinin 1917 Kongresindeki konumasnda da unlar vurguluyor:
Ermeniler asrlardan beri bu devletin bayra altnda yaayan bir unsurdur. Haric ayrlk telkinlere kendilerini kaptrncaya kadar bir mesai ve bar unsuru olarak devletin tevecch ve korumasndan tamamyla
istifade etmilerdir. Memleketimiz hakkndaki ihtiraskr gayelerini temin
iin Hristiyan unsurlar ayaklandrmay alkanlk edinmi olan Ruslar,
XIX. asrn ortalarnda Ermenileri tahrike balamlar ve birtakm Ermeni hayalperestlerini kendilerine fesat ve ihtill aleti olarak hazr bulmulardr. () Zaman zaman cret ettikleri isyanlarla devletin gailelerini
artrdklar gibi kendi milletlerini de felketten felkete sevk etmilerdir.
stibdat zamannda hrriyet mcadelesi eklinde yine ayn maksada hizmet etmek suretiyle alan Ermenileri biz Osmanl hrriyetperverleri,
Merutiyeti tesis mcadelesinde en tabii ortak saym, kendileriyle el
ele vererek onlar siyas haklardan tamamyla istifade ettirmitik. Nfuslar nazar dikkate alnmayarak yan ve Mebusan heyetinde birok ye
bulundurduklar gibi, uray Devlet yelii ve btn devlet ubelerinde
pek mhim mevkilerin kendilerine verilmesinden ekinilmemitir. 1909
senesi 31 Martnda stanbulda patlayan irtica memleketin her tarafn,
402

ule PERNEK

Arnavutluku, Arabistan, Anadolunun ou vilyetlerini sarm; yer yer


vuku bulan hrriyet aleyhindeki ihtillleri bastrmakla megul olunduu
srada talya Harbi ve Balkan hezimetleri devletin mevcudiyetini tehlikeye
atmt. Hariten ve dahilden maruz kaldmz tecavzlerin Merutiyeti
bomak kastyla yapldn grdkleri halde Ermeni komitecileri yine ham
hayallere kendilerini kaptrdlar, gereklemesi imknsz ayrlk emelleri
arkasnda Avrupada heyetler dolatrmaya koyuldular. Ermeni meselesi
bu vaziyetteyken Harb-i Umum ortaya kt. () Bu byk badirede vatana hyanete cret edilebilmesi uzak grldnden Ermeniler de dier
vatandalar gibi ordu kadrosuna alnm ve kendilerine silh da datlmt. Harbe mdahalemiz zamanna kadar sknu muhafaza eden komiteciler, Ruslar hududumuzu tecavzle baz yerlerimizi igal altna almaya
balaynca skndan ihtille, sadakatten isyana getiler. () Hkmet-i
seniye stanbulda Patrike ve komiteye mensup mebuslara vaziyetin vahametini izah ile engelleyici tedbirler almalarn tavsiye etmi ve neticesini
bir buuk ay daha beklemitir. Ancak ordunun nnde Van ve arkasnda da
Zeytun ihtilli vuku bulduktan sonra ordu kumandannn gsterdii lzum
zerine her tarafta aramalar balamtr. () Silhlar, bombalar, infilk
maddeleri elde edilmi ve bunlarn mhim ksm manastrlarda, kiliselerde
bulunmutur. Bu suretle yanlar ve arkas tehdit altnda bulunduu ortaya
kan ordunun selmetini temin iin harp mntkalar haricine nakil muamelesi balamtr. () Silh elde isyan edenlere kar kendisini mdafaa
etmek her devletin hakkdr. Bu hak ngiltere ve Fransada olduu gibi
bizde de mevcuttur.
Talat Paa, 1 Kasm 1918de ttihat ve Terakkinin son kongresinde
yapt konumada tehcir konusunda geni bir aklama yapyordu ve unlar ekliyordu: Vukua gelen hadiselerin mesuliyeti her eyden evvel onlara
sebep olan tahamml edilemez hareketleri yapan unsurlara aittir. phesiz bundan btn Ermeniler, btn Rumlar mesul deildir. Fakat devletin
hayat ve memat kararn verecek bir byk harp esnasnda ordularnn
hareket serbestisini ihll eden, arkada isyanlar kararak memleketin selametini, ordunun emniyetini tehlikeye dren hareketlere msamaha edilememesi tabii ve zaruriydi.
Nitekim, tehcir uygulamas 24 Nisan 1915te, ngiliz ve Fransz emperyalistlerinin Gelibolu yarmadasna yapt karma harektndan bir
gn nce balamtr. Birinci Dnya Savann konusu da bilindii gibi
Osmanl mparatorluunun emperyalist devletler arasnda paylalmasy403

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

d. Eer anakkalede ve dier cephelerde vatan savunulmasayd, Kurtulu Savann baarya ulama koullar yaratlamazd.
Buna karlk Ermenistann ilk babakan Ovanes Kaaznuninin saptad gibi amasz ve abartlm talepler doal olarak yerini ac bir hayal
krklna terk edecekti. Trkler ne yaptklarn biliyorlard ve pimanlk
duymalarn gerektirecek bir husus bulunmamaktadr, sonradan anlalaca zere bu yntem, Trkiyede Ermeni meselesinin temelli zm
asndan en kesin ve en uygun yntemdi. Biz Trkiyede grlt kardmzda, bu grlt sayesinde byk devletlerin dikkatlerini Ermeni konusuna ekeceimizi sanyorduk ve onlar bizim lehimize arac olmaya zorlayacamz sanyorduk. imdi ise byle bir aracln ka para ettiini
artk biliyoruz.
Ermeni tarihi Lalayan, Trkiye Ermenilerinin kurtarlmas meselesi de, Tanaksutyunun ve dier kardevrimci Ermeni rgtlerinin yardmyla, arkasnda arizmin kendi emperyalist tasarlarn hazrlad ve
uygulad bir paravanayd. (...) Trkiye Ermenileri, emekileri Sultann
basklarna defalarca kar kmlard. Ancak burada da arlk ajan
Tanaksutyun ve dier milliyeti Ermeni rgtler araclyla, var gcyle
emeki Ermeni ynlarnn ulusal kurtulu hareketlerine gem vurmaya ve
Trkiyeye kar savanda onlar kendi karlar iin dizginlemeye alyordu.

Ermenilerin, Cumhuriyet Kltrnn Olumasna Katklar


Kavimleri bir arada tutan Osmanl mparatorluunun dalmas ve bunun ykntlarndan yepyeni mill bir devletin doumu artk kanlmazd.
Kurtulu Sava boyunca adm adm kurulan, Cumhuriyetin ilnyla hzla
ina faaliyetine geilen, yeni siyas ve toplumsal dzen, yeni demokratik kltrn de birlikte getirdi. Mazlumlar dnyasnn baarya ulaan bu
ilk devriminin kltr, aslnda XIX. yzyllarn ortalarndan beri Osmanl
topraklar iinde yaayan btn ileri unsurlar tarafndan birlikte yaratld.
Cumhuriyet kltrnn olumasna Ermenilerin yapt katk nemlidir.
Bu byk devrimci atlm basit bir ynetim biimi deiiklii deildi.
Artk mmet deil, millet vardr. Milleti oluturan etken rk ve mezhepler, etnik kkenler deil; siyasal badr, kltrdr. Ne mutlu Trkm diyene bir siyasal bamszl ve onuru, ona kastedenlere ba kaldrarak dile

404

ule PERNEK

getirmektedir. Trkiye Cumhuriyetini kuran Trkiye halkna Trk milleti


denir.
Atatrk, bazen kendi el yazsyla yazd, bazen dikte ettii Medeni
Bilgiler kitabnda yle demektedir: Bugnk Trk milleti siyas ve itima camias iinde kendilerine Krtlk fikri, erkeslik fikr ve hatta Lazlk
fikri veya Bonaklk fikri propaganda edilmek istenmi vatanda ve millettalarmz vardr. Fakat mazinin istibdat devirleri mahsl olan bu yanl
tevsimler, birka dman aleti, mrteci beyinsizden maada hibir millet
ferdi zerinde teellmden baka bir tesir hasl etmemitir. nk bu millet
efrad da umum Trk camias gibi ayn mterek maziye, tarihe, ahlka,
hukuka sahip bulunuyorlar. Ayr ve kesretli cemiyetlere malik olduklarn
iddia etmi ve bu yzden Trklerle birleip bir millet tekil etmemi olan
Araplar -hem de dinlerini kabul ettiimiz halde- acaba bugnk esaretlerinden memnun mudurlar?
Bugn iimizde bulunan Hristiyan, Musev vatandalar mukadderat
ve talihlerini Trk milliyetine vicdan arzularyla raptettikten sonra kendilerine yan gzle, yabanc nazariyle baklmak meden Trk milletinin asil
ahlkndan beklenebilir mi?
Atatrk daha sonra ksaca her millete uyabilecek millet tanmn verir:
a) Zengin bir hatra mirasna sahip bulunan,
b) Beraber yaamak hususunda mterek arzu ve muvafakatte samimi
olan,
c) Ve sahip olunan mirasn muhafazasna beraber devam hususunda
iradeleri mterek olan insanlarn birlemesinden vcuda gelen cemiyete
millet nam verilir.
Artk, kaderlerini Trk milletinin kaderiyle kendi arzularyla birletiren ve ortak yaratlan mirasa sahip kan Ermenilerimiz de has Trk vatandalardr.

Sizler Gibi Bu Vatann ocuuyum


Bizim Ermenilerimiz, Kurtulu Savanda emperyalizme kar vatan
savunmasna katlmlard. stanbuldan Anadoluya silh karlmasnda
nemli katklarda bulundular.

405

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Fransz Vapur Kumpanyas mdr iktisat Kali Efendi; Sizi hakl


buluyorum, mcadelenizin bykln biliyorum. Bu topra severim.
Ailem burada yaad ve mutlu oldu. irketin bei bana ait olmak zere, dokuz vapuru var. Son vapur da elden kana kadar sizinle alacam diyerek, o zamann emperyalizme kar zel rgtlenmesi olan MM
Tekiltna (Mahsus- Mill Tekilt) destek oldu. Ayn irkette alan
Pandikyan, Terziyan ve Karabet Hogasyan M.M. Tekiltnda etken grev
aldlar. MMin liderlerinden Kemal Koer 1946da yaymlanan Kurtulu
Savalarmzda stanbul kitabnda yle anlatyor:
Terziyan ok igzardr. Cephaneliklerle vapur arasndaki ok g ilerde arkadalara refakat ederdi. Hogasyan, vapurlarn sevkinde deerli
hizmetler ifa etmitir. Papazyan, La Fransez vapur irketinin faal ve temkinli yesidir. O en aprak durumlarda uzlatrc bir siyaset takip ederdi.
Birka dil bilir; munistir ve samimidir. Sevkiyat programlarnn projelerini
hazrlar, tetkike arz ederdi. Papazyan vapurlarda ve cephanelerdeki ilere
kimseyi kartrmazd.
Mill Mcadeleye silh ve cephane gnderme iini rgtleyenler arasnda tilaf Devletleri ba tercmanlarndan Bykdereli Tavit Sehakkuli
ve Anadolu Kava liman avuu Karabet Efendi de vardr. MM grubu
silh karma iinde Tavit Efendinin yardmc olabileceini saptar. lyas
Sami Efendinin ilikiye gemesine karar verilir. Yapaca ii iin para teklif eder. Tavit Efendi paray ret eder. Ben her eyimi Trklere borluyum.
Trk okullarnda okudum, yetitim, oralardan feyz aldm. Size yardm etmek benim vazifem der. Taka ve gemilerin denetimini ngilizlerden nce
kendisi yaparak Boazdan kolayca gemesini salar. Bir keresinde glk
karan bir Trk gmrkye barr: Yazklar olsun sana, utanmyor musun! Vatan elden gidiyor. Sen ngilizlere hizmet ediyorsun. Ayp!
Davutyan, uzun yllar Ankarada Atatrke hizmet eden Marizaruhi
stepanyann enitesi. Mill Mcadelenin balad yllarda igal kuvvetlerinin gmrk mfettii. Bir muhbir, Davutyana Sadkzadelerin gemisiyle sandklarn iinde silh karldn iletir. O gnlerde nemli bir
haberdir. Davutyan, hemen askerle limana gider. Gvertedekiler telala
ambara iner. O da arkalarndan. Orada Ruen Kaptan, igal kuvvetleri
ba tercmanlarndan Tavit Efendiyi ve henz kamufle edilmemi sandklar grnce durumu anlar. Tam tutuklamak zere askerleri aracakken
aklna ocukluunun Aye Ninesi gelir. ehit olan Davut adl torununun
hasretini biraz gidermek iin okul nlnn cebine elma, ayva koyan,
406

ule PERNEK

onu pp koklayan Aye Nine. Babas ldnde yarm brakt eitimin


tamamlamas iin en iyi tarlasnn yllk gelirini onlara veren Aye Nine.
Bunlar da baka Aye Ninenin torunlaryd. Yapamazd.
Ben de sizler gibi bu vatann ocuuyum. Dedelerim de babam da bu
topraklarn ocuuydu. Onlar burada dodular. Burada yaayp, burada
gmldler. Ben burada gmleceim. Her ne kadar grevim u anda sizi
tutuklamaksa da, grevin de fevkinde kutsal bir varlk mevcuttur ki; onun
adna vatan diyoruz. Bu itibarla mterek vatanmzn selameti yolunda,
bu andan itibaren beraber alacaz.
Fotoraf sanatmz Ara Glerin babas da anakkale gazisidir. Eczac er olarak katld savata bacandan yaralanr. Onunla her zaman onur
duymutur. Etrafna sk sk sorar ben bu vatan iin savatm, yaralandm.
Sen ne yaptn
Ber Keresteciyan Mtareke gnlerinde Osmanl Bankasnn mdr. Mustafa Kemalle Selanikten tanyorlar. Keresteciyan, Atatrkn
arkada Sadettin Ferit Beye Paa hazretlerine iletmek zere nemli bilgi
verir: Bindii vapur Boaz dnda bir ngiliz torpidosu tarafndan batrlacak. Bu bilgi zerine alnabilecek nlemler alnr, pusulasz Bandrma
vapuruyla kydan kydan giderek sa salim Samsuna ulalr. Bu durumda Ali Kemal mi daha Trktr, yoksa Keresteciyan m?
Sakarya Sava srasnda, toplarn ateleme meknizmalarn el altndan satlan stanbuldan almak iin gereken para Mustafa Kemalin bir
ricas zerine Keresteciyandan salanr. Bankadaki btn parasn eker
verir. Kersteciyan, ayn zamanda Hill-i Ahmer (Kzlay) ikinci bakandr.
Mill Mcadele boyunca sandk sandk ila ve salk malzemesi yannda Anadoluya silh dhil, ihtiya olan ne varsa gnderir. Zaferden sonra
Keresteciyan Ziraat Bankasnda uzman olarak alt. Cumhuriyet dneminin ilk Hristiyan milletvekili olarak meclise girdi. Atatrk 1934te ona
Trker soyadn verdi. Taksimdeki Cumhuriyet Antnn komisyonunda
da grev yapt. Atatrkn Trker soyadn bir Ermeni vatanseveri iin uygun bulmas, Trk tanmnn ok zl ve kuvvetli bir ifadesidir. Trk, bir
rk deil, fakat bir millettir. Trkiye Cumhuriyetine bal olan ve yrei
bu millet, bu halk iin arpan herkes, Trktr.
Trkenin ilk etimolojik szln hazrlayan Osmanl dilbilimci Bedros Keresteciyann (1840-1909) mirasna ocuklar, torunlar da
Cumhuriyet dneminde sahip kt.
407

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Reat Nuri Gntekinin Bakanlk mfettii sfatyla teftie gittii zaman nnde saygyla eildii, retmenlerin retmeni diye nitelendirdii dilbilimci, Trkolog, eitimci Istepan Gurdikyan (1865-1948) ve Kevork imkeyan ve Agop Martayan (1895-1979) 1932deki I. Trk Dil
Kurultayna zel arlydlar. Aslnda Yunus Nadinin Kurultay ncesinde yazd gibi Bir vatanda oturan insanlarn, o vatann efrad olarak
mterek bir dil etrafnda toplanmalar pek tabii bir zarurettir. Bir vatann
rk ve din fark olmakszn hukukta msav olan vatandalar, vatandaln zarur icab olan dier ilerinde de mterek saylrlar. Bu nedenle
Trk Dili Tetkik Cemiyetinin yaymlad beyannameye gre, rkan Trk
ve dinen Mslman olmayan vatandalar da vatandalk vahtetinin en
salam ifadesi olan dil iinde hak itibariyle olduu gibi, vazife itibariyle
de msavi ve mterek sayarak kadn-erkek btn yurttalar cemiyetin tabii azas iln ediliyordu.
Agop Martayan, o srada Sofyada. Atatrkle ok ncelerden, Kafkasya cephesinden kamayan bir subay olarak amdan tanyorlar. Sofyada
da Trk dili ve kltr zerine almalarn srdryor. Orhun Yaztlaryla
ilgili bir yazs Cumhuriyet gazetesinde yaymlanm. Atatrkn zel olarak onun da gelmesini istemesi zerine btn brokratik engeller alyor.
lk Kurultayda Trk, Sumer ve Hint Dilleri Arasndaki Rabtalar, ikincisinde Trk Paleo Etimolojisi konulu tebli sunuyor. lene kadar Trk Dil
Kurumu ba uzmanl grevini yapt. Ankara niversitesi Dil ve Tarih
Fakltesinde Dilbilim Tarihi ve Genel Dilbilim okuttu. Trk Ansiklopedisi kurucularndan, badanman ve baredaktr. Dilin sadelemesine ve
ada kavramlar karlayacak bir bilim ve kltr dilinin yaratlmasna
alt. Atatrk ona Dilaar soyadn verdi. Olu Vahe Dilaar btn yaantmz Atatrkn yaantsyla ilgiliydi diyor, stanbula gidecei zaman
biz de tanrdk. Eski cephane sandklarna kitaplar konur, zel trenle giderdik. Akamlar sk sk Atatrkn sofrasna konuk oluyor.

Mill Birlik ve Beraberlik


Ayn sofrann, ayn vatann ocuklarydk. Kaderimiz birdi. Onlarla
bir sorun o gn de olamazd, bugn de yok. Emperyalizmin elinde oyuncak olanlarla, hangi etnik kkten gelirse gelsin. o gn de sorunumuz vard,
bugn de vardr. ster Trk, ister Krt, ister Ermeni kkenli olsun, AB kapsna balananlar: Trk Devrimini, mill devletimizi ve mill birliimizi
ykmaya kalkanlar, aslnda siyasal adan ayn soydandrlar.
408

ule PERNEK

Trkiyede bugn vatan savunma kararll tayin edicidir. 1914-1923


arasnda vatanmz, ona gz dikenlere kar savunduk. Kurtulu Sava
yaptk. Gerekirse yine yaparz. Kurtulu Savalar hakldr. Emperyalizme
boyun emeyiz. Bugn alnmas gereken tavr budur.
Bugn Ermeni soykrm yalan Trkiyeyi blme ve Kuzey Irakta
kurdurulan ikinci srail Devletini lkemiz topraklarna doru geniletme
planyla balantl olarak gndeme getirilmektedir. Osmanl mparatorluu
zamannda balayan hrriyet ve bamszlk mcadelesiyle, Kurtulu Sava ve Cumhuriyet Devrimiyle bir millet oluturan Trkmz, Krdmz, Ermenimizi, btn milletimizi smsk birletirmek greviyle kar
karyayz. nk biz gol bir, el bir eliyek, birlikte dak!

409

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Kaynaka
Afetinan, Medeni Bilgiler ve Atatrkn El Yazlar, Atatrk Kltr ve Tarih Yksek
Kurumu Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1988.
And, Metin, 100 Soruda Trk Tiyatrosu Tarihi, Gerek Yaynevi, stanbul.
__________, Merutiyet Dneminde Trk Tiyatrosu, Yap Kredi Yaynlar.
__________, Tanzimat ve stibdat Dneminde Trk Tiyatrosu, Yap Kredi Yaynlar.
Atatrkn Btn Eserleri, Kaynak Yaynlar, stanbul.
eviker, Turgut, Geliim Srecinde Trk Karikatr, stanbul, 1986.
Ertrk, Hsamettin, ki Devrin Perde Arkas.
Gemiten Gnmze Trk Mzii, 3 Kitap, 1. Bir Operetti Yaamak, 2.
Direklerarasndan Peraya, 3. Yldzlar Derken, Trkiye Bankas
Kltr Yaynlar, stanbul.
stepanyan, Torkom, Hepimize Bir Bayrak.
Kaaznuni, Ovanes, Tanak Partisinin Yapaca Bir ey Yok (1923 Parti Konferansna
Rapor), 10. Basm, Kaynak Yaynlar, stanbul 2006.
Kaygsz, Mehmet, Trklerde Mzik, Kaynak Yaynlar, stanbul 2000.
Koa, Sadi, Tarih Boyunca Ermeniler ve Seluklardan Beri Trk-Ermeni likileri,
Truva Yaynlar, Ankara 1970.
Koer, Kemal, Kurtulu Savalarmzda stanbul, 1946.
Kololu, Orhan, Trke D Basn, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye
Ansiklopedisi, C.1.
Lalayan, A. A., Tanak Partisinin Kardevrimci Rol (1914-1923), 2. Basm, Kaynak
Yaynlar, stanbul 2006.
Madat, A., Operalar Avrupada Temsil Edilen Bir Yurttamz: uhacyan, Perde
ve Sahne, 1 Mart 1944.
Onaran, lim erif, Muhsin Erturulun Sinemas, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara
1981.
zn, Nejat, lk Trk Sinemacs Fuat Uzknay, TSD Yaynlar, stanbul 1970.
ztrk, Kzm, Trk Parlamento Tarihi Aratrma Grubu, Trk Parlamento Tarihi
TBMM IX. Dnem (1950-1954), C.VII (zgemi), Trkiye Byk
Millet Meclisi Vakf Yaynlar, Ankara 1998.
Pamukciyan, Kevork, Mizah Hayal Gazetesinin Ermeni Harfli Trke Basks, Tarih
ve Toplum, Haziran 1987.
__________, Zamanlar, Meknlar, nsanlar/Ermeni Kaynaklarndan Tarihe Katklar,
Aras Yaynclk, 2003.
Perinek, Dou, Orta Asya Uygarl, Kaynak Yaynlar, stanbul 2005.
__________, Parti ve Sanat, Kaynak Yaynlar, stanbul 1995.
Perinek, ule, Bizim Ermeniler, 2000e Doru Dergisi, 12 Nisan 1987.
Salk, Selahattin, Kurtulu Savann Gizli rgt, MM Grubu, Kaynak Yaynlar,
stanbul 1999.
en, Bimen, Klasik Trk Msiksi Koleksiyonu.
410

ule PERNEK

Talat Paa, Hatralarm ve Mdafaam, kinci Basm, Kaynak Yaynlar, stanbul


2006.
Tulac, Pars, Osmanl Trkiyesinde Ermeni Matbaacl, Tarih ve Toplum, ubat
1991.
__________, Mehterhaneden Bandoya, Cem Yaynevi, stanbul 1986.
Trk Halk Mzii Szl Eserler Antolojisi, TRT Trkiye Radyo-Televizyon Kurumu
Mzik Dairesi Bakanl, Ankara 2000.

411

OSMANLI TOPLUMUNDA YAAMA SANATINA BR


RNEK:YOZGATTA TRK VE ERMENLER ARASINDA
TOPLUMSAL ETKLEM VE DAYANIMA RNEKLER

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Erciyes niversitesi Yozgat Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm


E-mail: karaka@erciyes.edu.tr; Tel (GSM): 0 544 463 01 60

zet
Yozgat ehri apanoullarnn eitli etnik kkenden insanlarn blgeye getirilmesi ile XVIII. yzyl balarnda
oluturulmu bir ehirdir. Bu adan ehirdeki Trk ve Ermeni toplumlarnn sosyo-kltrel etkileimleri, toplumsal
yaantdaki deiimlerini tespit etmek, Osmanl ehrinde
sergilenen birlikte yaama sanatna mikro bir yaklam olacaktr.
Yozgat, Orta Anadoluda Trk ve Ermeni nfusun youn
olarak yaadklar yerlerden biridir. eitli blgelerden i
g yolu ile ehirde bir araya gelen ve iki farkl toplum
oluturan Trkler ve Ermeniler farkllklarna ramen bir
arada yaayabilecekleri bir alan oluturmay baarabilmilerdir. Siyasal olaylarn ortaya kard etkiler darda
brakld taktirde, ehirde her iki kesim byk bir zaman
dilimini birlikte huzur ierisinde geirmilerdir.
Bu teblide; iki farkl toplumun yaant alanlar, aile yaplar, toplumsal ve kltrel anlamda etkileimleri, komuluk
ilikileri ve zellikle eitli doal afetler ve skntlar karsnda sergiledikleri yardmlama tavrlar belgelerle tespit
edilmeye allacaktr.

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Giri
Yozgat ehri Trk-Ermeni ilikileri ve Ermeni isyanlar asndan
zellikle incelenmeye tbi tutulmas gereken bir blgedir. nk buradaki Ermeni nfusunun oluumu tamamen memnuniyet esasnda bal kalmtr. ehirde Ermenilere kar gsterilen ho grnn bir sonucu olarak
1800l yllarn banda henz 1 000 kii1 olan Ermeni nfusu 1914 yl
saymlarna gre 13 736 kiiye ulamtr2. Bu da gstermektedir ki, Ermeniler ehirden g etmeyi deil, sreklilii olan bir ekilde ok deiik blgelerden Yozgata gelerek yerlemeyi tercih etmilerdir. Nitekim Yozgata
gelen Charles Texier, Poujoulat, Kinnier, Cuinet, Perrot gibi birok seyyah ehirdeki Ermenilerin rahat yaantlar ve zenginliklerine dair bilgiler
vermilerdir3. ehirde olabildiince varsl bir ekilde yaayan Ermenilerin
Trklerle toplumsal ilikisi ve dayanmaya ynelik tavrlar bu tebliin
konusunu oluturmaktadr.
1
2

M. Baptistin Poujoulat, Voyage Des lAsie Mineure En Mesopotamie, A Palmyre En Syrie


En Paletsine Et En Egypt, Paris 1840, s.293.
Kemal Karpat, Ottoman Population 1830-1914, Demographic and Social Characteristics,
The University of Wisconsin Press, Wisconsin-London 1985, s.172-173; Yozgat ehrindeki
demografik yap ve yllara gre nfus deiim oranlar ile ilgili alma iin bkz. Taha
Niyazi Karaca, Yozgat ehrinde Demografik Yap, IV. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri 2003, s.307-321.
Yozgata gelen seyyahlarn ehir yaants hakknda verdii bilgileri ihtiva eden alma
iin bkz. Karaca, 19. Yzyl Avrupa Seyyahlarnn Gz le Bir Anadolu ehrinin SosyoEkonomik Yaps, Do. Dr. Gnay alar Amaan, Editr Mehmet nba, Erzurum 2004,
s.150-163.

415

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

1-Toplumsal Etkileim
Osmanl dneminde din gruplar cemaat ya da millet olarak adlandrlmlardr. Toplumsal etkileimden kast ise Osmanl dnemi tabiri ile bir
cemaatin yaam tarznn dieri zerindeki etkisidir. Bu etkinin ne ekilde
olduu ehre ait eriye sicilleri ve seyyahlarn hatralarndan tespit edilebilmektedir.

a-Aile Yaants ve rf-Adetler


ehre gelen seyyahlarn zerinde durduklar en nemli konu her iki
cemaatin yaam tarzlarnn, rf ve detlerinin birbirlerine olan yaknl
olmutur. Bu adan verilebilecek ilk rnek, her iki cemaatin aile yaantlarnn muhafazakarlk asndan birbirlerine yakn olmasdr. Fred Burnaby
dier ehirlerde yaayan Ermeni kadnlarnn d dnya ile balantlarnn
ok rahat olduunu fakat Yozgat Ermenilerinin aile yaantlarnn Mslman Trk etkisi ile muhafazakar bir ekle brndn belirtiyor4.
Baka bir seyyah ve aratrmac olan Charles Texier Ermeni ve Trk
aile yapsnn ortak ynlerinden bahsediyor. Texierin belirttiine gre her
iki toplumda da aile ii yaant benzerlik gstermekte ve kadnlar kocalarna kar ar hrmetkr davranmaktadrlar. Aile reisine duyulan hrmetten
dolay her iki toplumda da kadnlar kocalar ile ayn sofrada yemek yemezler. Oullar da ayn ekilde babalarna kar Trk geleneklerine gre davranrlar ve babalarnn yannda asla ubuk imezler. Texier bu benzerliklere
deindikten sonra esas vurgusunu her iki toplumun birbirleri ile asla kavga
etmeden geinmelerine getirir ve ahalinin beeri ilikilerinin hsn-i mnasebet zere olduundan bahseder5.
ki toplumun aile yaantsnda etkin unsurun Trk rf ve gelenekleri
olduu her iki seyyahn da ortak tespitidir. Bu tespit baka bir belge ile
de kuvvetlendirilebilir. Babakanlk Osmanl Arivleri kaytlarndan tespit ettiimiz belgede; Ermeni cemaati kiliselerinde iki blm olduunu ve
kadnlara ait olan blmn tamire ihtiyacndan bahsederek bunun iin izin
istemektedirler ki6, belge kilisenin haremlik ve selamlk olarak yapldn
gstermektedir.

4
5
6

Fred Burnaby, At Srtnda Anadolu, eviren: Fatma Takent, stanbul 1999, s.148
Charles Texier, Kk Asya, III, Mtercim Ali Suad, Matbaa- Amire, stanbul 1340, s.46.
Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Hariciye Nezareti Mektub Kalemi, Belge No: 32/70.

416

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Dier taraftan Ermeni din inanlarnn yaant tarzlar zerindeki etkileri tamamen kaybolmamtr. Kendilerini Avrupaya daha yakn hisseden Ermeniler yemeklerini masa zerinde yerlerken Mslmanlar yerde
yemeye devam etmektedirler7.
Sosyal ilikilerde gzlenen etkilerden en dikkat ekenlerden biri de
Ermenilerin arap reticilii ve sofralarnda arap bulundurmalarnn Mslmanlar tarafndan ho grlmesi, hatta bacln Mslmanlar arasnda
da ok yaygn olmas idi. Her ne kadar Mslmanlar arap imiyorlarsa da
Hristiyan misafirleri ile ayn masada bulunduklarnda ve onlar arladklarnda ikram etmek iin evlerinde arap bulundurabiliyorlard8. Bu da Hristiyanlarn Trk cemaati zerindeki etkisinden kaynaklanyor olmaldr.

b-Mimar Yaplar ve Binalar


Toplumsal etki asndan dnldnde her iki toplumun ortak kltrel deerlerini yanstan en nemli elerden biri hi phesiz ki mimar
yaplardr. ehirdeki mimar yaplarn tasvirleri yine seyyahlar tarafndan
yaplmaktadr. Seyyahlara gre Yozgat mimar yaplar ve zellikle evlerinin grnts asndan tam bir Avrupa ehrine benzemektedir9. Evlerin Mslman ve Hristiyanlara ait olanlar tamamen ayndr. Yap olarak
birbirlerinden farklar yoktur10. Bu evlerin hemen tamam iki katl geni
baheli ve kiremit atldr11.
badethaneler hari olmak zere dier meknlarn biimlendirilmelerinde de Avrupa etkisi gzlenmektedir12. Yozgatn tamamnda grlen
ev tiplerinde daha ziyade geleneksel Trk ev planlarnn kullanld grlmektedir. Bunlar Sofal, Drt Eyvanl, Ke Odal plan tipleridir13.
Evlerin Trk tipinde fakat i sslemelerinin bat tarz resimlerle yaplm
olmas ehirdeki Ermenilerin etkilerinden kaynaklanyor olmaldr. Bunun
en somut rnei seyyahlarn hibir ehirde gremediklerini syledikleri
7
8
9
10
11
12

13

George Perrot, Souvenirs Dun Voyage En Asie Mineure, Paris 1867, s.385-393.
Perrot, a.g.e., s.385. Ayrca bkz. Henry F. Tozer, Turkish Armenia and Eastern Asia Minor,
Longman&Co., London 1881, s.83.
Tozer, a.g.e., s.80-81.
Texier, a.g.e., s.46.
Vital Cuinet, La Turquie DAsie, Paris 1891, s.297.
Avrupa etkisinin Anadolu ilerine ve Yozgata kadar uzanan etkisi iin bkz. Rhan Ark,
Sanatta Batllama Srecinde Balkan-Anadolu Beraberlii, Balkanlarda Kltrel Etkileim ve Trk Mimarsi Uluslararas Sempozyumu Bildirileri, Cilt 1, Atatrk Kltr Merkezi
Yaynlar, Ankara 2004.
Hakk Acun, Tm Ynleri le apanoullar ve Eserleri, Ankara 2005, s.190.

417

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

byk ar idi. ki katl ve bir yz boydan boya caml olarak yaplm bu


ar tam anlam ile bir aheser grntsnde idi14.
Sosyal yaantnn nemli meknlarndan biri de hamamlardr. Osmanl toplumunda Hristiyanlar ile Mslmanlarn ayr hamamlar bulunmaktadr. Yozgattaki uygulama biraz fakldr. Hristiyan ve Mslman hamamlar ortaktr. ehre 1837 ylnda gelen Hamiltonun ifadelerine gre,
hamamlar ehirdeki sosyal yaantnn en renkli ve elenceli ksmlarn
oluturuyordu. Bu sebeple hamamlar muhteem gzellikte binalar olarak
yaplyorlard15.
Hamiltonun verdii hamam rneinde dikkat eken nokta iki farkl
cemaatin hamam elence mekn olarak kullanmas ve birbirlerini dlamamalardr.
Binalarn sslemeleri ve i dekorasyonlar Ermeni sanatlara aitti. Konaklar resimlerle ssleniyordu. Hatta Trkiyede ok nadir olan ii
resimli camilerden biri Baavu Camii 1800-1801 ylnda Yozgatta yaplmtr16. Caminin i duvarlar manzara arlkl resimlerle sslenmiti. Ayn ekilde apanolu Camiinin d mahfili de resimlerle sslenmi
bir ekilde yaplmtr17. Cami iinin sslenmesi hi phesiz ki, ehirde
yaayan Ermeni sanatlarnn Mslman toplum zerindeki etkilerinden
kaynaklanmaktadr.

c-Giysiler
Toplumlararas ilikilerde zerinde durulmas gereken dier bir husus giysilerdir. Yine seyyahlar tarafndan tespit edildiine gre Ermeni
kadnlar ile Mslman kadnlarnn giyimleri arasnda pek fark bulunmamaktadr. Kadnlarn tercih ettii en mehur giysi Salta marka elbiseydi.
Venedikten getirilmi olan ve kadifeden yaplm olan bir eit hrkadr.
Bu elbisenin yakas ve kollar ipeklerle sslenirdi. Bu elbise Yozgatn
zengin Mslman Ermeni ve Rum kadnlar arasnda rabetteydi. Daha
dk gelirlere sahip olanlar da entari, fistan, malah, fermaniye, ferace
trlerini giyerlerdi18.
14
15
16
17
18

Burnaby, a.g.e., s.137; Tozer, a.g.e, s.81.


William Hamilton, Researches in Asie Minor, Pontus and Armenia, London 1842, s.386
Acun, a.g.e., s.258-261.
Cami resimlerinin ayrntl tasvirleri iin bkz. Acun, a.g.e, s.101-144.
smail Cansz, Osmanl Dneminde Yozgatta Sosyal ve Kltrel Hayat, Osmanl Devleti
ve Bozok Sanca, Yozgat 2000, s.227-228.

418

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Erkeklere gelince onlar da genellikle setre giymektedirler. Dier elbiseler ise alvar, ceket, cepken, cemedan, palto, sako, aba, erkek saltasdr19.
ehrin souk iklime sahip olmas ayrca krk giyeceklerin bol miktarda
kullanlmasna yol amtr. Cenova, Rumeli, kuzu, nafe gibi eitleri kullanlmtr20.
Her iki toplumun da giysilerinde belirgin bir ayrm gze arpmamaktadr. Zenginliklerine gre giysinin kalitesi ekillenmektedir.

d-simler ve Lkaplar
Sosyal ilikilerin dier bir boyutunu da isimler ve lkaplar oluturmaktadr. Ermenilerin, Mslman ounlukta bir toplumda yaamalar
onlarn kullandklar isimlerde belirgin deimelerin olduunu gstermektedir. Kadnlara konulan Mslman isimler; Sultan, pek, Mavi, Glkz,
Melek, Gll, Yosma, Elmas gibi isimlerdir. Erkeklere konulan isimler ise;
Arslan, Ayvaz, Ate, Burak, Bahadr, Civelek, Hac, Hdr, skender, Kaplan, Murat, Rstem vs. isimlerdir. Bu isimlerden baka zellikle erkeklere
lkaplar da taklmtr. Bunlar; Balta, Bakla, nce, Kara, Kii, Kahya, Kafadar, Kalfa, lmez, iman, Kocaolan, Krpe vs. lkaplardr21.

e-Mahalleler
Yozgatta iki farkl cemaat olarak yaayan Trk ve Ermenilerin yaama alanlar olan mahaller de i ie gemi bir durumdadr. 1844 ylna ait
temettuat defterlerine gre Yozgattaki mahallelerin byk oranda karma
bir yapya sahip olduu tespit edilmektedir. Medrese (123 hane), Takpr
(260 hane), Mutafolu (148 hane), atak (267 hane) ve Nohutlu mahalleleri yalnzca Mslman nfustan olumaktadr. Tekye (250 Mslman,
199 Ermeni hanesi), stanbulluolu (130 Mslman, 63 Ermeni ve 48 Rum
hanesi), Kseolu (108 Mslman, 238 Ermeni hanesi), Tuzkaya (68 Mslman, 186 Ermeni) mahalleleri karma yapdadr22.
19
20
21
22

Cansz, a.g.e., s.228.


Cansz, a.g.e., s.230-231.
Cansz,, a.g.e., s.226.
1844-1845 yl Yozgat temettuat defteri zerine yaplan bir alma iin bkz. Ahmet Akgndz, Said ztrk, Yozgat Temettuat Defterleri I-III, Yimpa Holding Yayn, stanbul 2000.
Ayrca dier bir alma iin bkz. Z. Ahmet Badatl, Tanzimat Dnemi Yozgat Kasabasnn Sosyo-Ekonomik Yaps, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Marmara niversitesi,
stanbul 1991.

419

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Bu karma yap Yozgattaki iki farkl unsurun i ie yaadn ve komuluk ilikilerini devam ettirdiini gstermektedir ki, bu ilikilerin mal ortaklna kadar gitmesi de birbirlerine olan gvenlerini gstermektedir23.
Babakanlk Osmanl Arivinde bulunan vukuat raporlar ve eriye sicillerindeki kaytlar dikkate alndnda her iki kesimin birbirlerine kar iledikleri su miktarnn yok denecek kadar az olduu grlebilir. Nitekim
1882-1887 yllarna ait olan 2 numaral eriyye sicilindeki kaytta bir yaralama hadisesi grlmektedir24. Bu defterdeki kaytlarda her iki toplumun
birbirlerine mahkemelerde vekillik yaptklar da tespit edilebilmektedir25.
George Perrot, iki toplum arasndaki ilikilerin bir deerlendirmesini
yaparken Yozgatl Hac Ohannesin Mslman arkadalarndan bahsetmektedir. Ohannesin yalnzca ehir merkezinde deil, evre kylerde de
birok arkada vardr ve bunlar ehre geldiklerinde kendisini ziyaret etmeden ayrlmamaktadrlar26.
Yukarda belirttiimiz rnekler dorultusunda Yozgat ehrinde Trk
ve Ermenilere dair bir toplumsal etkileim betimlemesi yaplacak olursa
denilebilir ki; her iki toplum da etkin zellikleri dorultusunda dierini
etkilemilerdir. Trklerin Ermenileri aile, rf, gelenek ve yaam tarz asndan belirli bir etkide brakt, Ermenilerin de Mslman Trkleri sanat
ve mimar uygulamalarda etkiledii tespit edilebiliyor.

2-Toplumsal Dayanma rnekleri


Yozgat ehrinde ortaya kan grnt Mslmanlarla Hristiyanlarn
iyi komuluk ilikileri yaadn ortaya koymaktadr. Byk toplumsal
felketlerde bu komuluk ilikilerinin dayanmaya dnt olaylar da
yaanmtr. Bu dayanmaya dair vereceimiz ilk olay 1874 ylna ait ktlk felketi ile ilgilidir.
1874 ktlnda binlerce insan ve hayvan alktan hayatn kaybetmitir27. Hamiltona gre bu ktlk srasnda 100 000 ba sr ve 150 000 insan
23 Karaca, Ermeni Sorununun Geliim Srecinde Yozgatta Trk-Ermeni likileri, Ankara
2005, s.43-45.
24 Hatice Yzgeer, 2 Numaral Yozgat eriye Sicilinin Transkripsiyonu ve Deerlendirilmesi (H.1299-1304/M.1882-1887), Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Erciyes niversitesi
Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 2005, s.297.
25 Yzgeer, a.g.t., s.298.
26 Perrot, a.g.e., s.385-393.
27 1873-1874 ylna ait bu ktln grg ahitlerinden biri de 1852 doumlu Ankaral Halime
amrd. 1952 ylnda anlattklarna gre ktlk ylnda onbinlerce koyun telef olmu,

420

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

lmtr28. Bu kadar byk bir ktln ortaya kard tahribatn nne


zamannda geemeyen hkmet, Anadolunun dier illerinden hayrseverlerin yardm etmeleri konusunda gazetelere iln vermiti29. Hkmet bu
ktl ancak halkn yardmlar, dier illerin gnderdii ve ngiltereden gelen yardmlarla biraz olsun hafifletebilmiti30. Fakat blgedeki etkiler uzun
sre devam etmi, ktlk dier yllarda da eitli vesilelerle yaanr olmutu. te bu sre ierisinde Ermeni zenginlerinden Papazyan Hamparsum
hkmetin talebi olmad halde Keskin kazasndaki ihtiyac karlamak
zere karlksz olarak yardm ve hizmette bulunmutu. Hamparsumun
bu davran karsnda hkmet onu taltif etmeye karar vermi ve nc
dereceden nian ile dllendirmiti31.
Dier bir dayanma rnei 1910 ylnda Girit Meclisinin Yunan
Kral adna yemin etmesi zerine yaanmt. Olay protesto etmek iin
Trkler ve Ermeniler byk bir dayanma ierisinde protesto mitingleri
dzenlemilerdi. Mitinge 20 000 Osmanl vatanda katlarak, hep bir azdan Osmanlla ballklarn haykrmlard. Mitingde Kirkor ve Nersis
adlarndaki iki Ermeni vatandan konumalar iki cemaatin tek yumruk
olduunu gsteriyordu32.
yi komuluk ilikilerinin ve dayanmann belki de en anlaml rnei tehcirden dnen Ermenilere Mslmanlarn yapt yardm olmutur.
1918 Ekiminde Ermenilerin geri dnleri iin kararname kartldnda
binlerce Ermeni tekrar Yozgata dnmt. Hkmetin gerekli yardm ilk

28

29
30

31
32

zengin olmalarna ramen yiyecek hibirey bulamamlar, sprge tohumu ve kuru otlarla
yaantlarn devam ettirmek zorunda kalmlard. Ktlk ylnda Ankarada gnde bin kiiden fazla lm olmu ve sokaklar cesetlerle dolmutu. Bkz. Kemal Balum, Bebin Ylda
Nereden Nereye Ankara, Ankara 1992, s.25.
Tozer, ktln oluumunu u ekilde anlatyor: lk sorun 1873 ylndaki kuraklk sebebi ile
mahsl azalm ve takip eden Kasm-Aralk aylarnda iddetli yamur yam ve Ocakubat aylarnda ok iddetli kar ya olmutu. Talihsizliin en ar ekli ehirlerde yaanmt. nk yiyecek rezervleri kullanldndan hi bir ey kalmam ve kar ya yollar kestiinden bahara kadar kanlmaz alk ehirde yaayanlar tketmiti. Bkz. Tozer,
a.g.e., s.45-93.
BOA, A. MKT. MHM, Belge No: 476/13.
Diyarbakr valisi smail Hakk Paa ehrin ihtiyacn karlamak zere zahire ve hayvan
gnderilmesi iini zerine alarak almalara balamt. BOA, A.MKT.MHM., Belge No:
74/23. Ktlk zerine Levant Herald gazetesinin yaynlar zerine ngilterede bir miktar
yardm toplanm ve blge iin harcanmak zere hkmete teslim edilmiti. Levant Herald
gazetesinin ktlk yardm ile ilgili gazete haberleri iin bkz. The Famine in Asia Minor, its
History, Compiled From the Pages of the Levant Herald, Constantinople 1875.
BOA, Y.PRK.BK., Belge No: 12/43.
Karaca, a.g.e., s.182.

421

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

hamlede yapamamas zerine Ermeniler zor durumda kalmlard. te bu


noktada Yozgatl Mslman komular devreye girerek yardm kampanyas balatmlar ve Ermenilerin iaelerini temin etmeye almlardr33.

Sonu
1914-1918 yllar arasnda korkun olaylar oldu. Bu korkun olaylar
milyonlarca insann lmne neden olan Birinci Dnya Savann ta kendisiydi. 1915 ylnda Trkler ve Ermeniler arasnda da yaadklar yzlerce
yllk birlikteliin en gergin ve olumsuz dnemi yaand. 1915e gtren
etkenler ve 1915te nelerin olduunun anlalmas iin her iki toplumun
yzlerce yllk birlikteliklerinin iyi deerlendirilmesi gerekir. 1915 yl ya
da Ermeni ihtill hareketlerine bal olaylar bir kenara brakldnda aka grlmektedir ki, Anadolunun en muhafazakar ehirlerinde bile Ermenilere kar bir husumet duygusu gelimemitir. Tam tersine her iki cemaat
eitli alardan birbirleri zerinde etkilerde bulunmulardr.
Bu ehirlerden bir olan Yozgat, i g yolu ile nfusunu olutururken
apanoullar uyguladklar vergi muafiyeti ile Ermenilerin de blgeye
gelmesini saladlar. 1878 ylna kadar ehre gelen btn seyyahlar Ermenilerle Trklerin uyumlu birlikteliinden bahsetmilerdir. Bu seyyahlar
arasnda, n yarglarla ve propagandalarn etkisi ile Anadoluya gelen ve
Yozgatn durumunu inceleyen Fred Burnaby vardr. O da blgeyi gezdikten sonra Avrupada yaplan propagandalarn ne denli yalan ve utanmazlk
eseri olduunu hatralarnda dile getirmitir.
Uzun sren bar dnemlerinde toplumlar aras uyum batl devletlerin
mdahaleleri ile bozulmutur. Bamszlk iin mcadele eden Ermeniler
kahraman, Trkler ise katil olarak tasvir edilmitir. Yaplan propagandalarda Trklerin yzlerce yldr Ermenileri ldrmek iin frsat bekledii
zellikle belirtilmitir. Fakat ehir yaantsna ynelik yaplan mikro almalar bu propagandalarn ne denli byk bir yalan zerine kurulmu olduunu da ortaya koymaktadr. Trkler ve Ermeniler yzyllarca dmanlk
iinde deil, iyi komuluk ilikileri ierisinde yaamlardr. Belgeler bunu
gstermektedir.

33 Karaca, a.g.e, s.227.

422

Do. Dr. Taha Niyazi KARACA

Kaynaka
Ariv Vesikas
Babakanlk Osmanl Arivleri:
Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi, Belge No: 32/70
A.MKT.MHM., Belge No: 74/23, 476/13
Y.PRK.BK., Belge No: 12/43

Tetkik Eserler
Acun, Hakk, Tm Ynleri ile apanoullar ve Eserleri, Ankara 2005.
Akgndz, Ahmet-Said ztrk, Yozgat Temettuat Defterleri I-III, Yimpa Holding
Yayn, stanbul 2000.
Ark, Rhan, Sanatta Batllama Srecinde Balkan-Anadolu Beraberlii,
Balkanlarda Kltrel Etkileim ve Trk Mimarisi Uluslararas
Sempozyumu Bildirileri, Cilt 1, Atatrk Kltr Merkezi Yaynlar,
Ankara 2004.
Badatl, Z. Ahmet, Tanzimat Dnemi Yozgat Kasabasnn Sosyo-Ekonomik Yaps,
Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Marmara niversitesi, stanbul
1991.
Balum, Kemal, Bebin Ylda Nereden Nereye Ankara, Ankara 1992.
Burnaby, Fred, At Srtnda Anadolu, eviren Fatma Takent, stanbul 1999.
Cansz, smail, Osmanl Dneminde Yozgatta Sosyal ve Kltrel Hayat, Osmanl
Devleti ve Bozok Sanca, Yozgat 2000.
Cuinet, Vital, La Turquie DAsie, Paris 1891.
Hamilton, William, Researches in Asie Minor, Pontus and Armenia, London 1842.
Karaca, Taha Niyazi; 19. Yzyl Avrupa Seyyahlarnn Gz ile Bir Anadolu ehrinin
Sosyo-Ekonomik Yaps, Do. Dr. Gnay alar Amaan, Editr
Mehmet nba, Erzurum 2004.
__________, Yozgat ehrinde Demografik Yap, IV. Kayseri ve Yresi Tarih
Sempozyumu Bildirileri (10-11 Nisan 2003), Kayseri 2003.
__________, Ermeni Sorununun Geliim Srecinde Yozgatta Trk-Ermeni likileri,
Ankara 2005.
Karpat, Kemal, Ottoman Population 1830-1914, Demographic and Social
Characteristics, The University of Wisconsin Press, Wisconsin/London
1985.
Perrot, George, Souvenirs Dun Voyage En Asie Mineure, Paris 1867.
Poujoulat, M. Baptistin, Voyage Des lAsie Mineure En Mesopotamie, A Palmyre En
Syrie En Paletsine Et En Egypt, Paris 1840.
Texier, Charles, Kk Asya III, Mtercim Ali Suad, Matbaa- Amire, stanbul 1340.
The Famine in Asia Minor, Its History, Compiled From the Pages of the Levant
Herald, Constantinople 1875.
423

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Tozer, Henry Fanshawe, Turkish Armenia and Eastern Asia Minor, Longman&Co.,
London 1881.
Yzgeer, Hatice, 2 Numaral Yozgat eriye Sicilinin Transkripsiyonu ve
Deerlendirilmesi
(H.1299-1304/M.1882-1887), Yaynlanmam
Yksek Lisans Tezi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits,
Kayseri 2005.

424

ERMENLERLE BRLKTE YAAYIIN AZERBAYCAN


TYATRO ESERLERNDE GSTERLMES

Do. Dr.Tamilla ABBASHANLI-ALYEVA

Osmangazi niversitesi Trk Dili ve Edebiyat Blm


E-mail: aliyevatamilla@ogu.edu.tr; Tel: 0 222 239 37 50-2728

zet
Azerbaycann tarih kitaplarnda Ermenilerin bu topraklara nasl gelip yerletikleri hakknda saysz kaynaklar vardr. Bunlardan sadece birini okumak bile yeterlidir: Dalk
Karabag: Tarihi Faktlar, olaylar (Bak: lim neriyat, 1989).
Kitab Azerbaycann nl tarihisi Ord.Prof. Aliyev yazmtr. Bu eserde belirtildii gibi, Ermenilerin Kafkaslarda hi
zaman topraklar olmamtr. Onlar Azerbaycan Trklerinin
topraklarna sahiplenerek burada Ermenistan adl bir lke
kurmulardr. Dalk Karabadaki Ermeniler ise Trkiyeden,
randan ve Suriyeden gelenlerdir ki, onlar da Ruslar buraya yerletirmiler. Ermeniler hem Azerbaycann komuluunda, hem de Azerbaycann tam kalbinde Karabada
dnyann hi yerinde olmadklar kadar ok rahat ve sakin
yaamlar. Ancak her zaman kendilerini Azerbaycan adl
bir topran kanuni sahibi saym, Ruslara gvenerek bu
topran mark ocuu olmulardr. Hmanist Azerbaycan Trkleri her zaman onlarla insanlk etiine emel ederek
yaamlardr. Bunlar da ir ve yazarlarn eserlerine yansmtr. Azerbaycann nl limi Prof. Dr. A.Sultanl yazyor
ki, szl edebiyat dneminde din dramlarda Ermeniler
bile itirak edermi. Azerbaycann ve Dounun ilk tiyatro
yazar M. F. Ahundovun eserlerinde Azerbaycanda yaayan Trklerin Ermenilere dostluk ilikileriyle yaklatklar
belirtilir. Kzl Ordunun (1920. yl, 28 Nisan) Azerbaycan
igal ettii dnemlerde Azerbaycann Cumhurbakan,
ayn zamanda Gazi Mustafa Kemal Atatrkn de dostu olan nl Azerbaycan yazar ve hekimi N. Nerimanov
Bahadr ve Suna adl tiyatro eserinde Trk-Ermeni dostluundan bahseder ve biri Trk evld (Bahadr) biri Ermeni
kz (Suna) olan genlerin din inanlar yznden kavumamalarn lnetler ve zntsn dile getirir. Sovyet
dneminin en gl tiyatro yazar C. Cabbarl 1905. ylda
eserinde 1905te Ermeni-Trk savan kaleme alarak bu savan her iki halkn sradan insanlar tarafndan arzulanmadn yazar, ayn zamanda nc bir kuvvenin bu sava
tevik ettiini de belirtir. nc taraf ise ar Rusyasdr.
Azerbaycan baslan kitaplarn ounda her dnemlerde
Azerbaycan Trklerinin Ermenilere ve burada yaayan btn milletlere karde olarak yaklat srarla vurgulanr. Bu
da Trklerin byk hmanizmini gsterir.

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

Giri
Bu gn Azerbaycan Cumhuriyetinin en nemli ve arl problemi
olan Karabag problemi sadece bu lkenin problemi olmaktan km, ister Batnn, isterse de Dounun gndeminde oturan nemli bir meseleye
evrilmitir. ok siyasetiler ba sndrsa da helelik bu meseleye aydnlk
getirilmemitir. Bele grnr ki, bir ata sznde denildii kimi bu hamur
ok su aparacak. Bazi siyaset adamlar bu ii lbirente benze diyorlar. Aslnda ise bu lbirenti onlar izmiler. Kafkaslar ve Dounu sakin grmek
istemeyen dnya siyaset adamlar, tabii ki, bunlarn banda Amerika ve
Avrupa dayanr, onlar bu sular ok bulandracaklar, nk iyi biliyorlar
ki, bulank suda balk tutmak daha rahattr. Eer Ermeniler hibir haklar
olmayan Karaba: -Bu bizim dede-baba topraklarmz deyirse ve Ermeni
Lobisinin elinde oyuncak olan Amerika ve Avrupann siyaset insanlar
onlarn naz ile oynuyorsa, bu meselenin hak-adalet yolu ile zlecei
mkle evrilecek. Konumuzda ele aldmz tiyatro eserlerindeki olaylar
Karaba kylerinde ba verdiyi iin mutlaka Karaban gemiine kk
bir ziyaret etsek, iyi olur.
Tarih kitaplarnda okuyoruz ki, bu gn Azerbaycan topraklarnda biz
zamanlar Alban devleti yerleirmi (M 3. asr). O zamanlar orada hem
Alban meneli, ayn zamanda savdeyler ve gargarlar da olmu ve onlar
phesiz ki, Karabada yaamlar. Alimler bele hesap edipler ki, Alban
diyalektleri Dastan dillerine aittir, Hatta Udinler 1 Pyotra mektup gnde429

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

rirken byle yazyordu: -Biz avganlarz (yani albanlarz) milliyet itibarile


Udileriz. Ermenistan Ermen etnosunun vatani deildir, bunlar bu topraklara gelmedirler. Eski Ermeni halk Yukar Frat vadisinde, tahminen M.. 1
bin ylln birinci yarsnda teekkl tapmlar(1). Yunan tarihisi Heredot
yazyor ki, Ermeniler Ermeni yaylas denilen yerin yalnz Bat hissesinde
mesknlamlar. Ermeniler ok ge zamanlarda Kafkaslarda grnmeye
balamlar. ran devletinin kmesi onlarn Douya doru irelilemesine
erait yaratmtr. Ermeniler Merkezi Ermeni yaylas zerinde nezareti
gzlendirmiler. Yunan tarihisi Strabon Ermenilerin tecavzkarlndan
yazyor: Ermeniler tecavzkarl ile Midiyallardan, beryalilardan...
suriyallardan toprak kopardlar, arazilerini genilendirdiler. (A.g.e. s.24)
Ama sonradan bunu Ermeni dilli vilyetlerin birlemesi kimi yazdlar.
Nispeten ksa mddet arznda Ermeniler irelileyerek arazileri igal etmi,
yerli halini sktrmaa balamlar. Sonradan iklc Ermeniler Kr-Aras
nehrinin arasndaki topraklar igal etmi, Albaniyaya Ermeni Albaniyas
demiler. M..66 senede Romallar .Tigran darmadan ettiginden sonra
hibir Byk Ermenistan olmamtr. Bu zaman Ermenistan igal ettii birok topraklardan el ekmitir. Ermeni ar zlerini Roma halknn
dostu ve mttefiki iln etmitir. Bu ise Ermenistann Romadan tam asl
olmas demek idi. M..37.senesinde Roma ve Parfiya arasnda imzalanm senete gre Ermenistan Parfiyaya, ayn zamanda Mezopotamyann
idaresine geir. Ermenistann taliyi o dnemim paralar zerinde de z
aksini bulur. Orada Ermenistan arlnn devrilmesi, Romann Ermenistan zerinde galebesi, Roma mparatorunun ayaklar altnda oturmu kadn, kz eklinde aman isteyen Ermeni sava resimleri var. 1-2 asrlarda
Ermenistanda Roma askerleri vard, m..358 a kadar Ermeniler Romallara vergi vermiler. 1-1V asrlarda Byk Ermenistan hic cre iklclk
ede bilmezdi, nk ya Romadan, ya Parfiyadan asl idi. Btn Kafkaslarn Romaya tbi olduu halde yalnz Albaniya mstakil kalmtr. V111
asrda Arap ikl sonucunda Alban arl ker. Ahalinin bir hissesi Gregorianlatrlr, sonradan ise Ermeniletirilir. Ama insanlarda Alban ruhu
kalmt ve Allbaniya arl Artsak arazisinde kismen barpa edilmitir.
Kadim Albaniyann yerinde X11-X111 asrlarda Haen knyazl ykseldi. Albaniya ar Hasan Celaln zamannda (1215-1261) bura daha da geliti, burada Gandzasar manastr kompleksi ina edildi.
Azerbaycann nl bilim adam Z. Gyovun Karabagn gemiine seyahat adl eserinde okuyoruz: Karabagda yaayan Ermeniler mene
itibari ile kola ayrlr: Birincisi Fars dilli Ermenilerdir. Bunlar sadece
430

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

Karabaga degil, Bat Azerbaycana ve irvana da grlmler. Eer


X1X asrn evvellerinde Karabagn Dalk hissesinde 2 Fars dilli Ermeni
ky vardysa, 30-cu yllarda bu kylerin say 20-ye atr. Fars dilli Ermenilerin Karabaga grlmesi Rusya-ran Savann 1828-de bitmesiyle
ilgili balyor. Trkmen ay Bar Antlamasnnn15-ci maddesinde yazlr
ki, bu Antlamadan geen bir yl sresince Ermeniler Aras nehrinden geerek istedikleri yerde yaaya bilerler. lgi eken ise budur ki, Ermeniler
yl beklemeden Rus Ordusu ile bire Kuzeye geir ve Karabagn eitli
blgelerinde mesknlarlar, sanki Dede-baba topraklarnda olduu gibi.
1828-1830-cu yllarda Ruslar Kafkaslara randan 40 bin Ermeni grdler. Rus meneli N.N.avrov yazyor ki, 1828-in yalnz ay sresince
Arazdan 8249 Ermeni ailesi geerek Karabagn Dalk blgesinde, Gyce
gl civarnda, irvanda yerleti. Gelme Ermeniler yerli ahalinin elinden
200 bin desyatin yani 2 milyon manatlk toprak sahesini alarak z ellerine
geirdiler. Rus bilim adam V.L.Veliko yazyor ki, Gelme Ermeniler yerli
Mslman ahalisinin an-hretine zarar vurdular, bununla onlar gelecekte bu topraklardan kovmak siyasetini yrtrdler. Ermenilerin ikinci kolu
Karabagn yukar hissesinde mesknlatlar. Onlar 10 bine yakn idiler,
Trkiyeden- Rus-Trk Sava bittikten sonra Edirne Bar Antlamas ile
Kafkaslara grlmtler. ounu Grcistana, bir hissesi Karabaga grld. Onlar hem yerli ahalini, ayn zamanda randan gele Ermenileri
incitirdiler. Ermenilerin 3-c kolunu asrlarla Ermenileme prosesine maruz kalan yerli Albanlar idi. Z. Gyovun yazdna gre o dnemde Karabagda Hrstianlk yaylmt. Karabagn ova hissesinde slm yaylrd.
Karaban Kuzey-Batsnda btpesetlik idi. Bu kaos zaman Arap Hilfeti
ile Bizans mperiyas Kafkaslar urunda mcadele ediyordular. Ermeni
diplomatiyas bundan istifade etti, Araplarn tarafnda durdu. lkeni z
din himayesine geirmeye alt. 699-da Ermeni Katalikosu lya Halife
Abdulmelike mektup yazd ki, lkemiz acizane Sizin tbiliinizdedir. Biz
de Albanlar da saya inanrz. Ama Albanlar Roma mparatoru ile konumaya gedir ki, onlarla bir dinde olsun. Siz bunu dikkatinizden kenarda
koymayn ve onlar cezalandrn. Arap Halifesi de lyann sadakatini
yksek kymetlendir, ona yardm ediyor. Yardm bundan oluur ki, kyam
kaldrm Albanlar Ermenilerin dinini kabul etmesini lyaya havale ediyor. Ermeni Katalikosu Halife Abdulmelikin gnderdii kounla Berdeye
gelir, Alban Katalikosunu ve onun hemfikirlerini idam ettirir, byk Meclis arr, karar kabul ediyor ki, Alban kilisesi Ermeni Grigoyan kilisesine
tbi olacak. Yeni seilen Katalikos Ermenilere sadk kalacana yemin etti.
431

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yldan sonra yine toplant oldu, btn Karabagl rahip ve Yepiskoplarn


dilinden iltizam alnd ki, eer onlar Grigoryan mezhebine sadk olmasalar, kafir iln olunacaklar. Ele o zamandan X1-X11 asra kadar Garabagda
nce Grigoryanlama, sonra Ermenileme prosesi geddi. Bunlar X1-X11
asrlarda Karabagda yaayan Ermenilemi Albanlar idi. Aratrmaclar
.P.Petruevski, .O.Orbeli, N.Y.Marr, T.Ter-Grigoryan, M.Barhudaryan ve
birok alimler Karabagda aratrma aparrken hakl olarak Karabagn Dalk hissesinin Albaniyann-Azerbaycann ayrlmaz hissesi hesap etmiler.
V asrdan X1X asra gibi Ermeni tarihcileri doru olarak bu topraklarn
Alban arazisi olduunu yazmlar. X-X1 asrda Karabagn Dalk hissesinde Han feodal Devleti yaranm, X111 daha da gelimitir. Karabagn
dzen ve Dalk hissesinde yaayan ahali arasnda zgeleme sebebi iin
bir nece amil vard. Bunlardan en nemlisi Karabagn dzen hissesi Azerbaycan kimi slm kabul etmiti,, Dalk hissesi Grigorinlamaya maruz
kald, burada Hrstian mefkuresi formalard. Din ayrlk iktisad-siyas
ayrlk yaratmt, dzen ve dalkta yaayan halk her zaman bir-birile iliki kururdu. Rus arizmi her zaman Parala, hkmranlk et siyasetini
yrterek V111 asrdan balayarak Karaba Hanln paralamak, burada kk Ermeni-Hristian devleti yaratmak istiyordu. 19 Mays 1783-de
knyaz G. A.Potyomkin 2. Yekatrnaya yazyordu: Frsat olan gibi Karabagda hakimiyeti Ermenilere verecek,bunlar vasitesiyle Asyada Hrstian
devleti kuracaz. Bu barede Ermeni meliklerine gsteri vermiim (3).
Sonradan Ruslar Karabag aldklarndan daha buran Ermenilere vermediler. 1917-ci yl htillndan sonra Dalk Karabagn Ermenistana birletirmek hakknda kompaniya baland. Yzlerle Ermeni Ermenistandan
gelerek Karabagda Trkler aleyhine ie baladlar. 1918-de 22 Haziranda
uada Ermenilerin 1 Kurultay oldu. Karabag mstakil Kurum oldu, Mill uras seildi. Lkin bu revan Ermenilerini temin etmedi. Onlar istiyordular ki, Karabag Ermenistana katlsn. 1920 c yln Maysnda Dalk Karabag Ermenilerinin 1X kurultay arld. Halkn fikri sorulmadan
bir grup Ermeni Karabagn Dalk hissesinin Ermenistana birletirilmesi
hakknda karar kard. 5 Temmuz 1921 de Karabagn Dalk hissesi z
talihini Azerbaycanla balad.
Azerbaycann nl tarihs Ord.Prof. Dr.. Aliyevin Dalk Karabag
adl kitabnda ok deerli fikirler var ve o bu fikirleri dnyann ok nl
alimlerinin fikirleri ile birge takdim eder. O fikirlerden biri Ermenilerin
her zaman Byk Ermenistan yaratmak ideyasdr. Yzden rak Ermeni
alimcikleri her zaman Byk Ermenistann haritasn iziyor ve gya
432

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

kayp olmu topraklar geri almak iin gece-gndz mcadele edeceklerini


sylyorlar. Bu haritada sadece yakn komularn topraklar deil, uzak
komularn da topraklar var. Bu harita denizden denizedir, ierisine Azerbaycan, Grcistan, Trkiye, Rusya, ran ve Suriye topraklarn da alr. .
Aliyev dnyann en nl bilim, devlet ve siyaset adamlarnn Ermeniler
hakknda fikirlerini vermekle onlarn i dnyasn ustalkla ayor, bunlar
gelecek konulardr, mutlaka aratrlacak.
imdi ise esas konumuza geek.
Biz yukarda yazlarda Ermenilerin Azerbaycan topraklarna nasl geldiklerini ve bunlarn Azerbaycanda z evlerinde olduklar gibi ok rahat yaadklarn anlattk ve bu yerde yalnz Azerbaycann deil, btn
Trk Dnyasnn nl iri olan B.Vahabzadenin bu iirini hatrlatmamak
mmkn deil:
Biz yakn olmuuz kadimden yakn,
O kadar yakn ki, bizim dalarn,
Glgesi dp dr sizin dalara,
Ben efsus demirim ten alara,
Bahnn keman bizi aladb,
Cebbarn ceh-cehi sizi aladb.
Babam baban ile dost olup ancak,
Dostluk dan bir kelime danmazdlar.
Biri-birimize di kcrtarak
Dostluktan deyiriz imdi o ki var. (4)
ir burada Azerbaycan Trkleriyle Ermenilerin asrlarca bu toprak da
bir karde gibi yaadklarn sylyor.
Biz Ermenilerle toplum halnda yaaman en gerek rneini gstermek iin Azerbaycann nl tiyatro yazar C. Cabbarlnn 1905-ci
ylda eserini gtrdk. Elbette bu konuda Azerbaycanda ok sayda eser
var, ama bu eser bizim arayacamz sorulara o kadar doru, drst cevaplar veriyor ki, o biri eserlere mracaat etmeye lzum grmedik, Aslnda C.Mehmetkuluzadenin Kamanca eseri baresinde de birka keli433

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

me demeyi dnyoruz. C. Cabbarl Sovyet yazar hesap olunur, yani


eserlerinde en fazla Sovyet dnemi vlr, onun halklar gzel gnlere
ulatrd okuyucularn nazar-dikkatine attrlr. Ama biz 1905-ci ylda
eserinde bu tebligat az grdk, yazar en fazla Kafkaslarda yaayan iki
karde halkn mehriban, dostluk eraitinde yaamasndan sohbet ar. Yazar bu dostluu Sovyetlerin ayana balasa da aslnda bu dostluk Sovyetlerden nce de vard. C. Cabbarlnn yaradclgn inceleyen Prof. Dr.M.
Arif yazyor: 1929-cu ylda C. Cabbarl Kafkas halklarnn meden birliyi
aylnda itirak etmiti. O Grcistan ve Ermenistana gedmi, ehir ve
kyleri gezmi, karde halklarn hayat ve meieti ile tan olmutur(5). M.
Arif bu deerli incelemesinde C. Cabbarlnn eserinin niye mehz 1905-ci
yl olduunu aklyor. Onun fikrince, 1905-ci ylda Azerbaycanda- en
fazla Bakda Trk-Ermeni krgn oldu, ama bu krgn birden-bire, nedensiz ba vermedi. Artk mrnn sona erdiini gren ki bal koca kartal
mrn srdrmek iin halklar bir-birine kar kaldrd. Bu hakta Rus yazar M. Gorkinin gzel bir fikri var. M. Gorki Kafkas olaylar hakknda
makalesinde yazyor: Tufeyliler (arn etrafnda halkn emeini yiyip almayanlar nazarda tutulur) can vermekte olduklarn ve lmlerinin yaklatn hiss ederler, ama onlar yaamak istiyorlar ve halk iradesine kar
becerdikleri gibi, erefsizcesine, korkakasna ve biabrcasna mcadele
ediyorlar. Onlar acktan acga Ruslar Yahudilerin, Polyaklar Finlerin, Tatarlar (Azerbaycan Trkleri nazarda tutulur) Ermeni ve Ruslarn, acndan
kazeplenmi avam kylleri renci ve hatta ocuklarn stne kpek gibi
kskrdrlar. Beer tarihinde, hibir lkede bizim lkede olduu gibi hkim
snf hakimiyeti elinde saklamak iin bu kanl gnlerde olduu gibi hayasz, kobutcasna mcadele etmemiler (6)
C. Cabbarl bu eserini ahsi mahedesi esasnda yazmtr ve ona gre
de eserdeki olaylar, kahramanlar, Karabagda toplum halnda yaayan Trk
ve Ermeni halklarnn rf-detleri, dostluklar olduka canl kmtr. C.
Cabbarl Edebiyat gazetesine verdiyi msahibesinde diyor ki, ...Ben Grcistan, Ermenistan ve Dalk Karabagda olduum zaman btn milletlere mensup olan insanlara rast geldim. Bunlar sakince sosyalizm kuruluu
ile, yani kendi hayatlarn yaamakla megul idiler. Ben kcerilere tesadf
ettim. Hayvan srsnn yannda bir Azerbaycanl kadn yermekte idi.
O, adrasz idi. Sonra baka bir kadna rastladm. Bu Ermeni kadn idi.
Bu kadnda aynen Azerbaycanl kadn gibi giyinmiti. Onlar bir-birinden
ayrmak zor idi. Ev eyalar, ilettikleri aletler, arklar danslar hepsi
ayn. Aslnda bu iki halk ayn halk olutururdu. yle ise, bu halklar sene434

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

lerce kanl vurulara ne mecbur etmiti. Bu meseleni derinden renmeye


baladm. rendim ki, bu iki karde halk azatlk urunda mcadeleden
uzaklatrmak ve smrgecilik siyasetini srdrmek iin Rus ar bu yolu
semi, iki karde halk bir-birine kar mcadeleye kaldrmlar (7)
1905-ci ylda tiyatro eserinde esas konu halklar dostluunu n
plana karmaktr. M. Arif yazyor: Eserin esas konusu ile ilgili olarak
C. Cabbarl 1905-ci ylda Azerbaycanda cerayan eden mrekkep olaylar ierisinden esas hatt doru semi, eserin esas dramatik sjetini de
bu hat zerinde kurmutur (8) C. Cabbarl bu eserinde gsterir ki, Trk,
Ermeni, Grc ve Rus emekileri snf ve talice bir-birlerine yakn olduklar olduklarndan onlar arasnda hibir ztlk yoktur; ar hkmeti ve
ona hizmetilik yapan burjuaziya inkilapi harekata mani olmak iin karde halklar bir-birile savatrr. M. Arif eserinde (unutmak lzm deil ki,
eser 1956-c ylda baslmtr) I.V. Stalinden rnek getirir. Stalin yazyor
ki, arn siyaseti Parala ve hkm ettir. ar bu grgnlar sadece Rus
olmayan milletler arasna salmamtr. O ayn zamanda Ruslar yaayan
Gomel, Kiinyov ehirlerinde de salmtr. Stalnn fikrince ar taht-tacn korumak iin bu krgn hazrlyor. Onun fikrince, ar uru olmayan
Mslmanlar (her zaman Rusyada Mslmanlara byle bakmlar) din
Ermenilerin stne kaldrmlar. fadeye bakn! uuru olmayan Mslman
ve her zaman Din olan Ermeni! Bu Din Ermeni bu gn dinlikten
km, dnyada Terr rzgar estirir, din Ermeni szde Ermeni soykrmn Avrupa Parlamentolarnda kabul ettirdi. Din Ermeni Karaba ald
ve bu gn Trkiyeden, Grcistandan toprak istiyor, Karabag azm gibi,
Nahvan da benimdir diyor. Stalinin din Ermenisi sadece bu gn
deil, asrlarla sbut etmi ki, o kadar da din deil. Fikrin devam:-ar uuru olmayan Mslmanlara silh paylamtr, Polis ve Kazaklara (aslnda
bu Kazaklar Kpaklardan dnmedir- Bak: M. Adci, Yavan lnn kokusu)(9). Mslman elbisesi geydirerek Ermenilerin stne saldrmtr.
Bakn, o dnemlerde Din Ermenilere kalbi aryan Stalin 1941-1945-ci
yl -ci Cihan Savanda da bir daha kantlad ki, Din, Yazk Ermenilere mnasebeti ok iyidir ve buna gre de Ahskann etrafnda yaayan
ve gz topraktan doymayan dinc Ermenilerin yerini genilendirmek
iin (bunun baka nedenleri de var) buradaki Ahska Trklerini bir gecenin
iinde vagonlara doldurup Sibiryaya, susuz-yeilliksiz Kazakistan sahralarna srgn etti.
C. Cabbarlnn 1905-ci ylda eserinde birok halkn ve snfn nmayendeleri var. Unutmadan deyek ki, o dnemlerde Kafkaslarda en fazla
435

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

milletlerin yaad yer Azerbaycan ve onun bakenti Bak idi. Biz bunu
bariz rneini C. Cabbarlnn eserinde grrz. Bu ayrca bir konudur,
biz sadece Trk ve Ermeni ilikilerine, bu ilikilerin dostluk ve komuluk
zerinde durduuna dikkat yetireceiz. Tekrarlamaa ehtiyac yok ki, bu
karde krgnn ar Rusyas salmtr. Tarih sbut etti ki, sonradan da
Rusyann eli ile 1918, 1988-de yeniden karde grnlar oldu, ama unutmak lzm deil ki, Ruslarn deirmenine Danakstyn partiyas da su
dkt. Ayn zamanda Ermenilerin dnyalarca nl Terr tekiltlar da
Danakstyn Partisi ile el-ele vererek dnyann neresinde Trk grdyse
de hi eye bakmadan katliam etti ve bu iki halk arasnda mnasebetleri
her zaman gerginlretirti, dostluk rzgarn beikdece bodu. Unutmak lzm deil ki, dnyada iki ey seilmiyor: Ata-Ana ve Komu. Bu Allahn
eli ile olan bir eydir. Komu komu ile doruluk, adalet erevesinde yaamaldr. Trkiye,Rusya, Azerbaycan, Grcistan, Ermenistan... Bunlar
tarihten her zaman komu olmular, isteseler de istemeseler, dost olsalar,
dmen de olsalar... Ama dmeniliktense dost olsalar daha iyi deimli?
Bizim mdriklerimiz hep byle demilerGel, gel kim olursansa gel...,
Sevelim sevilelim... Mevlane, Yunus, Nizami, Nesimi byle demi...
Konudan uzaklamayalm. C. Cabbarlnn eserinde tesvir ettii komular talihin yapt komuluktur. Allahverdi Ermeni, mamverdi Trk...
Karaban Tu adlanan kynde komudurlar, bunlara sadece komu demek azdr, sanki bir evde yaayan iki karde... Allahverdinin ocuklar
mamverdinin evindedir. Yemekler bir yenilir, tavuklar bele z hinlerinde
deil, komunun hininde yumurtluyor. Eserden rnek: Glsm (mamverdinin kars, Trk): Nebat bac (Allahverdinin kars, Ermeni), iki gndr il tavuk yine fal aparr, belki sizin hine geldi.
Nebat:-Hine bak, ay Glsm bac, dn hinden iki garip yumurta buldum(10).
Eserdeki nl kahramanlardan olan Eyvaz Ermenidir, Nebatla Allahverdinin oludur. Yine de kardeliye bir rnek. Eyvaz Bakya gedecek,
yol stndedir. Nebat ba onu uurlamaa karp ve bazi ilerini Glsme havale ediyor:-Sen Allah, Glsm bac, hayvanlar gelende onlar
yemle, ben Eyvaz uurluyum. Glsm: -Dana gelip, yemlemiim, o birileri de feragat eylerim. Sen rahatsz olma, iini gr (Yine orada, s.112).
Bize yle geliyor ki, eserden getirilen bu rnekler her eyi aktan-aa
sylyor. mamverdinin olu Bah Allahverdinin kz Sonaya ktr.
Yazar Sonann szleriyle ayr-ayr milletin nmayendeleri olan bu insan436

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

larn sima ynnden de bir-birine okarl okuyucunun nezerine attrlr. Elbette, belki de bunlar bir-birlerine ok benzemiyorlar, ama insanlar
bir-birlerini sever, sayg gsterirlerse, onlara yle geler ki, sanki bir-birine
benziyorlar. Sonann szlerine dikkat yetirek: Sona:- Bak, bu babamn
sakal, bu mamverdi daynn sakal, bu babamn yz, bu da onun yz.
Gerekten hi fikir vermemiim, babam ile mamverdi daym ne kadar birbirlerine benziyorlar! Evet, evet... (Her ikisini pyor).(11).
Ara-sra kyde Ermeni ile Ermeni arasnda anlalmazlk olanda byle
bunu nizamlayan da Trkdr. Mes: Sona komular Haykanuun danasnn gzne selbe atarak onu sakat etmitir. Haykanu sava iin Allahverdinin stne gelir, ama Trk mamverdi buna raz olmuyor, kadn sakinletirip evine uurluyor veya: Trk bu savan iinde komusu Ermeni
Aram grr, ona diyor ki, A gede, niye o arvada (Aramn annesi nezerde
tutulur) be-alt kpy (para anlamnda) gndermiyorsun? Kalp el-amanda (zor durumda). Ahr o gn gcnen ta-ba elemiim, bir batman buday
vermiim, be girvenke de arpa; kartrp el deirmeninde ekiptir (12).
Buradan byle bir sonu kyor ki, Trk-Ermeni ailesine o ailenin olundan yani en aziz adamndan olundan bele yakndr. Yukarda syledik
ki, Sona Ermeni olduu halda Ermeninin hayvann sakat etmi. Ne iin?
nk bu hayvan onun can kadar sevdii Trk Bah iin ektiyi karanfil
ieini yemiti. Meer bu iki halkn dostluu iin rnek deyilimi?
Yukarda yazdk k, ar Nikolay toprann alt-st altn olan
Azerbaycandan rahatlkla el ekmek fikrinde deil. O dnr ki, inklp
olursa, bu yal tike onun azndan ka bilir. Yal tikeni kayp etmemek
iin arn hizmetileri hep yollar aradlar ve sonuta buldular: Trklerle
Ermenileri bir-biriyle savatrmak! Bundan gzel yol ne ola bilir!? Eserdeki Rus Gubernatorun szlerine dikkat yetirek: -Durumdan kacak birce
yol var:- Yerli Tatarlarla (Azerbaycan Trkleri nezerde tutulur) Ermenileri
mill savaa atmak, bylece inklb ikinci plana ekmektir. Ermeniler en
ihtill millettir (yani durmadan kavga karan) Bunlar aradan karsa, o
birilerin de kuvveti sarslm olur. Trk ve Ermeni burjuaziyas arasnda
savaa neden olacak noktalar vardr (C. Cabbarl. a.g.e., s.118)
C. Cabbarlnn 1905-ci ylda eseri konu ynden ok zengin eserdir.
Dorudur, eserde en nemli konu Halklar dostluudur ve bunun da banda Trk-Ermeni dostluu durur. Umumilikte gtrsek, bu dostluk daha geni alan kapsyor. Burada sadece bu iki halkn dostluu deil, Rus, Grc,
Yahudi ve baka halklar da var. Ayni zamanda arn Rusyasnn bu halk437

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

lara mnasebeti var ve Rusya bunlarn hi birini delicesine sevmiyor, onun


azack ve yalanc sevgisi madd meraklar zerindedir. Eer Azerbaycan
petrol unu sona kadar kullanrsa, Azerbaycan onun dostudur, yarn petrol
yoksa, dostluk da yok! Bu gnk gibi. Eserde htilln karsnn alnmas,
Ruslarn bu gnk duruma mnasebetleri, Azerbaycan Trklerinden Petrol
Milyoncularnn Ruslara rvet vermesi, ara ya ekmeleri, Ermeni zenginlerinin aynan Ruslarala iyi mnasebetleri, ihtille darbe iin Eyvazn
bacs ile evlenme, Eyvaz dile tutmak, onu yalanc Mill Kahraman etmek, becermedike onun bana fesatlar amak bunlar ayr-ayrlkta bir
konudur, ama yine de unutmadan demek lzmdr ki, bunlarn da fazlas
Trk-Ermeni dostluunun evresinde dolanr, ne kadar yakn ve uzak olsalar da... Rus Gubernatoru bir kepe ile birka kazan kartrr. Mesel,
Gubernatorun zaman-zaman Trkiyede gya Ermenilerin bana getirilen
felketleri (aslnda bu felket hi olmamt, bu gnk szde Ermeni soykrm gibi) sylemekle atein stne petrol dkmeyi de ihmal etmiyor:
Elimde olan btn vasitelerle Mslmanlarn hain katillerden korunmasna alp, Trkiyedeki ilerin ksasnn burada alnmasna yol vermeye
cem (135) Byle szler zaman-zaman zengin Ermeni ve Azerbaycanl
Trklerin de dilinden kyor: Ermeni Agamyann dilinden: Trkyeye
fikriniz gedmesin. Dilerini kraam, hepinizi vere rem pulemyotun azna (14). Daha bir rnek: -Dmenler Trkiyedeki ilerinden doymayp
burada da ilerini devam ettirirler (15). Bu Trkiyeden balayp gelen
tarihi savatr. Ermeni milletini bastrmak isteyenleri tarih ve Ermeni milleti karka (karnca anlamnda) gibi ezecektir (16). Rus arnn korkutan
mesele Azerbaycandak Trklerle Ermenilerin dostluk halnda yaamalardr. Ne edip, ne yapp almak lzmdr ki bunlar her zaman bir-birleri
ile savasnlar. Gubernator bunu ok gzel becerir. Mesel, Trkleri grrken Emenileri onlarn yannda, Ermenileri grrken Trkleri ktleyir.
Trk Bahadr beye diyor ki Agamyan senin neft buruklarn hasara alp
kendi adna geirecek, onlar (yani Ermeniler) Byk Ermenistan plannn
bir hissesini hayata geirirler, onlar sizi buradan kovacaklar ve ya Ermeniye de aksini sylyor. Ermenilere Tatarlarn (yani Azeri Trklerinin) vah millet olduunu sylyor ve Ermenilere bunlardan ihtiyatl olun, lzm
gelerse, size hem silhla, hem asker vererek yardm ede bilirim, kimseye
sylemeyin-diyor (17). imdi Gubernator ayn eyleri Trklere de sylyor:-Mslmanlara bir az silh vermek lzmdr, lzm gelerse kazaklar
da bir az yardm etsinler (18). Belli olur ki, ortada Trk ve Ermenilerden
lenleri Kazaklar-yani Rus askerleri ldrmler.
438

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

Eserdeki Aamyan Azerbaycanda kazand serveti korumak iin her


yolu deneyir. Trk-Ermeni sava, Trkn sevdii kz oluna almak, Ruslarn hizmetiliini yapmak ve s. Agamyan gemide oturup gemici ile dava
ediyor. Aslnda onun bu toprakta hibir hakk yok, ama bu azm gibi neyinki burada servet kazanr, ayn zamanda buradaki fakir insanlar ldrr.
Aamyanlar z milletinin nmayendelerinin beyinlerini ykayarak Trklerin onlara dman olmalarn ne kadar sylese de hi faydas yok, bu iki
halkn sade insanlar yine bir-birine karde gibi bakyorlar, dostluklarn
devam ettiriyorlar. Eserde iki halkn dostluu Eyvaz ve Bahnn szlerinde ok gzel ifade olunup. Mesel, Eyvaz z milletinden olan Aamyana
mracaat ediyor: -Siz kzmayn, cenap Aamyan. Bu szlerle bana tasir
edemezsiniz. Benim hakikat sandm kitap da Trk, Ermeni sz yoktur,
ii var, fabrikant (fabrika sahibi) var. Bincilerle karde, ikincilerle dmanm (19); Bir baka rnek: -Eyvaz: -O atein iindekiler kimlerdir?
Korumal bir eyi olmayan a, yoksul ktle, var-yokunu iki kuruna verip
atr; lkin kime? Karde kardee (20). Ermeni Allahverdinin fikrince: Ara yerde halk verdiler grna (21). Ne kadar hakl bir sz. Eserin sonunda dar aacna geden Eyvaz Anne ve bacsn Ermeni akrabalarna deil,
Trk Bahya emanet eder. Bu iki halkn dostluu iin bundan gzel ne ola
biler?!
Eserde iki gencin Trk ve Ermeninin sevgisi de bu halklarn ne
kadar kaynayp-kavutuunu gsterir. Ermeni kz Sona ile Bah bir evde
bym ocuklardr. Artk bymler, sevginin ne olduunu tatmlar.
Onlarn bu temiz, saf ak anne ve babalarnn da kalbini sevin hissiyle
doldurur. Aamyann olu Haykaz Sonaya k olur, aslnda bu ak deil, sadece olarak Trk seven bir kz onun elinden almak, Trk-Ermeni ilikilerini bozmaktr. Haykaz Sona ile evlenir, onun kuru cismini alr,
ama Sona kalbini Bahya verir. Eyvaz bacsnn bir Trkle evlenmesini
sevinle karlyor, biliyor ki, bu Trkn ailesi senelerce onlarn komusu olmu, sevin ve kederlerini onlarla paylamlar. O bu ak sevinle
karlyor, korkmadan Agamyana sylyor: - Onun (Sonann) sevdii bir
Trkdr. (22). Aamyana gre ise:- Trkler bizin din dmanmz, millet dmanmz, kan dmanmzdir(23). Agamyana gre, Sonan Bahya vermek Ermenilerin mill namuslarna kar kara bir leke, bir hiyanettir
(24). Agamyamnn olu da aynen babas gibi dnr: - Benim evime dmen bir Trkn sevgisini tayp getirmek?! ki millet bir-biri ile kan davas ederken bir dmeni sevmek, bir Ermeni kz iin namussuzluk,hem de
mill namussuzluktur (25). Eyvazn Aamyana ve Haykaza verdii cevap
439

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

onlarn banda yldrm gibi akr. Bizim Trklerle hibir dmanclmz yoktur. Bizim dmanmz Trkler deil, sizler- yani Aamyanlarsznz. Biz Trklerle kardeiz, siz bizi bir-birimize dmen ediyorsunuz,
bizim savamz mill sava deil, snf savatr (26). Olu Eyvaz kurtarmak iin kz Sonan Agamyann oluna veren Allahverdi sonda peimanlk ekiyor: - Ahmak gibi, kz vermedim mamverdinin oluna, hi
olmazsa, atas atas ile, kardei kardei ile tay idi. Gtrdm z elimle kz
saldm oda (27). Haykazla zorla evlendirilen, ama her zaman ona nefret
eden, kalbi Trk Bahda kalan Sona yegne olunun adn ilk aknn ansna Bah koyur, oluna bakarak bu szleri diyor: - Bahmn btn mutlu
gnlerimden bana kalan bir senin adndr, bir de Bahdan alp bu gne
koruyup sakladm tardr. (28) Hasta ve mrnn son gnlerini yaayan
Sonann tek arzusu olu Bahnn elini Bahnn eline vermektir. Sona
son arzusuna da atr. lgi eken meselelerden biri de odur ki, Bah da
kznn adn Sona koymutur. Yani bu o anlama gelir ki, Bahlar, Sonalar
lp getse de bu iki komu halkn dostluu yaayacak.
Azerbaycann nl yazar Celil Mehmetkuluzadenin Kamanca eserinde de Trklerle Ermenilerin bir yerde yaamalar, dostluklar gsterilir.
C.Mehmetkuluzade 1906-c ylda ok nl satirik dergi olan Molla Nasrettin dergisini yaymlamaa balad ve o gnden sonra onu yaratclnda
halklar dostluu konusu husus nem tamaa balad. Yazar bu adavetin
arkasnda kimlerin durduunu iyi anlyor ve yazyordu: Bu iki komunun
adavetini aratrarak grdk ki, bunlarn her ikisi susuzdur. Nasl oluyor
ki, senelerce karde gibi dolanan bu iki komu birden-bire yrtc hayvan
olup bir-birinin canna daratlar. Rus-Japon savanda yenilen Rusya
Kafkaslarn bu iki gl halk arasna adavet sald ki,onlar z dertlerine
mptel olsunlar ve Rusyann politikasna karmaa zamanlar olmasn.
Ermenileri Trklerin stne kkren teke Rusya idi. Bu lkelerin aydnlar ok altlar ki, bu adaveti sndrsnler, ama adavet uzun yllar devam etti, binlerce gnahsz insann musibetine neden oldu (29). Yazarn
Kamanca (Keman) eseri de bu mcadelenin mantg devam olarak meydana gelmitir. Eserde ok keskin bir sosyal-siyas mesele: iki komu halkn
asrlardan beri gelen kardelik, dostluk tarihini lekeleyen kanl, ar bir
dnem z aksini bulmutur. Azerbaycann nl roman yazar, uzun dnem Azerbaycan Yazarlar Birliyi Bakan vazifasnda alan M. Hseyn
bu eser hakknda yazyor: Kemanca eserinde Molla Nasrettinin (C. Mehmetkuluzade nezerde tutulur) bir defa da olsun duda kamyor (yani glmyor). O burada ne glyor, ne alyor. O yalnz derin hayala dalp teec440

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

cpten ve teessften geni alm gzleriyle karde halklarn hayatndaki


bu facieni seyir ediyor (30). Eserin esas kahramanlar Kahraman Yzba
ve Bahdr. Kahraman Bey Trk, kemanca alan Bah Ermenidir. Yine de
Trk-Ermeni savadr, her taraftan binlerce gnahsz adam lmtr. imdi Kahraman Bey ormanda tesadfen aya sakat elinde keman olan Bahn esir alrlar. Kahraman Beyi birce ey dndrr: -Ermeniler ne kadar
onun yiit, gen dostlarn kanlarna boyamtr. imdi o da Bahn ldrecek, dostlarnn kann alacaktr: Biz onlarn be-on da-masn ldrmz, bes Necefkulu kimi yiidi bir de nereden bulacaz? irzad nereden bulacaz? Misirhan ka Ermeniye deimek olar?(31). Eserdeki
Kahraman hi de kan ien bir insan deildir, gnahsz insanlarn Ermenilet
tarafndan katliam edilmesi, grn ve talanlar onu zor duruma drp.
Kahraman yzba tora dm ve aldanmtr. Ama en iyisi odur ki, onun
kalbindeki insan hisler, gzellik duygusu lmemitir. Eer lseydi o, msiknin ecazkar sihrine dmez ve gnahsz bir insan-Bahn ldrerdi.
Bah ayn zamanda onu Azerbaycan-Trk msiksi ile evsunlayr ve bu da
Kahraman Beyin kafasn iyi anlamda kartrr. O Ermenilerle sevgi ve
hogr iinde geen gnleri hatrlyor. Gah da onun yadna ehit arkadalar, ate iinde kalan ve talan olunmu evler geliyor. Yzba birden-bire
onlar kztrp bir-birinin stne salan insanlara nefret ediyor, onlara lanetler ediyor, derin zdrap yayor. Bahnn beklenilmeden ele gemesi
gerilmi asaplar bir az da geriyor. Ksas hissi en yksek hadde atyor.
Onlar btn gnahlar hibir suu olmayan sakat Bahnn stne dkmeye alrlar. lm ba stnde gren Bah da alyor ve onu bu durumda gren Trkler: - Evet, alarsan, alarsan. Bu saat ban koyun ba gibi
keseceyiz. imdi bak, korkutan yoluk cceye (civ-civ anlamnda) benziyorsun. Ama vallahi, frsat bulsan Mslman kanna yerikleyen Ermenilerden birisin (32). Birden-bire kanl faciaya geden olaylarn yn deyir.
Buna neden Bahnn sade, doal hareketleri elinde tuttuu keman neden
olur. Belli oluyor ki, Bah mrn Azerbaycan Trklerinin hayr ilerinde, dnlerinde geirmitir. Bu sakin, mtavazi insan her cr adavetten
kenardr. O bu mnakieni yaratanlara nefret ediyor, onlara lanet yadrr.
Bah lm ayanda bele gelecee olan inamn kayp etmiyor. Bu adavetin aradan kalkacana, yine de dost, karde olacaklarna inanyor. Hatta o
Nevruz Beyden: -Seni and viryorum bizi yaradan Allaha. Bu keman Kazanc kynde benim Muu balama ver deye rica ediyor. Bahnn cok
gzel keman ustas olduunu bilen Kahraman Bey ondan bir ey almasn
rica ediyor. O da Azerbaycan Trkleriinin ok sevdikleri msikni Rast
441

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

alyor. Bu msiknin tesiri altnda Kahraman Beyin kalbindeki kazap, ksas hissi dalp gediyor. Yadna ten gnler, akansz-kadasz
zamanlar,Ermenilerle birlikte geirdii ho, sakin gnler dr. Bir az nce
Bahn paralamaa hazr olan Kahraman Bey deiir, o ittihamdan savunana evrilir. Artk onun sesinde ksastan daha fazla giley-gzarlk duyulur. Kahraman Bey diyor: - Ay balam, Ermeni bizden ne istiyorsun? Sar deilsen ki? Bir de grm, bizden niye el gtrmyorsun?(33). Bahnn: - Aa, ben ne yaptm ki? Sz Kahraman Yzban daha fazla zor
durumda brakr. Onun mill adavete ve mnakie ile hibir ilikisi olmayan fakir, elsiz-ayaksz kemancacya el kaldrmaa gc yetmiyor. Kahraman Yzba kalbinde ba kaldran insan hislere hakk kazandrmak iin
iki bal szler konuur: - Siz gman ediyorsunuz ki, ben bu sakat Ermenini
ldrmekle kazebim souyacak?! eytana pabu dikiyorlar. Bu sakat da
keman barna basp ne emellerden kyor. Haramzade ele alyor ki,
ten gnler yadma dr. Allah Ekber (34). Azerbaycan Trklerinin
ruhunu, zevkini, msiksini iyi bilen, manev ynden bu halka yakn olan,
durumun iyilie doru deyitiini gren Bah yeni bir hava Segah Zabul
alyor. ten gnleri insann karsna koyan msiknin sedalar altnda
Kahraman Yzbann iinde iki kuvve- adalet ve er, adavetle kardelik
duygular. Bana gelen facieler, musibetler, kanl sava sahneleri, ehit
olmu arkadalarnn ruhu Kahraman Beyi intikama, ksasa seslese de,
Ermeni ve Azerbaycan Trklerinin manev yaknlnn simgesi olan musiki, byk tarihi dostluktan haber veren ten gnler ise kardelie, bara
sesliyor. Bu iki zt kuvve uzun zaman arpr, gah o, gah o biri yenilir, ama
sonda fitne karlk ne kadar gl olsa da derin kklere malik halklar dostluunun karsnda geri ekilir ve yenilir (35). o yere ular ki, kadar
Kahraman Bey duygulanr, Bahn vmeye alr. Ama birden-bire ehit
arkadalar gz karsnda duruyor ve o Bahya barr: -Ermeni kemann gtr ve git. Yoksa seni de, kendimi de ldrrm. k git (36). Kahraman Bey silhn atar. Keman eserini inceleyen Prof. Dr. H. Alimrzeyev
yazyor: Bunu okuyan insan anlyor ki, Kahraman Bey bu olaydan ona
eline silh almayacak, hi zaman elini karde kanna batrmayacak. Onun
-Bu saat seni de, kendimi de ldrrm ve Ey namert dnya szleri ok
dndrcdr.(37). Kahraman Beyin dedii szler gnahn anlam,
dahilen deyimi bir insann feryad, tvbesidir. Kahraman Beylerle Bahlarn derdi ayndr. Kahraman Bey Ey namert dnya demekle bu adavet
tohumunu sepenleri kast ediyor. Kemana- iki karde halk Trklerle
Ermenileri birbirine balayan yreklerinin, rf-detlerinin, manev anla442

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

ylarnn birliini gsteren simgedir.. Asrlar boyu bir yerde yaam, ar,
zor gnlerde bir-birine arka-dayak olmu, hayr-eri, derdi-kederi bir olmu Trk ve Ermenilerin bir-biri ile kanl adavet etmeye esaslar varm?
Tabii ki yok! Her iki halk kenardan denilen fitne-fesada uymamal, yine de
hayatlarn bar, hogr iinde srdrmelidir. Fikrimizi C. Cabbarlnn
kahraman ihtiyar Bahnn szleriyle bitiriyoruz Onlar komu idiler. ki
klfet: bir Azerbaycan Trk, biri Ermeni. Onlarn yaay da bir idi, ileri bir, grleri bir,dertleri bir, sevinleri bir, dilekleri bir,emekleri bir idi.
ocuklar bir evde byr,mallar bir yerde otluyor, tavuklar bir hinde yumurtluyordu...(38). Veya: ...Ver elini Sona, ver elini Bah! Gemiin
kanl tarihi bu eski mezarlkta ebedi gmlsn. Yeni kardelik dnyasnn
krlmaz kollar sizin ellerinizi, iki karde halkn birlemi hayat gibi, ebedilik birletirsin...(39).

443

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Dipnotlar
1. aliyev. Dalk Karaba. Bak, Elm neriyat,1989, s.21
2. . Aliyev. a.g.e.,s.24
3. XVIII asrn 1 yarsnda Ermeni-Rus mnasibetleri, 2 cild, 2 blm, Yerevan,1967,
s.204-205
4. B.Vahabzade, Sandktan Sesler, Bak, Tefekkr, 2002, s.57.
5. M. Arif. C. Cabbarlnn yaratclk yolu. S.M.Kirov adna ADUnun neri,
Bak,1956,s.180.
6. M. Gorki.Seilmi eserleri (Rusca), 23 c cilt, Moskova, 1953, s.333-334
7. Edebiyat gazeti, 30 Mays 1934, numara 9
8. M. Arif. a.g.e.,s 184
9. M. Adc. Yavan lnn Kokusu.
10. C. Cabbarl. 1905-ci ylda, Eserleri 2-ci cild, Bak, Azerner, 1968, s.112
11. C. Cabbarl, a.g.e.
12. C. Cabbarl, a.g.e., s.172
13. C. Cabbarl, a.g.e., s.135
14. C. Cabbarl, a.g.e., s.136
15. C. Cabbarl, a.g.e., s.139
16. C. Cabbarl, a.g.e., s.143
17. C. Cabbarl, a.g.e., s.135
18. C. Cabbarl, a.g.e., s.173
19. C. Cabbarl, a.g.e., s.142
20. C. Cabbarl, a.g.e., s.167
21. C. Cabbarl. a.g.e., s.170
22. C. Cabbarl. a.g.e., s.143
23. gs. yer.
24. gs. yer
25. C. Cabbarl, a.g.e., s.162
26. C. Cabbarl. a.g.e., s.143
27. C. Cabbarl. a.g.e.,s.161
28. C. Cabbarl. a.g.e.,s.189
29. H. Alimirzeyev.Problemler,karakterler dramaturgiyas.Bak, Yazc, 1979, s.248
30. H. Alimirzeyev. a.g.e., s.249
31. C. Memmetkuluzade. Kemanca. Eserleri, 2-ci cilt, Bak, Azerner, 1984, s.103
32. C. Memmetkuluzade, a.g.e., s.105
33. C. Memmetkuluzade, a.g.e., s.106
34. C. Memmetkuluzade, a.g.e., s.107

444

Do. Dr. Tamilla Abbashanl ALIYEVA

35.
36.
37.
38.
39.

H. Alimirzeyev. a.g.e., s.254


Kemanca, s.107
gs. yer
C. Cabbarl, a.g.e., s.117
C. Cabbarl, a.g.e., s.191

445

KIBRISTA SOSYAL HAYAT EREVESNDE


TRK-ERMEN LKLER

Dr. . Yb. Ulvi KESER

Maltepe Asker Lisesi retmen


E-mail: ulvi.keser@gmail.com; Tel: 0 232 234 40 96

zet
Osmanl mparatorluunca Kbrs adasnn fethedilmesi
srasnda Trklere yardm ettikleri bilinen Ermenilerin nfusu, ngilizlerin aday devrald 1878 ylna gelindiinde
sadece 150 kadardr. Birinci Dnya Sava dneminde eitli ekillerde art gsteren Ermeni nfusu zellikle kinci
Dnya Sava sonrasnda adann drt bir yanna dad ve
Trklerle i ie bir hayat srmeye baladlar. 21 Aralk 1963
tarihinde Kbrsl Rumlarn Yunanistann desteiyle Megali
deay gerekletirmek ve Enosise ulamak gayesiyle balattklar Trkleri yok etme planna kadar adada sakin bir
hayat srmekte olan ve sosyal hayatn her alannda faaliyet gsteren Ermeniler, artan basklara dayanamayarak
aday terk etmeye baladlar. zellikle ticar hayatta kendilerini gsteren ve Kbrs Trk toplumunu Kayseri sucuu
ve pastrmasyla tantran, onlarla komuluk ilikileri iersine giren, zellikle din bayramlarda tandklaryla beraber
olmay tercih eden, olaylarn patlak verdii dnemde her
art altnda Trklere yardm etmeye alan ve Rum propagandalarna alet olmayan Ermeniler 1963 sonrasnda adadan ayrlarak bata ABD, ngiltere, Avustralya ve Kanadaya
g ettiler.
Bu alma zellikle 21 Aralk 1963 tarihine kadar Kbrsn
sosyal hayatnn ayrlmaz bir paras olan Ermenilerin Kbrs Trk halkyla olan sosyal, ticar, kltrel ve insan ilikilerini ortaya koymaya alacaktr.

Dr. . Yb. Ulvi KESER

Giri
Adn, kna iei olarak bilinen Kyprostan, mitolojide Kinirosun kzndan, ak tanras Kipristen veya bakr manasndaki Latince Cuprum
kelimesinden ald sylenen Kbrsn bir baka isim kayna da Kbrsta
bol miktarda yetien Kypros bitkisidir1. Baz kaynaklara gre ise tuzlandktan sonra kurumas iin bir ahr kapsna gerilen kz derisine benzeyen
biiminden dolay bu ad ald ifade edilmektedir2. Ayrca adn Yadana,
Kittim, Cypr ve yine bakr anlamna gelen zabar kelimesinden ald rivayet edilen3 ada, Dou Akdenizde jeopolitik konumuyla Avrupa, Asya ve
Afrika arasnda kilit noktadadr4. Coraf, fizik, kltrel, folklorik deerler gz nne alnnca ada, Anadolunun bir parasdr.5 Ada, 9 251 km2
yzlm ile6 Dou Akdenizin en byk, Sicilya ve Sardunyadan sonra

1
2
3
4
5
6

Sir George Hill, A History of Cyprus, Volume I, Cambridge University Press, Cambridge
1949, s.1; Halil Fikret Alasya, Kbrs Tarihi ve Kbrsta Trk Eserleri, Ankara 1964, s.13;
Robin Parker, Aphrodites Realm, Zavallis Press, Lefkoa 1962, s.9.
Lawrence Durrel, Ac Limonlar; Kbrs-1956, Belge Yayn, stanbul Eyll 1992, s.27.
Ahmet zyurt, Hep Scak Bir Ada; Kbrs, Atlas Dergisi, Say 15, stanbul Haziran 1994,
s.32.
Pierre Oberling, The Cyprus Tragedy, Rstem and Brothers Press Yayn, Lefkoa 1989,
s.3.
BOA. 030.01.64.394.7.
Atilla Atan, Kbrs-Yeni Bir Trk Devletinin Douu, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi,
Say 14, Ankara Nisan 1986, s.56.

449

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Akdenizin nc byk adas olup, ok eski ve zengin bir tarihe sahiptir7.


Kbrs adas; Fenikeliler, Egeliler ve Frekler zaman zaman adaya yerlemi olsalar da etnik ounluunu Anadolu insannn oluturduu ve
Anadolu insannn g ettii bir adadr8. te yandan adada Ermenilerin
VI. yzyldan itibaren bulunduklar bilinmektedir9. 395-1191 yllar arasnda Kral Moris ynetimindeki 3 000 Ermeni askeri adaya gelerek ilk
Ermeni nfusunu oluturur. Osmanl Vakanvisi Abdurrahman eref Bey
ise sadece Kbrstakiler iin deil, Anadoluda yaayan Ermenilerin genel
karakteri konusunda unlar ifade eder10;
...Ermeniler ehl-i silh ve kavgac olmadklar iin kendi ileriyle,
sanatla, ticaretle uramlardr. Vergilerini zamannda vererek devlete
kar vazifelerini tamamyla ifa ettiklerinden hkmete hibir glk karmamlardr... Mlayim tabiyatlar ve hayat tarzlar hasebiyle Trkn
asl mayasna ve karakterine intibak ettiler. Trklerle et-kemik misali hem
halk, ham menfaat, hem nasip oldular. Bu itibarla devlet Ermenilere gveniyor ve inanyordu...
14 Mart 1489 ylnda Venedik idaresine geen Kbrsta Rum, Ermeni
ve Maronitler11, Ortodoks ve Yunan basksyla Yunanllatrlm bir halde Kormakitis, Aromatos, Aya Marina ve Karpasya kylerinde kle hayat yaarken12, adann 1571 ylnda fethiyle her alanda tam bir serbestlik
kazanrlar ve bu durum adann ngilizlere verildii tarihe kadar devam
eder. Lefkoann 9 Eyll 1570 tarihinde fethi srasnda Ermenilerin Baf
Kapsn aarak Trk askerlerini ieriye aldklar bilinmektedir13. Adaya
7
8
9
10
11
12
13

Glay n, Kbrsta slm Hakimiyeti ve Seluklular Zamannda Kbrs ile Ticaret likileri, Dou Akdeniz niversitesi, Kbrsn Dn Bugn Uluslararas Sempozyumu,
Lefkoa 1991, s.29.
Afif Erzen, Kbrs Tarihine Bir Bak, Trk Kltrn Aratrma Enstits, Milletleraras
Birinci Kbrs Tetkikleri Kongresi, Ankara 1971, s.82.
www.http.cyprus.gov.cy/cyphome.
Bayram Kodaman, Ermeni arks ve Ermenilerin Trklere Bak 1891-1990, Dou
Akdeniz niversitesi, Kbrsn Dn Bugn Uluslararas Sempozyumu, Dou Akdeniz
niversitesi Yayn, Lefkoa 1991, s.107.
Arif Alagz, Kbrs Tarihine Coraf Giri, Milletleraras Birinci Kbrs Tetkikleri Kongresi Trk Heyeti Teblileri, Trk Kltrn Aratrma Enstits, Ankara 1971, s.25.
Hilmi Klgn, Tarihsel Perspektif inde Enosis Hareketine Bir Bak, Gvenlik Kuvvetleri Dergisi, Say 2, Lefkoa Temmuz 1987, s.25.
Baf Kaps civarnda bulunan Surp Asdvadzadzin Ermeni Kilisesi de o dnemden kalma
olup manastra bitiik haldedir. Signor Hayrabed Melikyan ailesinin kanun miraslarna ait olan bu manastr 40tan fazla odas ve birbirinden gzel kemerleriyle Lefkoann
Trk tarafnda tarih bir eser niteliinde olmasna ramen bugn ne yazk ki terk edilmi

450

Dr. . Yb. Ulvi KESER

kan Trk askerlerine kar Ermenilerin gsterdii ilgi son derece kayda
deer bir durumdur14. Fetih sonrasnda yaplan saym ve kayt ilemi (tahrir) sonrasnda adada kadnlar ve ocuklar haricinde 14-50 ya arasnda 85
000 Ermeni, Rum, Maronit ve Kpt olduu ortaya kar15. Fetih sonrasnda adada Trk ynetiminin Rumlara olduu kadar Ermenilere gsterdii
hogr, dengeli ve adil bir ynetim olarak kendisini gsterir16. Osmanl
durumdadr. Maalesef ayn kilise Viktorya sokanda Baf Kaps ve Arap Ahmet Camisi
arasndaki stratejik konumu nedeniyle yllar sonra EOKA mensubu Rumlarn asker ss
haline gelir. Hemen bitiiindeki ayakkab fabrikasnn sahipleri de belki de zorla ve baskyla bu ekilde davranmaya yneltilir ve civardaki Trk ailelerine kar saldrlar balatlr.
Kilisede grevli olan baz Ermenilerin bu eylemlere katlmalar neticesinde tutuklanmalar
sonucunda zellikle Rumlarn Trkler Ermeni din adamlarn tutuklad eklinde sansasyonel kamuoyu oluturma abalar artmaya balar. Sz konusu Ermenilerin Lefkoada din
trenler haricinde hibir ekilde farkl amalarla kullanlmayan Bayraktar Camiinin minaresinin EOKA tarafndan havaya uurulmasna, ayn ekilde Baf ve Larnakada manev deere haiz yerlere yaplan saldrlara sessiz kalmas da Trkler arasnda tepki toplar. Ermeni
Kilisesi ve bitiiindeki Alpha ayakkab fabrikasnda olaydan hemen sonra yaplan incelemelerde bizzat bulunan mit Sleyman ise duvarlarda son 24 saat ierisinde kapatlm 2
byk delik bulunduunu, ayrca kiliseden ayakkab fabrikasna girii salayan bir baka
geidin ise karton kutularla kapatldn, fabrikann iinde de ayn ekilde gizli geitler
bulunduunu ve bunlarn da karton kutularla kapatldn, bu durumu 2 Trk ve 1 ngiliz
mimarn da teyit ettiklerini belirtir. Konuyla ilgili 30 Ocak 1964 tarihli ve 5 numaral yaz.
Kbrs Trk Mill Arivi (KTMA), Klasr (K) No: 61, 1970-E. Papouran, Kipros Gueghzi,
1903, s.63 ve 68den aktaran Sir George Hill, A History of Cyprus, Volume I, Cambridge
University Press, Cambridge 1949, s.3.
14 Robert Stephens, Cyprus-A Place of Arms, Pall Mall Press Yayn, Londra 1966, s.36.
15 Arhimandrit Kiprianos, Excerpta Cypria: Istria Hronoloiki Tis Nisu Kibro, Venedik 1788,
s.345.
16 Kbrsl Ermeni hukuku ve ir Nubar Maksutyan da deiik dnemlerde yaymlad makalelerde adada Trk hogrs zerine rnekler vererek Trklerin Hristiyanlara gsterdii
engin hogry vurgular ve Trklerin yabanc dinlere olan saygsn dile getirerek Trk
yneticilerin gereksinim duymadklar Latin kiliselerini Venedik dnemindeki gibi ahr,
ambar, depo vs. gibi amalarla kullanlmamas ve sadece dini amalara hizmet etmesi kouluyla adadaki Hristiyan toplumlara verdiini belirtir. rnein Lefkoann 9 Eyll 1570
tarihinde fethedilmesinden hemen sonra Lefkoal Ermeniler Kbrs Beylerbeyi Muzaffer
Paaya bavurarak Notre Dame de Tyre kilisesinin kendilerine verilmesini talep eder. Venedikliler tarafndan yllarca tuz ambar olarak kullanlan Notre Dame de Tyre kilisesi de
Ermenilere devredilir. Girne yaknlarndaki Alevkayas blgesinde bulunan kilisenin yannda oradaki Soup Megar adl Ermeni manastrna da Muzaffer Paaya gnderilen 27
Nisan-25 Mays 1571 tarihli fermanla vergi muafiyeti tannr. Deprem sonrasnda yklan
bu manastr 1811-1814 dneminde tekrar ina edilir ve 1895 ylnda Lefkoa Ermeni kszleri Fonu tarafndan devralnarak yaz kamp olarak kullanlmaya balanr. Sz konusu
bu manastr da halen Trk tarafnda kalmakla beraber bakmsz bir haldedir. 1881 ylnda
bu manastr yanna Ermeniler tarafndan yeni bir kilise edilmesine de msaade edilir. Ermeniler bu karara o kadar ok sevinirler ki ina edilen kilisenin giriine astklar mermer bir
levha zerine Osmanl turasyla beraber Padiahn ismini de yazdrrlar. Soup Megar ma-

451

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

topraklarnda yaayan gayrimslimler ehl-i zimmet olarak adlandrlmaktadr. Adann fethiyle beraber bu sz konusu zimmetlenmi insanlar da kendilerine verilen haklarla huzur iinde yaarlar. Osmanl dnemi hibir zaman Ermeniler asndan kaba ve baskya dayal bir zulm dnemi olmaz.
Dengeli, hogrl ve uyumlu bir ynetim sistemiyle Ermenilerle Trkler
ayn adada gzel komuluk hayatnn rneklerini verir. Vergilerini vermek
ve hizmet mkellefiyetlerini yerine getirmek artyla adada kendi dillerini konuma konusunda hibir sknt ekmeyen, kendi dillerinde Osmanl
makamlarna problemlerini aktarmakta bir mahzur grmeyen bu insanlar
ayrca kendi din rgtlenmeleri iinde ibadetlerini de yapabilmektedirler.
Bu duruma tepki gsterenler ise sadece Rumlardr17;
...alacak ey, Lefkede Ermeniler, Rumlardan ok Trklerle der
kalkar, laf zellikle almadka Anadoluda olanlardan sz etmez, bize
kar herhangi bir dmanca tavrlarna rastlanmazd. Yoksa yle deildi
de ben mi yle anmsyorum? Ama rahmetli babamn lmnden bir yl
nce ngiltereye gittii dnemde, Agopun saatler harcayarak gidip onu
grp hasret gidermesine bakarsak galiba aklmda kalanlar yanl deil...
ngiltere Smrgeler Bakan Chamberlaine de adaya Ermenilerin yerletirilmeleri konusunda...Ermeniler, adadaki Kbrsl Hristiyanlar tarafndan da sevilmemektedir. Bu nedenle burada Ermeni gmenlerden bir
koloni oluturulmas toplum tarafndan olumlu karlanmayacaktr der18.
Yllar boyu Rumlardan eitli alanlarda eziyet ve sknt grm olan Ermeniler, Trklerle beraber bir hayat tercih eder ve komuluk ilikileri
geliir. Dnem ierisinde cemaatler arasnda evlilikler de sz konusudur.
Ayn ekilde boanmalar da karlkl tespit edilen koullara uygun olarak yaplr. Komuluk ilikileri iinde ayn mahallelerde yaayan ve dkkn aan bu insanlar emlk alverii de yaparlar. Lefkoada Ali Aa ve
Osman Aa, ayn kazadaki bir evi krk Bogos ve Bedrosa satarken,
Debbahane mahallesinde Mehmed bin Mustafa da dkknn Kazganc
Aaci Gavriyele 800 kurua satar19. te yandan beraber yaama sanatn en
gzel yanstan bu insanlar arasnda da problemler kar. rnein 1800l
yllarda Lefkoada Serkiz ve Artin isimli iki Ermeni karde, baz Mslnastr 1642 ylndan itibaren her trl vergiden muaf tutulur. Ayrntl bilgi iin bkz. Ahmet
C. Gaziolu, Kbrsta Trkler 1570-1878, Cyrep Yayn, Lefkoa Aralk 2000, s.398-399.
17 Nazm Beratl, Lefke Sevgilim, Ik Kitabevi Yayn, Lefkoa Nisan 2002, s.25.
18 CO.67/101/21466dan Salahi R. Sonyelin New Cyprus dergisinde (Kasm 1986) yaymlanan makalesinden aktaran Ahmet C. Gaziolu, Kbrsta Trkler 1570-1878, Cyrep Yayn,
Lefkoa Aralk 2000, s.399.
19 Nuri evikel, Kbrsta Osmanl Miras, 47 Numara Yayn, stanbul Nisan 2006, s.198.

452

Dr. . Yb. Ulvi KESER

manlarn mallarna haksz yere zarar verdikleri ve gasp ikyetiyle El-hac


Hasan ve El-hac Mehmed tarafndan stanbula ikyet edilir20.
6-16 Haziran 1801 tarihinde aday ziyaret eden Cambridge niversitesi profesrlerinden Edward Daniel Clarke da adadaki Ermenilerle ilgili
olarak...Zengin bir Ermeni tccar olan Sarkisin evi oryantal ihtiamn
en yksek dzeyini tamaktadr. Her ynyle adeta bir saraydr. Daireleri sadece bol ve ferah deil, ayn zamanda iyi dnlm bir incelik
ve zarafetle sslenmitir. Yerler nakl yastklarla delidir der21. Yabanc
gezginler de varlkl Ermeniler ve Rumlarn sosyal hayatlarndan ok etkilenirler. rnein Mariti, Lefkoadaki bedestenle ilgili olarak, Buras belli
bal Trk, Rum ve Ermeni tccarlarnn i yeridir demektedir22. Osmanl
dneminde Sarayda Trke, Rumca ve ngilizce bilen Saray tercman
olarak Ermeniler de almaya balar. 1821 Yunan htilline kadar grev
yapan bu tercmanlar vergi ileri, Osmanl hkmeti ile Kbrs Beylerbeyi
arasndaki yazmalar eitli ayrcalk ve haklarla donatlm olarak yerine
getirir. Bu tarihten sonra bu Ermeni tercmanlar, sadece tercme faaliyetleri yaparlar ve devlet kademelerine mdahalede bulunmalar engellenir23.
zellikle 1900l yllarn banda ngiliz smrge ynetiminin Trke tercmanln yapan H. A. tcyan da bu tercmanlardan birisidir24. Bu
arada 1839 tarihli Glhane Hatt- Hmayunu sonrasnda Ermeniler ilk defa
temsil imkn bulurlar ve stanbuldan atanan kaymakamn bakanlk ettii Divana Ermeniler ve Maronitler de bir temsilci gndermeye balarlar25.
1841 ylnda adada 75 000-76 000 Rum, 32 000-33 000 Trk, 1 200-1 300
kadar Maronit, 50 kadar Avrupal Roman-Katolik ve 150-160 civarnda da
Ermeni yaarken, 1881 tarihinde yaplan saymda Ermenilerin nfusu 154
olarak ortaya kar26.
20
21
22
23

evikel, a.g.e., s.198.


Gaziolu, a.g.e., s.399.
Gaziolu, a.g.e., s.400.
1821 Yunan htilli dneminde adadaki Frenkler, Maronitler ve Ermeniler de dhil olmak
zere adada kesici aletlerin tanmas yasaklanr. Gaziolu, a.g.e., s.330, 358.
24 Ahmet An, Kbrs Ermenileri Tarih ve Toplum, Ekim 2000, Say 202, s.30.
25 An, Kbrs Trk Kltr zerine Yazlar, Kvlcm Yayn, No: 5, Austos 1999 Lefkoa,
s.24.
26 Bu Ermenilerin ada sathna dalm ise Lefkoada 88, Orini (Da)de 5, Deirmenlikte
2, Mausada 1, Limasolda 6, Larnakada 14, Bafta 1,Girnede 37 Ermeni olmak zere
toplam 154tr. Kbrstaki Ermenilerin says 1921 ylnda 1 197 iken bu say 1931 ylnda
3 337ye ykselir. Sz konusu 2 180 kiilik veya % 182.14lk art zellikle 1922-1928
dneminde yaanan mlteci aknyla doru orantldr. Ayrntl bilgi iin bkz. Hamet Muzaffer Grkan, Bir Zamanlar Kbrsta, Galeri Kltr Yayn, Lefkoa 1996, s.33-34, 91.

453

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

A- Kbrsta ngiliz daresi


Dou Akdeniz ve evresi, Ortadou ve Hindistandaki kar ilikileri
ve politikas asndan stratejik neme haiz Kbrs adasnn ngiltere asndan tek kusuru, Osmanl mparatorluuna ait olmasdr. 3 Mart 1878
tarihinde imzalanan Ayastefanos Antlamas27 sonrasnda Ruslarn ilerlemesini nlemek maksadyla ngiltere, Osmanl Devletine yardm talebinde bulunur28 ve Kbrsn geici olarak kendisine devredilmesini ister29. 4
Haziran 1878de30 Hariciye Nazr Safvet Paa ve ngiliz elisi Ostan Henry Layard arasnda Yldz Saraynda iki maddelik niha antlama imzalanr31 ve yllk 92 986 Sterlin icar karlnda Kbrs mader-i aslisinden ve
au-i efkat ve merhametten ayrlp ngiltereye verilir. Ancak ngilizler
bu paray da Kbrstan toplayp derler32.

Birinci Dnya Sava Dnemi Kbrsta Ermeniler


1909 Adana olaylar sonrasnda Anadoludan ayrlan baz Ermeniler de
adaya ynelir ve farkl blgelerde kendilerine yurt edinirler. Bu dnemde
adaya gelen Ermeniler adada 8 000 kiilik bir nfus oluturarak Limasolda
Armenahor, Bafta Armenu, Mausada Spathariko, Girnede Kornokepos
kylerini kurarlar33. Adaya ikinci Ermeni g dalgas 1915 Ermeni Tehciri
dneminde yaanrken, bunun hemen ardndan 1921 tarihli Ankara Anlamas neticesinde, zellikle ukurova blgesini tahliye eden Ermenilerin
bir ksm da adaya g eder. te yandan Ekim 1916dan itibaren, zellikle anakkale cephesinde esir alnan Trk askerleri, Gazi Mausann
Karakol esir kampna getirilirler34. Esir kampnn emniyeti ve gvenlii
iin Ermeni kampndaki Ermenilerden de istifade yoluna gidilir. Osmanl
saflarnda arprken esir den Suriyeliler ve Irakl Araplar ile Ermeniler
de bu kampa getirilmelerine ramen, kamptaki zor artlardan kurtulmak
27
28
29
30
31
32

Mufassal Osmanl Tarihi, 6. Cilt, stanbul, 1963, s.3224-3227.


Colin Thubron, Journey Into Cyprus, Middlesex 1986, s.217
Uluslararas likiler Ajans, Kbrs Gereinin Bilinmeyen Ynleri, stanbul 1992, s.24.
brahim Artu, Kbrsta Sava ve Bar, Kasta Yayn, stanbul 1989, s.31.
Achille Emilianides, Histoire De Cyprus, Paris 1963, s.90.
Salahi R.Sonyel, ngiltere Dileri Bakanl Belgelerine Gre: Osmanl Padiah Abdlhamit 48 Saat inde Kbrs ngilizlere Nasl Kiralad?, Belleten, Cilt XLII, Say 165168, Ankara 1978, s.741.
33 Ahmet An, Kbrs Trk Kltr zerine Yazlar, Kvlcm Yayn, No: 5, Austos Lefkoa
1999, s.14.
34 Konuyla ilgili ayrntl bilgi iin bkz. Keser, a.g.e., Lefkoa 2000.

454

Dr. . Yb. Ulvi KESER

isteyen veya yaplan propaganda sonucu kandrlanlar ngiliz kampndan


ayrlarak Ermeni kamplarna getirilirler35. Bu iki dnem arasnda da bir
grup Ermeninin adaya gelmesi sz konusudur. Franszlar tarafndan 1916
ylnda Msrda oluturulan Ermeni Dou Lejyonunun Kbrsta tekrar
faaliyete geirilmesi ve bu Ermenilerin ukurova blgesinde Trklere
kar kullanlmas amal giriimler sonrasnda farkl yerlerden toplanan
Ermeniler nce Port-Saidde toplanr, daha sonra da aileleriyle Kbrsa
getirilirler36. ngilizlerin msaadesiyle Mausann 24 kilometre kuzeyinde deniz kysnda, meskenin olmad, su kuyular bulunan yer seilir.37
Ermeni kampnn Karakol blgesindeki ngiliz esir kampna yaknl38 ve
iki kamp arasndaki blgenin savan balamasyla beraber asker eitim
alan olarak kullanlmas Fransz ve ngilizlerin bu konuda da ibirlii ierisinde olduklarn gsterir. ngilizlerin tek itiraz adaya Port Said kampndan Ermeni kadnlarn ve ocuklarn getirilmemesi konusundadr39. Dou
Lejyonu Talimatnamesiyle40 kampn faaliyete getii ilk dnemde 200er
kiilik 6 lejyon bl41 ve 160 Araptan oluan mevcut daha sonra 5 000e
ular42. Ancak Fransz subaylarn,43 Ermenilere scak davranrken Ermenilerin Trikomo kyn basp soymalar ve bir ngiliz askerin ldrlmesi
gerginlii arttrr44. Bu arada Fransz kamplarndaki Ermenilerin istihbarat,
casusluk ve jurnalcilik almalar aday yaanmaz hale getirir45. Ayrca
Rumlarn Ermenilere yardm ederken Trk esir kampn ta yamuruna
tutmalar da barda tarr46. Olaylar zerine ngiliz yksek komiseri tek

35 ATASE, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-31.
36 Konuyla ilgili ayrntl bilgi iin bkz. Keser, Kbrs 1914-1923 Fransz Ermeni Kamplar,
ngiliz Esir Kamplar ve Atatrk Kbrs Trk, Akdeniz Haber Ajans Yayn, No: 17,
Lefkoa 2000.
37 ATASE, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-37, 1-59, 1-60, 1-61, 1-62, 1-63,
1-64, 1-65.
38 ATASE, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-37, F.1-59, 1-60, 1-61, 1-62, 1-63,
1-64, 1-65.
39 Kapyal, a.g.d., s.108.
40 mer Sami Coar, Musa Dann teki Yz, Milliyet 21.6.1992.
41 erafettin Turan, Trk Devrim Tarihi-1, Ankara Kasm 1991, s.99.
42 Atase, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-24 ve Klasr No: 2680, Dosya No:
210, Fihrist No: 1-3.
43 ATASE, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-4.
44 Altay Sayl, Kbrs Polis Tarihi, Lefkoa 1985, s.258.
45 ATASE, Klasr No: 2680, Dosya No: 210, Fihrist No: 1-24.
46 Ali Nesim, Mustafa Nuri Efendi, Yeni Kbrs, Nisan 1990 Lefkoa, s.28.

455

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

yetkilinin valilik makam olduunu belirtir ve buraya snrlamalar getirir47.


Bu Ermeni ailelerden bazlar daha sonra geri dnmeyerek adaya yerleir.
Sz konusu bu Ermenilerin gelmesi sonrasnda tercih ettikleri yerleim
blgeleri ise Trk arlarna yakn yerlerdir. Bylece Trklerle Ermeniler
Anadoludan sonra Kbrsta da bir arada yaamaya balar. Daha sonraki
dnemde ise Limasol, Larnaka, Mausa, Lefkoa ve Bafta yerlemeye
balayan Ermeniler artk sradan insanlar deil ekonomik, sosyal ve devlet
hayatnda sz sahibi doktor, di hekimi, veteriner, sivil savunma uzman,
bankac ve tercman gibi mesleklerle ngiliz idaresinde sz sahibi olmaya
balar.

Lozan Anlamas Sonrasnda Kbrs


Lozan Antlamasnn hemen sonrasnda antlama hkmleri ngiltere
tarafndan 6 Austos 1924 tarihinde tasdik edilir48. O gne kadar Trk tebaas olarak grlen Kbrsl Trklerden ngiliz uyruuna gemek veya Trk
tbiiyetine sahip olarak aday terk etmek seeneklerinden birisini kabul
etmeleri istenir. Sonuta yaklak 7 000-8 000 civarnda Kbrsl Trk de
Trkiyeye g eder49. Bu dnemde ngiliz ynetimi okullara ve camilere
Trk bayra aslmasn, 19 Mays ve 29 Ekimlerde bayram kutlamalarnn
yaplmasn, Trkiyeden kitap getirtilmesini yasaklar50;
...Adada 23ten fazla ortaokul vard. Bir tek ortaokul ve lise brakyor
Lefkoada ve bana anakkalede dizinden kurun yaras alan Mr. Wood
diye birisini getiriyor. Bu Mr. Woodun kars da Ermeni51.
Ancak ngilizlerin bu davrannn arkasnda ngiliz idaresinin zellikle Kbrsl Trkleri sindirmeye ynelik olarak planl bir giriimi sz konusudur52. Kbrsta ne olup bittii konusunda Trk hkmetinin bilgisi
47 The Cyprus Gazette, 4 Temmuz 1915, Say 9020, Karar No: 13067; The Cyprus Gazette, 3
Eyll 1920 Lefkoa.
48 Murat Sarca, Erdoan Tezi, zer Eskiyurt, Kbrs Sorunu, stanbul niversitesi Hukuk
Fakltesi Yayn, stanbul 1975, s.7.
49 Grkan, a.g.e., s.91.
50 TMT Limasol kadrosundan Mehmet Y. Manavolu ile 25 Austos 2004 tarihinde Girnede
yaplan grme.
51 Sz konusu bu Ermeni kadn bugn bile Kbrsta o dnemi yaam Kbrsl Trkler tarafndan tepki eken davran ve uygulamalaryla ve Trk dmanlyla tannmaktadr.
Belki de adada olumsuz bir model oluturan tek Ermeni de bu kadndr.
52 TMT Limasol kadrosundan merhum Macit Aydnova ile 13 Temmuz 2003 tarihinde
Girnede yaplan grme.

456

Dr. . Yb. Ulvi KESER

vardr ve bu konuyla ilgili olarak Kbrstaki konsolosluk kanalyla ayrntl raporlar hkmete ulatrlmaktadr53. Ancak Trklerin boaltt i
alanlarn doldurmak zere Anadoludan yaklak 1 300 vasfsz Ermeni de
Kbrsa gider ve Larnakada karaya ayak basar. Bu gelenler tccarlar, esnaflar yannda el emeiyle alan ustalar ve vasfsz insanlardan olumaktadr. pek dokumacs, terzi, marangoz, hal ustas, ayakkabc, gm,
bakr ve altn ustas, basmac, yemenici, kazaz, krk, aktar, sara, tfeki, ync, mobilyac, tenekeci ve tarak ustalar arlar doldurur. Adada
Trk toplumu idaresizlik, ar borlanma, israf, gnn koullarna ayak
uyduramamak ve gler54 sonrasnda mal varln kaybederken verimli
topraklar, tarm alanlar, iftlikler ve mandralar el deitirir ve Ermenilerle Rumlarn olur. Ayrca Rumlar ve Ermeniler ticar hayatn kalbinin att
merkezlerde dkknlar ve evler yaptrmaa balar. Bu dnemle ilgili olarak o dnem tarih retmenlii yapan smet Konur u ifadeleri kullanr55;
Hkmet, Kbrs Trklerinin mazi ve istikbalini hi dnmeden,
bilhassa son senelerde onu madur edecek baz icraatta bulunuyor, pek
ak hakszlklara meydan veriyor ve 65 000 kiilik bir Trk kitlesini ayn
ada zerinde yaayan birka bin kiilik bir Ermeni ktlesinden de aa
tutarak onu birok ilerinde adeta sfr gibi kullanyor Mesele bu kadarla da kalmad, araya Ermeniler de karm ve Trklerden inhill edilen
yerlere bunlar sokulmutur. imdiki halde memurlar arasnda hatr saylr miktarda Ermeni memurlar vardr. Binaenaleyh memurlarn tasnifi iin
tekil edilen komisyonda bir Ermeni memurun da bulunuunu pek tabii
buluyoruz. Evet ama mesele onda deil, bize yaplan muamelededir. Bu
komisyonun bir tesadf eseri olmas akla gelmez. nk bunlarn birisi
ngiliz, birisi Rum ve birisi Ermenidir
Kbrsta ticar hayat yava yava Ermenilerin eline gemeye balamtr. Daha sonra adaya g eden Ermeniler arasnda ise birka fotoraf, matbaac, araba tamircileri ve demeciler de bulunmaktadr. Birka dil
bilmeleri ve idar faaliyetlerdeki kvrak zeklar sayesinde pek ok Ermeni
de bankalardan adliyeye, zel teebbsten polis ve asker tekiltna kadar
farkl alanlarda grev almaya balar. Bylece gazeteci, doktor, mhendis,
mimar, veteriner, bankac, psikiyatr, maliye uzman ve avukat kendi i
yerlerini amaya ve iveren konumuna girmeye balar. Kbrsl Trklerin
farkl sebeplerle ortadan silinmesi sonrasnda retmenlikten polislie ka53 Kbrs Konsolosluunun 14 Eyll 1938 tarihli raporu. BOA.030.10.124.887.3.
54 Grkan, a.g.e., s.96.
55 smet Konur, Kbrs Trkleri, Remzi Kitabevi, stanbul 1938, s.90.

457

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

dar pek ok alanda ngilizce art getiren ngiliz idaresi, Ermenilere devlet
dairelerinde yeni i imknlar yaratr. lgin bir nokta ise Ermeniler arasnda ngiliz dneminde ufak apl da olsa siyas gr ayrlklarnn ortaya
kmasdr. ngiliz idaresinin de desteini alan varlkl tccar Ermeniler,
adada istikrar bozan bu unsurlar ada dna kartmak iin teviklerde
bulunur ve bu tip insanlara parasal destek bile salanr56.
Bu dnemde Lefkoada karmza kan bir baka Ermeni ise gazeteci
Mehmet Remzi Okan ve gazetesi Sz aleyhine dava aan ngiliz Muhipleri
Cemiyeti yesi Sait Mollann avukat Baron Ameryadr57. Baron Amerya
ayn zamanda gazeteci Mehmet Remzi Okann kap komusudur. Mehmet
Remzi Okann bir yazsyla ilgili olarak alan davada58 ngiliz mahkemesi Mehmet Remzi Okan hakaret sulamasyla iki ay hapse mahkm eder.
4 Temmuz 1926 gn Girne kalesine gnderilen Mehmet Remzi Okann
ardndan gazetesi de hafta kapanmak zorunda kalr. Ayrca Baron Amerya, gazeteye haciz koydurmak ve maduru keye sktrmak amacyla
ok yksek bir mebla talep eder59. cretin denmesi sonrasnda gazete
tekrar yayn hayatna balar.
Lefkoada ilk Ermeni okulu 1887 ylnda Msr, ngiltere ve
Fransadan Ermenilerin finansman desteiyle almtr. Daha sonra da
Trkiye doumlu Krikor ve Garabed Melkonyan kardelerle Melikyan ve
Ouzonian ailesi tarafndan mal destek salanan ve Melkonyan Enstits
olarak bilinen merkez 1924 ylnda hayata geirilir60. Okulda Yunanistan,
ran, Lbnan, Birleik Arap Emirlikleri, Etiyopya ve Amerika da dhil olmak zere yirmiden fazla lkeden renci bulunmaktadr61 ve okuldan 1
500 civarnda Ermeni ocuk istifade eder. Bu okul 2005 ylnda alnan bir
kararla kapatlr62. Ermeniler tarafndan 1934 ylnda tesis edilen bir baka
hayr kurumu ise AYMA olarak bilinen Ermeniler Birliidir.
56 Bu Ermeniler dnda dier Ermenilerin de ada dna kartlmas konusunda makarios ile
Berch Tilbiyan arasnda gizli anlamalar yapld da o dnem ileri srlenler arasndadr.
Kbrs Trk Enformasyon dairesinin Osman Uzunolu tarafndan hazrlanan 17 Eyll 1965
tarihli Kbrs Ermenileri Hakknda Bir Rapor balkl almas. KTMA, Klasr No: 61,
1970-E.
57 Ali Nesim, Batmayan Eitim Gnelerimiz, KKTC Mill Eitim ve Kltr Bakanl Yayn, Lefkoa 1987, s.82.
58 Nesim, a.g.e., s.82.
59 Nesim, a.g.e., s.82.
60 www.hayem.org/indeks.htm.
61 Dilbilimci Pars Tulac da Melkonyan Enstits mezunudur.
62 www.hayem.org/indeks.htm.

458

Dr. . Yb. Ulvi KESER

kinci Dnya Sava Sonrasnda Kbrsta Ermeniler


Kbrsta Ermenilerle Trklerin dosta ve iyi komuluk erevesinde devam eden ilikileri daha sonraki dnemde de artarak devam eder.
zellikle 1915 Ermeni Tehciri sonrasnda adaya gelmi olan Ermeniler
mkemmel ve aksansz bir Trke konumaktadrlar63;
...Kbrsl Trkler, Ermenilere her zaman sayg gstermilerdir.
Kbrsn Trk kesimlerinde Ermenilere kar her zaman iten bir sevgi sz
konusudur. Bugnk nesilden binlerce Kbrsl Trk ocukluklarn kendi
yatlar Ermenilerle ayn mahallelerde geirmitir. Binlerce Kbrsl Trk
Ermenilerle adadaki ngiliz Okulunda64 ve Amerikan Akademisinde snf
arkada olmutur. Pek ok Ermeninin bugn bile Trk tarafnda tanmaz
mal vardr. Bu tanmazlar Kbrsl Trklerin gzetimi altndadr...
63 Rum basklar sonucu Lefkoann Trk kesiminde kalan evini brakp gitmek zorunda
kalan Haig Assadouriyan isimli Ermeni de BM Bargc araclyla doup byd
blgeye tekrar gelir ve evini ve eyalarn Trkler tarafndan korunmu olarak bulduu
iin son derece sevinir ve Kbrsl Trklere mteekkir olduunu belirtir. 50 yldr yaamakta olduu Lefkoann Trk blgesini Rum basklar sonucu brakmak zorunda kalan
82 yandaki Katherina Bohdjaliyan olu Michele Bohdjaliyan gndererek evinin ve eyalarnn emniyette olduunu renir. Ayrca Garabet Medazouniyan, Kohanig Shahinian
ve baka Ermeniler de yllarca yaadklar Trk blgesine geerek evlerini ve eyalarn kontrol ederler. Bu Ermeni kadnlardan birisi duygularn Yllarca Trk blgesinde ve
Trklerle beraber yaadm. Buradaki Trkleri ok iyi tanyorum ve onlardan ne bana, ne
de eyalarma bir zarar gelmeyeceini biliyorum diyerek aklar. Ayn ekilde Mgrd
Balyan, Konanig ahinyan, Haig Assaduryan ve Vahan Muratyan isimli Ermeniler de Trk
blgesine gelerek Viktorya sokandaki evlerinden baz zel eyalarn alrlar ve evlerini
ayn ekilde muhafaza edilmi grmekten memnun olduklarn belirtirler. te yandan 4 ubat 1964 tarihli Cyprus Mail gazetesinde zellikle Viktorya sokanda oturan Ermenilerin
evlerini Trklerin basklar sonucunda ve zorla boaltmak zorunda kaldklar iddia edilir;
ancak bu haber bizzat Ermeniler tarafndan yalanlanr. Special News Bulletin, 24 Nisan
1965, 2 Haziran 1964 ve 5 Haziran 1964 Lefkoa. KTMA, Klasr No: 61, 1970-E.
64 Bu okulun rencilerinden birisi de Rauf R. Denktatr. Okul, 1939 ylnda 3-4 retmenin
nezareti altnda 13-14 yalarnda Ermeni, Trk ve Rum rencilerden oluan 30 kiilik bir
grupla Londraya bir gezi de dzenler. 1941 ylnda okul sava nedeniyle Girneye tanr.
Rauf R. Denkta da dier arkadalar gibi ancak hafta sonlar Lefkoaya ailesinin yanna gidebilir. 1943-1944 dneminde Rauf R. Denkta ayn okula yurt retmeni ve birinci
snf retmeni olarak dner. Ayn yllarda okulda daha nceki yllarda olduu gibi Trk,
Rum, Ermeni ve Maronit renciler bulunmaktadr. Rauf R. Denkta daha sonraki dnemde tekrar Londraya gitmek istediinde ona sicil belgesi verecek olan kii ise tapu dairesi
genel mdr Bayramyan olur;...Bayramyanla babam ok iyi dosttular. Ailece tanyorduk. Bayramyanlar bize gelir, biz de onlara giderdik. Buralarda ne yapyorsun? sorusunu
cevaplandrdm... Beni odasna ald ve kendisi daktilo bana geerek bana ok gzel bir
karakter belgesi verdi. yi anslar diledi. Zorlukla karlarsan bana gel. dedi... Rauf. R.
Denkta, Karkot Deresi, Akdeniz Haber Ajans Yayn, Aralk 1999 Lefkoa, s.19-20, 57.

459

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

zellikle ngiliz Okulu vastasyla balatlan ve daha sonra btn ada


sathna yaylan bir baka faaliyet ise izcilik faaliyetleridir. Trk Lisesi mdr smail Hikmet Beyin de desteiyle Trk Lisesi ve bu okul dndaki Trk genleri arasnda faaliyetler hzlandrlr. 30-40 kiilik bir grup
ayrca para kazanabilmek dncesiyle giriimler de balatr. Bu konuda
uygulanan yntem ise Ermeni ocuklarn yaptklaryla ayndr; sokaklarda
boyuna aslan kk bir kutu iinde orap, kibrit, dme gibi kk eya
sat yapmak65. Trk, Rum ve Ermeni okullarnn izcilik kollar arasnda
Lefkoa/Atalasada da yarmalar dzenlenir.
Bu dnemde de ticar faaliyetlerin byk bir ksm Ermeni tccarlarn
elindedir. Ermeniler, zellikle ticaret hayatnda Kayserililere has zellikleri rehber edinirler. Son derece elleri skdr, boa para harcamaktan holanmazlar, sermayenin en ksa zamanda ve risksiz olarak artmasna gayret
gsterirler ve sebatkrdrlar. Hi enmezler ve bkknlk gstermezler.
Belki de en nemli zellikleri birbirlerine son derece bal olmalardr66;
...Atl Ermeni bezirganlar Lefkoa sokaklarnda dolard. Veresiye
verdiklerinden tutunmulard. Ermeni, yalnz Ermeniden alveri eder,
Trkler ise Ermeniden ve Rumdan. Lefkoa sokaklarnda Ermeni dilenciye
rastlanmad sylenmekteydi. Lefkoada ve Larnakada okullar vard.
ngiliz arabalarnn ve Riley bisikletlerinin acental Ermenilerde idi. slim onarcl, bezirganclkla ie balayan Ermeniler zengin olmulard...
zel talyan Okulu, ngiliz Okulu ve Larnakadaki Amerikan
Akademisinde okuyan Ermeniler de Rumlardan ziyade Trk rencilerle
arkadalk kurmay tercih eder67. Her ne kadar Kbrsl Trklerle ok iyi
komuluk ilikileri ierisinde olsalar68 da konu alveri olunca Ermeniler
sadece birbirlerini destekleme konusunda titiz davranrlar69;
...rnein Saraynnde eskiden kr Kayann berber dkkn yannda bir kahvehane vard. Kahvehanede yanmzda oturan Ermeni, ani65
66
67
68

Fazl Plmer, Anlar, Cyrep Yayn, Lefkoa 2001, s.16-17.


Hseyin zdemir, Kbrsta 60 Yl, Volkan Yayn, ubat 1997 zmir, s.10.
Rauf zhun ile 29 Ocak 2006 tarihinde Ankarada yaplan grme.
Lefkoada Ermeniler arasnda belki de en fakiri olarak nitelendirilebilecek bir kii daha
sz konusudur; ancak Kbrsl Trklerle ok yakn ve scak bir iliki ierisinde olan bu
kii neredeyse lnceye kadar gerek kimliini aklamaz, Kbrsl Trk bir ailenin kzyla
evlenir ve adada yaayanlar arasnda Ermeni olduu pek bilinmez. Rauf zhun ile 29 Ocak
2006 tarihinde Ankarada yaplan grme.
69 KKTCnin ilk Cumhurbakan Rauf R. Denktatan aktaran Erten Kasmolu, Eski Gnler
Eski Defterler, zmir 1986, s.13.

460

Dr. . Yb. Ulvi KESER

den kalkar, Gidek bir sigara alak da gelek. diyerek Ermeni bakkaldan
sigarasn alr gelirdi. Kahvehanede sigara satld halde ve kendisine
Buradan al, efendi. denmesine ramen o Yok, ben veresiye alr der ve
Saraynnden kalkp taa Baf Kapsndaki Ermeni bakkala gidip sigarasn alr ve geri dnerdi. Tabii bunun orada konumalar olurdu. Trkn
Trk desteklemedii vurgulanrd. Bu da ocukluk yllarmda benim aldm ve unutamadm mesajlardan biriydi...
Ermenilerin birbirlerini alveri balamnda da desteklemeleri Kbrsl Trkler tarafndan gzlemlenen ve bilinen bir durumdur;70
Ermenilerin kendilerinden olan insanlarla alveri yaptklarn, bir
kibrit kutusu almak iin bile olsa Trk bakkaldan deil de bir iki kilometre
uzakta olan Ermeni bakkala gidip aldklarn biliyorum. Bugnk Arasta
sokandaki dkknlarn ounun Ermenilere ait olduunu Kbrsta bilmeyen yoktur. Kbrsn en ilek caddelerinden biri olan Lefkoann uzun
yoludiye tabir edilen yerde birok dkknn da Ermenilere ait olduunu gryorduk. Kbrsta yaayan btn Ermenilerin Trklerden daha iyi
Trke konutuklar bir gerektir.
Ticaret hayatnn el deitirmesiyle beraber zellikle kaza merkezlerinde, tabelalarnda sonu -yan ekiyle biten Garabyan, Menokyan, Damadyan,
Malukyan gibi pek ok maaza bulunmaktadr. Belli bal kuyumcu, terzi,
manifaturac, fotoraf, hal satcs ve okkaclarn neredeyse tamam Ermenilerdir ve Trk gelenek greneklerini de devam ettirmektedirler71;
...Bir Trk kadar, hatta diyebilirim ki bir Trkten daha gzel Trke
konuurlard. Yallar Ermenice bilmiyordu. Aramzda yaam bu Ermeniler Trk det ve ananelerini ve yemek eitlerini benimsemiler, yemekleri sevmiler, yemiler. Trk msiksi ile elenirlerdi. Aralarnda tannm
mzisyen ve bestekarlar yetimiti. Kbrsa gmen olarak geldiklerinde
ngiliz hkmeti, Trk mahallesinde bo bulunan evleri kiralayp, her evin
byklnce iki, , drt aileyi bir arada yerletirmi. Ermeniler, Kbrs hayatna uyum salamaa balaynca i kurma, kazan temin etmek
iin ura verdiler. Dier kazalarla temas kurarak Larnaka, Leymosun ve
Mausaya daldlar ama ounluk Lefkoaya yerletiler. ok gemeden
tm Kbrsta dnyaca tannm acentelikler elde ettiler. Araba, bisiklet,
radyo, snma ve yemek piirme sobalar, saatler, ev eyalar, fotoraf ma70 Rauf zhun ile 29 Ocak 2006 tarihinde Ankarada yaplan grme.
71 Turhan Zihni, Anlarla Sabuncu Kaspariyan, Kbrs Mektubu Dergisi, Kbrs Trk Kltr
Dernei Yayn, Eyll-Ekim 2004, Cilt 17, No.5, Ankara, s.42-44.

461

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

kineleri, daktilolar, kumalar, hallar ve daha nice saylamayacak kadar


ok temsilcilikler elde ettiler. Yeniden zengin olup lks hayat yaamaya
baladlar...
Lefkoada ad en ok bilinenlerden birisi ise Aram Uzunyan ve ailesidir. Bu aile irketi Kbrsa ilk defa eitli marka otomobil ve deiik
elektrikli ev aletleri getiren ailedir. Adann mimar dokusunda kendisini
gstermeye balayan yeni bir tarzla beraber, zellikle sanat alannda ve
mzikte yetenekli mzisyenler de boy gstermeye balar. Bu Ermeniler
arasnda ud stad olarak bilinen Keam Celalyan da bulunmaktadr. Trk
mzii alan ve alaturka Trk mzii seslendiren Celalyan gibi Ermeni
mzisyenler, ayrca koro, grup ve topluluklarda da grev alrlar. Trk sanat mzii ve kanun stad ekerci Keam Celalyan, Aralk 1963 tarihine
kadar Zeki Taner, Mustafa Kenanla beraber pek ok radyo ve televizyon
program yapar ve halk konserlerine katlr72. Bir dier mzisyen ve Kbrsl Ermeni sanat ise keman virtz Vahan Bedelyan ile rencileri
Manuk Parikian, Levon ilingiryan ve Hartun Bedelyandr. Ayrca piyano
retmeni Sirvart ilingiryan, kardiyolog Vate Kalbiyan, yazar Ohannes
hmeliyan, hreti dnyann drt bir yanna yaylm Larnakal gmlek
imalts Stefan Harutunyan, adaya ilk sinemay getiren Vahe Nigogosiyan, ressam Vartan Tayan da nemli simalardr73. Ayrca avukat ve tarihi Nubar Maksutyan da zellikle 1940l yllarda Kbrstaki Trk gazete
ve dergilerinde Kbrs tarihi ile ilgili makaleler yaymlar.

Lefkoada Kbrsl Trkler ve Ermeniler


Lefkoada yaayan ve i yapan Ermenilerin hemen byk bir ksm Arap Ahmet mahallesi, Yediler mahallesi, Viktorya soka ve Korkud
Efendi mahallesinde yaamaktadrlar. Bu semtte ayrca ynetici konumundaki Trkler, yksek rtbeli devlet memurlar, zengin ve varlkl aileler de
yaamaktadr74. Lefkoada Ermenilerin rabet ettikleri bir dier mahal ise
72 Ahmet An, Kbrs Ermenileri, Tarih ve Toplum, Ekim 2000, Say 202, s.30.
73 An, a.g.m., s.29.
74 Ayn blgede Osmanl dneminde de yksek rtbeli devlet memurlar, kadlar ve paalar Ermenilerle beraber yaamlardr. Maritinin ifadesiyle, Lefkoada yaayan Rum ve
Ermeni ailelerinin birok bireyinin buradaki merkez hkmette eitli grevleri vardr.
Ayrca adada Trk dneminin son yllarna gelindiinde Lefkoay ziyaret eden Avusturya
Aridk Louis Salvator da gezi notlarnda Ermeniler her yerde Trklerle kaynamtr
der. Giovanni Mariti, Travels in The Island of Cyprus, Cambridge 1909, s.45; Archduke
Louis Salvator, Levkosia, The Capital of Cyprus, Londra 1983, s.18den aktaran Ahmet C.
Gaziolu, Kbrsta Trkler 1570-1878, Cyrep Yayn, Aralk 2000 Lefkoa, s.400-401.

462

Dr. . Yb. Ulvi KESER

Kkliftlik blgesidir. Bu blgedeki Ermeni evlerinin kendine has bir


mimarsi vardr ve hepsi sar kesme talardan ina edilmitir. Kbrsl Trklerle her zaman iyi ilikiler ierisinde bulunan Kbrsl Ermenilerden birisi
ise Lefkoa Trk Lisesi mzik retmeni ve lisenin bandosunu altran
Vahan Bedelyan Efendidir75. Ancak adann drt bir yannda konserler vermek suretiyle ada halkna hoa vakitler geirten, Kbrsl Trklerin mzik
bilgisi ve kltrn artran ve liseli rencilere gelecee ynelik bir altn
bilezik kazandran Bedelyan Efendinin grevine sudan bir sebeple son
verilir76. Ancak bu duruma tepki gsterenler de olur77;
Btn talebenin zerine titredii bandosunun son zamanlara kadar
muallimi bulunan kymetli mzik hocas Bedelyan Efendinin vazifesine niin birdenbire son verilerek lisenin mziksiz brakldn sorup renmek
isteyen saduyulu talebeye baz... muallimlerin mdrn az ile syledikleri sama sapan szlere iimiz szlayarak kulak misafiri olduk...
Bedelyan Efendi ise mzik eitimine ve almalarna ara vermez ve
Kbrsl Trklere keman dersleri vermeye devam eder78. Lefkoann Arasta
blgesinde ve Bandabuliyada esnaflk yapanlar arasnda ayrca ibrikiler
de bulunmaktadr79. Ancak belki de en ilgin mesleklerden birisi, bir Ermeni aile tarafndan yaplan lokmaclktr. Bugn zellikle Ege blgesinde
son derece yaygn olarak yaplan ve zellikle din bayramlar ncesinde
hayr iin yaplp fakir fukaraya datlan lokma da Kbrsa bir Ermeni
aile tarafndan getirilmitir. Lefkoa, Arastadaki bu kk lokmac dkkn Aralk 1963 tarihine kadar almaya devam eder80. Daha sonra Lidra
caddesi zerinde geiler kapatlp bir barikat oluturulduundan, buras o
tarihten sonra Lokmac Barikat olarak isimlendirilecektir81;
75 Kbrs Erkek Lisesi, 1933-1934 Yll, Kbrs Erkek Lisesi Mecmuas, Birlik Matbaas,
Lefkoa 1934.
76 Hseyin zdemir, Kbrsta 60 Yl, Volkan Yayn, ubat 1997 zmir, s.18-19.
77 Hakk Sha, Lisenin Atletizm Msabakalar Bize Neyi Hatrlatt? Halkn Sesi, Lefkoa 6
Mays 1949.
78 Ahmet An, Kbrs Ermenileri Tarih ve Toplum, Ekim 2000, Say 202, s.30.
79 rnein eski Lefkoann sosyal hayat erevesinde lm ve ahret hayat balamnda yaplan hazrlklar arasnda mezar testileri ile ibriklerin satn alnmas ilk sradadr. Bu ibrikleri
yapanlar ise genellikle Kkliftlikte otura Ermeni zanaatkarlardr. ller isbaho ilif ad
verilen liflerle ve Trablus sabunu ile ykanrd. Lefkoa doumlu Hizber Himmetaalardan
aktaran Tuncer Bakan, Kbrs Trk Halkbiliminde lm, KKTC Mill Eitim Kltr
Genlik ve Spor Bakanl Yayn, No: 36, Ankara 1997, s.11.
80 Glten Tuncel Keser ile 10 Ocak 2006 tarihinde Anamurda yaplan grme.
81 Glten Tuncel Keser ile 10 Ocak 2006 tarihinde Anamurda yaplan grme.

463

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

...Lokmac Barikatnda, Arastada kuma satan Ermeni tccarlar


vard. Bize ok gvenirlerdi, biz de onlardan veresiye alveri yapardk.
1.5 sene boyunca Rum tarafnda ngiliz kantinlerinde altm. Lokmac
Barikatndan daha yukarda bulunan kantinde beraber altm Ermeni
arkadalarm vard. Ayrca Trk mahallesinde de Ermeni arkadalarm
vard. Trk mahallesinde oturan; ancak Rum blgesinde alan Ermeni
arkadalarm da vard. Birinin annesi retmendi. ok iyi insanlard. Demek ki onlar da korkuyorlard ki ie korkarak gider gelirdik. arda ok
Ermeni esnaf vard. Ayakkablarmz, kuma, bez ihtiyacmz onlardan
alrdk. Yourtumuz da bir Ermeni satcyd.
Komumuz Sirvat Hanm ok iyi bir hanmd. Trklerin din bayram
geldiinde bizleri ziyaret eder ve hediyeler getirirdi. Annem yllarca onlarn yanlarnda alt, tye giderdi. Sirvat Hanm annemle bize her zaman hediyeler, babama da sigara yollard. Tam Trk dostuydular. Annem
onlarn yannda 1960lara kadar alt. Daha sonra bu Ermeni ailesi de
Londraya kat82.
Trablustan getirildii iin Trablus sabunu olarak bilinen sabunlar
ise zellikle l ykamada kullanlr ve sevap kabul edilir. Giriimci bir
Ermeni olan Kaspariyan tarafndan Kbrsta da imal edilmeye balayan
bu sabunlar daha sonra Ermeni ustalardan grerek Trkler de retmeye
balar83;
Gemi o eski yllarda insann vcut temizliinde kullanlan tek rn
sabun idi. Trk, Rum sabuncular olduu gibi her iki toplum arasnda sabunlar ok satlan Lefkoada bir de Ermeni sabun imalts vard ocukluumdan hatrladm Ali Efendi ile Kaspariyandr. Kaspariyann
sabun yapan yeri ve evi Lefkoa ierisinde Avni Efendi sokanda Karaka
Bahesi yannda ve Memduh Fuat Bey (tapu-kadastro memuru)in evi idi...
ki katl olan Kaspariyann evi dou ile bat arasnda iki kol tutuyordu.
Avni Efendi sokanda bulunan ana kapdan girildiinde alt blm ve bir
ksm st blm imalthane olarak kullanlyordu. Geriye kalan st katnda dul kz kardei ve kz kardeinin iki kz ile ikmet ediyordu. Ailenin
oturduu blme Laleli Camii sokandan girilirdi, byk bir bahesi vard. Kaspariyan kimdi? Kaspariyan, Anadoluda domu bym, Trk
ekmeiyle yaam bir Ermenidir... Trkiyeden kaan Ermeniler birok
lkeye daldlar... Babamn anlattna gre bazlar kat ya tenekeleri82 Kbrsl Trklerde kamak fiili bugn bile gitmek manasnda kullanlr.
83 Turhan Zihni, Anlarla Sabuncu Kaspariyan, Kbrs Mektubu Dergisi, Cilt 17, No: 5,
Kbrs Trk Kltr Dernei Yayn, Ankara Eyll-Ekim 2004, s.42-44.

464

Dr. . Yb. Ulvi KESER

ni altnlarla doldurmu ve zerlerini kat yala rterek gizlemiler... te


Kaspariyan bu ekilde kaan ve Kbrsa gelen Ermenilerden birisiydi...
Kaspariyan imalthanesinde ilkel yntemlerle, ham madde olarak zeytinya ve soda kullanarak sabun yapard. Banyo ve amarda kullanlan
bu sabunlar Afrodit resmiyle ssleyerek sata srerdi ocukluumda
her hafta Kaspariyan imalthanesine gider ve sabun kiri alrdm. Sabun
kalplar yaplrken artan tam beyaz veya yeil olmayan kirli muhallebi
gibi bir madde idi. Kadnlar amar ykamada sabunla beraber ekonomik
ve etkili olan bu sabun kirini de kullanrlard. ok az para ile, Kaspariyan
gtrlen kab doldururdu. Kaspariyan 1963 toplumlararas arpmalar
balaynca aramzda fazla kalmad. Ailesiyle Rum kesimine tand. Evi,
imalthaneyi senelerce ok iyi ilikiler iinde yaad bir Trk ailesine
emanet etti. Sz yerinde ise, zaten oktan ykn alm ve zengin olmutu.
Rum kesiminde evler yaptrd. Kz kardeinin kzlarn evlendirdi. Ermenilerle evlendirmiti. Burada brakt iki katl ev zamanla ok harap olmu, bakmszlktan kullanlamaz hale gelmiti. Tehlikeli duruma girince
belediyenin ikazyla yktrlmtr. imdi Kaspariyan sabun imalthanesi
ve evinden eser kalmamtr...
Akdeniz ikliminin hkim olduu Kbrsa -Trodos dalar hari- neredeyse hi kar yamaz; ancak Kbrsl Trklerin ilk defa karlatklar kar
hoaf84 da Ermeniler tarafndan adaya getirilmitir85. Kbrsa Kayseriden
bir Ermeni vastasyla geldii bilinen, dana etinden yaplan86 ve but pastrmas olarak da adlandrlan Kayseri pastrmas da zellikle Rum ve Ermeni
lokantalarnda ok rabet grr87.
...Kbrsta ilk pastrmay Ermeniler yapmlardr. Lefkoada ortaokula devam ettiim yllarda eski Kadnlar Pazar sokanda kr Veysinin
ticarethanesi yannda, konusunda ok tutunmu ve ok sat yapan Ermeni
84 Kar hoaf bugn de Anadolunun pek ok yerinde byk bir itahla yenilen bir serinletici
durumundadr. zellikle yazn scak gnlerinde ferahlamak maksadyla genellikle yksek
zirvelerden ve karlk ad verilen nispeten gne grmeyen ukurlardan toplanan karlarn
kyller tarafndan kesilerek uvallara konmas ve yerleim merkezlerine getirmesiyle kar
hoaf hazrlanr. Karn erimemesi iin zerine genellikle am dallar rtlr. Bylece am
dallarnn kokusu da kar hoafna siner. Bir bakr sahan iine konulan belli ldeki kara
ayrca birka kak pekmez eklenir ve daha sonra kakla yenilir.
85 Kemal Altnkaya ile 20 ubat 2006 tarihinde zmirde yaplan grme.
86 Ermeni ve Kbrs Trk mutfa neredeyse ayn denecek kadar benzerlik gstermektedir.
Yllarca beraber yaam topluluklarn birbirlerinden etkilenmemeleri de sz konusu olmadndan zellikle mutfak kltr i kebap, kokore, pastrma, farkl turu eitleri, souk
ve scak mezelerde benzerlikler gsterir.
87 Zihni, a.g.e., s.43.

465

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

bir pastrmac vard. Bir de Larnakada ilkokula devam ettiim yllarda


sucuk cinsi pastrma yapan bir Ermeniyi hatrlyorum. Her gn bu evin
yanndan geerek okula giderken pastrma ve sarmsak kokularndan bunalyor, sratli admlarla uzaklayordum...
Ticar ve kltrel hayatn dnda sosyal hayatn bir paras olarak karlkl komuluk ilikileri, cenaze, ba sal, dn, nian, snnet, bayram gibi zel gnlerde karlkl ziyaretler yaplr, taziye ve ba sal
dilekleri iletilir. Komular birbirlerine yardmc ve destek olur88.
...Ermeni komularmz ok iyi insanlard, karr grrdk. Komumuz Viktorya vard, annesi ok hastayd ve babas da berberlik yapard.
Viktorya benim mahalleden arkadamd ve bana bir bilezikle bir mont
hediye etmiti. 1950li yllarda. Ayrca Lefkoann zenginlerinden Sirvak
Hanm ve kocas Gasparyan vard. Annem Lefkoada onlara temizlie
giderdi. Trk dostuydular ve evlerinde her zaman Trkleri altrrlard. Sirvat Hanm ile kz kardei bitiik evlerde oturuyorlard. 1963 ylnda
hadiseler baladnda Rumlar bunlardan silh almak iin tehtitle para
isterler. Evlerine devaml tehdit mektuplar gnderilirdi. Para alamaynca
da bu Ermeni ailesi Rumlar tarafndan ldrld...

Mausada Kbrsl Trkler ve Ermeniler


Ermenilerin Lefkoadan sonra en youn yaadklar yer Mausadr.
Buradaki Ermeniler de ekseriyetle esnaftr ve ticaretle uramaktadrlar89.
Mausada fotoraflkla uraan Agopyan isimli bir Ermeni vard.
Kilo ile kuma satan ve okkac olarak bilinen Ermeniler vard. Mkemmel
Trke konuurlard. ok gzel stanbul Trkesi konuurlard. Ayrca
terzilik yapan Garabet usta vard. Ermeni terziler, apkaclar, okkaclar
vard. Okul apkalarmz hep onlardan alrdk. Biz Kbrsl Trkler olarak
hep onlardan alveri yapmay tercih ederdik. Yukar Marata da Kirkor
isimli son derece esprili, gler yzl, cana yakn bir Ermeni vard. ardaki Trk esnafla tavla oynamay ok severdi. Talar dizdikten sonra
illaki bir tanesini kenara koyar veya elinde tutard. Ya Kirkor neden byle
tek ta tutuyorsun? diye sorulduunda da Ya zelzele olursa diye cevap
verirdi. Tavla oynamay ok sevdiinden oyunun bozulmasn ne olursa
olsun hi istemezdi. Trkiye ve Trklere kar hibir olumsuz dncele88 Glten Tuncel Keser ile 10 Ocak 2006 tarihinde Anamurda yaplan grme.
89 Kemal Altnkaya ile 20 ubat 2006 tarihinde zmirde yaplan grme.

466

Dr. . Yb. Ulvi KESER

ri yoktu; ancak patrt grlt balaynca (21 Aralk 1963 sonras) hepsi
br tarafa geti.
Ermenilerle beraber adada yaayan Kbrsl Trklerin ortak dncesi
ise hibir problem, sknt, nyarg ve olumsuz hareketler olmadan huzur
iinde yaadklardr90.
...Mausadaki frndan ikisi Ermenilere aitti. Ermenilerle Trkler
arasnda neredeyse hi problem yoktu. lkokula gittiimiz gnlerde o albenili kck ekercikleri yapanlar Ermeni ustalard. Trk takmlaryla
malar yapan kendi takmlar da vard.

Dier Blgelerde Kbrsl Ermeniler ve Trkler


Mausa ve Lefkoa dnda dier kasabalarda da nispeten az sayda
Ermeni mevcuttur. Ticaretle uraan Ermenilerin tarm ve ziraat faaliyetleriyle ise pek bir ilgileri sz konusu deildir. Bu kasabalardan birisi de
adann su kaynaklar en zengin blgesi olan Lefkedir91.
...Rumlardan sonra, kasabann kk bir Ermeni kolonisi vard. Bugn sevgili Hseyin Uskurinin altrd dkknn yerinde Lefkenin en
popler Ermenisi olan Agop ile aabeyi Tomasn manifaturac dkknlar
vard. Anneleri Varteni Hanm (beyaz sal, ak yzl, hep karalar giymi,
az bol altn dile dolu yal bir kadn) her ikindi giyinir kuanr, koluna
antasn takarak misafirlik turlarna kard. Genizden gelen bir Dou
Anadolu azyla mkemmel Trke konuurdu. Zaten i Trkeye geldiinde Agopun da bizden fark yoktu. Yalnz Tomasn Lefkoada oturan
kars ve ocuklar Lefkeye geldikleri zaman farkl bir dil konutuklarn
anmsamaktaym. Artk Ermenice miydi konutuklar lisan, yoksa basbaya Rumca m? Orasn bilemem. Atnis Hanm ve Nian aklmda kalan
dier Ermeniler. Niann burnunda koca bir ark ban izi vard ve bundan dolay Burnu Yenik Ermeni diye anlrd.Yoksa Nian ile Burnu Yenik
iki ayr kii miydiler? Sanrm ki bunlar 1915 olaylarnda Anadoluyu terk
edip adaya gm bahtsz insanlard... Ermeniler de bir bakma Lefkenin
yerlileriydiler...

90 Mustafa Baer ile 20 ubat 2006 tarihinde zmirde yaplan grme.


91 Nazm Beratl, Lefke Sevgilim, Ik Kitabevi Yayn, Lefkoa Nisan 2002, s.24.

467

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Lefkede zellikle Cyprus Mining Corporation (CMC) adl maden


iletmesinde alan Trkler ve Ermeniler de vardr. Genellikle ticaretle
uraan Ermeniler, Lefkede de ayn ile meguldrler92;
...Zamann en nl maazas Himonidisinkiydi. Himonidisten sonra
en ok alan kuma maazas Agop ve Tomasnki olmalyd. Tomas ok
sevimli biri deildi, ama bu iki Ermeni kardeten Agop, Lefkenin gllerinden biriydi. Mthi akac, devaml gler yzl, dazlak bir adamd. Babalarn anmsamam. Anneleri Varteni Teyze de Agop kadar sevimli bir insan
olup hanmlarn leden sonras toplantlarnn vazgeilmezleri arasndayd. Tomas bilmem ama Agop, Kbrsta yaayamad, Londraya gt.
Orada da Lefkelilerle dp kalktn iitiyorum.
Lefkede Ermeniler, Trklerle sosyal ve kltrel iliki iinde olduklarndan Lefke halk edebiyat erevesinde Lefke Sayklamalar isimli iirde
olduu zere bu Ermenilerle ilgili pek ok rnek vardr93;
3- Evlerde klhanlar hurma dal str
Hamam gn Takuyi hep knalar yakard.
12- Raflar boald diye tnmazd Ermen Baba
Sard sigaray fago ile yakard.
29- Ermeni Lccan vard; demircilerin piri
Gndz kazandn meyhanede yakard.
32- Gololambi Bahesi inciriyle nlyd
epeevre bcekler lambalarn yakard.
33- Sz olmazd iine ofr Bai Yanninin
Dmene geer gemez bir cigara yakard.
34- Bann stne yoktu kasap Yangonun
Salih Hafzdan sonra hep tepeden bakard.
38- Ud Bedros olmadan olmazd dn dernek
Birka kadeh atnca sze beste takard.
43- Kuyruk acs vard Trkten Kr Ermeninin
92 Beratl, a.g.e., s.217.
93 Toplam 136 satrdan oluan bu iirin sadece ilgili beyitleri alfabetik sralamaya gre verilmitir. Harid Fedai, Kbrs Trk Kltr Bildiriler I, zyurt Basmevi, Mays 2002 Lefkoa, s.499.

468

Dr. . Yb. Ulvi KESER

Atatrk denildi mi dilerini skard.


54- Eva peri kzyd Kontarini Doktorun
ile ile yn satar, gelene ho bakard.
59- Ahilli, meknyd Yahudi gmenlerin
Halk bu kalantorlara gpta ile bakard.
Bugn Kbrs Rum kesiminde kalan Lefkara kynde de Osmanl
dneminin hazine mstearlarndan Yahya Efendi ve ailesi yaamaktadr.
Nevard ve Azadui isimli iki kz ve Agop isimli bir olu olan Yahya Efendi
ve ailesi krtasiyecilik ve fotoraflk yapmaktadr. Lefkaradaki bir baka
aile ise tenekecilik ve kalayclk yapan Garabet ailesidir. Baba Garabetin
en gzel zellii yanna Trk raklar alarak onlar da birer kalayc ustas
olarak yetitirmesidir94.
Adann belki de 1963 ncesi en kark ve ok uluslu kasabas Girnedir.
Rumlar, Trkler, ngilizler, Ermeniler yannda Maronitler de ounlukla bu
blgede yaamaktadr95. Limasol ise Kbrsn ikinci byk ehri olmasna
ramen ok fazla Ermeni bulunmamaktadr. Bugn itibaryla Limasolda
250 civarnda Ermeni vardr. Burada 1939 ylnda alm Sourp Kevork
Kilisesine ait bir okul vardr. Larnakadaki Sourp Stephanos Kilisesi ise
1909 ylnda hizmete girmitir.
Larnakada da Trkler asndan durum dier merkezlerden pek farkl
deildir. Otelcilik, matbaaclk, ticaret Ermenilerde ve Rumlar; helvaclk,
ksecilik, sebzecilik, enginarclk, kazanclk ve balklk ise Trklerdedir96. Blgenin en byk sanayi tesisi olan dme fabrikas ise bir Ermeniye aittir97. Larnakada bulunan Amerikan Akademisi, Trk ve Ermeni
rencileri yaknlatran bir okul olur98;
1936-1937 dneminde akademide ok samimi ikiz Ermeni arkadalarm vard. Beraber tenis oynar, gezmelere giderdik. ok samimi olduumuz
94 Mehmet Ali zmen, Lefkara ve Lefkarallar, zyurt Matbaaclk, Girne 2005, s.10.
95 1881 Nisan aynda yaplan nfus saymnda Girnenin nfusu 621 Trk ve 701 farkl unsurlar olmak zere toplam 1 322dir. ngilizlere devri ncesinde Girne, Lefkoa ve Bafta
Trklerin nfusu Rumlara gre fazladr ve Girnenin ilk belediye bakan da bir Trktr. Trklerin blgeyi terk etmeleri, kylerden Rum ailelerinin gelmesiyle Trkler burada
aznla der. Hamet Muzaffer Grkan, Bir Zamanlar Kbrsta, Galeri Kltr Yaynlar,
Lefkoa 1996, s.27.
96 Hseyin zdemir, Kbrsta 60 Yl, Volkan Yaynlar, ubat 1997 zmir, s.39.
97 zdemir, a.g.e., s.39.
98 Feyyaz Hamidolu ile 12 Aralk 2005 tarihinde zmirde yaplan grme.

469

HOGR TOPLUMUNDA ERMENLER

Trke retmenimiz Gasuni vard. Larnakada komumuz olan Ermeni


Onnik ailesi vard. Onlarla da ailecek grrdk. Limasolda Madamn
Koleji diye bir okulda Antin isimli ok samimi bir snf arkadamz vard.
Alveri yaptmz pek ok Ermeni manifaturac ise Lefkoadayd. Babam polis mdr olduu iin Ermeni esnaf bana hep Ne zaman istersen
gel al, ben parasn babandan alrm derdi. Lefkoada o zamanlar bir Ermeni niversitesi vard ve ben arkadalarm grmek iin oraya gittiimde
beni koruyup kollarlard.

Spor Faaliyetlerinde Kbrsl Trkler ve Ermeniler


1910 ylnda kurulan Lefkoa Trk Futbol Oca; Rum, Ermeni ve
ngilizlerden oluan bir karma takma kar ilk man 1916 ylnda yapar. 1934 ylnda kurulan Kbrs Futbol Federasyonu Kipriaki Omospondia
Bodosferu (KOB) da Lefkoadan Apoel99, Trust, Olimpiakos ve Lefkoa Trk Spor Kulb ile Limasoldan Ael ve Aris, Larnakadan Epa ve
Mausadan Anorthosis takmlarnn katlmyla ortaya kar. Bu tarihten
sonra Ael ve Epa kulplerinde Trk ve Er