You are on page 1of 85

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

МОНГОЛЫН ХҮН АМЫН
СЭТГҮҮЛ
Дугаар (462) 26, 2016

МУИС ПРЕСС ХЭВЛЭЛИЙН ГАЗАР
1

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

ӨМНӨХ ҮГ

МУИС-ийн Хүн Амын Сургалт, Судалгааны Төв, Монголын Хүн Ам ба Хөгжил Нийгэмлэгтэй
хамтран “Монголын Хүн Амын Сэтгүүл”-ийн 26 дахь дугаараа бэлтгэн, эрхэм уншигч Та
бүхэнд толилуулж байна.
Сэтгүүлийн энэ дугаарын “Судалгаа” хэсэгт Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрсдлийг макро
болон микро түвшинд малчид хэрхэн даван туулж байгаа талаар орон нутгийн ялгаатай
нөхцөл байдлаар харьцуулан дүгнэсэн чанарын судалгааны үр дүнг танилцуулж байна. Өсөн
нэмэгдсээр байгаа дотоод шилжих хөдөлгөөний боловсролын үйлчилгээний хүртээмжид
үзүүлж буй үр нөлөөг Улаанбаатарын жишээгээр тодруулан үр дүн, санал зөвлөмжийг энэ
хэсэгт мөн толилуулж байна. Түүнчлэн, хувь хүний орлогын албан татварын орон нутгийн
санхүүгийн чадавхид үзүүлэх нөлөөг үнэлсэн судалгааны дүн шинжилгээний үр дүнтэй
уншигч та танилцах боломжтой.
“Сургалт” хэсэгт “Хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлт, түүнийг хангах арга зам” сэдвийн
хүрээнд хоёрдогч мэдээллийг ашиглан байгууллагын хүний нөөц, түүний үр ашиг болон
хөдөлмөрийн бүтээмжид нөлөөлж буй хүчин зүйлийн шинжилгээ хийх аргачлалыг тодорхой
жишээгээр тайлбарласан болно.
“English” хэсгээс Монгол болон Солонгос иргэдийн хоорондын гэрлэлтийн түвшин, динамик
өөрчлөлт, хосуудын нийгэм, хүн ам зүйн ялгааг тодорхойлсон судалгааны үр дүн, зөвлөмжийг
танилцуулж байна. Монгол дахь хүнсний баталгаат байдал ба ядуурал судалгааны ажлаас
ядуу болон ядуу бус хүн амын хүнсний шимт тэжээлийн хэрэглээ ихээхэн ялгаатай байгааг
нотолсон статистик сонирхолтой үр дүнтэй танилцаарай. Мөн энэ хэсэгт компанийн
нийгмийн хариуцлагын хандлага, Монгол дахь хүрээлэн буй орчны үйл ажиллагаанд хийсэн
дүн шинжилгээ, бодлогын зөвлөмжийг толилуулж байна.
Сэтгүүлийн энэ удаагийн дугаарт толилуулж буй судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажлууд,
эрдэмтэн, судлаачдын үзэл бодлын талаар эрхэм уншигч Та шүүмж, мэтгэлцээн, хэлэлцүүлэг
өрнүүлэн, санал бодлоо хуваалцаж, манай дараагийн дугаарт өөрийн материалаа ирүүлнэ
гэдэгт бид итгэлтэй байна.
Энэ ялдамд, хүн ам зүй, хүн ам, хөгжлийн асуудлаар судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажилд
оюун санаагаа зориулан манай сэтгүүлд өөрийн бүтээлээ ирүүлсэн нийт эрдэмтэн, судлаачид
болон уг сэтгүүлийн энэ дугаарыг бэлтгэн хэвлэхэд санхүүгийн дэмжлэг, туслалцаа үзүүлсэн
Монгол Улсын Их Сургуулийн Шинжлэх Ухааны Сургуульд, сэтгүүлийн редакцийн хамт олон
гүн талархлаа илэрхийлж байна.
Эрхэм уншигч таны оюуны мэлмий тань тэлэх болтугай.

РЕДАКЦЫН ЗӨВЛӨЛ
2

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

ТОВЪЁОГ

МОНГОЛ ХЭСЭГ: СУДАЛГАА

хуудас

Уур амьсгалын өөрчлөлтийг даван туулах малчдын стратеги
А.Солонго, доктор (Ph.D) .......................................................................

7

Боловсролын үйлчилгээний хүртээмжид шилжих хөдөлгөөний
үзүүлж буй нөлөө
Б.Нарантулга, доктор (Ph.D) .................................................................

19

Хувь хүний орлогын албан татварын орон нутгийн санхүүгийн
чадавхид үзүүлэх нөлөө
Ч.Энхбаяр, доктор (Ph.D), Н.Батжаргал, докторант ........................

29

СУРГАЛТ:
Хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлт, түүнийг хангах арга зам
Л.Наранчимэг, доктор (Ph.D), Б. Сайнжаргал, доктор (Ph.D) ..........

39

ENGLISH SESSION: RESEARCH
Features of cross border marriage between Mongolian and Korean citizen
Naranchimeg B., PhD candidate .............................................................

47

Food security and poverty in Mongolia
Amaztuvshin Ts., MA, Bolormaa S., MA student .....................................

61

Attitudes about corporate social responsibility: Environmental
activities in Mongolia
Tseren G., (PhD), Bolor B., (PhD) ............................................................

72

CЭТГҮҮЛД ХЭВЛЭГДЭХ МАТЕРИАЛЫН СТАНДАРТ

3

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

МОНГОЛ ХЭСЭГ
• Судалгаа
• Сургалт

4

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

СУДАЛГАА

5

Монголын хүн амын сэтгүүл

6

Дугаар (462) 26, 2016

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТИЙГ ДАВАН ТУУЛАХ
МАЛЧДЫН СТРАТЕГИ
Алгаагийн Солонго, доктор (PhD), дэд профессор, Шинжлэх ухааны сургууль,
Монгол Улсын Их Сургууль

Хураангуй
Малчид болон сумын төвийн иргэдийн аж амьдралд уур амьсгалын өөрчлөлт, байгалийн
гамшгийн эрсдлийн үзүүлж буй нөлөө болон өөрчлөлтөд дасан зохицож буй стратегийг
тодорхойлох явдал энэхүү судалгааны үндсэн зорилго байв. Судалгаанд Дундговь,
Архангай аймгаас сонгосон малчид, сумын төвийн иргэд, засаг дарга нар хамрагдсан.
Чанарын судалгааны арга зүй, техникийг судалгаанд ашиглав.
Малчид сумын төвийн иргэд цаг агаарын урьдчилсан мэдээллийг TV, радио, FM-ээс голдуу
авдаг ч гар утсаар энэ төрлийн мэдээлэл авдаг практик нэвтрээгүй байна. Малчдын хувийн
бэлтгэл дутмаг, мэдлэг, мэдрэмж муу байна. Орон нутагт малын бэлчээр даацгүй болсон нь
илүү чанартай, үр өгөөж бүхий цөөн тооны сайн малтай байхыг малчдаас шаардаж байна.
Микро болон макро түвшинд зудыг даван туулах бэлтгэл ажлууд, эрсдлийг даван туулах
тодорхой стратегиуд байна. Малчин өрхийн түвшинд худалдан авалттай холбоотой бэлтгэл
ажилд бэлэн мөнгөний хомсдол үүсч, дийлэнх өрхүүд банкны зээлтэйгээр хахир өвлийг
угтжээ. Ядуурал, эмзэг байдлаас сэргийлэх, өрхийн амьжиргааг тогтвортой байлгах гол
арга зам нь өрхийн орлогын эх үүсвэрийг олон талт болгох стратеги юм. Өрхийн орлого
дан ганц малаас хамаарсан байх нь байгалийн гамшгийн үед малчдын амьжиргааг илүү
эрсдэлтэй болгож байгааг анхаарч, орлогын эх үүсвэрүүдийг нэмэгдүүлэх, амьжиргааны
тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн арга хэмжээнүүдэд анхаарах шаардлагатай байна.
Түлхүүр үгс: Зуд, малчдын амьжиргаа, эрсдэл, эмзэг байдал, гамшгаас сэргийлэх,
орлогын олон эх үүсвэрүүд
Abstract
The study was carried out to identify the circumstance for livelihood of herdsmen and soum
centre residents to prevent the climate change and natural disaster impact and define their
climate change adaptation strategy. The study covered by selected herdsmen, soum centre
residents and soum governors from Dundgobi and Arkhangai aimags.The study was based
upon the qualitative research methodology and techniques.
Herdsmen and soum centre residents access the weather broadcast prevalently from TV, radio
and FM stations whereas no practice is available to receive this type of information from mobile.
The individual preparation, knowledge and sensitivity of herdsmen has not been adequate or
satisfactory. The shortage or exceeding pasture land capacity require them not to be concerned
on raising larger number of livestock, but the quality and productivity. Preparation efforts and
certain risk survival strategies are available both at micro and macro level. The shortage of cash
obstructs the purchase related winter preparation at herdsmen household level that majority are
struggling in harsh and severe winter with bank loan. The key ways for the prevention of poverty
and vulnerability, sustainable household livelihood include the strategy to diversify household
income resources. Hence, it should be of great concern that dependence upon the livestock
makes the herdsmen livelihood more vulnerable to natural disaster. Moreover, certain measures
are required on increasing income resources and ensuring livelihood sustainability.
Key words: Dzud, herders’ livelihood, risk, vulnerability, prevention of natural disaster, income
diversity
7

Монголын хүн амын сэтгүүл

1. Үндэслэл
Өнгөрсөн 20 гаруй жилийн хугацаанд Монгол
орны нутаг дэвсгэр дээр цаг агаарын аюултай
үзэгдлийн давталт ерөнхийдөө нэмэгдэх
хандлагатай болов (БОАЖЯ, 2010). 1970
оноос хойш жилдээ 25-30 удаа агаар мандлын
гаралтай байгалийн үзэгдэл тохиолдсоны 1/3
нь байгалийн гамшгийн хэмжээнд хүрч, нэг
сая хүнд ногдох байгалийн гамшигт өртсөн
хүний тоогоор монголчууд бид дэлхийн 169
улсаас хоёрдугаарт багтаж байна (МУЗГ,
НҮБХХ, 2012).
Монгол оронд 1944 оноос хойш нийтдээ 12
удаа томоохон зуд тохиолдсоны хамгийн
хүнд нь 2009-2010 оны зуд бөгөөд нийт
малын 20 хувь нь хорогдож, малчдын 1/3
нь малынхаа бараг тал хувийг зудад алдаж
байв1. Зуднаас үүсэх сөрөг үр дагавар малчин
өрхийн амьжиргаа, сайн сайхан байдалд
нөлөөлж, өрхүүд орлогын хомсдолд орох,
өрхийн гишүүдийн эрүүл мэнд, хүүхдийн
боловсролын асуудлууд олон хүндрэлүүдийг
дагуулсаар байна. Асуудлын нөгөө талд
малчин өрхийн тоо буурч, хөдөөгөөс хот
суурин руу чиглэсэн шилжих хөдөлгөөн
нэмэгдсээр байна. Байгалийн гамшгаас
улбаатай малчдын амьжиргааны доройтол
эдийн засгийн бусад салбарт дам нөлөөлөн
худалдааны бараа эргэлт саарах, мах,
сүү зэрэг хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний
нийлүүлэлт багасан үнэ нэмэгдэх, цаашлаад
макро эдийн засгийн түвшинд мөнгөний
ханш уналтад нөлөөлөх боллоо.
Иймд байгаль, цаг уураас шууд хамааралтай
аж ахуй эрхэлж буй малчдын хувьд байгалийн
давагдашгүй хүчин зүйлсийг хэрхэн даван
туулж байна, гол стратеги нь юу байна вэ?
гэсэн судалгааны асуудлыг энд тавьж байна.
Судалгааны зорилго
Малчид болон сумын төвийн иргэдийн
аж амьдралд уур амьсгалын өөрчлөлт,
өөрчлөлтөд дасан зохицож буй стратеги,
байгалийн гамшгийн эрсдлийн үзүүлж буй
нөлөөллийг тодорхойлох явдал энэхүү
судалгааны үндсэн зорилго байв.

1

Дугаар (462) 26, 2016

Энэ судалгааны ажлыг Монгол Улсын Их
Сургуулийн Тогтвортой хөгжлийн төв, Японы
Чуо Их сургуулийн судалгааны баг хамтран
хэрэгжүүлж буй “Бэлчээрийн мал аж ахуй ба
Ногоон хөгжлийн загвар” төслийн санхүүжилт,
үйл ажиллагааны хүрээнд хийсэн болно.
2. Судалгааны арга зүй, аргачлал
2.1 Судалгааны хүрээ, хүн ам
Судалгаанд Говь хээрийн бүсээс Дундговь
аймгийн
Сайнцагаан
сум,
Хангайн
бүсээс Архангай аймгийн Тариат сумыг
зорилттойгоор сонгосон.
Судалгааг чанарын судалгааны арга техник
дээр тулгуурлан явуулав. Малчид (n=16),
сумын төвийн иргэдийн (n=17) дунд хийсэн
бүлгийн ярилцлага, гол мэдээлэгчтэй (n=15)
хийсэн ганцаарчилсан ярилцлагын аргаар
мэдээлэл цуглуулж, боловсруулалт хийсэн
болно.
2.2 Мэдээлэл цуглуулалт, судалгааны
хэрэглэгдэхүүн
Судалгааны мэдээллийг 2015 оны 11
сар болон 2016 оны 4 сард орон нутагт
очиж цуглуулав.
Судалгаанд дараахь
хэрэглэгдэхүүнийг ашиглалаа.
• Баримт судлал: Холбогдох чиглэлээр
гаргасан
үндэсний
болон
орон
нутгийн судалгааны тайлан, статистик
мэдээллийг баримт судлалд ашиглав.
• Фокус бүлгийн ярилцлага: Малчдын
болон сумын иргэдийн дунд фокус
бүлгийн
ярилцлагын
удирдамж
ашиглан ярилцлага хийв.
• Гол
мэдээлэгчтэй
ярилцах:
Гол
мэдээлэгчтэй нүүр тулсан ярилцлага
хийх удирдамжийг малчид болон сумын
засаг захиргааны дарга нарт зориулан
тус тусд боловсруулж ашигласан.
• Кейс судалгаа: Гол мэдээлэгчтэй
хийсэн ярилцлагын явцад тухайн орон
нутагт тохиолдсон байгалийн гамшиг,
аюулт үзэгдэлд өртсөн, эрсдлийг
даван туулсан бодит жишээгээр
кейс цуглуулж, судалгааны үр дүнг
баяжуулсан.

Аюул гамшгийн үеийн эмзэг байдал, хүчин чадлын үнэлгээний тайлан, 2012, Монгол Улс
8

Дугаар (462) 26, 2016

3. Судалгааны хамрагдсан сумдын
нийгэм-хүн ам зүйн шинж байдал
3.1 Дундговь аймгийн Сайнцагаан сум
Сайнцагаан сум нь Дундговь аймгийн төвийн
сум бөгөөд 3406.0 км2 газар нутагтай аймгийн
нийт газар нутгийн 4.6 хувийг эзэлдэг.
Улаанбаатар хотоос 265 км-т байрладаг.

Монголын хүн амын сэтгүүл

Засаг захиргааны хувьд сумын төвийн 5 баг,
хөдөөгийн 4 багтай. Монгол улсын эдийн
засгийн Төв бүсийн төв хэсэгт, тал хээрийн
бүсэд оршдог. Эдийн засгийн үндсэн салбар
нь хөдөө аж ахуй бөгөөд мал өсгөн үржүүлэх
боломжтой хэдий ч бэлчээрийн даац бага,
газар тариаланг эрхлэх боломж тааруухан.

Зураг 3.1: Дундговь аймгийн засаг захиргааны хуваарилалт, байгалийн бүс
бүслүүрээр
2015 оны өвөл 300 орчим
мянган толгой мал тоологдсон
хэдий ч нийт малчин өрхийн
1/3 нь отор нүүдлээр өвөлжсөн
байна.
Мөн хугацаанд тус суманд нийт
5225 өрх бүртгэлтэй байгаагийн
85.4% (n=4462) нь сумын төвийн
өрх, үлдсэн 14.6% (n=763) нь
хөдөөгийн малчин өрх юм.
Мэдээллийн эх үүсвэр: 1212.mn
Тэмдэглэгээ:
- сонгосон сум

Зураг 3.2: Хүн амын нас-хүйсийн суварга, Сайнцагаан сум, Дундговь аймаг, 2015 он2
Нийт 14826 хүн амтай уг сумын хүн ам
зүйн ачаалал3 нь улсын дундаас өндөр
өөрөөр хэлбэл, хөдөлмөрийн насны
хүн амд ногдох хүүхэд, өндөр настны
ачаалал өндөр. Түүнчлэн, бага насны
хүүхдүүд (0-4 нас) болон 20-29 насны
залуучуудын эзлэх хувь бусад насны
бүлгийнхээс хамгийн өндөр, насны
залуу бүтэцтэй сум юм (Зураг 3.2).
Хүн ам зүйн энэхүү нийлүүлэлт нь тус
суманд сургуулийн өмнөх боловсролын
болон хөдөлмөрийн зах зээлд шинээр
ажлын байр бий болгох өндөр эрэлтийг
илэрхийлж байна.

ҮСХ (2015) албан хэрэгцээнд
Хүн ам зүйн харицаа нь хөдөлмөрийн насны хүн амд ноогдох хөдөлмөрийн бус насны (15-с доош,
64-с дээш насны) хүн амын тоог илэрхийлнэ.
2
3

9

Монголын хүн амын сэтгүүл

3.2 Архангай аймгийн Тариат сум
Архангай аймгийн Тариат сум нь 3477.3 км2
нутаг дэвсгэртэй, аймгийн нийт газар нутгийн
6.3 хувийг эзэлдэг. Аймгийн төвөөс 168 км,

Дугаар (462) 26, 2016

Улаанбаатараас 650 км зайд, өндөр уулсын
бүсэд оршдог. Засаг захиргааны хувьд сумын
төвийн 1 баг, хөдөөгийн 6 багтай. Байгалийн
өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэн цогцолсон Монгол
орны аялал жуулчлалын томоохон цэг юм.

Зураг 3.3: Архангай аймгийн засаг захиргааны хуваарилалт,
байгалийн бүс бүслүүрээр

Тус суманд нийт 1475 өрх
бүртгэлтэй байгаагийн 12.7%
(n=188) нь сумын төвийн, 87.3%
(n=1287) нь хөдөөгийн малчин
өрхүүд юм.

Эх үүсвэр: 1212.mn
Тэмдэглэгээ:
- сонгосон сум

Зураг 3.4: Хүн амын нас-хүйсийн суварга, Тариат сум, Архангай аймаг,
2015 он4
Нийт 5021 хүн амтай энэ сумын
хувьд хүн ам зүйн ачаалал нь
улсын
дундажтай
ойролцоо,
өөрөөр хэлбэл хүүхэд болон
хөгшдийн ачаалал бага. Насны
бүтцийн хувьд, 0-9 насны хүүхдүүд
болон 20-29 насныхан хамгийн
өндөр хувийг эзэлдэг (Зураг 3.4).
Хүн ам зүйн энэхүү нийлүүлэлт
нь тус суманд сургуулийн өмнөх
болон бага боловсролын мөн
хөдөлмөрийн зах зээлд шинээр
ажлын байр бий болгох өндөр
эрэлтийг илэрхийлж байна.

3.3 Сумдын
түвшин

малчдын

амьжиргааны

Хүн амын амьжиргааны түвшинг газар зүйн
байршлаар харуулахад ядуурлын зураглал
нь чухал ач холбогдолтой. 2011 оны “Өрхийн
4

ҮСХ (2015) албан хэрэгцээнд
10

нийгэм, эдийн засгийн судалгаа”, “Хүн
ам, орон сууцны 2010 оны тооллого”-ын
мэдээлэлд үндэслэн Монгол улсын Үндэсний
Статистикийн Хорооноос 2012 онд ядуурлын
түвшинг аймаг болон сумдаар тооцоолон

Дугаар (462) 26, 2016

дүн шинжилгээ хийсэн байна. Энэхүү дүн
шинжилгээгээр Монголд ядуурлын түвшин
38.7% гэсэн тооцоо гарчээ5. Өөрөөр хэлбэл,

Монголын хүн амын сэтгүүл

10 хүн тутмын 3 нь суурь хэрэглээгээ хангаж
чадахгүй аж төрж байна гэсэн үг юм.

Зураг 3.5: Ядуурлын зураглал, аймаг, сумаар

А. Аймаг Б. Сум

Эх үүсвэр: НҮБХХ, ҮСХ (2012). Ядуус хаана амьдарч байна вэ? 2010 оны хүн амын аймаг, сум,
хороодын түвшний үр дүн тооллогод суурилсан ядуурлын зураглал: Харолд Коуломб, Алтанхуягийн
Гэрэлтуяа, Улаанбаатар

Ядуурлын түвшин Дундговь аймагт 36.5%,
Сайнцагаан суманд 35.7% буюу улсын
дунджаас доогуур байна. Харин Архангай
аймагт 43.5%, Тариат суманд 43.5% байгаа
нь улсын дунджаас нэлээд өндөр байгааг
илтгэж байна (Зураг 3.5).

радиогоос энэ талын мэдээллийг авдаг
ажээ. Сонирхолтой нь гар утсаар дамжуулан
цаг агаарын мэдээлэл авах практик манайд
өргөн дэлгэрээгүй байна.

4. Байгалийн гамшгийг даван туулж буй
малчдын стратеги
4.1 Байгаль, цаг агаарын мэдээллийн эх
үүсвэр

Байгалийн гамшгийн төрөл, давтамж жилээр
жил нэмэгдэж байгаа талаар судалгаанд
оролцсон хөдөөгийн малчид болон сумын
төвийн иргэд дараахь байдлаар тайлбарлаж
байна (Хүснэгт 4.1а, 4.1б).

Байгалийн гамшгаас сэргийлэх эхний
стратеги нь цаг агаарын мэдээллийг малчдад
цаг адалгүй урьдчилан мэдээлэх явдал
юм. Орон нутгийн иргэд байгаль, цаг уурын
мэдээллийг телевиз, радио, орон нутгийн
FM радиогоос голдуу авч байна. Тухайлбал,
Дундговь аймгийн малчдын дийлэнх нь
байгаль, цаг агаарын тусгайлсан мэдээллийг
орон нутгийн FM радиогийн “Шинэ сарын
шинж” сувгаас авдаг, мэдээллийг малчдад
хүртээмжтэй түгээхийн тулд 2015 онд
Сайнцагаан сумын захиргаанаас 400
малчин өрхийг радиогоор хангасан сайн
туршлага байна. Харин сумын төвийн иргэд
Үндэсний олон нийтийн телевиз, Монголын

Зөвхөн ган, зудын аюул төдийгүй шороон
шуурга, газар хөдлөлт, ойн түймэр зэрэг
гамшигт үзэгдэл, тэдгээрийн давтамж улам
бүр ойрхон тохиож байгаа талаар малчид,
сумын төвийн иргэдийн аль аль нь онцолж
байв. Гамшигт үзэгдэл ялангуяа зуд, ган болох
эрсдлийг хөдөөгийн малчид ажиглалтаар
тухайлбал, өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад
өвс бага ургах, хур тундас, бороотой өдрийн
тоо буурах, огт бороо орохгүй байх, өвөл
цасны зузаан нэмэгдэх, “сарны” хэртэлт,
туяа, хүрээ өөрчлөгдөх зэргээр ажиглалтаар
тодорхойлдог арвин туршлага манай ахимаг
насны болон ур чадвар бүхий малчдын дунд
нийтлэг байна.

4.2 Гамшгийн давтамж, өөрчлөлт

НҮБХХ, ҮСХ (2012). Ядуус хаана амьдарч байна вэ? 2010 оны хүн амын аймаг, сум, хороодын
түвшний үр дүн тооллогод суурилсан ядуурлын зураглал: Харолд Коуломб, Алтанхуягийн Гэрэлтуяа,
Улаанбаатар
5

11

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Хүснэгт 4.1а: Гамшгийн давтамж, өөрчлөлт, хөдөөгийн малчид
Байгалийн
гамшиг
Зуд

Говь, хээрийн бүс
2000 оноос
өмнө

Хангай, өндөр уулын бүс

2000 оноос
хойш

Зудын давтамж
харьцангуй
зайтай.

2000 оноос өмнө

2000 оноос
хойш

Зуд ойрхон
2000 онд
давтамжтай тохиолдох томоохон зуд
болсон.
болсон.

2007, 2009, 2016 онд
удаа дараалан зуд
болсон.

Хүйтэн цасан
шуурга их болдог.
Ган

Анхны бороо 5-6
сард, сүүлчийн
бороо 9 сард
ордог байсан.

Анхны бороо 7 сарын
сүүлээс ордог болсон.
Бороотой өдрийн тоо
эрс багассан. Зуны
турш 1-2 өдөр л бороо
ордог.
Бороо багассанаар
хуурайшилт нэмэгдэж,
дулаарсан.
Зуднаас болоод өвс
ногоо ургахаа больсон.

Ерөнхийдөө
гайгүй. 1999-2000
онд ган болсон.
5 сарын сүүлч,
6 сарын эхээр
анхны бороо
ордог байсан.
Өвөлжөө,
зуншлага
ялгаатай байсан.

Жил бүр ган болж байна.
Газрын гарц муудаж
байгаа.
Бороо хур бага ордог
болсон.
Бэлчээрийн даац
хэтэрсэн. Оторлох
хуваарьгүй айл бүр
өөрийн дураар нүүж,
газар сэлгэдэг ч нэг газраа
л эргэлдэг болсон.

Ус горхи
ширгэх

-

-

Гуу жалга, хонгор
устай байдаг
байсан.
Голын усыг
хэрэглээндээ
зөөж хэрэглэдэг
байсан.

Нуур дотроо усгүй
болсон.

Ерөнхийдөө
түймэр гардаг
гэхд маш их
хэмжээтэй.

Гайгүй болсон. Ялангуяа
2010 оноос эрс бага
болсон.

Ойн
түймэр

-

-

Гол бохирдсноос
хэрэглэхээ больж, гүний
ус хэрэглэдэг болсон.

Хүснэгт 4.1б: Гамшгийн давтамж, өөрчлөлт, сумын төвийн иргэд
Говь хээрийн бүс
Байгалийн гамшиг

2000 оноос өмнө

2000 оноос хойш

Шар шороон
шуурга

Шар шороон шуурга байнга
шуурдаг байсан.

Байнга гардаг боловч өмнөх үеийнхээс
ихэссэн, илүү хүчтэй шуурдаг болсон.

Ган

Үе үе ган болдог байсан.

Гамшгийн зэрэгт хүрсэн ган болоогүй, гэхдээ
ногооны гарц муудсан.

Зуд

Зуд нэлээд тохиолддог
байсан.

2009-2010 онд зуд болсон, энэ жил их
цастай, зуд болно гэсэн таамаглалтай байна.

Газар хөдлөл

1999 онд хүчтэй газар
хөдөлсөн.

2004 онд хүчтэй газар хөдөлсөн, үе үе
чичирч мэдрэгддэг.

4.3 Гамшгийн эрсдлийг даван туулж буй
стратегиуд
Малчид, сумын төвийн иргэд, засаг
захиргааны зүгээс зудын эрсдлийг даван
туулж буй стратегийг Хүснэгт 4.2а, 4.2б-д
дэлгэрэнгүй харуулав.
Хүлээгдэж буй байгалийн гамшгийн эрсдлээс
сэргийлэн малчдын зүгээс мах нийлүүлэлт

12

нэмэгдсэн нь махны үнийг эрс (2 дахин)
бууруулахад нөлөөлж байна. Эсрэгээр
дотоод зах зээлийн үнийн өсөлтөөс улбаалан
хөдөөд гол нэрийн барааны үнэ өсч байна.
Жишээ нь дээлний өнгө, торгоны үнэ өссөн,
дээлийн оёдлын үнэ нэмэгдсэн, мал, махны
үнэ буурч, малчид бэлэн мөнгөний хомсдолд
ордог.

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Хүснэгт 4.2а: Зудын эрсдлийг даван туулж буй байдал, малчид, малчин өрхүүд
Даван туулж
буй стратегиуд

Үйл ажиллагаа
Малчид, малчин өрхүүд
Говь хээрийн бүс

Хангай өндөр уулсын бүс

Отор нүүдэл
хийх

Орон нутаг дотроо отор нүүдэл ихэвчлэн
хийдэг. Үүнээс улбаалан бууц, хороо
ховордож эхэлсэн. Гадагшаа Төв болон
Өмнөговь аймгийн нутагт голдуу оторлодог.
Аймаг дотор гэр бүлийн гишүүдийн хамтаар,
харин өөр аймаг руу оторлоход хамаатан
садны хамт өрхийн аль нэг гишүүн оторлох
хандлага давамгайлдаг.

Бод малыг голдуу хамаатан
садан, танилынхаа малтай
нийлүүлэн оторт гаргадаг.
Гадагш гэхээсээ илүү аймаг
дотроо отор хийдэг.
Мал төллөхөөс өмнө өөрийн
өвөлжиндөө эргэж ирэх
шаардлагатай болдог учраас
унааны зардал их болдог, мал
замдаа их зутардаг.
Зуны улиралд 4-10 хоног ядаж
нэг удаа оторт явж малаа
таргалуулдаг.

Гар тэжээл
бэлтгэх

Таана, хүмүүл, үмхий ногоо түүж хатаах,
аарц, шар сүү хураах зэргээр гар тэжээл
бэлтгэдэг. Энэ ажлыг өрхийн эмэгтэйчүүд,
сургуулийн насны хүүхдүүд хийдэг.

Халгай түүж хатаах, шар сүү,
аарц, шар тос хураах, бор
гурил, цайны идээ, хужир
давс худалдан авч нөөцөлдөг.
Эдгээрийг ашиглан нөхцөл
байдал хүндэрсэн үед тэжээл
чанаж, бэлтгэн хэрэглэдэг.
Зарим тохиолдол өндөг, малын
яс чанаж, цайнд хольж тамир
тэнхээ алдаж доройтсон малд
шууд хэрэглэдэг.

Өвс, хадлан
бэлтгэх

Нутгийн онцлогоос шалтгаан өвс, хадланг
бэлтгэх боломжгүй, харин худалдаж авдаг.
Өртөг харьцангуй өндөр тул хангалттай
хэмжээгээр бэлтгэх боломжгүй байдаг.

Өвс хадлан өөрсдөө голдуу
бэлтгэдэг. Хүрэлцээгүй
тохиолдолд худалдан авдаг.
Бэлэн мөнгөний хомсдол учир
хангалттай хэмжээгээр үнэ хямд
байхад худалдан авч нөөцөлж
чаддаггүй.

Малын тарилга
хийлгэх, эм
тариа худалдан
авч бэлтгэх

-

Мал эмнэлгийн тарилгат малаа
хамруулах, мэдээлэл аваагүй
өрхүүд тарилгаас хоцордог,
тариа дууссан хүртээмжгүй
байдаг.

Хамтрах
ажиллах

Отор нүүдэлд хамаатан, нутаг усныхан
хамтдаа явдаг.
Малын угаалга хамт хийлгэдэг. Мал угаалгын
өртөг өндөр учир өөр өөрийн малд ногдох
төлбөрөө тус тусдаа төлдөг.
Мал багатай өрхийн гишүүдийг хөлсөөр
ажиллуулдаг.
Бие биенийхээ бэлчээрт байгаа малыг харж,
хараа хяналт тавьдаг.
Мах зарж, борлуулах ажлыг хамтран хийдэг,
бензин, тос шатахууны зардлыг хувааж
гаргадаг.
Хороо бууцаа цэвэрлэх, завсарлаж тордиход
нь харилцан туслах, сумын ажилгүй
хүмүүсийг зуулчлуулж хөлсөөр ажиллуулдаг.

Отор нүүдэл хамт хийнэ.

-

Хуучин хувцсаа ашиглан элгэвч,
нэмнээ бэлтгэдэг.

Элгэвч, нэмнээ
бэлтгэх

Хамтдаа ногоон тэжээл
тариалах, өвс тэжээл тариална.
Малын тарилга, угаалга хамт
хийлгэнэ.
Мах зарж борлуулахад
хамтрана.
Хашаа хороо, бууц хөрзөн
хамтарч цэвэрлэхэд сумаас
ажилгүй иргэдийг дайчилж
ажиллуулдаг.

13

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Дулаан хувцас
бэлтгэх

-

Өмд, гутал худалдаж авах,
хуучнаа сэргээн засах, хөвөнтэй
бээлийн оёдог.

Түлээ, түлш
бэлтгэх

-

Мод худалдаж авч өвлийн
бэлтгэлээ бацаана. Боломжтой
хэсэг өөрсдөө мод бэлтгэдэг.

Малаа махлаж
зарах

-

Тарга хүч авсан малаа махалж
зарах

Хоол хүнсээ
нөөцлөх

Хүнсний гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүнийг
3-4 сараар нөөцөлж бэлтгэдэг. Нөөцөлж буй
гол хүнс нь гурил, будаа, цайны идээ, давс,
элсэн чихэр байна.

Хүнсний гол нэрийн
бүтээгдэхүүнээ бэлтгэж авдаг.
Үүнд, гурил, будаа, элсэн чихэр,
ургамлын тос, ногоо болон
удаан хугацаанд хадгалж болох
хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийг
худалдан авч нөөцөлдөг.

Хүснэгт 4.2б: Зудын эрсдлийг даван туулж буй байдал, сумын төвийн иргэд,
захиргааны зүгээс, говь хээрийн бүс
Даван туулж буй
стратегиуд

Үйл ажиллагаа

А. Сумын төвийн иргэд
Нэмнээ, бээлий оёж
бэлтгэх

Сургуулийн сурагчид, ахмадын холбоогоор дамжуулан ахмадууд,
багийн засаг даргаар дамжуулан багийн иргэд нэмнээ, бээлий оёж
нийлүүлдэг. Сүүлийн жилүүдэд говийн бүсэд нэмнээ эрэлт ихтэй,
харин бээлий эрэлт багатай, харин өндөр уулын бүсэд хөвөнтэй
бээлий маш их эрэлттэй болсон.

Лаа, шүдэнз худалдан
авч өгөх

Сургуулийн анги бүлэг бүрт тодорхой тооны лаа, шүдэнз нийлүүлэх
хувь хэмжээ тогтоож өгдөг. Төрийн байгууллагат ажиллагсад,
ахмадууд, сумын иргэд лаа шүдэнз худалдан авч зохион
байгуулалттайгаар малчдад тараадаг.

Нэг өдрийн цалингаа
хандивлах

Төрийн байгууллагын ажилчдад нэг өдрийн цалингаа зудын бэлтгэл
ажилд зориулан малчдад хандивладаг.

Малын тэжээлийн
ургамал түүх

Сургуулийн сурагчдад навч, хомоол, хүмүүл, зоодой хатсан ногоо
шуудайгаар хураалгах үүрэг даалгавар өгдөг.

Нүүрс худалдаж авч
өгөх

Ахмадын хороо, төрийн бус байгууллагууд санаачлан нүүрс худалдан
авч Улаанзагалмай зэрэг зохион байгуулагчдаар дамжуулан малчдад
хандивладаг.

Хуучин дулаан хувцас
цуглуулах

Хүүхдийн дулаан хувцас цуглуулах ажлыг ахмадын хороо санаачлан
зохион байгуулдаг.

Б. Сум, орон нутгийн захиргаа
Өвс тэжээлийн нөөцийг
нэмэгдүүлэх

60 тн өвс сумын нөөцөд байсан бол нэмэж 75 тн өвс худалдан авч
нөөцөлсөн. 18 тн тэжээл, овъёос нөөцөлсөн. Аймагт өвсний нөөц бий.

Нутгийн иргэдийн
зөвлөлтэй хамтарч
ажиллах

Улаанбаатар хотоос нутгийн иргэдийн зөвлөл өвс тэжээл худалдан авч
явуулдаг.

Өрхүүдийг эргэж тойрох

Сумын засаг дарга, хүний болон малын эмч зэргийг оролцуулсан ажлын
хэсэг байгуулж, мал тооллоготой зэрэгцүүлэн малчин өрхүүдээ эргэж
тойрдог. Түр цэргийн албанд явж буй эрчүүдийг өвөлжилт, хаваржилт
хүнд байгаа айлд ажиллуулах, ЕБС-ийн хаврын улирлын амралтын
хугацааг хойшуулан мал төллөх үетэй давхцуулах арга хэмжээ авч
хүүхдүүдэд гэр бүлдээ туслах дэм болох боломжийг олгож байна.

Эрүүл мэндийн
Оторт явсан өрхүүдэд эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээ
үйлчилгээ үзүүлэх гэрээ үзүүлж байхын тулд отрын сумадтай гэрээ байгуулдаг.
байгуулах

14

Дугаар (462) 26, 2016

Түүнчлэн өвс тэжээлийн үнэ өндөр байгаагаас
ялангуяа орлого багатай малчдын хувьд бага
хэмжээний өвс тэжээл худалдан авч нөөцөлж
байна. Жишээ нь, өмнөх жилд нэг боодол
өвс 4000 орчим төгрөг байсан бол 2015 оны
сүүлээр 6000 төгрөг, нэг шуудай овъёос
16000 төгрөг байснаа 18000 төгрөг болж
үнэ нь өссөн байх жишээтэй. Мал аж ахуйн
гол бүтээгдэхүүний үнэ буурч, хэрэглээний
бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсснөөс малчид
бэлэн мөнгөний хомсдолд орж дийлэнх
нь банкны зээлтэй аж төрж байна. Авсан
зээлээ малчид сайхан цаг ирэхээр цагаан
идээ, ямааны ноолуур борлуулах, ноос
болон нэхий ширний урамшуулал, хүүхдийн
мөнгөөр төлөх төлөвлөгөөтэй байгаа ажээ.
Өвлийн хүйтэнд осгож, дээрсэн, сулдаж,
доройтсон малдаа тэнхрүүлэх эм тариа
хийх, яс, шар тос, өндөг, гурил самарч халуун
хар цай өгөх, овъёос чанах, аарц буцалгаж

Монголын хүн амын сэтгүүл

өгөх зэргээр арчилдаг практик малчдын
дунд байна. Хангай, өндөр уулын бүсээс
судалгаанд хамрагдсан өрхөөр ороход
хатгалгаа авсан малдаа хугацаа нь дууссан
хүнд хэрэглэдэг тариа, эм өгсөн тохиолдол
гарав. Энэ нь эргээд малын мах сүү цагаан
идээгээр дамжин эрүүл хүнсний аюулгүй
байдалд нөлөөлж болохыг үгүйсгэх аргагүй
юм.
Бэлчээрийн хомсдолоос үүдэлтэйгээр отрын
нутгаас хамгийн багадаа 100 гаруй километр
нутгаас малаа машинд ачиж тээвэрлэснээс
замын уртад мал осгох, бээрэх, сульдах
зэргээр отрын замын ая даах чадвартай
малын тоог бууруулахад нөлөөлж байна.
Малчдын дунд автомашин, мотоцикл зэрэг
орчин үеийн техник хэрэгслийн хэрэглээ эрс
нэмэгдэж, харин уламжлалт үхэр тэргийн
хэрэглээ эрс буурсан нь газрын бартааг
гэтлэх боломжийг хязгаарлаж байна.

Кейс 1: Байгалийн давагдашгүй хүчин зүйлс: Хэт хүйтрэлт
Би 1996 оноос малчин болсон, аав 300 толгой мал тусгаарлаж өгсөн. Одоо 240 толгой малтай
(бог мал 130, бод мал 30) байна. Тамир сум руу 24 үхэр ах дүүдээ өгөөд оторт явуулсан. Өвлийн
бэлтгэлд хадгаламжаасаа 400,000 орчин төгрөг гаргаж 60 боодол өвс, 4 шуудай тэжээл худалдаж
авсан. Өөрөө 20 боодол өвс бэлтгэсэн. Тэжээл бие дааж бэлтгэж мэдэхгүй учраас худалдаж л
авдаг. Манай энд гурил байхгүй, юугаар ч хийдгийг нь огт мэдэхгүй. Харин халгай бэлтгэсэн байсан,
түүнийгээ усанд буцалгаж муудсан малдаа өгч байна. Малын хоол, тэжээлийг хангалттай сайн
бэлтгэсэн хэдий ч байгаль дэлхийн үзэгдлийг яагаад ч давж чадахгүй байна. Давхар саравчтай
хашаа бэлтгэсэн, өтгө бууцаа нэлээд сайн цэвэрлэж байна.
Их хүйтэн байгаагаас мал өлдөж биш бээрч, осгож үхэж байна. Намар 240 малынхаа 20-ыг нь махалж
зарсан. Махны үнэ өсөхгүй байсан болохоор илүү зарахыг бодоогүй. Одоо харин тарга тэвээртэй
байхад нь зардаг байж дээ гэж их харуусч байна. Мал хорогдож байгаад байгалийн хүндрэл маш том
шалтгаан болж байна. Ажилсаг малчид хичнээн сайн ажиллаад, яаж ч хичээгээд их хүндхэн байна.
(Алтанхуяг, 33 настай, эрэгтэй, малчин, ам бүл 5, Архангай, Тариат сум)

Бэлчээрийн хомсдолоос үүдэлтэйгээр отрын
нутгаас хамгийн багадаа 100 гаруй километр
нутгаас малаа машинд ачиж тээвэрлэснээс
замын уртад мал осгох, бээрэх, сульдах
зэргээр отрын замын ая даах чадвартай
малын тоог бууруулахад нөлөөлж байна.
Малчдын дунд автомашин, мотоцикл зэрэг
орчин үеийн техник хэрэгслийн хэрэглээ эрс
нэмэгдэж, харин уламжлалт үхэр тэргийн
хэрэглээ эрс буурсан нь газрын бартааг
гэтлэх боломжийг хязгаарлаж байна.
Гамшгийг даван туулан малчдын хувийн
бэлтгэл дутмаг, санхүүгийн мэдлэг, зах
зээлийн мэдрэмж муу байна. Мал нь тарга,
хүчтэй байхад худалдан борлуулах, тэр

орлогоороо өвс тэжээлээ хангалттай сайн
бэлтгэх шаардлагатай атал намар өвс хямд
(нэг боодол өвс 3000-4000 төгрөг) байхад өвс
худалдан авч хадгалаагүй, харин өвөл эрэлт
өндөр түүнийгээ дагаад үнэ нь өсөхөд (900010000 төгрөг) худалдан авч байна. Байгаль,
цаг уурын өөрчлөлтөөс хамаарч хадлан
ургацын гарц муу байгаа тул хадлан сайн
бэлтгүүлэхийн тулд сумын захиргаанаас
хадлан, өвс сайн бэлтгэсэн иргэнийг багийн
хэмжээнд шалгаруулах, ногоон тэжээл
бэлтгүүлэхээр үр тариаг үнэгүй тараах зэргээр
тодорхой арга хэмжээ авдаг. Харамсалтай
нь үр тариалахын оронд хашаандаа хураах,
мориндоо зуурч өгөх зэргээр зориулалтын
15

Монголын хүн амын сэтгүүл

бусаар ашиглаж, үр шимийг хүртэхгүй байна.
Сумын хэмжээнд бэлчээр даацгүй болсон нь
олон тооны малыг тааваар/зөнгөөр нь өсгөх
гэхээсээ илүү чанартай, үр өгөөж бүхий цөөн
тооны сайн малтай байхыг шаардаж байна.
Ядуурал, эмзэг байдлаас сэргийлэх, өрхийн
амьжиргааг тогтвортой байлгах гол арга зам

Дугаар (462) 26, 2016

нь өрхийн орлогын эх үүсвэрийг олон талт
болгох гол стратеги юм. Дан ганц малаас
хамааралтай орлоготой байх нь малчдын
амьжиргааг
байгалийн
гамшигт
илүү
эрсдэлтэй болгож байна. Ганцаарчилсан
ярилцлага дээр үндэслэн малчин өрхийн
орлогын эх үүсвэрүүдэд гарч буй өөрчлөлтийг
2 кейс жишээн дээр энд авч үзье.

Кейс 2: Б, өрхийн тэргүүн, эрэгтэй, 50 настай, ам бүл 4, 530 толгой малтай.

Кейс 2-ийн хувьд, өрхийн орлогын эх
үүсвэрүүд өмнөх 10 жилтэй харьцуулахад
хумигдаж зөвхөн малаас хараат байдалтай
болсон байна. Өмнө нь гар урлал хийж мах

зарснаас илүү орлого олдог байжээ. Хэрвээ
зуднаар талаас илүү малаа алдвал өрхийн
аж байдал доройтох өндөр эрсдэлтэй гэсэн
үг.

Кейс 3: Э, өрхийн тэргүүн, эрэгтэй, 45 настай, ам бүл 5, 510 толгой малтай

16

Дугаар (462) 26, 2016

Кейс 3-ын хувьд, өрхийн орлого өмнөх
10 жилд мал болон халамжийн орлогоос
бүрдэж байсан бол одоо оёдол хийж
орлогын
эх
үүсвэрээ
нэмэгдүүлсэн
байна. Оёдлын орлого нь сүү цагаан
идээ борлуулснаас олсон орлогоос өндөр
байна. Хаваржилт нэлээд хүнд байгаа
малчны нэг бол Э. Өвөлжилтийн дараа
малчин Э-ийн өрхөөр дахин эргэж очиход
өвөлжөөнөөсөө 20 орчим км дахин нүүж,
оторлосон, нийт малынхаа 5 орчим хувийг
(30 гаруй толгой мал) алдсан, төл хүлээн
авч эхэлсэн боловч эцэж, доройтсон эхээс
гарч буй төл нэлээд сульдаа төрдөг байна.
4.4 Отор нүүдэл ба малчдын нийгмийн
асуудал
Отроор явж буй малчид бэлчээр ашигласны
төлбөрийг тухайн засаг захиргаа, нутгийн
уугуул иргэдэд өгч байгаа боловч тодорхой
тогтсон үнэ ханш байхгүй байна. Улмаар

Монголын хүн амын сэтгүүл

тухайн төлбөрийг юунд хэрхэн ашиглаж
байгаа нь тодорхойгүй байна. Харин оторт
явсан малчдын эрүүл мэндийн үйлчилгээ
авах боломжийг сумдын засаг дарга нарын
хамтын ажиллагааны гэрээгээр зохицуулж
буй сайн туршлага байна.
Малчдын эрүүл мэндийн даатгалын хураамж
6000 төгрөгөөс 46080 төгрөг болж нэмэгдсэн
явдал сайн дурын даатгалд хамрагдалтын
түвшинг бууруулж байна. Түүнчлэн, малчид
эрүүл мэндийн даатгалд маш бага ач
холбогдол өгч байсныг энд онцлон тэмдэглэх
нь зүйтэй. 2014 онд Эрүүл мэндийн даатгалын
тухай хуулинд6 өөрчлөлт орсноос 2015 онд
эрүүл даатгалд хамрагдаагүй малчид олон
тааралдав. Энэ нь малчид эрүүл мэндийн
гэнэтийн болон яаралтай үйлчилгээ авах
шаардлага гарсан тохиолдолд үнэ төлбөргүй
үйлчилгээ авах боломжийг хязгаарлана
гэсэн үг юм.

Кейс 4: Отор нүүдэл ба нийгмийн үйлчилгээний хүртээмж
Манайх ам бүл долуулаа. Том хүү өөрийн болон айлын адуу хариуцаад оторт хойд сумд руу
явчихсан байгаа. Том охин ээж дээр маань байдаг бага насны хүүхэдтэй нөхөргүй. Бүл муу тул
танайхтай нийлж хамт оторлож байгаа. Дунд охин сумын төв дээр бага цалинтай ажил эрхэлдэг.
Дунд хүү 6-р анги, бага охин цэцэрлэгт. Дунд охин үндсэндээ 2 дүүгээ аваад сумын төв дээр
амьдардаг. Том хүнгүй үлдээсэн болохоор гал түймэрт тавьчих вий гэж л санаа зовж айдаг.
Манайх 2009 оны зуднаар бүх малаа алдсан. 2012 онд малжуулах төсөлд хамрагдаж 40 гаруй
толгой малтай болсон. Одоо 250 гаруй малтай. 2015 онд анх удаа оторт явж үзэж байна. 12
сараас хойш 2 удаа нүүдлээд байна. Аймгийн төвөөс 40 км зайд ахын өвөлжөөнд очиж 20 хоноод,
тэндээсээ цааш 10 км-т айлын бууцыг 6 сар хүртэл 600.000 мянган төгрөгөөр түрээсэлсэн. Гэхдээ
төлбөрөө өгөөгүй, хавар 5-6 хонь өгч болох байх, мөнгөө нэхээгүй л байна. Энд ээжийн малтай
нийлээд 700 гаруй мал бий. Оторт гарах шийдвэрийг ээж бид 2 гаргасан, нөхөр зөвшөөрсөн. Малаа
өсгөхийн тулд өвстэй газар нүүхээр өөр аргагүй болж байна. Ядаж 400 гаруй малтай болчихвол
амьжиргаанд хангалттай хүрэлцээтэй болно.
Хавар төл төллөх үеэр сумын төвд байгаа хүүхдүүд эргэж, тойрох боломжгүй байдаг. Үндсэндээ
эгчид нь л даатгачихдаг. Энэ намар бага охин маань сургуульд орно. Эгч нь л хариуцна. Би
малаа бараадахгүй бол энэ олон хүүхдийн сургуулийн зардал улам л нэмэгдэнэ. Эрүүл мэндийн
үйлчилгээ авахын тулд 50 гаруй км туулдаг. Захиргаанаас Луус сумтай гэрээ хийж оторт байгаа
айлууд үйлчилгээ авч болно гэж сонссон. 500 мянган төгрөгөөр хүнсний бараагаа бөөнд нь
бэлтгээд авсан. Хоёр талд хоол хүнс бэлтгэдэг болохоор зардал өндөр.
(Ц, эмэгтэй, 48 настай, Сайнцагаан сумын 3-р багийн малчин)

Цаг агаар таагүй, бэлчээрийн гарц бага
нутагт малчин өрхийн эрэгтэй, эмэгтэй бүх
гишүүд ялгаагүй өдөрт дунджаар 6-7 цаг
гадаа хүйтэнд хонь малаа харж байгаа нь
хүйтэн ширүүн байгалийн хүнд нөхцөлд
малчид хөдөлмөр эрхэлдэг болохыг илтгэж
байна. Эрчүүд голдуу шуурганд малаа харах,
уруудсан малаа олох зэргээр гадаа ажиллаж
байхад эмэгтэйчүүд гэр доторх бүхий л
ажлууд тухайлбал, хоол ундаа бэлтгэх,
үр хүүхдээ асрах, малын тэжээл бэлтгэж

өгөх, малын хот, хороогоо цэвэрлэх, үхсэн
малын арьс хуулах, төл хүлээн авах зэргээр
гэр доторх болон гадаах бүхий л ажлуудыг
гүйцэтгэж байна. Гэхдээ цаг агаар хүндэрсэн
нөхцөлд эрчүүд, эмэгтэйчүүд ялгаагүй ажлаа
хамтарч хийдэг ч бэлэн мөнгөний хомсдолд
орсноос зарим малчин өрхийн хосууд, эхнэр,
нөхрийн хооронд өрхийн төсөв хуваарилалт
дээр санал зөрчилдөх, маргаан үүсэх
тохиолдол гардаг байна.

17

Монголын хүн амын сэтгүүл

5. Дүгнэлт
Байгалийн гамшигт үзэгдлүүдийг эртнээс
танин мэдэх сэргийлэх, эрсдлийг бууруулах
арга хэмжээ авах нь цаг хугацаатай. Малчид,
сумын төвийн иргэд цаг агаарын урьдчилсан
мэдээллийг TV, радио, FM-ээс голдуу
авч байна. Харин гар утсаар энэ төрлийн
мэдээлэл авдаг практик нэвтрээгүй байна.
Уур амьсгалын өөрчлөлт, гамшгийн эрсдлийг
даван туулахын тулд малчдын зүгээс
отор нүүдэл хийх, гар тэжээл бэлтгэх, өвс
хадлан худалдан авч нөөцлөх, хоол хүнснээ
нөөцлөх, дулаан гутал хувцсаа бэлтгэх,
малчид хамтран хашаа хороогоо цэвэрлэх,
мал угаах, бэлчээрт гарсан малаа харах,
оторт явах, махаа борлуулах зэргээр хамтран
ажиллаж, харилцан туслалцаа үзүүлж
байна. Харин сумын төвийн иргэдийн зүгээс
нэмнээ бээлий оёх, лаа шүдэнз худалдан
авч нийлүүлэх, нэг өдрийн цалингаа
хандивлах, малын тэжээлийн ургамал түүх,
нүүрс худалдан авч явуулах, хуучин дулаан
хувцас цуглуулах зэргээр чадах чинээгээрээ
туслалцаа үзүүлдэг байна. Сум, орон
нутгийн захиргааны зүгээс өвс тэжээлийн
нөөцийг нэмэгдүүлэх, хотод байгаа нутгийн
зөвлөлөөс хөрөнгө, санхүүгийн дэмжлэг
авах, малчин өрхүүдийг эргэж тойрох, оторт
яваа өрхүүдийг эрүүл мэндийн үйлчилгээнд
хамруулах гэрээг бусад сумдтай хийх зэргээр
тодорхой арга хэмжээ авч ажиллаж байна.
Эндээс микро болон макро түвшинд зудыг
даван туулах бэлтгэл ажлууд, эрсдлийг
даван туулах тодорхой стратегиуд байна.
Гэхдээ малчин өрхийн түвшинд худалдан
авалттай холбоотой бэлтгэл ажилд бэлэн
мөнгөний хомсдол үүсч, дийлэнх өрхүүд
банкны зээлтэйгээр хахир өвлийг угтаж
байгаа нь тэдний санхүүгийн эмзэг байдлыг
улам бүр нэмэгдүүлж байгаа юм.
Малчдын хувийн бэлтгэл дутмаг, мөн
санхүүгийн болон зах зээлийн мэдлэг,
мэдрэмж муу байна. Сумын хэмжээнд
бэлчээр даацгүй болсон нь олон тооны
малыг тааваар/зөнгөөр нь өсгөх гэхээсээ
илүү чанартай, үр өгөөж бүхий цөөн тооны
сайн малтай байхыг шаардаж байна.

18

Дугаар (462) 26, 2016

Ядуурал, эмзэг байдлаас сэргийлэх, өрхийн
амьжиргааг тогтвортой байлгах гол арга зам
нь өрхийн орлогын эх үүсвэрийг олон талт
болгох гол стратеги юм. Ихэвчлэн зундаа
гандаж бэлчээрийн хомсдол үүсэн өвөл цас
орж хүйтэрснээс мал сүрэг олноор хорогдон
иргэдийн амьжиргааны эх үүсвэр алдагдах,
буурах байдал жил бүр давтагдаж байна.
Өрхийн орлого дан ганц малаас хамаарсан
байх нь байгалийн гамшгийн үед малчдын
амьжиргааг илүү эрсдэлтэй болгож байгааг
анхаарч, орлогын эх үүсвэрүүд нэмэгдүүлэх,
амьжиргааны тогтвортой байдлыг хангахад
чиглэсэн арга хэмжээнүүдэд анхаарах
шаардлагатай байна.
Ашигласан материал
БОАЖЯ, (2010). Монгол орны уур амьсгалын
өөрчлөлтийн үнэлгээний тайлан 2009,
Байгаль орчин аялал, жуулчлалын
яам, Монгол Улсын Засгийн газар,
Улаанбаатар
НҮБХХ, ҮСХ, (2012). Ядуус хаана амьдарч
байна вэ? 2010 оны хүн амын аймаг, сум,
хороодын түвшний үр дүн тооллогод
суурилсан ядуурлын зураглал: Харолд
Коуломб, Алтанхуягийн Гэрэлтуяа,
Улаанбаатар
МУЗГ, НҮБХХ, (2012). Монголын тогтвортой
хөгжлийн хөтөлбөр: ахиц, дэвшил,
бэрхшээл, хэтийн зорилго, Монгол
Улсын Засгийн Газар, НҮБ-ийн Хөгжлийн
Хөтөлбөр, Улаанбаатар
МУЗГ, НҮБХХ, (2011). Эмзэг байдлаас
тогтвортой хөгжил рүү: Байгаль орчин,
хүний хөгжил, Монгол Улсын Хүний
Хөгжлийн Илтгэл-2011, Монгол Улсын
Засгийн Газар, НҮБ-ийн Хөгжлийн
Хөтөлбөр, Улаанбаатар
ҮСХ,

(2009-2011).
Монгол
Улсын
Статистикийн
Эмхтгэл,
2009-2011,
Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн
Хороо, Улаанбаатар

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

БОЛОВСРОЛЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ХҮРТЭЭМЖИД ШИЛЖИХ ХӨДӨЛГӨӨНИЙ
ҮЗҮҮЛЖ БУЙ НӨЛӨӨ
Б.Нарантулга, Доктор (Ph.D), Дэд профессор, Улс төр судлал, нийгмийн удирдлагын
тэнхим, Удирдлагын академи

Хураангуй
Өгүүлэлд боловсролын үйлчилгээг төрийн үйлчилгээ болох талаас нь онцолж, түүний
хүртээмжийг тодорхойлох хэмжүүрүүдийг судлан үзэв. Улаанбаатар хот дахь төрийн
үйлчилгээний хүртээмжийг тоймлон зураглаж, боловсролын үйлчилгээний хүртээмж, түүнд
шилжих хөдөлгөөний үзүүлж буй нөлөөллийг ерөнхий боловсролын үйлчилгээний жишээн
дээр тодруулсан болно.
Монгол улсын хүн амын шилжих хөдөлгөөнд хөдөөгөөс хот руу, тэр дундаа Улаанбаатар хот
руу чиглэсэн шилжих хөдөлгөөний урсгал эрчимтэй явагдаж, ердөө 15 жилийн дотор тус хотод
шилжин суурьшигчдын тоо 360 гаруй мянгад хүрчээ. Хүн амын энэхүү хурдацтай өсөлт нь
нийслэлийн нийгэм, эдийн засагт төдийгүй төрийн үйлчилгээнд ихээхэн ачааллыг бий болгож
байна. Шилжих хөдөлгөөний нөлөөгөөр ерөнхий боловсролын сургуульд суралцагчдын тоо
жилээс жилд өсөж байхад түүнтэй зэрэгцээд төрийн өмчийн сургууль барих ажил удаашралтай
байгаа нь нэг сургуульд ногдох хүүхдийн тоо нэмэгдэж, сургуулийн хүртээмж буурах нөхцөл
болж байна. Тухайлбал: 2015-2016 оны хичээлийн жилд Улаанбаатар хотын төрийн өмчийн 5
сургууль тутмын нэг нь 3 ээлжээр хичээллэж байна. Анги дүүргэлтийг 30-35 байхаар журамласан
хэдий ч төрийн өмчийн 12 сургууль тутмын нэгд нь 40-өөс давсан байв. Улаанбаатар хотод
шилжин ирэгчид гол төлөв гэр хороололд суурьшиж, гэр хорооллууд зах хязгаарын хувьд
өргөжин тэлж байгаа нь боловсролын хүртээмжийг тодорхойлох нэг үзүүлэлт болох гэрээс
сургууль хүртэлх зай холдоход нөлөөлжээ. Зарим эх сурвалжид гэрээс сургууль хүртлэх зай
дунджаар 4.1 километрт хүрсэн талаар дурьдсан нь нийслэлд ерөнхий боловсролын үйлчилгээ
авахад бэрхшээлтэй нөхцөл байдал хэдийнэ үүссэнийг илтгэж байна.
Түлхүүр үгс: Хүн амын өсөлт, ээлжийн коэффициент, анги/бүлэг дүүргэлт, багш, сурагчийн
харьцаа, сургууль хүртэлх зай.

Abstract
This article explores the education services specifics that represent public services and its indicators
to define education access are studied. The impact of internal migration on access to public service
is studied in case of education access in the Ulaanbaatar.
Mongolia has experienced continued rural-urban migration streams, particular to Ulaanbaatar. Due
to the migration stream, number of in-migrants in the city increased by over 360 thousands during
the last 15 years. The rapid growth of population in Ulaanbaatar, influences on economic and social
burden, inluding access to public services. By reason of the migration, number of in-school children
is increasing year by year. However, construction of new public schools, which should follow intensive
growth of in-school children is inadequate in Ulaanbaatar. It has influence on overcrowded schools
in the city and lack of education access. Totally, in Ulaanbaatar, 1/5 of public schools have 3 shifts
for studying in 2015-2016 academic year. Although an estimated number of class size are 30-35,
in actuality 1/12 of public schools have over 40 students studying in one classroom. As rural-urban
migrants are moving to outskirts of city, distance to school, which is one of main indicator of education
access, is becoming far from households in ger area. According to the some survey findings, average
distance to school in ger areas is 4.1 kilometers. This long distance indicates difficult circumstance
for access to education.
Кеу words: Population growth, shift coefficient, number of students in classroom/class size, teacher,
student ratio, distance to school.

19

Монголын хүн амын сэтгүүл

1. Удиртгал
Эдүгээ дэлхийн улс орнууд хүн төвт
хөгжлийн үзэл баримтлалаар хөгжиж, хүний
хөгжил, амьдралын чанарт гарч буй ололт,
амжилтаар улс орныхоо хөгжил, дэвшлийг
тодорхойлж байгаа билээ. Сүүлийн 10
гаруй жилийн хугацаанд дэлхийн хэмжээнд
Мянганы хөгжлийн зорилт (2015 он хүртэл),
Тогтвортой хөгжлийн зорилт (2030 он хүртэл)
зэрэг хүний хөгжлийн төлөөх бодлогын
баримт бичгүүдийг баталж, улс орнууд
эдгээртэй уялдуулан үндэсний түвшний
бодлого7,
хөтөлбөрөө
боловсруулан
хэрэгжүүлж байна.
Боловсрол нь хүний хөгжлийн тулгуур
хүчин зүйлийн нэг төдийгүй хөдөлмөр
эрхлэлт, орлогын түвшин зэрэг бусад
хэмжээст ч нөлөөлдөг үзүүлэлт болохын
хувьд боловсролын салбарыг нийгмийн
тэргүүлэх салбар хэмээн үзэж, боловсролын
үйлчилгээний
хүртээмж,
чанарыг
дээшлүүлэхэд бодлогын түвшинд анхаардаг
билээ. Хэрэглэгчдэд ойр, тэдний эрэлт
хэрэгцээг хангахуйц, уян хатан, чанартай
боловсролын үйлчилгээний үндсэн дээр
хүмүүсийн боломж, чадавх дээшилж,
сонголтын хүрээ өргөжих зүй тогтол бий.
2. Боловсролын үйлчилгээний
хүртээмжийн талаарх ойлголт
Боловсролын үйлчилгээ нь иргэдэд үзүүлж
буй төрийн үйлчилгээний нийтлэг хэлбэр
юм. Төрийн үйлчилгээ хэмээх ойлголтыг
явцуу утгаар тодорхойлбол Засгийн газрын
үйл ажиллагаа, харин өргөн утгаар нь авч
үзвэл “Үндсэн хууль болон бусад хуульд
заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд төрийн
зорилт, чиг үүргийг бүтээгдэхүүний
хэлбэрээр болон үйлчилгээ үзүүлэх замаар
хэрэгжүүлж буй төрийн байгууллагын
үйл ажиллагаа” юм (В.Удвал, 2005, 19
дэх тал). Иймээс боловсролын үйлчилгээ
гэдэг нь уг үйлчилгээг иргэдэд үзүүлэх чиг
үүрэг бүхий байгууллагууд, тодруулбал,
сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллага,
ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн
сургалт, үйлдвэрлэлийн төв болон их, дээд
сургуулиар дамжин иргэдэд хүрч буй сургалт,
төлөвшлийн олон талт үйл ажиллагаа юм.

Дугаар (462) 26, 2016

Ийнхүү төрийн байгууллагууд иргэдэд
үйлчилгээ хүргэх үүрэгтэй байдаг бол иргэд
боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн халамж
зэрэг төрөөс үзүүлж буй үйлчилгээг хүртэх
эрхтэй байдаг. Сургуульд сурах, нийтийн
тээврээр зорчих, тэтгэвэр, тэтгэмж авах гээд
өдөр тутмын амьдралдаа төрийн үйлчилгээнд
хамрагддаггүй хүн нэгээхэн ч үгүй тул төрийн
үйлчилгээг авах, эс авах нь сайн дурын хэрэг
биш (W. Pieterson, 2009, p.14). Энэ утгаараа
төрийн үйлчилгээ нь иргэдэд хэрхэн хүрч
байгааг судлахдаа нэн түрүүнд хүртээмж,
цаашилбал чанар, хэмнэлт, үр нөлөө зэрэг
нийтлэг шалгуурыг ашиглана.
Төрийн үйлчилгээний үндсэн шалгуур
болох хүртээмж гэсэн ойлголт нь хүн бүрт
адил тэгш боломж бүрдүүлсэн эсэхээр
тодорхойлогддог. Монголын боловсролыг
2006-2015
онд
хөгжүүлэх
мастер
төлөвлөгөөнд “Боловсролын үйлчилгээний
хүртээмж гэдэг нь бүх хүнд боловсрол
эзэмших адил тэгш боломж бүрдүүлсэн
нөхцөл байдал юм” гэжээ (МУ-ын Засгийн
газар, 2006). Үүнээс үзвэл, боловсролын
үйлчилгээний хүртээмжийг сургууль, анги,
танхим, багшлах боловсон хүчний хүрэлцээ,
хангамж, сургууль хүртлэх зай зэрэг нийтлэг
хэмжүүрээр судлан тодорхойлж болохоор
байна. Харин боловсролын үйлчилгээг бүхэл
бүтэн систем буюу тогтолцоо болох талаас
нь авч үзвэл, уг үйлчилгээний хүртээмжийг
орц, үйл явц, гарцыг харуулах олон хэмжээст
үзүүлэлтээр судлах шаардлагатай.
Боловсролын үйлчилгээний хүртээмжид
тухайн улсын болон орон нутгийн хүн амын
тоо, өсөлт, эдийн засгийн нөөц боломж,
үйлчилгээ үзүүлэгчдийн тоо, чадавхи,
газар зүйн байршил зэрэг олон хүчин зүйл
нөлөөлдөг. Боловсрол эзэмших нь хүний
үндсэн эрх болох утгаараа ч, төрийн аливаа
үйлчилгээ иргэдэд тэгш, хүртээмжтэй хүрэх
ёстой гэдэг утгаараа ч амьдарч буй газар,
орлогын түвшин, нийгэмд эзэлж буй байр
суурь зэргээс үл хамааран Монгол улсын
иргэн бүрт боловсролын үйлчилгээ авах
боломж эн тэнцүү олгогдох ёстой. Гэвч
шилжих хөдөлгөөний нөлөөгөөр нийслэл
Улаанбаатар хотын хүн ам ихээхэн өсөн

“Монгол улсын Мянганы хөгжлийн зорилт” (2005-2015 он), “Монгол улсын Мянганы хөгжлийн зорилтод
суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого” (2007-2021 он), “Монгол улсын тогтвортой хөгжлийн үзэл
баримтлал-2030” (2016-2030 он) зэрэг бодлогын баримт бичгүүдийг дурьдаж болно.
7

20

Дугаар (462) 26, 2016

нэмэгдэж, энэ нь боловсролын үйлчилгээ, тэр
дундаа ерөнхий боловсролын үйлчилгээний
ачааллыг нэмэгдүүлж, хүртээмж буурахад
нөлөө үзүүлж байна.
3. Улаанбаатар хот руу чиглэсэн шилжих
хөдөлгөөн ба төрийн үйлчилгээний
хүртээмж
Цэвэр шилжилт нь шилжих хөдөлгөөний
нөлөөгөөр аливаа орон нутгийн хүн амын
тоо хэмжээнд гарсан өөрчлөлтийг харуулдаг
учир Монгол Улсын хүн амын дотоод
шилжих хөдөлгөөний төлөв байдлыг сүүлийн

Монголын хүн амын сэтгүүл

15 жилийн динамик мэдээлэлд тулгуурлан
цэвэр шилжих хөдөлгөөний үзүүлэлтээр
судалж үзсэн болно (Хүснэгт 3.1).
Ингэхэд, манай улсын хүн амын дотоод
шилжих хөдөлгөөнд гол төлөв Улаанбаатар
хот руу чиглэсэн урсгал ажиглагджээ. Өөрөөр
хэлбэл 2000-2015 оны туршид шилжин ирэлт,
шилжин явалтаас тогтмол өндөр буюу цэвэр
шилжилт эерэг утгатай, бусад аймгуудтай
харьцуулахад цэвэр шилжилтийн түвшин
хамгийн өндөр байгаа цорын ганц орон нутаг
бол Улаанбаатар хот байв.

Хүснэгт 3.1: Хүн амын цэвэр шилжилт, аймаг/нийслэл болон бүсээр, 2000-2015 он
2000-2004

2005-2009

2010-2015

2000-2015

-52547

-39191

-39380

-131118

Баян-Өлгий

-2545

-8464

-6062

-17071

Говь-Алтай

-7973

-6074

-7458

-21505

Завхан

-17462

-6441

-10375

-34278

Увс

-16786

-11277

-8476

-36539

-7781

-6935

-7009

-21725

Хангайн

-39106

-29336

-42445

-110887

Архангай

Бүс, аймаг/нийслэл
Баруун

Ховд

-10643

-9204

-8669

-28516

Баянхонгор

-9168

-4407

-6672

-20247

Булган

-5923

-2446

-2936

-11305

Орхон

3420

-1743

-4887

-3210

-9697

-4699

-11718

-26114

Өвөрхангай
Хөвсгөл

-7095

-6837

-7563

-21495

Төвийн

-38153

-20857

-14795

-73805

Говьсүмбэр

-1031

717

770

456

Дархан-Уул

225

-3957

-4181

-7913

Дорноговь

-1968

1270

-90

-788

Дундговь

-6117

-6196

-5752

-18065

Өмнөговь

-3708

-1364

2538

-2534

Сэлэнгэ

-6679

-4409

-2269

-13357

Төв

-18875

-6918

-5811

-31604

Зүүн

-17245

-16717

-12080

-46042

Дорнод

-7142

-6409

-5098

-18649

Сүхбаатар

-4591

-5469

-2336

-12396

Хэнтий

-5512

-4839

-4646

-14997

Улаанбаатарын

133429

112996

115289

361714

Улаанбаатар

133429

112996

115289

361714

Цэвэр шилжилт эерэг
утгатай аймаг, хотууд
(буурах эрэмбээр)

УБ
Орхон
Дархан-Уул

УБ
Дорноговь
Говьсүмбэр

УБ
Өмнөговь
Говьсүмбэр

УБ
Говьсүмбэр

Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо, Хүн амын ердийн хөдөлгөөний хагас, бүтэн жилийн
тайланд үндэслэсэн судлаачийн тооцоо (http://www.1212.mn)
21

Монголын хүн амын сэтгүүл

Хүснэгтээс харахад баруун, хангайн, төвийн
болон зүүн бүсийн аймгууд бүхэлдээ
шилжигчдийг илгээгч, Улаанбаатарын бүс,
тэр дундаа төвийн дүүргүүд шилжигчдийг
хүлээн авагч бүс болсон нь тодорхой байна.
Учир нь тус хотын нийт хүн амын 95 хувийг
төвийн 6 дүүргийн хүн ам бүрдүүлж байгаа
билээ.
Мөн хугацаанд Улаанбаатар хотын нэг
өдрийн цэвэр шилжилт 70 орчим хүнээр,
нэг жилийн цэвэр шилжилт 24-25 мянган
хүнээр тус тус тоологдож байгаа нь шилжих
хөдөлгөөн тус хотын хүн амын өсөлтөд
ихээхэн хувь нэмэр оруулсаныг харуулж
байна. Эндээс Монгол улсын хүн амын
дотоод шилжих хөдөлгөөнд хөдөөгөөс хот
руу, тэр дундаа нийслэл Улаанбаатар хот
руу чиглэсэн урсгал ажиглагдаж, энэ нь тус
хотын хүн амын өсөлт, хэт төвлөрлийн үндэс
болж байгаа нь тодорхой байна.
2015 оны эцсийн байдлаар Монгол Улсын
суурин хүн ам 3057778, үүнээс Улаанбаатар
хотын хүн ам 1396288 байгаагаас (ҮСХ,
Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан) нийт
хүн амын 45.7 хувь нь дангаараа Улаанбаатар
хотын оршин суугч байгааг харж болно. Гэвч
бүртгэлтгүй шилжин суурьшигчид, оюутнууд,
түр оршин суугчдыг оролцуулбал тус хотын
хүн ам магадгүй 1.5 саяд хүрнэ. Жишээ
нь: 2010 оны 3 дугаар сард Нийслэлийн
захирагчийн ажлын албанаас хийсэн иргэний
бүртгэлийн шалгалтаар 21217 хүн (ХАХНХЯ,
2013, 24 дэх тал) шилжих хөдөлгөөний
бүртгэлээ хийлгээгүй зөрчил илэрсэн нь
тус хотод бүртгэлгүй шилжин суурьшигчид
багагүй хувь хэмжээтэй байгааг харуулж
байгаа юм.
Улаанбаатар хотын хүн амын өсөлт, хэт
төвлөрөл нь тус хотын засаг захиргааны
болон бусад байгууллагуудын ачааллыг
нэмэгдүүлсэн ба нийслэлийн нэг хороог
бусад аймгуудын нэг багтай харьцуулахад
даруй 7-11 дахин олон иргэнд үйлчлэх
хэрэгцээ гарч байгаа нь дараахь зургаас
тодорхой байна.
Монгол Улсын хүн амын дотоод шилжих
хөдөлгөөний төлөв байдлаас харахад
Баруун, Хангайн, Төвийн болон Зүүн бүсийн
аймгууд бүхэлдээ шилжигчдийг илгээгч,

22

Дугаар (462) 26, 2016

Улаанбаатарын бүс, тэр дундаа төвийн
дүүргүүд шилжигчдийг хүлээн авагч бүс
болсон нь тодорхой байна. Учир нь тус
хотын нийт хүн амын 95 хувийг төвийн 6
дүүргийн хүн ам бүрдүүлж байгаа билээ. Мөн
хугацаанд Улаанбаатар хотын нэг өдрийн
цэвэр шилжилт 70 орчим хүнээр, нэг жилийн
цэвэр шилжилт 24-25 мянган хүнээр тус тус
тоологдож байгаа нь шилжих хөдөлгөөн тус
хотын хүн амын өсөлтөд ихээхэн хувь нэмэр
оруулсныг харуулж байна. Эндээс Монгол
Улсын хүн амын дотоод шилжих хөдөлгөөнд
хөдөөгөөс хот руу, тэр дундаа нийслэл
Улаанбаатар хот руу чиглэсэн урсгал
ажиглагдаж, энэ нь тус хотын хүн амын
өсөлт, хэт төвлөрлийн үндэс болж байгаа нь
тодорхой байна.
2015 оны эцсийн байдлаар Монгол Улсын
суурин хүн ам 3057778, үүнээс Улаанбаатар
хотын хүн ам 1396288 байгаагаас (ҮСХ,
Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан) нийт
хүн амын 45.7 хувь нь дангаараа Улаанбаатар
хотын оршин суугч байгааг харж болно. Гэвч
бүртгэлтгүй шилжин суурьшигчид, оюутнууд,
түр оршин суугчдыг оролцуулбал нийслэлийн
хүн ам магадгүй 1.5 саяд хүрнэ. Жишээ
нь: 2010 оны 3 дугаар сард Нийслэлийн
захирагчийн ажлын албанаас хийсэн иргэний
бүртгэлийн шалгалтаар 21217 хүн (ХАХНХЯ,
2013, 24 дэх тал) шилжих хөдөлгөөний
бүртгэлээ хийлгээгүй зөрчил илэрсэн нь
тус хотод бүртгэлгүй шилжин суурьшигчид
багагүй хувь хэмжээтэй байгааг харуулж
байгаа юм.
Улаанбаатар хотын хүн амын өсөлт, хэт
төвлөрөл нь тус хотын засаг захиргааны
болон бусад байгууллагуудын ачааллыг
нэмэгдүүлсэн ба нийслэлийн нэг хороог
бусад аймгуудын нэг багтай харьцуулахад
даруй 7-11 дахин олон иргэнд үйлчлэх
хэрэгцээ гарч байгаа нь дараах Зураг 1-ээс
тодорхой харагдаж байна.
Энэхүү нөхцөл байдалд хөдөөгийн таруу
байршил, сийрэг суурьшил, аймаг, сумын
төвөөс алслагдсан байдлыг харгалзах
нь зүйн хэрэг боловч Улаанбаатар хотод
өрхийн эмнэлгээс эхлээд сургууль, цэцэрлэг,
нийтийн тээвэр зэрэг үйлчилгээний ачаалал
ихсэж, хүртээмж хязгаарлагдаж байгаа нь
үүгээр харагдаж байна.

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Зураг 3.1: Нэг баг, хороонд ногдох хүн амын тоо, бүсээр, 2015 он
8648

804

1062

1287

922

Баруун

Хангайн

Төвийн

Зүүн

1708

Улаанбаатар

Улсын
дундаж

Эх сурвалж: Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл 2014, ҮСХ, УБ., 2015,
13 дахь тал; Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан www.1212.mn-д суурилсан судлаачийн тооцоо

Өөрөөр
хэлбэл,
Улаанбаатар
хотын
хэмжээнд төрийн өмчийн цэцэрлэгийн нэг
ангид 50-аас олон хүүхэд ногддог, эмнэлгийн
тусламж, үйлчилгээ авахын тулд урт
дараалал хүлээдэг зэрэг нийтлэг дүр зураг нь
чухамдаа хүн амын хэт төвлөрлөөс улбаатай
байна. Иймээс хүн амын хэт төвлөрлөөс
үүдэн төрийн үйлчилгээний хүртээмж буурах
явдлыг зохицуулах зорилгоор Нийслэлийн
Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын шийдвэрээр
зөвхөн 2011 оноос хойш 20 хороог шинээр
байгуулж, Улаанбаатар хотын хэмжээнд
нийтдээ 152 хороотой болсон байна.
Манай улсад төрийн үйлчилгээг үндэсний,
аймаг/нийслэлийн, сум/дүүргийн болон баг/
хорооны гэсэн үндсэн 4 түвшинд үзүүлж
байгаа учир засаг захиргааны анхан
шатны нэгжүүд дэх хүн амын харьцангуй
жигд тархалтыг хангаснаар үйлчилгээний
хүртээмжийг сайжруулахад ихээхэн ач
холбогдолтой. Гэвч Улаанбаатар хотын нэг
хорооны хүн амын тоо харилцан адилгүй
тархалттай8 байна. Өнөөдөр тус хотын нийт
хороодын түвшинд өрхийн эмнэлэг, цагдаа,
иргэний бүртгэл, нийгмийн даатгал, халамж,
хөдөлмөр эрхлэлт зэрэг төрийн үйлчилгээг
нэг дороос, чирэгдэл багатай авах нөхцөл
бүрдсэн. Харин шинэ хороо, хороолол
болгонд цэцэрлэг, сургууль барих ажил
тийм ч ахицтай биш байгаа нь боловсролын
үйлчилгээний хүртээмж, улмаар чанарт
сөргөөр нөлөөлж байна.

4.
Улаанбаатар
хотын
хүн
амын
боловсролын үйлчилгээний
хүртээмж
дэх шилжих хөдөлгөөний нөлөөлөл
2015-20169 оны хичээлийн жилд Монгол
улсын хэмжээнд ерөнхий боловсролын
776 сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаа
бөгөөд эдгээр сургуулиудад нийтдээ 534.8
мянган хүүхэд суралцаж байв (БСШУЯ,
2015). Ерөнхий боловсролын сургуулиудын
27.5 хувь нь Улаанбаатар хотод байршиж,
нийт нийт суралцагчдын 41.3 хувь нь энд
суралцаж байна. Мөн Улаанбаатар тус хотын
нэг сургууль улсын дундаж болон бусад
бүсээс 300-400-аар олон тооны сурагчтай
бөгөөд, нэг багш даруй 6-9-ээр илүү тооны
хүүхэдтэй ажиллах хэрэгцээ, шаардлага
гарч байгаа ажээ (ҮСХ, 2015, 90-92 дахь
тал). Нэг сургуульд ногдох суралцагчийн тоо,
сурагч багшийн харьцаа зэрэг үзүүлэлтээс
харахад, Улаанбаатар хотын сургуулиуд
хүчин чадал, багтаамжаасаа илүү олон
тооны суралцагчдыг “шингээж”, улмаар
сургуулиудын ачаалал ихээхэн нэмэгдсэн нь
тодорхой байна. Сонгинохайрхан дүүрэгт үйл
ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчийн ЕБСууд нийтдээ 16 мянга сурагчийн багтаамжтай
боловч 33 мянган сурагч суралцаж байгаа
(ҮСГ, НҮБХАС, 2007, 64 дэх тал) гэх мэдээлэл
ч үүнийг баталгаажуулав.
Нийслэл хотын ерөнхий боловсролын
үйлчилгээний ачааллыг хувийн сургуулиуд

Улаанбааттар хотын хэмжээнд нийт 152 хороо байгаа бөгөөд нэг хороонд 641-18834 хүн ногдож байна.
2016-2017 оны хичээлийн жилийн статистик мэдээлэл бүрэн олдоогүй учир өмнөх хичээлийн жилийн
мэдээлэлд тулгуурлан тайлбар, шинжилгээ хийв.
8
9

23

Монголын хүн амын сэтгүүл

тодорхой хэмжээгээр хуваалцаж байгаа
боловч сургалтын төлбөр өндөр учраас
үйлчлэх хүрээ хязгаарлагдмал, гол төлөв
дундаас дээгүүр болон өндөр орлоготой
өрхийн хүүхдүүд ийм төрлийн сургуульд
суралцаж байна. 2000-2001 оны хичээлийн
жилтэй харьцуулахад Улаанбаатар хотод
үйл ажиллагаа явуулж буй сургуулиудын тоо
146-210 болж нэмэгдэхэд хувийн хэвшлийн
сургуулиудын өсөлт гол нөлөөг үзүүлсэн10.
Гэвч өнөөдөр нийт сурагчдын 10.6 хувь нь
(ҮСХ, 2015, 91 дэх тал) Улаанбаатар хотын
төрийн бус өмчийн буюу хувийн ЕБС-д
суралцаж байна. Эндээс, нийгмийн суурь
үйлчилгээ болох боловсролын үйлчилгээнд
хамрагдаж буй 10 хүн тутмын 9 нь төрөөс
үзүүлж буй үнэ төлбөргүй боловсролын
үйлчилгээнд хамрагдаж байгаа нь тодорхой
байна. Өөрөөр хэлбэл, ЕБС-ийн үйлчилгээг
иргэдэд хүргэхэд нийслэлд үйл ажиллагаа
явуулж буй төрийн өмчийн сургуулиуд гол
үүрэг гүйцэтгэж байна.
ЕБС-ийн хүртээмжийг илэрхийлэх чухал
үзүүлэлтийн нэг нь ээлжийн коэффициент
байдаг. Социализмын үед манай улсын ихэнх
сургуулиуд 320 хүүхдийн хүчин чадалтай
баригдаж, 640 хүртлэх хүүхэд суралцаж
ирсэн, нөгөө талаас халаалт, цахилгаан зэрэг
урсгал зардал, төсөв санхүүгийн хэмнэлтийн
талаас 2 ээлжээр хичээллэхийг үндсэндээ
хэвийн зүйл гэж ойлгодог. Гэвч сурагчдын
хичээлээс гадуурх сургалт, хүмүүжлийн үйл
ажиллагаанд хамрагдах байдлын хувьд
ээлжийн үзүүлэлтийг 1.5-аас хэтрүүлэхгүй
байлгахад анхаарах шаардлага бий. 20152016 оны хичээлийн жилд Улаанбаатар хотын
хэмжээнд төрийн өмчийн ихэнх сургууль 2
ээлжээр, 23 сургуулийн 174 бүлгийн 6278
сурагч 3 ээлжээр хичээллэсэн байна (НБГ,
2016, 54 дэх тал). Энэ нь нийслэлийн төрийн
өмчийн 5 сургууль тутмын нэг нь өглөө, өдөр,
оройн ээлжээр хичээллэж байгааг харуулж
байгаа юм. 2004-2005 оны хичээлийн жилд
162 бүлгийн 5700 орчим хүүхэд 3 ээлжээр
хичээллэж байсан (Ц. Баярсайхан, 2005, 56
дахь тал), мөн 2016-2017 оны хичээлийн
жилд нийт 34 сургуулийн 9923 хүүхэд 3
ээлжээр хичээллэж байгаа (УИХ-ын хэвлэл,

Дугаар (462) 26, 2016

мэдээллийн алба, 2016) зэргээс харахад 3
ээлжээр хичээллэх сургуулиудын тоо жилээс
жилд олширсоор байна.
Одоогоор Улаанбаатар хотын хэмжээнд
төрийн өмчийн ихэнх сургууль 2 ээлжээр,
23 сургуулийн 174 бүлгийн 6278 сурагч 3
ээлжээр хичээллэж байна (НБГ, 2016, 54
дэх тал). Энэ нь нийслэлийн төрийн өмчийн
5 сургууль тутмын нэг нь өглөө, өдөр,
оройн ээлжээр хичээллэж байгааг харуулж
байгаа юм. 2004-2005 оны хичээлийн жилд
162 бүлгийн 5700 орчим хүүхэд 3 ээлжээр
хичээллэж байсан (Ц. Баярсайхан, 2005, 56
дахь тал)-аас харахад 3 ээлжээр хичээллэх
сургуулиудын тоо жилээс жилд олширсоор
байна.
Сургалтын
хөтөлбөр,
төлөвлөгөөнөөс
хамааран цагийн ачаалал харьцангуй
багатай бага анги буюу зөвхөн 1-5 дугаар
ангийн сурагчид 3 ээлжээр байгаа нь бас л
анхаарал татсан дүр зураг юм. Энгийн жишээ
дурьдахад, эрүүл мэндийн талаас ‘оройн
хоолыг 7 цагаас өмнө идэж хэвших нь зүйтэй’
гэж зөвлөдөг хэдий ч үндсэндээ оройн 7 цагт
хичээл нь тарж байгаа сурагчид энэ дэглэмийг
мөрдөх боломжгүйд хүрч байна. Түүнчлэн 3
ээлжээр хичээллэж буй сургуулиудын 1-2
дугаар ээлжийн хичээл тарах, 2-3 дугаар
ээлжийн хичээл орох хоорондох хугацаа
маш бага байдаг учир анги, танхимын ариун
цэвэр, эрүүл ахуй, сурагчдын эрүүл мэндийн
хувьд бэрхшээлтэй байдлыг бий болгож
байгааг дурьдах нь зүйтэй.
Ээлжийн үзүүлэлтээс гадна нэг ангид ногдох
сурагчийн тоо нь сургалтын үйл ажиллагаа
хүүхэд нэг бүрт хэрхэн хүрч байгааг
илэрхийлэх хүртээмжийн чухал хэмжүүр
болдог. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны
сайд, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн
сайд, Сангийн сайдын хамтарсан 2007
оны 307/91/237 дугаар тушаалаар “Анги
дүүргэлтийг ердийн сургалттай сургуулийн
бага ангид 30-35 (багын салбар бүлэгт 20-оос
доошгүй), дунд, ахлах ангид 32-35 байхаар
зохион байгуулах”-аар журамлаж, нэг
ангид ногдох сурагчдын тооны стандартыг

2014-2015 оны хичээлийн жилд Улаанбаатар хотод төрийн бус өмчийн нийт 94 сургууль үйл
ажиллагаа явуулж байна. Үүний нөгөө талд төрийн өмчийн ЕБС-уудын тоо буурсан мэт харагдаж
байгаа нь тодорхой тооны сургуулиудыг нэгтгэж, үйл ажиллагааг нь цогцолбор хэлбэрээр зохион
байгуулсантай холбоотой.
10

24

Дугаар (462) 26, 2016

тогтоосон байдаг. 2015-2016 оны хичээлийн
жилд Улаанбаатар хотын дунджаар бүлэг
дүүргэлт 30.8 буюу дурьдсан стандартад
нийцэж байгаа мэт харагдаж байгаа хэдий
ч энэ нь төрийн болон төрийн бус өмчийн

Монголын хүн амын сэтгүүл

сургууль, бага, дунд, ахлах анги, дүүргүүдээр
харилцан адилгүйн дээр (Зураг 4.1) аймаг,
сумын төв, хөдөөгийн багтай харьцуулахад
нэлээд өндөр үзүүлэлт болж байна.

Зураг 4.1: Төрийн өмчийн сургуулийн бүлэг дүүргэлт,
2015-2016 оны хичээлийн жилээр
35.8

Бага

32.2

Дунд

33.7

30.2

28.3

Ахлах

Хотын төвийн
дүүрэг

Хотын захын
дүүрэг

Эх сурвалж: Нийслэлийн боловсролын газар, Боловсролын салбарын статистикийн мэдээллийн
эмхэтгэл (2015-2016 оны хичээлийн жил), УБ., 2016, 53, 57-64 дэх талд суурилсан судлаачийн нэгтгэл

Сургуулийн
өмчийн
хэлбэрээр
бүлэг
дүүргэлтийн
үзүүлэлтийг
авч
үзвэл,
Улаанбаатар
хотын
төрийн
өмчийн
сургуулийн нэг анги дунджаар 33.5, хувийн
хэвшлийн сургуулийн нэг анги дунджаар 18.5
хүүхэдтэйгээр тус тус хичээл, сургалтын үйл
ажиллагаагаа явуулж байна. Үүнээс, улсын
сургуулийн нэг ангид хувийн хэвшлийн бараг
хоёр ангийг нийлүүлсэнтэй адил тооны
хүүхэд суралцаж байгаа нь харагдлаа. Үүний
цаана багшийн ачаалал нэмэгдэж, сурагч нэг
бүртэй ажиллах боломж багасах, нэг хүүхдэд
ногдох талбайн хэмжээ буурснаар тоосжилт
үүсэх, амьсгалын замын өвчлөлийн тархалт
нэмэгдэх зэрэг эрсдэл бий.
Суралцагчдын нас, бие даан ажиллах чадвар
зэргээс хамааран бүлэг дүүргэлтийн түвшинг
дунд, ахлах ангиудад бага ангиас бага зэрэг
илүү байхаар журамласан. Дээрх зургаас
харахад, суралцаж буй анги болон бүлэг
дүүргэлтийн түвшингийн хооронд урвуу
хамаарал ажиглагджээ. Түүнчлэн сүүлийн
жилүүдэд төрөлтийн түвшин нэмэгдэж
байгаатай холбоотойгоор бүлэг дүүргэлт бага
ангид нормативаас бага зэрэг хэтрэлттэй
байв. Цаашид ч нэгдүгээр ангид элсэгчдийн
тоо тогтмол өндөр байх учир сургууль, анги
танхим, багшийн хүрэлцээг нэмэгдүүлэх
зайлшгүй шаардлага тавигдаж байна.

Нийслэл дэх боловсролын үйлчилгээний
хүртээмжийг аймаг, сум, багийн төвтэй
харьцуулахын тулд дундаж хүн амтай аймаг
болох Баянхонгор аймгийг кейс болгон сонгож
авав. Баянхонгор аймгийн тухайд бүлэг
дүүргэлтийн түвшин аймгийн дунджаар 26.2
бөгөөд энэ нь аймаг, сумын төв, хөдөөгийн
багийн сургуулиудад ялгаатай11 байна
(Баянхонгор аймгийн БХ, 2015, 12 дахь тал).
Эндээс аймаг, сум, багийн төвийн сургуультай
харьцуулахад Улаанбаатар хот дахь төрийн
өмчийн сургуулийн анги дүүргэлтийн үзүүлэлт
4-24 хүүхдээр давсныг харж болно.
Ихэнх аймгийн нөхцөл байдал уг аймагтай
ойролцоо гэж үзвэл манай улсын аймгийн
нийт сургууль, нэн ялангуяа, хөдөөгийн
сургуулиудад нэг ангид суралцах хүүхдийн
тоо 30-35 гэсэн нормативт хэмжээнд хүрэхгүй
байгаа нь харагдаж байна. Иймээс аймаг,
сумдын сургуулиудад анги дүүргэлтийн
урьдчилсан
тооцоо
хийх,
сургуулийн
удирдлагын түвшинд элсэлт, төгсөлт,
шилжилтийн статистик мэдээллийн хэрэглээг
нэмэгдүүлэх, төсвийн төсөл боловсруулахдаа
тооцоо, судалгаанд тулгуурлах, ингэснээр
санхүүгийн үр ашигтай байдлыг нэмэгдүүлэх
шаардлага тавигдаж байна.
2000-2001
оны
хичээлийн
жилтэй
харьцуулахад 2015-2016 оны хичээлийн
25

Монголын хүн амын сэтгүүл

жилд улсын хэмжээнд ЕБС-д суралцагчдын
тоо 494.6-534.8 мянга болж, 8.1 хувиар
өссөн байхад Улаанбаатар хотын ЕБС-д
суралцагчдын тоо 162.5-221.3 мянга болж
36.2 хувиар өссөн нь шилжих хөдөлгөөний
шууд үр дагавар юм. Улаанбаатар хотыг
зорих шилжигчид гол төлөв хотын төвийн
дүүргүүдэд шилжин суурьшдаг учир эдгээр
сургуулиудын нэг ангид ногдох сурагчийн
тоо Налайх, Багануур, Багахангай гэсэн
захын дүүргүүдтэй харьцуулахад өндөр
байгааг Зураг 2-оос харж болно. 20152016 оны хичээлийн жилд анги дүүргэлт
норматив хэмжээнээс хэтэрсэн буюу 40-өөс
дээш байгаа 1, 23, 52, 111 зэрэг 10 сургууль
бүртгэгдсэн нь нийслэлд үйл ажиллагаа
явуулж буй нийт сургуулиудын 1/12-ийг эзлэх
дүн юм.
Шилжигчид орлогын түвшин, эдийн засгийн
боломжоосоо хамааран орон сууц худалдан
авах чадвар хязгаарлагдмал учир гол төлөв
гэр хороололд суурьшиж байна. Зарим эх
сурвалж дахь Улаанбаатар хотод шилжин
ирэгчдийн 80 хувь нь гэр сууцанд амьдардаг
(ХАХНХЯ, НҮБХАС, 2013, 92 дахь тал) гэсэн
тооцооноос шилжин сууршигчдын 80-аас
илүү хувь нь гэр хороололд суурьшиж байгаа
нь тодорхой байна.“Монгол Улсын хүн амын
дотоод шилжих хөдөлгөөний чиг хандлага,
үр дагавар” судалгаанд Улаанбаатар хотын
гэр хорооллын ЕБС-уудын анги дүүргэлт
40-53 байгаа талаар дурьдсан нь ч дээрх
мэдээлэлтэй уялдаж байгаа юм.
Аливаа орон нутаг дахь хүн амын тооны
өсөлтийг үйлчилгээ үзүүлэх байгууллагын
тоо, хүчин чадлын өсөлттэй уялдуулж чадвал
төрийн үйлчилгээний хүртээмж, тэгш байдлын
зарчим хангагддаг. Гэвч Улаанбаатар хотын
хүн амын өсөлтийг боловсролын үйлчилгээ
үзүүлэх байгууллага, тэр дундаа төрийн
өмчийн ЕБС-уудын өсөлт гүйцэж чадахгүй,
нэг үгээр хэлбэл шинэ сургууль барих,
сургуулиудын барилгыг өргөтгөж, хүчин чадлыг
нь нэмэгдүүлэх ажил удаашралтай байгаа
нь боловсролын үйлчилгээний хүртээмж
хязгаарлагдахад хүргэж байна. Сүүлийн 5
жилийн байдлаар нийслэлийн хэмжээнд 3,
11 дүгээр дунд сургуулийн барилгыг шинээр
барьсан бөгөөд одоогоор 32, 38, 73, 14 дүгээр

Дугаар (462) 26, 2016

сургуулиудын барилгын ажлыг төр, хувийн
хэвшлийн түншлэл буюу концессийн гэрээгээр
гүйцэтгэж байгаагаас өөр томоохон хөрөнгө
оруулалт хийгдээгүй байна.
Үүнтэй холбоотойгоор нэг сургуулийн
хамран сургах тойргийн хүрээ тэлж, ачаалал
нэмэгдэх нөхцөл болж байна. Жишээ нь:
Хотын төвийн, хоттой ойр, хотын захын
гурван гэр хорооллыг сонгон судлахад,
зэргэлдээ орших дунд сургуульгүй хорооноос
1800-2700 орчим хүүхэд суралцаж байгаа
ажээ (Дэлхийн банк, 2010, 73 дахь тал).
Иймээс Улаанбаатар хотод шилжин ирж
буй бүх хүүхдүүдийг ерөнхий боловсролын
сургуульд бүрэн хамруулж, анги дүүргэлт,
ээлжийн үзүүлэлтийг стандартын хүрээнд
мөрдөн хүүхэд бүрийн сурч боловсрох эрхийг
хамгаалахын тулд жилд дунджаар 320
хүүхдийн багтаамжтай 4-5 сургууль шинээр
барих хэрэгцээ шаардлага тавигдаж байгаа
(Б.Баатарзориг, 2005, 76 дахь тал) талаар
тооцоо судалгаа ч бий. МУ-ын Засгийн
газраас 2017 онд Улаанбаатар хотод 29
сургуулийн барилгыг концессийн гэрээгээр
бариулах, шаардлагатай хөрөнгийн асуудлыг
2018 оны төсөвт тусгах шийдвэр гаргасан
(УИХ-ын хэвлэл, мэдээллийн алба, 2016) нь
чухал бодлогын санаачлага юм.
Боловсролын үйлчилгээний хүртээмжийн
талаас хамгийн ойрхон сургууль хүртлэх
зай 2 км байхаар бодож хот төлөвлөлт,
барилгажилтын ажлыг зохион байгуулдаг.
Мөн хүүхдүүд нь гэртэйгээ ойр сургуульд сурч
байгаа эсэх нь өрхийн амьжиргааны түвшинг
тодорхойлоход чухал үзүүлэлт болдог учир
орлогыг орлуулан тооцох аргаар өрхийн
амьжиргааны түвшинг тогтоох аргачлалд уг
үзүүлэлтийг багтаасан байдаг.
Шилжих
хөдөлгөөний
нөлөөгөөр
гэр
хороолол зах хязгаарын хувьд тодорхой
төлөвлөлт,
зохион
байгуулалтгүйгээр
өргөжин тэлж, нийслэлийн суурьшлын
бүсийн 59.2 (Г.Нарангэрэл, 2012, 1 дэх
тал) хувийг эзлэх болсноор Улаанбаатар
хотод шилжин суурьшсан өрхүүд хамгийн
ойрхон орших ЕБС-аас дунджаар 4.1 км-т
алслагджээ. (НХХЯ, ХАССТ, 2009, 121 дэх
тал) Ингэснээр боловсролын үйлчилгээний

Бүлэг дүүргэлтийн дундаж түвшин Баянхонгор аймгийн төвийн сургуульд 29.2, сумын төвийн
сургуульд 23.6, багийн төвийн сургуульд 6.7 байна.
11

26

Дугаар (462) 26, 2016

хүртээмж хязгаарлагдаад зогсохгүй сурагчид
2-3 автобус дамжиж сургуульдаа очих,
нийтийн тээврийн үйлчилгээ хүртээмжгүй
газруудад хувийн машинтай иргэдийн
үзүүлж буй такси үйлчилгээнд хамрагдах
зэргээр өрхийн санхүүгийн зардал нэмэгдэж,
амьжиргаанд сөргөөр нөлөөлж байна.
Одоогоор төрийн өмчийн сургуулиудын
сурагчдад нийтийн тээврийн үйлчилгээ
үзүүлэх механизм бүрдээгүй учир 5 хүүхэд
тутмын 3 нь боловсролын үйлчилгээ авахын
тулд явган алхаж сургуульдаа очдог (Дэлхийн
банк, 2010, 73 дахь тал) явдал нь сурагчдын
эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын талаас эрсдэл
учруулж байгааг ч анзааралгүй орхиж
боломгүй.
5. Дүгнэлт
Монгол Улс Үндсэн хуулиндаа Монгол Улсын
иргэн сурч боловсрох эрхтэй бөгөөд төрөөс бүх
нийтийн боловсролыг үнэ төлбөргүй олгоно
хэмээн заасан байдаг. Ийнхүү иргэдийн сурч
боловсрох үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаатай
эдлэх нөхцөл, боломжийг бүрдүүлэхийн
тулд боловсролын үйлчилгээний хүртээмж,
чанар, үр нөлөөг сайжруулах бодлого,
хөтөлбөр, тэдгээртэй нийцүүлэн холбогдох
заавар, журам, стандартуудыг боловсруулан
хэрэгжүүлж байна.
2000 оноос хойшхи 15 жилийн хугацаанд
шилжих хөдөлгөөний нөлөөгөөр Улаанбаатар
хотын хүн ам жилд 20 гаруй мянгаар
нэмэгдсэн нь ЕБС-д суралцагчдын тооны
өсөлтийг бий болгож, төрөөс үзүүлж буй нийт
үйлчилгээ, түүн дотроо ерөнхий боловсролын
үйлчилгээний хүртээмж буурахад ихээхэн
нөлөөлөл үзүүлсэн. Өнөөдөр Улаанбаатар
хотод үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн
өмчийн 5 сургууль тутмын нэг нь 3 ээлжээр
хичээллэж байгаагаас гадна ийм төрлийн
сургуулийн нэг ангид аймаг, сум, баг болон
хувийн хэвшлийн ЕБС-тай харьцуулахад
4-24-өөр олон хүүхэд суралцаж, боловсролын
үйлчилгээ авч байна.
Улаанбаатарт
шилжин
суурьшигчдын
дийлэнх нь гэр хороололд төвлөрдгийн
зэрэгцээ нийт суралцагчдын 90 орчим хувь
нь төрийн өмчийн дунд сургуульд хамрагддаг
учраас гэр хороололд үйл ажиллагаа явуулж
буй, төрийн өмчийн ЕБС-уудад боловсролын
үйлчилгээний хүртээмж, цаашлаад сургалтын

Монголын хүн амын сэтгүүл

чанар, сурагчдын хөгжлийн асуудал ихээхэн
анхаарал татаж байна. Үүнд: Гэр хорооллууд
зах хязгаарын хувьд өргөжин тэлснээр
сургуулиас хамгийн ойрхон ЕБС хүртлэх зай
4.1 километрээр алслагдаж, нэг сургуулийн
ачаалал дунджаар 2000 орчим сурагчаар
нэмэгдсэн зэрэг мэдээллүүдийг дурьдаж болно.
Ийнхүү
нийслэл
Улаанбаатар
хотод
боловсролын
үйлчилгээний
хүртээмж
хангалтгүй байгаа явдал нь эл үйлчилгээний
хүртээмжийг сайжруулах, улмаар боловсрол
эзэмших эрхийг хангах бодлогын зорилт
төдийлөн амжилттай хэрэгжихгүй байгааг
харуулж байна. Цаашид боловсрол, тэр
дундаа бага, дунд, суурь боловсролыг хүний
хөгжил, амьдралын чанарын тулгуур хүчин
зүйл хэмээн үзэж, нийслэлийн хүн амын
боловсролын үйлчилгээний хүртээмжийг
сайжруулах асуудалд онцгой анхаарах
шаардлага байгаа нь өгүүлэлд дурьдагдсан
тоон болон чанарын мэдээллээс тодорхой
байна.
Үүний тулд, нэн тэргүүнд Улаанбаатар хотод
үйл ажиллагаа явуулж буй боловсролын
үйлчилгээ
үзүүлэх
төрийн
өмчийн
байгууллагын тоо хэмжээ, байршил, хүчин
чадлыг дүүрэг, хороодын хүн амын тоо хэмжээ,
өсөлт, байршилтай уялдуулан төлөвлөж,
хэрэгцээний зураглал гаргах шаадлага бий.
Улмаар шинээр ЕБС-ийн барилга барих,
одоо байгаа сургуулиудын хүчин чадлыг
нь өргөтгөн сайжруулах чиглэлд гаргасан
бодлогын санаачлагыг ажил хэрэг болгоход
төрийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхээс
гадна олон улсын байгууллагуудын хамтын
ажиллагааг сайжруулах, цаашилбал төрхувийн хэвшлийн түншлэлийг идэвхижүүлэх
хөшүүрэг, урамшууллын механизм хэрэгтэй
байна.
Ашигласан материал
Ш. Батсүх, Я. Долгоржав, Б. Ганцоож, (2015).
Төрийн үйлчилгээг иргэдэд ойртуулах
нь судалгааны тайлан, Удирдлагын
академи, Конрад Аденуарэрийн сан,
Улаанбаатар
Ц. Баярсайхан, (2005). Шилжих хөдөлгөөнөөс
нийгмийн салбарт гарч буй хүндрэл,
бэрхшээл, шийдвэрлэх бодлогын чиглэл
илтгэл, Хүн амын шилжих хөдөлгөөний
27

Монголын хүн амын сэтгүүл

асуудлаарх Үндэсний дээд хэмжээний
уулзалт, УИХ-ын Нийгмийн бодлогын
байнгын хороо, Хүн ам хөгжлийн
асуудлаарх
Азийн
парламентчдын
форум, НҮБХАС, Улаанбаатар
Б. Баатарзориг, (2005). Шилжих хөдөлгөөн
ба нийслэл хот илтгэл, Хүн амын
шилжих
хөдөлгөөний асуудлаарх
Үндэсний дээд хэмжээний уулзалт,
УИХ-ын Нийгмийн бодлогын байнгын
хороо, Хүн ам хөгжлийн асуудлаарх
Азийн парламентчдын форум, НҮБХАС,
Улаанбаатар
Нийслэлийн боловсролын газар (2016).
Боловсролын салбарын статистикийн
мэдээллийн эмхэтгэл (2014-2015 оны
хичээлийн жил), Улаанбаатар
Боловсролын хэлтэс, (2016). Боловсролын
салбарын 2014-2015 оны хичээлийн
жилийн статистик мэдээллийн эмхэтгэл,
Баянхонгор аймаг
ХАХНХ Яам, АХБ, ХАССТ (2013). Nргэний
бүртгэлийн тогтолцоог урамшууллын
хэлбэрээр дэмжих нь судалгааны
тайлан, Улаанбаатар
МУ-ын Засгийн газар, (2005). Монголын
боловсролыг 2006-2015 онд хөгжүүлэх
мастер төлөвлөгөө, Улаанбаатар
Үндэсний статистикийн хороо (2015.) Монгол
Улсын статистикийн эмхэтгэл 2014,
Улаанбаатар
МУ-ын Засгийн газар НҮБХХ (2011).
Монголын хүний хөгжлийн илтгэл 2011.
Эмзэг байдлаас тогтвортой хөгжил
рүү: Байгаль орчин, хүний хөгжил,
Улаанбаатар
ҮСГ, НҮБХАС (2007). Монгол улсын хүн амын
дотоод шилжих хөдөлгөөний чанарын
судалгааны тайлан, Улаанбаатар НХХЯ,
ХАССТ, НҮБХАС (2009). Монгол улсын
хүн амын дотоод шилжих хөдөлгөөний
чиг хандлага, үр дагавар судалгааны
тайлан, Улаанбаатар

28

Дугаар (462) 26, 2016

ХАХНХЯ, НҮБХАС, (2013). Монгол Улсын
нийгэм, эдийн засгийн хөгжил, нийгмийн
бодлого дахь хүн ам зүйн өөрчлөлтийн
нөлөөлөл, Улаанбаатар
Б. Нарантулга, Ч. Баатар, (2010). Орон нутгийн
хөгжил: Бодлогын суурь үзэл баримтлал,
НҮБХС, Улаанбаатар
Г. Нарангэрэл, Хүн амын шилжих хөдөлгөөнийг
зохицуулахгүй бол хот гамшгийн
хэмжээнд очно нийтлэл, www.barilga.
mn/news/r/67790үзсэн 2014.12.08
Шинжлэх ухааны академи, Нийслэлийн
иргэдийн
төлөөлөгчдийн
хурал,
Нийслэлийн Засаг даргын тамгын газар,
(2009). Нийслэлийн хөгжил-шинжлэх
ухаан, технологи Эрдэм шинжилгээний
бага хурлын илтгэлүүдийн эмхэтгэл,
Улаанбаатар
Нийслэлийн статистикийн газар, (2014).
Нийслэлийн
хөгжилд
Улаанбаатар
хотын эзлэх байр суурь, Улаанбаатар
Сонгинохайрхан
дүүрэг,
(2009).
Сонгинохайрхан дүүрэгт Засаг даргын
бүрэн эрхийн хугацаанд хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагааны хөтөлбөр, Улаанбаатар
ҮСХ, Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан
www.1212.mn
В. Удвал (2005) (эмх). Иргэдэд үзүүлж буй
төрийн үйлчилгээний өнөөгийн байдал,
цаашдын хандлага. Онол, практикийн
хурлын
илтгэлүүдийн
эмхтгэл,
судалгааны дүн, зөвлөмж, Засгийн
газрын хэрэг эрхлэх газар, Удирдлагын
академи, Улаанбаатар
Дэлхийн банк, (2010). Улаанбаатар хотын
гэр хорооллыг хөгжүүлэх бодлого, арга
барилыг сайжруулах нь Улаанбаатар
UNDP, NY, (2011). Human Development Report
2011. Sustainability and Equity: A Better
Future for All, USA,
W.C. Pieterson, (2009). Citizens channel behavior and
Public service channel strategy, dissertation

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ОРОН НУТГИЙН
САНХҮҮГИЙН ЧАДАВХИД ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ
Чойжилын Энхбаяр, доктор (Ph.D),профессор, Бизнесийн Сургууль, Монгол Улсын Их
Сургууль
Надмидын Батжаргал, докторант, ахлах багш, Бизнесийн Сургууль, Монгол Улсын Их
Сургууль
Хураангуй
XXI зууны дэлхийн хөгжлийн хандлага төвлөрлийг сааруулах, муж орон нутгийн хөгжил,
санхүүгийн чадавхыг дээшлүүлэхэд чиглэх болсон. Үүнтэй холбоотой дэлхийн улс орнууд
муж, орон нутгийнхаа санхүүгийн бие даасан байдлыг хангах орлогыг нэмэгдүүлэхэд
анхаарал хандуулж байна. ХХОАТ-ын өөрчлөлт, шинэчлэлийн хандлагыг олон улсын болон
Монголын түвшинд судалж, улмаар уг татварын орон нутгийн санхүүгийн чадавхад үзүүлэх
нөлөөг тодорхойлох зорилго тавьсан болно. ХХОАТ-ын өөрчлөлт, шинэчлэлийн олон улсын
хандлагаас тухайн улсын хөгжлийн түвшинг тодорхойлох боломжтой. Хөгжингүй орнуудад
ХХОАТ-ын их орлоготой бол ихийг төлөх зарчим үйлчилж байгаа бол хөгжиж байгаа улс
орнуудын хувьд ХХОАТ-ын хувь хэмжээг бууруулж, шатлалыг багасгаж байна. Харин ХХОАТын хувь хэмжээг тивээр авч үзвэл, хамгийн өндөр нь Африк, Америк тивийн улсууд байгаа
бол хамгийн бага нь буюу татвар ногдуулдаггүй улсын 7 нь Ази тивд, 3 нь Америк тивд байна.
Манай улсын хувьд 2006 онд бодлогын чанартай, томоохон шинэчлэл хийгдсэн бөгөөд хувь
хүний жилийн орлогод 15-30 хүртэл өсөн нэмэгдэх шатлалаар ногдуулж байсан татварын
хувь хэмжээг 10 хувиар тогтоосон нь татварын бааз суурийг өргөтгөх чухал алхам болсон.
Тиймээс орон нутгийн татварын орлогын 60 орчим хувийг бүрдүүлж байгаа ХХОАТ-ын орон
нутгийн санхүүгийн бие даасан байдал буюу санхүүгийн чадавхид үзүүлэх нөлөөг судалж
үзсэн болно.
Түлхүүр үгс: Хувь хүний орлогын албан татвар, Орон нутгийн санхүүгийн чадавхи, Орон
нутгийн төсвийн орлого, татварын шинэчлэл
Abstract
World development attitude of 21st century is focusing on the decentralization, development
and financial capacity of state or region. According to this, countries are more emphasizing on
providing state or region with financial independence and increasing the income. Examining the
changes and updates of PIT in International and Mongolian level is our aim. We are targeting
to identify its impact on local financial capacity. The country’s development level is possible to
be identified by International altitude of changes and updates in PIT. “Pay As You Earn” or earn
more and pay more principle is the main PIT principle of developed countries, while developing
countries are reducing the rate of PIT and the gradient. Examining the rate of PIT by continent,
Africa and America have the highest, whereas minimum or no tax added countries are including
7 Asian countries and 3 American countries.
In 2006, some major changes were made in Mongolia and one of them was relating to PIT. We
made an essential step to expand the tax base by reducing it into 10 percent, whereas it was 1530 percent with increasing gradients. Thus, the research has been done to examine the impact
of PIT, which is compounding around 60 percent of local tax income, on financial independence
of region or its financial capacity.
Keywords: Personal income tax, Local financial capacity, Local budget revenue, Tax reform
29

Монголын хүн амын сэтгүүл

1. Оршил
Татварын тогтолцооны шинэчлэл нь эдийн
засгийн
өсөлтийг
хангах,
засаглалыг
сайжруулах бололцоог олгодог. Аль ч
улсын хувьд Хувь хүний орлогын албан
татвар
(ХХОАТ)-ын
суурийг
өргөтгөх
нь капиталын орлогыг нэмэгдүүлэх ач
холбогдолтой (Cottarelli, 2011). ХХОАТ-ын
шинэчлэл, өөрчлөлт нь өндөр орлоготой
хүмүүсийн татвараас зайлсхийх боломжийг
багасгаснаар илүү үр дүнтэй татвар
ногдуулах, орлого төвлөрүүлэх нөхцөлийг
дээшлүүлэхэд чиглэж байгаа юм. ХХОАТ-ын
хувь хэмжээ, түүний шинэчлэлийн бодлого
зэрэг нь тухайн улсын хөгжлийн түвшнээс
хамаарч, ялгаатай байдгийг олон тооны
судалгаа нотлож байна.
Онолын хувьд ХХОАТ-ын оновчтой түвшин
нь хөрөнгө оруулалт, хүмүүн ​
капитал,
инновацийн үр ашиг болон урт хугацааны
өсөлтөд нөлөөтэй гэж үздэг. Эдийн Засгийн
Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага
(ЭЗХАХБ)-ын гишүүн орнуудыг жишээ
болговол энд хөрөнгийн татвар эдийн
засгийн өсөлтөд хамгийн бага, харин
хэрэглээний татвар, ХХОАТ болон аж ахуйн

Дугаар (462) 26, 2016

нэгжийн орлогын албан татвар (ААНОАТ)
хөрөнгө оруулалтын өсөлтөд хүчтэй нөлөө
үзүүлж байна (Arnold, 2008). Түүнчлэн
аливаа татвар, түүнээс орох орлого нь
төрийн санхүүгийн чадавхыг тодорхойлох
гол үзүүлэлт болдог ажээ. Төрийн санхүүгийн
чадавх, санхүүгийн бие даасан байдлыг
тодорхойлох нэг гол үзүүлэлт нь татварын
орлого тул орон нутгийн төсвийн орлогын
үндсэн эх үүсвэр болсон ХХОАТ, түүний орон
нутгийн санхүүгийн чадавхад үзүүлэх нөлөөг
тодорхойлох нь олон талын ач холбогдолтой.
Манай улсын хувьд ХХОАТ-ын орлого тухайн
орон нутгийнхаа санхүүгийн чадавхад маш
хүчтэй нөлөөлж байгааг судалгааны дүн
харуулж байна. Харин олон улсын хандлага
ямар байгааг эхлээд авч үзье.
2. ХХОАТ-ын шинэчлэлийн
байдал, олон улсын хандлага

өнөөгийн

ХХОАТ-ын хувь хэмжээгээр улс орны
хөгжлийн түвшинг тодорхойлж болно.Гэхдээ
бусад үзүүлэлт, шалгуурыг бас бодолцож
үзэх нь чухал. Хөгжингүй орнуудад шууд
татварын, тэр дундаа хувь хүний орлогод
ногдуулах татварын хувь хэмжээ харьцангуй
өндөр байдгийг Хүснэгт 2.1-с харж болно.

Хүснэгт 2.1: Улс орнуудын ХХОАТ-ын хувь хэмжээ, 2015 оны 12 сарын байдлаар)
Татварын хувь хэмжээ
Д/д

Улс

Сүүлийн

Өмнөх

Хамгийн
өндөр

Хамгийн
бага

1

АНУ

39.6

39.6

39.6

35.0

2

Евро бүс

42.1

42.3

49.0

38.8

3

Хятад

45.0

45.0

45.0

45.0

4

Япон

50.84

50.84

50.84

50.0

5

Герман

47.5

47.5

57.0

44.3

6

Их Британи

45.0

45.0

50.0

40.0

7

Франц

50.3

50.3

59.6

45.4

8

Энэтхэг

35.54

34.61

35.54

30.0

9

Итали

48.9

47.9

51.0

44.1

10

Бразил

27.5

27.5

27.5

27.5

11

Канад

29.0

29.0

29.0

29.0

12

Өмнөд Солонгос

38.0

38.0

38.0

35.0

13

Австрали

47.0

45.0

47.0

45.0

14

ОХУ

13.0

13.0

13.0

13.0

15

Испани

46.0

52.0

56.0

43.0

16

Мексик

35.0

30.0

35.0

28.0

17

Индонез

30.0

30.0

35.0

30.0

18

Монгол

10.0

10.0

10.0

10.0

Эх сурвалж: http://www.tradingeconomics.com/
30

Дугаар (462) 26, 2016

Хөгжингүй орнуудад ХХОАТ нь татварын нийт
орлогын 30-иас дээш хувийг эзэлж байгаа
бөгөөд “Pay As You Earn (PAYE)” буюу их
орлоготой бол ихийг төлөх зарчим үйлчилж
байна. Тухайлбал, Их Британи улсын хувьд
ХХОАТ 20 хувь байсныг 2011 оноос эхлэн
1150 фаунд болон түүнээс дээш орлоготой
иргэдийн хувьд 40-50 хувь болгосон байна.

Монголын хүн амын сэтгүүл

2016 оны байдлаар Дэлхийн улс орнуудын
ХХОАТ-ын хувь хэмжээг тивээр авч үзвэл
хамгийн өндөр нь Африк, Америк тивийн
улс байгаа бол хамгийн бага нь буюу татвар
ногдуулдаггүй улсын 7 нь Ази тивд, 3 нь
Америк тивд байна.

Зураг 2.1: ХХОАТ-ын дундаж хувь хэмжээ (тивээр)
40
30

34

33

35

32

27

25

21

20
15
10
5
0

Америк

Европ

Ази

Австрали

Африк

Эх сурвалж: http://www.tradingeconomics.com/

ХХОАТ-ын дундаж хувь хэмжээг тивээр нь
авч үзвэл, Америк 27 хувь, Европ 33 хувь,
Ази 21 хувь, Австрали 34 хувь, Африк
тивийнх 32 хувь байгаагаас харахад Ази
тив харьцангуй бага хувь хэмжээтэй байна.
Мөн Америк тивийн Гватемаль улсын
ХХОАТ-ын хувь хэмжээ 7 хувь, Европ
тивийн Монтенегро улсад 9 хувь байгаа нь
улсуудын хувьд хамгийн бага үзүүлэлт болж
байна. Ер нь хөгжиж байгаа улс орнуудад
ХХОАТ харьцангуй бага, тогтвортой байдаг
бөгөөд бараг бүхэлдээ цалин, хөдөлмөрийн
хөлсөнд ногдож байна. Гэхдээ эдгээр орны
тухайд ХХОАТ 1980-аад оны эхээр ДНБний 1-3 хувийг эзэлж байсан бол сүүлийн
жилүүдэд 9-11 хувь болтлоо өссөн байна
(Peter, Buttrick, & Duncan, 2010). Хөгжиж
байгаа улс орнуудын хувьд ХХОАТ-ын хувь
хэмжээг бууруулж, шатлалыг багасгасан ч
мэдэгдэхүйц нөлөө бага байдаг бөгөөд цөөн
тооны өндөр орлоготой татвар төлөгчдөд
чиглэсэн босго тавих нь орлогын алдагдлыг
бууруулах ач холбогдолтой байж болох
талтай (IMF, 2010) гэж үздэг. Гэхдээ татварын
хувь хэмжээг өсгөх нь тийм ч таатай зүйл
биш бөгөөд тухайлбал, Кени улсад 2012
оноос ХХОАТ-ыг 30 хувь болгоход татвар
цуглуулах ажлын ачаалал нэмэгдсэн боловч
татвар цуглуулах, хуулийг дагаж мөрдөх үр
дүн муу байсан байна (IMF, 2010).

Манай хөрш ОХУ-ын оршин суугч иргэний
хувьд ХХОАТ 2000-2016 оны хооронд тогтмол
13 хувь байгаа ба хүүний орлого болон
шагнал урамшуулалд 30 хувиар татвар
ногдуулдаг байна (Trading Economics, 2016).
Мөн өмнө нь 9 хувиар ногдуулдаг байсан
ногдол ашгийн орлогод 2015 оны 1 сарын
1-нээс эхлэн 13 хувиар татвар ногдуулах
болжээ. Харин оршин суугч бус иргэний хувьд
ногдол ашгийн орлогод 15 хувь, ОХУ-аас
олсон бусад бүх төрлийн орлогод тогтмол 30
хувиар ХХОАТ ногдуулж байна (PWC, 2016).
БНХАУ-ын хувьд ХХОАТ-ын суурь нь 20032016 оны хооронд 45 хувь байгаа ба өсөн
нэмэгдэх шатлалаар 3 түвшинд 20-40 хүртэл
хувиар болон үндсэн ажилтны хувьд 3-45
хувь хүртэл 7 шатлалаар татвар ногдуулах
загвар ашиглаж байна. Мөн орон нутгийн
хувьд сарын 3500 юань хүртэлх цалингийн
орлого, гадаадад суурин амьдрагсдын
хувьд сарын 4800 юань хүртэлх цалингийн
орлогыг тус тус ХХОАТ-аас чөлөөлдөг байна
(Hoffmann, 2015). Дээрх хоёр улсын хувьд
адилхан хөдөлмөрийн хөлс, тэтгэвэр, хүү
болон ногдол ашигт ХХОАТ-ыг ногдуулдаг
бөгөөд уг татвар засгийн газрынх нь үндсэн
орлого болдог байна (Trading Economics,
2016).

31

Монголын хүн амын сэтгүүл

3. Монгол Улсын ХХОАТ-ын шинэчлэл,
хэрэгжилт
Монгол Улсад 1993 оноос мөрдсөн татварын
багц хуулийн нэг нь ХАОАТ-ын хууль
байсан бөгөөд түүнд өнөөг хүртэл хэд
хэдэн удаагийн өөрчлөлт оржээ. 2006 онд
бодлогын чанартай, томоохон шинэчлэл
хийсэн бөгөөд хувь хүний жилийн орлогод
15-30 хувь хүртэл өсөн нэмэгдэх шатлалаар
ногдуулж байсан татварын хэмжээг нийтэд нь
10 хувиар ногдуулахаар болсон нь татварын
бааз суурийг өргөтгөх чухал алхам болсон

Дугаар (462) 26, 2016

гэж үздэг. Энэ шинэчлэлийн гол зорилго нь
шударга, үр ашигтай, энгийн байх зарчмыг
хангаж, татварын ачааллыг жигдрүүлснээр
хувь хүмүүсийн орлого, хөрөнгөө нуух явдлыг
бууруулж, татвараа тайлагнах, төлөх үйл явц
сайжирч, төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэхэд
чиглэж (Ч.Цэндмаа, 2012 ) байв.
Татварын хуулийн өөрчлөлтийн үр нөлөөг
ХХОАТ-ын орлогын ДНБ болон татварын
нийт орлого (ТНО)-д эзлэх хувийн жингээс
харах боломжтой.

Хүснэгт 3.1: ХХОАТ-ын ДНБ, татварын нийт орлогод эзлэх хувь хэмжээ
Үзүүлэлт

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011 2012

2013

2014

ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ

2.6

2.4

1.8

1.94

2.16

1.65

1.75

2.08

2.34

2.17

ТНО-д эзлэх хувь хэмжээ

8.4

11.8

7.2

10.2

14.2

5.99

6.34

8.25

8.85

9.16

Эх сурвалж: Ч.Энхбаяр, 2015

Хүснэгт 2-оос ХХОАТ-ын орлого нэгдсэн
төсөвт нөлөө үзүүлэхүйц түвшинд хүрээгүйг
харж болно. Гэхдээ ХХОАТ-ын хөнгөлөлт,
чөлөөлөлт эдлэх сонирхолтой иргэдийн
тоо өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаатай

холбоотой ХХОАТ-ын төлөлт жилээс жилд
дээшилж байна. ХХОАТ-ын хуулийн хүрээнд
хөнгөлөлт, чөлөөлөлттэй холбоотой гарсан
өөрчлөлтийн талаар улс орны хэмжээнд
шийдвэрлэсэн бодлого, зорилгыг авч үзье.

Хүснэгт 3.2: ХХОАТ-ын хөнгөлөлтийн өөрчлөлт
Он

Хуулийн заалт

Зорилго

Монгол Улс дахь дипломат төлөөлөгчийн буюу консулын газар, НҮБ, Гадаад харилцааг дэмжих
түүний төрөлжсөн байгууллага болон бусад Олон улсын байгууллагад
ажиллаж байгаа гадаадын иргэний орлого
Энэ хэсгийн 10 дахь заалтад заасан ажилтан болон түүний гэр бүлийн Монгол дахь валютын
гишүүдийн гадаад дахь эх үүсвэрээс олсон орлого
урсгалыг нэмэгдүүлэх

1997

Иргэд өөрсдийн орлого болон банкнаас авсан зээлийн хөрөнгөөр амьдран Иргэдийг орон сууцжуулах
суух зориулалтаар хувьдаа орон сууцны барилга барих, худалдан авахад
зориулсан хөрөнгөтэй тэнцэх хэмжээний орлогыг зөвхөн тухайн жилийн
татвар ногдуулах орлогоос (ТНО) хасч хөнгөлөлт үзүүлэх
Их, дээд болон тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцагч хүүхдийн Боловсролыг дэмжих
сургалтын төлбөрийн төлсөн дүнг, дотоодын тухайн мэргэжлийн
сургуулийн сургалтын төлбөрийн жишгээр бодон, иргэний тухайн жилийн
ТНО-оос хасч, хөнгөлөлт үзүүлнэ.
ХХОАТ-ын хуулийн 7 зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан орлогод ногдох жилийн Иргэдийн амьжиргааг
татвараас 36000 төгрөгөөр хөнгөлөх
дэмжих
Үр тариа, төмс, хүнсний ногооны үйлдвэрлэл эрхлэгч Монгол улсын ХАА-н салбарыг дэмжих
байнгын оршин суугчийн зөвхөн дээрх үйлдвэрлэлээс олсон орлогод
ногдох албан татварыг 50 хувиар хөнгөлөх

2001

ХХОАТ-ын хуулийн 7 зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан орлогод ногдох жилийн Иргэдийн амьжиргааг
татвараас 48000 төгрөгөөр хөнгөлөх
дэмжих

2006

ХХОАТ-ын хуулийн 11.1.1-11.1.6-д заасан орлогод ногдох жилийн Иргэдийн амьжиргааг
татвараас 84000 төгрөг хөнгөлөх
дэмжих
Малчин өрхийн гишүүний тоогоор тус бүр 20 хонийг тухайн өрхөд Төсвийн суурийг өргөтгөх
ногдуулах албан татвараас чөлөөлөхийг хүчингүй болсонд тооцох

2009

Малчин өрх өөрийн зардлаар худаг гаргаж ашиглалтанд оруулсан бол Төсвийн суурийг өргөтгөх
түүнд зарцуулсан баримтаар нотлогдсон зардлыг тус хуулийн 23.3-т
зааснаар тухайн жилд ногдуулсан албан татвартай тэнцэх хэмжээний
хөнгөлөлтийг хүчингүй болгосонд тооцох

Эх сурвалж: Ч.Энхбаяр, 2015
32

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

ХХОАТ-ын хөнгөлөлтийн хувьд 1997-2009 оны
хооронд гадаад харилцааг дэмжих, Монгол
Улс дахь валютын урсгалыг нэмэгдүүлэх,
иргэдийг орон сууцжуулах, боловсролыг
дэмжих, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх,
ХАА-н салбарыг дэмжих, төсвийн суурийг
өргөтгөх чиглэлээр дээрх өөрчлөлтүүд
гарсан байна. Тухайлбал, хувь хүний тухайн
нэг сарын цалин, хөдөлмөрийн хөлс түүнтэй
адилтгах орлогоос 10 хувиар НДШ тооцон
хассан дүнд ХХОАТ-ыг 10 хувиар ногдуулж,
гарсан дүнгээс 7000 төгрөгийн татварыг
хөнгөлөх болсон.

ХХОАТ-ын хувь хэмжээний тухайд 19922006 оны хооронд цалин хөдөлмөрийн хөлс,
түүнтэй адилтгах орлогод 40 хувиас эхлээд
10 хувь хүртэл өөрчлөлт орсон ба 1992-1994
он хүртэл 40 хувиар, 1994-1997 он хүртэл 2
хувиас эхлээд 40 хувь хүртэл өсөн нэмэгдэх
5 шатлалаар, 1997 оноос 10, 20, 40 хувь
гэсэн 3 шатлалаар, 2006 оноос одоог хүртэл
10 хувиар тус тус татвар ногдуулах болжээ.
Гэхдээ иргэдийн орлогын эрс ялгаатай
байдал нэмэгдэх хандлагатай болж буй нь 10
хувь гэсэн нэгдсэн хувь хэмжээг эргэн харах
шаардлагатай болсныг харуулж байна.

ХХОАТ-ын чөлөөлөлтийн хувьд 1997-2015 оны
хооронд иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх,
аюулгүй байдал, нийгмийн хамгааллыг
дэмжих, мал бүхий иргэдийг дэмжих, даатгал
болон эрсдэлийн хамгааллыг дээшлүүлэх,
хувь хүний орлого болон банкны депозитыг
дэмжих, соёлын өвийг хамгаалах, НӨАТ-ын
хуулийн хэрэгжилт болон хувь хүний орлогын
өсөлт, жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих
чиглэлээр өөрчлөлтүүд гарчээ.

4. ХХОАТ-ын орон нутгийн санхүүгийн
чадавхид үзүүлэх нөлөө
Орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдал,
санхүүгийн чадавхыг тодорхойлох нэг
шалгуур үзүүлэлт нь орон нутгийн өөрийн
орлого болон түүнд эзлэх төсвийн нийт
орлого, нийт зардал (Ritonga, 2014) юм.

Зураг 4.1: Орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдлын үзүүлэлт (сая.төг)
25000000
20000000
15000000
10000000
5000000
0

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
ДНБ

ОНТ-ийн зарлага

ОНТ-ийн орлого

Эх сурвалж: www.1212.mn

Орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдлыг
тодорхойлох зорилгоор орон нутгийн өөрийн
орлого (ДНБ-ээр төлөөлүүлэн) болон орон
нутгийн төсвийн нийт орлого, зарлагын 20002015 оны хоорондох тоон мэдээллийг нийт
орон нутгийн түвшинд авч үзэхэд, төсвийн
орлого 48.8 хувийн, төсвийн зарлага 48.,9
хувийн хамааралтай байлаа (Зураг 4.1).
Харин төсвийн орлогыг бүрдүүлдэг үндсэн эх
үүсвэр болох татварын орлогын хувьд 97.9
хувийн, тэр дундаа ХХОАТ 99,1 хувийн хүчтэй
хамааралтай байгаа нь татварын орлогоос

орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдал
бүрэн хамаардаг болохыг илтгэж байна.
Монгол Улсын орон нутгийн төсвийн нийт
орлого нь урсгал орлого, хөрөнгийн орлого,
тусламжийн орлогоос бүрддэг бөгөөд
урсгал орлого нь татварын болон татварын
бус орлогоос, тусламжийн орлого нь улсын
төсвөөс авсан санхүүгийн дэмжлэг, тусгай
зориулалтын шилжүүлгийн орлого болон
орон нутгийн хөгжлийн нэгдсэн сангаас
шилжүүлсэн орлогоос бүрдэж байна.

33

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Зураг 4.2: Орон нутгийн төсвийн орлогын бүтэц (сая.төг)
4500000
4000000
3500000
3000000
2500000
2000000
1500000
1000000
500000
0

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Төсвийн орлого

Татварын орлого

ХХОАТ

Эх сурвалж:www.1212.mn; www.mta.mn

Нийт орон нутгийн төсвийн орлогын бүтцэд
татварын орлого дунджаар 86 орчим хувийг
эзэлж байгаа бөгөөд 2009 оноос эхлэн тэрхүү
татварын орлогын 60 орчим хувийг ХХОАТ

бүрдүүлж байгаа нь орон нутгийн төсөвт
ХХОАТ зонхилох ач холбогдолтой болохыг
(Хүснэгт 4.1) харуулж байна.

Хүснэгт 4.1: Орон нутгийн төсвийн орлогын бүтэц, хувиар
Д/д Төсвийн
орлого

2004

2005

2006

2007

2012

2013

2014

2015

Нийт орлого 100.0

100.0

100.0

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

100.0

100.0

100.0

86.7

90.6

90.8

83.6

84.6

94.2

92.8

92.9

80.5

40.6

40.1

27.8

80.6

83.7

85.9

85.1

87.8

88.8

90.1

86.3

88.2

87.6

85.4

87.8

ХХОАТ

16.6

17.6

18.5

11.0

9.9

54.1

53.3

49.9

56.9

66.4

66.8

65.1

1.2 Татварын
бус орлого

19.4

16.3

14.1

14.9

12.2

11.2

9.9

13.7

11.8

12.4

14.6

12.2

1.2

1.3

1.7

1.7

1.6

1.0

1.6

2.0

1.8

0.2

0.1

0.04

12.1

8.1

7.5

14.7

13.8

4.8

5.6

5.1

17.7

59.2

59.8

72.2

1

Урсгал
орлого

1.1 Татварын
орлого

2

Хөрөнгийн
орлого

3

Тусламжийн
орлого

2008

2009

2010

2011

Эх сурвалж: Судлаачийн тооцоолол

Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам болон нийт
ажиллагсдын тоотой харьцуулахад цалин
хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос татвар
төлөгчийн тоо бага байгаа хэдий ч Суутган
1 тайлангаар бүртгэлтэй ХХОАТ төлөгчийн
тоо болон төлсөн татварын орлогын
хэмжээ нь сүүлийн жилүүдэд эрчимтэйгээр
нэмэгдэж байгаа бөгөөд ХХОАТ-ын 90 орчим
хувийг цалин хөлс, түүнтэй адилтгах орлого
бүрдүүлж байна (Зураг 4.3). Энэ нь улс
орны эдийн засгийн байдал, татварын бааз
суурь өргөжиж байгааг илтгэхээс гадна 2006
оны татварын тухай хуулийн шинэчилсэн
найруулгаар цалингийн шатлалгүй болгож,
10 хувиар цалингаас шууд хувилж авдаг,
тооцоход хялбар, ойлгомжтой болсон зэрэг
34

нь эерэг нөлөө үзүүлсэн гэж дүгнэж байна.
Тиймээс орон нутгийн төсвийн орлого тэр
дундаа татварын орлогын дийлэнх хэсгийг
бүрдүүлдэг ХХОАТ-ын орлогын тухайн орон
нутгийн санхүүгийн чадавхад үзүүлэх нөлөөг
тодорхойлох нь чухал байна.
Судалгааны үр дүнгээс харахад Хөвсгөл
аймгаас бусад бүх аймгуудын хувьд R-squared
буюу
детерминацийн
коэффициент,
тодруулбал, Орхон, Өмнөговь аймагт 70
хувиас дээш, Төв аймагт 80 хувиас дээш,
бусад бүх аймгуудын хувьд 90 хувиас дээш
буюу тухайн орон нутгийн татварын орлого
нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд нь маш
хүчтэй нөлөөлж байгаа нь харагдаж байна.

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Зураг 4.3: Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам, ажиллагсад: үүнээс ХХОАТ (Суутган-1)
төлөгчийн тоо болон татвар төлөлтийн орлогын хэмжээ
1400000
1200000
1000000
800000
600000
400000
200000
0

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

500,000,000.00
450,000,000.00
400,000,000.00
350,000,000.00
300,000,000.00
250,000,000.00
200,000,000.00
150,000,000.00
100,000,000.00
50,000,000.00
0.00

Цалин хөлс болон түүнтэй адилтгах орлого \Сүүтган-1\
Цалин буюу түүнтэй адилтгах орлогын татвар төлөгч
Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам
15-аас дээш насны ажиллагсдын тоо

Эх сурвалж: www.1212.mn; www.mta.mn

Мөн Дорноговь, Увс, Төв, Говьсүмбэр,
Дорнод аймгийн хувьд ХХОАТ-ын орлогын t
statistic-ийн магадлал (prob) нь 0,05-аас бага

байгаагаас харвал тухайн татварын орлого
нь орон нутгийн санхүүгийн чадавхад хүчтэй
нөлөөлж байгааг илтгэж байна.

Хүснэгт 4.2: Орон нутгийн санхүүгийн бие даасан байдал болон ХХОАТ, бусад хүчин
зүйлсийн хамаарлын шинжилгээ
1

2

3

4

5

6

7

8

1

1

2

0.48886

1

3

0.489503

0.997315

1

4

0.979866

0.610832

0.611723

1

5

0.991604

0.487935

0.488618

0.981541

1

6

-0.053517

-0.15462

-0.15776

-0.09146

-0.10306

1

7

0.991143

0.511731

0.512494

0.980677

0.987782

-0.05845

1

8

0.810397

0.302143

0.303026

0.784629

0.791303

-0.01363

0.83555

1

9

0.820896

0.309929

0.310983

0.794664

0.801141

-0.01474

0.844055

0.998928

9

1

Тайлбар:
Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн /сая. төгрөг/

Инфляцийн түвшин

Төсвийн орлого /сая. төгрөг/

Татвар төлөгчийн тоо

Төсвийн зардал /сая. төгрөг/

15-аас дээш насны ажиллагсдын тоо

Татварын орлого /сая.төгрөг/

Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын тоо

Хувь хүний орлогын албан татварын хэмжээ /сая.
төгрөг/

Орон нутгийн санхүүгийн чадавх нь
инфляцийн түвшнээс бусад үзүүлэлттэй шууд
хүчтэй хамааралтай гарсан бол инфляцийн
түвшинтэй урвуу сул хамааралтай гарсан
байна. Инфляци нэмэгдэх хэрээр орлого
буурах нь ойлгомжтой. Хамгийн гол нь орон
нутгийн санхүүгийн чадавхад татварын
орлого, тэр дундаа ХХОАТ маш хүчтэй
хамааралтай байна. Магадгүй энэ нь

хөдөлмөрийн насны хүн амын нийт хүн
амд эзлэх хувь өссөн, өөрөөр хэлбэл, “Хүн
амын цонх” үе тохиож байгаа нь тодорхой
хэмжээнд нөлөөлсөн байж болох талтай.
Нөгөөтэйгүүр татварын орлогын өсөлт нь
ДНБ-ний орлогын өсөлтийг бий болгож чадаж
байгаа, орон нутгийн санхүүгийн бие даасан
байдлыг дээшлүүлж буйг харуулж байна.

35

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

5. Дүгнэлт

Ашигласан материал

ХХОАТ-ын хувь хэмжээ, шатлал нь эдийн
засгийн хөгжлөөс ихээхэн хамаарч байна.
Хөгжиж байгаа улс орнуудад ХХОАТ
харьцангуй бага, тогтвортой байдаг бол
хөгжингүй улс орнуудад “Pay As You Earn
(PAYE)” буюу их орлоготой бол ихийг төлөх
зарчим үйлчилж байна. Манай 2 хөршийн
хувьд ОХУ-ын ХХОАТ 2004-2016 оны хооронд
тогтмол 13 хувь, хүүний орлого болон шагнал
урамшуулалд 30 хувиар татвар ногдуулж
байгаа бол БНХАУ-ын ХХОАТ-ын суурь нь
2003-2016 оны хооронд 45 хувь байгаа ба
өсөн нэмэгдэх шатлалаар 3 түвшинд 20-40
хүртэл хувиар, үндсэн ажилтны хувьд 3-45
хувь хүртэл 7 шатлалаар татвар ногдуулж
байна. Монгол Улсад 1992 оноос ХХОАТ-ын
хуулийг анхлан боловсруулж мөрдсөнөөс
хойш өнөөг хүртэл хэд хэдэн удаагийн
өөрчлөлт, шинэчлэлт хийгдсэн ба бодлогын
чанартай хамгийн томоохон шинэчлэл нь
2006 оны хуулийн шинэчилсэн найруулга
болжээ. Энэ шинэчлэлээр татварын суурийг
өргөтгөх зорилгоор татварын хувь хэмжээг
тогтмол 10 хувиар ногдуулах болсны үр
дүнд татварын тогтолцоонд шударга, үр
ашигтай, энгийн байх зарчим биеллээ олж,
хувь хүмүүсийн орлого, хөрөнгөө нуух явдал
буурч, татвараа тайлагнах, төлөх үйл явц
жилээс жилд сайжирч байна.

Cottarelli.C, (2011). Revenue Mobilization in
Developing Countries. International Monetary Fund, 4-5.

Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам болон нийт
ажиллагсдын тоотой харьцуулахад ХХОАТ
төлөгчийн тоо харьцангуй бага байгаа ч
ХХОАТ-ын өсөлтийн хувь жилээс жилд эерэг
үзүүлэлттэй байгаа бөгөөд 2007 онд сөрөг үр
дүн гарсныг эс тооцвол ерөнхийдөө тогтмол
өсөлттэй байна. Орон нутгийн санхүүгийн
чадавхыг ДНБ-ээр төлөөлүүлэн авч үзэхэд,
21 аймгийн ДНБ болон татварын орлого,
ХХОАТ нь хоорондоо хүчтэй хамааралтай,
орон нутгийн санхүүгийн бие даасан
байдлыг тодорхойлогч гол үзүүлэлт болох
нь харагдлаа. ХХОАТ-ын орлого нэмэгдэх нь
орон нутгийн санхүүгийн чадавх дээшлэх,
энэ нь эргээд татварын орлого нэмэгдэх
шалтгаан болж байгаа бол харин инфляцийн
түвшин өсөх нь татварын орлого буурах
шалтгаан болж байна.

United Nations. (2005). Investing in Development

36

Arnold.J, (2008). Do Tax Structures Affect Aggregate Economic Growth? Empirical Evidence from a Panel of OECD Countries.
Paris: Organization for Economic Cooperation and Development.
Hoffmann.R, (2015, 03 31). Focus China. Retrieved from ECOVIS Beijing China.
IMF, (2010). Reaching the MDGs: Macroeconomic Prospects and Challenges in
Low-Income Countries. Background Note
for the United Nations MDG Summit. International Monetary Fund.
Peter.K.S., Buttrick.S.,& Duncan.D, (2010).
Global Reform of Personal Income Taxation, 1981-2005: Evidence from 189 countries. National Tax Journal, 63, 447-478.
PWC, (2016). Worldwide Tax summaries.
Ritonga.I.T, (2014). Modelling local government
financial conditions in Indonesia. Melbourne, Australia.
Rosen.H. S., & Gayer.T, (2013). Public Finance,
Tenth edition. United States.
Trading Economics, (2016). Trading Economics.

Ч.Цэндмаа, (2012). Хувь хүний орлогын албан
татварыг боловсронгуй болгох нь.
Татварын ерөнхий газар, Улаанбаатар
Ч.Энхбаяр, (2015). Хувь хүний орлогын
албан татварын хуулийн өөрчлөлтийн
хэрэгжилт. Улаанбаатар

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

СУРГАЛТ

37

Монголын хүн амын сэтгүүл

38

Дугаар (462) 26, 2016

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

ХӨДӨЛМӨРИЙН БҮТЭЭМЖИЙН ӨСӨЛТ, ТҮҮНИЙГ ХАНГАХ АРГА ЗАМ
Ломбодоржийн Наранчимэг, доктор (Ph.D), дэд профессор, Бизнесийн Сургууль, Монгол
Улсын Их Сургууль
Банздайн Сайнжаргал, доктор (Ph.D), профессор, Бизнесийн Сургууль, Монгол Улсын Их
Сургууль
Хураангуй
Улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд бүтээмжийн өсөлт чухал байдаг. Бүтээмж гэдэг нь
нэгж зардлаар хэдий хэр бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үйлдвэрлэж байгааг харуулдаг үзүүлэлт
юм. Үйл ажиллагааг оновчтой удирдан зохион байгуулж, хязгаарлагдмал нөөцийг үр ашигтай
зарцуулж зах зээлийн эрэлт, хэрэгцээнд нийцсэн чанартай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бий
болгосноор бүтээмж дээшлэх ба бүтээмжийн энэхүү өсөлт нь улс орон, түүнчлэн аж ахуйн
нэгжийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлж улмаар нийгмийн баялгийг нэмэгдүүлж, хүн амын
амьжиргааны түвшин орлогыг өсгөдөг. Хөгжилтэй орнуудын туршлагаас харвал улс орны
хэмжээнд ч, аж ахуйн нэгж байгууллагын тухайд ч, өрх гэр иргэний хувьд ч бүтээмж нь
эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийн чухал хөшүүрэг болж байна.
Байгууллагын хөдөлмөрийн нөөц түүний ашиглалтын үр ашиг болон хөдөлмөрийн
бүтээмжинд нөлөөлж байгаа хүчин зүйлүүдийг тооцож дүгнэлт өгөх нь чухал юм.
Түлхүүр үгс: Хөдөлмөрийн бүтээмж, нийт бүтээмж, үндсэн хүчин зүйлийн бүтээмж,
тодорхой нэг хүчин зүйлийн бүтээмж, нэмэгдсэн өртөг, нэг ажилчны хөдөлмөрийн бүтээмж
Abstract
Productivity growth is an important on economic and social development of country. Productivity
is an indicator that shows how many goods and services to be produced on the unit cost.
Productivity is improved by producing quality products and services that is met market demand
in a result of efficient organizing for operations and effective spending for limited resources.
Thus, this growth of the productivity becomes increase in corporate competitiveness as well
as social wealth and living standard. For experience of developed countries, the productivity is
an important leverage for economic growth and development in case of countries, entities and
households.
In a result, it is important to summarize for analyzing the effect of labor resource on the productivity
and utilization efficiency of labor resources.
Key words: Labor productivity, total productivity, the main factor productivity, one factor
productivity, added value, productivity for per employee
Хөдөлмөрийн бүтээмжийн өсөлт
Бүтээмж нь улс оронд бий болсон үндэсний
орлого, баялгийн чухал хэмжүүр бөгөөд
нэгж зардлаар хэдий хэр бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээг
үйлдвэрлэж
байгааг
тодорхойлдог үзүүлэлт юм. Бүтээмж бол
хязгаарлагдмал нөөцөөр нийгмийн байнга
өсөн нэмэгдэх хэрэгцээг хэрхэн хангах вэ?
гэсэн эдийн засгийн үндсэн асуудлыг ямар
түвшинд, хэрхэн үр дүнтэй шийдвэрлэж
байгааг харуулдаг, аливаа үйлдвэрлэл,

үйл ажиллагаанд зарцуулах бүх төрлийн
орцын ашиглалтын түвшинг илэрхийлсэн,
эдийн засгийн үр ашгийн үзүүлэлт юм.
Эдийн засгийн шалгуур үзүүлэлт болох
хэмнэлт, үр ашиг нь эцсийн дүнд бүтээмжээр
дамжин илэрдэг. Бүтээгдэхүүнийг бүтээн бий
болгоход зарцуулж байгаа нөөцийг хамгийн
боломжит хэмжээгээр багасгаж, энэхүү
нөөцийг ашигласны дүнд бүтээгдэн бий
болж байгаа гарцын хэмжээг дээд зэргээр
нэмэгдүүлснээр бүтээмж өснө. Бүтээмжийн
өсөлт нь амьжиргааны түвшин, инфляцид
39

Монголын хүн амын сэтгүүл

эерэгээр нөлөөлдөг. Эдийн засгийн бодит
өсөлтийг бий болгогч тулгын гурван чулуу
нь хөрөнгийн хуримтлал, ажиллах хүчний
ур чадвар, технологийн хөгжлийн түвшин
юм. Энэ тулгын гурван чулууг бүтээмжид
нөлөөлөх нэгдсэн хүчин зүйл (Total Factor
Productivity-TFP) гэдэг. Өнөөдрийн хөгжилтэй
орнуудын туршлагаас мэдлэгт суурилсан
нэмүү өртөг ихээр шингэсэн бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээ
үйлдвэрлэдэг
дэвшилтэд
техник технологи бүхий боловсруулах аж
үйлдвэрийн салбар болон үйлчилгээний
салбар руу хөрөнгө, мэргэшсэн ажиллах
хүчний шилжилт явагдаж, энэ хэмжээгээр
тухайн орны бүтээмж, өрсөлдөх чадвараар
хөгжлийн түвшин нь илэрхийлэгдэж байна.
Эдийн засагч П.Самуэльсон улс орнуудын
хоцрогдол, буурай хөгжлийн нэг шалтгааныг
бүтээмжийн түвшин доогуур байгаатай
холбон тайлбарласан байдаг. Тэрээр
бүтээмжийн түвшин доогуур байх нь ашиг
орлого хуримтлалын хэмжээг бууруулан,
улмаар капиталын хөрөнгө оруулалт хийж
техник, технологи үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх
боломжийг хязгаарлах бөгөөд энэ нь эргээд
бүтээмжийг бууруулахад хүргэдэг гэж
үзжээ.Бүтээмж нь үйлдвэрлэлийн дүнд бий
болсон нийт гарц, энэхүү үйлдвэрлэлийг
явуулахад зарцуулсан орцын харьцаагаар
тодорхойлогдоно.
Бүтээмж=

Гарц
Орц

Дугаар (462) 26, 2016

Гарцын үзүүлэлтүүд нь: -Үйлдвэрлэлийн
хэмжээ, -Нэмэгдсэн өртөг, -Нийт ашиг, -Цэвэр
ашиг гэх мэт. Орц гэдэг нь аливаа үйлдвэрлэл,
үйлчилгээг явуулахад зарцуулсан зардлууд
юм.
Бүтээмжийн агуулга, мөн чанарыг тодорхойлох
асуудалд 2 талтай хандаж байна.
1. Бүтээмжийг арга хэрэгсэл талаас
нь, өөрөөр хэлбэл, эдийн засгийн
нэг үзүүлэлт болохынх нь хувьд
тодорхойлох
хандлага
/явцуу
тодорхойлолт/
2. Бүтээмжийг нийгэм эдийн засгийн
үзэл баримтлал талаас, өргөн хүрээг
хамарсан гүнзгий утга агуулгаар
тодорхойлох хандлага /нийгэм эдийн
засгийн ойлголт/
Бүтээмжийн өсөлт нь аливаа улс орны
нийгэм эдийн засгийн хөгжил, дэвшил, хүн
ардын амьжиргааны түвшиний дээшлэлтийн
нэг гол эх үүсвэр юм.
Манай улсын хувьд хөдөлмөрийн бүтээмжийг
макро түвшинд ДНБ-ээр, салбарын хэмжээнд
нэмэгдсэн өртгөөр тооцдог.1 Манай улсын
ДНБ 2011-2013 онуудад 9-12 хувиар, 20132015 онуудад 5-9 хувиар, 2015 онд 2014
оноос 02 хувиар тус бүр өссөн нь (зураг 1)
улсын хэмжээгээр хөдөлмөрийн бүтээмж
нэмэгдүүлэх нөлөөллийг үзүүлж байгаа хэдий
ч ажиллагчдын тоо 2015 онд 1151,0 мянган
хүн болж өмнөх оныхоос 3.6 орчим хувиар
өссөнөөр эцсийн дүндээ хөдөлмөрийн
бүтээмж буурсан байна.

Зураг 1. ДНБ, Хөдөлмөрийн бүтээмж, Ажиллагчдын тоо (2011-2015 оноор)
18000.00
16000.00
14000.00
12000.00
10000.00
8000.00
6000.00
4000.00
2000.00

0.00

2011

2012

Хөдөлмөрийн бүтээмж

2013

2014

ДНБ

Эх сурвалж: ҮСХ, Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл 2011-2015
1

Монгол Улсын статистикийн эмхэтгэл, 2015 он 52 хуудас
40

Ажилчдын тоо

2015

Дугаар (462) 26, 2016

Эдийн засаг 2016 оны эхний хагас жилд
өмнөх оны мөн үеэс 1.4 хувиар өссөн. Уул
уурхайн салбар 9.1 хувиар өссөн нь ДНБ-ий
өсөлтийн дийлэнх хувийг бүрдүүлжээ. Харин

Монголын хүн амын сэтгүүл

сүүлийн 5 улирал дараалан уналттай байгаа
уул уурхайн бус салбар өмнөх оны мөн үеэс
0.8 хувиар агшиж, өсөлтийг 0.6 хувиар (зураг
2) сааруулах нөлөө үзүүлжээ.

Зураг 2. Хөдөлмөрийн бүтээмж салбараар
2015 оны байдлаар, өсөлт бууралтын хувиар/
450.0
400.0
350.0
300.0
250.0
200.0
150.0
100.0
50.0
0.0

424.5

282.7

330.4

307.6
183.7

113.3

80.3
8.7

87.0

44.5

40.0

42.8

Эх сурвалж: ҮСХ, Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл 2011-2015

ДНБ-ийн өсөлтийг сааруулах нөлөө үзүүлсэн
салбаруудыг авч үзвэл, 1) боловсруулах
салбарын үйлдвэрлэл сүүлийн 5 улирал
дараалан агшиж байгаа бөгөөд 2016 оны
эхний хагас жилд 12 хувиар буурчээ; 2)
хүнсний бүтээгдэхүүн, нэхмэл, кокс шахмал
түлш, төмөрлөг бус бодис болон төмрийн
үйлдвэрлэлийн хэмжээ буурах хандлага
үргэлжилж байна2. Төрөөс цаашид хөдөлмөр
түлхүү ашиглаж үйлдвэрлэл явуулдаг ХАА,
жижиг дунд үйлдвэрлэл, боловсруулах
үйлдвэр
зэрэгт
хөрөнгө
оруулалтыг
нэмэгдүүлэх
төдийгүй
үйлдвэрлэлийн
секторуудад татварын хөшүүрэг (татварын
түвшин нь хөдөлмөрийн бүтээмжид сөргөөр
нөлөөлдөг гэсэн судалгаа байдаг) болон
бусад бодлогын арга хэмжээг түлхүү авч
хэрэгжүүлэх шаардлага байна.
Бүтээмжийн өсөлт нь дараах нөхцөлд
хангагдана.
• Гарц өсч , орц буурах: хамгийн их үр
дүнд, хамгийн бага зардлаар хүрэх
• Гарц өсч , орц тогтмол байх: илүү үр
дүнд ижил зардлаар хүрэх

• Гарц тогтмол байж, орц буурах: ижил
үр дүнд илүү бага зардлаар хүрэх
• Гарцын өсөлт, орцын өсөлтөөс
давамгайлах: хамгийн их үр дүн
• Гарцын бууралтаас, орцын бууралт
давамгайлах: хамгийн бага зардлын
зарчим.
Бүтээмжийн онол практикт түүнийг үндсэн
3 хэлбэрээр, нийт эдийн засгийн хувьд,
салбар, дэд салбар, аж ахуйн нэгжийн хувьд
дараах байдлаар тооцдог.
Хөгжилтэй орнуудын туршлагаас харвал,
улс орны хэмжээнд ч, аж ахуйн нэгж
байгууллагын тухайд ч, өрх гэр иргэний хувьд
ч бүтээмж нь эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийн
чухал хөшүүрэг болж байна. Түүнчлэн,
улсын хэмжээнд явагдсан цалин хөлс,
бүтээмжийн судалгааны урьдчилан дүнгээс
үзвэл, ААНБ-уудын түвшинд цалин хөлсийг
нэмэгдүүлэхдээ
бүтээмжийн
өсөлтийг
харгалзан үздэггүй төдийгүй бүтээмжийн ач
холбогдлыг ажил олгогч, ажиллагчид нь сайн
мэддэггүй дүн гарчээ3.

Монгол банк (2016).Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2017 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл,
43-45 хуудас
3
МУЗГ (2012). Хөдөлмөр, нийгмийн зөвшлийн гурван талт үндэсний хорооны тогтоол, 2012 оны 11
сарын 17 өдөр №05
2

41

Монголын хүн амын сэтгүүл

Бүтээмж

1.Нийт бүтээмж
(НБ)

Нийт бүтээмж нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бий болгох зорилгоор үйлдвэрлэлд
зарцуулсан нийт зардлын нэг төгрөг тутмаас хэдэн төгрөгийн бүтээгдэхүүн бий
болгож чадсаныг харуулдаг.
ДНБ (нэмэгдэл өртөг)
Цалин (НДШ+Элэгдэл+Завсрын хэрэглээ)

Үндсэн хүчин зүйлийн бүтээмж нь үйлдвэрлэлийн гол хүчин зүйл болох
хөдөлмөр, капиталын ашиглалтын үр ашгийг тодорхойлж, тэдгээрийн
хоорондох оновчтой хослолыг харуулах ба шинжлэх ухаан, техник технологийн
дэвшлийн нөлөөллийн үр дүнг илэрхийлдэг үзүүлэлт юм.
ҮБ =

3. Тодорхой нэг
хүчин зүйлийн
бүтээмж (ТБ)

Дугаар (462) 26, 2016

Агуулга

НБ =

2.Үндсэн хүчин
зүйлийн бүтээмж
(ҮБ)

ДНБ (нэмэгдэл өртөг)
цалин + үндсэн хөрөнгийн элэгдэл

Тодорхой нэг хүчин зүйлийн бүтээмжийг улсын түвшинд тооцохоос гадна
салбар, аж ахуйн нэгжийн түвшинд тооцож болох бөгөөд задлын төрөл тус
бүрээр, тухайлбал хөдөлмөр, капитал, материал, эрчим хүчний бүтээмж
байдлаар тооцож болно. Уг үзүүлэлт нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бий
болгох зорилгоор үйлдвэрлэлд зарцуулсан зардлын нэг төгрөг тутмаас
хэдэн төгрөгийн бүтээгдэхүүн бий болгож чадсаныг харуулдаг үзүүлэлт юм.
Тухайлбал, хөдөлмөрийн зарцуулалтын бүтээмж нь:
Хөдөлмөрийн бүтээмж =

ДНБ (нэмэгдэл өртөг)
Хөдөлммөр

Хөдөлмөрийн бүтээжийг хэд хэдэн үзүүлэлтээр тооцож болно. Тухайлбал: нэг
ажилчинд ногдох хөдөмөрийн бүтээмж, нэг цагт ноогдох хөдөлмөрийн бүтээмж,
нэг өдөрт ногдох ногдох хөдөлмөрийн бүтээмж, хөдөлмөрийн хөлсний нэгжид
ногдох бүтээмж гэх мэт

Азийн
бүтээмжийн
байгууллагаас
үйл
ажиллагаа явуулах уриагаа “Making tomorrow
better than today” гэж тодорхойлжээ. Иймээс
бид ч маргаашаа өнөөдрөөс илүү сайн сайхан
болгохын тулд нөөц бололцоогоо илүү үр
дүнтэй ашиглаж, ахиу үр ашиг бий болгон
тогтвортой үйл ажиллагааны үндэс суурийг
тавих шаардлагатай төдийгүй ААНБ-ын
хүрээнд хөдөлмөрийн нөөц, түүний ашиглалтын
үр өгөөжийг илүү үндэслэлтэй, бодитойгоор
төлөвлөх шаардлага бий болж байна.
Байгууллагын хөдөлмөрийн нөөц түүнтэй
холбогдсон
хөдөлмөрийн
зарцуулалт
нь капитал зарцуулалтын нэг хэсэг юм.
Эдгээрийн ашиглалтыг үнэлэх зорилгоор
хөдөлмөрийн
бүтээмжийн
үзүүлэлтийг
дараах хувилбаруудаар тооцдог4.
Үүнд:
1. Уламжлалт аргаар буюу үйлдвэрлэсэн
бүтээгдэхүүн, эсвэл борлуулалтын орлогоор
4

ХБ1 =

Бүт эсвэл БО
АТ

2. Шинээр бүтээгдсэн нэмэгдсэн өртгөөр
ХБ2 =

НӨ НӨ ХЗ
=
:
= ХБ : ДЦ
ХЗ
АТ АТ

Нэмэгдсэн өртөг ба хөдөлмөрийн зардлын
харьцаа нь зарцуулсан хөдөлмөрийн
үр бүтээл болох хөдөлмөрийн бүтээмж
ба цалингийн харьцааг илэрхийлнэ. Нэг
ажилчны хөдөлмөрийн бүтээмжинд нөлөөлөх
хүчин зүйлийг интенсив ба экстенсив
хүчин зүйл гэж 2 ангилдаг. Интенсив хүчин
зүйлд нэг ажилчны дундаж бүтээл түүнд
нөлөөлөх хөдөлмөр зарцуулалтын өөрчлөлт,
бүтээлийн нормын биелэлт, ажилчдын
ажилласан туршлага, мэргэжлийн түвшин,
үйлдвэрлэлийн техникжилтийн түвшин зэрэг
үзүүлэлтүүд хамаарагдана. Экстенсив хүчин
зүйлд ажилчдын ажлын цагийн ашиглалттай

Б.Сайнжаргал (1999). “Санхүүгийн тайлангийн шинжилгээ” , 55-р тал, Улаанбаатар
42

Дугаар (462) 26, 2016

холбоотой үзүүлэлтүүд болох ажилчдын
жилд ажилласан өдөр, ажлын өдрийн буюу
ээлжийн доторх цагийн ашиглалт, сул зогсол

Монголын хүн амын сэтгүүл

гэх мэт хөдөлмөрийн зохион байгуулалтын
хүчин зүйлүүд хамаарна.

Хүснэгт 1: Хөдөлмөрийн бүтээмжийн үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт

Төлөвлөгөө

Гүйцэтгэл

40 450,8
170

1. Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн(м/т)
2. Ажилчдын тоо

Өөрчлөлт
тоогоор

хувиар

44 090,7

3 639,9

108,9

175

7

102,9

3. Ажилчдын ажилласан хүн өдөр

41 650

40 425

-1 225

97,0

4. Ажилчдын ажилласан хүн цаг
Үүнээс илүү цагаар ажилласан хүн цаг

312 375
-

307 230
6 063

-5 145

98,3

237 945,88
971,2
129,49

251 946,85
1 090,67
143,51

14 000,97
119,47

105,8
112,3

6. Нэг ажилчны жилд ажилласан өдөр (3:2)

245

231

-14

94,0

7. Ажлын өдрийн урт (4:3)

7,5

7,6

0,1

101,3

5. Нэг ажилчны ХБ (төг): Үүнээс
Жилийн (1:2)
Өдрийн (1:3)
Цагийн (1:4)

Эх үүсвэр: Аж ахуйн нэгж байгууллагын санхүүгйн тайланг үгдэслэн судлаачийн тооцсоноор

Нэг ажилчны жил, өдөр, цагийн бүтээлийн
өсөлтийн
харьцаа
нь
хоорондоо
хамааралтай.

Дээрх жишээгээр нэг ажилчны жилийн бүтээл
14 000,97 төгрөгөөр нэмэгдсэн нь дараах хүчин
зүйлүүдтэй холбоотой юм байна.

1. ХБж >ХБө> ХБц
гэсэн нөхцлийг
хангаж байвал “зохистой харьцаа”гэх
бөгөөд энэ нь бүтэн өдрийн болон
ээлжийн доторх цагийн гарздал
буурсан нөхцөлд хангагдана.
2. ХБж >ХБө< ХБц
Бүтэн өдрийн
ашиглалт , харин ээлжийн доторх
цагийн гарздал өссөн.
3. ХБж <ХБө> ХБц Ээлжийн доторх
цагийн гарздал буурч, бүтэн өдрийн
гарздал өссөнийг илтгэнэ.

1. Нэг ажилчны ажилласан өдөр 14 өдрөөр
буурснаас жилийн бүтээмж:

2. Ажилчдын ажлын өдрийн урт 0,1 цагаар
нэмэгдсэнээр жилийн бүтээмж

Эдгээр хамаарлыг үндэслэн нэг ажилчны
жилийн бүтээлд нөлөөлсөн экстенсив,
интенсив
үзүүлэлтүүдийн
нөлөөллийг
ажилчдын жилд ажилласан өдөр, цагийн
ашиглалт буюу өдрийн урт, цагийн бүтээлийн
өөрчлөлт
зэргээр нарийвчлан тооцоолж
дүгнэлт өгдөг.
ХБа=Ө*Уө*Бц

Эдгээр 3 хүчин зүйлийн нөлөөлөл нь бүгд
: -13 596,45+2 991,22+24 606,2=14000,97
төгрөг болсон байна.

ХБа =

хүн өдөр
АТоо

*

хүн цаг
хүн өдөр

*

ҮБ
хүн цаг

ΔХБ(а)=-14*7,5*129,49=-13596,45 төгрөгөөр
буурсан.

ΔХБ(өу)=231*0.1*129.49=2991,22
төгрөгөөр нэмэгдсэн

3. Ажилчдын нэг цагийн бүтээл 14,02
төгрөгөөр нэмэгдсэнээр жилийн бүтээмж:
ΔХБ(Бц)=231*7,6*14,02=24606,2
төгрөгөөр нэмэгдэх нөлөөллийг тус бүр
үзүүлжээ.

Хөдөлмөрийн бүтээмжинд нөлөөлөгч хүчин
зүйлүүдийг хүний нөөцийн чадавхи болон
байгууллагын зохион байгуулалтаас хамаарч
дараах 5 түвшинд ангилан судлах боломжтой.

43

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Зураг 3. Хөдөлмөрийн бүтээмжид нөлөөлөгч хүчин зүйлүүд

Хөдөлмөрийн
зохисгүй
ашиглалтын
хэмжээ
• Ажилтны хийх
ажил үүрэг
тодорхой
байгаа байдал
• Ажилтан албан
тушаалын
зорилгоо
ойлгож байгаа
байдал
• Ажлын ачаалал
тэнцвэртэй
байгаа байдал

Идэвхжүүлэлтийн
бодлого
• Цалин, шагнал
урамшууллын
систем эерэг
нөлөөлж байгаа
эсэх
• Байгууллагын
соёлын нөлөөлөл
• Ажлын сэтгэл
ханамж эерэг
байгаа эсэх

Техник
технологийн
түвшин
• Ашиглаж байгаа
тоног
төхөөрөмж
шаардлага
хангаж байгаа
эсэх
• Ажилд
тулгарлаж
байгаа асуудлыг
шийдвэрлэдэг
эсэх

Байгууллагын
зохион
байгуулалт
Албан тушаалын
эрх, үүрэг,
хариуцлага
тэнцвэртэй эсэх
Албан тушаалын
тодорхойлолт,
удирдамж болдог
эсэх
Албан тушаалын
тодорхойлолтоо
хэрэгжүүлдэг
эсэх

Хүний нөөцийн
чадавхи
Ажилтны мэдлэг
ур чадварын
түвшин
Ажлын туршлага
Ажилтны
хандлага эерэг
эсэх

Дүгнэлт

Ашигласан материал

Хөдөлмөрийн бүтээмж гэдэг нь хүний нөөцийн
ашиглалтын үр өгөөжийг
харуулдаг гол
үзүүлэлт юм. Хөдөлмөрийн бүтээмж нь нэгж
хугацаанд (нэг цаг, долоо хоног, 1 сар, 1 жил
гэх мэт) үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний тоо
хэмжээ, гүйцэтгэсэн ажлын хэмжээгээр, эсвэл
хөдөлмөрийн зарцуулалтын нэгж тутамд ногдох
бүтээсэн өртгөөр тодорхойлогдоно. Өнөөгийн
өрсөлдөөний эрин үеийн нэг чухал хүчин
зүйл нь өндөр бүтээмж юм. Нөөц баялгийг зүй
зохистой, үр ашигтай хуваарилан зарцуулах
үйл ажиллагааг өрсөлдөхүйц түвшинд хүргэн
оновчтой зохион байгуулж, бүтээмжийн
өсөлтийг хангах нь аливаа улс орон, бизнесийн
байгууллагын өрсөлдөх чадварын үндсэн
хэмжүүр юм. Монгол Улсын засгийн газрын
2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт
Монгол хүний үнэ цэнэ, үнэлэмж, өрсөлдөх
чадварыг нэмэгдүүлэх бодлогыг бүх салбарт
баримтална гэж тусгажээ. Хөдөлмөрийн
бүтээмжийг дээшлүүлэх олон аргуудыг (Японы
5С, Кайзен, яг цагт нь систем, бенчмаркинг гэх
мэт) манай томоохон аж ахуйн нэгжүүд туршин
хэрэглэж байгаа ч, хөдөлмөрийн бүтээмжийг
нэмэгдсэн өртгөөр нь зөв хэмжих, түүний өсөлт
бууралтыг нөлөөлсөн хүчин зүйлээр нь судлан
тодорхойлж, үнэлгээ дүгнэлт өгөх цаашдын
бодлого, төлөвлөлтөндөө удирдлага болгон
ашиглах хэрэглээ дутмаг байна.

Б.Сайнжаргал,
(1999).
“Санхүүгийн
тайлангийн шинжилгээ”, Улаанбаатар
Савицкая Г.В., (2013). “Методика комплексного
анализа хозяйственной деятельности”,
Москва
Лысенко Д.В., (2007).
“Экономический
анализ”, Москва
Л.Наранчимэг,
(2010).
“Санхүүгийн
тогтвортой байдлын шинжилгээний онол,
арга зүйн асуудал” Улаанбаатар
МУЗГ, (2012). Хөдөлмөр, нийгмийн зөвшлийн
гурван талт үндэсний хорооны тогтоол,
2012 оны 11 сарын 17 өдөр №05,
Улаанбаатар
Монгол банк, (2016). Төрөөс мөнгөний
бодлогын талаар 2017 онд баримтлах
үндсэн чиглэлийн төсөл
МУЗГ, (2016). Монгол Улсын засгийн газрын
2016-2020 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр
ҮСХ, (2011-2015). Монгол Улсын Статистикийн
эмхэтгэл,
2011-2015,
Үндэсний
Статистикийн Хороо, Улаанбаатар
Thomas R. Robinson, Elaine Henry, Wendy
L.Pirie, Michael A.Broihahn, (2012. “International Financial Statement Analysis” by CFA
Интернэт хуудас

44

http://www.khun.gov.mn/
http://www.legalinfo.mn/
http://zasag.mn
http://cpaclass.com/fsa/ratio-01a.htm

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

ENGLISH SESSION
• RESEARCH

45

Монголын хүн амын сэтгүүл

RESEARCH

46

Дугаар (462) 26, 2016

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

FEATURES OF CROSS BORDER MARRIAGE
BETWEEN MONGOLIAN AND KOREAN CITIZEN
Naranchimeg Baatar, Doctoral candidate, Jilin University
Хураангуй
Энэхүү ажлаар Монгол ба Солонгос иргэдийн хоорондын гэрлэлтийн түвшин, динамик
хандлагыг судалж, Солонгос иргэдтэй гэр бүл бологсдын шинж байдлыг хүйсийн хувьд
харьцуулан тодорхойлохыг зорьсон. Cудалгааны ажил нь Солонгос иргэдтэй гэр бүл болж
буй Монгол иргэдийн шинж байдлын талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг албан ёсны мэдээлэлд
үндэслэн анх удаа дэлгэн тавьснаараа онцлогтой бөгөөд хил дамнасан гэрлэлтийн талаарх
дараа дараагийн судалгаа, шинжилгээ, бодлогын арга хэмжээнд ашиглагдах суурь мэдээллийн
баазыг бүрдүүлж байгаагаараа ач холбогдолтой. Судалгаанд Монгол улсын УБЕГ-ын 1993-2013
оны гэрлэлтийн бүртгэлийн мэдээллийг ашиглаж дискрептив статистикийн болон дистансийн
шинжилгээг хийсэн. Гэрлэгсдийн шинж байдлыг судлахдаа хосуудын дундаж нас, насны
зөрүүтэй байдал, оршин суугаа нутгийн ялгаатай байдал, боловсролын түвшин, түүнчлэн
гэрлэхээс өмнөх гэр бүлийн байдал зэрэг нийгэм, хүн ам зүйн үзүүлэлтүүдэд шинжилгээ хийв.
Судалгааны үр дүнгээс харахад Солонгос иргэдтэй гэрлэсэн Монгол иргэдийн гэрлэлт 1990ээд оны эхэн үетэй харьцуулахад огцом нэмэгдэж 2005 онд нийт хил дамнасан гэрлэлтийн
66.7 хувийг эзэлж байсан бол 2013 оны байдлаар бага зэрэг буурч 48.3 хувьтай болсон байна.
Солонгос иргэдтэй гэрлэсэн Монгол иргэдийн шинж байдал хүйсийн хувьд нэлээд ялгаатай
байна. Жишээлбэл, Солонгос хостойгоо харьцуулахад эрэгтэй, эмэгтэй ялгаагүй насны хувьд
залуу, боловсролын түвшин доогуур байна. Энд хосууд нийгэм, хүн ам зүйн шинж байдлын
хувьд харилцан ялгаатай байгааг баримттайгаар дэлгэн харуулснаас гадна бодлогын болон
судалгаа шинжилгээний зөвлөмж боловсруулсан.
Түлхүүр үгс: Хил дамнасан гэрлэлт, олон улсын гэрлэлт, хүйсийн шинжилгээ, шинж
байдал, дистансийн шинжилгээ, гэрлэлтийн бүртгэлийн мэдээлэл
Abstract
The study put forward a main goal to determine by studying the level and dynamics of marriage
between Mongolian and Korean citizen, with a comparative gender analysis of profiles of
Mongolian citizen married to Korean. The study presented for the first time detailed information
on profiles of Mongolian citizen married to Korean based on official statistics. It has great
significance as a beginning of a basic database to be used in the future research and policy
measures on cross border marriage. The Mongolian General Authority for State Registration
marriage registration data in 1993-2013 in Mongolia was used for a descriptive statistical
and distance analysis. In studying profiles of married couples, such social and demographic
indicators as the median age of couples, the age difference between spouses, disparities in
locations of residence, the educational level, previous marital status were analyzed. According
to the findings, marriage between Mongolian and Korean citizen increased sharply compared
to the beginning of the 1990’s and accounted for 66.7% of total cross-border marriages in
2005. As of 2013, it declined slightly to 48.3%. Profiles of Mongolian citizen married to Korean
differed substantially by gender. For instance, men and women alike were young, with a
lower educational level compared to their Korean partners. Herewith, differences in social
and demographic characteristics were illustrated based on facts. Finally, policy and research
recommendations were made.
Key words: Cross border marriage, international marriage, gender analysis, characteristics,
distance, and marriage registration data

47

Монголын хүн амын сэтгүүл

1. Introduction
Cross-border marriage is widespread in Asian
countries. In the last decade it grew intensively,
and especially cross-border marriage migration
between South East and North Eastern Asian
countries was observed (Reena Tadee,
Burathep Chokthananukoon, 2012; Daniel
Belanger & Hong-zen Wang, 2012; Kawaguchi,
Soohyung Lee, 2012; Melody CHia-Wen Lu,
Wen-Shan Yang, 2010; Daiji Doo-Sub Kim,
2008). Such developed Asian countries as
Japan, the Republic of Korea, Taiwan, Hong
Kong are receiving marriage migrants, while
developing or less economically developed
countries are sending countries (Reena Tadee,
Burathep Chokthananukoon, 2012).

Дугаар (462) 26, 2016

and reside abroad, and to return home to the
country at any time.2
According to the statistics of the Ministry of
Foreign Affairs, in 2010 in total 134.8 thousand
Mongolian citizen resided abroad for a long term,
of them 37 per cent studied, 41.3 per cent worked
(of them 19.1% on a labor contract, 19.6%
-privately, 2.6% -on an official appointment), 0.7
per cent received medical treatment, 21 per cent
left the country to marry or on other purposes3.
When countries of residence were ranked, the
Republic of Korea was leading.

Therefore, international marriage can be
basically divided into two groups: real marriage or
fake, sham marriages (Reena Tadee, Burathep
Chokthananukoon, 2012; NHRCM, 2008).

The number of Mongolian citizen, who married
foreign nationals, increased 21 times in the past
decade and women accounted for the majority
(90-95%) of them. The percentage of women,
who married Korean citizen, was the highest
(70%)4. This remarkable increase in crossborder marriage includes real marriage based
on mutual love and affection as well as sham
marriage with foreign citizen, through marriage
brokerage agencies and individuals that place
advertisements with promises of attractive
opportunities in international mass-media5
(Cheong-Seok Kim, 2008). At present there
are no laws in Mongolia that allow or prohibit
mediation services or marriage brokerage
services in marrying foreign nationals. There is
lack of a mechanism that controls institutions
and individuals that provide brokerage services,
so it is impossible to determine accurately the
percentage of mediated marriage.

As for Mongolia, with its transition to the market
economy in 1990’s, population migration to
foreign countries has grown significantly, in line
with globalisation trends. The Constitution of
Mongolia states that “The citizen have a right
to freedom of movement and residence within
the country, to travel and reside abroad, and
to return home to the country”1, which created
legal grounds for citizen to travel, study, work

According to data of the Immigration Office
under jurisdiction of the Ministry of Justice of the
Republic of Korea from February 2014, 2377
Mongolian citizen married Koreans and are at
present residing in Korea, of which the majority
are women (n=2296). Although this number
has been fluctuating in the past years, it has
a trend for decline due to increasing divorce.
As Korean researchers noticed in their work6,

According to researchers, two main trends are
dominating in the flow of cross-border marriage
migration between Asian countries: first, a trend for
wealthy men from developed countries to meet and
marry women from developing or less developed
countries, while visiting such countries as tourists,
in order to maintain the gender balance; second,
finding a partner and marrying in a short time
with assistance of marriage brokering agencies /
mediated marriages/ (Melody Chia-Wen Lu, WenShan Yang, 2010).

The Constitution of Mongolia. Mongolian Laws, volume 1. Ulaanbaatar, Mongolia, 2008, p 5.
NSO, Mongolia, Population and Housing Census 2010. Chapter Eleven: the number and structure of
Mongolian citizen residing abroad, UB, 2011, p 143
3
NSO Mongolia, Population and Housing Census 2010. Chapter Eleven: the number and structure of
Mongolian citizen residing abroad, UB, 2011, p 144-150.
4
NHRC of Mongolia, Status report on human rights and freedoms, 2008. UB, p 74- 83.
5
Advertisements such as “We will marry you to a wealthy foreign national with a better than average living”
are posted in all kinds of mass-media.
6
Doo-Sub Kim, Myoung-Jin Lee, 2008. Spouse Dissimilarity and Marital Instability: An Analysis of Divorced
Couples of International Marriage in Korea. “Cross-Border Marriage: Process and Dynamics”. Seoul, 2008.
Printed in Republic of Korea by NeoPrintech.
1
2

48

Дугаар (462) 26, 2016

the divorce rate among Korean citizens, who
married foreign nationals, was on the rise and
international families with citizen of Philippines,
Mongolia and Uzbekistan accounted for the
majority of recent divorce.
Mongolian women, who married Korean men
and registered their marriage in Korea7, were
on average 27.9 years old, were younger
than their partner by 10.9 years, and had a
relatively higher educational level compared
to other women from Asian countries, who
married Korean men. In total, 80 per cent
of Mongolian women, who had a mediated
marriage to a Korean man, were 18-25 years
old, 20 per cent were aged 30-35, while the
foreign nationals, their husbands, were aged
35-60, which illustrates that Mongolian women
mostly married men, who were twice older8.
This wide age gap shows a high probability of
such marriages being based on some kind of
exchange according to the exchange theory
rather than based on love.
There is a shortage of research on cross-border
marriage in Mongolia. Moreover, there is a lack
of any monographs in that field. Most previous
research and analysis was concerned with the
human rights issues, so cross-border marriage
was viewed superficially as one of the causes
of human rights violation. Since there is a
common tendency for women to have mediated
marriages, there were a number of cases,
when young women were subjected to abuse
or became victims of human trafficking under
pretense of cross-border marriage (NHRCM,
2008; NCAV, 2007). Especially women, who
had brokered marriage with Korean citizen and
became victims of human trafficking, addressed
some non-government organizations dealing
with human rights issues.
Furthermore, in order to protect rights and
freedoms of their population, Mongolia needs
to clarify its position on cross-border marriage
(CBM), to make amendments to the state
population policy, the Family Law and other legal
documents related to marriage, to create a basic
database necessary for development of special,

Монголын хүн амын сэтгүүл

stand-alone policies and programs on CBM.
Study of all aspects of cross-border marriage
requires substantial effort and time. As a
researcher, I chose to examine specifically
cross-border marriage between Mongolian and
Korean citizens as it accounts for over half of
international marriages in Mongolia.
Research goals and significance
The study put forward a main goal to examine
a level and dynamics of marriage between
Mongolian and Korean citizens, profiles of
Mongolian citizen marrying Korean in order
to determine who marries whom. In the frame
of the study goal, a number of social and
demographic indicators were studied, such as
the nationality and ethnicity of the spouse, the
median age of couples, the age gap between
spouses, specific features of locations of
residence, the educational level, marital status
before marriage.
For the first time detailed information on profiles
of Mongolian citizen married to Korean based
on official statistics, with gender analysis is
presented to the general public by this study. It
has great significance as a beginning of a basic
database to be used in the future research and
state policies and programs on cross border
marriage.
2. Methodology
The study utilized statistical data on marriage
registration from the General Authority for
State Registration of Mongolia. In 1983-2013
there were 6612 couples, who registered their
marriage with foreign nationals at the General
Authority for State Registration (GASR), of
which 3872 couples registered marriage9 with
Korean citizen.
The statistical synthesis and grouping methods
were used in preparation of basic data for
analysis, descriptive statistical and bi-variate
statistical analysis methods were used in the
comparative gender analysis.

According to KNSO’s data, in period from 2004 to 2005, there were 1040 Mongolian women married
Korean men.
8
NHRC of Mongolia, Status report on human rights and freedoms, 2008. UB, p 74- 83
9
The cross-border marriage, which officially registered in a foreign country, but not registered in General
Authority for State Registration of Mongolia, were not included in this analysis.
7

49

Монголын хүн амын сэтгүүл

Research Limitations
Since the study used secondary information
sources, the selected profile indicators of
married couples were limited by information
found in the marriage registration forms.
Information was collected on such indicators as
date of marriage registration, date of marriage,
date of birth, citizenship, place of residence /
aimag/capital city/, nationality, educational level,
marital status before the present marriage, the
number of previous marriages, the number
of children before the present marriage, the
number of children after marriage.
3. Study on cross-border marriage of
Mongolian and Korean citizen
3.1 General tend
Since the 1990s, due to a transition of Mongolia
to market relations, foreign relations expanded,
which was observed in the frame of a family
as a primary unit of the society. For instance,

Дугаар (462) 26, 2016

the percentage of Mongolian citizen, who
married foreign nationals increased 79 times in
2007 compared to that in 1983 (15.8% of total
marriage), which was the highest indicator in
the history of our country.
Although the indicator decreased slightly in
2007-2010, it picked up again in the past two
to three years, reaching 6.2 per cent in 2013,
which was 31 times greater compared to the
1993 level.
Figure 3.1 shows the percentage of total crossborder marriage in Mongolia and the percentage
of Mongolian women, by citizenship of foreign
spouses.
As the figure shows, women accounted for
the majority of Mongolian citizens marrying
foreign nationals (93.5%). Nearly two in three
women married Korean citizens, which drew
our attention.

Figure 3.1: Percentage of Total Cross-border Marriage in Mongolia and percentage of
CBM of Mongolian women by nationality of foreign husbands, 1993-2013
A. Total CBM in Mongolia

Mongolian husband +
Foreign wife (n=430)
6.5%

B. CBM of Mongolian Women

South Korea, 61.0

Mongolian wife +
Foreign husband
(n=6182)
93.5%
Other
countries,
12.7

USA, 3.0
Russia, 1.6

China, 5.7
Germany, 4.0
Japan, 11.0

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

That is why study of cross-border marriage
between Mongolian and Korean citizens was
chosen in this work.
Figure 2 shows the changing dynamics of the
percentage of CBM between Mongolian and
Korean citizen.
While in 1995 marriage between Mongolian
and Korean nationals accounted for only 5.9
per cent of total CBM, it increased steadily until

50

2005 reaching 66.4 per cent, which was 11.3
times greater compared to the 1995 level. The
indicator decreased gradually from 65.3 per cent
to 47.2 per cent in the period between 2008 and
2011, but started growing slightly since 2011.
As of 2013, CBM between Mongolian and
Korean citizen accounted for 48.3 per cent of
total CBM, which was an indicator, 8.2 times
greater against the 1995 level.

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Figure 3.2: Percent of by cross border marriage between Mongolian and Korean citizens,
1995-2013
Percent
of CBM
100.0
75.0

63.9

50.0
21.1

25.0
0.0

66.4

64.5 64.5 65.3

61.1

53.6

51.1

35.9

30.2

65.9

47.2

48.3
47.7

22.0
5.9
1995 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1995-2013

3.2 Demographic and social characteristics of
CBM spouses
Age and sex composition
Figure 3.3 shows the age and sex composition
of CBM Mongolian and Korean citizen.

As the figure shows, Mongolian women aged 20
to 29 made up the majority of Mongolian, who
married Korean men. Among their spouses,
men from the 35-39 age group prevailed. As
for Mongolian men with Korean wives, the age
group of both spouses was mostly 25-29.

Figure 3.3: Pyramid, Spouses /Mongolian and Korean/
50 and more
45-49

Male

Female

40-44
35-39
30-34
25-29
20-24

MN husband

KR husband

KR wife

MN wife

15-19
1400

700

0

700

1400

Source: Marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013
Note: MN – Mongolian, KR - Korean

When the median age at marriage was
compared, Mongolian men were on average
29.35 years old, which was 3 points lower
against the median age of their Korean spouses.
On the contrary, the median age of Mongolian
women, who married Korean men (28.36) was
by 11.16 points lower than that of their spouses,
which is an interesting indicator.

Table 3.1 shows percentage distribution of
Mongolian and Korean spouses by indicators
showing the age gap between spouses and the
sex of Mongolian citizen.
The share of Mongolian husbands, who were
older than their Korean wives (31%) was 2.2
times lower compared to that of men younger
than their wives (66%) and only 3 per cent were
51

Монголын хүн амын сэтгүүл

of the same age as their wives. The majority
of Mongolian wives (93.6%) were younger than
their husbands. Therefore, Mongolian who
married Korean citizen, men and women alike,
were younger than their Korean spouses, which
is a remarkable indicator.

Дугаар (462) 26, 2016

cent were 1-2 years younger, 17 per cent were
3 and over years older and 14 per cent were
1-2 years older than their wives. Only 5.8 per
cent of Mongolian women were older than their
Korean husbands, the majority (89.2%) were 3
and over years younger than their husbands.

Over half of Mongolian men (52%) were three
and over years younger than their wives, 14 per
Table 3.1: Percentage distribution of spouses, by age difference and age difference gap,
1993-2013
 Selected
characteristics

Cross border marriage by sex of
Mongolian citizen
Mongolian husband +
Korean wife

CBM between
Mongolian
Mongolian wife +
and Korean

Total
CBM

Korean husband

Age difference
Older husband

31.0

93.6

91.9

86.6

Older wife

66.0

4.7

6.3

10.5

3.0

1.7

1.7

3

3.0

1.7

1.7

3

Husband older by1-2 years

14.0

4.3

4.6

7.4

Husband older by 3 and over
years

17.0

89.2

87.3

79.2

Wife older by 1-2 years

14.0

2.7

2.9

4.6

Wife older by 3 and over years

52.0

2.1

3.4

5.9

100.0

100.0

100.0

100

100

3772

3872

6612

Of the same age
Age difference gap
Of the same age

Total
Number of spouses

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

Location characteristics

the highest indicator among all regions.

Table 3.2 shows percentage distribution of
Mongolian citizen, who married Korean, by
selected location characteristics and sex.

The majority of Mongolian, who married Koreans (94-96.8%), lived in urban areas. By sex,
the percentage of Mongolian urban women
slightly exceeded that of Mongolian men (by
2.8 points).

The majority of Mongolian, who married Korean
(86.7-91%), resided in Ulaanbaatar, which was

52

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Table 3.2: Percentage distribution of spouses, by selected location characteristics and sex
CBM by sex of Mongolian citizens
Selected characteristics

Mongolian husband
+ Korean wife

CBM between
Mongolian
Mongolian wife +
and
Korean
Korean husband

Total CBM

Husband’s area of origin
Western region

1.0

1.1

1.1

1.3

Khangai region

4.0

4.5

4.5

3.6

Central region

3.0

6.7

6.6

6.1

Eastern region

1.0

1.1

1.1

0.9

91.0

86.6

86.7

88.1

Western region

1.0

1.0

1.0

1.2

Khangai region

3.0

4.6

4.5

3.5

Central region

3.0

6.7

6.6

6.2

Eastern region

-

1.0

1.0

0.8

93.0

86.7

86.9

88.2

Rural

6.0

3.0

3.1

2.9

Urban

94.0

97.0

96.9

97.1

Rural

5.0

3.2

3.3

2.9

Urban

95.0

96.8

96.7

97.1

100.0

100.0

100.0

100.0

100

3772

3872

6612

Ulaanbaatar
Wife’s area of origin

Ulaanbaatar
Husband’s area of residence

Wife’s area of residence

Total
Number of spouses

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

Marital and Family Characteristics
Table 3.3 shows percentage distribution of
Mongolian married to Koreans by selected
family indicators and sex.
The above table illustrates that 19 per cent
of Mongolian spouses, who married Korean,
had been previously married before the
present marriage. As for their Korean spouses,
remarrying Korean women (37%) and remarrying
Korean men (21.1%) prevailed. When couples
were compared, regardless of sex, remarrying
Korean couples were dominating.
Marital status before marriage compared by
sex showed a lack of a significant difference

for Mongolian, who married Korean. When
Korean women with Mongolian husbands were
compared to Korean men with Mongolian wives,
the share of single persons before the present
marriage (63%) was lower by 15.8 points,
the share of divorced (36%) was relatively
high (16.9 points). The majority of persons,
who remarried, were divorcees. The share of
divorced Mongolian women was 18.3%, which
was the lowest indicator compared to others.
Moreover, the share of divorced Mongolian
wives was lower against that of their Korean
husbands by 2.6 points, that of CBM Mongolian
men by 0.7 points and nearly twice lower
than that of Korean women with Mongolian
husbands.
53

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Table 3.3: Percentage distribution of spouses, by marriage count, marital status before
marriage and sex
CBM by sex of Mongolian citizen
Mongolian husband +
Korean wife

Mongolian wife +
Korean husband

CBM between
Mongolian and
Korean

First marriage

81.0

78.9

79.0

75.1

Re-marriage

19.0

21.1

21.0

24.9

First marriage

63.0

81.0

80.5

79.7

Re-marriage

37.0

19.0

19.5

20.3

Single

81.0

78.9

79.0

75.1

Divorced

19.0

20.9

20.9

24.6

Widowed

-

0.2

0.2

0.2

Single

63.0

81.0

80.5

79.7

Divorced

36.0

18.3

18.7

19.6

Widowed

1.0

0.7

0.7

0.7

100.0

100.0

100.0

100.0

100

3772

3872

6612

Selected characteristics

Total
CBM

Husband’s marriage count

Wife’s marriage count

Husband’s marital status before marriage

Wife’s marital status before marriage

Total
Number of spouses

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

Table 3.4 shows percentage distribution of
Mongolian, who married Korean, by the number

of children before and after marriage.

Table 3.4: Percentage distribution of spouses, by the number of children before and
after present marriage, by sex
CBM by sex of Mongolian citizen
Mongolian husband +
Korean wife

Mongolian wife +
Korean husband

CBM between
Mongolian and
Korean

Total
CBM

Whether husband had children before marriage
Don’t have children

81.0

86.9

86.7

83.7

Have children

19.0

13.1

13.3

16.3

Don’t have children

69.0

78.9

78.6

75.0

Have children

31.0

21.1

21.4

25.0

95.0

96.5

96.4

92.8

Whether wife had children before marriage

Whether couples had children after marriage
Don’t have children
Have children
Total
Number of spouses

5.0

3.5

3.6

7.2

100.0

100.0

100.0

100.0

100

3772

3872

6612

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

54

Дугаар (462) 26, 2016

Women as compared to men more often had
children from a previous marriage. Moreover,
the percentage of women, who had children
from the previous marriage, Mongolian and
Korean alike, was higher against that of men.
While the percentage of Mongolian women with
children from a previous marriage marrying a
foreign national (25.6%) was the highest, slightly
different conditions were observed in marriage
between Mongolian and Korean. This indicator
was the highest among Korean women with
Mongolian husbands, namely 31 per cent.
The percentage of Korean husbands with
children from the previous marriage was the
lowest at 13.1 per cent. Of total CBM couples,

Монголын хүн амын сэтгүүл

7.2 per cent had children in the course of
cohabitation and married after that officially,
but as for marriage between Mongolian and
Korean, this indicator was twice lower, or 3.6
per cent. While 5 per cent of couples with a
Mongolian husband had a child before marriage
registration, which was 1.4 times higher
compared to couples with a Mongolian wife.
Educational level
The educational level is one of major factors
affecting marriage. Table 3.5 shows in detail
selected indicators of the educational level of
couples by sex.

Table 3.5: Percentage distribution of spouses, by selected characteristics of their
educational level, by sex
CBM by sex of Mongolian
citizens

Mongolians’ cross-border
marriage by sex

CBM
between
Mongolian
Mongolian Mongolian
husband + wife + Kore- and Korean
Korean wife an husband

Mongolian
husband +
Foreign wife

Mongolian
wife + Foreign
husband

Total
CBM

Husband’s educational level
Not educated

5.0

0.3

0.4

5.3

0.3

0.7

Primary

1.0

0.1

0.1

1.2

0.1

0.2

Incomplete secondary

1.0

0.5

0.5

1.6

0.5

0.6

Completed secondary

56.0

68.1

67.8

39.5

58.1

56.9

0.7

0.6

0.5

1.0

0.9

Technical and vocational
Special professional
secondary

2.0

1.2

1.3

2.6

1.8

1.8

Higher /Diploma, BA,
MA, PhD and more/

35.0

29.1

29.3

49.3

38.2

39.0

Not educated

0.0

12.2

11.9

0.5

10.1

9.5

Primary

0.0

2.2

2.1

0.2

2.3

2.2

Wife’s educational level

Incomplete secondary

0.0

0.6

0.5

0.7

0.6

0.6

Completed secondary

63.0

52.8

53.0

41.2

46.4

46.1

Technical and vocational

1.0

0.3

0.3

0.2

0.4

0.4

Special professional
secondary

1.0

2.8

2.7

1.9

3.0

2.9

Higher /Diploma, BA,
MA, PhD and more/

35.0

29.2

29.4

55.3

37.3

38.4

Both with the same educational level

69.0

49.4

49.9

64.0

47.8

48.9

More educated husband

15.0

28.0

27.7

14.4

27.3

26.5

Education gap

More educated wife
Total
Number of spouses

16.0

22.6

22.4

21.6

24.9

24.7

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

100

3772

3872

430

6,182

6612

Source: Computed from marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013
55

Монголын хүн амын сэтгүүл

The educational level of Mongolian, who married
Korean citizen, was relatively low compared to
the educational level of total Mongolian, who
married foreign nationals. Moreover, while men
with high school education dominated among
Mongolian men, who married Korean (56%), men
with higher education made up a majority of total
Mongolian men, who married foreign women
(49.3%). While women with higher education
prevailed among women, who married Mongolian
men (55.3%), women with high school education
accounted for the majority of Korean women,
who married Mongolian men (35%), which
was similar to the pattern of Mongolian men. A
different picture is observed among Mongolian
women, who married foreign nationals and their
husbands. Persons with high school education
prevailed among total Mongolian CBM women,
Mongolian women, who married Korean as well
as their husbands. When education of CBM
persons was compared by sex, the educational
level of Mongolian men and their spouses was
higher compared to that of Mongolian women
and their spouses. This ratio was similar among
Mongolian-Korean couples.
At national level, in 1993 to 2013 of total CBM
couples, 48.4 per cent had the same level of
education, among 24.7 per cent of couples
the wife was more educated and among 26.5
per cent of couples, the husband was more
educated. As for marriage between Korean
and Mongolian, the table shows a similar ratio.

Дугаар (462) 26, 2016

The share of couples, where the husband has
a higher educational level was 27.7, with an
increase by 1.2 points, the share of couples,
where the wife had a higher educational level
was 22.4 with a decline by 2.3 points.
The share of husbands with the same
educational level as their spouses (69%)
was higher by 19.6 points among Mongolian
husbands, while the share of Mongolian women,
whose husband had a higher educational level
(28%) was higher by 13 points. The share of
Mongolian women with a higher educational
level compared to their husbands (22.6%)
was higher by 6.6 points compared to that of
Mongolian husbands.
3.3 Distance between age and educational
level of CBM couples
Figure 3.4 shows the distance between age
and educational level of CBM couples. The
distance was relatively great for Mongolian
women with foreign husbands, with a relatively
high indicator of 11.2 for Mongolian women
with Korean husbands (that of Mongolian
women with Japanese husbands was 12.8).
As for Mongolian men with foreign wives, the
distance was relatively low compared to that of
Mongolian women with foreign husbands. The
age and education gap was 3 for Mongolian
husbands with Korean wives, which was 3.7
times lower compared to that of Mongolian
women with Korean husbands.

Figure 3 4: Distance in age and education attainment of cross border marriage couples,
by foreign spouses nationality and mongolian spouses sex
CHINA

OTHERS

GERMANY
F-H, 8.4

F-W, 5.9

F-H, 9.0

F-H, 5.4
F-W, 0.7 F-W, 0.8

F-W, 0.9
USA

F-H, 9.5

F-W, 2.4
F-W, 1.8 F-W, 3.0

F-H, 12.8
JAPAN

F-H, 5.7
F-H, 11.2
RUSSIA

KOREA

F-H
F-W

Source: Estimated using marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013
Note: F-H Foreign husband, F-W Foreign wife
56

Дугаар (462) 26, 2016

Figure 3.5 calculated the age and education gap
among Mongolian-Korean couples and showed
dynamic changes. The age and education gap

Монголын хүн амын сэтгүүл

among Korean Mongolian couples has declined
nearly twice in 2010 (gap -9.5) compared to that
in 1993 (gap -18).

Figure 3.5: Distance in Age and Educational Attainment of Cross Border Marriage
between Mongolian and Korean citizens, 1995-2013
7.50 Education
7.00

W_1995

H_1995

6.50

W_2000

6.00
5.50

H_2005

5.00

W_2013
W_2005 W_2010

4.50

H_2013

H_2010

H_2000

4.00
3.50
3.00

18

20

22

24

26

28

30

32

34

36

38

40

42

Age

Source: Estimated using marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

Figure 3.6 shows the age and education gap by
sex. The figure shows that the educational level
of Mongolian men and their spouses was higher
compared to that of Mongolian women and their
spouses and the age gap was relatively small.

The figure further proves that regardless of sex
Mongolian, who married Korean, were younger
and had a lower educational level compared to
their spouses.

Figure 3.6: Distance in Age and Educational Attainment of Marriage between Mongolian
and Korean citizens, by sex, 1993-2013
5.5

Education

5.4
5.3
5.2
W_Korea

5.1
5.0

H_MN

4.9

H_Korea

4.8
4.7

W_MN

4.6
4.5

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Age

Source: Estimated using marriage registration data of the General Authority for State Registration of
Mongolia, 1993-2013

57

Монголын хүн амын сэтгүүл

4. Conclusions and Discussion
Changes take place in every country in the
world due to globalization. It makes a certain
effect on the history of marriage in Mongolia as
well. Since transition to market economy and
an open social and economic policy with foreign
countries, the number of Mongolian citizens
travelling abroad has sharply increased, an
interest and tendency to marry foreign nationals
has grown as well.
The present study put forward the main goal
to determine who marries whom by studying
marriage between Mongolian and Korean
citizens, its dynamics, characteristics of
Mongolian, who marry Korean and their gender
analysis. For the first time detailed information
on profiles of Mongolian citizen married to
Korean based on official statistics, with gender
analysis is presented to the general public
by this study. It has great significance as a
beginning of a basic database to be used in the
future research and state policies and programs
on cross border marriage.
Based on study findings following conclusions
were made:
• Women accounted for the majority of
CBM Mongolian citizen (93.5%) with
nearly 2 out of 3 marrying Korean citizen,
which is a remarkable indicator. With regard to that, Korea became a recipient of
marriage migration, while Mongolia is a
sending country.
• While in 1995 marriage between Mongolian and Korean nationals accounted for
only 5.9 per cent of total CBM, it increased
steadily until 2005 reaching 66.4 per cent,
which was the highest indicator in history.
The indicator decreased gradually to 48.3
per cent as of 2013, which was related to
exposure of negative consequences of
brokered marriage that became very popular at that time, attention paid by state
organizations and NGOs to that issue,
certain measures taken by them.
• When the median age at marriage was
compared, Mongolian men were on average 29.35 years old, which was 3 points
lower against the median age of their Korean spouses. On the contrary, the median age of Mongolian women, who mar58

Дугаар (462) 26, 2016

ried Korean men (28.36) was by 11.16
points lower than that of their spouses.
The educational level of Mongolian, who
married Korean citizen, was relatively low
compared to the educational level of total
Mongolian, who married foreign nationals,
which is an interesting indicator.
• The distance between age and educational level of spouses was relatively great for
Mongolian women with foreign husbands,
with a relatively high indicator of 11.2 for
Mongolian women with Korean husbands
(that of Mongolian women with Japanese
husbands was 12.8). As for Mongolian
men with foreign wives, the distance was
relatively low compared to that of Mongolian women with foreign husbands. The
age and education gap was 3 for Mongolian husbands with Korean wives, which
was 3.7 times lower compared to that of
Mongolian women with Korean husbands.
• The study findings show that Mongolian,
who married Korean citizen, men and
women alike, were younger than their Korean spouses, and their educational level
was lower, which is a remarkable indicator. By sex, the educational level of Mongolian men and their Korean spouses was
higher than that of Mongolian women and
their Korean spouses and the age gap
was smaller among couples with Mongolian husbands.
• The majority of Mongolian, who marrieыаd
Koreans (94-96.8%), lived in urban areas,
especially in Ulaanbaatar (86.7-91%). It
can be concluded that urban residents,
especially UB residents, were more open
on the issue of marrying a foreigner.
• Nearly one in 5 Mongolian, who married
Korean (men and women 19% each) had
previously been married before the present marriage. Among their Korean spouses the number of re-marrying persons of
each sex was also prevailing. The majority of previously married persons were divorced.
• Women as compared to men more often
had children from a previous marriage.
This indicator was the highest among Korean women with Mongolian husbands,
namely 31 per cent. The percentage of

Дугаар (462) 26, 2016

Korean husbands with children from the
previous marriage was the lowest at 13.1
per cent.
• Only 3.6 per cent of Mongolian-Korean
couples had children in the course of cohabitation and married after that officially,
but it differed significantly by sex. In total,
5 per cent of couples with a Mongolian
husband had a child before marriage registration, which was 1.4 times higher compared to couples with a Mongolian wife.
A trend to marry Korean citizen is common
among Mongolian women, but a relatively
different picture was observed by characteristics
and sex. Although we lack an official source
to determine, which of CBM was real or fake,
based on study findings a conclusion can
be made that marriage of Mongolian men to
Korean women was more likely to be real, while
among Mongolian women, who marry Korean,
fake marriage might be prevailing. However, we
are not saying that Mongolian men do not use
marriage brokerage. Characteristics of some
Mongolian men, who married Korean women,
show that they married Korean women, who
were on average 3 years older, with a relatively
high education level, who remarried and had
children from a previous marriage, which might
be a mediated marriage with the Moon religion
followers.
The above conclusion is a personal conclusion
of a researcher. In order to clarify and prove the
point, there is a need for a legal environment
and conditions to create an official, objective
statistical database on mediated marriage. In
that way causes and conditions of CBM can be
studied separately for a real and fake marriage
and there will be an opportunity to take policy
measures to regulate the issue of a fake
marriage.
Furthermore, in the researcher’s opinion, there
is a need for an in-depth study of causes,
conditions and consequences of CBM between
Mongolian (especially women) and Korean
citizen.

Монголын хүн амын сэтгүүл

REFERENCES
Daiji Kawaguchi, Soohyung Lee, 2012. Brides
for Sale: Cross-Border Marriages and Female Immigration. Working paper. Harvard
Business School. Accessed March 13,
2012. http://www.hbs.edu/faculty/Publication%20Files/12-082.pdf
Daniel Belanger, Hong-zen Wang, (2012).
Transnationalism from Below: Evidence
from Vietnam-Taiwan Cross-Border Marriages. Asian and Pacific Migration Journal, Vol. 21, No.3, 2012. Pp. 291.
Doo-Sub Kim, (2008). “Cross-Border Marriage:
Process and Dynamics”. Institute of Population and Aging Research, Hanyang University, Seoul, Printed in Republic of Korea
by NeoPrintech.
Gordon H. Hanson, (2010). International Migration and the Developing World. In Dani
Rodrik and Mark Rosenzweig, editors:
Handbook of Development Economics,
Vol. 5, The Netherlands: North-Holland,
pp. 4363-4414.
IUSSP, 2011. Global Perspective on Marriage
and International Migration, Seminar Report. Seoul, Korea. Accessed October 21,
2011.
http://www.iussp.org/sites/default/files/IUSSP_
Seminar_Report_Seoul_2011.pdf
Melody Chia-Wen Lu and Wen-Shan Yang,
(2010). Asian Cross Border Marriage Migration: Demographic Patterns and Social
Issues. Amsterdam University Press, Amsterdam
Monthly bulletin of the Immigration Authority under jurisdiction of the Ministry of Justice,
Republic of Korea
McCaa, Robert, Albert Esteve and Joan Garcia, 2012. “Comparative Perspectives
on Marriage and International Migration,
1970-2000: Findings from IPUMS-International Census Microdata Samples in Cross
Border Marriage,” Global Trends and Diversity.http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/
ipums_cross_border_marriages.pdf
PoM, (2008). The Constitution of Mongolia.
Mongolian Laws, volume 1. 2008, p 5.
Ulaanbaatar,
59

Монголын хүн амын сэтгүүл

PoM, (2012). Mongolian Law on “Ensuring gender equality”, www.legalinfo.mn
National Human Rights Commission of Mongolia, (2008). Status Report on human rights
and freedoms, pp 47-49, 74-83, Ulaanbaatar
NSO, (2011a). Population and Housing Census 2011: Household and family status, ,
chapters 4-7, National Statistical Office of
Mongolia, “BCI” printing house
NSO, (2012)., Population and Housing Census:
Population growth, Age Sex structure, p
42-43, National Statistical Office of Mongolia, “BCI” printing house
NSO, (2011b). Population and Housing Census 2010. Chapter Eleven: the number
and structure of Mongolian citizen residing
abroad, p.143-150, National Statistical
Office of Mongolia
NSO, (2011c). Population and Housing Census
2010: Gender equality, chapter 3, p 30,
National Statistical Office of Mongolia,
“BCI” printing house

60

Дугаар (462) 26, 2016

NSO, (2011d). National Statistical Office
of Mongolia Population and Housing
Census 2010: Main findings. Chapter 3, p
54, National Statistical Office of Mongolia. “BCI” printing
ReenaTadee, Burathep Chokthananukoon,
(2012). Cross-ethnic marriage migration in Asia, IPSR, Mahidol University.
Accessed November 21, 2012.
http://www.idsa.ipsr.mahidol.ac.th/article_download/
Cross%20ethnic%20marriage%20in%20Asia.
pdf

The

Family development policy of the
Government of Mongolia, approved by the
Parliament resolution # 16 of 2003, www.
legalinfo.mn

UN General Assembly Convention on Consent
to marriage, Minimum age for marriage,
registration of marriages, 1962,
https://treaties.un.org/doc/Treaties/1964/12/19641223%2002-15%20AM/
Ch_XVI_3p.pdf

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

FOOD SECURITY AND POVERTY IN MONGOLIA
Amartuvshin Tserennadmid, MA in Economics, Lecturer of School of Sceince, National University
of Mongolia
Bolormaa Sugar, Master student, National University of Mongolia and Statistician at National
Statistical Office of Mongolia
Хураангуй
Энэхүү судалгааны ажлаар Монгол улсын хүнсний баталгаат байдал ба ядуурлын
хоорондын хамаарлыг 2014 оны Өрхийн Нийгэм-Эдийн засгийн судалгааны мэдээллийн
баазыг ашиглан шинжилсэн. Хүнсний баталгаат байдлыг харуулах үндсэн үзүүлэлт
нь хүнсний хүртээмж (хүнсний хэмжээ эсвэл шимт тэжээлийн хэмжээ) болон хүнсний
ашиглалт (хүнсний шимт тэжээлийн зохистой байдлын харьцаа) юм. Тиймээс хүнсний
хүртээмж, хүнсний ашиглалт гэсэн дээрх 2 үзүүлэлтээр Монгол улсын хүн амын хүнсний
шимт тэжээлийн хэрэглээний төлвийг ядуурлын байдлын хувьд шинжиллээ. Хүнсний
шимт тэжээл гэдэгт илчлэг (калори), өөх тос, уураг, нүүрс хүчил зэрэг макро шимт
тэжээлийн бусад хэмжигдэхүүнийг авч үзсэн болно. Судалгаагаар ядуу болон ядуу бус
хүн амын хүнсний шимт тэжээлийн хэрэглээ нь статистик ач холбогдол бүхий маш их
ялгаатай байв. Хүнсний шимт тэжээлийн зохистой байдлын харьцаа нь ядуу өрхүүдийн
хүнсний шимт тэжээлийн хэрэглээ өөх тосноос бусад бүх хэмжигдэхүүний хувьд зөвлөмж
болон зохистой хэрэглээний босго хэмжээнээс доогуур гарчээ. Ядуу өрхүүд хүнсний шимт
тэжээлийн дутагдалд орсон, харин нийт өрхүүд амьтны гаралтай өөх тосний илүүдэлтэй
байна. Түүнчлэн ядуу өрхийн хүнсний нэр төрлийг олшруулах тал дээр анхаарал хандуулах
шаардлагатайг судалгааны үр дүн харуулж байна. Эцэст нь дүгнэвэл, өрхийн орлогыг
нэмэгдүүлэх болон зохистой, эрүүл хооллолтын талаарх мэдээллээр хүн амыг хангах
бодлогуудыг хамтад нь хэрэгжүүлэх нь Монгол улсад бий болсон хүнсний баталгаат бус
байдалтай холбоотой бэрхшээлийг даван туулах зөв арга зам байж болох юм.
Түлхүүр үгс: Хүнсний хүртээмж, Хүнсний ашиглалт, Хүнсний шимт тэжээлийн хэрэглээ,
Илчлэг, Өөх тос, Уураг, Нүүрс хүчил, Зохистой байдлын харьцаа
Abstract
Using data from the Household Socio-Economic Survey 2014, this study investigates the
relationship between food security and poverty in Mongolia. The core determinants of food
security are food access and food utilization. Therefore indicators of food access and food
utilization are examined to illustrate the pattern of nutrient consumption in Mongolia by poverty
status. The nutrient consumption, I use here, is defined in terms of energy (calorie) and other
macro nutrients such as fat, protein and carbohydrates. The results show that the difference
between nutrient consumption between the poor and for the non-poor was quite large and
statistically significant. The adequacy ratio, one of food security indicators, reveals that poor
households are below the benchmark level of all nutrients except animal fat. And it can imply
that deficiencies in nutrients are a problematic issue only for poor households while all the
population is facing a problem with excess of appropriate intake for animal fat. The findings of
the study also suggest that serious attention is needed to diversify the food diet of the poor. To
conclude, one of the best ways to fight the food security problem in the country could be the
combination of policies that increase household incomes and that provide information on how
to obtain a balanced and healthy diet.
Key words: Food access, Food utilization, Nutrient consumption, Energy, Fat, Protein,
Carbohydrates, Adequacy ratio
61

Монголын хүн амын сэтгүүл

1. Introduction
Nutrient and calorie consumption can play
a significant role in the definition of welfare
concepts such as health and labor productivity.1
Economic analysis of nutrient consumption
might offer invaluable input in the design of
better development policies. There is an intimate
connection between poverty and malnutrition,
especially in developing countries. It is difficult
for individuals who are poor to acquire adequate
levels of food and thus of nutrient consumption
for themselves and their families (Debraj Ray,
1998).
The percentage of the population that is poor in
Mongolia has been around 22-35 percent in the
last decade and the analysis of the determinants
of poverty and its relationship to food security
and nutritional outcomes have become an
important issue and area of research. Moreover,
the relationship of nutrient consumption and
poverty in Mongolia has not been investigated
even though the Living Standard Measurement
Surveys and National Nutrition Surveys
have been separately conducted. In 2009,
the government of Mongolia announced the
National Food Security Program. The initial
task of the program is to describe the pattern of
food consumption and food security indicators
in order to implement policies successfully.
To my knowledge the nature of phenomenon
has been investigated only by a few numbers of
studies. However, these studies have become
outdated because the social and economic
situation has changed dramatically in the
country.
Keeping in mind these motivations, the
principal aim of this study is to assess the
current nutritional status of population (or the
food security aspect) and its relationship with
poverty in Mongolia. This paper will examine
the food security indicators of the population by
poverty status.
The first step will be the analysis of food security
in Mongolia as well as nutrient consumption
using well-accepted indicators of food security.
Given that poverty and malnutrition may be
ordinally related (Debraj Ray, 1998). We will

Дугаар (462) 26, 2016

study the nutrient consumption by poverty
status. Moreover, we will also estimate an
indicator of the second goal of Sustainable
Development Goals, which is the proportion of
undernourished people.
2. Conceptual framework and Literature
review
Nutrient consumption is one of measure of
food security issues. A common acceptable
definition of food security exists. Yet, the
concept of food security is understood and used
differently depending on the context, timeframe
and geographical region in question. “Food
security” is a flexible concept and is usually
applied at three levels of aggregation: national,
regional and household or individual. At the
1996 World Food Summit, food security was
defined as follows: “Food security exists when
all people, at all times, have physical, social
and economic access to sufficient food which
meets their dietary needs and food preferences
for an active and healthy life” (FAO, 1996) This
definition is well accepted and widely used.
The three core determinants of food security
are:
1) food availability: Information on food
availability usually comes from national,
regional and subregional food balance
sheets. However this indicator doesn’t
provide information on food security at
the household level.
2) food access: Household food access is
measured through food or nutrient intake at the household level. This is usually reported in “adult equivalent” units
to facilitate comparison among individuals within a household as well as among
households. The adult equivalent unit is
a system of weighting household members according to the calorie requirements for different age and sex groups.
3) food utilization. Food intake data, following conversion to nutrient composition,
are evaluated by comparing them with
recommended.
In this study indicators of food access and food
utilization are examined to illustrate the pattern
of nutrient consumption in Mongolia.

See Stigliz (1976) for a detailed discussion of the efficiency wage hypothesis, which provides the theoretical
framework for understanding the link between productivity and calorie intake.
1

62

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

The state of food insecurity in the World 2015.
FAO concludes About 795 million people are
undernourished2 globally, down 167 million
over the last decade, and 216 million less than
in 1990–1992. The decline is more pronounced
in developing regions, despite significant
population growth. In recent years, progress
has been hindered by slower and less inclusive
economic growth as well as political instability in
some developing regions, such as Central Africa
and western Asia. For the developing regions
as a whole, the share of undernourished people
in the total population has decreased from 23.3
per cent in 1990–1992 to 12.9 per cent.

Mongolia, called as Household Socio- Economic
Survey (HSES) in 2014. The HSES 2014 is a
nationally representative survey, whose main
objectives are to evaluate and monitor the
income and expenditure of households and
to define a poverty profile of the country. It
contains following major modules: basic socioeconomic information about the members of
the household, education, health, reproductive
health, migration, employment, wage jobs,
job search, agriculture and herding, non-farm
family businesses, other income, savings and
loans, housing and energy, durable goods, nonfood expenditures and food consumption.

National children and woman nutrition survey of
Mongolia (2004) reports that 19.6 per cent of
all Mongolian children 6-59 months old suffered
from chronic malnutrion3 or stunting and 6.7
per cent were underweight. In tolal, 4.2 per
cent of mothers of 6-59 month old children are
malnourished. Of note is the finding that almost
30 per cent are overweight. The survey on
“Food security and livelihoods in the small urban
centers of Mongolia (2008)” were conducted
covering 4 aimag centers-prefecture centers
of the country. The results of this assessment
provide, for the first time, empirical evidence of
food insecurity among aimag center residents
in Mongolia even though not statistically
representative of Mongolia as a whole. The most
pressing issues relate to the access dimension
of food security. Based on the Household Food
Insecurity Access Scale, on third of households
in the survey population were found to be food
insecure. Data from the Household Dietary
Diversity Score indicator, another measure of
access, found that 11 per cent of households
reported eating four or fewer of food in the past
24 hours. In addition, information collected on
seasonal patterns of food security suggests
that situation worsens considerably during the
spring months when both food and employment
are scarce. Forth National Nutrition Survey
(2011) reports that 15.6 per cent of children
under 5 years suffered from chronic malnutrion
or stunting and 4.7 per cent were underweight.

Food consumption data that consumed by
household members was collected at the
household level with the Classification of
individual consumption by purpose/COICOP/
and covering 122 items, organized in 13
categories: flour and flour products; meat and
meat products; fish and seafood; milk, cheese
and eggs; oils and fat; fruits; vegetables; sugar
and jam; other food; tea and coffee; mineral
water and soft drinks; alcoholic beverages;
and tobacco and cigarettes. The method to
collect these data and the reference period
vary across urban and rural areas. In the
capital and in prefecture centers, information
is captured through a diary, which is compiled
by an enumerator every ten days, three times
during a month. In other words, the reference
period is one month. In village centers and in
the countryside, a recall period for the last week
is employed. Moreover, all possible sources of
food consumption are included. This means
that the food information comprises not only
consumption on purchases in the market or on
meals eaten away from home but also food that
was own produced or received as a gift.

3. Data, variable and sampling
The data used for this study is obtained from
a comprehensive survey of households in
2
3

Food consumption collects on the quantity
consumed (including from own production and
free meal) at the household level. Skoufias (2009)
supports that since consumption of nutrients
determined by what foods and how much of
those foods are consumed, good estimates of
the demand system parameters for food can be
used, by applying food-to-nutrient conversion
factors (as sited in Pitt, 1983; Strauss, 1984).
We use a food composition table compiled by
the Ministry of Health of Mongolia in 2008 that

Undernourishment exists when calorie intake is below the minimum dietary energy requirement (MDER)
Body Mass Index approach were used.
63

Монголын хүн амын сэтгүүл

:

contains information on the nutrient content per
100 grams of all the major food items in Mongolia
to convert the quantity consumed of each of
the hundred food items by each household
into its equivalent content of calories, protein,
fat and carbohydrates. Tobacco and residual
categories are excluded from this calculation.
It means household nutrient intake HNUT is
computed through the formula:
HNUTi

HNUTi =

n

Fij Nj
Nj
 Fij
j 1

Where:

Fij is the weight in 100 grams of the average
daily intake of food item j by household i.

Nj is the standard measure of nutrient found in
each type of food item Fj.
A total number of food items is n=100.
Then per capita nutrient consumption is
estimated converting household nutrient
consumption to per capita using equivalent
adult ratio.

NUTi

=

NUTi
ADEi

Finally, calorie of meals eaten outside the
household is added to this calculation in order
to estimate total calorie income at household
level. For that I use average price of calorie at
household level and average expenditure of
meals eaten outside.
The sampling frame of the HSES was developed
by the NSO based on population figures for
2013 from local registration offices. The design
of the survey recognizes three explicit strata:
Ulaanbaatar-capital, aimag-prefecture centers,
and rural areas and small towns/villages. The
selection strategy was different in each stratum:
a two-stage process in urban areas and a threestage process in rural areas. All 1800 primary
sampling units or clusters were selected
with probability proportional to size and were
randomly allocated into the 12 months of survey
fieldwork. Thus the survey visited a random sub-

Дугаар (462) 26, 2016

sample of 150 clusters each month. The 8 or 10
households were selected randomly from the
cluster and total sample of 16200 households
was also allocated into the 12 months.
In order to obtain representative statistics for
each stratum and for the whole country with
using this sampling procedure4, it is necessary
to use sampling weights. These weights are
applied to each household and correspond
to the inverse of the probability of selection,
calculated taking into account the sampling
strategy. And the weights are used to describe
the consumption pattern of the country in this
study. The actual sample used for this study is
slightly lower.5 The difference corresponds to
26 households that were excluded because of
non completed information and outliers.
4. Empirical analysis and results
As we mentioned early there are no statistics
that can explain about the food security and
its relationship to poverty in Mongolia. In order
to shed some light on that issue we made
a descriptive analysis of the food security
indicators such as nutrient intake and adequacy
ratio by certain group of the population.
Table 4.1 reports mean intake for energy/calorie
and some macronutrients and it can provide
general pattern about a household’s ability to
spend on food. Since my main purpose is to
study whether nutrient consumption changes
between poorer and richer households I present
the statistic for poor and non poor households.
To determinate poor population I use the
methodology was employed in the poverty
analysis of the country in 2009 with the same
data.6 One remarkable finding is the difference
between consumption for the poor and for
the non poor that was statistically significant.
The non poor households displays a calorie
consumption that is 48.3 per cent bigger than
the poor, a total energy that is 58.7 per cent
bigger, an animal protein 81.4 per cent bigger,
a vegetable protein that is 26.8 per cent bigger,
an animal fat that is 77.4 per cent bigger, a
vegetable fat that is 56.2 per cent bigger and a

The use of this sampling procedure means that households living in different areas of the country have
been selected with different probabilities.
5
A sample by stratum and month is in Table A.1 in the Appendix
6
For details on the methodology see, Poverty profile, NSO of Mongolia (2009).
4

64

Дугаар (462) 26, 2016

carbohydrates that is 32.6 per cent bigger that
the poor households. The nutrient intake by an
area and a calendar quarter of the year is also

Монголын хүн амын сэтгүүл

estimated and presented in Table A.2 in the
Appendix.

Table 4.1: Per capita daily nutrient consumption, by poverty status
 

National

Non poor

Poor

Energy (kcal)

2763

2972

2004

Total energy (kcal)

2970

3227

2038

Animal protein (g)

78

87

48

Vegetable protein (g)

42

44

35

Animal fat (g)

75

83

47

Vegetable fat (g)

27

29

19

340

359

271

Carbohydrates (g)
Source: Author’s estimation, HSES 2014

Another food security indicator, food utility, is that
a comparison nutrient intake with recommended
intake. Table 4.2 shows that adequacy ratio of
mean intake (as in Table 4.1) to recommended
and appropriate daily intake which is approved
by Ministry of Health of Mongolia in 2009. For
the national average, nutrient deficiencies are
recorded only vegetable fat and carbohydrates.
However adequacy ratios are remarkably
different by poverty status. The poor households

are below the benchmark level of all nutrients
except animal fat. Overall figures in Table 4.2
suggest that nutrient intake is a problematic
issue only for poor households while all
population is facing a problem with excess of
appropriate intake for animal fat.
The adequacy ratio by the groups is also
estimated and presented in Table A.3 in the
Appendix.

Table 4.2: Adequacy ratio, by poverty status
 

National

Non poor

Poor

Energy (kcal)

111

119

80

Total energy (kcal)

119

129

82

Animal protein (g)

140

155

85

Vegetable protein (g)

110

116

91

Animal fat (g)

269

297

167

Vegetable fat (g)

66

72

46

Carbohydrates (g)

91

96

72

Source: Author’s estimation, HSES 2014

Another interest of my study is to estimate an
indicator of the goal 2 of the SDG that has
been not estimated in Mongolia yet. For a given
calorie consumption level on the horizontal
axis, the curve indicates on the vertical axis

the percentage of the population with an equal
or lesser level of calorie consumption (Figure
4.1). If one thinks of the chosen consumption
level as the threshold, the curve will show the
associated calorie intake headcount.

65

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Figure 4.1: Cumulative distribution of per capita calorie

Source: Author’s estimation, HSES 2014

Hence, at a minimum level of calorie 16807 per
person per day, Figure 4.1 reports that around
13 per cent of the population is undernourished.
Nonetheless, given that the slope of the
distribution is relatively steep around that level,
it is likely that small changes in the minimum
level threshold will have large impacts on the
proportion of undernourished people.

Table 4.3 presents the indicator which is
proportion of population below the minimum
level of dietary energy consumption by national
and disaggregated level. The proportion of
population below minimum level of dietary
energy consumption in Mongolia is 12.76 per
cent, which means that around 382.3 thousand
individuals are considered undernourished.8

Table 4.3 Proportion of population below minimum level of dietary energy consumption
Population group

Proportion of population

National
Poverty status
Urban/rural
Region

 

8

Non poor

7.33

Poor

32.49

Rural

17.99

Urban

9.78

West

17.17

Highlands

14.81

Central

13.71

East

20.52

Capital

8.61

Source: Author’s estimation, HSES 2014

7

12.76

Minimum daily per person energy requirement suggested by FAO, 2008
The estimated population at the end of 2014 was 2995.9 thousand according to administrative data.
66

Дугаар (462) 26, 2016

From Table 4.3, we can see how does the
proportion vary across poverty status and
the country? The capital is the region with
less undernourished and the Central region
ranks second, three out of ten inhabitants are
undernourished in the East and Highlands.
Interestingly, this result is very consistent with
the incidence of poverty in Mongolia.9
What is the sensitivity of these findings to
season10? A relevant feature of poverty and
consumption in Mongolia is its seasonality.
Livestock and agricultural activities may
determine
substantial
fluctuations
in
consumption along the year. The composition

Монголын хүн амын сэтгүүл

of food consumption may change drastically,
with more intake of dairy products in the
summer, more vegetables in the autumn, more
meat products in the winter and somehow a
lean period during the spring. The autumn is
considered a season of relative abundance
because it benefits from the remaining higher
dairy production from the summer and the
early availability of meat for the winter. We
try to reveal that pattern using stochastic
dominance analysis. It relies on graphical tools
and focuses on the entire distribution of calorie
consumption.11 From Figure 4.2, we can see
that spring and winter display the lowest levels
of calorie consumption in the year.

0

.2

.4

.6

.8

1

Figure 4.2: Cumulative distribution of per capita calorie, by season

1000

2000
3000
4000
5000
Per capita total calories per day /meal in and out of dwelling/
Calorie_Cumulative_Curve_1
Calorie_Cumulative_Curve_3

6000

Calorie_Cumulative_Curve_2
Calorie_Cumulative_Curve_4

Source: Author’s estimation, HSES 2014

We also studied group of foods households
use to get their calorie and macro nutrients
from. Figure 4.3 represents the percentage of
nutrients from different groups at national level.
Flour, rice are main source for calorie, protein

and carbohydrates and oil, dairy products are
seemed be main source for fat. The proportion
of nutrients from food groups by poverty is
displayed in the Table A.4 in the Appendix.

See, Poverty profile. NSO of Mongolia (2014)
Summer could be assumed to last from June to August; autumn, September to November; winter,
December to February; and spring, March to May.
11
By plotting two or more cumulative density functions of per capita calorie consumption in the same graph,
it is possible to infer first-order stochastic dominance. Distribution A first-order stochastically dominates
distribution B if for any given level of per capita calorie consumption, the share of the population with a lesser
or equal level of consumption will always be lower in distribution B.
9

10

67

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Figure 4.3: Proportion of nutrients from food groups at national level

Source: Author’s estimation, HSES 2014

We then analyzed how calories taken from each
food changed by poverty status (Figure 4.4).
We plot the percentage of calories coming from
different food groups at each poor and non poor
level. For the national flour, rice, dairy, meat
and oil products are main sources for calorie.

Two clear findings arise: non poor households
tend to substitute flour and rice with dairy, sugar
and other foods; there is no any remarkable
difference in consumption on those fruit and
vegetables which can provide more essential
nutrient across the groups.

Figure 4.4 Proportion of calories from food groups by poverty status

Source: Author’s estimation, HSES 2014
68

Дугаар (462) 26, 2016

5. Conclusion
The analysis of food security, poverty and
nutrition provides essential insights for creating
appropriate and effective policies and programs
to address these issues. Using the HSES 2014
data, this paper has analyzed the relationship
between food security indicators (nutrient
consumption) and poverty in Mongolia. Poverty
plays an important role in the household nutrient
consumption, according to quantitative results
of this study.
The food security indicators such as nutrient
intake and adequacy ratio are examined by
poverty status. The mean intake for nutrients
can provide general pattern about a household’s
ability to spend on food. The findings show that
the difference between nutrient consumption
between the poor and for the non-poor was quite
large and statistically significant. The adequacy
ratio, another food security indicator, reveals
that poor households are below the benchmark
level of all nutrients except animal fat. And it
can imply that deficiencies in nutrients are a
problematic issue only for poor households
while all the population is facing a problem with
excess of appropriate intake for animal fat.
One contribution of this study is to estimate an
indicator of the goal 2 of the SDG that has been
not estimated in Mongolia yet. The proportion
of population below minimum level of dietary
energy consumption in Mongolia is 27 per
cent, which means that around 814.9 thousand
individuals are considered undernourished.
Although the food security indicators which are
used in this study are easy to understand, it
does not provide information on the response of
nutrient consumption to changes in household
welfare. This could be a limitation when
evaluating or making alternative policy options,
for example, the cash money program and food
supply program.
In order to obtain a more complete description
of the situation, impact of household welfare on
nutrient consumption should be explored. My
next study will focus on that and will provide
estimates of the extent to which nutrient
consumption at household level increases in

Монголын хүн амын сэтгүүл

response to changes in household income and
consumption.
The findings of the study also suggest that
serious attention is needed to diversify the
food diet of the poor. A poor person consumes
around 25 items of food, while a non-poor
consumes 33 items. Moreover, fat consumption
intake, which is stated as the main reason to
malignant neoplasm and death in Mongolia, is
very high12 among the population.
To conclude, the best way to fight the food
security problem in the country could be the
combination of policies that increase household
incomes and that provide information on how to
obtain a balanced and healthy diet.
REFERENCES
Amartuvshin.Ts., (2011). “Nutrient consumption
and poverty in Mongolia”, Mongolian Population Journal, No.20, Ulaanbaatar
Abdulai, A., and D. Aubert. (2004). Nonparametric and parametric analysis of calorie
consumption in Tanzania. Food Policy,
29(2)
Aromolaran, A.B. (2010). Does increase in
women’s income relative to men’s income
increase food calorie intake in poor households? Evidence from Nigeria. Agricultural
economics, 41
Deaton, A. and S. Zaidi, (2002). Guidelines for
Constructing Consumption Aggregates for
Welfare Analysis. LSMS Working Paper
135, World Bank, Washington, DC.
Debraj Ray, (1998). Development Economics.
The Princeton University press
Food and Agriculture Organization. (2009).
State of Food Insecurity in the World.
Rome, Italy
Food and Agriculture Organization, (2015).The
state of food insecurity in the World 2015
National Statistical Office of Mongolia, (2014).
Poverty profile of Mongolia, Ulaanbaatar.

Mongolia is the country with the highest incidence of malignant neoplasm and death in the World,.
Malignant neoplasm’s world map – Death, WHO 2004
12

69

Монголын хүн амын сэтгүүл

Skoufias, E., V.Di Maro, T.Gonzalez-Cossiom,
and S.Rodriquez Ramirez. (2009) Nutrient
consumption and household income in rural Mexico. Agricultural Economics, 40(6)

Дугаар (462) 26, 2016

Public Health Institute, Nutrition Research Center of Mongolia (2011). “Nutrition status of
Mongolian population” forth national nutrition survey report, Ulaanbaatar
APPENDIX

Table A.1: A sample by stratum and month of the year
Month

Capital

Aimag center

Rural

National

1

300

450

599

1,349

2

300

450

600

1,350

3

300

450

600

1,350

4

298

450

600

1,348

5

297

450

598

1,345

6

298

450

600

1,348

7

298

450

600

1,348

8

300

450

600

1,350

9

300

450

596

1,346

10

298

450

600

1,348

11

300

450

600

1,350

12

292

450

600

1,342

3,581

5,400

7,193

16,174

Total
Source: HSES 2014

Table A.2: Per capita daily nutrient consumption, by groups
Nutrients

Urban/Rural
Rural Urban

Strata
Ulaanbaatar

Aimag
center

Quarter

Soum Countrycenter side

1

2

3

4

Energy (kcal)

2603

2854

2857

2848

2594

2610 2706 2665

2854

2827

Total energy
(kcal)

2624 2910 2866

3043

3061

2622

3169

3272

2958

2620

Animal
protein (g)

77

79

80

77

71

83

75

75

83

80

Vegetable
protein (g)

42

42

42

42

43

40

42

41

42

43

Animal fat (g)

67

80

81

78

63

70

72

71

80

78

Vegetable
fat (g)

20

31

31

32

22

19

29

25

26

28

336

342

341

346

343

330

333

333

349

345

Carbohydrates (g)
Source: HSES 2014

70

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

Table A.3: Adequacy ratio, by groups
Strata
Soum center

Countryside

Energy (kcal)

104.1

114.2

114.3

113.9

103.8

104.4

108.2 106.6 114.2

Total energy (kcal)

104.9

126.8

130.9

118.3

104.8

105.0

116.4

Animal protein (g)

138.2

141.1

142.6

138.1

126.3

148.9

134.3 134.6 148.6 142.9

Vegetable protein (g) 109.7

110.6

110.3

111.3

113.8

106.0

109.4 108.4

Animal fat (g)

237.6

286.3

290.2

278.2

225.0

249.0

256.8 254.0 285.0 278.6

Vegetable fat (g)

49.6

75.6

74.8

77.2

54.3

45.3

70.3

61.1

64.1

69.0

Carbohydrates (g)

89.6

91.3

90.8

92.2

91.4

88.0

88.8

88.9

93.2

92.0

Ulaanbaatar

Urban

Quarter

Rural

Aimag center

Urban/Rural
Nutrients

1

2

3

4

113.1

114.6 121.7 122.4
111.0

112.2

Source: HSES 2014

Table A.4: Proportion of nutrients from food group, by poverty status

Calorie

Protein

8.7

72.7

41.5

27.1

8.7

72.2

48.7

34.7

9.1

77.3

Meat

14.1

30.1

24.8

0.1

14.2

29.8

24.8

0.1

13.6

32.7

25.8

0.1

1.0

3.2

1.1

0.0

1.0

3.2

1.1

0.0

0.9

3.3

1.1

0.0

19.8

34.6

33.0

4.5

20.6

35.7

33.9

4.6

13.6

25.1

24.6

3.4

Oil

9.0

0.1

25.2

0.1

8.7

0.1

24.1

0.1

11.0

0.1

34.4

0.1

Fruit

1.7

0.5

0.4

3.2

1.8

0.6

0.4

3.3

1.2

0.3

0.1

2.1

Vegetables

3.7

2.2

0.9

6.3

3.7

2.2

0.9

6.3

3.9

2.4

0.6

6.3

Sugar

5.8

0.5

3.6

9.5

5.9

0.5

3.7

9.7

5.1

0.3

2.7

8.1

2.2

3.7

2.7

0.8

2.3

3.8

2.0

1.0

1.6

2.6

100.0 100.0

100.0

100.0 100.0

100.0

100.0

100.0

Fish, seafood
Dairy

Other

2.7

0.9

 Total

100.0

100.0

Carbo -hydrates

Carbo -hydrates

27.9

Fat

Protein

42.2

Fat

Calorie

Flour, rice

Food
groups

Fat

Carbo -hydrates

Poor

Protein

Non poor

Calorie

National

100.0 100.0

Source: HSES 2014

71

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Attitudes about corporate social responsibility:
Environmental activities in Mongolia
Tseren Ganbaatar, (PhD), Associate Professor, Business School, National University of Mongolia
Bolor Banzragch, (PhD), Associate Professor, Business School, National University of Mongolia
Хураангуй
Улс төрийн тогтворгүй байдал болон эдийн засгийн тааруухан шийдвэрүүдээс болж Монгол
улс нь сүүлийн 25 жилийн хугацаанд байгаагүйгээрээ эдийн засгийн хямралд ороод байна.
Олон компаниуд үүдээ барин, хэдэн мянган хүн ажлаасаа халагдан ажилгүйчүүдийн
эгнээнд элслээ. Монгол дахь уул уурхайн салбарын хөгжил нь өндөр зардал, энергийн
зарцуулалтыг дагуулдаг бөгөөд энэхүү хүнд агаарын бохирдол нь Монголын эдийн засаг
болоод нийгмийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлж байна. Тус судалгааны ажлын
үндсэн зорилго нь бизнесийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалахаар сурч буй
оюутнуудын дунд судалгаа явуулан Монголын компаниудын хүрээлэн буй орчны бодлого
болон үйл ажилагааны талаарх тэдний ойлголт, хүртэхүйг судлахад оршино. Тодруулбал,
компанийн хүрээлэн буй орчинг дараах таван хэсэгт ангилан судлах болно: хүрээлэн буй
орчны бодлого болон төлөвлөгөө, хүрээлэн буй орчинд чиглэсэн үйл ажиллагаан дахь
топ менежерүүдийн дэмжлэг туслалцаа, хүрээлэн буй орчны хяналт, хүрээлэн буй орчинд
чиглэсэн үйл ажиллагааг явуулахад тулгарч буй бэрхшээлүүд, оролцогч талын оролцоо
болон ирээдүйн хандлага.
Хүрээлэн буй орчны бодлого болон төлөвлөгөө, хүрээлэн буй орчинд чиглэсэн үйл
ажиллагаан дахь топ менежерүүдийн дэмжлэг туслалцаа, хүрээлэн буй орчны хяналт,
хүрээлэн буй орчинд чиглэсэн үйл ажиллагааг явуулахад тулгарч буй бэрхшээлүүд,
оролцогч талын оролцоо болон ирээдүйн хандлагыг судлахдаа асуултад суурилсан
судалгааны аргыг хэрэглэсэн болно.
Түлхүүр үгс: Компанийн нийгмийн хариуцлага, хүрээлэн буй орчны менежмент, хүрээлэн
буй орчны элементүүд
Abstract
In 2014, due to political instability and poor economic decisions, Mongolia plunged into its worst
economic crisis in the past 25 years. Many companies shut their doors, and thousands of people
were laid off. The development of mining industry in Mongolia characterized by high input, energy
consumption, and pollution has done so much harm to the environment that environmental
stress in Mongolia has raised to the extent that it affects the country’s economic and social
sustainability. The main purpose paper is to investigate the environmental management policies
and practices of Mongolian companies as a disclosed on MBA students’ perception. More
specifically, this study analyzes the content of corporate environmental disclosers with respect
to the following five areas: environmental policies and plan considerations, top management
support to the environmental concerns, environmental control and organizing specifics, barriers
to the implementation of environmental activities and stakeholders involvement and future trends.
By using primary data obtained from a survey based on a questionnaire, this research analyzes
the corporate social responsibility activities of Mongolian companies with respect to following
five areas: environmental policies and plan considerations, top management support to
the environmental concerns, environmental control and organizing specifics, barriers to the
implementation of environmental activities and stakeholders involvement and future trends.
Kew words: corporate social responsibility, environmental management practices environmental
disclosures.
72

Дугаар (462) 26, 2016

1. Introduction
Mongolia is fairly neglected country in terms of
CSR research and the topic receives relatively
little attention in Asia. The fast growing number
of mining company in Mongolia during until
2013 has brought not only economic prosperity
but also some negative effects. Mongolia is
one of the developing countries and has been
impacted by globalization like most other
developing nations. Since 2000, Mongolia
attracted a quite high number of foreign
companies especially in mining sector. These
foreign companies not only brought economic
growth but also CSR especially in terms of
environment into Mongolia. Now, Mongolia is
a developing nation with high air pollution. As
governmental control over the CSR activities,
especially in term of environment is still lacking
in Mongolia. How Mongolian firms disclose CSR
information and emphasize environmentrelated
CSR activities has been not studied yet and
from overall observation, Mongolia is weak
in term of CSR related studies. In addition,
the present situation of Mongolian mining
industry has increased the public’s awareness
of environmental impact of Mongolian mining
companies.
CSR is defined as business engaging in
voluntary social and environmental endeavors
that exceed the existing legal requirements
(Mc Williams, Siegel & Wright, 2006; Van
Marrewijk, 2003). These endeavors include
charity/philanthropy, environmental activism
or any organizational activity related to the
uplifting of social or environmental conditions.
CSR is a broad concept which basically asks:
What is the role of business in society? How
do organizations fulfill their responsibilities to
their employees and society? And how/why
business publicly discloses CSR information?
(Carroll 2008; Grane, MC Willams, Matten,
Moon, &Siegal, 2008; Handy 2002).
But
the researchers still do not share a common
definition or core of set principles for CSR
(Aaronson 2003, Carroll 1999; Dahlsrud 2008.),
because of its vagueness and subjectivity
(Grane et al., 2008). With global changes in
the way the role of business is perceived, CSR
has evolved to become an international idea
(Hamann, 2003) and include both environmental
and non‐environmental issues (e.g. human
rights (Welford, 2002)). In addition to social

Монголын хүн амын сэтгүүл

justice and community welfare (Crowther,
2004), today’s businesses are expected to
contribute to the protection of the natural
environment. As environmental sustainability
became an important concern for organizations
and environmental disclosure became a
stakeholder requirement, organizations tried to
institutionalize environmental concerns through
policies, procedures, and systems (Jones et al.,
1998; Russo and Fouts, 1997).
The main purpose paper is to investigate the
environmental management policies and
practices of Mongolian companies as a disclosed
on MBA students’ perception. More specifically,
this study analyzes the content of corporate
environmental disclosers with respect to the
following five areas: environmental policies and
plan considerations, top management support
to the environmental concerns, environmental
control and organizing specifics, barriers to the
implementation of environmental activities and
stakeholders involvement and future trends.
In order to achieve the research objective
following research question identified such as
“What are the features of CSR practices in
terms of environmental activities in Mongolia?”.
This research question is addressed through
a questionnaire survey which tries to explore
practices of environmental activities of
Mongolian companies. Taking the survey from
MBA students towards CSR is important for
several reasons. First, the global business
community increasingly appears to be
embracing CSR as an essential component of
improving corporate identity and reputation, two
characteristics viewed as essential to achieving
organizational effectiveness (e.g., Cornelius et
al., 2007). To the degree that business schools
value CSR as important to learning about
organizational
functioning,
understanding
prevailing CSR attitudes will enable business
schools to better address CSR content
delivery in this increasingly important business
area. Second, the result of such survey may
ultimately help the government and companies
to understand where to concentrate.
This paper contributes to the literature on
corporate environmental reporting in a unique
way. Its comprehensiveness; we investigated
five areas comprising of 27 specific
environmental parameters. We derived from
a number of reporting guidelines, corporate
73

Монголын хүн амын сэтгүүл

websites and academic literatures in order to
develop these parameters.
2. Literature review
A literature review of corporate environmental
disclosures shows four major stream deals
with who report environmental information
and how this reporting has benefited the
reporters (e.g., Meek and Roberts, 1995;
Nieminen and Niskanen, 2001; Russo and
Fouts, 1997). In other word, the emphasis
here is on the characteristics of the companies
that report environmental information and
the relationship between such reporting and
financial performance. The next stream of
research is about the content of the reporting,
or what is actually being reported (e.g., Guthrie
and Parker, 1990; Niskala and Pretes, 1995).
The third stream, which is relatively new, deals
with the “how” or the medium of reporting.
Most of the studies under this stream look at
the issues relating to the use of Internet as a
medium of environmental reporting (e.g., Jones
et al., 1998). The final stream deals with the
assessment of environmental performance,
mostly for the benefit of the investment
community, to rank / rate such performance
(e.g., Dow-Jones Sustainability index; Fortune
Environmental Scorecard; ECCO-Check Index;
Investor Responsibility Research rating; and
Morhardt et al., 2002).
Visser (2008) identifies four reasons why it
is necessary to focus on CSR in developing
countries. First, developing countries are
rapidly expanding and, therefore, these
countries offer profitable business opportunities
(IMF, 2006). Second, in developing countries,
social and environmental crisis are usually most
acute (UNDP, 2006; WRI, 2005). Third, social
and environmental impacts (both positive and
negative) due to globalization, investment,
economic growth, and business activities can
have a greater effect on developing countries
(World Bank, 2006). Fourth, there is a distinctive
set of CSR agendas for developing countries,
which are collectively quite different to those
faced in the developed countries (Visser, 2008).
Thus, CSR practices are important not only to
developed countries, but also to developing
countries, especially in contributing towards
their social, environmental, and economic
development.
74

Дугаар (462) 26, 2016

CSR has been an increasingly important area of
focus in both academia and in practice (Robert
W. Kolodinsky, Timothy M. Madden, Daniel S.
Zisk and Eric T. Henkel, 2010). For example,
Christensen et al. (2007) found that 42per cent
of the top global MBA programs require CSR in
their core content. In the business world, nearly
‘‘90 per cent of Fortune 500 firms embraced CSR
as an essential element in their organizational
goal, and actively promoted their CSR activities
in anual reports’’ (Boli and Hartsuiker, 2001).
Given its increasing importance both in academia and practice, and given the evolution or
CSR to include societal expectations of business to behave ethically and sensitivelywe
asked MBA students or managers (today’s or
tomorrow’s) about their attitudes about the environmental responsibilities of Mongolian companies. We examined five areas comprising
of 27 specific environmental parameters: environmental policies and plan considerations,
top management support to the environmental
concerns, environmental control and organizing
specifics, barriers to the implementation of environmental activities and stakeholders involvement and future trends.
3. Research methodology
Our empirical study of this research was
carried out in two phases. In the first phase,
we developedsurvey questionnaires. In order
to develop the survey questionnaires we
used the published information regarding
the environmental disclosure practices of the
companies, corporate websites and academic
literatures as well. Content analyzes was
the primary tool for developing the survey
questionnaires. It is a “technique for making
inferences by objectively and systematically
identifying specified characteristics of messages”
(Holsti, 1969).In the second phase, we collected
data regarding the environmental policies and
practices of Mongolian companies. We used
survey questionnaire from 100 students who
study for their MBA. This convenience sample
comprised 51per cent male and 58per cent
female with different age groups. As for ages,
55per cent were from 25-34 ages, 38per cent
from 19-24 ages and 7 percent from 35-44 ages.
In terms of working experience 81per cent of the
total participants work somewhere. We decided
to take the survey from MBA students because
of their specialization and job experiences;

Дугаар (462) 26, 2016

they should have a sufficient theoretical and
practical knowledge of CSR. Afterwards, we
analyzed corporate environmental information
and placed them into our six different content
categories. This phrase was examining the
CSR practices in terms of environmental one,
basing on globally accepted CSR practices. The
researcher is motivated to promote and improve
CSR practices in Mongolia by exploring the
current state of CSR in terms of environmental
activities.

Монголын хүн амын сэтгүүл

4. Study findings
We investigated the 27 specific environmental
parameters. More specifically, we categorized
these 27 specific environmental parameters
into five areas: environmental planning
considerations and policies, top management
support to the environmental concerns,
environmental programs and organizing
specifics, environmental control, barriers to
the implementation of environmental activities
(Table 4.1). Survey result shows that the
environmental CSR practices are really
disappointing in Mongolia

Table 4.1: Categories of environmental communication
Categories

Measuring questions

Environmental policies and
plans considerations

Presence of environmental policies
Presence of environmental plans
Presence of emergency plans

Top management support to
the environmental concerns

Recycling programme
Public environmental and / or sustainability report
Environmental friendly products
Environmental friendly services
Development of product and service innovations based on environmental benefits
Concerns on environmental programs

Environmental control and or- Environmental audits
ganizing specifics
Management person responsible for environmental sustainability
Concerns on environmental protection
Information about environmental management to stakeholders
Mechanism for supporting research and development of environmental
technologies
Energy saving
Water saving
Carbon reducing
Barriers to the implementation Management policy
of environmental activities
Knowledge and skills
Cost
Shareholder’s value
Investor’s pressure
Government regulation
Stakeholders involvement
and future trends

Future trends of environmental management
Future trends of stakeholders involvement in insetting corporate social
policies
Students’ future preference for company selection in terms of CSR
75

Монголын хүн амын сэтгүүл

4.1 Environmental
considerations

policiesand

plans

The first category of information that we sought
regarding corporate environmental disclosure
was about corporate environmental policies
and planning considerations. As management
theory posits, planning is the first management
function and it is essential for the success of
any endeavor (Daft, 1995). We asked for
three questions with respect to environmental
policies and plan considerations: the presence
of environmental policies, environmental plans
and presence of emergency plans. Corporate
environmental policies, which generally act as
guidelines, outline companies’ environmental
principles as well as the rationale and
philosophical underpinning of these principles.
We used the indicator of age, gender and
the environmental plans in order to check the
Mongolian companies` environmental policies
(Table 4.2). We distributed the number of
responses into every age group with percentage.
Then we wanted to see whether there is any

Дугаар (462) 26, 2016

relevance between these two indicators of
Mongolian companies` environmental policies
and plans. Almost 74 per cent of the total
participants disagreed and 57.14 per cent
from 35-44 age groups absolutely disagreed
that the Mongolian companies have an
explicit environmental policy. Only 5 per cent
of the respondents agreed that Mongolian
companies have a corporate environmental
policy.According to the result, 25 people who
gave the answer “strongly disagree=1” for the
question of having an environmental plan also
gave same answer to the question of having
an environmental policy and it was 49.02 per
cent of total participants. 3.92 per cent from
who gave “strongly disagree=1” responses
gave opposite answer i.e., they strongly agreed
that Mongolian companies have environmental
policies. We find and analyzed the other data
and concurrences in this way. Basing on
our research result we can look that there is
direct, positive relationship between Mongolian
company’s environmental policy and long term
environmental plans.

Table 4.2. Environmental policies and plans considerations
Selected parameters
-18
Age

Gender
Mongolian
companies
have a long
term environmental plans
Total

Mongolian companieshave an explicit
environmental policy
1

2

3

4

-

-

-

-

5
-

Total

Total number
of participants

-

-

19-24

34.21

44.74

13.16

2.63

5.26

100.00

38

25-34

40.00

29.09

21.82

3.64

5.45

100.00

55

35-44

57.14

28.57

-

14.29

100.00

7

Male

40.48

35.71

16.67

2.38

4.76

100.00

42

Female

37.93

34.48

17.24

5.17

5.17

100.00

58

1

49.02

31.37

9.80

5.88

3.92

100.00

51

2

28.13

43.75

25

3.125

100.00

32

3

38.46

30.77

30.77

-

100.00

13

-

 

4

-

100

-

-

-

100.00

1

5

-

-

-

-

100

100.00

3

4.00

5.00

100.00

100

39.00

35.00

17.00

Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

Around 76 per cent of the participants disagreed
that Mongolian companies have environmental
emergency plans, but just around 5 per cent
of the participants gave strongly opposite
answer.After stating the Mongolian companies
environmental policies and planning situations,
76

we can conclude that there is necessary
some groups which committed to protecting
and improving the environmental policies and
planning of all business activities and employee
actions utilizing knowledge accumulated in the
past as well as technologies yet to be developed

Дугаар (462) 26, 2016

and international experiences as well. We
tried to develop our survey questionnaires for
investigating the value base or the philosophical
underpinnings of corporate environmental
management efforts. We examined the specific
planning approach that corporations engage in
the crafting of their environmental management
policies.
4.2 Top management support
environmental concerns

to

the

In recent years, serious changes of climate
have occurred in every part of the globe. Many

Монголын хүн амын сэтгүүл

internationalenvironmental
organizations
are closely monitoring global environmental
changes. As a result, a tendency toincrease
enforcement of environmental protection
laws can be found among all nations around
the world. Environmentally friendly products
andproduction processes are increasingly
emphasized. For sustainable development
and achievement of long termgoals, many
enterprises have realized the importance of
compliance with environmental regulations.

Table 4.3: Recycling programme and producing environmental report considerations
Selected parameters

Age

-18

1

2

3

-

-

-

4

Total

Total
number of
participants

-

-

5
-

-

19-24

28.95

52.63

7.89

10.53

 

100.00

38

25-34

43.64

27.27

20.00

7.27

1.82

100.00

55

35-44

-

28.57

57.14

-

14.29

100.00

7

Gender

Male

38.10

26.19

21.43

11.90

2.38

100.00

32.76

44.83

15.52

5.17

1.72

100.00

58

1

50.00

25.00

16.67

6.25

2.08

100.00

48

2

23.53

61.76

11.76

-

2.94

100.00

34

3

21.43

28.57

21.43

28.57

-

100.00

14

4

-

-

66.67

33.33

-

100.00

3

5

-

-

100.00

-

-

100.00

1

1

44.23

36.54

15.38

1.92

1.92

100.00

52

2

41.67

33.33

16.67

8.33

-

100.00

24

3

10.53

36.84

26.32

21.05

5.26

100.00

19

4

-

50.00

-

50.00

-

100.00

2

5

-

66.67

33.33

-

-

100.00

3

35.00

37.00

18.00

8.00

2.00

100.00

100

Female

Mongolian companies

Mongolian companies pay attention to
environmental protection, percent

have a recycling
programme

produce a public
environmental
and / or sustainability report

Result

42

Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

We distributed the number of responses into
every age group with percentage (Table 4.3).
Then we wanted to see whether there is any relevance between these two indicators of having
a recycling programme and producing a public
environmental report. 82 per cent of the participants consider that Mongolian companies do
not have a recycling programme and 78 per
cent from each gender group gave also same
answer. According to the result, 24 people who

gave the answer “strongly disagree=1” for the
question of having a recycling programme also
gave same answer to the question of producing
a public environmentalreport and it was 50 per
cent of the total participants. 2.08 per cent from
who gave “strongly disagree=1” responses for
the question of having a recycling programmegave an opposite answer i.e., they strongly
agreed that Mongolian companies produce a
public environmental report. We find and ana77

Монголын хүн амын сэтгүүл

lyzed the other data and concurrences in this
way. Basing on our research result we can look
that there is direct, positive relationship between

Дугаар (462) 26, 2016

with having a recycling programme and producing a public environmental and/or sustainability
report with result of 50-61,76 per cent.

Figure 4.1: Environmentally friendly products and services
60%
Products

48%

50%
40%

Services

36%

30%

23%

28%

25%

21%

20%

9%

10%
0%

1

2

3

6%
4

4%

0%
5

l
Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

The 59 per cent of the participants did not
agree that Mongolian companies produce
environmentally friendly products and 28 per
cent did not have any knowledge and information

about it. 73 per cent of the participants
considered that Mongolian companies do not
produce environmentally friendly services.

Figure 4.2: Product and service innovations and Environmental programs
2%

5

21%
5%

4

Mongolian companies develop
product and service innovations
based on environmental benefits

30%
24%
24%

3

2

40%

12%

1

29%

13%
0%

10%

Mongolian emphasize to their
social programs more than
environmental ones

20%

30%

40%

50%

,
Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

According to the survey, around 21 per cent
of the participants strongly agreed that the
Mongolian companies emphasize to their social
programs more than environmental ones. But
almost 70 per cent of the participants did not

78

agree that Mongolian companies develop
product and service innovations based on
environmental benefits. In total, 24 per cent of
the participants from both sides did know about
the situation.

Дугаар (462) 26, 2016

Монголын хүн амын сэтгүүл

We also tried to know at least is there
any management responsible person for
environmental sustainability and the presence
of environmental audits of Mongolia.

4.3 Environmental control and organizing
specifics
What do global companies disclose about their
leadership activities? Are they engaging in
activities to promote environmental concerns?

Figure 4.3: Management person responsible for environmental sustainability vs.
Environmental audits
50%

44%

36%

32%
13% 15%

1

2

5%

3

3%

2%

4

0%
5

Have a management person responsible for environmental sustainability
Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

According to the research result, 80 per cent
of the participants consider that Mongolian
companies do not have a management person
responsible for environmental sustainability
and only 2 per cent of the participants gave
a strong opposite answer. We investigated
corporate disclosures on environmental audits.
Almost 82 per cent of the participants counted

that Mongolian companies do not have an
environmental audits and no one gave a strong
opposite answer. As given in figure 3, we can
see that the parameter of a management
person who responsible for environmental
sustainability is direct relationship with the
status of environmental audits.

Figure 4.4: Mongolian companies some environmental practices, their comparison
1%
1%
1%

5

Having a regular information about
environmental management to
stakeholders

8%
6%
6%

4

3

12%

18%

Trying to protect the natural
environment

24%
28%

2

40%
43%

Having a mechanism for supporting
research and development of
environmental technologies

39%
35%
38%

1
0%

10%

20%

30%

40%

50%

1Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

79

Монголын хүн амын сэтгүүл

Looking through the figure 4, we can see that
high percentage of responses on “disagree”
point for each parameter. In other words,
67per cent of total participants agreed that
Mongolian companies do not have a regular
information about environmental management
to stakeholders, 75 per cent of total participants

Дугаар (462) 26, 2016

agreed that Mongolian companies are not
trying to protect the natural environment and
82 per cent of total participants agreed that the
Mongolian companies do not have mechanism
for supporting research and development of
environmental technologies.

Table 4.4: Mongolian companies make attention for environment saving by chosen
parameters, percentage

energy saving

Chosen
parameters

А

Б

Age

Total

-18

19-24

25-34

35-44

1

-

35.48

51.61

12.90

2

-

45.83

50.00

3

-

37.14

4

-

5

-

Pay attention

water saving

Total

Male

Female

100.0

15.00

16.00

31.0

4.17

100.0

10.00

14.00

24.0

57.14

5.71

100.0

15.00

20.00

35.0

28.57

71.43

-

100.0

2.00

5.00

7.0

33.33

66.67

-

100.0

2.00

1.00

3.0

44.00

56.00

100.0

Total
1

-

40.00

60.00

-

100.0

17.00

18.00

35.0

2

-

41.18

50.00

8.82

100.0

11.00

23.00

34.0

3

-

26.09

65.22

8.70

100.0

10.00

13.00

23.0

4

-

-

80.00

20.00

100.0

3.00

2.00

5.0

5

-

66.67

-

33.33

100.0

1.00

2.00

3.0

42.00

58.00

100.0

Total
carbon reducing

Gender

1

-

38.46

56.41

5.13

100.0

20.00

19.00

39.0

2

-

44.00

52.00

4.00

100.0

6.00

19.00

25.0

3

-

29.17

62.50

8.33

100.0

8.00

16.00

24.0

4

-

44.44

44.44

11.11

100.0

7.00

2.00

9.0

5

-

33.33

33.33

33.33

100.0

1.00

2.00

3.0

42

58

42

58

Total
Total number of
participants

-

38

55

7

100

100

Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

We distributed the number of responses into
every age group with percentage (Table 4.4).
Then we wanted to see whether there is any
relevance between these three indicators
of energy saving, water saving and carbon
reducing. The result indicates that 55 per cent
of the total participants were between 25-35 age
group and 28 per cent of them considered that
Mongolian companies do not pay attention for
energy saving, 38 per cent for water saving and
35 per cent for carbon reducing accordingly.
80

In total, 25-28 percent of the male participants
disagreed that Mongolian companies pay
attention for their energy saving, water saving
and carbon reducing and 30-41 per cent of the
female participants gave same answer and
according to this result, the male participants
have more positive opinion comparing to the
female participants.
The result shows that Mongolian companies’
commitment should push the nation or

Дугаар (462) 26, 2016

enterprises to adopt ambitious measures to
saveenergy, reduce carbon emissions, and
develop a circular economy. The significant
point here is that all these popular environmental
practices are more or less related to cost
reduction or market ability of the organizations`
products or services.
4.4 Barriers to the implementation of
environmental activities
What motivates the Mongolian companies
accommodating
environmental
CSR
practices?
Figure 4.5 shows the survey
results for the barriers and drivers to adopting
CSR environmental related activities. An

Монголын хүн амын сэтгүүл

exceptionally high percentage, 40 per cent,
indicates that participants did not have sufficient
knowledge about the barriers of management
policy and the government regulation to the
implementation of environmental related
activities to Mongolian companies. Looking
through the result, we can see that around
25 per cent of the total participants strongly
agreed that the shareholder’s value and the
investor’s pressure is the concrete barrier to
the implementation of environmental related
activities to Mongolian companies. 25 per cent
of the participants agreed that the knowledge
and skills of employees is main barrier for
the implementation of environmental related
activities.

Figure 4.5: Barriers to the implementation of environmental activities
12%

The government regulation

14%

15%

The investor’s pressure

20%

12% 13%

22%
27%
26%

25%
24%
21%
17%
13%
31%
19%
22%
14%14%
13%
20%
23%
31%
13%
11%
19%

The shareholder’s value
The related costs
The knowledge and skills of employees
Management policy

39%

19%

5
4
3
2
1

39%

12%
0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45%
1Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

4.5 Stakeholders involvement and future
trends
This paper investigates the environmental
activities and responsibilities of Mongolian
companies. Around 70 per cent of the survey
participants agreed that the environmental
management will become more important to
Mongolian companies in the next five years
and 81 per cent of the participants preferred
to work in those companies with good CSR.
From the survey result we see that there is a

direct relationship with these two indicators and
most of the participants hope that environment
related issued will be decided in a good way in
the future (Table 4.5).
Environmental disclosure is a set of
informationitems that relates to a firm’s past,
current, and future environmental management
activities and performance. For developing
nations such as Mongolia, environmental
protection is important but economic growth is
theirprimary goal.

81

Монголын хүн амын сэтгүүл

Дугаар (462) 26, 2016

Table 4.5: Environmental management in the next five years and preference of job
place
Chosen parameters

Environmental management will become
more important to Mongolian companies in
the next five years

Gender

The participants
preferred to work in
those companies
with good CSR

Total number
of participants
-

1

2

3

4

-

-

-

-

-

-

19-24

2.63

7.89

13.16

23.68

52.63

100.0

38

25-34

1.82

10.91

21.82

30.91

34.55

100.0

55

35-44

28.57

14.29

-

-

57.14

100.0

7

Male

4.76

11.90

11.90

26.19

45.24

100.0

42

Female

3.45

8.62

20.69

25.86

41.38

100.0

58

1

-

-

33.33

33.33

33.33

100.0

3

2

-

-

50.00

16.67

33.33

100.0

6

40.00

30.00

10.00

10.00

100.0

10

10.71

10.71

46.43

32.14

100.0

28

-18
Age

Total

3

10.00

5

4

-

5

5.66

5.66

13.21

18.87

56.60

100.0

53

4.00

10.00

17.00

26.00

43.00

100.0

100

Total

Note: 1 = Strongly disagree, 2=Disagree, 3 = Do not know, 4= Agree 5 = Strongly agree

5. Discussion and Conclusion
This paper examines disclosure of CSR in
terms of environmental activities among
Mongolian companies. Our research found
several interesting facts and patterns regarding
the disclosures of environmental practices of
the Mongolian companies. First, the majority of
the Mongolian companies today do not consider
environment as an important strategic planning
consideration as evidenced by the fact that
almost 74 per cent of the survey participants
disagreed that Mongolian companies have
an environmental policies and 73 per cent of
the participants considered that Mongolian
companies do not produce environmentally
friendly services. In nature, there is a large
difference in matching government policies and
regulations between Mongolian companies.
Mongolia is a nation with growing number of
mining companies and with high air pollution.
Any of its mining activities quickly becomes a
focus of international attention. The behavior of
mining companies causes more environmental
impact and thus attracts greater attention from
the government and environmental protection
groups.Second, our analysis of the corporate
environmentalplanning approaches suggests
82

areas of serious improvement. Our results
show that 83per cent of the survey participants
disagreed that Mongolian companies have an
environmental plan and the 76 per cent of the
participants provided that Mongolian companies
do nothave any environmental emergency
plans. This needs to change. Mongolian
companies need to consider environmental
planning not only as a top priority, but also use
specific targets and objectives to guide their
environmental planning efforts. Third, Mongolian
companies should manage their environmental
performance, they need to include their different
stakeholders in their company`s CSR related
issues. According to the research result, 80 per
cent of the participants consider that Mongolian
companies do not have a management person
responsible for environmental sustainability
and almost 82 per cent of the participants
counted that Mongolian companies do not
have an environmental audits. As our results
show that 49 per cent of the total participants
strongly agreed that the shareholder’s value is
the concrete barrier to the implementation of
environmental related activities to Mongolian
companies. Fourth, Mongolian companies
should encourage seeing that using external
and internal audits to establish thecredibility of

Дугаар (462) 26, 2016

their commitment to environmentalmanagement
practices.The fact, almost 82 per cent of the
participants counted that Mongolian companies
do not have an environmental audits and no
one gave a strong opposite answer. Mongolian
companies that used external audits, many
of them did not provide details of their audits.
This implies that corporate efforts to ensure the
reliability of their environmental reporting have
a long way to go.
The overall results of the environmental
practices are disappointing and the results
imply that Mongolian companies have still not
considerably engaged in practices related to
the environment.Exploring the reasons for this
phenomenon, first, the Mongolian government
did not have any CSR reports and serious
discussion still now. That means that CSR in
Mongolia has not developed yet. Most of the
Mongoliancompanies did not engage in CSR
activities and not required to report. Second,
most of the companies have been involved
in CSR activities, but did not know how to
disclose and communicate them. However, the
empirical findings of this paper are helpful for
stakeholders and academics, because (1) this
study can help stakeholders to clarify current
condition for the content of CSR information in
terms of environmental activities disclosed in
Mongolia; and (2) these findings offer a CSR
insight for Mongolian companies, which can
also provide some evidence about whether
Mongoliancompanies have adopted adequate
methods to cope with global changing. In fact,
CSR disclosures serve as one of the best
communication channels between a company
and itsstakeholders. From another perspective,
CSR is a brand new concept for Mongolian
companies or the whole Mongolian society.
Hence, the Mongolian companies should
endeavor to improve their CSR. Perhaps, CSR
can become a strategy to create business value.
We are not providing any ‘‘judgments’’ on
corporate environmental performance. Are
companies really doing everything they are
reporting? Or are environmental reports
a just part of the corporate agenda? We
cannot answer these questions with absolute
certainty; however, we conclude that Mongolian
companies are not trying to make real progress
for greater business sustainability. This
conclusion is primarily based on our impression

Монголын хүн амын сэтгүүл

of really bad survey result in corporate
environmental practices. However, the only
way to really answer the question is through
independent audits of corporate environmental
performance.
Limitation
Academic publications on CSR are centered
on the developed world, and very little is known
about CSR practices in developing countries.
The major limitation of the study is that there is
a dearth of research in CSR in the developing
world is still in its primary stage. As a result, we
were unable toconduct more in‐depth analysis
of the tendency in CSR development among
Mongolian companies. Future researchers
canaddress this issue to obtain more abundant
findings in the CSR research area.
REFERENCES
Aaronson, S.A. (2003). Corporate responsibility in the global village: The British role
model and the American laggard Business
& Society Review, 108(3), 309-338. doi:
10.1111/14678594.00167
Al-Tuwaijri S, Christensen TE, Hughes II KE.
(2004). The relations among environmental disclosure, environmental performance,
and economicperformance: a simultaneous equations approach. Accounting, Organizations and Society 29: 447–471.
Anita Jose Shang-Mei Lee (2007). Environmental Reporting of Global Corporations:
A Content Analysis based on Website
Disclosures Journal of Business Ethics
72:307–321
Boli, J. and D. Hartsuiker: (2001). World culture
and Transnational Corporations: Sketch of
a Project.
Carroll, A.B. (1999). Corporate social responsibility: Evolution of a definitional construct.
Business and Society, 38(3), 268-295.
doi:101177/000765039903800303
Carroll, A.B. (2008). A history of corporate social responsibility: Concepts and practices. In A. McWillians, D.Matten, J. Moon &
D. Siegel (Eds.), The Oxford handbook of
corporate social responsibility (pp. 19-46).
Oxford, UK.: Oxford University.
83

Монголын хүн амын сэтгүүл

Christensen, L. J., E. Pierce, L. P. Hartman,W.M.Hoffman and J. Carrier: (2007).
‘Ethics, CSR, and Sustainability Education in the Financial TimesTop 50 Global
Business Schools: Baseline Data and FutureResearch Directions’, Journal of Business Ethics 73(4), 347–368. doi:10.1007/
s10551-006-9211-5.
Cornelius, N., J. Wallace and R. Tassabehji:
(2007). ‘Na Analysis of Corporate Social
Responsibility, Corporate Identity And Ethics Teaching in Business Schools’, Journal of Business Ethics 76(1), 117–135.
doi:10.1007/10551-006-9271-6.

Дугаар (462) 26, 2016

Auditing and Accountability Journal 8(2):
47– 77.
Guthrie J, Parker L. (1989). Corporate social reporting: a rebuttal of legitimacy theory. Accounting and Business Research 19(76):
343–352.
Ingram R, Frazier KB. (1980). Environmental
performance and corporate disclosure.
Journal of Accounting Research 18: 612-622.
Guthrie, J. E. and L. D. Parker: (1990). Corporate Social Disclosure Practice: A Comparative InternationalAnalysis, Advances
in Public Interest Accounting 3, 159–176.

Cormier D, Magnan M. (1999). Corporate environmental disclosure strategies: determinants, costs and benefits. Journal of
Accounting, Auditing and Finance 14(3):
429–451.

Hamann R. (2003). Mining companies’ role in
sustainable development: the ‘why’ and
‘how’ of corporate social responsibility
from a business perspective. Development South Africa 20(2): 237–254.

Cormier D, Magnan M. (2003). Environmental
reporting management: a European perspective. Journal of Accounting and Public
Policy 22: 43– 62.

Handy, C. (2002). What’s a business for Harward Business Review, 80 (12), 49-56.
Retrived from http://www.hbr.org

Crowther D. (2004). Perspectives on Corporate
Social Responsibility.Ashgate Publishing.
Daft, R.: (1995). Understanding Management
(The Dryden Press, Orlando, FL).
Dahlsrud, A.: (2006). ‘How Corporate Social
Responsibility is Defined: An Analysis of
37 Definitions’, Corporate Social-Responsibility and Environmental Management
15(1), 1–13. doi:10.1002/csr.132.
Dahlsrud, A. (2008). How corporate social responsibility is defined: An analysis of 37
definitions. CSR and Environmental Management, 15 (1), 1-13. do: 10.1002/csr.132
Deegan, C. and B. Gordon: (1996). A Study of
the Environmental Disclosure Policies of
Australian Corporations, Accounting and
Business Research 26(3),187–199.
Grane, A., Siegal, D., Moon, J., Matten,
D., Mcwillams, A. (2008). The Oxford
handbook of corporate social responsibility,
1st ed. Oxford University Press, Oxford
Handbooks Series.
Gray R, Kouhy R, Lavers S. (1995). Corporate social and environmental reporting:
a review of the literatire and a longitudinal study of UKdisclosure. Accounting
84

Holsti, O. R. (1969). Content Analysis for the
Social Sciences and Humanities (Addison-Wesley, Reading, MA).
IMF. (2006). World economic outlook: Financial
systems and economic cycles. Brussels,
Belfium: International Monetary Fund. Retrieved from http://www.imf.org/external/
pubs/ft/weo/2006/02/
Jones, K., T. Alabaster and J. Walton, (1998).
Virtual Environments for Environmental
Reporting, GreenerManagement International 21, 121–137.
Kolk, A. (2003). Trends in Sustainability Reporting by the Fortune Global 250, Business
Strategy and the Environment 12, 279-291.
KPMG. (1999). KPMG International Survey of
Environmental Reporting 1999 (KPMG
Environmental Consulting, DeMeern, The
Netherlands).
KPMG. (2002). KPMG International Survey of
Environmental Reporting 2002 (KPMG
Environmental Consulting, DeMeern, The
Netherlands).
LopinKuo, Chin-Chen Yeh and Hui - Cheng Yu,
(2012). Corporate Social Responsibility
and Environmental Management Corp.
Soc. Responsib. Environ. Mgmt. 19, 273-287.

Дугаар (462) 26, 2016

Published online 1 July 2011 in Wiley
Online Library (wileyonlinelibrary.com)
DOI: 10.1002/csr.274
Mc Williams, Siegel & Wright. (2006). Corporate Social Responsibility: Strategic
Implications. Journal of Management
Studies, 43(1), 1-18. doi: 10.1111/j:. 14676486.2006.00580.x
Meek, G. and C. Roberts: (1995), Factors Influencing Voluntary Annual Report Disclosures by U.S., U.K., and Continental European Multinational Corporations, Journal
of International Business Studies 20(3),
555–572.
Morhardt, J., S. Baird and K. Freeman. (2002).
Scoring Corporate Environmental and
Sustainability Reports Using GRI 2000,
ISO 14031 and Other Criteria, Corporate
Social Responsibility and Environmental
Management9, 215–233.
Nieminen, T. and J. Niskanen. (2001). The
Objectivity of Corporate Environmental Reporting: A Study of Finnish Listed
Firms’ Environmental Disclosures, Business Strategy and the Environment 10(1),
29–37.
Patten DM. (1992). Intra-industry environmental disclosures in response to the Alaskan
oil spill. Accounting, Organizations and
Society 17(5): 471–475.
Peck, P. and K. Sinding. (2003). Environmental
and SocialDisclosure and Data Richness
in the Mining Industry,Business Strategy
and the Environment 12, 131–146.
Robert W. Kolodinsky, Timothy M. Madden,
Daniel S. Zisk and Eric T. Henkel. (2010).
Attitudes About Corporate Social Responsibility: Business Student Predictors Journal of Business Ethics 91:167–18. DOI
10.1007/s10551-009-0075-3

Монголын хүн амын сэтгүүл

worldwatercouncil.org/fileadmin/wma/documents/Analysis_HDR_2006.pdf
Van Marrewijk, (2003). Concepts and definitions of CSR and corporate sustainability:
Between agency and communion. Journal
of Business Ethics, 44 (2/3), 95-105. doi:
101023/ A:1023331212247
Visser W, (2008). Corporate Social Responsibility in developing countries. In a Grane, MC
Willams, D. Matten, J. Moon, &D. Siegal
(Eds.), The Oxford handbook of corporate
social responsibility (pp.473-479). Oxford,
UK.: Oxford University.
Welford R. (2002). Globalization, corporate social responsibility and human rights. Corporate Social Responsibility and Environmental Management 1: 1–7.
Wiseman J. (1982). An evaluation of environmental disclosures made in corporate annual reports. Accounting, Organizations
and Society 7(1): 53–63.
World Bank (2006). World development report
2007: Development and the next generation (35999). Washington: D.C. World
Bank doi: 10.1596/978-0-8213-6541-0
WRI. (2005). World Resources
wealth of the poor: Managing
to fight poverty. Washington:
Resources (WRI). Retrieved
pdf.wri.org/wrr05_lores.pdf

2005: The
ecosystems
D.C.: World
from http://

Zeghal D, Ahmed S. (1990). Comparison of social responsibility information disclosure
media by Canadian firms.Accounting,
Auditing, and Accountability Journal 3(1):
38–53.

Russo, M. V. and P. A. Fouts.(1997). A Resource-BasedPerspective on Corporate
Environmental Performanceand Profitability, Academy of Management Journal
40(3), 534–559.
UNDP, (2006). Beyond scarcity: Power, poverty and the global water crisis. Brussels,
Belgium: United Nations Development
Programme. Retrieved from http:/www.
85