You are on page 1of 557

j

ARNOLD
TOYNBEE

CA STUDY OF HISTORY)

Yazarve Jane Caplan tarafindan


gzen gfirilmi ve ksaltln]
yen bask, 90' renkli 507 reslIll
- __ . v . 23 harita ve sema
.
Istanbul 1978

8ate Yaymlarl
NDEKLER

NSZ

BLMI TARH N BiMi

1 Tarihle lgili Dncelerin Greceligi


2 Tarihi ncelemenin Abn
3 Baz TErimierin Tanmlar
4 nsanln Bandan Geen Olaylano Genilemesine
ncelenmesi Geregi
5 Gei Toplumu
6 Uygarlklann Karlatll11al1 ncelennesi
7 Helen ve in Modelleri
8 Yahudi Modeli
9 Uygarlklarn Gzden Geirilmesi

BLMIl UYGARLIKLARINDOGuU

10 Uygarlklarn Douunun Tabiat


llDogu Nedeni: rkm?
12 evre mi? ,
13 Meydan Okuma-ye-Tepki
14 Stnlemenin etinligi
15 Elverisiz Cografi Koullarn Teviki
16 Eziyetlerin Teviki
il Dogmadan Alen Um-I k lar

BLMIII UYGARLIKLARIN BYMES


18 Bynenin Durdurulmasna Ornekler
19 Bymenin lt

BLM IV UYGARLlKLARIN KLER


20 Detemnme nanmal myz?
21 Mimesis'in (Thklidin) Mekanikligi
22 Rollerin Degimesi
23 Atina ve\enedik Geici Bir Benlige Thpnma
24.Dogu Roma rnparatorluu:Ge<;ici BirKurumun
Putlatrlmas
25 Davut'laGolyat:Geici Bir1&nieThpnma
26 Roma Papalg: Zafer Sarholuu

BLM V UYGARLIKLARIN ZLMES

2710plumsal ZImerin ozelligi ve


Belirtileri
28 Proletaryalar
29 D Proletaryalar
30Ruhta Ayrma
31 zlmedlaynn laiattg
Meydan Okuma
BLMVI EVRENSEL DEVLETLER
32Evrensel Devletler:Ata m, Ama m?
33iletkenligin ve Barn Nimetleri
34 Ulatrma
35 Diller ve Yazlar
36 Bakentler
37 Kamu Hizmetleri
38Evrensel DevletlerinBir Gelecei Olabilirmi?

BLMVII EVRENSEL DNLER

39 Ur mu, Krizalit mi?


40 Ayn TrdenToplumlar m?
41 Bir Hayale mi,yoksa BirGereklige Kar
Tepkiler mi?

BLMVIII KAHRAMANLIKAGLARI
42 Barbar Gemii
43 imge ve Gereklik

BLM IX UYGARLIKLARARASIND\
MEKAN iNDETEMASLAR

44 agda UygarlklarAnsnda
Karlamalar
45 Modern Bat ve Rusya
46 Modern Bat ve Dogu Asya
47 skender-son:as HelenToplumuyla
Karlamalar
48 agda Uygarlklar Atasnda Karlamalarn
Toplumsal Sonular
49 agda Uygarlklaf Ansnda Karlamalarn
Psikolojik Sonular
BLM X UlGARLIKLARARASIND\
ZAMANNDE TEMASLAR

50 Kurum1arn,rasa1ann ve Felsereerin
Rnesanslar
51 Dillerin, Edebiyatlarn ve Grsel Sanatlann
Rnesansar
52 Dinlerin Rnesanslan

BLM XI TARH NiN NCELEMEL?

53 Tarih Dncesinin ze1ligi


54Thrihiler Eylemde

HARTALAR

KRONOLOji

METNLE LGL NOTLAR

RESMLERN LSTEs

NDEKS
.,
Bu kitap, kendi adnn akla getirdiklerini gerekletirmek is-
NSZ teyen bir giriimin sonucudur: nsanolunun tarihine bir btn
olarak bakmaya altm. Bu, tarihe balangtan bugnk 1972
ylna kadar bakmak ve ayn zamanda global bir biimde bakmak
aruamna gelir.
Bakmz zaman-boyutu iinde ister istemez lek d kala
caktr. Bizler, insanlk-ncesi atalarmzn insan olmadan nce ya-
adklar yarm, belki de bir milyon yl boyunca birka kemik ve
bir miktar paleolitik (yontma ta) aratan baka bir kayt brak
mayan ilkellerdik. Tarm, hayvanlarn evcilletirilmesi, mlek ya
pm ve dokumaclk ancak on bin yllktr: Uygarlk ancak be bl
yandadr ve bizim insaruk tarihiyle ilgili bilgilerimizin ou, bu
nisbeten yakn zamanlarla snrlanmtr. Tarihe corafi anlamda
global bir biimde bakmak, zamansal derinlii iinde bakmaktm
daha kolaydr; ama dengeli bir global bak il nce kendimizi
bir yanlsamadan kurtarmalyz. Belirli bir lkenin, bir uygarl
n, bir dinin, bizim olduu il, srf bu nedenle merkezi bir ko-
numda ve stn olduunu dnmek bir yanlsamadr. Bir tarih-
i iin tarihe kendi atalarna duyduu ballk asndan bak-
mak, onun, global panoramay gerek orantlar iinde grmesli
zedeleyen raslansal bir przdr.
Peki ama tarih neden bir lceleme konusudur? Neden il
de bulunduumuz zaman ve mekan ufkunun dnda eylerle u
raalm? Gnmzde daha geni bir baka sahip olmamz gerek-
tiren pratik nedenler vardr. Son be yzyl iinde yeryznn b-
tn ehresi, evresini saran hava da dahil olmak zere, fiziksel
bakmdan, teknolojinin artc ilerlemesi sonucu iie rlm
tr, ama insanolu politik bakmdan henz birlememitir. Me-
safenin yokedilmesi" nden nceki zamanlardan bize kaltmla ge-
en yresel yaay biimlerimizle hala birbirimizl yabancsyz.
Bu durum korkun bir tehlikedir. ki dnya sava ve gnmzde
de sren dnya apnda yaygn endie, bunalm, gerilim ve iddet
btn hikayeyi anlatyor. nsanolu tek aile gibi bir ey yarat-
may baaramazsa mutlaka kendini yok edecektir. Birbirimize bu
nederue yaknlamalyz: Bu da birbirimizin tarihiyle yaknlamak
aruamna gelir, nk nsan yalnzca imdiki an ilde yaamaz.
nsanlar, zihni bir zaman ak Iinde, gemii hatrlayarak, ge-
lecee -umut ya da korkuyla- bel balayarak yaarlar.
Gnmzde tarihi genilemesine incelemenin pratik nederu
apak ortada ve kendinl gle duyuruyor. Ama tarihi, insan so-
yunun tkenmemesi kaygsyla incelemeye zorlanmasaydk bile,
merak duygusu bizi harekete geirecekti; nk merak duygusu
insan tabiatnn ayrc melekelerinden biridir. Tam anlamyla re-
fah ve gvenlik iinde olsaydk yle de ilde bulunduumuz
Evrene kar bir merak duyardk. Kald ki bu iki ideal hedefe ula
an bir insan toplumu hi bir yerde ve hi br zamanda grlmedi.
Bunu kendi yaantlarmdan biliyorum. Hayatm boyunca s-
ren bir merak duygusu beni tarih almalarna yneltti. Kendimi
bildim bileli kafam tarihe yatkndI. Annem de tarihiydi. Onun
tarihe duyduu ilginin bulac ve uyarc bir yan vard. Ayn
zamanda, eskiden bir,denizci olan byk amcamn yannda by-

LO
mtm. Bir East Indiaman ( direkli, yelkenleri drt keli bir
gemi tipi) kaptanyd. Hindistan';., in'e yapt yolculuklarn
hikayeleri beni heyecana board. Bylece, aklc, dzerli ve bar
iinde bir dnyada yaayacama inanmak gibi bir aldatmaca
iinde yetitirildiim halde, merak yznden tarih almalarna
balamtm. 1914'n Austos aynda yirmi alt yama gelene ka-
dar da, tarihi genilemesine inceiemenin pratik bir nedeni olabi-
leceini farketmemitim. Gereklerin bilincine varmama yol aan
olay Birinci Dnya Savann patlamas oldu. Ayn olay bana, ge:
ni kapsaml bir tarih incelemesinin gerektirdii koca ynlar
halindeki tarihi bilgileri kullanabilmek iin bir de yntem salad.
1914 yl beni xford'da, Klasik Yunan tarihi dersleri verirken
yakalad. 1914 ylnn Austos aynda beni yava yava saran ya-
antnn tpksnn, .. beinci yzylda yaam bir tarihi olan
Tukidides'in de bandan gemi olduu birden zihnimde aydn
land. da benim gibi dnyasn ikiye blen byk bir .karde sa:
vann etkisini duymutu. Tukidides bu kuan byk savann
o zamann dnyasnda r ac bir nitelii olacan nceden
grm ve zaman getike olaylar onu dorulamt. imdi gr-
yorum ki Klasik Yunan tarihiyle Modem Bat tarihi getirdikleri
yaantlar asndan adatlar. kisinin de aknda bir paralel-
lik vard. Karlatrmal olarak incelenebilirlerdi. ok gemeden
Yunan tarihiyle Bat tarihinin birok baka rnei bulunan belli
bir trn modeli olduklarni anladm. Saydm uygarlklar yirmi
bire kadar kt: imdi ise, modele tam uymayan birka rnek d
nda, en azndan otuz bir tane sayabillrim. Yirni, otuz rnek,
karlatrmal bir inceleme iin yeterlidir.
Geni kapsaml bir tarih incelemesi iin beni eiterler ara-
snda annemi, amcam, Tukidides'i ve iki baka Yunan tarihisi-
ni, Herodotus ile Polybius'u anabilirim. Bu iki tarihi de kendi
ufuklarnda belirdii lde panoramik dnya tarihleri yazm
lard. ocukken, ngiltere'deki kontluklarn adlarn ve ngiliz
krallarnn yaadklar tarihleri ezberletmelerine sinirlenirdim.
Sk sk ktlk ve pek ender olarak da iyilik yapmakta birleen
srail ve Filistin krallar, komular Asurlular ve Msrllar koIUl-
sunda merakm uyandrmlard. Burlarn derin izler yaratan
antlarnn bazlarn da British Museum'da seyredebiliyordum.
Tarih kadar iir ve felsefeyi de ieren youn bir Yunan ve Latin
edebiyat almas zihni ufuklarm geniletmiti. Tukidides bana
1914 Austos'unda, izlerini bugn hala duyduum bir ok etkisi
yapmt. 1915 ve 1916 yllarnda okul arkadalarmn hemen he-
men yars ldrlmt. Bir yandan da teki savakan lkelerde
len yatlarmn says da bundan aa kalmyordu. mrm
uzadka, ktln ksa kestii bu hayatlar karsnda duydu-
um ac ve fke artarak byyor. ocuklarmn, torurlarmn
byle bir kaderi olmasn istemiyorum. Bu kitabn yazlmas, in-
sarlk halinin nffie serdii anlamsz cinayetlerin meydan oku-
yuuna kar gsterdiim tepkilerden biridir.
Tarih Bilinci zerinde 1920'den 1972 ylna dein altm.
1920'nin yaznda ate almayan ilk atm yaptn. 1921 yaznda
stanbul'la Kale aras trende Blmlerin balklarn karaladm.
Bu balklarn ou imdiki dzeltilmi ve resimli edisyonda bu-

11
lunmaktadr. Eserin ksatlmam eklion iki cilde kadar kar.
1927 - 1939 yllar arasnda yaklamakta olan kinci Dnya Sa-
vayla yararak, ilk alt cildin sonuncusunu kinci Dnya Sa-
va patlamadan krk gn nce yaymlatmay baardm. 1954'de
VII - X. ciltleri, 1956'da XI. cildi (Tarih Atlas ve Corafya Szl-
). 1961'de de XII. cildi (Yeni Dnceler,) yaymlattm.
1924'den 1956'ya kadar Tarih Bilinci ile ilgili almalanm
iki baka i arasna skmt. O sralar Londra'daki Royal Ins-
titute of International Affairs'e (Kraliyet Uluslararas likiler
Enstits) uluslararas aktelolaylarn yllk bir taramasn ya-
pyor ve karmla birlikte kinci Dnya Savann politik tarihini
yazyorduk. Bu iki byk ve uzun sren giriim birbirlerinin ta-
manlaycsydlar. Bu iki iten birini yapabilmem iin ayn anda
tekini de yapmam gerekiyordu. Her zaman bir ayam imdiki
zamanda, br ayam da gemi zamanda durmuumdur. Ayn
duru biimi, nceleme'min bu dzeltilmi ve resimli edisyonu
iin de geerlidir, yalnz burada gzlerimi aynca gelecee de
evirmi bulunuyorum. nsann imdiyi ve gemii .incelerken ge-
lecee gzlerini kapamas mmkn deildir; mmkn olsa bile
ok ters bir eyolurdu bu.
Tarih Bilinci'nin imdiki dzeltilmi ve resimli edisyonu, i
birlii ile gereklemi bir giriimdir. Oxford University Press ile
Thames and Hudson arasnda bir szlemeye dayanlarak Bayan
Jane Caplan ile benim almalarmzn bir araya gelmesinin rii-
ndr.
Eserin imdiki biimi, hem 12 ciltlik orijinalinden, hem de
D. C. Semerwell'in ilk on cildi ksaltarak yapt baskdan birka
bakmdan ayrdr.
Bu kitap resimli olan ilk edisyondur ve resimler, kendilerine
elik eden altyazlarla birlikte, kitaba yeni bir boyut kazandr
maktadr. Resimler bir metni yalnzca vurgulamakla kalmazlar,
kelimelerin yeterince dile getiremedii birok eyi de aktarabi-
lirler. Resimler Thames and Hudson'da alan Bayan Bruckner
tarafndan saland. Bayan Bruckner'in bulduu bir sr resim
arasndan semeyi bayan Caplan'la ben, danarak yaptk. Resim
altlarnn msveddelerini Bayan Caplan hazrlad, ben de dzelt-
tim.
Aradan geen zaman iinde kitapta beliren boluk ar Bayan
Caplan'n bulmas ve bunlar doldurmas iin nce Bayan Bruck-
ner'le birlikte kitabn orijinalinin plann ve ieriini ok sk a-
lmalan gerekti. Bundan sonra, Bayan Caplan'la kardmz
kitabn yeni eklini Bayan Bruckner'in resimlendirmesi mmkn
oldu. nsann gzn korkutan bu ii gerekletiren iki meslek-
dama derin kran borcu iindeyim. Kitabn imdiki biimiyle
sonulanan ibirliini onlarn sk almalar mmkn klmtr.
Kitab u biimde tek bama karamazdm. Sylediim gibi bu
eser ibirliiyle yaratlmtr: Ancak buna iaret ederken bir nok-
tay sakl tutuyorum. Kitabn eletirileri yalnzca bana' yneltil-
melidir. Meslekdalarmn aratrmalar benim dncelerimden
ok daha salamdr.
Kitabn imdiki biimi, Semerwell'inki gibi bir ksaltmadr.
Ancak bu sefer kitap daha, deiik izgilerle ksaltld iin ne Se-
12
merwell'in eserinde, ne de orijinalinde bulunmayan baz yeni ko-
nuar da ekleyecek yer bulunmutur. Semerwell ilk on cildi btn
yapsyla zet halinde yeniden yazmay baarnt. Bylece ka
nlmaz olarak, benim tezimi destekleyen tarihi rneklerin' ou
nu darda brakmt. Kitabn bu edisyonuna orijinalinden ak-
tarlan blmlerde ayrntlarn pek ounu saklamak mmkn
olmutur. Ek cilt olan XII. cilt ("Yeni Dnceler) imdi ilk ola-
rak kitabn btnl iine yerletirilmi bulunuyor.
Ayrca, "Yeni Dncelerin yazld 1961'den sonra meyda-
na gelen olaylar ve keifleri de gz nnde bulundurmak mm-
kn oldu. rnein, sava sanatnda kaydedilen ilerlemelerin ard
arda urad yenilgilerin ac bir alayla dolu tarihi birka adm
daha izlenebildi (Ne yazk ki bu hala bitmemi bir hikayedir).
Sahra'nn gneyinde yaayan yerli uygarlklarn daha nce bilin-
meyen tarihleri de teki yresel uygarlklarn yannda yerini al-
d. lk on cilt iin notlarm yazmaya baladm 1927 ylnda, Tro-
pik ya da Gney Afrika'nn Araplar ya da Bat Avrupallar gelme-
den nce hi bir tarihleri olmad sanlyordu. O zamandan bu
yana Afrika'nn bu nemli blgesi, ksmen arkeolojik aratrma
lar, ksmen de elde edilen en eski belgesel kantlarla daha ok ay-
dnlk kazand. Tropikal Afrika'daki tarm ve metalrji sanatlar
tarihinin Bat Avrupa'nnkiyle karlatrIabileceini artk bili-
yoruz. Dou Asya uygarlnn uzak tarihi ile bu yrenin btn
dnemlerinin ekonomik ve sosyal tarihi de daha berrak bir odak
noktas haline geldi. Biz almalarmz srdrrken in dnya
ilerinde en nemli rollerden birini oynamaya balayarak normal
konumunu kazand. Kitabn bu edisyonunda bunlar ve benzeri
yeni olaylar gz nnde bulundurmakla insanlk sorunlarnn
bilgilerini ve anlalrln geniletmeye altk.
Klasik Yunan'n iki byk epik iirinden ikincisi olan Odys-
seia'da Menelaos adl bir korsann Troya kuatmasndan sonra
evine dnerken yolunu kaybetnesi zerine deniz tanrs Proteus'u
karmasn anlatan bir hikaye vardr. Menelaos, Proteus'un fal
na bakmasn ister, ama ona bunu yaptrmak iin Proteus'u sk
sk tutmay baarnas gerekmektedir. Ne var ki Proteus'un bu
karlma olayna kar cevab durmadan biimini deitirmek
olmutur (ngilizce'deki deiken anlamna gelen protean keli-
mesinin kkeni budur). Tarih protean'dr. Siz onu belli bir biim-
de yakalar yakalamaz o gene, Proteus gibi, biimini deitirecek
tir. O kadar ki, bazan tannmas bile gleir.
Biim deitirmek tarihin tabiatnda vardr, nk tarihin
tabiat, zerine yeni eyler ekleyerek devam etmektir. 1914 Aus
tos'unda bana bu kitab yazdran ilk itkiyi duyduum andan im
diki cildin yaymlanmasna kadar tarih, kendi uzunluuna elli
yedi yl daha ekledi. Her ekleme btnn kendisini deitirir;
nk biriken deneylerimizin nda gemiin tm birden de-
iik bir grnm alr. rnein Tukidides'in anlatt Yunanistan
bana 1914 Austos'unda, 1914 Temmuz'unda olduundan daha
deiik grnd, nk aradan geen zaman iinde Birinci Dn-
ya Sava patlamt ve bu phesiz ki dnyann eski toplam ze-
rine eklenen olaanst uursuz bir olayd.
Birinci Dnya Sava olaanstyd ama onun bu nitelii

13
yeryznde ilk kez grlmyordu. Anszn patlak veren birtakm
baka olaylar da onun gibi dnyann tm tarihi grnmn de-
itirmiti: rnein t. 221 'de in'in politik bakmdan birleme
si, !.. 334'e kadar skender'in anakkale'yi geii, tS. 633'de
Araplarn ortaya kmas, 13. yzylda Moollarn Kuzey Dou
Asya steplerinden dar tamas. Daha yava bir sre iinde olu-
an daha olaanst olaylar da vardr: rnein, Yunan ve in fel-
sefelerinin gelimesi, Museviliin tektanrcl, misyoner dinlerin,
tarmn ve su gcnden yararlanmann yaygnlamas. Bizim ya-
admz a, 'btn gemii imdiden ok farkl gsteren dei.ik
likler meydana getirmesi asndan ayr bir zellik gstennez. Ama
arnz, belki iki bakmdan kendine zgdr.

Son zamanlarda teknolojinin gsterdii olaanst ilerleme


dolaysyla mesafenin yokedilii sonucunda amzn bir zel-
lii, deiim hznn eskiyle llmeyecek derecede artmasdr.
imdilerde tarih her an bizi artacak kadar hzl oluuyor. a
mzn ikinci zellii de gemii bize iki kez biim deitirmi olarak
gstermesidir. Gemiin grnm yalnzca bizim imdiki deney-
lerirniz asndan deimekle kalmyor, arkeologlarn yeni bulgula-
r nda da deiiyor. Arkeologlar, devrim niteliinde birtakm
yeni bulgularla ortaya ktklar gibi, baz eski bulgularna da dev-
rimci yeni yorumlar getiriyorlar. Yntem izlemek yerine beklen-
medik klarda bulunuyorlar. Arkeoloji teorilerinde moda dei
ikliklerinin daha kesin dnemeler almas, bilgilerin oalmasy
la nasl olsa meydana gelecek deiimleri vurgulayarak, arkeolog-
larn gemie baklarnda da kesin dnemeler yaratmtr.
Napoleon'un 1798'de istila ettii Msr'da ve ayrca Amerika
ktasnda arkeologlarn yaptklar keifler, uygarlklarn karla
trmal bir yntemle incelenmesine biraz keyfi, ama onsuz edilmez
bir katkdabulundu. O zamandan bu yana birok uygarln ka-
lntlarn gml bulunduklar derinliklerden kazp kardlar:
rnein btn btn unutulmu olan Smer - Akad, nds klt-
rn. Minos, Mikene ve Maya'y, in'in Shang dnemini. Ayn
zamanda Msr'n Firavun uygarlndan kalan ktle halindeki
antlarn her zaman gze batm olan srrn, birtakm kaytlar
deifre ederek aydnla kavuturdular. Daha sonra Smer - Akad
ve Mikene uygarlklannn ve Shang hanedannn kaytlarn da
deifre ettiler. Arkeologlann bu almalar sonucunda tarihile-
rin el~ alabilecekleri bilinen uygarlk says, karlatrmal bir
almay mmkn klacak noktaya ulat. Bir yandan da arkeo-
loglar uygarln afanda, tarihin ehresini 20. yzyln bilim
adamlar, teknisyenleri, diktatrleri ve fatihleriyle ayn hzda de-
itirmi oldular.
Bu nedenle kitabn bu ekli, 1934 ile 1954 yllar arasnda ya-
ymlanan on ciltlik orijinalinden ok farkldr. Ama ayn nedenle
imdiki biimi de olaylarn srp giden ak ve bilgilerin oal
masyla gnn birinde eskimeye mahkumdur. nsan soyu varel-
duka ne tarih, ne de baka herhangi bir insan edimi nihai ola-
maz. Bu kitap, okurlarnn,. insanlk sorunlarnn tehlikeli ve eit
derecede arpc akna ,geni bir grle bakabilmesine yardmc
olursa amacna ulam olacaktr.

ARNOLD TOYNBEE
Haziran 1972
14
BLM i

TARHN BM

lncelememe, kendi bana bir btn saylabilen ve dola M

ysyla tarihin geri kalan ksmndan ayrldnda az ok


anlalabilir olan bir tarihi inceleme birimini arayarak
balyorum. Bugnn modasna uyarak tarihi ulusal dev-
letler erevesi iinde inceleme geleneine uymuyorum;
bunlar bence daha byk bir eyin bir uygarln par-
alardr. Insan, bilgilerini yorumlamadan nce 5lnfla
mak ihtiyacn duyduuna gre, bu byk-apl birim ba-
na kk-apl birimlerden daha az arptc grnyor
Birimimi tanmlayp uygarlk-ncesi toplumlara baktktan
sonra, uygarlk tarihleri iin bir model kurmaya al
yorum ve bu ite Helen, in ve Yahudi tarihlerine ba
vuruyorum. Onlarn ana zelliklerini biletirerek, bildii
miz uygarlklarn ounun tarihine uyduuna inandm
bileik bir model neriyorum. Eski ve yeni uygarlklarm
bir listesini yaparak blm bitiriyorum.
kenkli Resim: 1

ZNELLIK:
TARAFLI BR GR

nsanlar genellikle grmek istediklerini gorur ve kendilerine.


nemli grnen eyleri kaydederler. ada bir corafyac asn
dan bakldnda, bu on nc yzyl l\lappa Mundi'si (Dnya
Haritas) samadr, ama kendi erevesi iinde Hristiyan dnya-
snn tamamen mantki bir grnmdr. Yass bir dairenin tc
pesinde A.dem'le Havva'nn Eden'i ile simgelenen dou -Hristi
yan dininin kayna- ve onun aasnda da Kuds grlyor.
Avrupa, Asya ve Afrika zamannn btn corafi bilgilerinin sa-
dece bir ksmn yanstr bir biimde geliigzel kmelendirilmi.
Tabii sonu, felsefi bir model, yolcular iin bir klavuz deiL.

16
11I un i. > ~
(I1 f ~ fo l, if" II >. .f
.. 'fI' l. h 'h"'1 .1\ ho b

Renkli Resimler: 2. 3 Ayn dini inan tamamen farkl kltrel yorumlara urayabilir. On yedinci yzylda Etyopya'
da yaplan bir armhtan ndirilme resmi, sahneyi ada mahalli grenekler erevesi iinde
ele alyor. On altnc yzylda Hirldistan'da (Itardaki resmi yapan) bir Mughal ressam ise Av
ZNELLK: rupa modelinin aslna sadk bir Kopyasn swmaya alyor, ama Bakire Meryem ile evresin-
BIRLK IINDE ETLLIK dekilerin fiziksel tipleri hi amaz bir biimde Hindistan'a zg.
Renkli Resimler: 4. 5 Esrarl evrende anlalr bir kalp grme iJtiyac insan soyu kadar eskidir. Be Dnya Yres'n'
gsteren bu Aztek harita::os, drt gemi dnyay drt ana yne, imdiki Dnyay da merkeze
yerletiriyor: Her dnya, tarihini yneten tanr tarafndan temsil edilmekte. Kardaki Budist
,; v REN!N TESB!T.! mandala ise daha soyut bir fiziktesi dnyay yanstyor: Esrarengiz bir nihai gereklik zeri-
DNYA MODELLER! ne tefekkre yardmc olacak geometrik bir ekiL.
Renkli Resimler: 6.7

HELENVE
IN MODELLER!
Helen Uygarl, srekli bir ge:
me modeline uygun gelecek ka-
nUar salyor: Buradaki, Yunan
stunu iinden byr gibi gr-
nen, stunun tepesinde yaayan
Hristiyan mnzevi de, yeni ama
eskiyle bants olan Hristiyan
uygarlnn douuyla sonula-
nan hareketin bir simgesi gibidir.
Oysa in tarihi birbiri ardsra
gelen birlik ve birliksizlik, dzen
ve dzensizlik, ilerleme ve kme
dngleriyle hareket eder. Sa
daki inli filozoflar bu sarmal
(helezani) hareketi temsil eden
Yin-Yang simgesini inceliyorlar;
burada Yang dinamizm ve eylem-
le zdetir. Yn ise sreclurur-
luu ve edilginlii temsil eder.
Tarihinin grevi Helen ve in
kalplarnn nemli ve anlaml -
zelliklerini birletirerek baka
uygarlklarn tarihlerine uygula-
nabilecek bir gereki model ya
ratnaktr.
llekli Resimler: 8.9

YAHUD!LER:
B!R DA(';ILMA MODEL!

Diasporan: (Dalma) model


corafi bakmdan dalm ve ya-
banc toplumlarn hayatyla ks
men kaynam, ama ortak bir
kltrel gelenee bal kalarak
kendi manevi birliklerini ve ba
kalarndan farkllklarnt srd-
rebilen toplumlar gsterir. En
belirgin rnei Yahudilerdir.
Bu iki sahne yer ve zamanlarna
tamamen uygun grnyor: Sol-
daki, Rnesans ltalyas, sadaki
de on sekizinci yzyl Almanya-
SI. Ama her ikisi de brani dua
kitaplarndan alnma ve her ikisi
de, deien btn grenek ve mo-
dalarn altnda Yahudi cemaatn
diri tutan ayinin bir ksm olan
Fsh Bayramnn kutlann res-
mediyor.
Renkli Resimler: 10. II !in rgtlenmesi uygarlk.:yolundabalca admlardan biriydi, ama ayn zamanda toplumu,
netic bir aznlkla retici bir ounlua ayrd. Msrl kyllerin rettii servet, yukardak
ravunla karsnn debdebeli "'ksn salad; kar sayfadaki Asur mparatorluununkleler
IKTIDARIN MALYET imparatorluk prestijinin bir ant olmak zere .saraynn yaplmasna emek verdiler. End~
ncesi ada bu pahal ~iriimer yetersiz kyl ekonomisinin kaynaklarn kurutarak birbil
izleyen imparatorluklarn de;gesiz1iinin nemli bir nedeni oldular.
Renkli Resim: 12

NESNEL BIR GR

Yirminci yzyl Insannn ilk olarak grmeyi baarabildii ekil


de, dnyann uzaydan grn. Bu yzyl iinde tarihi ufuklar
da buna benzer bir biimde geriledi ve Insan'n, yaratt btn
uygarlklar genel bir ~rle grmesini salayacak yolu at.

29
1 Tarihle ilgili dncelerin greceligi
Etyopyalar tam::annn kara derili, ksa
kallak burun lan dergilerin istilasna urad. Kelimenin edebi an-
lu. Trakyallar ise tannlannn kzl sal,
mavi gzl lamnda bu ciltler kitap saylamazd, nk ierik-
olduklann sylerler. kZerle atlann eUez:l olup insan- lerinde birlik yoktu ve tabii herhangi bir monografi
lar gibi resim ya da sanat eseri yapmak isteselerdi. arasnda szkonusu bilim dalyla ilgili olmak gibi
aUar tann1ann ata, kzler de kze benzeterek ken- son derece zayf bir ba dnda, hi bir iliki yoktu.
di vcutlann model alarak tannIann ekillendirir
Dergiler ilerledike kitaplar geri ekildiler. Sonra
lerdI. (l)
orlar, daha kaba bir iiliin rn olan ve zerin-
XENDPHANES.
de cam mikrop ielerinin de sakland raflarda,
Hangi toplumun hangi anda olursa olsun Shelley'nin iirler'i ve Trlerin Kkeni'nin birlikte
tpk baka toplumsal edimler gibi bir tarih alma srgn hayat yaadklar tavanarasnda yeniden
s da zaman ve yerin hakim ynsemelerinin egemen- buldum. Her ziyaretimde alma odasnda etrafa
Hi altndadr. Bjzim amzda Bat Dnyas iki bakmak ya da oturmak benim iin daha g kat-
kurumun egemenlii altnda yaayagelmitir: Eko- larlr oluyordu.

nomide endstriyel sistem ile adna ksaca Demok- Bu dergiler, btn o i blm ve ham madde-
rasi)) dediimiz en az bunun kadar karmask bir po- den mekanik biimde maml madde elde etmeyi
litik sistem. Demokrasi, bamsz; ulusal ve egemen azami noktada tutma abalaryla endstriyel sis-
devletin sorumlu parlamenter temsilcilerinden olu- temin kitap halinde)) grnyd. Bu ciltlerin
an hkmetidir. Biri iktisadi teki siyasi olan bu doldurduu raflar sevmediim iin onlara verimli-
iki kurum, yaadmzdanbir nceki an kapan lii yok eden bir uursuzluk gzyle bakardm, ama
dneminde (') karlalan balca sorunlara geici imdi, amzn yirminci yzyl balarnda bir fi-
zmler salad iin genel bir strlk kazan- zik bilimcisinin alma odasnda ok da yersiz sa-
mt. Bu kurumiarn saltanat tahtna oturmas ylamayacaklarna inanmaya hazrm. Endtriyel
kurtluu orlarda arayp blan bir an bitii an: sistemin insarlk d yn fiziki bilimlere dayand
lamna gelir; hiJa yaayakalmalar bizden ncekile- na gre, belki de aralarnda nceden-kurlmu
rin yaratc gcn.gsterir; yaratlmasnda hi bir bir uyum)) vardr; ve bylece bilimsel dnce, en-
pay olmayan bizler ise burlann glgesinde yetiti dstri kanallarndaniletilse bile, bundan zarar gr-
rilmiizdir. Hala endstriyel iktisadi sistem ve par- memesi iin bir olaslk da dnlebilir.
lamenter lusal devlet iinde yayor, hareket edi- Kantlara dayanarak sonu karan her eit
yor, varlmzn sahibi oluyoruz; mirasna kondu- dnce, zerinde alabilecei birtakm n bilgiler
umuz bu iki kurumun hayalgcmze hkmetme- gereksediine gre, erken dnemlerinde herhangi
si, bizlerin hayat zerindeki basksnn bir yans bir fizik bilimini ele almann doru yolu bu olabilir;
masdr. Hemen hemen tm tarihilerimizin eserle- ve tm Bat bilimi l olarak Bat Toplumunun
rinin her noktasnda bu kurumiann prestijli duru- ya alndnda bile, henz ok gentir. Ne var ki
mu gze arpar. ayn yntem son zamanlarda fizik bilimlerinin s
Endstriyel sistem i blmn getirdii iin nrlar tesinde, ok deiik dnce alanlarnda
bir insani yne sahiptir, bir de insann fiziki evre- -cansz tablat yerine hayat, hatta insan edimleriy-
sine Modem Bat bilimini uygulamas dolaysyla le ilgili" dnce alarlarnda- (S) uyglanrntr.
insarlk d yn vardr. Onun ileyi yntemi, ok Tarih felsefesinin yeri de ite bu endstriyel siste-
sayda insann mekanik bir ibirliiyle hi durmak- min prestijinin ne kt, eitli dnce alarlar
szn ham maddeyi mamul madde haline getirmesi, arasndad~; ve bu noktada -nesnelerden ok in-
retim kapasitesini azami noktada tutmasdr. En- sarlarla ilgilenen bizim Bat toplumunun, kendi ta-
dstriyel sistemin bu zellikleri, yirminci ygyln rihinden ok daha eski bir gemie sahip olan zihni
Bat dncesinde teoride ve hatta pratikte yans bir egemerlik alan iinde- Bat'daki modern en-
mtr. dstriyel sistemin, yaayp almak iin en iyi
ocukken zaman zaman sekin bir fizik bilim- rejim olduma dair hi bir gvence yoktur. (.)
leri profesrnn evinde kalrdm. Bu evde kitap Tarihi dncenin eski krallnn Bat'nn mo-
raflarnn epeevre dizildii bir alma odas var- dem endstriyel hayatnn egemerlii altna gir-
d. imdi ziyaretimden ziyaretime bu raflardaki ki- mesi en ak biimde Theodor Momrnsen'in meslek
taplarn nasl deitiini hatrlyorum. Oday ilk hayatnda canlandrlabilir. Theodor Momrnsen
grdmde raflann ou genel edebiyat, genel bi- genlik yllannda, muhakkak ki Bat tarihiyle ilgi-
lim ve ev sahibimin uzman olduu dalda eitli ge- li literatrn aheserleri arasnda yer alacak byk
nel eserlerle doluydu. Yllar getike bu raflar bir- bir kitap yazmt. Bu kitap, 1854 - 56 yllar arasn
biri ard sra -her biri deiik yazarlarca kaleme da baslan The History of the Roman Republic idi.
alnm monografilerle dolu, irkin ince ciltler ha- (Roma Cumhuriyeti Tarihi); ama Mommsen kitab
linde- ayr uzmanlk dallarnda amanszca oa- yazar yaznaz bundan bir utan duymaya ve o mt-

30
NSAN GRNNDE TANR
,
1, 2, 3 slami, Kongolu ve inli gzlerle Hristiyan ikonografisi. Ortak tem'aya karn,
nesnelerin her biri sanatnn kendi kltrel ve rk evresini yanstyor.

31
hi enerji ve yeteneini baka kanallara dkmeye sa:ret e.demeyecelderi bir i baardn anlaman
balad. Mommsen bundan sonra hayat ura ola- gorunuyorlar. Boyle bir eyin olasln dnme
rak Roma Anayasas'nn ansiklopedik bir tantma- m ble olablrler. Aslnda Wells'in kitabnn ama-
s ile Latince yaztlarn bitmez tkenmez yaym ii c ve deeri o gnlerin profesyonel tarihilerinden
ni derlemeyi seti. Hayatnn daha ileriki yllarnda ok genelokur kitlesi tarafndan anlalmtr.
Das Rmische Staatsrecht ve Corpus Inscriptionum Tarih anlaynda endstrileme, endstriyel
Latinarun gibi antsal eserleriyle hatrlanmay ter- esprinin patolojik abartmalarn kendi bnyesinde
cih ederdi; ve onun birtakm makale ve birbirleriyle retebilecek kadar ileri gitmitir. ok iyi bilindii
bants olmayan monografiler halindeki btn zere, tm enerjilerini, ham maddeyi elektrik, s,
eserleri, bir sr rneini grdmz eitten, tek hareket, ya da mamul maddeye dntrme\!. iin
bir yazarn kartt seviyeli bir dergiye benzemek- harcayan insanlar ya da topluluklar tabii kaynakla-
tedir. Btn buniar yaparken Mommsen, kendi ku- rn kefini ve kullanlmasn, bu sreci, insanlk iin
andan Bat tarihilerinin bir temsilcisiydi: Bu, getirdii sonular gzetmeksizin kendi bana de-
Bat dnyasnda endstriyel sistemin, prestijini erli grmek eilimindedirler. Hatta ellerindeki im-
kafa iileri" zerinde duyurduu br zamanda ya- kanlarla yan izerek tabii kaynaklar kullanmayan-
am bir kuakt. Mommsen ve Ranke'den sonra lar ayplamak gelir ilerinden; kendileri de, eer ta-
tarihiler tm abalarn ham madde toplama yo- bii kaynaklarn biraz bol ve gelitirilme inkanlar
lunda harcadlar, yaztar, belgeler ve benzeri eyle nn uygun olduu bir blgede yayoriarsa hemen
ri dergiler ya da klliyatlar halinde topladlar; de yarattklar fetiin tutsa olurlar. Bu eit zih-
bu malzemeleri mamUL madde ya da "yar mamul niyet Avrupal gzlemciye belli bir tip Amerikal i
madde haline getirmek iin almaya koyuldukla- adam zellii gibi grnmektedir; ama bu tip ak
rnda yeniden bir blmne bavurmalar ge- a btn bizin Bat Avrupa Dnyasna zg bir ei
rekti. Sonu olarak Cambridge University Press'in limin ar bir rndr; orant duygusunu kaybet-
yaymlad bir sra sentetik tarih kitaplar dizisi meye yol aan ayn maraziliin kendi zihinlerine de
ortaya kt. Bu kitap dizileri, alkan iiliin, musallat olduunu bizim baz ada Avrupal ta-
olgu"ya dayanan bilgilerin, mekanik hnerliliin rihilerimiz de gzden karmaktadrlar.
ve toplumumuzun derleme -gcnn antlardr. Konuyu canlandrmak iin rnekleyelim. B-
Bunlar, karsnda- sendelediiniz tneller, kpr- yk skender'in Pers mparatorluunu paralama-
ler, barajlar ve gkdelenler arasnda yerlerini ala- sndan sonra ptolemaios baz gleri topariayp M
cak, editrleri ise Bat'nn nl mhendisleriyle bir- sr' temel alan baka bir Byk G kurarken, Se-
likte anlacaklardr. Endstriyel sistem tarih felse- levkos'un yandalar da mparatorluun Asya'dakl
fesi alann istila ederken byk strateji uzmanlar eski eyaletlerinden yeni bir Byk G oluturdu
na yol gstermi ve byk zafer antlar dikmitir. lar. Bu iki Byk Gc tarihi perspektifleri iinde
Gene de uzaktan bakan bir seyirci bu fetihten baz inceleyen hi bir kimse, hangisinin daha nemli ve
kukular duyabilir; ya btn bunlar bir zorlamaysa ilgiye deer olduunda tereddt bile edemez. Selev-
ve. zaferden duyulan gvenlik yanl bir analojiye kos Krall Hellen ve Suriye uygarlklarnn evlen-
dayanyorsa? dii gerdek odasdr. Buradakl birlemelerindendev
Gnmzde baz tarihileri seminerlen)ine bir ocuk meydana gelmitir; ilkin, Roma mpara
zellikle laboratuvar demeye dikkat ediyorlar ve torluunun prototipi olan ehir devletleri arasnda
orjinal eser szn belli bir kararllkla -bilinle birlemenin ilkesi olarak lahi bir Krallk, sonra da
demeyelim- eskiden kabul edilmemi, yerlememi zt yollarda bir dizi dinlerin ortaya kmasdr: Mit-
olgularn kefinden ya da dorulanmasndan sz rajzm, Hrstiyanlk, Maniheizm ve slam. Aa yu-
ederken kullanyorlar ('). Bu terim en geni kap- kar iki yzyl kadar bir sre, Selevkos Krall in-
samyla kullanldnda, yksek seviyeli dergilerde- sanln dnyada grlm en byk yaratc ey-
ki yazlarla ya da sentetik tarihlerle ilgili bildirgele- lenlerine sahne olmutur; ve hatta dnden ok
r kapsyor. Tek tek kiilerin tarih edebiyat alann sonralar da, nisbeten ksa sren varl srasnda
da verdii eserleri kmsemek gibi bir eilinin yaratlan akunlar insanln kaderine biim verme-
ar bast bir ada, zellikle Evrensel Tarih" ye devam etmitir. Bununla karlatrldnda
konusuna yaklamda bulunanlara kar, bu eili Hellenik uygarln Msr uygarlyla evlendii Fto-
min iddeti daha ok duyulur. rnein H. G. Wellls' lemaios fmparatorluu ksr kalmtr. Roma mpa
in The Outline of History (Tarihin Anahatlar) adl ratorluuna sis'e tapnmay ve birtakm iktisadi
eseri birok tarih uzman tarafndan ak bir d ve sosyal dzenlemeleri retmek dnda gerek-
manlkla karland. Yazar, zaman ve mekan iin- ten hesaba katlacak bir ey yoktur. Ne var ki, te-
deki uzun yolculuu srasnda, bu uzmanlarn a- sadfen iklimin elverili olmas dolaysyla bu iki
lma alanndan getike baz noktalarda yapt krallkla ilgili pek ok ham bilginin elimize geme-
ufak tefek yanllar acmaszca eletirildi. Bu ele si, incelenmelerinin kolaylanmas bunlarn tarihteki
tirmenler, H. G. Wells'in, tek bana nsanln tm asl gerek nemleriyle ters orantldr. Yukar M
hayatn hayali bir deneyoarak yeniden canlandr sr'n'toz gibi kuru topraklar Batl bilgin ekskava-
makla, kendilerinin hi bir zaman yanamaya ce- tre mthi bir papirs cenneti, Rnesans bilginle-
hi enerji ve yeteneini baka kanallara dkmeye sa.re.t e.demeyeceltleri bir i baardm aniamam
balad. Mommsen bundan sonra hayat ura ola- go.runuyorla~.Boyle bir eyin olasln dnme
rak Roma Anayasas'nn ansiklopedik bir tantma- m ble olablrler. Aslnda Wells'in kitabnn ama-
s ile Latince yaztlarn bitmez tkenmez yaym ii c ve deeri o gnierin profesyonel tarihilerinden
ni derlemeyi seti. Hayatnn daha ileriki yllarnda ok genelokur kitlesi tarafndan anialmtr.
Das Rmische Staatsrecht ve Corpus Inscriptionum Tarih anlaynda endstrileme, endstriyel
Latinamm gibi antsal eserleriyle hatrlanmay ter- esprinin patolojik abartmalarn kendi biinyesinde
cih ederdi; ve onun birtakm makale ve birbirleriyle retebilecek kadar ileri gitmitir. ok iyi bilindii
bants olmayan monografiler halindeki btn zere, tm enerjilerini, ham maddeyi elektrik s
eserleri, bir sr rneini grdmz eitten, tek hareket, ya da mamul maddeye dntrmek'iin:
bir yazarn kartt seviyeli bir derg-iye benzemek- harcayan insaniar ya da topluluklar tab kaynakla-
tedir. Btn bunlar yaparken Mommsen, kendi ku- rn kefini ve kullanlmasn, bu sreci, insanlk iin
andan Bat tarihilerinin bir temsilcisiydi: Bu, getirdii sonulan gzetmeksizin kendi bana de-
Bat dnyasnda endstriyel sistemin, prestijini erli grmek eilimindedirler. Hatta ellerindeki im-
kafa iileri" zerinde duyurduu br zamanda ya- kaniarla yan izerek tabii kaynaklar kullanmayan-
am bir kuakt. Mommsen ve Ranke'den sonra Ian ayplamak gelir ilerinden; kendileri de, eer ta-
tarihiler tm abalarn ham madde toplama" yo- bii kaynaklann biraz bol ve gelitirilme inkanlan
lunda harcadlar, yaztlar, belgeler ve benzeri eyle nn uygun olduu bir blgede yayoriarsa hemen
ri dergiler ya da klliyatlar halinde topladlar; de yarattklar fetiin tutsa olurlar. Bu eit zih-
bu malzemeleri mamUL madde" ya da yar mamul niyet Avrupal gzlemciye belli bir tip Amerikal i
madde" haline getirmek iin almaya koyuldukla- adam zellii gibi grnmektedir; ama bu tip ak
rnda yeniden bir blm"ne bavurmalar ge- a btn bizim Bat Avrupa Dnyasna zg br el
rekti. Sonu olarak Cambridge University Press'in limin ar bir rndr; orant duygusunu kaybet-
yaymlad bir sra sentetik tarih kitaplar dizisi meye yol aan ayn maraziliin kendi zihirlerine de
ortaya kt. Bu kitap dizileri, alkan iiliin, musallat olduunu bizim baz ada Avrupal ta-
olgu"ya dayanan bilgilerin, mekanik hnerliliin rihilerimiz de gzden karmaktadrlar.
ve toplumumuzun derleme -gcnn antlandr. Konuyu caniandrmak iin rnekleyelim. B-
Bunlar, karsnda sendelediimiz tneller, kpr- yk skender'in Pers mparatorlUunu paralama-
ler, barajlar ve gkdelenier arasnda yerlerini ala- sndan sonra Ptolemaios baz gleri toparlayp M
cak, editrleri ise Bat'nn rl mhendisleriyle bir- sr' temel alan baka bir Byk G kurarken, Se-
likte anlacaklardr. Endstriyel sistem tarih felse- levkos'un yandalan da mparatorluun Asya'daki
fesi alann istila ederken byk strateji uzmanian- eski eyaletlerinden yeni bir Byk G oluturdu
na yol gstermi ve byk zafer antlar dikmitir. lar. Bu iki Byk Gc tarihi perspektifleri iinde
Gene de uzaktan bakan bir seyirCi bu fetihten baz inceleyen hi bir kimse, hangisinin daha nemli ve
kukular duyabilir; ya btn bunlar bir zorlamaysa ilgiye deer olduunda tereddt bile edemez. SeIev-
ve zaferden duyulan gveniik yani bir analojiye kos Krall Hellen ve Suriye uygarlklarnn evlen-
dayanyorsa? dil gerdek odasdr. Buradaki birlemelerindendev
Gnmzde baz tarihileri seminerlen>ine bir ocuk meydana gelmitir; ilkin, Roma mpara
zellikle <<laboratuvar demeye dikkat ediyorlar ve torluunun prototipi olan 1jehir devletleri arasnda
orjinal eser" szn belli bir kararllkla-bilinle birlemenin ilkesi olarak hahi bir Krallk, sonra da
demeyelim- eskiden kabul edilmemi, yerlememi zt yollarda bir dizi dinierin ortaya kmasdr: Mit-
olgularn kefinden ya da dorulanmasndan sz raiZIn, HrlStiyanik, Maniheizm ve slam. A1ja yu-
ederken kullanyorlar ('). Bu terim en geni kap- kar iki yzyl kadar bir sre, Selevkos Krall in-
samyla kullanldnda, yksek seviyeli dergilerde- sanln dnyada grii!m en bYk yaratc ey-
ki yazlarla ya da sentetik tariherlc ilgili bildirgele- lemlerine sahne olmutur; ve hatta dndenok
ri kapsyor. Tek tek kiilerin tarih edebiyat alann sonralan da, nisbeten ksa sren varl srasnda
da verdii eserleri kmsemek gibi bir ellimin yaratlan akmlar insanin kaderine biim verme-
ar bast bir ada, zelllkle Evrensel Tarih" ye devam etmi~ir. Bununla karlatrldnda
konusuna yaklamda bulunanlara kar, bu eili Hellenik uygarln Msr uygarlyla evlendil pto-
min iddeti daha ok duyulur. rnein H. G:Wellls' lemaios fmparatorluu ksr kalmtr. Roma mpa
in The Outline of History (Tarihin Anahatlan) adl ratorluuna sis'e tapnmay ve birtakm iktisadi
eseri birok tarih uzman tarafndan ak bir d ve sosyal dzenlemeleri retmek dnda gerek-
manikla karland. Yazar, zaman ve mekan iin- ten hesaba katlacak bir ey yoktur. Ne var ki, te-
deki uzun yolculuu srasnda, bu uzmaniarn a- sadfen lkIlmin elverili olmas dolaysyla bu iki
lma alanndan getike baz noktalarda yapt krallkla ilgili pek ok ham bilginin elimize geme-
ufak tefek yanllar acmaszca eletirildi. Bu ele si, incelenmelerinin kolaylanmasbunlarn tarihteki
tlrmenier, H. G. Wells'in, tek bana nsanin tm asl gerek nemleriyle ters orantldr. Yukan M
hayatru hayali bir deneyoarak yeniden canlandr sr'n'toz gibi kuru topraklar Batl bilgin ekskava-
makla, kendilerinin hi bir zaman yanamaya ce- tre mthi bir papirs cenneti, Rnesans bilginle-

32
F' ......

rinin ryalarnn tesindebir zenginliin kaplarn


amaktadr. Selevkos Krallnn tarihi bir yn
oraya buraya dalm metal paralarn, yaztlarn
ve edebi eserlerden kalan blk prk paralarn
biraraya gelmesiyle toparlamrken, bu papi!sler y-
resel tarm yntemleri, manifaktr, ticaret ve kamu
ynetimi konularnda zabt niteliinde bilgi ver-
mektedir. Yukar Msr'n ptolemik-a Papirs-
leriyle bu noktada yarabilecek tek yeni bilgi kay-
na Babili'in Selevkid-a kil tabietleridir. nem-
li olan nokta u ki, Ptolemik papirsleri, Batl bil-
ginlerin eski tarih alannda tm almalarn ve
enerjilerini tketmitir. Gene olduka Ok sayda
bilgin kendilerini papirslerdeki metiIeri aydIat
ma iine adarken, Ptolemaios 'Krallnn tarihteki
nemini, o tarihi yeniden kurmak iin topladkiar
ham bilgilerin miktar ve yapc alma iin har-
cadklar emein youIuuyla lme yolunu tut-
tular.
Oysa dtan bakan bir gzlemciye gre Selev-
kos tarihini yeniden kurmak iin eldeki nisbeten az
miktarda malzeme zerinde de bu enerjinin bir par-
asnn kullanlmamas zcdr. Bu sayfann ka-
ranlklar zerine dklecek ufack bir k bizim
insanlk tarihini aIamamza, Ptolemaios Msrnn
1, 5 ENDSTR1YELIZM VE ULUSULUK, modern Batl tn-
toplumsal ve iktisadi dzenlemeleri zerine akt ~an'n ikiz saplantlar. Yukardaki amzIn Ruhu resmi insan
lacak ok bol ktan daha fazla yardmc olacak- aklnn mekaniklemesini temsil ediyor. Aada, Kayser II. Wil
tr. Bundan da te, okur psikolojik bir dnceye helm'in jbile kartpostal zerine monte edilmi militan ulusulk
grntleri.
taklr. Ptolemik papirsler uzman haline gelmi
bir tarihinin hemen hemen hi bir zaman kendisi-
ne sormas gereken balca soruyu sormadndan
kukulanr: ptolemik Msr, ait olduu belirli bir
toplumun, belirli bir an en nemii ve en ilgiye
deer fenomeni midir? ihtimal ki bunun yerine
baka bir soru sormutur kendine: Bu alanda hi
ele alnmam en zengin ham madde kayna ne-
dir?.. Cevabn Ptolemik Papirsleri olduunu an-
laynca artk kafasn bir. daha bu konuyla hi yor-
madan alma hayatnn geri kalan blmn pa-
pirolojist olarak geirmitir. Bylelikle, modern Ba-
t tarih aratrmalarnda, modern Bat endstrisin-
de olduu gibi, ham maddenin miktar ve yeri, in-
sanlarn btn faaliyetlerini ve hayatlarn ynet-
me eilimi gstermeye balamtr. Demek ki, hi
kukusuz bizim hayali papirolojistimiz tm insani
ltlere gre yanl bir seim yapmtr. Aslnda,
tarih aratrcsn bekleyen byk inci Ptolemaios
Krallnn deil, Selevkos Krallnn topraklarn
da gizlidir. Bu yarg iin, bir otorite olarak Eduard
Meyer'i anmak yeterlidir (6) -kendi kuanda
hakk verilmi bir bilgin olan Meyer, modern bilim-
sel ara ve teknikleri kullanma ustaln Essals sur
les Moeur (Grenekler zerine Denemeler), The
History of the Decline and Fall of the Roman Empi-
re (Roma imparatorluunun Gerilemesi ve Ykl)
gibi byk gelenek izgisinde bir eser olan Univer-
sal History.. (Evrensel Tarih) i yazmada harcam
tr. Tpk zamansz domu bir ocuk gibi-.
Bu, mlekinin elindeki amura tutsak olma-

33
6 Detroit'deki Ford Motor Fabrikasnn smarlad bu duvar resmi.
endstriyel sre iinde insann baml yerini ciddiyetle kutluyor.

Si eilimi ylesine ak bir sapmadr ki, are bulmak yntemieri yanl uygulamaktan kanmaldrlar.
iin tarihe bak sreciyle endstri sreci arasnda "Patetik yanlt" (*) dediimiz, cansz nesnelere
ki nl analojiden fazla uzaklara gitmeye gerek hayalimizde can verme olayna kar hep tetikte bu-
yoktur. Her eyden nce; endstride ham maddenin lunmuuzdur. Ama imdi tam tersi bir apatetik ya-
ipnotize edici gcne vurulmak sz konusu deil nlt"ya derek canl varlklara canszm gibi dav-
dir. Baarl bir endstrici, belli bir mala ya da hiz- ranyoruz.

mete kar ok gl bir ekonomik talep olduunu ada Bat toplumlarnn hayatnda endst-
ilk sezen, ve bURdan sonra srf bu ham maddeye riyel sistem tek egemen kurum olsayd, bunun Bat
ve kendine k~r getirecek sayda insan gcne el ko- l tarih anlay zerindeki prestijinin etkisi imdi
yarak, srf bu istenilen mal ya da hizmeti en elve- ye dein kendi arl altnda kebilirdi; nk
rili biimde gcrekletiren adamdr. Amaca hizmet endstriyel sistemin tarih anlayna uygulanabil-
etmeyen ham madde ve insan gc onu ilgilendir- mesi ok zorlayc bir iblm gerektirir. Endstri-
mez. Baka bir deyile, doal kaynaklarn tutsa de iblm nsanolu tarafndan maddi refah iin
deil efendisidir, bu nedenle de endstride ba e- denmesi gereken bir bede1 olarak kolayca (belkl
ken bir adam olur, servet yapar. biraz fazla kolayca) kabul edilmitir; ve fiziksel ev-
Ama tarih felsefesi, gerekte, endstriyel re- renl aratran dnce alannda buna kar pek nef-
timle benzemez. Biliriz kl eylem dnyasnda insan- ret duyulmaz; ya da u son zamanlara kadar by-
larla hayvanlara cansz eylermi gibi davranmak leydi. Bergson'un ne srd gibi, zihnlmizin me-
felaketlere yol aar. Ayn tutumun dnceler dn- kanizmas kendi zg yapsyla fiziksel tabiat so-
yasnda da yanl sonular vermeyeceininasl ileri yutlayarak, onu zerinde eylem yapabilmenizi
srebiliriz? Neden, bilimsel dnce ynteminin mmkn klabilen bir form olarak kavramamz
-{Oansz tabiatla uramak iin icat edilmi bir yn- salar (S). Her ne kadar insan zihninln zgiin yap
tem- canl varlklar ve insan konu alan tarih fel- snn bu olduunu kabil etsek ve baka dnme
sefelerinde de uygulanabileceini varsayalm? yntemierinln doalolmadn ne srsek de,
Bir tarih profesr seminer"ine laboratuvar" Bergson'un iaret etmeyi unutmad gibi, onun,
derse, kendisini bile bile kendi tabii evresinden gene yalnzca cansz tabiata bakmakla kalmayp
kovmu olmaz m? Bu iki isim de birer mecazdr, duygu hayatna ve bir btn olarak duygulara da
ve her biri kendi alannda uygundur. Tarihinin se- nem vermek gibi insani bir meleke olduunu unut-
minarium'u canl varlklarla ilgili canl dncele mamalyz ('). Hayat bir btn olarak gr-
rin at talimi yaptklar bir ocuk bahesidir. Fi- mek ve kavramak, bu derin itki, elbette bir tarihi
zik bilgininln laboratoriun'u ise cansz ham madde- nin zihninde iklndir; ve endstriyel sistem analo-
den mamul ya da yar mamul nesnelerin mekanik jisinin tarih anlayna empoze ettii iblm y-
bir biimde imal edildii atelyelerdir ya da dne lesine ykcdr kl bir ikinci egemen kurum daha 01-
kadar yleydiler (7). Pratik kafal bir adamn ocuk
bahesini fabrika ilkelerine gre, ya da fabrikay (tr) i Edebiyatta kullanlan bir terim. Cansz nesneleri canl
ocuk bahesi ilkelerine gre ynetmesi dnle nesneleri niteledig-imiz sfatlarla betimlemek (rnek:
mez; bylece. dnceler dnyasnda da bilginler hain deniz).

34
masayd tarihilerimiz imdiye kadar bu ihanete
mutlaka bakaldrrlard. ada Bat hayatnda
egemen olan bu teki kurum da gr birliini en-
dstriyel tarih anlayyla badatrmaya alt.
Modern Batl tarihilerle endstriyel sistem arasn
daki ball sessizce paylaan bu ikinci kurum
demokratik amzda kaynan ulusuluk ru-
hundan alan egemen devlettir.
Burada da gene, belirli bir toplumun belirli bir
ana egemen olan bir kurumun tarihilerin bak
lann ve edim1erini nasl etkilediini gryoruz. Bu
kurumun glgesinde yetitikleri iin tarihiler de
etkilenmeden kurtulamyorlar. Ulusuluk, yeni de'
mokrasi arabnn eski kabilecilik elerinde sirke-
leffi halidir. Modern Bat demokrasisinin lks,
gndelik politikada Hristiyar!n sezgisel buluu
olan btn insar!n Kardeliini uygulamaktr;
ama bu demokratik !knn yrrlkte bulduu
gndelik politika, insanc ve birliki deil, kabileci
ve militaJld. Modern Bat demokrasi !ks byle-
likle iki ruhu birletirme ve birbirinin,j;am tersi iki
gc bartrma giriimidir; ulusuluk esprisi bu
politik zorlamann psiik bir rndr; ve bu ulus-
uluk ruhu (olumsuz ama yanl deil) yle ta-
nmlanabilir; ruhu nceden verilmi ve belirlenmi
bir toplumun bir blk insannn, toplumun bt-
nym gibi duymas, davranmas ve dnmes.
Demokrasi ile kabilecilik arasndaki bu garip uz-
IRma, ada Bat dnyamzn gndelik politi-
kasnda demokrasinin kendisinden ok daha fazla
kendini duyurabilmitir. amzda Bat toplumun-
da arln duyuran iki g, endstri ve demokra-
si olmak gerekirken, endstri ve ulusuluk olmU-
tur. Ve 1875'de sona eren yzyl boyunca, Sanayi
Devrimi ile Bat Dnyasnda ada ulusuluun
ortaya kmas, elele vermi Byk Gler mey-
dana getirmeye alyorlard. Bu glerin her biri
kendi iinde bir evren lduunu iddia ediyordu.
Elbet, bu iddia doru deildi. Birden fazla B-
yk G olmas gibi basif bir olay, bunlardan hibi-
rinin kendilerini kucaklayan toplumun toplamna
edeer olmadru ispat etmeye yeter. Ne var ki,
ller Byk G toplumun genel hayatna srekli
bir etki yapmay baard iin, bir bakma, kendi-
ni toplumun tmnn evresinde dndil bir mih-
ver olarak grebilirdi. Ve her Byk G, kendine
-yeten, kendine-hakim bir durumda olduu iin
toplumun yerini tutabilecek bir hale gelmeyi ama-
lard. stelik, toplumun yerini tutmak, yalnzca
ekonomik ve politik alanda kalmayp, kltr ruhu- 7 Buna karlk, Cbaplin'in Am ZamanJar filminin bu sahnesi de In-
san'n kendi yaratt makinalarn yannda ecelemesini hicvediyor.
nu da ieriyordu. Byk Gleri ol~turan toplu-
luklarda yaayan insar!arda bylelikle yaratlan
zihniyet, daha kk aptaki topluluklara da yayl
d. Bizim Bat Toplumu tarihinin o anda, tm
Jusa! devletler, en bynden en kne ka-
dar, kalc btr!kler olduklarna dair ayn iddia-
y ne sryorlard, her biri kendine-yeterli ve dn-
yann geri kalan blmnden bamszd. Bu iddia
ylesine srarla ileri srlyor ve yayl?:r!ap ka-

35
ULUSULUCUN
DORUCU: 8 zafer Tak! (Are de Triomphe), Paris, 1806-36 9 Brandenburg Kaps, Berlin, 1789

bul ediliyordu ki Bat Toplumunun kendi sahici ri ne zellikle ekici bir dayanak gibi grnyordu.
kalcl ve sahici birlii bir sre iin karanlklara Ustelik de, bu ulusuluk zihinlerine tek bir kanal-
gmld; ve hayat bir btn olarak duymak gibi dan ilemiyordu. Yalnzca iinde yetitikleri toplu-
bir derin insan! itki, gn getike deien hayat luklarda nemsenrnek dnda, kendi alma mal-
artlannda srekli bir doyum ararken, kendisini zemeleri de ounlukla ayr ayr ulusal birikimler
uluslann da yesi olduu daha byk bir topluma halinde ortaya kmt. altklar en zengin ma-
balayaca yerde belirli uluslara dayand. Toplum- denler Bat hkmetlerinin kamu arivleri olagel-
sal heyecann ulusal gruplar zerinde duraanla mitir. Belli ki bu belirli doal kaynan bolluu,
mas neredeyse evrensel bir durum oldu ve tarihi- tarihilerin retim kapsamndaki artc artn
ler de buna herhangi bir insandan fazla baklk balca nedenidir. Bylece tarihilerirniz, biraz pro-
gsteremediler. Elbette, ulusuluk ruhu tarihilere fesyonel deneyler, biraz psikolojik eliki, biraz da
de zel bir gle ekici geliyordu, nk insanln alarn genel ruhu dolaysyla hep birden ayn
ortak bir istei olan gr birliini endstriyel sis- dorultuya ynelmilerdir.
temin tarihi eserlerine uygulanmasyla ortaya Bu eilimin varabilecei noktalar modern Bat
kan i blmyle badatrma imkan yaratlm Avrupa uluslarnda yetien en sekin tarihilerden
oluyordu. Eldeki endstriyel ilkelerle, bir "Evrensel birinin eserinde grlebilir. Camille Jullian u an-
Tarihle boumak en yetenekli, en salam bireyin da Kta Avrupasnda "Fransa topraklar saylan
bile apnn ok tesinde bir itir. Bilimsel bir tarih- blgede yaam, "Prehistorya konusunda balca
i iin, "Evrensel Tarihten daha ksa bir alma otoriteydi. 1922'de De la Gaule a la France: Nos
iinde gr birlii olamayacan itiraf etmek, g- Orig,ines Historiql1es (>O) (Gol'den Fransa'ya: Tari-
r birliini toptan yadsmak anlamna geliyordu hi Kkenlerimiz) adl bir kitap yaynlad. Bu kitap
-tabii byle bir yadsma, hangi 'tarihi iin olursa birinci snf bir tarih eseridir: Ama okurken, Jul1i-
olsun, ufkundaki n snmesi anlamna gelir. Oy- an'n ele almaya niyetli oldUu sorunlar zerinde
sa bunun yerine tarihi dncenin daha kolayele dikkati toplamak ok gtr, nk okur, yazarn
alnabilecek ama bir anlamda gene bir evren olabi- bir tarihi olmakla yetinmeyip, ayn zamanda bir
len bir birimini yakalayabilirse, zihnin! duygulary Fransz olduunu, stelik Birinci Dnya Savan
la birletirememektendoan psikolojik sorun da - yaam bir Fransz olduunu srekli olarak hatr
zlebilirdi; ve byle bir zmn ulusuluk ilkesiyle da tutmak zorunda braklmtr. Alt balk, Tarihi
salanabilecei anlalyordu. Kkenlerirniz, bunun bir ipucudur. Jullian hep
Bu bakmdan ulusuluk modern Bat tarihile- Fransa'nn kendisi iin tad anlam, iinde ya-
10 Dewey Zafer Tak. New York, 1899 II dOOO Yllk Rusya ant. Novgorod.1862

nan Fransz bilinliliini, gemi olaylara ilemi- gordnde de sevincinden kabna s


g nitelikler
tir. Bu manevi Fransa, dnyann geri kalan tm amaz. Aadaki blm, cilal ta andaki haya-
yok olup gitse ve Fransa hi dpkunulmam brakl tn o an insanlarnda yaanm baz ynlerini,
mak artyla yapyalnz kalsa, gene tm insani ya- bu insanlarn yolculuk ettii yollarn incelenmesin-
antlar kendinde toplam olacaktr ve Jullian her- den sonra ortaya karan parlak bir almann son
hangi bir manevi yoksulluk duymayacaktr; sz- blmnden alnmtr (ll):
n ettii maddi Fransa ise kesin belirlenmi snrla
r srekli olarak istilaclar tarafndan ihlal edilmi imdi artk geni lde, Fransa'nn yaratl
ve Fransz Ulusunun vatanseverlii sayesinde s- ,masna sahne olan asl yollardan sz edebili-
rekli olarak yeniden kurulmu bir Fransa'dr. Fran- riz. Bu trafik, daha sonra Gol'n snrlar: o a-
sa'nn kendine-yeterlilii ve dnyann geri kalan cak snrlardan. teye ulamamtr, sanki i)u
ksmndan ayrl, dnyann bu blgesinin yz- snrlarn deeri daha o zaman insanln fik-
lerce, binlerc.e yl nceki tarihini ele alrken, Fran- rinde oybirliiyle kabul edilmiti.
sa gibi bir kavramn henz varolmad alar iin
bile Jullian'n hayalinde hakim olan dncedir. te burada, gz ap kapayncaya kadar, Batl
Gemie dndnde ne kadar uzaa giderse gitsin yontma ta a bilimsel tarihlsi 1918 ylnda Bu
Fransa'y da yannda gtrmektedir. Bunu hi bir topraklardan zor geersinizI diye haykran bir
przle kaTlamadan yapabildii sre sevin iin- Fransz vatanseveri ehresine brnmtr.
dedir, glk kt zaman biraz mahupluk du- Bu belki de bir ulusu duygusal ve dnsel
yar ama ne olursa olsun Fransa'y hi bir zaman ar- planda tm nsanla bedel gstermenin en u du-
kada brakmaz. rnein Gol'n birka bamsz rumudur. Ayn zamanda bu ekilde byltele ba-
devletinin Roma mparatorluuna katlmasn ele klan ulus Fransa olunca, tarih anlalmayacak de-
alrken ciddi bir utan duyduu iin, Jl Sezar ve recede perspektifinden karlm olur. Fransa'y
Sidonius Apoilinaris'in dnemleri arasndaki be tek bana ele almak teki uluslarn tuihlerinl d-
yzyl boyunca Gol'de yaayan insanlarn hayatn pedz anlalmaz bir duruma sokar. nk, ne de
da Akdeniz Havzasnn tmn iine alan bir mpa olsa Fransa adnn karl olan varlk, bizim Ba-
ratorlulln bir yesi olmaktan ok Gol'n yereHi- t Toplumu dnyasnda bireysel varln fiilen bin
kelliinin daha nemli bir olayolduu tezn do yl kadar srdrmeyi baarmtr. Geri bin yl in-
ruluuna bizi inandrmaya alr. te Yandan Jul- sanlk tarihinde pek nemli bir zaman deildir ama
!ian, Avrupa'nn yontma ta anda, Fransa'ya z- Roma mparatorluununykntlarndan doan bi-

37
zim Bat Toplumunun tm mr de zaten bu ka- kumuzu tm Bat Toplumunu ierecek kadar gen
dardr. Fransa'nn bu yeni Bat dnyasnda ayr letmek olacakt. Her naslsa anlalr bir alan buldu-
bir ge olarak ortaya kmas ise bundan hemen 250 umuzda bu alann iinde Slovakya ve Hrvatistan'
yl sonradr. Dahas, ortaya kt andan balaya n ok kk bir yer kapladn ve grece nemsiz
rak, Fransa, Bat tarihinde srekli olarak merkezi bir blge olduunu mutlaka grecektik (U).
ve nc bir roloynamtr. Bylelikle, Jullian'n Ro- Yaltldklarnda arlalr bir tarihi olmayan
ma mparatorluunu ya da Cilal Ta an Fran- ulusal devletlerin ortaya kmas yeni bir an gel-
sa asndan sunmas ne kadar ak bir zorlamaysa, mekte olduuna ve bu an alaca karaktere ia
modern Bat tarihi, Fransz grnn odak nokta- ret eder. Bat Toplumumuzun genel koullar 1875
sndan, Fransa merKezde ve geri kalan her eyonun ylnda son bulan yzylda hkm sren koullar
snrlarnda gsterilerek yazldnda, yaplan tah- dan ok farkl bir duruma gelmitir. Ne var ki 1875'
rif pek gze arpmaz. Belki de merkezi birlie ve e kadar hakim olan koullar tarihilerimizin kafa-
tm Bat Toplumu kadar eski olmaya teki ulusal snda hala Silinmeyecek kadar gl izler brakm
devletlerin hepsinden daha ok yaklaan Fransa tr. 1875 ylna kadar, iki egemen kurum, endstri-
olmutur. Ama ne var ki Fransa yerine Norve ya yalizm ve ulusuluk el ele vermi Byk Gleri
da Portekiz'i, hatta Hollanda ya da svire'yi alsak, yaratmaya alyorlard. 1875'den sonra bunlar
ve Bat Toplumu tarihini bu lkelerden birinin ev- kart ynlerde almaya baladlar. Endstriya-
restnde yazmaya girisek, abalarmzn boa kt lizm, alma kapsamn Byk Glerin en by-
n hemen grrz. En sama rnei dnerek nden de te snrlara taracak kadar geniletir
Birinci Dnya Savann bitiminden nce ulu- ken ulusuluk szgeten geiyordu. ok kk ap-
sal devlet haline gelmemi lkelerden birinin evre- ta halklarda ayr ayr ulusuluk bilinci filizIeniyor-
sinde Bat Toplumunun tarihini yazdmz hayal du. Ancak bu k;k uluslar Byk Gler meydana
edelim. Bu henz, salamca yerlememi ama on getirmek bir yana, kelimelerin gerek arlarnnda
iki yzyl akn bir sre boyunca bir ul usun evre- siyasi, iktisadi ve kltrel bamszlklarna tam
sinde varolmu bir toplumun tarihini yazmak de- olarak kavumu kk devletler kurmaktan bile
mektir. Bir ekoslovak ya da Yugoslav bilinlilii aci7.diler.
var mdr, yok mudur sorusu hala tartma konusu ki Dnya Savann toplu etkisi, 1914'den n-
olmaktan km deildir. Bundan eyrek yzyl ce hemen hemen yarm yzyl etkin olan bir eili
ncesi kadar yakn bir zamanda byle bir bilinli- min su yzne kmasna yol at. 1918'de harita-
lik yoktu phesiz; ve Bat'nn tarihini bu yeni ye- daki sekiz Byk Gten biri olan Avusturya - Ma-
eren uluslar meydana getiren topluluklar asn caristan paraland. Ayn tarihte Osmanl mpara
dan yazmaya kalksak -yani ayr gruplar olarak torluunun paralanmas da tamamlanmt. kin
tarihleri daha eskiye uzanan eker, Slovaklar, Hr ci Dnya Savan ise ngiliz, Fransz ve Alman ko-
vatlar ya da Srplar-samalk bir bakma byr, lonyal imparatorluklarnnparalanmas izledI. B-
bir bakma klr. nk burlarn varolu sre- yk Glerin says ikiye inmit. Bu arada yasal
si grece oktur. Ama nfuslar ve yaadklar top- olarak egemen, bamsz devletlerin says ilk ey-
raklarn yzlm grece azdr. Bat tarihi bu ap- rek yzyl iinde yz krka ykseldI. smen egemen
taki uluslar asndan kavranamaz. Slovak ya da devletlerin says oaldka, bunlarn ortalama
Hrvatlar merkez alan bir Bat tarihi yazmak y yzlmleri, nfuslar, zenginlikleri, askeri ve ikti
le dursun, Slovaklar merkez alarak Slovakya tari- sadi kapaSitelerinin azalmas bir kanlmazlkt.
hi, Hrvatlar merkez alarak Hrvatistan tarihi yaz- Gnmzde yaayakalan iki Byk G hala dn-
mak bile mmkn deildir. Fransa'ya kart olarak, yann geri kalan blmn glgede brakmaktadr.
Hrvatistan ve Slovakya kendi balarna bir tarih Yeni an karakteristik devletleri, kendi balarna
dnyas yaratmaktan o kadar uzaktrlar ki tek ba- birer evren olarak dnlebilecek birimler olmak-
na: ele alndklarnda neredeyse arlalr olmaktan tan uzaktrlar; bunlarn szde baunszl aka,
karlar. Bu topraklara ya da oralarda yaayan askeri, iktisadi ya da kltrel planda, ya da hepsin-
halklara ba rol verilerek, 'Bat toplumlarnn geni de birden kstlanmtr. Hatta yaayakalan iki B-
sahnesinde sahip olduklar kendi kk keleri yk G bile endstriya!izmin ilerini dnya apn
erevesinde Slovakya ya da Hrvatistan'nanlalr da yrtmeye balamasndansonra ekonomik alan-
bir tarihini yazmak imkansz olurdu. Orlarn duru- da ccelemilerdir.Baz devletler hala iddetle bo
munda, d ilikilerini kendi i tarihlerinden ayr bir diren gsteriyorlar. Aldatc bamszlklarn
mak, bu tarih iinde zg olarak onlara ait bir ey kurtarmak iin para, gmrk, kota ve g politikas
bulmak imkanszdr. Bu halklarn bandan geen gibi sert yollara bavuruyorlar. Baz devletler ise
her yaantda, kartklar her eylemde kendi pay- szlerinden ok eylemleriyle yalnz bana yaparna.
larndan ok baka topluluklarn pay olduunu an- yacaklarn aka itiraf ediyorlar. Kalknmakta
layacak ve bu halklarn tarihini arlalr klmak olan lkeler Kalknm lkelerde para ve tekno-
iin, bizler, gr ufkumuzu sz geen teki top- loji!. yardm aryorlar ve Bat Avrupa devletleri
luluklar da birer birer iine alacak ekilde genilet -1945'de son bulan, ama bundan nce drt buuk
mek zorunda kalacaktk. En akla yakn gr uf- yzyl boyunca hep birbirleriyle hangimiz tekile-

38
re egemen olacaz diye sava stne sava eden Bu, akla iki soru getiriyor; birisi u an iin
pevletler- imdi kendi istekleriyle, birbirleriyle nemli: Yeni ada Batl tarihiler anlalir bi-
eitlik temeli zerine Avrupa Ekonomik Toplulu- imde inceleyebilecekleri yeni alan olarak ne ke~fe'
unda birlemeye alyorlar. deceklerdir?)) tekisi de her zaman nemli olan bir
Yeni ada toplumlarn ortak bilinlerinde ege- sorudur. Mutlak olan ve yalnzca belirli tarihile-
men olan ses daha byk bir evrenin paras ol- rin belirli toplumsal evrelerine grece olmayan an-
maktr. Oysa imdi artk kapanm olan ada on- lalr bir tarihi inceleme alan var mdr?)) imdiye
larn bilinlerinde egemen olan ses kendi balarna dein bizim aratrmamz tarihi dncenin, dei"
bir evren olma arzusuydu. Sesteki bu deiiklik hi ken toplumsal evrenin egemen kurumlarndan de-
phesiz med-cezir olaynn dn noktasn iaret rin bir ekilde etkilendiini gsterdi. Bu etkilerin
eder. 1875 ylnda sular en yksek noktaya Uat tarihinin zihninde nce (a priori) kategorileri f-
nda ykseli drt yz yldr srekli olarak tek bir len yaratacak kadar derin ve silinmez olduunu
yne doru akmaktayd. Bu dn, Bat tarihinde kabul edersek bu sonu bizim aratrmalarnza bir
bir nceki evrenin (<<Ortaa)) denilen) ve Bat Top- son verir. Bu, Tarihi Dncenin toplumsal evre
lumunun bilinliliinde Papalk ve Kutsal Roma ye greceliinin mutlak olduu arlamna gelir; ve
mparatorluunun egemen olduu zamarlar kap- bu durumda tarihi yazlarn hareket halindeki m
sar. O sralar krallklar, ehir-devletleri ve tmar gi- mine, kalc bir formun zelliklerine raslamak umu-
bi birtakm baka kurumlar fazla dar ve ikinci de- duyla bakmak artk gereksiz olur. Bundan sonra ta-
recede grlrken Kutsal Roma imparatorluu ha-
yatn baz ynlerini bir btn olarak cisimletiri

rihi unu itiraf etmek durumunda kalr: ancak
kendi zihninin morfolojisini, iinde yaad belirli
yordu. Her neyse, sular imdi bu ynde ykselir gibi toplumun bu zihin zerindeki etkilerini analiz ede
grnyor -yn deiikliinden bu kadar ksa bir rek aydnla karmay becerebilir, ama o toplu
zaman sonra yeni ynn tesbiti ne kadar mmkn mun yapsn ya da baka tarihilerin ve baka in-
olabil irse ... sanlarn deiik zamanlarda ve deiik yerlerde
Bu gzlem doruysa ve ayn zamanda tarihi- iinde yaadklar baka toplumlarn yapsn ay-
lerin iinde yaadklar evrenin etkIsinden dn dnla karmak onun iin mmkn deildir. Ne
ce ve duygularn soyutlayamayacaklar da bir ger- var ki bu sonula henz karlam deiliz. imdi
ekse yakn bir gelecekte Bat tarihilerinin Bat lik tarihi dncenin nne greceliin donuk il
Toplumundaki son genel deiikliklere ilikin g- nn indiini arIam~ bulunuyoruz. Bu olgunun ke-
rlerinde bir deiiklik olacan bekleyebiliriz. Ar- sinlemesi, bunun arka plannda srekli ve mutlak
karnda braktmz an tam kapan sralarn bir tarihi dnce nesnesi bulunduu olgusunun da
da tarihilerin eserleri endstriyalizmle uyuma kesinlemesi anlamna gelebilir. Bylelikle, bundan
noktasna gelmi ve grmleri (vision) ulusuluk sonraki admrnz, yresel ve geici bak alarn
dncesine yakalanmt. Bylece, muhtemelen, dan arnm ve imdiye dein dikkatimizi zerin-
iine girdiimiz bu yeni ada o tarihiler yeni a- de topladmz tarihilerin edimlerinden bagmsz,
lma alarlar ararken kendilerini uluslarla snrla anlalr bir tarihi inceleme alan aratrmaktr.
maktan kanarak imdikl alma yntemlerini da-
ha geni apta bir zihni .faaliyetle birletirecekler
dir.

2 Tarihi incelemenin alan


Nesnel bir arlalr tarih incelemesi alan)) arama- Onun balca paralarndan biri ngiltere, bundan
ya balarken ada Bat tarihilerinin genel bak 250 y nce srekliliinde en ufak bir kopukluk ve
alan olan herhangi bir ulusal devleti ele almak en kimliinde herhangi bir deiiklik olmadan Byk
iyi yol olacaa benzemektedir. Bat'nn ulusal dev- Britanya'yla birlemitir. ngiltere olduka farkl
letleri arasndan, daha ilk bakta ada tarihile- bir tarihi ileve sahip olmakla birlikte Bat tarihin-
rimizin alma alan ideallerine en uygun karlk de Fransa kadar eski ve nemlidir. Bizim amacmz
olabilecek nitelikte birini seelim. Sonra, orlarn bu iin elverili olan kendine zg meziyeti, kural d
konudaki genel gr ufkunu tarihi olgular)) llere varacak kadar yaltim olmasdr -nce
nda bir denemeye sokalm. (<<Tarihi olgular)) keli- fiziki corafyann baz deimez zellikleri yzn-
mesini burada gndelik arlam iinde kabul ede- den, sonra da en yaratc ve en gl olduu dnem-
lim ve imdilik olgu)) kelimesinin felsefi anlam so- de yneticilerinin izledii belli bir politika yzn-
rusunu ispatlam sayalm.) C) den. Corafi bakmdan yaltlrn olmas konusun-
Byk Britanya, yapacamz seirne baka da; Jullian her ne kadar Fransa'nn kara snrlar
herhangi bir rnek kadar uygun dyor. Byk nn kesin ve ebedi olduu zannna kaplsa da ngil
Britanya, Byk G olmu bir ulusal devlettir. tere'ye bir ada olmann salad smrlar ok daha

39
----
12 Britanya'nn dnya kltrlerindeki kkleri

kesindir. nk bir kara snrna gre, bir adann Ondan daha fazla yaltm ve bye olmakla
ky snrlar karlatrlmayacak kadar kesindir. birlikte, Bat tarihinde o kadar uzun bir sre ylesi-
rnein, eer Jullian, Britanya'da cilal ta anda ne nemli roloynam br baka Batl ulus daha
yollarn sona erdii noktann bugn de Britan- bulmamz pek mmkn deildir. Hatta Byk Bri-
ya'da yollarn ve demiryollarnn sona erdii nokta tanya, (ngiltere'nin varisi) anlalr bir tarih in-
olduunu kefetse buna hi glmemeliyiz. Ya da celemesi alan" olamyorsa, baka hi bir modern
Roma mparatorluu iindeki Britanya'nn duru- Bat ulusunun bu konuda temiz kamayacan
munu anlatmak iin et penitus toto divisos orbe kesinlikle ne srebiliriz.
Britannos (') (ve Britonlar dnyann geri kalan yleyse, ngiliz tarihi tek bana ele andn
ksmndan tamamen kopukturlar) szn nakletse da anlalabilir mi? ngiltere'nin i tarihini dsal
gene glmemliyiz. Siyasi bakmdan yaltlm olma- ilikilerinden soyutlayabilir miyiZ? Bunu yapabi-
s konusuna gelince; Britanya alter orbis (') (ikin- lirsek, fazlalk olan dsal ilikilerin ikincil nem ta-
ci bir dnya) olagelmitir.

40
d sonucuna m varacaz? Ve bu sonuca varr talya'dan doduu herkese kabul "edilir. Kuzey
ken gene, ngiltere zerindeki yabanc etkilerin, n talya'da, yaklak olarak 1275 ile 1476 arasn" d-
giltere'nin dnyann baka yerlerindeki etkilerine ~n iki yzyl boyunca, d etkilere kar korunmu .
oranla ok az olduunu mu dneceiz? Btn bu bir ocuk bahesindeki tohumlar gibi hmanizm,
sorulara cevabmz olumluysa, teki lkelerin ta- mutlakiyetilik ve gler dengesi, minyatr bir l.
rihleriril ngiltere'ye bavurmadan anlamak mm- de ekilip biilmemi olsayd, bunlar 1475'den son-
kn olmad halde, baka lkelere bavurmadan ra hi bir ekilde Alplerin kuzeyine taamazd. Re-
ngiltere tarihinin yaklak olarak anlalabilece form da yalnz ngiltere'ye zg bir olay deildi;
i sonucuna varmakta hakl olab.iliriz. Bu sorulara Bat Avrupa'nn Prometheus'u kuzeyinde (Baltk,
yaklamann en iyi yolu, dncelerimlzi geri evi- Kuzey Denizi ve Atlas Okyanusu hep yeni dnyala-
rip ngiltere tarihinin akna bakmak ve balca ra el ediyordu) Epimetheus'u gneyden (burada
anahatlar gzden geirmek olacaktr. bat Akdeniz'in gz gp gitmi dnyalara dikilip
Bu anahatlar tersinden balayarak yle sra- kalmt) kurtulmak iin giriilmi genel bir hare-
layabiliriz: ketti. Retorm'da ngiltere insiyatifi ele almad, hat.-
(a) Ekonomide endstriyel sistemin kurtl tii AtllL3 Okyanusu kysndaki Avrupa uluslarnn
mas (amzn on sekizinci yzylnn son ey- denizar yeni dnyalar kazanmak iin giri~tii ya-
reinden bu yana) ; nmada bile eline geirmedi bu insiyatifi. Nisbeten
(b) Sorumlu parlamenter hkmetin kurul- ge elde etti bunu, kendinden nce o alana giren
mas (on yedinci yzyln son eyreinden bu Glerle, birka yzyl sren boumalar sonucun-
yana) ; da. ngiltere'nn denizar yaylmasnn tarihini
(C).. ~enizan yaylma (on altnc yzyln anlamak iin Avrupa'nn btn genel savalarnn
sonularn deerlendirmek ve on beinci yzyln
u uncu .eyreinde korsanlkla balayp yava
yava dunya apnda ticarete doru gelimek, son eyreinden balayarak Avrupa gler dengesi-
tropk bolgelerde baml lkeler ele geirmek
nin btn deiimJerini hesaba katmak; aslnda,
ve lml iklimiere sahip olan denizar lkeler- gr alann modern Bat tarihinin olanca ufku

de ngilizce konuulan topluluklar kurmak); boyunca geniJetrnek gereklidir.


(d) Reform (on altnc yzyln son eyrein Geriye, son iki blm gzden geirmek kal- .
den bu yana) ; yor: Parlamenter sistem ile endstriyel' sistemin do-
(e) Entellektel ve sanatsal yrleri kadar ik- ulan (genelolarak bu kurumlarn ilkin ngiliz
tisadi ve politik ynleriyle birlikte Rnesans topranda evrildii ve daha sonra ngiltere'den
(on beinci yzyln son eyreinden bu yana); dnyann baka blgelerine aktarldna inanlr).

(l) Feodal sistemin kapan (on birinci yz- Bizim iin bu blmler ngiliz tarihinin dnm
yldan bu yana); _ noktalardr. Bu ki blm, yalnz kendi snrlar

(g) ngilizlerin Kahramanlk a denilen iinde ele alndnda, anlalr olabilirler mi? Ha-
zamann dininden Bat Hristiyarlna dn- yr, konunun tannm otoritelerinin kansna gre,
meleri (altnc yzyln son yllarndan bu ya- olamaz. Genel Tarih, Lord Acton'a gre (5), ulu-
na) . salolan glerin eyleminden domaz, daha geni
Gnmzden geriye doru ngiliz tarihinin ge- "pta nedenlere dayanr... Bourbon ve Stuart sla-
nel akna bu ksa bakn da bize gsterdii gibi leleri deiik sonular alsalar bile ayn yasaya uyu-
gemite ne kadar eskiye dnersek ngiliz tarihinde yorlard. Baka bir syleyile, ngiltere'nin mahal-
yaltlm olma ya da kendine-yeterli olma gibi du- li sonucu olan parlamenter sistem, ngiltere'ye z-
rumlarn izine o kadar az raslarz. ngiliz tarihinde, g olmayp, n:;iltere ve Fransa'da ayn anda yrr-
aslnda her eyin balangc saylan din deitirme, lkte bulunan br gcn rnyd. Sanayi Devri-
bunun tam antiteziydi: Bir sr yaltlm barbar mine gelince, bu da sadece Britanya snrlar iin-
topluluklar, ortak' refahlar iin yeni doan Bat de aklanamaz, nk bu lke 'Avrupa Ekonomisi'
Toplumu iinde eritrneyi hedef alan bir eylerndi. ya da 'Avrupal denizci lkelerin dnya ekonomisi'
Feodal sisteme gelince, Marc Bloch'un (') da gs- diyebileceimiz daha geni bir ekonominin bir par-
terml olduu gibi, ngiltere'de yedinci yzyldan asn meydana getiriyordu (').
balayarak koruyucu ilikiler gelimeye balarn Dolaysyla Britanya'nn ulusal tariht tek ba-
ve gelimenin dokuzuncu yzylda daha da ileri git- na ele alndnda arlalr bir inceleme alan
mesi daha ok d bir uyarcnn, Danimarkallarn deildir, hi bir zaman olmamtr ve olamaz da.
!stilasnn bir sonucu olmutu. Normanlann fe- Bu, Byk Britanya iin geerliyse, phesiz baka
tihle birlikte getirdikleri kurumlar ve ynetimle il- btn ulusal devletler iin de geerlidir. Dolaysy
gili uygulamalar gerekten toplumun iine iyice sz la, aratrmamz devam ettirmek iin, ulustan da-
d. Dolaysyla, ngiltere'de feodal sistemin kurulu- ha byk bir varl alanmz olarak kabul etmeli-
unun anlalr olmas iin, en azndan Fransa ve yiz.
skandinavya'nn da gzden geirilmesi gerektiini Bir toplum', hayat sresince bir dizi sorurla
sylemek yanl olmaz. Rnesans'a gelince, bunun karlar ve toplumun her yesi bu sorurlan elin-
hem kltrel hem de politik bakmardan Kuze den geldiince zmeye alr. Her sorunun ortaya

41
,--

k, bir gemeye aran bir meydan


snavdan farkl mcadele biimleri buldular. Kimisi, Korint
okumadr ve bu snavlar dizisi boyunca toplum ye- ve Halkis gibi, denizar lkelerde -Sicilya'da, G-
leri giderek birbirlerinden farkllarar. Her sefe- ney talya'da, Trakya'da ve baka yerlerde- ta-
rinde bazlar yenik der, bazlar da bir zm rmsal blgeler zaptedip koloniletirerek nfus faz-
bulmay baarr; ayrca, bulunan zmlerin bir lasn balarndan attlar. Bu kolonilerin yerli halk
ksm da ya eksik ya da sradandr, daha sonraki ya ok dankt ya da istilaya direnecek gte de-
sorunlar zmekte baar salayacak nitelikte de- ildi. Bu ekilde kurulan Yunan kolonileri Helen
ildir. Baz zmler ise eksiksiz, orijinal ya da yen Toplumunun karakterini deitirmedencorafi ala-
ilerleme imkanlarna gebe olur. Snav snav izle- nn genilettiler. Uyguladklar tarm ve meydana
dike, toplumun baz yeleri belirli anlarda kendi- getirdikleri kurumlar, terk ettikleri yurtlarndaki
lerini duruma adapte etmeyi beceremez ve yar kouarn basit bir tekrarndan ibaretti.
yolda kalrlar; bazlar yaralanm, berelenmi, zo- te yandan, baz devletler, kendi hayat tarzla-
ra gelmi veya geliimleri arptlm olarak mca- rnda deiiklik yaratacak nitelikte zmler ara
deleye devam ederler; kimileriyse bilgeleir, gle- trdlar. rnein Isparta, yurttalarnn topraa su-
nir ve kendi yollarnda yrrken bal bulundukla- samln, Helen Dnyasnn C) nceki corafi.
r toplumun genel ilerlemesi iin yepyeni yoar da
snrlarnn dnda denizar blgeleri kolonileti
kefederler. Aslnda, belli bir snav veren belli bir rerek deil de, kendisine en yakn Yunan komula
yenin davrann anlamak iin, kendi arkadala rna saldrp topraklarn fethederek doyurma yo-
rnn buna benzeyen ya da benzemeyen davran
lunu seti. Bunun sonucunda, Isparta, ancak, kendi
larn iyice kaydetmek ve snavlar dizisini, btn
apnda komu halklarla inat ve devaml savalar
toplumun hayatnda bir olaylar dizisi olarak gr-
pahasna gerekli fazla topraklar kazand. yle ki,
mek mutlaka gereklidir.
fetih tamamlandktan sonra bile, fethedilen blge-
Bylece, ngiliz tarihinin anlalr olabilmesi
lerin elde tutulmas srekli askeri aba gerektiri-
iin, bunu, daha geni bir toplumun tarihi olarak
yordu. Ve bu srekli bask da, denizar bir lkede,
ele almalyz; baka ulusal devletlerle birlikte B-
kendi gvenliinden kendisi sorumlu olacak bir ba-
yk Britanya'nn da bir yesi olduu bu daha geni
msz yavru-devletin deil, dorudan doruya Is
toplumda yelerin her biri, bir btn olarak top-
_ parta'nn srtndayd. Bu durumla baa kabilmek
.lumun ortak yaantsna kendine gre tepki gs-
iin, Ispartal devlet adamlar Isparta hayatn te-
teriyordu. Ayru ekilde, Venedik tarihi de, Milano,
peden trnaa askeriletirmekzorunda kaldlar. Bu-
Cenova, Floransa ve Kuzey talya'nn baka orta-
nu yapmak iin de, birok Yunan topluluunun bil-
a)) ehir devletlerini de iine alan geici bir alt -
dii, ama bu sralarda Isparta'da ve baka yerlerde
toplumun tarihi olarak grlmelidir; Atina tarihi,
yok olmaya yz tutmu birtakm ilkel toplumsal ku-
Tebai, Korint, Isparta gibi, Helenik a Yunanis-
rumlar yeniden canlandrmalar ve adapte etmele-
tan'nn baka ehir devletlerini iine alan bir top-
ri gerekti. (')
lumun tarihidir. Bu dunnlarn hepsinde, parala-
Nfus sorunu karsnda Atina da bambaka
rn deil btnn snrar iinde dnmeliyiz;
bir tepki gsterdi. nce aldr etmedi Quna -ne
hikayenin blmlerini belli bir yenin deil, top-
denizar koloni kurdu, ne de Yunanl komular-
lumun hayatndaki olaylar olarak grmeyiz ve
yelerin talihierini teker teker deil hep bir arada nn topraklarn zaptetti- ama bir sre sonra bas-
izlemeliyiz - tek bir tema zerinde varyasyonlar k, toplumsal bir devrim eklinde patlak verme ei
ya da bir orkestra iinde uyum asndan nem ta- limini gstermeye balad. Bu anda, baka devlet
yan, ama bir dizi ayr nota olarak hi bir anlam lerin bulduu zmler Atina iin artk geer-
olmiiyan katklar olarak ele almalyz. Tarihi bu g- li olamazd; bylece Atina kendine zg bir yol bul-
r asndan incelemeyi baardmz oranda, zih- du, tarmsal retiminde ihracat iin uzmanlama
nimizdeki kargaalktan bir dzen doduunu ve ya, gene ihracat iin mamul maar yapmaya ba
daha nce anlalr olmayan anlamaya balad lad; sonra da politik kurumlarn, bu iktisadi ye-
mz grrz. niliklerle ortaya kan yeni snflara politik iktidar-
Tarihi olgular)) yorumlamann bu yntemi, dan hatr saylr bir hisse verebilecek ekilde dei
yaklak olarak t. 725 ile 325 arasnda yer alan tirdi. Bir baka syleyile, Atinal devlet adamlar
drt yzyl boyunca Helen dnyasnn ehir devlet- toplumsal bir devrimi savuturdUarve ortak bir so-
lerinin tarihlerinden alnacak somut bir rnekle da- runa, bylece kendilerini ilgilendirdii lde bir
ha ak seik gsterilebilir. zm bulmakla, farknda olmakszn, Helen Toplu-
Bu an balangcndan ksa bir sre sonra, munun btn iin yeni bir ilerleme yolu am
bu, birok devletin yesi olduu bu toplum, nfu- oldular. Perikles, Atina'nn Heas'n eiticisi)) ol-
sun geim aralarn zorlamas sorunuyla karla duunu sylerken bunu kastediyordu ('). Bir ehir
t; bu geim aralarn Helenler, o srada hemen ta- devleti olarak kendi bana yaad lde Atina,
mamiyle kendi yurtluk alanlarnda kendi tketim- Helen tarihinin bu ag kapanmadan nce ykma
leri iin rettikleri eitli tarmsal rnlerle elde u~rad. Ama Heas iin yaad lde, Perikles'
ediyorlard. Buhran patlak verince, farkl devletler in iddias doru kt; nk Helen tarihinln aa

42
l5
13 BIR ORGAN1ZMA OLARAK TOPLUM Hobbes'un incelemesindeki Leviatban, yani Marur
lar Hkmdar. Bu resim, toplumlarn ilikilerden deil de kalabalklardan meydana geldii ya
lundaki yanl inanc tekrarlyar.

yukar .. 325'de balayan bundan sonraki an ekletiini aklamak mnkn olmazd; hatta ta-
da, nceki an genel sorununa tikel bir zm rihiler Ispartalla(la Atinallar'n, daha Helen ta-
bulmak iin Atina'nn gelitirdii yeni fikirler ve rihinin afanda, baz zel isel nlteliklere sahip
kurumlar, Helen Toplumunun (o da bu zamana olarak br Yunanllar'dan fakllk gsterdiklerini
kadar Yunanca konuan halklarn'dar alannn ok ima etme derecesine de dtler. Bu, Isparta ve
telerine yaylmt) geri kalan yeleri tarafndan Atina'nn gelimesini, hi bir_ gelime olmadn
ortak toplumsal miraslar olarak benimsenmit. syleyerek aklamak demekti, nk bu teze gre
Helen tarihinin bu evresine genelolarak Helenistik szkonusu iki Yunanl halk, hikayenin banda da,
a)) denir, oysa "Attistik a)) terimi bundan ok sonunda olduu kadar farklydlar. Ne var ki bu
daha uygun olurdu ('O). varsaym kesinlemi tarihi olgularla eliki halin-
Atina'y ya da Isparta'y ya da Korint'i ya da dedir. rnein, Britanya Arkeoloji Okulu'nun Ati-
Halltis'i deil de Helenik Toplumun btnn alan na'da yrtt kazlar, .. altnc YZYI ortalar
olarak kabul eden bu gr asndan bakld za na kadar Isparta hayatnn. kendisini daha sonra
man, bu eitli topluluklarn .. 725 ile 325 arasn teki Helen topluluklarndan o kadar keskin izgi-
daki tarihlerinin nemini anladmz kadar, bura- lerle farkllatracak nitelikleri ynnden hi de
dan bunu izleyen dneme geiin de neminl anla- anormal bir zellik gstermediini ortaya koyan
yabiliyoruz. Tek bana ele aldmz bir Halkis ta- arpc kantlar salamtr. Bu yzyln ortasndan
rihi ya da Korint tarihi ya da Isparta tarihi ya da sonra aklanmas gereken devrimsel bir deiim
Atina tarihinde, anlalr bir inceleme alan arad var; bu aklama da ancak, bu dnemdeki Isparta
mz srece cevaplandramayacamz sorular by- tarihine, Helen Toplumunun btn karsna
lece cevaplandrlm oluyor. yle bir adan bakt kan bir snava, Isparta'nn zel mahalli cevab ola-
mz srece, ancak, Halkis ya da Korint tarihinln rak. bakmakla bulunabilir. Atina'nn, "Helenistik
bir anlamda nonnal olduu, ama Isp.arta ve Atina denilen ada Helen Dnyasnn btnne ilettii
tarihierinin bu normdan farkl ynlerde uzaklat (Isparta'nn zel tavrnn bir kmaz olduu anla-
sonucuna varabilirdik. Bu uzaklamann nasl ger- lmt) zel karakteristikler de ayn ekilde sonra-o

43
dan ediniimi karakteristiklerdir ve bunlarn da do-
uu ancak genel bir gr asndan bakldnda
""Jalabilir. Bat tarilUmzin artaag derulen d-
neminde Venedik, Milano, Cenova, Floransa ve ba
ka Kuzey talya ehir devletleri arasndaki farkl
lamayla daha yakn zamanlarda Fransa, spanya,
Hoanda, Byk Britanya ve Bat'nn baka ulusal
devletleri arasndaki farkllama da tpk byledir.
Paralar anlamak iin, dikkatimizi nce btnn
zerinde toplamalyz, nk kendi bana anlalr
olan inceleme alan bu btndr.
Bir toplumun tamamlayc gelerinin byle gi-
derek farkllamas bakmndan, .. 725 ile 325
arasndaki drt yzyllk Helen tarihi, bir btn
olarak ortaa Kuzey talya tarihi ya da modern
Bat tarihi ile ayn tarz bir biimleni gsterir; ama,
Helen tarihinin bu episodu, br iki episodla kyas
kabul ettii halde, onlarla ada deildir. Krono-
lojik bakmdan onlardan ncedir. Bat toplumunun
kkenleri Helen tarihinin son evresine kadar geri
gtrlebilir --Greko-Romen evresine- ama bun-
dan daha geriye gtrlemez; ite Bat tarihinin,
Helen tarihiyle bu kronolojik ilikisi, Bat toplumu-
muzun zaman iinde geriye doru yaylnn snr
larn ortaya koyar. Bu anlalr alann mekanda
yaygnl ise, kendisine ait herhangi bir ulustan
daha geni olmakla birlikte, en geni mekan kesitin-
den bakldnda bile, Dnya'nn toplam yzeyin-
den ve nsarln toplam yaayan kuaklarndan
daha dardr; ve imdi, zaman iinde geriye yayl
nn da, kendisine ait herhangi bir ulusunkinden
biraz daha uzun olmakia birlikte, yeraltna inen
kklerinin derinliini hesaba katsak bile, bir tem
silcisi olduu toplum trnn varolu sresi yann
da pek o kadar eski olmadn gryoruz.
Geici varglarmz ylece sraayabiliriZ:
(a) Kendi gnmz ve kendi toplumumuz
asndan geriye ve darya doru alarak snr
larn yaklak olarak belirlediimiz tarihi incele-

14 Benin'den savalar. 1.8. on altnc veya on yedinci yzyl


menin anlalabilir alanlar, gerek taman gerekse
mekan iinde, ulusal devletlerden, ehir-devletlerin
en ya: da baka herhangi bir politik topluluktan
daha geni toplumlardr.
(b) Bu gibi politik topluluklar (ulusal devlet
ler, ehir-devletleri ve benzerleri) bal bulunduk
lar toplumlardan mekan iinde daha dar ve zaman
iinde daha ksa mrl olmakla kalmazlar, ayn
zamanda bu toplumlarla ilikiler ayrlmaz para-
larn blnmez btrle olan ilikileridir. Bunlar
sadece gerek toplumsal varlklarn eklemleridirier,
kendi balarna bamsz varlklar deildirler. Ta
rihi inceleyenlerin ele almalar gereken toplumsal
atomlar devletler deil, toplumlardr.
(c) Byk Britanya gibi ulusal devletlerin
ya da Atina :ibi ehir-devletlerininbirer paras ol-
duklar toplumlar bir yandan (paralarnn aksine)
bamsz varlklardr, nk her biri kendi bana
tarihi incelemenin anlalabilir bir alann mey
da getirir, bir yandan da birbirleriyle bant.ldr-

44
ar, nk hepsi de tek bir toplum trnn temsil laysyla yaama sresinin tamam trn henz ta-
cileridir. mamlanmamyaama sresinden bir o kadar ksa
kalr.
(d) ncelediimiz tek tek toplumlarn hi biri
nsanln btnn kucaklamaz, ayn zamanda (e) ki toplum arasndaki tarihlerin srekli-
lii,tek bir toplumun tarihindeki eitli blmler
dnyann yaanan ya da geilebilir )'zeyine de
arasndaki srekl'likten ok daha azdr (o kadar
yaylmaz ya da bir temsilci olduu trler kadar
eski bir gemie sahip deildir. rnein, bizim hala ki. aada trsel bir farkllk olduu sylenebilir),
hayatta olan Bat Toplumumuz, Helen Toplumu ama deiik alarda iki belirli toplum arasndaki
olgunluk an doldyruncaya kadar domamt, zaman ilikisinde -rnein Bat ve Helen topium-
Helen Toplumu ise -ftrn ilk temsilcilerinden bi- lar arasndaki- mecazi olarak akrabalk.. diye
ri olduu ispatlansa bile (ki ispatlanmamtr) anlatabileceimiz bir ba gsteren zellikler gz-
on buuk yzyl nce ortadan kaybolmutur, do- lemleyebiliyoruz.

3 Baz terimlerin tanmlar


i Toplum olan kltrn belirli bir tr ya aa evresi anlamn
kazand. imdiki bilgi durumumuza gre Uygarlk
TOplum, insanlar arasndaki toplam ilikiler adr. ann yaklak olarak be bin yl nce balam
Toplumu meydana getiren geler bylece insanlar olmas gerekiyor.
deil, insanlar arasndaki ilikilerdir. Bir toplumsal Bagby ('), Uygarlk.. (Civilization, medeni
yapda birevler sadece ilikiler ann odak nokta yet) kelimesinin etimolojisinden ipucu almamz ve
tandr... (') Hobbes'un Leviathan'nn nl kapak uygarl, kltrn, kentlerde bulunan eidi.. ola-
resmi, toplumu, bir yn normal boyda insandan rak tanmlama1'!11z1 neriyor. ((Kentlileri de, ((oun

olumu dev bir insan biiminde resmeder ama bu da, ya da daha dorusu ounlUunda, oturan in-
gerekliin antropomorfik arptmasd;'; insan: sanlarn yiyecek retmekle uramad barnak
lardan, toplumun ya da toplumu meydana getiren lar toplulugu .. olarak tanmlyor. Bagby, doruya
kurumlardan herhanj;(i birinin yesi.. ol.rak sz ok yaklayor. Ama gene de tam deiL. V. G. Childe'
etme alkanlg da (') byledir (rnein bir kul - n uygarlk adyla tannan kltr eidinin dou
bn, bir kilisenin, bir snfn, bir ailenin bir kor- u ile eanlaml olmak zere (<<Sanayi Devrimi.. de-
porasyoDun yesi olarak).' nsanlarn gzle gr- yimine benzeterek) trettii ehirleme Devrimi..
lr ve elle tutulur bir derlemesi bir toplum deil sz de yle ('). ehirsiz olduu halde uygarIa
dir; bir kalabalktr. Kalabalk, toplumun aksine, ma srecine girmi toplumlar vardr. Onun iin sa-
toplanabilir, datlabilir, fotoraf ekilebilir ya da nrm bir aejm daha ileri gitmeli ve uygarl, yal-
kltan geirilebilir. nz yiyecek retmekten deil, toplum hayatn mad-
di planda uygarlk dzeyinde yrtebilmek iin ge-
2 Kltr rekli baka iktisadi etkinliklerden de (endstri ve
ticaret gibi) kurtulmu bir aznln varolduu top
P. Bagby'nin, kltr, bir toplumun yelerinin, lum durumlaryla eitlemeliyiz. Bu iktisat-<i uz-
aka soyaekimden gelen dzenli davranlar d manlar -profesyonel askerler, yneticiler ve belkf
nda kalan isel ve dsal davran dzenlilikleri.. hepsinden nce rahipler- bildiimiz uygarlklarn
olarak tanmlamasn doru buluyor ve benimsiyo- ounda phesiz ki ehirliydiler (').
rum n. Bagby'ye gre (') tarihin kalpl ve tek- H. Frankfort yiyecek retimi ya da teknolojik
rarlanan gesi.. olmas bakmndan, kltr, tari- ilerleme art gibi deiiklikler (her ikisi de uy-
hin anlalabilir yandr ... A. L. Kroeber de (5), ilk garln douuyla ayn zamana raslamakla birlik-
Bagby'nin tanmlamasna uyan drt maddelik te) ... uygarln douunu aklayamaz.. der (').
bir tanm neriyor. Kroeber'in drdnc maddesi, Ben de ay<11 fikirdeyim. Dogruyu herhalde Frank
kltrn, deerleri de iermesidir. Bu gr de fort'un da bu balamda and A. N. Whitehead di-
doru 1:uluyor ve benimsiyorum. le getriyor: Dnyann, yksek etkinlikleriyle se-
kinlemi btn alarnda, uygarln doruunda
3 Uygarlk ya da bu dorua yol aan etkenlerde, zmnen kabul
edilen ve zamann eylem zembereklerine kendi zel-
Bu, szde Latince kelime modern Franszca'dan t- liini damgalayan derin bir kozmolojik bak as
retilmitir. Dr. Johnson, kelimenin ngilizce karl vardr." (10)
n, hazrlad ngiliz dili szlne koymak iste- Christopher'Dawson ja, her uygarln ardn
memiti. O. zamandan beri btn modern dillerde da vahiyle v,arlm bir grm (vision) vardr.. der-
kullanlan bir kelime oldu ve belirli bir ada var ken ayn noktay belirtmi oluyor (n). Benim de

45
katldm bu gre gre, toplumda iktisadi etkin-
liklerden kendini kurtarm bir aznln varl, uy-
garln tanmlamasndan ok uygarl tanmamz
ve tesbit etmemizi salayan bir iarettir. Whitehe-
ad'i izleyerek ben de uygarl manevi terimlerle ta-
nmlamak isterim. Belki, iinde btn nsanln,
herkesi kapsayan tek bir ailenin yeleri olarak, tam
bir uyum halinde yaayabilecekleri bir toplum du-
rumunu yaratmak iin giriiimi bir aba eklinde
tanmlanabilir. Bilinen btn uygarlklarn, bilin-
li deilse bile bilinsiz bir ekilde amaladklar he-
defin bu olduuna inanyorum.

4 Toplumlar

ou "toplumlar ve tekil "toplum kelimelerini,


yukarda incelenen soyut "toplum fikrinln belirli
tarihi rnekleri olarak kullanyorum. "Toplumlar-
n, ya da "bir toplumun "topluma ilikisi, bir
olaylar snfnn bir ya da birden fazla temsilcisi-
nin, temsilcisi olduu snfla ilikisidir.
Toplum kelimesini insanlar arasndaki toplam
ilikiler a anlamnda kullandma gre, "toplum-
lar ya da "bir toplum kelimelerin! de, kendilerini
meydana getiren belli sayda kurumlarn derlemesi
15 Beinci Slale dneminden Msrl yazc olarak analiz edilebilecek, ama kendileri, daha ge-
ni kapsaml iliki alarnn meydana getirici gele-
ri olarak analiz edilemeyecek belirli alar anlamn
da kullanyorum. Toplumlar bu terimlerle tanm
landnda, birka eit toplum olduu grlr.
Baka bir syleyile, "toplum genl, birka trden
meydana gelmitir. rnein, uygarlk-ncesi top-
lumlar, uygarlk sreci iinde toplumlar, daha yk-
sek dinleri ieren toplumlar vardr. Uygarlk-n
cesi toplumlar da gene birka alt-snfa ayrlrlar:
Aa Paleolitik, Yukar Paleolitik, Mezolitik, Neo-
litik, Kalkolitik. Bu alt-snflarn son ya da en
azndan son ikisi, kendi Paleolitik nclerinden ok
uygarlkla ortak noktalara sahiptir.
Geri benim tanmma gre to~lumlar, baka
toplumlarn meydana getirlci geler olmayan ili
ki siStemleridir, ama benlm grmce, Leibnlz an-
layna uygun monad'lar da deildirler. Btn top-
lumlar srekli olarak birbirlerinl etkilerler. Triin
yaayan btn temsilcileri, sadece hayatta kalan
adalarnn deil, ayn zamanda gelip gemi b-
tn toplumlarn miraslarnn da etkisi altndadr.
Her toplumsal ilikiler a bir kltrn tay
csdr ve pratikte bir toplumla o toplumun klt-
rn birbirlerinden ayr olarak incelemek mmkn
deildir.

5 Uygarlklar

u uygarlklar ve tekil uygarlk kelimele-


rin!, yukarda incelenen soyut uygarlkD fikrinln
belirli tarili rnekleri olarak kullanyorum. "Uy-
garlklarn ya da bir uygarlkDn uygarlka ili
kii. bir olaylar snfnn bir veya birden fazla tem-

46
sileisinin, temsilcisi olduklar snfla ilikisidir. Uy-
garlklarn temsil ettii snf kltr geninin bir
trdr. Her uygarlk bir toplumun ilikiler anda
temellenir ve pratikte bir uygarlkla toplumunu bir-
birlerinden ayr olarak incelemek mmkn deil
dir.
Bir uygarlk Anlalabilir bir inceleme alan
olarak tanmlanabilir; belli sayda deiik halklarn
farkl, eylem alanlar arasndaki ortak zemin ve be-
lirli bir toplum trnn bir temsilcisi. Bu tanmlar
birbirleriyle uyumaktadr, ilerinden birini dar
da brakrsak ok nenli bir eyeksik kalm olur.
Tannlarn ilki, phesiz, znelee konmutur. Uy-
garln tanmna yaklam epistemolojiktir. br
iki tanm ise nesneldirier. Aratran kiinin szko-
nusu olayda griip kavradna inand (ve bence
hakl olarak inand) gereklii betinleme (tasvir
etme) yolunda abalardr. Aslnda, neyi tannlyor
olursak olalm, tannmz bu ikili biimde yapma-
lyz, nk zne ve nesne ikililii ve aralarndaki
doru ilikinin ne olduu sorunu, btn insan d-
ncesinin altnda yatar.
Bir uygarlk, kendini meydana getiren toplu-
luklarla kyaslandnda -uluslar, ehir-<levletleri,
milletler, kastlar ya da bu meydana getirici ge-
lerin girebilecei baka biimler- anlalabilir bir 16 Budist rahip, Japonya, tS. dokuzuncu yzyl
alandr. Genelolarak, daha byk bir inceleme biri-
mi, daha kk bir birimden daha kolayanlalr,
nk toplam gereklik boyutlarna varmayan bir
ey, hi bir zaman btnyle anlalamaz. Ama bu
da anlalamaz, nk eyler ancak zihinler iin an-
lalabilirdir ve toplam gerekiik dnda, bu nesne-
nin znesi olabilecek hi bir zihin yoktur. Dolaysy
la, hangi lde baklrsa baklsn, olaylarn anla-
labilirlii, ancak ksmi ve kusurlu olabilir. Bu de-
mektir ki, bir uygarlk ancak grece bir arlamda
analabilir bir inceleme alandr.
Belli sayda deiik halklarn farkl eylem alan-
lar arasndaki ortak zemn, benim bu blmde, bel-
li sayda insan arasndaki ilikiler a diye
adlandrdm eyi dile getiren bir deyimdir.
Bir ilikiler a, mekan boyutunda olduu gibi za-
man boyutu iinde de yer alan bir olayolduuna
gre, belli evrelere sahip olacaktr. Tarihleri im
diye kadar kayda geen uygarlklar, ayr ayn do-
unlar olan nesnel gerekliklerdir; bunlarn o-
u, ayrca, eitli dnemlerde, eitli erecelerde
serpilip bymlerdir; bazlar kmtr; bazla
n da erimeyle sonulanan bir zlme srecinden
gemitir. Uygarlklarnkalph evrelerden meydana
gelen tarihleri olduunu sylerken bunlar ne in-
sarlatryorum. ne de antropomorfik terinlerle
aklyorum. 1nsani olmayan bir anlalabilir in-
celeme alan da --rnein bir kristal- dzenli evre
kalplar iinde deien bir nesnel gereklik olabi-
lir.
Uygarlklar, tpk anayasalar, devletler, kilise- i

ler gibi -ve ayn nedenlerle- gzle grlmeyen


varlklardr. Ama uygarlklarn da gzle grlr te-

47
zahirleri olur: Prusya devletinin altn tal kartal- hkm srd bir ortamaa sluba yer .kalmaz...
lar ve dikenli miferleri, Hristiyan Kilisesinin ar- Seme yapmak bakmndan slup da tpk bir dev-
mhlar ve cppeleri ~ibi. Bir Msr, bir Yunan, bir let gibi, iradeyi gsterir ("). Bagby de (n) sa
de Rnesans-ncesi Avrupa heykelini yan yana ko- nat tarihilerinin. sanat eserlerinin sluplarnn ta-
yun ("). Bunlardan hangisinin, hangi heykel mamen tanmanamaz olmaditn.. gsterdiklerini
okulunun rn olduunu grmemek imkanszdr. sylyor ve yle devam ediyor: AntroPolog ya da
O_ sanatsal slubun birbirinden ayrl sadece kltr tarihisi de ayn trden bir ey yaparlar. On-
gzle grlr deildir; kesindir, herhangi bir kilise lar da bir kltr veya br dnemin eitli zellikle
ya da devletin rn ya da amblemlerinden daha ke- ri arasnda ortak bir lezzeti duyarlar; onlar da bu
sindir. Bir uygarln aync sanatsal slubunun duyguya yol aan gzle grlebilir nitelikleri gs-
snrlarn zaman ve mekan iinde aratrmak, bu termeye alrlar... (") Frankfort'a gre (") ..bu,
slubun dile getirdii uygarln zaman ve mekan nu (br uygarln karakterini) eitli tezahrleri
snrlarn da aa karr. Kroeber'in dedii gi- arasndaki belli bir uyarlktan. ynelilerindeki bel
bi (U) sanatsal bir slup, tarihi balantlarn du- li bir tutarllktan, politik ve adii kurumlarn, ede
yarl bir gstergesidir. Herhangi bir uygarlk evresi biyatn olduu gibi sanatn, ahlakn olduu gibi
iindeki eitli sluplar ..kendi aralarnda belli bir dinini de biimlendiren belli bir kltrel 'slup'tan
tutarlla ynelirler (") ve ..sluplar, uygarlk anlarz.II
tarihinin girdii dinamik biimlerin ete kemie b- Kendi uygarlklarnn bu kadar ok yann gs-
rnmesidir.. (U). Nitelii belirtilmemi bir sanat teren gzle grlr sanat eserleri aslnda o uygarl.
eserini slup dizisi iindeki yerine yerletirebilme n eitli anlatmlardr. Uygarln kendisi deil
yeteneimizin, Dr slUoun gellmesnn tek-ynlu dirler. Bir din ya da bit devlet kurumu gibi bu da
bir yol izlediinin kant olduunu ekliyor Kroeber. gzle grlmez. Bir antropolog ya da bir kltr ta-
slup bir kltr iinde bir izgidir ... Ayn za- rihisi, bir kltr tehis etmek iin ipucu rol oy'
manda bir semeyi gsterir ... Herhangi bir zorla- nayan bu gzle grlr nitelikleri analiz etmek iste.
mann ya da fiziksel veya fizyolojik bir zorunluun ,diinde. Babgy'nin belirttii gibi ('O), analizini fi.
krler ve deerler zerine yapar.

4 nsanlgn bandan geen olaylann genilemesine incelenmesi geregi


nsanlgn bandan geen olaylarn genileme gibi bilgi edinmek. dnyay kavramak peinde ko-
sine incelenmesi istei birka sebepten esinlenir. arken de insann salad ilerlernelerin hi bir za-
Bunlarn kimIsi kalcdr kimisi geici; kimisi n man tam olmad bir gerektir; ancak nsanolu
yargsz kimisi ise kendi-karna yneliktir. Bun nun e~demlerinden biri de, bunu farkedecek bir ze-
larn en gls ve saygdeeri meraktr. Merak in- kaya ve 'snmeyen bir istekle yetenekleri elverdii
san tabiatnn ayrc zelliklerinden biridir. Bu lde, amacna en yakn noktaya ulancaya kadar
duygunun gllk derecesi her ne kadar bireyden didinmeye devam etme evkine sahip olmasdr.
bireye deise de hi bir insann tamamen ondan nsanln bandan geen olaylara ve tabii fe-
yoksun olamayaca aktr. nsanln bandan nomenal evrenin tmne panoramik bak arama-
geen olaylar alannda merak, bizi, bir gereklik g- nn baka bir drts biraz da kendi-karna-y
rm (vision) kazanabilmemiz iin panoramik bir neliktir. Blc, paralayc insan zihnine, feno-
bak aramaya zorlar. nsan zihninin elverdii l- menler saysz ve evren bitimsiz grnr; usuz bu
de gereklii anlalr klacak bir grmdr bu. caksz bir denizde haritasz pusulasz srklenip
Einstein'lIl, burnunu ayrntlarn bilei tandan durmak. gleri bitimli olan bir varlk iin dehet
kaldrp daha geni bir gr iin atlm yapanlar verici bir yaantdr. Bu artc insan halinde ilk
dnda, hi kimse bilirnde byk bir keif 'yapa- snamz okyanusun grnd kadar byk ol-
mamtr szn, tarih gerekten hakl karm madna kendimizi inandrnaktr; hemen olay -
tr," {ll Her ne olursa olsun, panoramik bir bak zerp.oe paralama ve yok sayma oyunu oyhdmaya
gerekliin, ksmi bir baktan daha az yanltc bir alrz; ama oynadka bunlarn arasndan yeni-
yansmas olacaktr. Tm insan edimlerinde olduu den g'rmeye balarz ve ondan sonra basvurmanuz

48
iin kalan tek snak, zihhi amz bir btn ola-
rak Evrenin zerine atmaktr. Needham, ilkel bi-
limin en nemli uyarc etmeninin, ilkel ilsanda y
lesine ar basan ve kendini hep yineleyen korku
ve deheti yenebilmek iin fenomenleri hi deilse,
snflandrma ve aralarnda bir ba kurma ihtiyac
olduuna iaret eder n .
Olaylarla, yz yze gelme annda duyulan bu
endie, insan zihinlerini her zaman ve her yerde, O'
laylarda bir sra ve dzen arayp onlar tespit et-
meye kamlar; gnmzde modern bilim ve tek
noloji araclyla dnyann anszn birlemesi so-
nucu bu durum bsbtn vurgulanmtr. Mesa-
leyi yokederek insanl birletiren, gene ayn n-
ceden ei grlmemi' bilimsel ve teknolojik ilerle-
meler Insanolunun eline atom silahlaryla savaa
rak kendini yok etme gcn de vermitir. imdi
gzmz yeni bir geree ayoruz; hi niyetli ol-
mad halde nsanolu ya kendini yok etmek ya
da bundan byle tek bir aile olarak .yaamay
renmek gibi iki zt alternatifle kar 'karya kal-
mtr. (') imdi insan-d Tabiat zerinde ilk
stnl salayarak, Neolitik ada elde ettii
baardan sonra insan soyunun var kalmas ilk kez
gene tehlikeye dmtr. Bu kez nsan soyunu yok
etme tehdidi insan tabiatndan geliyor. Bu eski
tehdidin yeni bir yerden tekrar btn insanlara,
kendi geleneksel dar grl ballklarn, nsan
soyunun kendisi gibi yce bir balla feda etme-
17.18 EVRENIN HARITASI1nsan, anlayablmek iin nce sIDflandrmahdt'.
leri iin bir meydan okumadr. Kendini yineleyen Yukardaki Kopernik-ncesi Ev~n panoramas, evreni, Cennet ordusunun ko-
ruduu bir dizi kreler olarak tanmlyor. Bir Aztek takvim ta) da dnyann
tehdidin, kaynan insan tabiatndan almas, bu- tarihini resmederken gtlnei (ortada) gemi ve imdiki dnyalarn yok edilii
nu denetlernek bakmndan, bizim insanln ban nin simgeleriyle evrelenmi olarak gsteriyor.

dan geen olaylar incelememizi gerektiren bir


meydan okumadr.
Zaman ve mekan bakmndan birlemi bir
dnyada insanln bandan geenlerin incelenme-
si etkili olacaksa mutlaka genilemesine ele aln
malar ('). Yanzca yaljay,u <uau..... ele almak-
la kalmayp yaayan kuaklarn gemiinln tm
ele alnmaldr. nsan soyunu kurtarmak iin gele-
neksel din, uygarlk, ulus, snf ve rk ayrmna ra
men bir arada uyum iinde yaamay renmeliyiz.
Birlikte uyum iinde yaamay baarabilmek iin
birbirimizi tanumalyz ve birbirimizi tanumak bir-
birimizin gemiini bilmek demektir, nk tpk
lenomenal evrenin ynlerinde olduu gibi insan ha-
yat da, insan zihnince ancak zaman iindeki devi-
nimi srasnda gzlemlenebilir. Tarihi gler atom
bombalarndan daha patlayc olabilirler. Trm-
zn silinmernesi gibi u an iin acil ortak aInacmz
yznden insan tabiatn incelemek yeterli olmaya-
caktr. Psikologun almalar arkeologunkiyle, ta-
rihininki antropolog ve sosyologunkiyle tamam-
lanmak zorundadr; ortak insan tabiatmzin ken-
dini deiik dinlerde, uygarlklarda ve uluslarda
dile :etiriini, deiik kltrel biimleri tanmay

49
renmeliyiz ve onu mmkn olduu kadar da an- sevgi gstermek zorundayz. nsanolunun toplum-
lamaya almalyz. Tarihin aknda insan klt- sal dayanmasndaki teWikeli atlaklar sevginin a-
r byle dile getirilmitir. "nsan tarihinin tm tei olmadka eritilip kapatlamaz. Tehlike, gn-
imdiki ve gelecekteki insani ihtiyalara uygun- mzde olduu kadar u duruma varm bile olsa,
dur. (5) "nsan soyu tarihinin bilgisi, nsan soyu- tek bana, insanln kurtuluu iin insanlara ya-
nim ortaklaa sahip olduu eylerden biri olmal plmas' gerekli olan yaptrmaya yeterli bir uyarc
dr. (6) deildir. Olumsuz olduu iin zayf bir uyarcdr.
Ne var ki, artk yalnz birbirimizin kltrel mi- Soukkanllkla bulunmu bir are bize kendimizi
rasn anlamakla, dahas deerlendirmekle yetine- kurtaracak manevi gc veremez. Bu g ancak
meyiz. Bunlara, nsanolunun ortak hazinesinin olumlu, kar gzetmeyen" bir amala varolur ve
paralarym, kendi malmz, ortak depoya gidecek kendini-yoketmekten kanmak gibi olumsuz bir
miras eyalarmzngibi bakmak, deer vermek ve durumdan daha etkilidir (7). Bu olumlu ama in-
sanlara sevgiden baka hi bir eyle verilemez.

5Gei toplumu
Bu kitabnasl ilgilendii toplum trleri uy- Ama bazlar yerlerinde kalarak tarihi yapt.
garlklar ve ykSek bir aamaya varm dinlerdir. Yukar Pa!eolitik ile t.. 3000'de Aa Mezo-
Gemie baktmzda nmzde bunlar ykseliyor, potamya ve Aa Nil vadilerinde ilk ortaya kan
rk yaayan balca kurumlar bunlar ve biz uygarlklar arasnda bir gei salayan kltr tipi
bunlar hakknda, kendilerinden ncekilere oranla ya da evresi, genellikle Neolitik adyla anlr; ka-
daha fazla bilgiye sahibiz. Ama sohbet konusu ve rakteristik aleti olan cilal ta baltasndan tr
tandk olmalarnn nedeni, dne ait eyler olmala- bu ad alr. Bp alet, Yukar Paleolitik nsann en
ndr. Jeri aamaya varm dinlerin en eskisi topu gelikin yontma akmaktandan ok daha gly-
topu 2500 yllktr; en eski uygarlklar da sadece d. Gelgelim, Neolitik kltrn zn meydana ge-
5000 yllk. nsanln en uzun dnemi, imdiye tiren eyler tarm ve Eski Dnya tarmnn ortaya
kadar, Aa Paleolitik a olmutur. Atalarmzn kt yerlerde tarmn normal tamamlaycs olan
insan andnr bir kla girdikleri tarihten balaya evcil hayvan yetitirme ileriydi. Daha ileriki evre-
rak hesaplanrsa bu dnem yanm milyon yl sr- lerde, manevi baarlar veya deerler asndan da-
m olmal (1). Belki 30.000 yl nce balayan Yu- ha yksek olup olmadklarnabaklmakszn, sadece
kan Paleolitik a buna oranla ksayd, gene de s- Neolitik temeller zerinde ykselmeleri anlamnda
resi uygarlklarn zaman leine oranla uzun, he- "daha yksek .diye nitelenen kltrler iin bu a-
le yksek dinlerin zaman-leine gre adamakll n en byk ve en kalc miras bunlar oldu.
uzundu. stelik, hem Eski Dnya'da hem de Ame- Tarm-hayvanclk devrimini baarmakla in-
rikalarda, uygarln afan Yukan Paleolitik sanlar, baz toplumsal bcekler dnda kalan eski
a'n sonundan gerek kltr, gerekse kronoloji a- insan atalar dahil btn canl yaratklar gibi Do-
sndan ayran bir dizi kltrel gei aamas var- a'nn parazitleri olmaktan karak, Doa'nn etkin
d. nsanlarn bandan gemi eyleri geni kap-' ortaklar haline geldiler. Gerek bitki, gerekse hay-
sami bir biimde incelemek gereini duyuyorsak, van yetitirme, ngr, nceden tasarlama, sebat
insanlk tarihinin bu daha erken ve daha uzun b- ve kendine hakim olmay gerektiren ilerdir ve bu
ln!erini grmezlikten gelmemeliyiz. erdemlerin srmesi iin devaml olarak uygulanma-
Yukar Paleolotik a'n nsan bir avcyd, a- lar gerekir. Yetitirici yalnz ertesi gn deil, bir
ma, Eski Dnya'nn kuzey-bat kesinde, buzulla- dahaki yl da dnmelidir; byle insanlar ne ka-
rn son gerileyii blgesel bitki ve hayvan hayatn dar ackrlarsa acksnar, tohumluk buday ye-
da artc deiiklikler yaratnca, bu geim yolu- memeli, kendilerine st veren inekleri, koyunlar,
nu kaybetmi oldu. Kuzey Avrupa'nn o bir zaman- keileri kesmemeli, tersine da varlarn; srlerini
lar muhteem avcs, Magdalen nsan, ortamn oaltmaya bakmaldrlar. Yetitiriciliin dl,
kendi karsna kard bu meydan okumaya ge- avclk ve toplaycln baaramayaca lde, da-
rekli tepkiyi gstermeyi baaramad. Gney ve g- ha youn bir nfusu daha byk bir gvenlik iin-
neydoudaki, kendisi kadar muhteem olmayan de besleyecek bir yiyecek retimidir. Ama bu dev-
adalarndan bazlar da yok olup gittiler. Kimi- rimi ,sadece teknolojik ve ekonomik terimlerle an-
si, tropikieri kemiren savanlarn gneye doru gi- latmak, olayn aklamasn yetersiz klar. Daha
diine ayak uydurarak daha gneye doru indiler. yksek dinlerin douu btn dini faaliyetleri ha-

50
19 Eek srcs, Msr Beinci Slale.

NEOLtTK TEKNOLOJK DEVRM


Yk tayan eek, kz arabas ve yelkenli gemi,
hepsi, icat teknikte balca ilerlemeleri ve insani
olmayan glerin dizginlenerek insan yararma kul-
lanlmasm temsil ederler. Teknik adan bu gibi icat-
lar !nsan'm evresi zerindeki e-gemenliini byk
lde artrdlar; ama toplumsal ve psikolojik bakm
lardan tnsan'm kendi kltr iinde hapsolma duy-
gusunun balangcn gsterirler.

20 Araba modeli, Suriye, . . nc binyl

21 Yelkenli gemi, Minos uygarlndan,I. O. ikinci

51
su GC VE NSAN GC

llk sulama tessler o zamana dek grlmedik bir


toplumsal ibirlii ve zorlama gerektiriyordu; sula
ma ileri insanlarn fiziksel evreleri kadar birbirle
riyle ilikilerini de srekli deitirdiler.

22 Akrep Kral, Msr'da bir sulama kanalnn ilk


baln kesiyor. Bu sahne Aa Msr'n Gney ta
rafndan fethedilmesinden sonra bar dzenine ge-
eii simgeliyor.

23 Stw::lof ile su karma. Bir diree taklan bir sr


n bir ucuna kova, br ucuna da bir arlk aslr:
dengeyi salayan bu arlkla kova zahmetsizce dol
durulur, kaldrlr ve ieri ek.ilir.

52
yatn gndelik yarundan koparmazdan nce, tm
toplumsal ve kltrel faaliyetler ayn zamanda di-
ni faaliyetlerdi. Gerek bitki, gerekse hayvan yeti
tirmek ekonomik olduu kadar dini bir grnm
de tayordu. Bu grnmlerden birinde ayn za-
manda dini bir devrim olmasayd, tarm-hayvanc
lk devrimi de hi bir zaman baarlamayabilirdi.
lkel tarm hi fazla rn (yiyecek) yaratm
yor, dolaysyla uzmanlar geindirecek bir kaynak
ortaya kmyordu. Tek iblm erkeklerle kadn
arasnda oland ve her mahalli topluluk kendine-
yeterliydi ("). .. drdnc binylda Atrasya (Af..
rika-Asya) vahalarnda beliren yeni sanatlar erkek
uzmanlara ihtiya gsteriyordu ki bu, beHi bir faz-
lann daha o sralardan itibaren birikmeye balad
nn iaretidir (3). Madencilik insann btn za-
mann alan bir megaledir ('), "madencilik bilgisi
uluslaras bilime ilk yaklamdm, (O) ve madenci-
lik Neolitik kendine-yeterlilii yok eder; nk yal-
nz demirci deil, ayru zamanda maden iisi, tas-
fiyeCi ve tayc gerektirir (6). Drdnc binyln
icatlar -madencilik, tekerlek, kz arabas, yk-
24 Yukar ve Aa Nil'in birlemesi; papirs ve lotus amblemIe- eei, yelkenli gemi- Afrasyal nsann henz kal-
rini birlii temsil eden bir motife balayan iki tanr bu birleme kmad bir ii stlenecek yeni bir iktisadi rgt-
yi salyor.
lenmenin teknolojik temellerini kurdu: Afrasya'nn
byk ukurluk ve vadilerindeki cangl kalntlar
nn temizlenerek tarma kazandrlmas. Byle bir
i sulama sanatn ustaca kullanabilmeyi n-gerek-
tiriyordu, sulama da incelmi bir Toplumsal ve ik-
tisadi er.eve istiyordu, nk bl,lnlar olmakszn
kamu almas da olamazd (7) ve bunlar olmadan
drdnc binyln teknolojik bulular Afrasyal n
san'n yeni byk giriimini baarmasna elvernez
di.
ph~siz her teknolojik devrim ayn zamanda
bir toplumsal devrimdir, nk teknolojik deiim
ler toplumsal devrimlerin hem sonucu hem de ne-
denidirler. R.. Braidwood ), uygarlk-ncesi kl-
trden kalan kantlarn, bu dnemde teknolojinin
ok byk bir yer kapladn gsterdiini sylyor.
Ama her eyden nce teknolojik bir devrim olan
Neolitik devrime karlk, uygarlk devrimi de zn-
de toplumsal ve kltrel bir devrimdi. Tarihin tek-
nolojik aamalar -yiyecek-toplaycl, yiyecek-
retimi, endstriyalizm- tarihin kltrel evreleri-
ne tekabl etmez (9). Yiyecek-retiminin yiyecek-
toplayclnn yerini ald Neolitik teknolojik
devrimi, qykl ve nemi bakmndan, dizgin-
lenmi cansz gcn, nsan'n maddi imalat ve ha-
reket aralar olarak adale gc yerine getii mo-
dern Bat Dnyann Sanayi Devrimi ile ayru tr-
den bir teknolojik deiimdi (10). Aradaki alarda
25 1., 1300'den kalma bir harita Mezopotamya'daki Nippur ya- bunlarla kyaslanacak bir teknolojik deiime ras-
knlarnda bir kraliyet toprann" sulama kanallarn gsteriyor.
Kanallar tarlalar arasndan akyor, halkalar kyleri temsil ediyor. lanmaz. "Uygarlkla uygarlk-ncesi yiyecek-topla-

53
hayatnn dnm noktasyd, ama bu dnm nokta-
ma evreleri arasndaki teknolojik ve iktisadi ayrm smm sonular ancak ehirleme devrimi sayesinde
lar, derece ayrmlardu. (n) te yandan, aradaki gerekleti. (") Uygarln ilk baarlarmn en
bu alarda, ilkin uygarln, sonra da ileri dinle- by ve belki de en gc - Aa Dicle-Frat
rin, yani insanlk tarihinde imdiye kadar grle- havzasnn bataklklarndan Smer topraklarnn
gelmi en byk iki tek kltrel deiimln dodu yaratlmas-ayn zamanda en erken olanyd. S-
unu gryoruz. Yiyecek-retiml ve yukarda sz- mer'in yzlm aa yukar Danimarka'nnki
n ettiimiz baka tamamlayc veya o kaynaktan kadard ve .. 2500'e kadar bu eski bataklklardan
treyen teknolojik ilerlemeler olmasayd, kltrn elde edilen rnler seksen alt kat artt ("). Daha
uygarlk aamasna varlamazd. Ama uygarln snrl bir giriim olan, Aa Nil'den Yukar Msr'
douu, kendi bana ele alndnda, teknolojik- yaratma giriimi, grne gre daha sonra baa
olmayan bir dzeyde yer alan bir olayd. Uygarlk rld (belki de Smerler'in daha nce baardklar
manevi dzeydeki gelimeler sonucunda dodu ("). iin etkisi altnda). Nil Deltas'nn kazanlmas
Yeni bir teknolojik ilerlemeden domad ya da -Smer'in yaratlmas apnda bir i- belki de
byle bir ilerlemeyle atba gitmedii gibi, stelik Msr'n ilk Slaleler anda tamamlannt. Eer
Neolitik teknolojik devrimin balatt teknik iler- byleyse, nds vadisinin kazanlmasndan daha
leme hareketini d~ durdurdu (13)" te yandan, Neo- erken bir tarihte olmal. Dou Asya nehir havzala-
litik teknolojik devrim manevi bir bedele de mal ol- rnn bataklklarnn kurutulmas ise kesirlikle da-
mutu. ((Avcnn geni alanl hayat nsan'n ruhu- ha ge bir tarihin olaydu.
nu zgrletirmiti; tarm onu topran klesi yap- Bylece' Afrsya'nn nehir vadilerinin tarma
t. (H) kazamlmas, Buzul-sonras ya da Buzullar-aras
((Btn Yakn Dou'da en iyi yerler didinmey- a'da Afrasya'mn gittike i>urumasyla ortaya
le kazanld. (I') Byle bir giriim, yiyecek-reti- kan meydan okumaya kar bir tepki oldu. Bu mey-
minden kopup, besin biiminde dolaysz bir rn dan okumaya kar balangta kk apta vaha.-
salamayan kamu ilerinde alacak byk bir i lar yeertilmiti, ama bu yamur-sonras koullar
gcn doyurmaya yetecek kadar geni bir besin- da i\frasya'y nsan iyi devaml ya.anabilir bil' yer
fazlas retmeyi, toplamay ve depolamay gerek- yapmaya yetmemiti. Sonu olarak iki eyarasnda
tiriyordu. Bu i-gcnn de toparlanmas, denet~ bir seim yapmak zorunda kalnd: Ya, tarm Af-
leXlmesi, ynetilmesi gerekti. Hem dehetli yetenek- rasya'dan Eski Dnya'nn u noktalarna gtren
li, hem de dehetli otoriter bir ynetici aznlk ol- ncler gibi g edilmeli ya ja ilk Eski Dnya uy-
makszn bu ilerin ikisi de mmkn olamazd (16) garliklarn kuranlarn yapt gibi Afrasya batak-
nk bu i insann belini krd gibi kalbini de k lklarn tarma elverili duruma getirmeliydi. Ba-
ryordu ve yle byk bir ldeydi ki suadan ii. tak!klal'n tarma uygun hale getirilmesi kalc bir
abalarnn rnn nceden hayalinde canland zmd, nk bylece ekilip biilmeye balanan
ramazd (17). Ya imanla alyor yi da zorla al yeni tarlalar, kayna kurak blgelerin dnda olan
tulyor olmalyd. Bu iki gcn ikisi tarafndan nehirler tarafndan srekli olarak sulanyor ve ne-
almaya itilmesi daha muhtemeldir. Gerek S- hirler bitmez tkenmez saylabilecek kaynaklar-
mer, gerekse Msr uygarlklarnda tarihin afan dan erozyonla alvyon getirerek topra bereket-
da kazanlm topraklarn bir tanrya ait olarak d- lendiriyordu. Kazs:nlan nehir vadilerinde nsan r-
nlmesi (IS.) anlamldr; bu tanr da, egemen gtlii ve disiplinli bir sk almay yrtt s-
aznln ynettii etkili iktisadi ve politik kurum- rece geimini salayacandan emin olabilirdi.
larca temsil edilirdi. Meydan okuyan olay kuraklkt; Smer ve Msr
Ardnda esinlenme kayna olarak dini bir i- topraklar bunun tepkisi oldu. Ama bu yaln sz,
nan ve elinin altnda gerekli politik otorite ve tek- hikii.yeyi yanltc bir ekilde basite indirgeyebilir.
nolojik donatm bulunan bu disiplirli birleik aba Yukar Paleolitik an son yiyecek-toplayc ve
Afrasya'mn umak boylarn ve vadilerini tarma avc toplumlarnnan ilk uygarlklara geii gerek-
kazandrd. .. drdnc ya da beinci binylda letiren ilkel tarmsal toplumlar hesaba katmad
deiik bir ya ve hava dzeni old1Junu dn srece anlalr olamaz. Yukar Paleolitik an
medike -ki bu son derece phelidir- alvyon- nsan bile cangl ve bataklklarla mcadele edecek
lardan oluan Mezopotamya topraklarnda sulama- teknolojiden yoksundu. nsan, uygarlk giriimine
sz bir ekstansif tarm mmkn deildi. (9) lB atlmadan nce, geisel bir raklk evresini de at-
yk nehirlerin alvyonlu kylar olduka sert bir latmak zorundayd.
ortam yaraty.ordu, ama iyi kullanldnda maddi Kltrn ilkel dzeyiyle <<uygarlk dediimiz
kazanlar da ayn oranda bykt. Buralarda, Ba- daha yksek dzeyi arasna bu gei aamasnn gir-
kr a kyleri Bronz a ehirlerine dn mesi Eski Dnya'ya zg bir olay deildir; ayn ola-
t';) ("') I,Y~yecek-retimi devrimi belki de insan y Amerika tarihinde de gryoruz.

54
6Uygarlklarn karlatrmal incelenmesi
nsanlarn bandan geen olaylar genilemesine tn hikayeyi gene anahatlar halinde veren belge-
gzden geirmeye, Bat'da son zamanlarda orta ler vardr. ze. meziyetleri de, Bat tarihiyle ban
ya kan bir. uygulamay kurcalayarak baladm; tl olmas ve Batllara yabanc olmamasdr. Bir
Batl aratrc kendi lkesini ve yaad a tm Batl, Grek ve Latin klasikleriyle eitim grmemi
insan tarihinin doruu durumuna getiriyordu. Ben bile olsa Helen tarihini, kendininki dnda btn
de bir ngiliz olduuma gre, kendi kendime, yaa baka uygarlk tarihlerinden daha iyi bilir..
dm adaki ngiltere'nin, tarihin bir doruk nok- imdi uygarln .tarihi iin tamamlanm bir
tas olduuna inanabilir miyiz 'diye sordum ve bu rnek bulmuken bunu kendi amacm iin nasl
griin, kaynan milliyetilikten alan bir kurun- kullanacam? Bu ama insanln bandan'geen
tu olduu sonucuna vardm. (Bu kuruntuya inan- olaylarn genilemesine bir incel~mesini derlemenin
mak, 1972 ylnda yaayan bir ngiliz iin, bu kita- yollarn ve aralarn aratrmaktr; ve aratrma
bn ilk notlarn tuttuum 1927 ylnda yaayan mn bandan beri, tarihin tmn yazarn yaad
bir ngilize gre ok daha gtr.) Ne benim zama- yer ve zamana toplayarak sunan allagelmi tu-
nmda ne de siyasi haritada ngiltere diye bir ey tumu yadsm bulunuyorum. Bu, tarihin tek-yollu
ilk grndnden bu yana, herhangi bir tarihte, bir krokisini izmeyi yadsmak anlamna gelir; n-
ngiltere tek bana anlalr bir inceleme alan k insan ancak her eyi kendinde toplamakla tari-
olmamtr. Bunun zerine ngiltere'nin de bir par- hin tek yol izledii konusunda kendini kandrabi
as olduu ve kendine-yetmesi bakmndan, ince-' lir; ama tek-yollu bir tarih krokisi ie yaramaz.
lendiinde anlalr bir alan olabilecek asgari . bir Karlatmz fenomenIere ancak ok-yollu kroki-
birim aramaya baladm ve bu birini Bat Uygarl ler uyabilir.
nda buldum. Bir ulus-devletten daha byk ol- Ne var ki ok-yollu bir krokide tek-yollu kroki-
duu gibi, kendine-yetmeye daha yakn olmas de olmayan bir entelektel sorun vardr: Verilmi
dol~syla daha anlalr bir inceleme alan olan bilgiyi derlemek. nsan tek yol izledike byle bir
bir tr, benim yerlisi olduum rnekle zdeler sorunla karlamaz. Olaylar bulduu gibi alacak-
ken iki nemli olguyla karlatm. Birincisi, Bat, tr; ve belli bir zaman sras iinde bulacaktr. Za-
dnyann tm deildir; Dnya, Bat ile ok say man sras hikaye anlatlrken olduu gibi hi de-
da yaayan baka uygarlklar arasnda blnm itirmeden yanstlabilir. Ama gzlemci tek yol iz-
tr. kincisi, Bat ve teki adalarnn halen ya- lemekten vazgetii anda karsnda eanl bir sr
amakta olmas bunlarn tarihlerinin henz bitme- olay bulur. Bunlar tek bir hikaye aniatr gibi ele a-
diine iaret eder; ve bir trl inceleyebilmek iin lnamaz, nk tek bir zaman sras gstermezler.
gerekli ilk maddi bilgi, en azndan tm olarak bir imdi ayr ayr bir sr hikaye, aralarnda bir ba
uygarlk tarihi rneidir. kurularak toplanlmaldr ve bir hikaye anlatrken
Bylece zaman iinde'-geriye dnk, benim yer- baka bir hikaye daha anlatlamayacana gre a-
li Bat Uygarlmn kkenlerine inen bir sonda radaki bu ba hikaye anlat trnden farkl olmak'
yaptm. Sonunda, eski bir uygarln sonunu, Hris zorundadr. Ayn anda meydana gelmi iki ya da
tiyan Kilisesi araclyla)3at Uygarlyla sk sk daha fazla olaylar dizisi arasnda bir ba kurmak
bal Greko-Romen (yani Helen) uygarln yaka- zorunda isek, bu bizim, bir konuyu ayn ynden
ladm. Bu Helen Uygarlnn tarihi kendi tr i- alan bir gr edinmemizi gerektirir; bu 'da kar
inde bitip tamamlanm bir rnektir. Bitmi oldu- la'jtrnal bir almaya yol aar.
u kesindir, nk benim yaadm ada hi bir Birok rnein karlatrlarak incelenmesi,
Helen Uygarl kalmamtr. ok nceleri iki halef bunlarn tikel zelliklerini bir yana brakp, arala-
onun yerini almtr: Bat Uygarl ile onun kar- rndaki benzerlik ve ayrlklara dikkat ederek hep-
dei ve ada Bizans Uygarl. Ayrca Helen Uy- sinin birden uyduu standart bir tip olup olmad
garl tarihi elbette bizim bildiimiz zamanlarn n kefetmeye almak demektir. Ama karla
dna uzanamaz, halenerini bildiimiz gibi seleli trmamzdan emin olmak iin, ne srdmz r-
Minas-Helas-Miken (yani Ege) Uygarln da bili- neklerin bir karlatrmaya uygun olup olmad
riz. Demek ki benim aradm uygarlk tarihi rne- konusunda da iimizin rahat etmesi gerekir (').
i burada, Helen Uygarl tarihindedir. Batl bir te, kendi-karna-ynelik ve saptrc tek-yollu kro-
aratrc iin bu Uygarln bir genel iki zel mezi- ki yerine, fenomerleri, ok-yollu bir krokiyle izle-
yeti vardr. Genel meziyeti btn ve tamam olma- r eyi setiimi~ an karlatmz iki ehtelektel
sndadr. Hi deilse anahatlar halinde tehis edi- ilem bunlardr; ve sanrm bir model kurmak bize
lebilir bir balang ve sona Sahiptir ve aradaki b- burada yardmc olacaktr.

55
26 Dieaea, . . 520

HELEN DNYASNN DORUK


NOKTASNDA KLTREL BIRLIK VE
POLITtK DAGINIKLIK

Dokuz bamsz ehir devletinden gelme olan


bu sikkelerde hep ayn slubun damgas var:
Ortak bir kltr i~indc verimli rekabet.

21 Peparethos, . . 500-480 28 Abdera, . . 520-515

29 Makedonya. . . 500-480 30 tanus, . . 450 31 Boioti.. I. . 446-426

32 Nakses, . . 46U 33 Aenus, . . 455-432 34 Maronea, . . 400-336

56
Bil imsel aratrmalarda kullanld anlamda bir parasndan kurulmaldr, yoksa geri kalann
bir "Model, ara olarak kullanlan bir semboldr. aratrmak iin kuIIanlacak montaj bir daha ya-
Bir sembol, sembolize ettii nesneyle zde ya pamayz. Ama gene tamamen bu nedenle, yap, bil-
da ayn zamansal uzunlukta deildir. yle olsayd gimiz snrlar iinde geri kalan btn verilmi bil-
zaten sembololmaktan kar, nesnenin kendisi o- gilere uygulanarak snanmazsa, geici ve ireti ka-
lurdu. Bir semboln, anlatlmas amalanan nesne- lacaktr (3). te yandan verilmi bilgilerin bir b-
nin tpks olmasn beklemek yanltr, semboln tn olarak genel grnmn kaostan kurtarabil-
grevi kopya olmak deil aydnlatc olmaktr. Bir mek iin bunlann iinde trn rneklerinin bir d-
semboln yerini bulup bulmadn denemenin en zenini ortaya karan bir model bulmak gerekir.
iyi yolu, onun iaret ettii nesneyi olduu gibi yan- Bu iki ilemi eanda ve birbiriyle balantl o-
stp yanstmamashda deildir;. uygulanacak test larak yrtp bir kavaa getiremezsek geici mo-
onun bu nesneyi anlalr klacak kadar aydnlatp delimizin grnrdeki kaosa bir dzen getirmek
aydnlatmadn gstermelidir. Etkili bir sembol
konusunda sahici bir ipucu verip vermediini anla-
aydnlatcdr, ve etkIli semboller zihni rgmzn
yamayz ve byleIikIe bu belirli modelin baka bir
vazgeilmez bir parasdr. Bir sembol zihni eyle- modelle deitirilmesi ya da zerinde bir deiiklik
min bir arac'olarak -yanl bir modeb olarak- yaplmas~ konusunda bir karar veremeyiz. Ne de,
etkIn bir biimde ileyebilmek iin, yol gsterici ocuklarn bir 'yn iinden oyuncak tahtalar top-
olarak hizmet edecei gereklik parasnn bir tas- lamalar gibi kaosun iinden karp aldmz be-
lak-haritas olabilecek derecede basite indirgen-
lirli verilmi bilgi yn iindeki birimlerin ortak
mi ve kesklnletirilmi olmaldr. U-2 uandan zelliklere sahip olup olmadklann ya da tamamen
alnma bir fotoraf gibi deil, bir taslak harita gibi
raslansal ekilde ylp ylmadn anlayabiliriz.
olmaldr.
Bu iki ilemi tek tek yrtrken mutlaka tekinden
Bir Modelin d dnyada bir eye benzeyip ben- alacamz' sonucu da beklemeliyiz. kisinin de s
zemedii ancak dorulama yoluyla anlalabilir. nanmam sonular -elimizdeki tek test olan-
Bir test uygulayarak modelin fimomene ne kadar teki ilemin geerlilii konusunda bir test imkan
uyduunu aratrdmzda, elbet bu kendi bana
yaratr.
bir ama deil, yalnzca bir aratr. Son amacmz Helen Uygarl tarihinde bulduum model
modelin ne lde geerli olduunu renmek de-
in testi bu modelin ayn trden baka toplumlarn
ildir; ama, geerli ve yle olduu iin etkili bir
tarihine uygun dp dmediidir. Bu testi uygu-
ara olan bir modeli uygulayarak gerekliin yap layabilmem iin sunacam uygarlklar listesini ge-
sna, ve tabiatna nfuz etmektir. Modelin kendisi-
cici olarak doru kabul edip dokuzuncu blmde
nin ne kadar ge~rli olduu kendi bana hi bir as- bunun doruluunu kantlamaya alacam. He-
li nem tamaz.
nz testten gememi listeme, modebimi uygula-
Bir model kurma ilemi, bunun fenomene uyup
yarak yapacam test, in Uygarlnn tarihinin
uymadn deneme. ileminden farkldr ('). Ama
salad ikinci bir "modeble birleerek Modebin
gene de, bu ilemleri birbirinden ayrmak uygun ol-
kendisini deitirmeme yol aacak. Ayn zamanda
mayaca gibi bunlar birlikte yrtillmedike her
tek bir ;,modelin kendi bana tam bile olsa, kar-
ikisinden de kesin sonu almak mmkn gzkme-
latrmal bir inceleme biiminde, verilmi tm
mektedir. Model verilmi bilgi toplamnn yalnzca
bilgileri derlemeye yetmeyecei sonucuna da byle-
ce varm olacam.

7Relen ve in modelleri
imdi de Helen modelimi, uygarlk tarihleri ala- Helen modelim, Helen uygarlnn kendi isel
nnn geri kalan ksmna uygularnam gerekiyor. tarihi dnda da birtakm geler ieriyor. Bu Uy-
Modeli uygulamadan nce terihini yapp, tamam- garln, yelerini kendi i proletaryas arasna
layc eleri birer birer uygulayacam. Byle bir katt baz ada uygarlklarla ilikIlerini de kap-
yol aydnlatc olabilir, nk deiik gelerin o- syor; Hristiyanlkla ilikIleri, son olarak da, H
layara deiik derecelerde ve deien durumlarda ristiyanlk yoluyla, daha sonraki Ortodoks Hristi
uyduunu greceiz. M.R. Cohen'in, nceden d- yan ve Bat Uygarlklaryla ilikilerini iine alyor.
nlm kalplara uymayan olgulara zel bir dik- Tarihi olayl~rn bu .tipte bir bii,mlenii aadaki
kat gstermek (!) gerektii yolundaki uyarsn gel~re ayrtrlarak inceleneJ:ilir.
akldan karmayacam. gelerden biri Helen Uygarlnn kendi politik

57
tarihinin biimleniidir. Helen tarihinin, kaytlar Uygarlnn zlp dalmasna yol at.
n iulabildiimiz en eski aamasnda Helenik Dn- gelerin ikincisi, Helen Uygarlnn toplumsal
ya'mn kltrel birlii ile politik birliksizlii arasn tarihinin, . "k" den sonraki biimleniidir. Top-
da keskin bir kartlk var. ok sayda egemen ba- lumun ynetici aznl gitgide kaba kuvvete da-
msz devletin yurttalar ortak bir kltr payIa yanmaya balad, egemenliini srdrmek iin se-
Lklarn pekala biliyordu, ama bunun byle olmas vimli grnme ihtiyacn duymaz oldu. Ynlarla
birbirleriyle savamaktan onlar alkoymuyordu. ilikisinin niteliinde grlen bu deiiklik, gerek
Zaman getike bu kardeler aras kavgalar yle y egemen aznln Helen Uygarl alan iindeki te-
kc bir duruma geleli .ki uygarlk bunun zararn basn, gerekse daha nceleri kendilerine yaknlk
grmeye balad. Tam zlme noktasna varm duyan, snrlarna komu ilkel halklar yabancla
ken Helen Dnyas'nn Roma mparatorluu iin- trm oldu. BL! iki snf zamanla i ve d "prole-
de gecikmi politik birlignin salanmasyla, du- tarya"ya dnt (toplumun "iinde" ama "toplum-
rum belli bir anlamda tecil edilni oldu. Bu, geici dan" saylmayan bir snf anlamnda). D proletar-
br bar ve dzen getirdi, ama bylesi de epey pa- yadan gelen fazladan barbarlarla ve askeri fetihler
halya maloldu; nk ayakta kalan tek galip d srasnda zorla Helen Uygarlnn i proetaryas
nda btn politik Gler Knock-out"luk yum- na katlan yabanc uygarlk temsilcileriyle, toplum-
ruklar yiyerek yere serildiler. Helen evrensel dev- daki i proletarya says adamakll kabard.
letinin Roma tarafndan kurulduu zamana ge- Bir nc ge, Helen Uygarlnn dini tari-
lindiinde, Helen Dnyas yle ciddi bir biimde hinin ayn evredeki biimleniidir. proletarya da-
yorgun dm ve ylesine morali bozulmutu ki ha yksek dzeyde bir dini, Hristiyanl yaratt.
evrensel devletini srekli klmak elinden gelmedi; Bu dinin esinlendii kaynak, Helenik i proletarya
ve Roma mparatorluu'nun paralanmas Helen ile temsilcileri btnleen Helen-d uygarlklar-

REKABET YOZLAIP SAVAA DNYOR 35 Peloponnes Sava'nn patlak vermesi (1.0.431/430), Helen Dnyas'n drt
yzyl sren ykc karde kavgasnn eiine getirdi. Kk Asya'da bir Yu-
nan ehrindeki kuatmay, Yunanl'nn Yunanl ile savan gsteren bir ka-
bartma. (Likya, 1.. 400).

58
36 HIRtsTlYAN V ARtSLER Drdnc yzyldan kama Aa! 37 BARBAR GASIPLAR Lombard Kral Agilul!'un zaferini an-
RabbaniniD zaferi mozayii, Hristiyanlm putperestlie kar mak zere klasik Roma slubu dn alnm (tS. yedinci yz-
zaferini simgelernek iin Roma askeri. zaferlerinin geleneksel im- yl).
gelerini kullanyor.

dan biriydi. Hristiyanlk hem Helen Dnyasnn, evrensel Helen devletini askeri yoldan fetheder ve
hem de barbar istilaclarnn yeni dini oldu. Yerli onun topraklar zerinde onun mirass olan ba
Helen kaynaklarndan esinlendii iddia edilen, H ka devletler kurarlar. Ama onlarn, yeni uygarlk
ristiyanla kar bir din rgtleyip ortaya kar lar yaratlmasna katklar, i proletarya nn kat-
ma, yani Neoplatonizm'i yayma abalar baarsz ksna oranla azdr. Yeni uygarlklarn dlyata,
kald. Hristiyan dinine toplumsal bir biim veren Roma mparatorluu'nun barbar varislerinin dev-
Hristiyan Kilisesi, iinden iki yeni uygarln, Do- letleri deil, Hristiyan Kilisesi'dir.
.u Ortodoks Hristiyan (br adyla Bizans) ve Ba- Beinci ge ise iki helenistik uygarln, Bi-
t Hristiyan uygarlklarnn doup, bir kltrel zans ve Bat uygarlklarnn tariWeri boyunca, He-
fetret dneminden sonra nihayet birletikler'i bir len kltrnde meydana gelen bir dizi rnesans-
krizalit grevini yerine getirir. an dr. Bu rnesansar,'liiristiyanl,liindeki He-
Bir drdnc 'ge de, d proletaryann (bar- len gesi yoluyla dolayl olarak deil, dolaysz ola-
barlarn) oynadi roldr. Bu insanlarn yaratcl rak Helenizm'den esintenrnek iin girilimi aba-
epik iirlerinde; ve Hristiyanln ancak Kilise 0- lardr.
toritesine bakaldran mezheplerini (rnein Aria- imdi bu benim Helen modelimdekl eitli -
nizm) ya da kkeni bakmndan Hristiyanla ak- gelerin Helen'd uygarlklarn tarihlerine ne ka-
raba dinleri (rnein slam) kabul etmelerinde g- dar uyduunu izleyelim.
ze arpan ulusuluklarnda dile gelir. Barbarlar Helenik Dnyann tarihinin afanda grd-

59
mz kltrel birlik ile siyasi danklk bileimi
olduka yaygn grlyor. Bagby'ye gre, bilinen
btn uygarlk-ncesi yaayan toplumlarda durum
byle. Bu kadar sk olmas artc saylmamal,
nk, ne de olsa, mnkn olan sadece iki alter-
natif var: Politik bakmdan birlememi bir top-
lum, blnm bir toplum demektir. Onun iin si-
yasi danklk kendi bana ele alndnda, ok
fazla nemi ve anlam olamayacak kadar genel bir
zelliktir. Benim Helenik modelimin nemii ve an-
laml politik biimlenii, daha politik birlik baar
lamadan nce uygarl g duruma dren bir
dizi, giderek sertleen sava sonucunga birliksizlik-
ten birlie doru devrimci geitir. te, uygarlk
larn tarihlerinde, bu biimleni sk sk grlyor_
rnein -Helenik kalba hi. amaz bir biimde u-
yan srelerle- Gney ve Orta Amerika Uygarlk
Jar tarihlerinde ortaya kyor (imdiki gzle Or-
ta Amerika uygarln srekli ve birliki kabul e-
der ve Aztek mparatorluu'nu da bunun evrensel
oluum durumu olarak ele alrsak). Ayn kalb ge-
ne amaz bir biimde Suriye, in, Hint ve Smer
-Akat Uygarlklarnda, Rusya'daki Dou Ortodoks
Uygarlnda ve Japonya'nn Uzak Dou Uygarl
nda gryoruz. Suriye, Asur mparatorluu za-
mannda ve onun miraslar olan Yeni Babil m
paratorluu ile Akamenyan (pel's) mparatorluu
zamanlarnda; in, fetret dneminden sonraki Ch'
in (Ts'in) ve Han mparatorluklar zamannda;
Hindistan, buna benzer bir devlet ii kardeler ara-
Si sava sonunda Maurya mparatorluu zamann
da; Smer-Akat Dnyas, Agade mparatorluu ve
daha sonra Ur'un nc Slalesi'nin kurduu m
paratorluk zamannda; Rusya, -Moskova mparator
luu'nda; Japonya, Tokugava ogunate tarafn
dan kurulan Birliki rejim srasnda politik bakm
dan birlemiti.
Msr Uygarlnda Helenik modelimizin biim-
lenii gene grlebilir; ancak, Msr nomlarnn
(kantonlar) birbirleriyle srekli savaan birtakm
egemen bamsz devletler olduunu, bu ekilde ge-
en bir dnemden sonra ilkin Yukar Msr, sonra
da btn Nil vadisinin Eski Krallk (') adyla
anlan rejim iinde politik bakmdan birletiini
kabul etmek gerekir. Bu biimleni Helen modeline
uymakla birlikte, kronoloji uymuyor. Helen Uygar-
lnn tarihinde, politik dzeyde danklktan bir-
lie doru devrimsel gei, hikayenin son blmn-
de ortaya kt. Bu zamana kadar birbiriyle didien
devletler arasndaki sava Helen Uygarln g
38, 39, 40 TEKRARLANAN RNESANSLAR 500 ile 1500 ara- durumlara sokmakla kalmam, bu uygarl -
snda kere Bat kltr Helenik kaynana geri dnd- Ka
rolinyen Rnesansnda (tepede, klasik filozof klnda Aziz Mat-
zlmenin eiine getirip brakmt. Msr'daki uy-
ta), on ikinci yzyl Rnesansnda (ortada, Autun'da Madonna garln tarihinde ayn devrimsel deiin oldu, a-
ve ocuk) ve on beinci yzyl talya'snda asl Rnesans'da (a- ma daha iin balangcnda oldu bu. Birbiriyle sa-
ada, Madonna ve ocuk).
vaan Msr kantonlarnn a -byl~ bir an

60
olduu kesin deildir- uygarlk-ncesi" olmak an- Helen Dnyasnda kazand, ama esinlenme kayna-
lamnda tarih-ncesi" idi. Msr'da politik birlik Suriye'ydi; Mahayana da in dnyasnda baar
uygarln afayla ayn anda kuruldu ve bu, He- kazand, ama esinlendii kaynak Hindistan'd. Ay-
len tarihinde olduu gibi, k ve zlme dne- rca, Mahaya~a da in Toplumunun proletaryaS
mini izleyip erimeyle sonulanmad; tersine, Msr arasnda tutundu, yani, Konfys gelenene ba
tarihinin yaratc dnemine yol at. ki uygarln kaldran yerli inlilerle bu gelenee kar kuku du-
tarihlerinde, olduka deiik aamalarda ortaya yan barbar istilaclar kendine ekti. stelik, Maha-
kan ve olduka deiik fonksiyonlar yerine geti- yana'nn gelimesi de bir kar-kilisenin domasna
ren ayn biimlen~e rasladmzcta, bu, ortak zel- yol at: Taoist Kilise de, yabanc bir dinle mca-
liin, iki tarihin temel yaplar arasnda kkten bir dele amacyla yerli bir felsefeden yaplm olmas ve
ayrm maskelediinin iaretidir. bu yabanc dinin tantanasn, onu ekici klan zel-
Bat'nn karde uygarl, Dou Ortodoks H likleri taklit ederek almaya almas bakmndan
ristiyan ya da Bizan uygarlnn yaps, Msr mo- Neoplatonist Kilise'ye ok benzer. Mahayana ile
deline uyar. Dou Ortodoks Hristiyanlnda, Ro- Hristiyanlk arasndaki bu benzerlikler gerekten
ma mparatorluu'nun kn izleyen fetret d- hatr saylr nitelikte; ama bu noktadan sonra iki
nemi, burada, Roma mparatorluu'nun baarl dinin tarihleri artk paralel akmyor.
bir dirili hareketiyle politik birliin hemen kurul- Bat ve Bizans dnyalarnda Hristiyanlk, bu-
mas ile sonuland. Bu durum, Bat'da Roma m nu imdilerde kaybediyor olsa bile, yzyllarca el-
paratorluu kalntlarnn, Karloman'dan (Charle- den brakmad bir tekel kurdu. Gerek Neopla-
magne) sonraki baarsz dirili hamlelerine keskin tonist kar-kilisenin, gerekse. yerlemi drt Helen
bir kartlk gsterir. felsefesinin -Platonculuk, Aristoculuk, StoaClk,
Helen modelimin ikinci gesi -yklm toplu- Epikrclk- lmnden bu yana ise en az on
mun i ve d proletarya olarak blnmesi- Helen drt yzyl geti. Helenizm, ancak Hristiyanln
d durumlarn ounda kendini gstermez. Helen kendisini iinde barndrmay uygun grd oran-
tarihinde bu ikinci ge n'csyle skca ban da yaayabildi. Bizans ve Bat'nn, Helenizm'in do
tldr: proletaryann, yabanc bir kaynaktan e- rudan dbruya eme bandan yaratmaya altk- .
sinlenen daha ileri bir dini yaratmas olay. Bu - lar rnesanslar yzeysel ve anlk oldu. Bat ve Bi-
nc ge, modelin kilit ksmdr, nk Helen zans Toplumlar imdilerde Hristiyan olmaktan
Dnyasnda bu ileri dinin kendini cisimletirdii kyor olabilirler, ama gene de kanlmaz bir biim-
kilise, iinden iki yeni uygarln doduu bir kri- de eski-Hristiyan'drlar. Kltrel miraslar Hris
zalit olmutu. Dolaysyla Hristiyan Kilisesi tarihi tiyanlkla ylesine dolup tamtr ki kendilerini
kalbnn, baka birok durumda da gzlemlenebi- Hristiyan gemilerinden koparp ayrmalar mm-
lecek standart bir kalp m, yoksa istisnai bir ey kn olamaz (Komnist ideolojinin Yudaik-Hristi
mi olduunu anlamak nemlidir. yan kkenlerinin saydaml da bunu gsteriyor).
Bunu snamak iin ilkin kalb gelerine ay- Dou Asya'da tarih daha az devrimci bir biimde
ntrmalyz. Hristiyan Kilisesi zlen bir uygar- akt-. Burada Mahayana, hi bir zaman, hatta dirim-
ln proletaryas arasnda' dodu; farkl bir uy- selliinin ve gcnn en yksek noktasnda bile;
garlktan esinleniyordu; muzaffer yeni kilisenin kar-kilise olan Taoizm ile in'in kabul edilmi
topraklarnda belirdii uygarln yerli gelenekle- felsefesi. olan Konfysl sprp atamad.
rinden esinlenen bir kar-kilise hareketini kolayca in'de yirminci yzyln banda Mahayana gibi
yendi; muzaffer kilise, zaferini kazand dnyay Taoculuk ve Konfyslk de ayaktayd ki, bu
ve ayn zamanda bu dnyann barbar istilaclarn zamana kadar, Mahaya'nn in'e yerlemesinden
kendi saflarna ekti. ki yeni uygarl dnyaya beri bin sekiz yz yl; Birleik .(Bat) Ch'in (Ts'in)
getirdi ki bunlar Hristiyanln kucanda ilk l- rejiminin Hristiyan dneminin drdnc yzyl
kn yapt nceki Helen Uygarlnn devam n nn balarndayklndan,1.S. 842-45 arasnda Bu-
dan ibaret saymak hi doru olmaz. Geri Bat ve dizm'in resmen kovuturmaya uramasna kadar
Bizans UygarlJ,<lar Helenistik'tir, ama Hristiyan Mahayana'nn ksmi stnlnden beri ise bin
olmakla stelik balangcndan itibaren Hristiyan yldan fazla zaman gemiti. 1.S. 1911'e kadar ev-
olmakla Helen Uygarlndan ayrlrlar. .rensel in Devleti hala yrrlkteydi ve hala Kon-
Eski Dnyann bat ucundaki Hristiyanlk ta- fys sistemine gre eitilmi brokratlar tarafn
rihinin belki de en yakn paraleli ayn dnyann dan ynetiliyordu. Bu evrensel devlet, onu yneten
dou ucundaki Mahayana tarz Budizm'dir. Maha- geleneksel sistem, brokrasinin kadrolarnsrekli
yana'nn esinlenme kayna da, tpk Hristiyanl olarak saladll'Konfyztarznda eitilmi soy-
n kayna gibi, ykselen dinin baarsn kazan- lular, hep bir arada, tek bir btnlemi byk ku-
d dnyaya yabancyd. Hristiyanlk baarsn rulu meydana getiriyorlard. Bu kurumun srek-

61
me anlaryla bu arada birlik ve dzenin bozulma
Iilii,
in uygarlnn teki gelerinin srekliliin- anlarndan meydana gelme bir sralan gsterir.
deki en iddetli kopulardan ok daha nemli ola- ki eitten evrelerin de sreleri bir hayli deiebi
gelmitir. lir, dolaysyla ritml, herhangi bir dzenlilik gs-
Bu sreksizlie karlk sreklilik olay, Hele- termeyen bir dngsellik olarak ortaya kmakta
nizm Uygarlnn eski alannda Hristiyanln za- dr. Birliin saland evreler, bugnden geriye
feri ile Dou Asya'da ayn zaferi kazanmakta Bu- baktmzda, Ch'ing (Manu), Ming ve Yan (Mo-
dizm'in baarszl arasnda griilen kartlkla ol) rejimleridir; aralarnda grece ksa sreli da-
kendini gsterir. Ayh olay Hindistan tarihinde de nklk evreleri vardr. Yan-ncesi kargaalk d-
grlr: Burada yerli Hint dininin deiimi o kadar nemi 150 yl kadar devam etmiti; bundan nce
devrimciydi ki in'e ve Helen Dnyasna yabanc 167 yl sren birliki Sung rejimi vard; ondan n-
dinlerin -Mahayana ve Hristiyanlk- girmesiyle ceki kargaalk yarm yzyl kadar srd; daha
karlatrlabilirdi. Hint toplumunun egemen et- nce, yzyllk birliki T'ang rejimi ve onun
kinlii in toplumunda olduu gibi brokratik y- uvertr olarak Sui dnemi yer alr; bundan nce-
netim deildi; dini ynetimdi. Bu nedenle Brah- ki kargaalk drt yzyl devam etmiti (geriye ba-
man kast', in'deki Konfys tarz eitim gr- kldnda, Birleik Ch'in'in (Ts'in) ykl tesin-
m soylularn karln meydana getiriyordu; ve den Han sonrasnn yklna kadar); bundan n-
Brahmanlar, . . kinci yzyln bandan bala ceki birliki Han rejimi ve onun Ch'in (Ts'in) uver-
yarak geen bin yllk sre iinde, Hint dininin kul tr de drt yz yl srm, ama arada, .S. 9-25
lanm biimi kadar ruhunu.n da geirdii radikal
ile .. 207-202 aras ksa anari evreleri gemiti.
dnme karn, Hindistan'n dini ynetiminin te .S. 1911'de blrliki Ch'ing rejiminin ykl
kelini ellerinde tutmay baardlar. ile geriye doru, .. 221'de birliki Ch'in (Ts'in)
Helen modelimin deiik gelerinin, uygarlk rejiminin kuruluu arasnda in tarihinin gze g-
tarihlerinin biimleniierinde grlen benzerlikleri rnr biimlenii budur. 1911'den sonra in yeni-
aydnlatmakta eitderecede yararl anahtarlar ol- den bir kargaalk dnemine girdi ki bu 1949'da
madklar artk anlalyor. Helen modelinin siyasi komnist himayesi altnda yeni bir birliki rejimin
biimlenii, grdmz gibi en az dokuz baka uy-
kurulmasyla sonuland Gelgelelim, bu yabanc
garln tarihlerinde tekrarlanyor. te yandan, Bat ideolojisinin in tarihinde kopu noktas olup
gene grdmuz gibi, Helenik modelin bu gesi olmadn ve politik biimleniinde yeni bir de-
Msr Dnyasnn politik tarihine hi bir ekilde
iim yaratp yaratmadn kesinlikle bilemiyo-
uymuyor. Msr'n politik tarihinin biimlenii sa- ruz; bu nedenle birlik ve birliksizlik evrelerinden
dece farkl olmuyor; br modelin bir antitezi o- oluan eski bildik kalbn geleneksel tarzda ileme
luyor. Helen tarihinde evrensel devlet son aama ye devam edip etmeyeceini de nceden kestireme-
dr; Msr tarihinde ise birinci aama. Bir krizalit
yiz. Geri in bundan nce in-d bir felsefe ya
grevini yerine getiren daha ileri bir din yoluyla da din tarafndan (yani Budizm) zaptedilmiti, a-
akraba uygarlklar yaratlmas konusuna gelince, ma bu Hint dini, bir sre egemen olur gibi grn-
burada, Helen modelinin, birka kilit asa bile o- dkten sonra, in'in yerli dnya gr (Weltansc-
unlukla gerekli kilitleri aamayan bir anahtu ol- hauung) karsnda yenik dmt; ma imdi bu
duunu gryoruz (3). Modelin bu gesi, grlm~ dnya grnn bir kere daha zafer kazanacak
olduu zere, in ve Hint tarihlerinde ve belki ay- kadar gl kp kmayacan bilemeyiz.
rca Msr tarihinde tekrarlanyor; ama btn bu
in'in gelecei bir bilmecedir. te yandan,
baka rneklerde raslanan sreklilikteki kopu, in'in .. 221'deki politik birlemesi ile son bulan
koputan sonra gelen eyin yeni bir uygarln ta- in tarihindeki gemi olgular konusunda herhan
rihi olduu yolundaki geici yorumumu pekitirme gi bir kesinsizlik yoktur. Han a da iinde olmak
mi salayacak kadar kesin grnmyor. zere, in Uygarlnn afanda, in tarihinin
Helen tarilii snandnda baka btn uygar- biimleniinin Helenik modele uyduunu gryo-
lklarn tarihlerine uyacak bir model salayamad ruz. in tarilii kaytlarnn grnr hale geldii
na gre, bakalm in tarihi ayn snamaya kon- en eski tarilite -ve bu da .. dokuzuncu ya da
duunda Helen tarihinin bir alternatifi ya da onun onuncu yzyldan daha eskilere gitmez- in'in
bir tamamlaycs olabilecek mi? in tarihinde ge- sahneye politik birliini kurmam bir mahalli dev-
rilere doru baktmzda, Ch'ing (Manu) rejimi- letler dnyas olarak ktn, Ch'in (Ts'in) ile
nin d yl olan .S. 1911'den geriye doru bu Han sW.ieleri sayesinde sonunda eritii politik
tarihi incelediimizde, olduka vurgulu bir biim- birliin ard arda uzanan ve gitgide daha ykc bir
leni gsterdii dikkatimizi eker. in tarihinin bu ha]. alan bir dizi sava sonucunda kazanldn g-
kesiti -phesiz ok uzun bir zaman kesitidir bu- ryoruz. Ne var ki, .. 221'deki politik birlemeden
bir evrensel devlet lksnn ard arda gerekle- nceki ada da, in, kltrel dzeyde bir birlik

62
olmay baarmt; ve bu dzeyde en byk ente- deil, sahici ve elle tutulur bir birliki rejim var-
lektel yaratc eserleri, politik birlii salanmadan, dr. Ve bu Eski Krallk da bir birlik ve kargaalk
politik bakmdan bu felaket olan Fetret Dnemin- temposuyla ilerler: Msr tarihinin Birinci Ara D-
de ortaya kmt. in'in btn felsefe okullarnn nemi, Orta Krallk, kinci Ara Dnem, Yeni Kral-
kurucular bu dnemde yaad. Okulu sonradan lk, sonra da, in tarihinin buna tekabl eden aa
klasik saylp .kutsallatrlan Konfys de bu d- masnda olduu gibi, imparatorluk-kurucusu rol-
nemde yaad. Konfys tutucuydu. in Dnya- n gitgide daha ok yabanclarn oynad -Msr
snn etkili bir biimde siyasi bir birlemeye gide- rneinde bunlar Libyal, Etyopyal, Asurlu, Pers,
bileceini aklndan bile geirmemiti. Ch'in Shil Makedonyal ve Romallar'd- yerli salerinse
Hwang-ti'nin eserlerini grse ok geirirdi; Han Liu gil.glde daha seyrek ortaya kt bir dizi Yeni
P'ang'n bunun zerinde yapt deiiklikler de o- Krallk dirilii.
nu daha fazla mutlu edemezdi. Platon ve Aristo- Geleneksel in modelinin uygulanmas eski
teles gibi Konfys de politik kargaal dei in tarihi iin ne. kadar geersiz kalyorsa erken
mez bir olgu gibi grp kabul ediyordu. Erken in Helen tarihine uygulanmas da o kadar sama
taribinin bu sahici biimlenii -politik kargaalk olur. te yandan, ayn model belli kaytlarla Roma
ve entelektel baaryla ada olmas ile- erken mparatorluu'na uygulandnda daha iyi sonu
Helen tarihinin biimleniine amaz bir benzerlik alnabilir: Ancak bunun iin incelemeci t. 31 y
gsterir ve sonraki in tarihinin akndan, yani lndan geriye deil ileriye bakmal ve gzn Helen
anormal ve geici olan kargaalk dnemleriyle evrensel devletinin kalbi olan merkezi ve dou ke-
noktalanm politik birlik ve entelektel miskinlik simierine dikmelidir; bu topraklar, tS. 284'de Dioc-
biimleniinden btnyle ayrlr. letian Nicomedia'y ve tS. 324-30'da Konstantin s
Gelgelelim, t. 221'den nce grlmeyen bu tanbul'u bakent yapnca imparatorluk hkmeti-
sonraki biimleni, Han andan beri in bilginle- nin bulunduu yer haline geldiler. mparatorluun
rinin bir btn olarak in tarihi iin geerli say- kalbi olan bu topraklarda deien tempo amaz
dklar modeldir. Dolaysyla, bu model erken in biimde belli olur. tS. 69 ve tS. 193-97'deki karga-
tarihine. olgular zedelemeden uygulanamaz: Ama a ve dzensizlik dnemieri, 235'den 284'e kadar
bilgirler tutarllk ve simetri araylarnqan vaz- sren yarm yzyllk ac anari dneminde id
gemektense olgular zedelemeyi tercih ettiler. detlenerek tekrarland. Daha sonraki Diceletian-
Daha sonraki birliki rejimIerin, Ch'in (Ts'in) Konstantin restorasyonu, imparatorluk ordusunun
-Han birliki rejiminin bilinli ve kastl restoras- 378'de Edirne'de Gotlar karsnda urad korkun
yorlar olduunu hakl olarak kabul eden in bil- yenilgi sonucunda bir ke yerirl brakt. Ama
girleri, bunun da daha eski bir rejimin restoras- beinci yzyl iinde bu tehlikeli ters dn de a-
yonu olduunu varsayarak, geriye doru ileyen bir bucak denetim altna alnarak iler yerlden rayna
dizi birlik evresi icat ettiler, zaman-ncesi bilgelerin oturdu. . Jstinyen (saltanat tS. 527-65) evren-
kurduu lksel bir politik bIrliin Chou, ang ve sel Helen devletini bir kere daha kntye urat
Hsia restorasyorlar olduunu ileri srdler. O bil- t. nk lkeyi, yeniden geniletmek urunda gi-
geler belki de insan kl,na sokulmu tanrlard; ritii yarl yollarda fazla zorlad; bu fazla zorla-
bildiimiz kadaryla Hsfa rejimi efsanedir; ang may yeni bir anari dnemi izledi; 602'den 7l7'ye
ve Chou rejimieri gerekten vard; kltrlerinin kadar sren bu dnem, 235-84 arasndaki anari
baz maddi kalntlar, bu arada kehanet kemikle- dneminden bir misli uzun ve bir misli daha acly
ri zerinde ang yazlar gibi faydal ada bel- d. Ama 7l7'de evrensel devlet Leo Syrus tarafn
geler, tarihi olduklarn kantlyor. Ama ang ve dan bir kere daha kuruldu; bundan sonra birlik ve
Chou rejimlerirln, Ch'in (Ts'in) ve Han rejimIeriy- dzen lO71'e kadar muhafaza edildi; 1081'de yeni-
le ve orlar izleyen benzer rejimierle ayn trden den kuruldu; ve 1186'ya kadar yerlden muhafaza
olduklarn gsterecek hibir kant yoktur. ih edildi. O yl Bulgarlarn ayaklanmas, Batl Hris
Hwang-tinin salad ve Liu P'ang'n pekitirdii tiyarlarn stanbul'u yama etmeleri ve 1204'de
etkili birlik, Helen Dnyasnda Sezar ve Augustus' Dou Roma mparatorluu'nun ikiye blnmesi,
un saladklarna benzeyen, daha nceden ei g- iki yzyl kadar sren bir kargaay yaklatrd. A-
rlmemi baarlar olmaldr. ma on drdnc yzyln son yllarnda birlik, ye-
in bilgirlerinin in tarihine uyguladklar ge- rlden, bu sefer de Osmarllar tarafndan, kuruldu.
leneksel model aslnda daha ok Msr tarihi iin Yeni Roma Sezar (Kayser-i Rum) yeniden ku-
geerlidir. Msr tarihinin balangcndan sonuna rulan evrensel devletin snrlarn mparator Tra-
kadarki btn tarihi olgularna uyar. Msr'n E:!- jan zamannn (saltanat tS. 98-117) Gney-Dou
ki Krallklnda, tarihin afanda, Hsia rejimi gibi Avrupa ve Dice-Frat havzasndaki snrlara ka-
efsane ya da Chou rejimi gibi glgeli ve kararlk dar gerlletti; ve bu Trk-Roma mparatorlUU da

63
drt yz yl kadar devam etti. (tS. 1372-1774); a-
ma on altnc ve on yedinci yzyllarn dnm nok And Dalar tarihlerine hi uymaz. Ayrca, tarihi,
talarnda ve 1683'de, Osmarllarn kinci Viyana
evrensel devletlerle burlarn knt dnemlerinin
Kuatmas yenilgisinden sonra bu devlette de fela-
birbirini izlemesi olarak ele alan, gerek mahalli
ket ve dzensizlik dnemleri oldu. Osmanl mpa devletleri gerekse uluslarn dalmalarn grmez-
ratorluu'nun 1768-74 Osmarl-Rus savanda ye-
likten gelen bir tarih anlay iinde, Yahudiler i-
nilmesi sOnun balangrcyd. Ama, bundan sonra in hi yer yoktur. Yahudiler mahalli devletlerini
bile, on dokuzuncu yzyln ilk yarsnda, yeni bir kaybettiler, imparatorluk-kurucusu olmay hi bir
toparlanma grld. Osmanl mparatorluu G- zaman baaramadlar (bunu baaramayan daha
ney-Dou Avrupa'da.1878'e ve Gney-Bat Asya'da
birok halk vardr), ama bir devletleri, hatta ulusal
yurtlar olmad halde ulusal kimliklerini koruma-
1918'e kadar yklmad. Son Osmanl Kayser-i
y baardlar (bunu baaramayan uluslar oktur).
Rum'u tS. 1922'de, Roma mparatoru unvannn
Bat'daki son sahibi tarafndan inkar edilmesinden
in gzyle grlen bir dnya tarihinde, gerek
116 yl sonra, kendi uyruklar tarafndan !ahtn Peygamberler a'nn, gerekse Farizeler a'nn
dan indirilerek kovuldu ve saltanat kaldrld. Yahudileri gze arpmaOO.
te, Helen tarihinin, balangc t. 31 olan Demek ki geleneksel in modeli en azndan
serveninin bu son sz, t. 221'den bu yana in Helen modeli kadar kusurludur. Ne var ki in mo-
tarihinin ak kalbna tamamen uyuyor ki, o in deli, kendi sreci iinde oiduka aydrlatcdr ve
tarihi de, bandan sonuna kadar Msr tarihinin iki model, birbirlerine ilikin olarak ele alndklarn
tpatp ei. Ve in'de olduu gibi Dou Akdeniz'de
da, her birinin kendi bana olabildiinden en az
de, bu srekli ritm, pek yakn bir tarihe kadar de- iki kat daha fazla aydnlatc olurlar. Helen modeli
vam edegelmitir. Gelgelelim, evrensel Helen dev- uygarlk tarihlerinin erken dnemlerine, in mo-
letinin, Akdeniz'in Bat kylarna da uzanan birta- deli ise sonraki dnemlerine uyar; bylece, erken
km kollar, blgeleri vard, talya ve evrensel dev- dnemi Helen modeline, sonraki dnemi de in mo-
letin politik ekirdei olan yar-barbar Roma ehri deline gre uydurup biletirerek gelimi bir mo-
de bu blgeler iindeydi. in modelinin, Eski Dn- del kurulabilir (')' Uygarlklarn tarihleri iin ku-
ya'nn bat ucuna da uygulanabilirlii snamamz rulan bu bileik model, bu toplumlarn, politik d-
tamamlamak iin, bu modeli bat ucuna da uygula- zeyde birlemeksizin ,kltrel dzeyde birlik olarak
malyz; o zaman, in modelinin, 1.S. 378'den iti- baladklarn gsterir. Bu rejim, toplumsal ve kl-
baren buradaki tarihi olgulara da uymad gr- trel ilerlemeye elverilidir; ama bedeli, mahalli
lecektir: Tpk, 1.. 31'e kadar Helen dnyasna ve devletler arasnda mzmin savalardr; toplumun
.. 221'e kadar in'in kendi tarihine de uymad gc arttka, bu savalar yourlar ve ykc 0-
gibi. Geleneksel in modeli, Helen modelinin ok lur; eninde sonunda bir toplumsal knt balar
iyi uyduu Orta Amerika ve And Dalar Uygarlk ve uzun sren bir sknt devrinden sonra elll"en-
lar'nn tarihlerine de uygulanamayan bir model- sel devletin kurulmasyla biraz gecikmi olarak to-
dir. parlanr. Bu evrensel devlet de sk sk anari. db-
Uygarlklarn tarihlerini geleneksel in modeli nemlerine yer verir; ama bu ara dnemler ister k
asndan gzden geirmemiz, Helen modeli gibi bu sa, ister uzun srsnler, sonunda politik birliin
modelin de btn durumlara uymadn gsteri- yeniden kurulmasyla ortad!m kalkarlar. Birliin
yor. Gerekten, tam olarak yerini bulan tek uygu- orijinallturuluubir kere ykldktan sonra, birliin
lamas Msr tarihi oluyor ve bu da ancak tarih y.eniden douu ve muhafazas mmkn olabildii
ncesi a hesap d brakmamz artyla gerek- ne gre, bu yolda nemli bir gcn etkisi var de-
leebiliyor. Geleneksel in modeli, baka hi bir mektir; nk yeniden kurulma olay sk sk tek-
uygarln erken dnemine, hatta in'in kendi er- rarlanr, hatta, gelenekte onarlmaz bir kopukluk
ken dnemine uymuyor. in garibi, saygdeer fi- yapt izienimini verecek kadar uzun ve kargaa
lozof KonfyS'n yaad a konusunda bile o- l ara Dnemlerden sonra bile uygarlk yeniden
lumsuz 'bir y.orumda bulunuyor; oysa Konfys, kurulabilir.
anarist klkl bir yeniliki olduu halde, ann Bu yeni model, uygarlklar diye adlandrd
tipik bir ocuuydu. Geleneksel in modelinin Kon- mz toplum trnn tartlmaz rneklerinin byk
fys a'n, Bat Chou ile Ch'in (Ts'in) mpara ourluuna uyar. Msr Uygarl, tarihinin ba
torluu arasndaki ara dnemin bir paras olarak langcnda politik birliini kurmu olmas bakmn
kabul etmesi gerekiyordu. Evrensel devletin kuru- dan benzersizdir; ama, grm olduumuz gibi bu
luundan itibaren, in modeli Helen ve daha son- rada da, Msr tarihinin uygarlkoncesi an he-
raki Bizans tarihlerine iyi uyar,. Dicle-Frat havza- sab~ kattmzda, gene bir politik birliksizlik a
s ve ran tarihlerine yle byle, Hindistan tarihi- gemitir. Orta Am,erika, And ve Helen Uygarlkla
nede pek az. Ama Bat tarihine, Orta Amerika ve r, evrensel devlet aamasnn sadece tek bir evres-

64
ni yaam olmalan bakmndan istisnaidirier; n- ~lmazdan nce ekilmez hale gelen nceki skn
k normal sre, balangta byle bir evreden tlar evresi ile kyaslanr ve ona oranla benimsenir;
sonra bir dizi yeniden kurulular olmasdr. Oysa, Felaketin penesinden kurtulmak ve evrensel dev-
Helen Uygarl'nda bu, egemenlik alannn yalnz let yaadka bu korkun tehditten uzak yaamak
ca bat ucu iin geerli olmutur. Bat tarihileri bu yle deerli bir nimettir ki, eski teviklerin kayb
u blgelerde olanlarla ncelikle i1gilenme duru- bunun karsnda olduka ucuz bir fiyat olarak
mundadrlar, nk bu, kendi uygarlklarnn ta- grnr (5). Zaman getike, evrensel devletin, uy-
rihidir. Ama Roma mparatorluu'nunorta ve do- ruklarnn gnllerindeki egemenlii artar - m
u eyaletlerindeki kten sonraki olaylar q.izisi paratorluu kuranlar, ekilmez davranlarnda
de eit derecede anlaml ve nenlidir; bu blgedeki inat eden yabanclar olmad srece (G). Evrensel
olaylar dizisi in kalbna uyar: tS. 7l7'de bala bir devletin bir kere kurulduktan sonra, sk sk
yan ve 1922'ye kadar nihai bir sona ermeyen bir kse bile niin yeniden kurulabildiini anlamak
dizi evrensel devlet dirilii grlmtr. bu yzden kolaydr. Ama bir soru daha sormamz
Grnte standart kalp olan bileik Helen- gerekiyor imdi: Evrensel devletin devam normal
in modeli, btn aamalarnda insani terimlerle olarak halkn ounluunca istendii halde, bu
aklanabilir. rnein, bir uygarln byme a- devlet bir kez kurulduktan sonra, neden baz ara
n inceledi~irnizde, bir toplumun, her biri ayn dnemler ortaya kyor?
ortak kltr paylaana, politik bakmdan birbirin- Evrensel devletlerin ykl ve kleri, top-
den ayr birtakm mahalli topluluklar halinde ek- lumun daha nceki skntlar evresi iinde, kendi
lemlendii (artikle olduu) bir dnemin, bir ya- kendinde at lmcl yaralarn, sonradan ken-
ratclk ve ilerleme dnemi olduunu grdmz dilerini gsteren sonular olarak yorumlanabilir.
de buna amyoruz. Dolaysz kiisel ilikilerden ge- Bu tkenme deilse de bu geveme, evrensel devle-
len tevik, kk bir toplulukta, byk bir toplu- tin srekliliindeki kopular akar; ama, evren-
lukta olduundan daha etkilidir; kend apnda ve sel devletini srdrecek canll gsteremeyen bir
kendi trnde komularla etkin ve rekabeti bir toplumun, naslolup da sonradan o devleti yeniden
karlkl ilikiyi srdren bir kk toplulukta ha- kuracak canll toparladn aklayamaz. Bir
yat daha da fazla tevik edici itkilerle doludur, n- uygarln tarihinde, evrensel devletinin ilk kurulu
k bu, yaknlktan gelen itltiyi daha geni bir uf- anndan itibaren egemen olduu grlen k ve

kun verdii itkiyle kaynatran bir toplumsal yap yeniden kurulular ritmini aklamaya alrken
dr. Hume, Sanatlar ve Bilimlerin Douu ve Geli inliler gibi bizih de, bunun, kendisi aklanmaz
mesi zerine denemesinde, iktisadi ve kltrel bir ve varsaymsalolan Yin ile Yang'n temel koznik
birlik alannn zerinde politik birliksizlik rejimin ritminin, kendini insani olaylarda gstermesi oldu-
kltrel yararlarnn klasik aklamasn yapar. u yolunda bir aklama ile yetinmerniz gerekmez.
Ama bu yararlarn bedeli, devletleraras savan Evrensel devletlerin tarihlerinde byle bir ritm var-
skldr; ve bazan yle bir an gelir ki bunun ald dr, ama bunun insani bir aklamas da vardr.
vergi, eitlilik ve rekabetin kazandrd !tkilerin Bu, iktisadi terimler iinde bir aklamadr.
yararn silip gtrr. Bilano ok ters bir biimde Evrensel devlet, bir uygarln ekonomisi ze-
sonulanrsa, toplum yklr. Bir toplumun kece- rinde ar bir yktr. Korunmas iin iyi para alan
ini niin nceden gremedii, sonunda naslolsa profesyonel bir ynetim mekanizmas ve profesyo-
bavurmak zorunda kalaca politik birleme are- nel bir savunma gc gereklidir; mahalli zerk h-
sine niin en bandan el atmad gibi sorular akla kmetin kurumlar rr ve snr tesindeki bar-
gelebilir. nsanlar' niin evrensel bir devlete boyun barlarn basks artarken, zamanla, idari ve askeri
eerek savatan kendilerini kurtaracaklan yerde personelin de sayca artmas evrensel devletin yasa-
upuzun bir sknt devreshme katlanyorlar? n- larndan biriyse, bu hizmetlerin bedelleri de ykse-
k insanlar alkanlklar olan yaratklardr ve ma- lecektir. Eer evrensel devlet -ve onunla birlikte,
halli egemenlik rejimi balangta, avantajl bir onun iinde bulunan toplum- bu ykselen bedel-
bilano kard ada insanlarn gnln ylesi- ler karsnda ezilmeden o bedelleri karlamak isti-
ne fethetmitir ki, eskiden yararn grdkleri rei yorsa, gene ayn derecede artan bir retkenlie
min kurban olduklarnda bu ballklarndan vaz- ya,slanmaldr; ama gregeldiimiz Uygarlklar a-
geebilmeleri iin uzun sreli bir felaketler yaan 'nda, ekonominin byk bir ksmnda genel bir
tsndan gemeleri gerekir. durallk vardr.
Gelgelelim, evrensel devlet de bir kere kurul- Bat'da bilimin teknolojiye bilinli bir biimde
duktan sonra, bu rejimin de artk insanlann gnl- uygulanmas ~eni ve daha nce benzeri grlme-
lerini fethetmesi artc olmaz. Politik birliin dik bir eydir. Sanayi Devrimi balayal iki yzyl
baarlmasyla ortaya kan bars ve dzen, daha a- oluyor ve Sanayi Devrimi, doum yeri olan ngilte-

65
re'den karak dnyann drt bucana yayld; ykn iktisadi bakmdan tayabilecek gc ken-
byle olduu halde, bugn bile, insan soyunun b- dinde bUmas, oy'sa ada Alpler tesi Bat Avru-
yk ksm hala endstri-ncesi aamada. Bundan pa'nn ayn gc gsterememesidir. Dou Roma
nceki son iktisadi devrim, sularn denetlenmesi mparatorluu'nda, 1.S. 1071'deki felaketten hemen
yoluyla tarmda retkenliin salanmasyd ki, 1.. nceki yzylda, imparatorluun kalbi olan Ana-
drdnc binyl kapanmadan az nce baarlan bu dolu'da toplumsal ve iktisadi hastaln belirtileri-
yenilik sayesinde dman bataklklar ve canglla nin artm olmas anlamldr.
n Smer-Akad ve Msr Uygarlklan'nn beii ha- Bunlar iktisadi tretkenliin bir evrensel dev-
line getirmek mmkn oldu (7). Ama yeryznn leti yaatabilme deerinin dramatik mekieridir.
ekilebilir ksmnn ancak bir paras bununla kyas Gene de, imdiye kadar, evrensel devletlerin yne-
lanabilecek kadar verimlidir. stelik, en elverili ticileri bunun pek az farknavarmlardr.ou za-
ortanarda bile, bilimin imdi olduu gibi rn ve man teknolojik ilerlemenin imkanlanna kar ya
hayvanlarn gelitirilmesi iin uygulanmaya ba kaytsz kalmlar ya da bunlara dpedz dmll.ll
lamasna kadar, tarm teknii hemen hemen bt- olmulardr, nk her trl teknolojik deime ik-
nyle statik kalmt. Oysa bu yenilik de, Sanayi tisadi denge iin bir tehlikedir ve evrensel devletin
Devrimi gibi, ancak on sekizinci yzylingiltere'sin kurucularnn onca glkle salayabildikleri
de balamt. Dolaysyla uygarln normal ikti- toplumsal ve politik dengeyi de tehdit eder.
sadi temeli, ou yerde, Uygarlk-ncesi a'n Neo- phesiz Roma mparatorluu hkmeti, tarihinin
litik toplumiarnn pek tesine gemeyen bir ret- q; bir aamasnda, skenderiyeli Hera'nun trbin
kenlik dzeyinde statik bir tarrnd. Ama bir uy- makinasn icadnda grlen biimde teknolojinin,
garlk bir Neolitik toplumdan ok daha pahalya Helen evrensel devletinin birbiri iine gemi ma-
mal olan bir toplumsal yapdr ve uygarlk, politik liye ve savunma sorunlarn zebileceirJ aklndan
olarak bir evrensel devlet biiminde rgtlenip bu geirmemitir. Hristiyan a'nn drdnc yfu-
evrensel devlet belli bir sre yaadktan sonra, uy- ylnda, Bat blgelerinde, imparatorluk orada a-
garln. maliyeti de en yksek noktaya eriir. Bi- yakta durabilmek iin urarken, insan gc ek-
lim-ncesi br tarmsal ekonominin bu ekonomik sikliini ve savunma lojistiini makinalama yo-
yk tayamaz olmas belli ki bunca evrensel dev- luyla giderme imkanlarna hi aldr edilmemiti;
letin bunca sk lj:ereler istenmedik ekilde kme- oysa yazar belli olmayan De Rebus Bellieis'de bu-
sinin nedenlerinden biridir. nunla ilgili bir dizi proje yaymlanmt (8). Eski
Bir evrensel devletin kmesini ya da varkal- Dnya'nn iki ucundaki evrensel devletlerde yet-
masn belirlemekte iktisadi etmenin (faktr) oy- kililer, tarmsal retimin dt ya da kamu har-
nad roln nemi, Roma mparatorluu'nun de- camalarnn ykseldii zamanlarda sadece toprak
ik blgelerindeki deiik kaderlerini karlat vergisirJ artrmak ve vergilendirilebilir reticilerin
rarak ortaya kartlabilir. Hristiyanlk dneminin ya da onlarn mal sahiplerinin boyunduruunus.k
beinci yzylnda mparatorluun kt bat makla yetinni grnyorlar.
blgeleri iktisadi bakmdan grece gerlydiler; ayn in'de de, rakiplerinin sonuncularn 1.. 221'
yzylda mparatorluun varkalabildii orta ve de yenerek ilk kez bir evrensel devlet kuran Ch'in
dou blgelerih, He!en Dnyas'nn endstri ve ti- (Ts'in) mahalli devleti, 1.. drdnc yzylda,
caretinin balca merkezleriydi; ve grece stn halkn ret.kenliirJ artrmak ve artrlan rn
iktisadi kudretleri, stratejik durumlarnn yaratt hkmetin eline vermek amacyla toplumsal ve ik-
grece elverisizlii fazlasyla karlayabildiler. tisadi yapsnda devrim yapmakla rakipleri arasn
Merkez ve Dou, steplerin Byk Bat Koyu'ndaki dan sivrilmi bir devletti. Ama bu evrensel devletin
AvrasYal Gebelerin ve ran'la Irak'daki Sasani kurucusu Ch'in Shih Hwang-ti bu rejimi in'in b-
giicnn saldrlarna kar daha dolayszca ak tnne yaynca iddetli muhalefetle karlat. Shib
olduu halde, imparatorluk buralarda kendini ko- Hwang-ti'in lmnden sonra rejimi arabuk y
ruyabildi; geri burada da, yedinci yzylda kt, kld; gerek o, gerekse Ch'in hkmetinin pratiini
ama imparator Jstinyen altnc yzylda yklm teorileriyle esI\1endiren Hukuku filozoflar oku-
baty yeniden zapt~tmek iin glerini fazlasyla lu, daha sonra yerleen in geleneklerince karalan-
zora komasayd, iktisadi bakmdan daha gl 0- dlar. Han imparatoru Wu-ti'nin (saltanat 1..
lan bu blgelerde imparatorluk daha uzun sre 140-87) resmen" kurduu ve o zamandan 1.S. 1911'
varkalabilirdi. Karalinyen imparatorluU abucak e kadar tekelini srdren felsefe okulu Hukuku
kt; Dou Roma imparatorluu, yeni kler (Legist) deil, Konfysu Okul'du. Konfys-
olmakszn, buuk yzyl daha yaad (1.S. 717- lk ise, su denetiminin tarm ve ulatrma iin
1071). iki kader arasndaki bu deiikliin nedeni, deerini anlam olmakla birlikte, tarm-d ikti-
bu sefer de, Anadolu'nun bu ada evrensel devlet sadi giriimlere kar olumlu tavr taknmamtr.

66
N TAR1HINDE BIRLIK "E DACINIKLIK. 41 Bu ta basmasnn st ksmnda anari, in evrensel devletinin Ch'in kuru-
cusuna suikast yapmaya alyor; aa ksm dzeni simgeliyor: iki efsanevi
kral geometri aralar kullanyor ve aadaki simetrik kalplar da yi Hk-
mebi temsil ediyor. (tS. ikinci yzyl).

Yalnz in'de deil, evrensel devletlerin ayn sarsp hkmetin taleplerine kendi zel vergilerini
iktisadi ve toplumsal temel zerinde kurulduu de ekleyince dayanlmaz hale geldi.
baka blgelerde de, iktisadi altyaplarn yetersizli- imdiye kadar gelip gemi bu evrensel dev-
i evrensel devletlerin srekli yklarn olduka letlerin sk sk kmesinin nedeni gerekten iktisa-
iyi aklar. rnein, Msr'n Eski Krallnn yk di bir nedense, nsanin iktisadi durumunda mo-
!In, Roma mparatorluunun beinci yzylda dern Bat Sanayi Devrimi sayesinde ortaya kan
Bat blgelerinde ykln, Roma mparatorluu' yeni deiiklik, gelecekteki evrensel devlet iin ke-
nun ayn blgede bir devam olan Karolinyen m limenin gerek arlamyla dnya lsnde bir i-
paratorluu'nun dokuzuncu yzylda ykln ve lerleme vadediyor. Doum ve lm orannda bl-
Roma mparatorluu'nun Anadolu'daki devam o- linli bir indirimin yansra modern teknoloji, ge-
lan Bizans'n on birinci yzyldaki ykln ak lecekteki dnya-devletinin maliyesine imdiye ka-
lar. Eski Dnya'nn in'e kart ucundaki bu drt dar grlnedik bir carllk verebilir. Gelecein dn-
rnekte de evrensel devletin iktisadi temeli hemen ya-d.evleti, yoksul ve dural bir kyl ekonomisinden
hemen tamamen tanmsald ve evrensel bir devleti dayanlnaz vergiler almaya zorlanaca yerde,
srdrmenin kyl zerindeki yk --n iyi rejim- bilim ve teknolojinin, kyl tarmna dnya apn
de bile yeterince ar bir yktr bu- resmi yetkiy- da uygulanmasyla kylnn Neolitik hayaJ; tar-
le donanm toprak beyleri hkmet denetimini znda bir devrim yaratabilir.

67
KYL RETM! 42 Arazi sahibi Menna kyllerinin almalarna nezaret ediyor. Bir fellah ce
zalandrlyor ve grevliler raporlarn sunuyor. Aada ise, srlar biilmi
budaylarn zerinden geiriliyor. (Msr, On sekizinci Slale).

Gelecekteki dnya-devleti iin byle bir umut yoluyla, yani rakip Glerin bir tanesi dnda hep-
varsa, bu, insan soyu iin gerekten byk bir anli sinin yklmasyla salanmasna da raz olamayz.
tr. nk bu daha yksek retim inkarlarn a- nsanlk anlama yoluyla politik birlie erimek
an ayn grlmemi bilimsel ve teknolojik ilerle- zorundadr; gene, bu birlik salanrsa ve saland
me, kullanldnda sava genoside evirebilecek nda, eski k ve yeniden kurulu ritminin deva-
gte silahlar da yaratmtr. Bugnk dnya, im mna da raz olamayz. nk Atom a'nda bir-
di olduu gibi, politik dzeyde Qirtakm egemen ba- liksizlie ve dzensizlie dmek insan soyunun
msz devletler arasnda blnm olarak kalacak- varoluuna kar bir tehdittir. Bu, devlet adanlar
sa, bu silahlarn kullanlma ihtimali de ak kala- iin imdiye kadar benzeri grlmemi glkte bir
cak demektir. imdiki durumumuda, skit ev- sorundur. Ama dnya-devletini mimarlarna bu
resindeki atalarmz gibi biz de, bu tehlikeli poli- sorunu sunan teknolojik devrimin, daha nceki
tik birlikliizliin devamna raz olamaylZ. Ama ayn de'ilet adanlarn durmadan amaza sokan iktisadi
zamanda, bu atom silahlar anda, btn nsan sorunu kolaylatracadoruysa, cesaretimizi kay-
ln politik birliinin, geleneksel biimde sava betmemiz gerekmez.

68
8 Yahudi modeli
Bir seferlikten daha uzun srmese bile evren- olarak kimliklerini korumay baardlar. Rus Or-
sel devletin kuruluu, normalolarak kendi iinde todoks Hristiyan dnyasnda, baz bakaldran H
btnleen mahal!1 devlet ve halklarn kimlikleri- ristiyan mezhepleri kendilerine eziyet eden Orto-
nin, artk tamamen silinmesi sonucunu verir. Bu- dokslardan kaarak Rus mparatorluu'nun uzak
nun klasik bir rnei "Kayp On Kabile" dir. Asur kelerine ya da Rus snrlarln tesindeki blge-
mparatorluu tarafndan .. 722'de haritadan si- lere g ettiler. Molokanlar Transkafkasya ile Do-
linen bir devlet olan srail Krall'nn nfusu, ma- u' Sibirya'ya, Skoptsiler Romanya'ya, Dukhobor-
hallinde, bugn sadece Nablus evresinde oturan lar ise Kanada'ya sndar. Bat Hristiyan dnya-
birka ytlz Samaryal tarafndan temsil edilmekte- snda Arkadalar Dernei yeleri (Quakerler) ilk
dir. Yurtlarndan srlen srailliler yerletikleri l- olarak ngiltere'nin kuzeyindeki krsal alanlarda
kelerin nfusu arasnda tamamen eridiler. Kimlikle- toplu durumda bulunurken, hi deilse ngiltere'
rini yitirmeleri bir istisna deildi; kurald. Ama s de doduklar krsal blgelerden ehirlere akmlar
railliler'in hsmlar, Yahudiye halk, kendi kralk dr, nk ehir ortamnda, Yerleik Episkopal Ki-
lar da .. 586'da Yeni Babil mparatorluu tara- lise'ye vermekten titizlikle kandklar vergi y-
fndan silindikten sonra istisnai bir ekilde kural znden yetkililerle atmaya girmekten kurtulma-
bozunca nam kazand. Ya:hudileri kendi yurtlarn lar daha kolaylamaktadr. Quakerlerin ehirlere
dan iki kere Nabukadnezzar, iki kere de Romallar g ayn zamanda Fransa'dan Hollanda'ya, Bri-
srp kard. Romallar .S. 135'de ikinci kere on- tanya'ya ve Almanya'ya snan Hgnolar iin de
lar yurtlarndan srnceye kadar be mparator geerlidir.
luun uyruu olmulard: Yeni Ba.bil, Pers, Ptole- Gene de, diaspora tipi bir model kurmak iin
maius, Selevkos ve Roma mparatorluklar. .S. en iyi malzemeyi Yahudi diasporas veriyor. Liste-
135'den tS. 1948'e kadar bir Yahudi devleti olmad mizdeki btn diasporalar iinde en nls, en
gibi (1) Yahudi ynetiminde olmasa b~le Yahudi etkilisi ve hi deilse imdiye kadar, aralarnda
nfusun youn olduu bir Iilge anlamnda bir Ya- yaad gentile ounlukiarla ilikisi asndan
hudi "ulusal yurdw> bile yoktu. Ama bir devletin en mutsuzu odur. Ayrca varolu tarihi tekilerden
politik erevesi ya da bir yurdun toprak temeli de daha eskidir ve asl yurdundaki toprak ekiciliin
olmadan, Yahudiler, .. 586'dan -Yahudiye Kral- den en fazla kopmu olan da odur.
lnn silindii yl- gnmze kadar bir ulus ola- Bu gibi dncelerden tr Yahudi diaspora-
rak kendi ayr kimliklerini korumay baardlar. sn bu topluluk trnn modeli olarak aldmz
Artk varolmayan Yahudiye Krall'nn snrlar da, modelde u geleri buluruz: Hkin, birok toplu-
dnda ve tarihi bakent Kuds'den yzlerce ya da i uklarn kendi kimliklerinden olmaya rza gstere-
binlerce mil uzaktaki lkelerde, Yahudi olmayan bildikleri elverisiz ortamlarda bile diasporann ta-
ounlul;lar arasnda yaayan dank bir aznlk rihi kimliini muhafaza etme kararll vardr.
(c!iaspora) olarak bu kimlii korudular. Yurdundan ve devletinden uzaklatrlm, bir a-
Bu, nemli ve istisnai bir baardr. ama tek znlk olarak -hem de dank bir aznlk- yaban-
deildir. Yurdundan atlm uluslar arasnda yalnz c bir lkede yaamaya zorlanm bu yersiz yurtsuz
Yahudiler bunu baarm deildir. rnein, Sasani topluluk uyarlln v.e srekliliini bu ters koul
ran mparatorluu, lkel Mslman Araplar tara lar altnda da devam ettlrmenin yeni yollarn bul-
fndan ykldktan sonra Farisiler (Parsiler) de ay- mutur. Bunlar imdi, kesin ve kat bir dini ayin
n ii ha~ard; Mslman Araplarn Suriye, Msr ve yasaya gnll boyun eerek devam ettirmek-
ve Ermenistan' fethetmesinden sonra Monofizit tedir. kinci ge, diasporann gelip aralarnda ya-
Hristiyanlar; Roma mparatorluu'ndakiOrtodoks ad ounlukla kaynama konusundaki isteksiz-
Hristiyan dmanlarnn eziyetlerinden kap Sa- !iidir. Esiz bir nemi ve .deeri olan dini bir va-
sani mparatorluu'na sndktan sonra beinci hiyin tek alcs olarak kendini grd iin ayr
yzyldan beri Nasturi Hristiyanlar da gene ayn bir kim!ie sahip olmaktan n:emnundur. Yahudi
eyi baardlar. Osmanllarn Dou Roma mpara diasporasnn biimleniinde bir nc ge de,
torluu'nun eski topraklarn fethetmesinden 1821' kendisine yeterli bir iktisadi temel kuramazsa ha-
de Mora'daki "Osmanl" Yunan uyruklarnn ayak- yatta kalamayaca gereini kavramasdr. Kendi
lanmasna kadar Ortodoks Hristiyan Rumlar da devleti, kendi olusal yurdu olmadna gre, erie
ksmen yerlerinden kopmu ve dalmlard, ama bilecei tek g, iktisadi gtr; ve bir topluluk
bu danklk iinde de Yahudiler gibi bir topluluk hayatta ayakta kalabilmek iin bir eit gce sahip

69
UYGARLIK KKSZLEMEKTIR:
D1ASPORA HALNDE YAHUDILER

Geleneksel dini ayine inat bir baghlk


Yahudi topluluunun hayatn yabanc
toplumlar iinde muhafaza etti.

43 Yukarda, bir Yahudi ailesi on seki


zinci yzylda, Amsterdam'da, hamur-
suzu kutlamak zere toplanm.

44 Basel'de (1831) Ulmann alesi, gele-


neksel ;ardak altnda, Yahudiler'in ha.
sat bayram olan Suoot'u kutluyar.

70
"lmaldr. IJir diasJXlrann iktisadi gce bile sahip geitir. Toplumun eklemleri olan topluluklar bir
olmas zordur. Neolitik a'dan beri nsan'n birin- . zamanlar birtakm mahalli hcrelerken, imdi de
cil ve dej;~mez geim kayna olan tarmdan uzak iiyorlar ve belki de dnyann btn yaanabilir
diimtr, dal:Jd yabanc lkelerde, mahalli o- yzeyi olarak kabul etmemiz gereken bir alanda
unlu;un dinini kabul etmedii iin, ok zaman birbirleriyle ayni anda varolan ve btn yzeyde
kamu hayatna, hatta normal meslek hayatna so- ortaya kabilen tabakalar olmaya balyorlar...
kulmarntr. Bir diaspora, Oj;unluun kendisine Bu del;iimin tarihini izleyebiliriz. "Uygarlk
ak brakt i ne olur~a olsun ona sarlmak zo- kknden kopmaktr. (O) Yahudi diasporas birbi-
rundadr. En az engeli olan yol genellikle peraken- rine bal iki toplumsal gelimenin bir rnyd:
de ticarettir. Ama, iktisadi frsat ne olursa olsun Toplumsal 'i1ikilerin yo{;unlamas ve ehirleme
diaspora her zaman bundan kendi varkalmas ii~ nin hzlanmas. Artan toplumsal ilikiler, bir yan-
gerekli iktisadi kaynaklar karmtr. Manevi d- dan bar ticari ve kltrel dei toku, br yan-
zeyde olduj;u kadar iktisadi dzeyde de cezalandr dan da iddetli sava ve srgn biimlerini ald;
ma olaanst gl bir tevik olmutur. (') byyen ehirler 'karlkl ilikilerin erimeye .yol
Yahudi diasporasndan alnan bu model liste- aaca kazanlard. Bildiimiz kadaryla bu re
mizdeki btn br rneklere az' ok uyuyor. B- her yerden nce Mezopotamya'da balad. Gerek-
tim b.u rneklerde din, dagnt. topluluun kimlii ten. Buzul-sonras a'da bu yredeki yerleik ha-
ni koruma gdsn salam ve tarm-d bir
yat merkezleri arasnda fiziksel ulatrma kolay-
lklar Mezopotamya'nn uygarln beii olmasna
ite ekonomik baar bu varkalma isteini gerek-
letirmenin yolu olmutur. Modeli imdi biraz da-
yol aan etmerIerden biridir. l.. beinci ve dr-
ha basitletirirsek. diasporann dini trnn da- dnc binyllarda, uygarlk orada kuluka aa
masndayken, Mezopotamya her zaman yandan
ha geni kapsaml bir gen'in temsilcilerinden biri
oduunu grrz. Bugnk dnyada en fazla g-
ileri olmutu. ok kereler, yksek kltrn bu ana
ze arpan diasporalarn ikisi skolar ve Lbnanl okulunda domu eyler sonradan dnyaya yay
mtr. Diaspora tipi toplumsal rgtlenme tarh
lar'dr. Yahudiler, Parsiler, Hgnolar ve Quakerler
gibi, yurt dnda alan skolar ve Lbnanllar de Mezopotamya'nn dnyann geri kalan ksmna
i hayatnda gze arpacak. kadar baarldriar; a-
nclk yapma huyunun bir rnedr.
ma onlar talihlerini yurt dnda aramaya sevke- Teknolojik ilerleme sonucu "mesafenin yok e-
den bask dini ya da politik deil, iktisadidir. Ne dilmesi fiziksel ulam aralarna da uygulandn
Lbnanllar, ne de skolar yurtlarn kaybetmi da, dnyann btn yaanabilir ve geilebilir y-
lerdr; her ikisi de evinin efendisidir (3), ve ikisi de, zn ve bunun hava zarfru kucaklayacak ve b-
ne yurtlarnda ne de darda, eski dinlerine bal tn insan soyunu kavrayc tek bir toplumda bir-
letirecek bir gelecek toplum vadediyor. Byle genel
kaldklar iin (') kovutunnaya uran.lardr.
Baka insanlarn deil, Tabiatn kurbandrlar. bir toplumda, blgesel bakmdan kend iine kapa-
Yurtlar yoksul lkelerdi,. ve yurtta geim kazan- l mahalli lirirrIer deil de dasporalar global top-
mann l onlar gurbete itmitir (O). lumn geleri olan topluluklar iinde en nemlisi
Yahudilerin temsil ettij;i dini trden diaspora- olabilirler; gelecekteki bu dlasporalann ounun,
larla yurt dndaki 1skolarn temsil ettii dnye- bir zamanlar mahalliyken datlm topluluklar o'
vi trde~ diasporalar arasnda ortak olan ey, top- mayaca~n ve etnik ya da hattli dini balarla ba~
lumsal br yapnn dnmdr. Her iki durumda l bulunmayacan tahmin edebiliriz. Manevi ba
da, kendi aync kimliini srdren uyarlln te- lar, ortak bir ilgi ya da ortak br meslekten Ibaret

melini deitiren bir topluluk gryoruz. Kendi u- kalacaktr. Dnya fizikileri zaten tek br global
lusal yurdunda ve kendi ulusal hkmetine sahip- diaspora topluluu meydana getlrtyorlar; dnya
~en, bu ekilde birliini salad bir toprak teme- mzisyerleri de bir baka diaspora. Dnya doktor-
laryla cerrahIar da br yeni diaspora olma' yolun-
l vard, oysa imdi ortak anl~r, inanlar, davra-
nlar, alkarIklar ve hnerlerle birlik olduj;u kl- dalar. Basn izleyin ve uluslararas kongrelerin
turel ve mesleki bir temele geiyor. Hem Yahudiler toplant ilanlarna bakn; greceksiniz ki, ehirler

hem de iskolar bu yolda; yalnz skolar balang~ ya da uluslararas telefon konumalan, yolc uak-
larnn btn dnyay kapsayan uu programlar
noktasndan pek uzaa gidemediler, Yahudiler son
duraj;a geleli ise ok oldu. Diasporann aralarna sayesinde, mahalli yurtlar neresl olursa olsun, or-
dald yabanc Oj;unluu da iine alan daha ge- tak bir ilgiyi paylamak dolaysyla birbiriyle ma-
n br evre. iinde baktln.zda, Yahudilerle sko nevi bir yakrIl olan insanlann kolayca habele
Iarn gerdg bu deiiklik, dikey bir toplum r. ebildi{;i ve lbi)lIi kurabildii br toplumda global

gutlenmesinden yatay bir toplumsal rgtlenmeye diaspota tipi topluluklarn ebekesi hzla bymek-
tedir.

71
45 Fransa, 14. yzyl 46 ltalya, 16. yzyl 47 Hollanda, 17. yzyl

48 Polonya, 18. yzyl 49 Irak, 18. yzyl 50 Hollanda, 18. yzyl

YAHUDl DASPORASININ
KLTR
Geleneksel bir ayn eyas, hanukka.h
ad verilen amdanlk, her biri mahalli
kltr yanstan deiik artistik slup-
larda.

51 Avusturya. 18. yzyl 52 Kuds, 19. yzyl

72
53 Ta~lek, arnma ayini. Ayine k atlanlar ceplerinden bir eyler ler'in dalmasn sanki mecazi bir ekilde dile getlrr gibi. (Po-
karp akar suya atyorlar: ortala serpilmi insanlar Yahudi- lan ya, 19. vzyl).

Yahudi diasporas uyariin yirmi drt yz- mayan tipte bir toplumsal rgtlenmeyi gelitiAr.
yl korudu. Olayn balad altpc yzylda nsan ehir hayatnn ok iyi bilinen bir zellii, insanla-
olunun fiziksel haberleme imkanlar, yelkenli ge- rn kap komularyla deil, btn metropol ala-
mileri yrten rzgar gcyle eeklerin, atlarn, nnda yaylm olan, kendilerine ruhen yal<:n in-
develerin adale gcnden ibaretti. Bu akBara dur- sanlarla dostluk kurmalandr. Bir kyde in"an is-
gunluk verecek baar, cansz Tabiatn fiziksel g- ter istemez kap komus~yla ahbap olur. Olduka
cnn insan teknolojisi tarafndan ve insani ama- gelikin bir ulam sistemine sahip bir byk ehir
lar iin her an says artan biimlerde dizginlene- de ise insan dostlarn, arkadalarn ok daha. ge-
rek kullanma: sokulduu bir ada neler umulabi- ni bir evre iinden seebilir. imdilerde dnya
leceinin lsn verir. tek bir ehir haline geldiine gre, komuluk teme-
Her eitten ulatrma ve haberleme aralar line dayanan beraberlikietin yerini manevi yakn
nn gitgide hzlanan gelimesi, diasporalann yara- lk ilikilerinin almasn bekleyebiliriz; yani, me-
tlmasn kolaylatrarak tevik etmek asndan, kandan bamsz olarak, dini ya da baka her eit
Asurlu savalarn kaba kuvvetinden daha etkili ten balarla bai ve her yere dalm azrlklar
olabilir. "Mesafeyi yok eden bir toplumda, mahal- da iine alacak ekilde, en geni arlamyla, eitli
li ulusal devletlerden ok dnya-apnda diaspora- diasporalar k\lrulabilir.
lar gelecein dalgas olacaa benziyor. Dnyann Bu, hal<;i bir tahminse, mahalli devletlerden u-
bir kozmopolise dnmesi, mahalli temele dayan- lusal devletlere flei iin Helen modeline, bir u1u-

73
-
sal devletin sonraki dzenli ve dzensiz dnemle- pahal incinin bekisi olarak (,Seilmi ulus.. kim
rinin deiken ritmi iin in modeline nasl ihtiya- liini, kendi bana muhafaza edebilmek iin ken-
cmz varsa, bir diaspora iinde Yahudi modeline dini skya sokup aba harcadn gryoruz. Se-
ihtiyacmz var demektir. Bu modellerin her biri, ilmi Ulus.. un kendi ulusal misyonuna inanc.
uygarlklarn kar~latnnal Incelemesi iin onsuz
dusal devletini ve hatta ulusal yumunu da
edilmez, birer zihni aratr, nk her biri, bize. kaybettikten sonra bile bir diaspora halinde yaa
imdiye kadarki Uygarlklar a'nda insan toplu-
ma gcn ona verir. Oysa baka birok ulus ayn
mu ve 'kltrlinn balca biimleniIerinden biri- durumda huzurun bedeli olan genel btn Iinde
ni verir. Her biioeni, br gler atmasnn ve kaynamaya raz olarak ulusal bireyselliini elden
dengelenmesinin rndr. Her durumda, nsan karmtr. in modelinde ise, uygarlam denilen
olunun kendisi iin ok 'nemli bir amac baarya nsanolu br kez kurulmu olan bu genel birlii
u1atnna giriimi, bu belirli amac kovalamasnn
srdrmek iin abalar ve dzenin her yklndan
kendi yansra getirdii sorunlar ve cezalarla at sonra onu bir kere daha kurar. Kurar, nk bir-
I'. Helen modelinde nsanolu, uygarlk sreci !iksizliin beraberinde getirdii kavgaya ve dzen-
iinde, ar mahalli eitlilik ve bamszlk reji- sizlie dayananaz. Bu abalarn her biri, nsano
minin getirdii yaratclk inkanlarn denemiti: lunun temel ihtiyalarndan birinI doyurma yolun-
sonunda bu rejimin bedeli olan i kavga dayanl da bir giriimdir. Ama imdiye kadarki uygarlkla
maz bir younlua erimi ve toplum, hayal gc- rn tarihleri, bu temel ihtlyalann hepsinin bir a-
n coturmaktan uzak bir dzenlilik ve monoton- rada ve ayn zamanda giderileblleceine dair her-
luk bedelini deyerek birlik yoluyla huzuru satn hangi bir garanti vermiyor. Uygarlama sreci iin-
almak zorunda kalmt. Yahudi modelinde, tarihi- deki nsanOlunun bu ihtiyalar ne dereceye ka-
nin ayn blmndeki Insanolunun, son deree dar birbirleriyle UZatrmay baard, varkalmak
stn bir anlam, nemi ve deeri olduuna inan- iin olmas gerektii toplumsal hayvan olarak ya-
d bir vahiye, bir kefe, bir baarya ya da bir
ama 'yeteneinin lsn bize gsterir.
hayat tarzna smsk sarldn, dolaysyla bu

9 Uygarlklarn gzden geirilmesi


Yedinci blmde uygarlkla' trnden top- olan ada uygarlklarn bir arada varolmalar k~
lumlarn normal biimi iin bir Helen-in modeli layca gsterilebilir, ama bu itiraz kabul etmez olgu
yapmaya alrken iki postula getirmek zorunda ortaya bir baka soru karyor; bir ada uygar-
kaldm. Helen ve in'ln iki temsilcisi olduu trn lklar dizisinde "bu diziyi oluturan tamamlayc ~
baka topluriilar da ierdiini kabul etmem yet- geler birbirinden tamamen bamsz mdr? Bunla- .
medi, bu uygarlklarn bazlarna geici olarak ad rn bazlarnn aralarnda bir akrabalk olduu s0-
vermem, zaman ve mekan iinde snrlar koymam nucuna vanrsak, o zaman bu akrabal n niteliini
da gerekti. Bu blln, yedinci blmde ne srd- ve ayn zamanda derecesini de incelemeliyiZ.
m Helen-in modeli yardmyla uygarlklarm Ha.len yaamakta olan uy~arlklar dizisinde
nihai bir listesini karma giriimidir. Bat ve in Uygarkarnn birbirinden bamsz
Meruluk gzeten bir uygarlklar listesi Olduklar sylenebilir. Bat Uygarl Helen Uy
karrken model uygulayarak selecekleri snamak garlna baldr ve Hristiyanln kk Helen-
tam anlamyla nesnelolamaz ve dolaysyla tart Suriye ktr-karm diyebileceimiz bir ey
maya' aktr. znellik ve keyfilie hi bulamadan olduuna gre. din dolaysyla ayn zamanda Suri-
iin iinden kmak mmkn deildir. ye'ye de baldr. Bunun kart olarak, in Uygar-
rnein Bat. Helen ve in Uygarlklarnn l kendi trnden daha nce varolmu hi bir.
her birinin ayn trden adalar vard. Tabii bun- topluma bal deildir ve tarihi ak iinde her ne
larn her biri, Uygarlkla yat olduunu ne sr- kadar yabanc kkenli Budizm dinini benimsediyse
yordu; ama aka grnen olgular -rnein Ya- de Budizm'in kayna Hristiyanln kaynandan
hudilerin kendilerini Seilmi Halk ve geri ka- ok farklyd.
lan insanlarn Putperest (Genties) olduunu id- Demek ki Bat ile in Uygarlklar arasndaki
dia etmeleri gibi- bu Iddialarn doru olmadn iliki tamamen birbirlerinden bamsz olmalarn
kantlar. Hepsi ayn trn sahici birer temsilcisi dadr. Bunun kart olarak Bat Uygarl, Dou

74
Ortodoks Hristiyan Uygarl ve Slii.!fl Uygarl ait bir kimlik vermek de baz kukulara yol aar.
na aldr, nk ayn Helen-Suriye kltr-kar Bat'daki Roma mparatorlUunun glgemsi haya-
~m Dou Hristiyanlg kadar slamn da kkle- letlerine kart olarak, Dou Ortodoks Hristiyan
Dnyasnn hayaletleri, daha nce de belirttiimiz
rinde vardr. te yandan daha yakn bir ba, in
ile Kore, Japon, Vietnam Uygarlklar arasnda var- gibi 'in'deki Ch'in-Han mparatorluunun haya-
dr. Bu Uygarlk in Uygarlndan esinIenmi
letleri kadar som.:t olmutur. in'deki bu feneme-
lerdir, ama in Uygarlndan aldklarn tamamen nin aarirrna'dayanarak Shang andan 1911 d~
~ ~

kendilerine zg bir izgide gelitirerek uydu a- Ch'ing Hanedannn dne kadar in tarihinin
dn verebileceimiz bir alt-snfta ayr uygarlklar
tmn tek ve ayn uygarln srekli tarihi ola-
olarak verlerini bulmulardr. Bunlar Bat UVe'ar- rak yorumladm ve buna "in Uygarl adn ver-
dim. Bunu kabul edince, Dou Akdeniz'de 1922 y
lnn ikisine birden a,kraba olduu Helen-Suriye,
inda Osmanl Roma imparatorluunun tasfiyesi-
Bat ve in gibi Bamsz uygarlklarn kartdl'.
ne kadar Helen Uygarlnn varkaldn kabul et-
Ne var ki, trn ayr ayr temsilcileri olan, bu-
mekte hakl olmuyor myum? te yandan, Hris
nunla birlikte bamsz uygarlklardan biriyle
'tiyanln ve Mslmanln benimsenmesinin, s- .
(ya da srayla birkayla birden) sk balar olan
lam ktrlerini ve Bat'daki Dou Ortodoks Hris
uydu uygarlklarla olgunlua ulam bir uy- tiyan kltrlerini ayr uygarlklar ola'Tak snflan
garla tabi olan eyaletler arasnda bir ayrm yap-
drmamz gerektiren bir kltrel kopukluk getir-
malyz. Bu eyaletierin bir ksm ylesine ayr eya-
diini de kabul etmitim. yleyse, in'de Budizm'
let zellikleri gsterebilrler ki. bunlar neredeyse
in benimsenmesinden sonraki kltr evresini yal-
uvdu snfndan ayr uygarlklar olarak snflan nzca in'le akraba olan ayr bir uygarlk olarak
d;mak uygun grlebilir. rnein, talya'nn kl- snflandrmamaktahakl mym?
trn, .. son bin yl ve Hristiyanlk ann ilk Snflandrmann kendisi hakknda bir anla
be yzyl iinde nasl snflantiracaz? Bu talya
maya varlsa
bile, belirli bir kltrn u ya da bu
kltr Helen Uygarlnn vurgul u bir biimde e- snfa sokulmas baz snr durumlarda gene tar-
valetlere yansjm biimi midir, yoksa Helen Uygar- tma konusu olabilir. Bat tarihi ile Helen tarihi
ilnn uydularndan biri olmakla birlikte ayr arasndaki sreklilikte bir kopu olduu kabul e-
bir uygarlk mdr? Byle durumlarda snflandr dilebilir. Bunun gibi, .. bin ylnn hemen ba
ma ister istemez znel ve key ci olacak ve fikir ayr larnda iki ta~n birlemesinden sonra Firavunlar
lklar doacaktr. Ancak bu atan fikirlerden bi- Msr tarihinin de Hristiyanlk ann ikinci yz-
rini dorulayp tekinLyalanlayabilecek nesnel bir ylna kadar srd kabul edilebilir; ama bu iki
lt yoktur. durum bir gam iinde kart ular gibidir ve arada-
Mekan boyutlar iindeki ilikilerden zaman ki perde deiikliklerini ayn kesinlikle .etiketlemek
boyutlar iindeki ilikilere getiimizde de benzer
mmkn deildir. Gene, halen yrrlkte.. olan
bir belirsizlik tortusuyla karlarz. Bat Uygarl uygarlklar arasnda Bat ve in Uygarlklarnn
tarihine yalnzca Helen Uygarlnn bir epilogu tamamen birbirlerinden bamsz olduklar kabul
olarak baklamaz. Batdaki,. Germen Halknn Ro- edilebilir; ama Rus Uygarlnn Dou Ortodoks ve
ma mparatorluu (Kutsal Roma mparatorl:uj Bat'yla ilikisi tartmaya aktjr.
Roma mparatorluunun ok gsz bir sureti ol- Afrika Uygarlklarnn katln da aklamal
mu ve Bat tarihinde ok kk bir rol oynam
yz (1 j. Terim burada, Bat Sudan ile Orta ve Do-
tr. Dolaysyla Roma mparatorluunun hayaleti,
u Afrika'nn politik bakmdan rgtlenmi slam
Bat tarihini yalnzca Helen Uygarlnn uzam
ncesi ve Hristiyan-ncesi toplumlarn ieriyor;
ekli olarak grmemize izin vermez. Dahas Hris
ekonomik ve politik kurumlar gelimemi, blk
tiyanlk araclyla Bat Uygarlnn Helen Uy-
prk Afrikal topluluklar bunun iinde deildir.
garl kadar Suriye Uygarlyla da i1intisi vardr.
Modem Batllarn gelip Afrika 'y ada Batlla
Bylelikle Bat kltrn akraba uygarlklar alt rn gz nne bir Haritayla sermesinden ok
-snfndan bamsz bir kltr olarak snflandr
nceleri, Sahra'nn gneyindeki Afrika'nn'kp'>:
makla yetinemeyiz ve Bat Uygarlna bir kere bu damaya balad inkar edilemez. Alt-Sahra Afri-
staty verince, ayn staty Dou Ortodoks Hris kasnda yerli uygarlklarn ykseliinde n , .. son
tiyan Uygarlyla slam Uygarlna da vermek bin yl iinde Msr'dan metalrjinin yaylmasnn.
zorundayz, nk bu iki kltrn kk de tpk
ve Nil vadisindeki kltrleri ksmen Msr'dan ge-
Bat Uygarl gibi Helen-8uriye ktr-karm" len, ksmen kendi zgn yaratlar olan -Kush ve
adadr. Merae gibi (3) - lkelerin pek aydnla kmam
Dou Ortodoks Hristiyan tarihine Helen tari- etklleri vardr.
hinin bir epilogu gibi bakmak yerine ona kendine Nil vadisinde birinci avlann gneyinde ve

15
-
Beyaz Nil Bataklklarnn kuzeyi arasndaki krallk bir tutumla snflandrmaya yarar. Ne var ki, zel-
lar, Hristiyanlk ann on drdnc yzylnda likle bu kendine-yeterlilik, ancak dman ama
Mslman Araplar tarafndan fethedilip dinleri de- aa yukar nceden bilinebilen bir evreyle uz-
itirilinceye kadar Monofizit Hristiyandlar. Da- lama sorununa bir zm salad lde avan-
has, Sahra'nn gneyindeki yerli Afrika Uygarlk taj saylabilir (13); ama bunun baaryla yaratt
lar, Dou ve Bat Sudan iin balca yabanc etki duraan denge bir kez geleneksel yaantlarda
slam Toplumundan gelmitir. Bu toplum Msr' cevab bulunmayan gelerce bozulursa bir bela ha-
n ve Kuzey-Bat Afrika'nn yedinci yzylda Ms- line gelir.
lman Araplar tarafndan fethedilmesinden beri Bu durumda denge tutuculua dnerek ka-
Alt-Sahra Afrikasyla sk temas halinde bulunmu mikleiyorsa, ylesine kp deerini yitirir ki,
tur (4). Elbette, Afrika'da yerli uygarlklarn en b- toplum belirsizlie der. Birinci kta nceden ei
yk ilerlemeler gsterdikleri alanlar slam etkile- grlmemi sorunlar ya da uyarclar bir yolunu
rinin en fazla duyulduu yerlerdir. Sahra'nn gne- bulup zaten varolan toplumsal ve zihni dzenlerce
yindeki dzlkler kua ve NilotiK bataklklar (5). emilerek saf d edilir; baka bir deyile sistem
Ama yerli Afrika kltrleri slam'n gelmesinden olumlu ve verimli meydan okuma ve tepkilere hi
ok nceleri kurulmutu ve Kongo havzasyla Rift elverili deildir (14). Bymenin eiinde Tutuk-
vadisinde on dokuzuncu yzyldan nce ne slam lanma (15) ya da Domadan lme mahkum
ne de Bat kltryle etkilenmi Afrika kltrleri olma, yenilik ve insiyatif gibi isel kapasitelerden
vard (n). yoksun her toplumun yoluna kuruu tuzaklardr.
Her ne kadar slam-olmayan topluluklar o- Bunu hem Afrika'nn tarihinden, hem de bugn
unlukla okuma yazma bilmeseler ve dolaysyla e- Afrika'nn geliiminde belirleyici anlarda Afrika
konomik ve politik gelimeleri nemli bir ekilde felsefelerinin zihni katlnn yol at sakatlay
kstlanm olsa da (7), Bagby ve Childe'n uygarl c snrlamalardan karabiliriz (16).
n lt olarak kabul ettikleri kentler (8), Afri- Gene de kolonya! dnemde, Batllarn, gei-
ka'nn slam olan kesiminde de, olmayan kesimin- 'ci olarak Afrika'y egemenlikleri altnda tutmalan,
de de grlr. Ticaretin gerekleri ve salad dl- Afrika'y olduundan daha fazla kmsemelerine
ler ehirlemi bir toplumun gerektirdii ehirleri yol at. On dokuzuncu yzyln hrn Bat Top-
rgtl ve merkezi ynetimi dourdu (9). Entansif lumunun deerleri byk lde teknolojik yenilik
tarmn ve ticari karlarn gelimesi, artk deerden idealiyle belirlendi ve keyfi biimde empoze edilen
geinen Kral, ynetici, bilgin, rahip gibi retici bu teknolojik standarda ulaamayan yabanc top-
olmayan bir elitin domasna yol at (10). Benim lumlarn durumu Batllarn kafasnda barbarlk,
ahlaki terimlerle (") y'aptm uygarlk tanm, ilkellik, vahilik olarak snflandrld. Ne var ki
Afrika'nn dim ve felsefi miras Batllarn gzleri bugn, bu grler artk yalnzca inat bir nyar-
nne serildiinden beri, Afrika'ya da uygulana- gyla buna sarlanlar inandrabiliyor. Tarafsz
bilir ("). bir gzlemci Afrika'y baka toplumlardaki iler-
Gene de'bir Batl, yerli Afrikal topluluklarn lemelerle karlatrarak deerlendirir; oysa bu
yarattklar dnyay aklayc kosmolojilerin ciddi normal toplumlarda teknoloji kabusunun baka
bir eksiklik iinde ve birbirleriyle eliir durumda her eyi glgede brakmasna izin t;erilmemitir.
olmasna amadan edemez. nsann, insan ve insan nsanolunun toplumsal ilikiler ve insan - d ta-
d dnyayla ilikisini kurmaya alan bu olduk- biatla ilikiler alannda kaydettii kltrel ilerIe-
a btnsel sistemler, elbette, bilim-ncesi bir melere Afrika'nn da zel bir katks olduu -bu-
toplumun bakna gre, onun maddi ve manevi gn henz tam kesinlememi olsa da-- o zaman
yaantlarnn, karmak verili bilgilerini pratik anlalacaktr.

76
kesin ve nihai bir listesi yapla
Uygarlklarm
maz; bu nedenle yukarda tarttmz baz nokta-
lar tam olarak kesir!ememitir. Aadaki izelge
btn uygarlklarm zaman sresir! gsteriyor; an-
cak ayr grnmek iddialar pheli bulunan baz
uydu uygarlklar bunun dmdadr (17).

54 tO, 3500 ile 1.8, 2000 arasnn dny.a uygarlklar ve bu


uygarlklarn bymelerinin evreleri,

i TAM GELIMI UYGARLKLAR :;~$$#!/~~## r:.'~


:,,~o_~~~._ _:":0_'_.,~'o~~_.~~o~. _._':"rO__'~$'~. _._',$'~._._.,~,"?_._"~"~""",,,,...,;.,~ci-;.J
A BAGIMSIZ UYGARLIKLAR
Bat ehir deVJetll-- +- +
-i-__...,r~~::;~:~:~~:~~~_~! OH
Baka/of/Ylo ilikisi olmayanlor
lskandinaVyal--f - -t -t.....""m::::::b,- __H
Orta Amerika Uygarl
And D:glar Uygarlt \;') Uzak Bat Hristiyan1--l----+----+------1H~o::~:::~~~~:::g:::.~:::iJ~:::~:."."..1-1
Bat ..::~::~::;~:~:~:~ :~:::::::~:::::::::::'
8akolorv1o Akaoa o/n,oyanlar
Smer-Akad Uygarg (') Rus
Msr UygarltP Ortodoks Hristiyan 1--I----+----+----iI-~
Ege UygarhP t L~ i
!nds Uygarllg,.
n Uygarl slam 1---l----+---+------1I->i:;,.;.;ii~mm!H
Baka/oTlYlo Akraba olonlar Monotlzit Hristiyan ~-l----.j...---_J.----ll-..Jiili?i;?il?i;?~~~
SmerAkad, Msr, .h.ige ve Hitit'le akraba Suriye Uygarlg
Nasturl Hristiyan ~-l----.j...--=d,===,.,.jbJ!;m""+""""">;;;;~
Ege ile akraba Helen Uygarl
lnds ile akraba Hint Uygarl Suriye 1-,....----l---i~1il!tMbi1
nce Msr, sonra slam, sonra da Bab Ue akraba Relen
Afrika Uygarl (l')
Hem Suriye hem} Ortodoks Hristiyan Ege
He1en i'I e a kra ba Bat
lshlm Uygarl.klan Iran 1--+---+-"",....---'
B UYDU UYGARLKLAR
!ik Suriye 1-+----.!@,=~I_--_+---+-----1H
Hitit
f......:k=d_ _~k-----1----tl
Orta Amerlka'nn uydusu } Misisipi Smer-Akad
GneyBat (ll) Uygarlklar
Msr
Kuzey And (1)
And Dalar uydusu } Gney And (l<) Uygarlklan Afrika (Dou) ~+_-_----+...;;m::i:
SmerAkad'n uydusu (?) Elam Uygarlg. eo)
Afrika (Bat) 1-+-
Smer-Akad'm uydusu Hitit UygarhgI (16)
lnds 1--4-_
SmerAkad'm uydusu (?) Urartu Uygarl ( lI

Once SmerAkad, sonra Suriye'nin uydusu tran Uygarlg Hnt ~+---I---..i:i:i:ll~~::m:::..o


Gney-notu Asya
Msr'n uydusu (?) Meroit Uygarlg. (ll) I--l---+--...j----Ii--"'"
Kore
Tlhet ~-+---i__-_=d,,==""
ln'in uyd~su }Japon
in ~-J.---_+--'iH:'I~i:i:ll:a
Vietnam Uygarlklan
Kore 1--+ + 1--__--1......
(?) talya Uygarhg. (1')
Japon 1--+---1-----+---1-
nce Rin, sonra, yalnzca Endonezya ve Malaya'da VIetnam
slam uydusu Gebe --+---+---."..",,,,,,,,,,,rn..,,,~m
T1bet Uygarlg- (lA)
nce Ortodoks Hristiyan, sonra Bat uydusu Rus Uygarl~
Orta Amerika ~-l----jl_---l----'
Avrasya ve Afrasya steplerfne komu uygarlklann uydusu
Gebe Uygarlklar Mlsislpi 1--+---+---I------1I----~~
Gney-Bat~ I--ll----ll----ll----lb=
II L DaGAN UYGARLKLAR ("j And Dag-Ian ~-lI----I_---ji----jF
Gney Andlar
Msr'n glgede brakt~ ilk Suriye Uygarl Kuzey Andlar I--ll----I----ll----ll----,-
bUml'n glgede braktg- Nasturi Hristiyan Uygarllg.
slam'n glgede braktg- Monofizit Hristiyan Uygarg-
Bilinmeyen evreler
Bat'nn glgede braktg Uzak Bat Hristiyan Uygarl
Bat'nn glgede brakt skandinav Uygarhg Mm Po1itik ogulluk evresi
Modern Bat'nn glgede braktlgI Ortaa Bat Evrensel Devlet evresi
ehr-Devleti Evreni

77
BLM II

UYGARLIKLARN
DOGuU

Atlar arabaya kotum, imdi srmeye balyorum onla-


r. Bir uygarl douran ey nedir? nce rk, sonra ev-
reyi aratryorum, her iki aklamay da yetersiz bulu-
yorum. nk bu iki gr de yaayan varlklarn cansz
madde gibi deimez Doa Yasalarna tabi olduu inan-
cna dayanyorlar. Onun iin aklamarn hayatn iinde
aryorum; bu da insanlarla ilgili olaylarda zgr irade
demektir. BlJnu, yaradl bir atmann sonucu olarak
gsteren -bu srece meydan okuma- ve -tepki adn ve-
receim- mitoloji ve dinin derin grlerinden kar yo-
rum. Sonra, meydan okuma ve tepkinin pratikte gerek-
ten yaratc olduu snrlar bulmaya alyorum. Bunu,
tezi baz .testlerden geiretek aratryorum ve sonunda,
bir uygarln domas iin gl bir tevik gerektii
halde, meydan okumann yaratcl boacak kadar sert
olmamasnn da zorunlu olduu sonucuna varyorum.
Jl.f',nkli Resim: 13
UYGARLIGIN DOCUU

Durgun bir evrene dinamik hareketi zerk eden kudret nedir? Hin-
distan'da yaplan bu dllenmi dnya - yumurtas resmi, Budit
Tantralardaki dnyann kuruluu kavramn gstermektedir: Bi
linli hayatn mmkn olabilmesi iin ilkin katksz Varln fark
llamam birlii zlp deiik kategorilere ayrlmal ve bu da
edilgin dii hayat-ilkesi ile harekete geirici enerjinin erkek
gesi arasndaki ayrmla balamaldr. Kartlarn diyalektik et-
kilemelerinin ilerleyen bir hareketle sonuland fikri, birok
baka a ve toplumda da yaradlnn tabiatn ve byme s-
recini anlamak iin bir anahtar olarak kullanlagelmitir: Yuna-
nistan'da bu gler sevgi ve nefret, in'de Yin ve Yang, modern
Bat'da ise tez ve antitez olarak bilinmitir.

80
\
J

t
i
Renkli Resimler: 14. 15 nsanln bir ksm yaratclk kvlcmna br ksmndan daha fazla sahip midir? Modern Ba*
tl rklarbeyaz rkar doutan stn sayarlar, ama ortaan Bat dnyas msanl rka de*
ffiKVE i1, dine gre snflandrmt.Maribi Mslman spanya, ortaa Hristiyanlarmn gznde
YARA TICILIK kara bir uygarlkt, ama yukarda grlen vaftiz o uygarln yelerine beyaz Bat toplu-
muna gei iin pasaport veriyordu. Karda ise, ortaa ressamnn cennetine girmek iin rkm
bir engel olmad" grlmektedir.
::~~~ '
.
Meydan okuma-ve-tepki bireysel ya da toplumsal hayatta yeni kopmalar zorlayan glerin serbest ha-
reketini anlatan bir formldr. Etkili bir meydap okuma, insanlar yaratc eyleme tevik eder, ama n
Renkli Resimler: 16, 17 ceden varolan uyumu da ister istemez bozar ve dolaysyla ilk bata ktlk gibi grnebilir. Hristiyan
teolojisi asndan sa'nn kurban olmas, Tanr ile daha yksek dzeyde bir uyuma yol at, ama nsan
HIR1STIYAN SlMGECILIGlNOE ln D olmakszn buraya eriilemezdi. Bylece, ortaada yaplan bu lm ve Hayat Aac meyva
MEYDAN OKUMA-VE-TEPKI olarak hem kafatas hem de armh tayor: Bu ayn zamanda hem Tevrat'm bilgi ve gnah aac, hem de
ncil'in armh ve kurtulu aacdr. Blake'in kar sayfadaki sulu boya resmi de ayn fikirden esinleni
yor: Adem'le Havva'y sa kendisi cennetten karyor, nk onlarn gnah Tanr'nn kurtarc sevgi
sinin aklanmasn mmkn klyor.
Renkli Resim: IS Kolayortamlar tnsan' wrlamaz; yaratc eyleme iten, orak lkedir. srailoullar, Filistin
lnn ksr yabanilitindenTanr'nn birlii ve her eye kadirtiinin sezgisine vardlar - Bu
ORAK LKELERIN anlay baars, o kadar wrlayc olmayan iklimierde yaayan atdalarnn baarlarnn ok
TEVIKI telerine ular.
Renkli Resim: 19 Dini ayrmlar da kat fizikselortamlar gibi tevik edici bir etki yapt. Japonya'daki Batl tccarlar ve
yerlilerden Hristiyan1l benimseyenler, dini cezalandrnalar tarihinin btn-iinde ei grlmedik bir
CEZALARN iddetle kovuturmaya uradlar, ama on dokuzuncu Y'-Z}'llda hogr salanncaya kadar iki yzyl
TEV!K1 aan bir sre boyunca bu eziyete katlandlar.
BeaIIi Resim: 20

DOGMADAN LEN UYGARLIKLAR:


KARI KONAMAYAN GULUK

Onemli bir glk ok zaman yksek dzeyde yaratc bir tepkiye


yol aar, ama bazan da gln iddeti tevik edici olmaktan
kp kar konulmaz bir hale gelir. Dokuzuneu yzylda Qarakhoc-
ko'da bir Hristiyan tapnanda yaplan bu duvar resmi orta
Asya'daki oktan lm Nasturi Hristiyan cemaat iin bir ant
tr. Bu uygarlk yeermeye balarken ezici bir Arap istila.s kar
snda dayanarnayp yklmt. Baz bireyler yeni durumla da ba-
a kabildiler, ama bir btn olarak toplum dalgay gsIeyeme
di ve kimlii yabanc bir kltr ve yabanc bir din iinde eriyip
gitti.

89
STATIK GEMI
Uygarlk-ncesi toplumlarda mi-
mesis, ya da atalarn toplumca
takidi, durdurucu bir etki yapar;
titizlikle uyulan geleneksel al
kanlklarn l arl yenHii
ve toplumsal ilerlemeyi nler.

55 Benin'de Oba'nn (kral) atala-


ra zg mihrab. Nedimleri Dba'
y tutuyor.

DINAMIK GELECEK
B;na kart olarak, ayn mimesis
yaayan insanlara yneltilince
toplumsal hareketlilik mmkn
olur. Yaratc nderler patrik de
il, ncdrler; arkalarndan ge-
lenleri gelenek sayesinde deil,
kendi meziyetleri sayesinde e.
kerler.

56 Rus Imparatoru Byk Petro


askeri baarlarndan yaplma
bir piramidin. Sf:nde duruyor.
Yanlarda esk ararn portreleri
var.

90
10 Uygarlklann doguunun tabiat
Listemi yaparken uygarlklar takmlara ayr nnar; hayatn belli aamalarnda ayr komnal
dm. Bu takmlara koyduum etiketler bir uygar- meskenlerde bulundurarak cinsiyet ayrm gzet-
ln ortaya knn birden fazla yolu olabilecei mek- .. ardr. Bu kurumlarn bazlar hi phesiz
ni gsteriyor. Bir uygarlk. uygarlk-ncesi bir top- uygarlklarn kurumlar kadar karmaktrlar ve

lumun kendiliinden (spontane) deiimi (mutas- muhtemelen bazlar da uygarln bir zellii sa-
yonu) sonucunda doabilir. Bakalaryla ilikisi ylan incelik bakmndan onlardan hi aa kal-

olmayan" ve "Akraba olmayan" diye adlandrd mazlar,


n uygarlklarn dou biimi budur. Bunun gibi" Uygarlklar. uygarlk _ ncesi toplumlardan i

uygarlk _ ncesi bir toplumu uygar olmaya. ok- blm nedeniyle de ayrlmazlar; nk her ne
tan varolan bir uygarln etkisi de tevik edebi- kadar iblm genellikle uygarlklarn hayatnda
lir. "Uydu" adn verdiim uygarlklar snf bura- daha nemli bir rol oynasa ve uygarlk bydk-
dan gelir, Bu etiket yalnzca bu belirli kkenin ia e bu rol byse de.' uygarlk - ncesi toplumlarn
retidir; ve uydu)) uygarlklarn kltrel nitelii hayatnda da en azndan iblmnn temelini

nin ya da tarihi neminin. nceden varolan ve ona gryoruz. rnein. uygarlk sreci iindeki top-
b~latc uyar grevini yapm olan uygarlktan lumlarda birer uzman olan siyasi topluluklarn y-
daha aa olduunu ima etmesi gerekmez. rne- rtme ilerinin banda bulunan kimselerin tersi-
in Rus uygarl kken olarak, Dou Roma mpa ne farkllamam. Elinden her i gelir)) tipte il-
ratorluu ve Bulgaristan'daki Dou Ortodoks H kel krallarn da kendi toplumsal evrelerinde ve
ristiyan Uygarlnn bir <<uydusu)) dur; sonralar kabilenin geri kalan yeleriyle karlatrldnda
Bat Uygarlnn uydu)) su olmutur; ama ken- birer uzman olduklarn gryoruz. lkel byc-
dine zg. ayrc ilerlemeler kaydederek Rus Top- ler. demirciler ve ozanlar da bu lde uzmandr
lumunun kendi kltrnn eski uygarlk - nces; Iar.
dzeyinden daha yksek bir dzeye kmasn sa Gerekten. herhangi bir biimde belirli bir in-
layan Dou Ortodoks Hristiyan Uygarl'n baz sann bedeninde cisimletirmeden ve bu insanlarn
bakmardan gemitir. Bir uygarln k dei zel toplumsal ilevler yklendiini dnmeden
ime bal olmayp. daha eski bir nesilden bir ya kurumlarn varolabileceini hayal etmek ok g
da daha fazla uygarln zlmesi ve bunlara ait olduundan. kurumlarn varolmas iin iblm
baz gelerin yeni bir biime dnmesiyle de ola.. zorunlu bir koul ve bylelikle de toplumlarn ha-
bilir. "Akrabalk)) adn verdiim sosyal ve klttr- yatnda genel bir zellik olabilir.
rel sre budur, Kelimenin bu anlamnda, Dou blmnn tamamlaycs ve panzehiri top-
Ortodoks, Bat Hristiyan ve slam Uygarlklar, lumsal taklit ya 'da mimesis'tir C). Mimesis, tak-
Helen ve Suriye Uygarlkarna akraba)) drlar. lit yoluyla toplumsal servet" in --eilimlerin. duy-
Bu nc biim douta. ayn tr toplumun gularn ya da dncelerin- elde edilmesidir. El-
daha gen temsilcileri esk uygarlklar izler ve on- de edenler bunu kendileri icat etmedikleri iin, b
larn yerini alr. Douun teki iki biiminde t- servete nceden sahip olanlarla hi karlamam
riin deitii grlr. Eskiden uygarlk - ncesini ve onlar taklit etmemi olsalard. hi bir zaman da
y~ayan bir toplumun deiimi (mutasyon) dola- elde edemeyeceklerdi. Mimesis de toplumsal haya-
ysyla bir Uygarlk ortaya kmtr. Bir tr top- tn genel bir zelliidir ('). Bunun. hem uygarlk
lumun baka bir tre deitiini grrsek bu ikl larda hem uygarlk-ncesi toplumlarda iledii
trn zellikleri arasndaki ayrmn nereden geldi- grlr. Ne var ki ileyii. bu iki ayr trde dei
ini bulmalyz. ik ynlere dorudur, Bildiimiz kadaryla. uygar-
- ncesi toplumlar ara-
Uygarlklarla uygarlk lk-ncesi toplumlarda mimesis. yaayan yeler
sndaki ayrm. kurumlarn varl ya da yokluuy arasnda daha yal kuaa ve yaayan yallarn
la aklanamaz; nk kurumlar, tm toplumIa- arkasnda grlmedikleri halde hissedilen ve g-
nn iinde varolduklar kiiliksiz ilikilerin bir ara- lerini pekitirip prestijlerini artran lm atala-
c olarak. genin tmne ait bir zelliktir ve byle- ra yneliktir. Mimesis'in byle gemie doru ge-
likle iki trn de ortak zelliidir. Uygarlk - n riye yneldii bir toplumda grenek kurallar ve
ces toplumlarn kendi karakteristik kurumla,r toplum statik kalr. te yandan uygarlk sreci
-dramatik bir dng iinde mevsim dnmleri iindeki toplur;larda mimesis, insani ilerlemeler
ne gre deien yaantlarla yln ruhu; totemizn ortak amacnn yolunda nc olan ve izleyicilerine
ve d evlenme; tabular, inisyasyonlar ve ya s- yol gsterebilen yaratc kiilikiere yneliktir. Mi

91
mesis'in byle ileriye, gelecee yneldii toplum- set grnrde olmadna gre, bu sonraki trman
larda grenekli (3) paralanr, toplum deiim ve rnann ne derece yksek ve ne kadar etin olaca-
byme yolunda dinamik bir hareketlilik iinde n kestiremeyiz. Ancak, nerede olursa olsun bir
olur. sonraki sete ulalncaya kadar durup dinlenmenin
Bu dinamik hareket ve statik durum kartl imkansz olduunu biliyoruz. Bylece, oradaki her
nda, en sonunda uygarlklarla uygarlk-ncesl tnnanann gpcn, hnerini, sinlr durumunu ve
toplumlar arasnda bir ayrm noktasna gelmi cesaretini tek tek hesaplayabilsek bile, bunlardan
bulunuyoruz; ama kendi kendimize, ampirik ola- herhangi birinin, imdiki abalannn hedefi olan
rak byle gzlemlenlm ayrmn deimez ve temel- br sonrakI sete ulap ulaamayacan bilemez-
de bir aynm olup olmadn sorduumuzda cevap dik. Ne var ki bazlarnn oraya hi bir zaman va-
olumsuz olacaktr. ramayacan kesinlikle bilmemiz mmkndr.
Uygarlk-ncesi toplumlan statik bir durum- Trmananlarn birounun imdiden aaya
da biliyorsak, bu yalnzca bizim bilgilerimizin b- -kimisi lmek kimisi ise yar l bir halde yaa
lk prk olmasnn raslansal bir sonucudur. Bu mak zere- setin zerine yuvarlandn gryo-
eit toplumlar inceleyebilmemizi salayan tm ruz. Bu sonrakiler, tamamen yok olmakla baar
verili bilgili ler, bu trn, tarihlerinin son evresi- sizln aclarndan kurtulan l arkadalarnn
ni yaayan rneklerinden gelmi bulunmaktadr, -Felices opportunitate mortis- (O) kokuan ce-
ama dorudan doruya gzlemln yetersiz kald setleri ve bu zavalllar yenilgiye uratan, trman
yerde mantk zinciri gsterir ki, uygarlk-ncesi ma eylemine henz kalkmam, grnte felli
toplumlar, tarihlerinin daha eski evrelerinde, im olanlarla yanyana yatarlar.
diye kadar uygarlklarda grlen en dinamik ha- Hem yamaca yeniden trmanma ihtimalin-
reketten ok daha dinamik hareket ediyorlard. den, hem de yok olarak kurtulmak frsatndan yok-
Uygarlk-ncesi toplumlar, irsanlk-ncesi olma- sun kalanlar, eli kolu bal ve aresizlik iin-
ldrlar, nk toplumsal evre olmadan nsano de ("), bu da banda cierini akbabalarn ye-
lu insan olamazd; elimizde hi bir kayd olmayan dii Prometheus'a yaplan ikencelere katlanmak
koullarda ve uygarlk-ncesi toplumlarn kalka- zorunda kalacaklard. Ama tanrlar oniara acd
n altnda gerekleen bu insanlk-ncesi atalar lar ve Sipylos Dandaki. Niobe gibi onlar talat
mzn insana sray, nsanln, uygarln kal- rarak duyarszlk baladlar. Bizler sahneye ta-
kan altnda elde ettii her ilerlemeden ok daha nk olmaya geldiimizde setin zerindeki yamac
derin oir deiim ve bymeye doru ok daha b- trmananlarn ou yenilginin cezalarndan birine
yk bir admd. -l ya da takesilme- arptrmtr, hiila yu-
Dorudan doruya gzlem yoluyla bildikleri- kar kmaya alanlarn says pek azdr. Eer bi-
mizle, uygarlk-ncesi toplumlar, sarp' bir da zim setten bir aaki seti grebilseydik ve bu da-
yamacndaki dz bir setin zerinde kmldamadan ha aadaki setin hareket sahnesi olduu zamana
yatan insanlara; uygarlklan, bu Yedi Uyurlar dnebilseydik, bizim sete varabilen ve burada bir
n biraz nce ayaa kalkp yamac trmanmaya sonraki sete trmanmaya balamadan nce dinle-
balayan arkadaanna; kendimizi ise, gr ala- nen daclarn saylarnn, o sete trmawrken d-
n yalnzca bu set ve yukarki yamacn balang p lenler yannda kck bir aznlk tekil et-
noktasyla snrl ve bu manzaraya, sz geen tiini grecektik.
kimseler anlattmz pozisyonu aldklan anda ta- imdi, bilgilerimiz lsnde, uygarlk-n
nk olan gzlemcilere benzetebiliriz. lk bakta, tr cesi toplumlarn statik durumu ile uygarlk sreci
mananlar atlet, yatanlar felli sayarak iki grup iindeki toplumlarn dinamik hareketi arasndaki
arasnda kesin bir izgi izebiliriz, ama biraz d- kartln, srekli ve temelde bir ayrm noktas
ndmzde bu yargy biraz geciktirmeyi daha olmayp gzlemin zaman ve mekanna bal bir
akla uygn buluruz. raslant olduunu bu benzetmeyle kesince ortaya
Oysa yatanlar gerekte felli olamaz; nk koymu olduk. u anda dinlenme halinde seyretti.
bu set zerinde domu olamazlar ve kendilerinin- imiz tm uygarlk-ncesi toplumlarn vaktiyle
kinden baka hi bir insan adalesi onlan alp, he- hareket halinde olmalar gerekir; ve uygarlk s-
men altlarndaki yardan buraya kaldrm olamaz. reci iine girmi tm toplumlar, eninde sonunda
Bylece felli olmak bir yana, onlar da altlarnda bir dinlenme noktasna gelebilirler. Bunlardan ba-
ki yarlar baaryla trmanp, bu yorucu abadan zlar oktan, daha hedefe ulalmadan yuvarlana-
sonra hakettikleri' dinlenme ann yaayan gn rak balangtaki ilkel insanlk dzeyinde kalm
grm atletlerdir (4 ). te yandan o anda trma lard. II'rmaimada baan gsteremeyen bu nceki
nan arkadalar ise seti henz terketmiler ve ya- uygarlklarn durumu, trmanmada baan gster-
mac trmanmaya balamlardr. Bundan ,sonraki dikleri iin bugn hala varolan uygarlk-ncesi

92
taplunlann durumu gibi statiktir. Bundan baka
her ynde birbirlerinden farkldrlar ve bu fark
-ba.anyla baarszlk arasndaki fark- tama-
men uygarlk-ncesi toplumlarn lehinedir. Biz
bugn bu toplumlara baktka, onlar statik bir
durumda gryoruz, nk onlar bu duruma gel-
mek iin gsterdikJeri baarl bir abadan sonra
di1eniyorlar, o durumlarn deitirmiyorlar. On-
lannki lm durgunluu deil, uyku durgunluu
dur ve kaderiliri hi uyanmamak da olsa en azn
dan hala hayattadrlar. nceki uygarlklarn statik
olmas, imdi iinde bulunduklar durumu amak
iin aba gsterirken baarszla urayp hayat-
Jarn kaybetmelerinden ileri geliyor. Onlarnki
ryen llerin durgunluudur; ve onlarn l-
'U, ister kokuan bir ceset kadar hzl bir dalma
iinde, ister ryen bir aa gvdesi ya da dur-
duu yerde anan bir kaya kadar yava olsun, ke-
sindir, dn yoktur.
Aratrmamzn ilk amac olan, uygarlklarla
uygarlk-ncesi toplumlar arasnda srekli ve te-
melde bir ayrm noktas bulmay baaramadk;
ama tesadfen imdiki aratrmamzn nihai ama-
c iin bir k bulmu olduk; uygarlklarn dou
unun tabiat. Uygarlk-ncesi toplumlarn uy-
garla degiimiyle (mutasyon) balayarak, bunun
statik bir durumdan dinamik bir eyleme geiiyle
gerekletiini kefettik; ayn formln, eskiden
varolan yaratc glerini yitirmi uygarlklarn
egemen aznlklarndan proleterlerin kopmasyla
yeni uygarlklarn ortaya kmasnda da geerli
olacan greceiz. Bu gibi egemen aznlklar ta-
nmlar gerei statiktirler; nk, byyen bir uy-
garln yaratc aznlnn yozlasp ya da tembel-
leip, rme yolunda bir uygarln egemen azn 57 nsan abalarnn hedefi. Ruh, Tanr'ya giden merdiveni COIjkuyla trman
yor. Merdivenin buemak1arl akn anlay,n yolunu gsteren erdemlerle ia
l haline geldiini sylenek, szkonusu toplu- retli. n Monte Satdo di Dk>'da.n &lnma bir graVr, 1417.
mun, dinamik- etkirlikten statik duruma geri dn-
dn sylemenin sadece bir baka eklidir. Bu
statik durumda proletaryann egemen aznlktan
kopmas dinamik bir tepkidir; olaya bu gzle bak-
tmzda, proletaryann egemen azrlktan kop-
mas sonucu, toplumun statik durumdan kp di-
namik etkinlie getii ve bylece yeni bir uygar-
ln dodUU grlr. Bu, ilkel toplumdan bir uy-
garlk karan deiimle ayn eydir. Btn uygar-
lk.lann doular -birbirleriyle ilikisi olan veya
olmayanlar- anzn Batl bir filozof-devlet
adamnn Birinci Dnya Sava'nn bitiminden bir
ay sonra syledii hir tek cmle. ile anlatlabilir:
Insanln yeni bir yola km Olduundan phe edile.-
mez. Temeller kaad ve gevedi, her eyakyor imdi.
adrlar topland, byk insanlk kervan yeniden yola re-
van olmak zere ('7).

Her uygarln dou srecini meydana geti-


ren, statik durumdan dinamik etkinlie gei ze-
rine baka sylenecek bir ey kald m? u kadar-

93
n da imdiden biliyoruz: Geiin bu eidi tek ve
benzersiz deildir. Da yamac benzetimizle olay
incelerken. uygarlk-ncesi toplumlarn uzanp
dinlendikleri, nceki uygarlklarn lp setildikle-
ri ve uygarlama srecindeki toplumlarn zerinde
durup yamac inceledikleri dzln, benzeri bir
dizi dzlkten sadece bir tanesi olduunu, ama bu
teki dzlklerin gr alanmz dinda kaldn
anlamtk. Bugn varolan uygarlk-ncesl top-
lumlar, bizim grdmz dzle, aadaki, bi-
zim gremediimiz bir dzlkten trmanarak gel-
mi olmaldrlar ve uygarlama srecindeki btn
toplumlar da yukarda, gene bizim gremediiniz
bir dzle trmanmaya alyorlar; stelik, bu-
nun stndeki ve berikinin altndaki dzlklerin
says sonsuza kadar gidebilir.
Kar~mzda dikilen sarp yamacn yksekliini
hesaplamak bizim elimizden gelmez, ama baz in-
san toplumlarnn imdi girimi olduu tehlikeli
trmanma eyleminde aradmz hedefin Ile oldu-
!tunu biliyoruz. lk uygarlklarn ortaya kndan
sonra, 2500 yl bulmayan bir sre iinde en yk-
sek dinler ve en yksek felsefeler de ortaya kt
ve bu uygarlk-sonras toplumlarn her biri n
sanln hedefinin ne olmas gerektiini syleye-
rek bu hedefe erimenin yolunu da tarif ettiler.
Bylece, nsanln srekli ve younlaan abala-
rnn hedefi henz gr alanmzn dnda, ama
gene de ne olduunu biliyoruz. Gelecek zetine ke-
hanette bulunmaya gerek kalmadan, kendi iimi-
ze bakarak bulabiliriz bunu; nk nsanln he-
defi insan tabiatnn yapsnda byk harflerle ya-
zldr. nsan-ncesi atalarmz bizim gibi insan-
lar haline getiren ey bilincin ve iradenin kazanI
masyd. Bu iki manevi yeti, insan tabiatnn ayn-'
c zeIlikleridir; ama iftdeerli bir yaplan var-
dr. Hem bize umut veren bir hazine, hem de bizi
tehlikeye atan bir yktrler. Bu yetile:in nsan'da
belirmesi Evren'in birliini bozmu, her bilinli,
irade sahibi. insan ruhunda, uyumu paralamtr.
nsann bilgi ve zgrlnn bedeli akli ve ahla-
ki greceliliktir. Her birimiz Evren'i kendimizle ge-
ri kalan arasnda blnm olarak gryoruz; ve
her birimiz, kendisini, her eyin evresinde dnd-
merkez haline getirmeye urayor. nsan tabi-
atnn hedefini tesbit eden de insan tabiatrun bu
yapsdr. Hedef, insan tabiatnn greliliinin bize
empoze ettii akli ve ahlaki snrlamalar amak
tr. Musevi teizmin terimletine gre, Evren'i, Tan-
r'nn kendini merkez yapmaya alan yaratkla
AYDINLIK VE KARANLlK
rnn arpk gryle deil de, Tanr'nn Kendi
58 in sanat teorisine gre. bir manzara resmindeki en yksek grnde olduu gibi grebilmektir. nsanln
doruk, daha alak tepelerle evrili olmaldr. -Bunlar, Yn ve ahlak) hedefi, birtakm bencil karlar ardnda ko-
Yang taraflar (karanlk ve aydnlk taraflar) aka seilebilir
bir ekilde doruun evresinde kmelenmelidir- Saray ressam acak yerde, benliin iradesini Tanr'nn iradesine
T'ang-Tai'nin bir incelemesinden. e klmaktr. Hindistan'n dinleri ve felsefeleri ni-

94
bal gerekliin kiist grm (vision) asn n ve insanslarn ortak atasnn
dzeyini bulmak
Qn bu ayn hedefi gsterirler. iin alt-insann nsan'a trmand dzln de
Pek az -belki de hi bir- insan bu hedefler- aasna inmeliyiz. Hele ilk omurgallardan me
habersiz yaam ya da bu hedeflere kar ta- melilerin douunu ya da hayatn kuyudan ilk k
mamen kaytsz kalabilmitir. Azizler kendilerini t ilkel biimler iinden ilk omurgallarn kt
bu ii kovalamaya adamlar ve baz azizer hedefi dzlkleri de grmek istersek, dnn nasl yz-
:')'3kalamaya kl pay kalana kadar yaklaabilml lerce veya binlerce dzl daha inmek zorunda-
ierdi. En azndan, bu manevi atletler olay hi by- yz.

le grmeseler bile, manevi atletleri seyreden nor- O kararlk inii gze almadan, hatta yar-set,
mal insanlara byle gelmiti. Bir insan ruhunun yar-set dizisinin bitimli mi bitimsiz mi olduu gi-
-bir ermiin ruhu da bunun dnda saylamaz bi dncelere bile kendimizi brakmadan, dan
"kendi bencilliine kar verdii kavga hi bir za- yamacndaki yatay ve dikeylerin, kendilerini belir-
man bitmez. Ermiler bunun byle olduunu ken- li bir dzen iinde yinelediklerini ve bunun kar
di manevi deneyleriyle renmilerdir. Bu demek- l olarak yamac trmanmaya alan canl yara-

tir ki, bundan sonraki dzlk de, imdi tnnanma tklarn enerjilerinde)<:i dinamik hareketin de, ken-

Jll alanlardan bazlar erimeyi baarsalar bile. dini belirli bir ritm iinde yinelediini grebiliriz.
Insanlarn ruhlar iin kalc bir mekan olamaya- Hepsi, bu ritme, Evrenin tabiatnda temel bir nok-
caktr. Altndaki, bizim gr alanunz iinde ka- ta olarak baknakta anlaan, deiik toplumlarn
dzlk gibi o da sadece geici bir konaklama deiik alarnda yaam birok gzlemci iaret
olacaktr. nsanln gelecekteki kuakla etmitir.
;nndan biri, elbirliiyle, insan toplumunu bir er- Herbert Spencer, Evreni, bir dizi btnleme
miler topluluuna dntrecek manevi abay ve farkllama arasndan Belirsiz, c;Iank bir
JLLP5a bile, bu manevi baarnn dllerinden bl- homojenlikten belirli bir heterojenlie doru bir
dinlenme olmayacaktr. Bir ermiler toplumun- hareket iinde grr (8). Hegel, nsanlk tarihini,
da bile, kollektif ya da bireysel bencillie .kar za- bir birlik formundan birliksizlik evresine geen ve
fer hi bir zaman tam olmayacak, dolaysyla aba- daha yksek dzeyde yeniden btnleen dairesel
LUn tekrarlanmas gerekecektir. u halde bundan bir geliim (!l) olarak ele !llr. Saint-Simon, uy-
,sonraki dzlk de, da yamacna adm adm trma garlklar tarihini birbirini izleyen organik ve
mrken uranlan br dzlkler gibi youn bir kritik dnemler dizisi (10) olarak grr. On se-
manevi mcadelenin oynand sahne haline gele- kizinci ve on dokuzuncu yzyl Bat filozoflarnn
cektir. ortaya kndan yirmi yzyl nce bir Helen
stelik, bundan sonraki bu dzlk, sonuncu bilim adam olan Empedokles, Evrenin yznde
dzlk de olmayacaktr. Kim bilir, belki de tepe- ampirik olarak grdmz deiikliklerin sebe-
mizdeki, llmeyi bekleyen ykseklikler, imdiye bini, birbirini tamamlayan ve ayn zamanda birbi-
dein lebildiklerimizden .ok daha yksektir; oy- rinin antitezi olan iki gcn med ve cezirine ba
sa imdi aamzda kalan derinlikleri de lmek lad; adna sevgi dedii bir birletirici g ve
neredeyse mmkn deiL. Bugn varolan uygarlk nefret. dedii bir datc g. Ztlar oimada
ncesi toplumlar lkel nsan dzeyinin ok stn- ilerleme olamaz. (11)
dedir. ou, Neolitik nsan'n temsilcileridir; yani. Empedokles'in Sevgi ve nefret adn verdi
tannu icat eden ve bildiimiz evcil hayvanlarn e- i, Evrenin ritminde birbirini izleyen gler ya da
u terbiye eden inann. Sadece birka tanesi evreler, -Helen dnyasndan tamamen bamsz
:Yukan Paleolitik nsan'n temsilcisidir ki, bu bece- olarak- in dnyasnn gzlemcileri tarafndan
'rikli ve giriken avc ve yiyecek-toplaycs da za- da farkedildi ve bunlara Yin ile Yang denil-
ten belli bir gelime sreci iindeydi. Aa Paleo- di (l,2). Yin'in yerini tutan in iaretinin ekirde-
Jitik atasnn daha ilkel teknolojisini ve ekonomisi- i Gnei glgeleyen kara bulutlar temsil eder-
ni arkada brakmt. Aa Paleolitik nsan dzl- ken, Yang'n yerini tutan iaret bulutsuz bir G-
nde belki de yarm milyon yl yatp dinlenmiti; ne-diskirden kan nlar temsil eder gibidir.
ama bu da nsanln imdiye kadarki insani varo- Orijinal, gndelik kullanlnda Yin'in, bir dan
luunun zaman sresi iinde pek kk bir kesir- ya da vadinin glgede kalan yann, Yang'n ise g.
den ibarettir. Aa Paleolitik nsan, kendi insan- ne alan yann temsil ettii anlalyor. in filo-
ncesi atalarnn insan olabilmek iin giritikleri zoflan Yin ile Yang' iki deiik madde olarak d
20rlu abann yorgunluunu atmak durumunday- nrlerdi. Madde olarak Yin suyu, Yang atei
d; nk bu olay sadece nsanln en eski baar temsil ederdi. Evrenin evreleri olarak da mevsim-
s deildir; ayn zamanda, nsanln o gnden be- leri temsil edererdi; mevsimlerin yllk dzen iin-
ri eritii en byk ve en etin baardr. nsanl- de deiimleri Cin'de, Yin ve Yang'n birbiriyle na-

95
sl bantl olduu kavramn dourdu. Her biri s
rayla tekinin hayat pahasna stn gelir; ama
gene de, gelimesinin en yksek noktasnda bile
tekini tam olarak bomaz. Bylece her zaman ol-
duu gibi sular en yksek noktaya ulatktan son-
ra geri ekildiinde, teki genin ekirdeinin ha-
lil yaad, daimi orta ve rakibi ekilerek tm
hareketin yeniden balad tam zt yndeki dn
noktasna ulanca serbeste geliecei grlr.
Deiik toplumlardan deiik gzlemcilerin
ne srd Evrenin ritminde statik durumla di-
namik hareketin birbirini izlemesini ifade eden e-
itli semboller iinde en uygun olan Yin ile Yang'
dr. nk onlar ritmin lsn psikoloji, mate-
matik ya da mekanik biliminden gelen bir benzet-
me araclyla deil dorudan doruya aktarrlar.
Bunun iin, incelememizde bundan byle bu in
sembollerini kullanacaz; ve greceiz ki bu nota-
lama teki uygarlklarn mziine de uyacaktr.
Magnificat'da Yin'in Yang'a gei iin syledii se-
vin arksn dinleyeceiz:
Ruhum Efendimizi yceltiyor ve ruhum, kurtarcm Tanr
59 Yin-Yang sembol
ile kvan duyuyor;
nk .o, dk hizmetkarna bir gz atmaya tenezzl
etti.

Faust'un ikinci ksmnn sonu olan Chorus


Mysticus'da Yang'n, yar bittikten sonra, yeni-
den Yin'e dn karsnda sevin arksn dinle-
yeceiz:

Alles verganliche
st nur ein Gleichnis;
Das Unzulangliche,
Hier wird's Ereignis;
Das Unbeschreibliche,
Hier Is1's getan;
Das ewing-Weibliche
Zieht uns hinan (13).

Dnya Ruhu'nun zihni mcadelesinin iddeti


sayesinde onu armay baarabilen tbilimadam
karsnda kendini aklamasnda, de~ien ritmin
temposunu olduu gibi ii te bileceiz:
in Lebensfluten, im Tatenslurm
Wall' ich auf und ab,
Webe hin und her!
Geburt und Grab
Ein ewiges Meer,
Ein wechselnd Weben,
Ein glhend Leben.
So schaff' ich am sausenden Webstuhl der Zeil
Und wirke der Gol1heit lebendiges Kleid. (14)

96
VE !NSAN RK
. 61 Ortaa lsa'sl btn insanla
u vaad ediyor, ama modern ln-
insan soyunu blme ve derecelen
cretini kendinde bulabiliyor.

97
11 Dogu nedeni: rk m?
Vis inertiae (temQellik gnah) kltrnn uy- di balarna deimez saylan ve inan bilincinde
garlk-ncesi dzeyinde nsanolu'nun belki ya- gene ayn ekilde deimez rksal farkllklarn gs-
rm .milyon yl kadar duraklamasn aklayabilir; tergesi olarak kabul edilen, insan fiziinin rksal
ama naslolmu da, son be bin yllk dnem iin- ayrmlar, deiik insan toplumlarnn talihlerini
de insan soyunun baz yeleri, Yin - durumundan ve baarlarn aklayacak bir eyolarak ele aln
kp Yang - etkirIiinin yeni bir nbetine gire- maktadr. Ne var ki, Bat'daki bu yeni rklk mo-
cek derecede duraanlklarn yeebilmilerdir? dasnn gene yrrlkte bulunan bilimsel varsa-
Olumsuz, geciktirici bir etme olarak vis inertiae' ymlarla pek az ilgisi vardr. Bylesine kat bir n-
ye ne kadar arlk tanrsak, insan hayatn yeni- yarg, bylesine aklc bir nedenle aklanamaz.
den hareket iine sokan olumlu etmene de (bu et- Modern Bat'nn rksal nyargs, Bat bilimsel d-
men her neyse) o kadar fazla arlk tanmaJyz. ncesinin arptlmasndan ok, Batl rk duygu-
Bu olumlu etmeni ararken bakabileceimiz sunun szde-entelektel bir yansmas olarak d-
birka yn var. Bilgimiz dahilindeki durumlarda nlmelidir ve amzda grdmz ekliyle bu
Yin'den Yang'a bu belirli geIi yapan insanlarn duygu, on beinci yzyln son eyreinden bu ya-
zel bir nitelii olabilir bu; ya da geiin yer ald na Bat Uygarl'nn yeryz zerinde yaylma
evrelerdeki zel baz nitelikieri aratrabiliriz; ya snn bir sonucudur. nsanlk iinde grlen fizik-
da, mikrokozmosla makrokozmos arasnda geen sel rk eitliliinin en ar ularnda duran top-
bir ilikide, evrenin meydan okumas ile karla lumlarn temsilcileri arasnda, en uygunsuz ko-
an rkn bir yiitliinde bulunabilir. Bu ihtimalle- ullarda ortaya kan temaslar sonucunda olumu
.ri birer birer aratralm. lkin rk etmenini, sonra bir duygudur (i).
da evre etmenini, birer birer ve kendi balarna Modern Batl rk-duygumuz, daha nceki
ele alalm. ki etmen de yalnz balarna, aklama alarda Bat Toplumunda bilinmezdi ve bu Bat
sn yapmamz gereken atlm yaratmaya yeterli Toplumunun baz kesimlerinde bugn bile bilin-
grnmyorsa, u halde bilinmeyen niteliimizi bu miyor; Karanlk a" ve "Orta a" diye adlan-
iki etmenin ortaK bir rnnde aramamz gereke- drlagelen dnemde -yani, on beind yzyln son
cektir. Olur ki, belli koullar altnda karlkl etki eyreiyle tamamlanan on yzyllk sre iinde-
ve tepkileri, baka koullar altnda ayr ayr ya Bat Toplumunun yeleri, nsanl bir btn ola-
da birlikte etki ve tepkilerinden daha deiik so- rak dndklerinde, insan ailesini bizim de bugn
nular verir. rnein, hava ve benzin buhar, bir yaptmz gibi iki kategoriye blmeye almlar
karbratrde karp yanma haznesine girdikie- d. Gelgelelim, blme ilkesi apayryd. Atalarmz,
rinde, bir otomobilin motorunu altracak kadar bizim yaptmz gibi nsanl beyaz insarIar ve
gl patlamalar yaratabilirler, oysa atmosferde- renkli insanlar diye ikiye bleceklerine, ayrm H
ki havayia benzin deposundaki benzin olduklar ristiyanlar ve putperestler arasnda yaparlard; iti-
gibi kalrlar. raf etmemiz gerekir ki onlarn ayrm gerek ahla-
.. Irk, yaayan yaratklarn herhangi bir gen ki, gerekse entelektel adan, bizimkinden ok da-
ya da trnn ya da baka herhangi bir snf ya ha iyiydi. Entelektel bakmdan daha iyiydi, n-
da grubunun doutan gelme, ayrc bir niteligini k bir insann dini o insann hayatnda deminin
belirtmek iin kullanlan bir terimdir. Burada bizi renginden ok daha nemli ve arIamll bir etmen-
ilgilendiren rksal geler, belirli insan toplumlarn dir ve dolaysyla bir snflandrma ileminde ok
da belki de doutan gelme olan, ayrc psiik ya daha kullanl bir lttr. Ayrca, Hristiyan ve
da manevi niteliklerdir; bunlar, bu toplumlar uy- putperest olarak ayrmak, beyaz ve renkli olarak
barl1;a doru iten olumlu etmenin ta kendisi ola- ayrmaktan ahlaken de daha iyidir, nk rklar
bilirler. imdiye kadar rk zerine yaplagelen, ve arasndaki uurum geilmez. Bu, aldaki koyun-
trk bizim bu gru amzdan tle alan btun tar- larla dalarda ba bo gezen koyunlar arasndaki
tmalar, insann fiziksel yapsnda grlen rksal ayrmdr, koyurIarla keiler arasndaki ayrm de-
karakteristiklerle insanda psiik trden varsaym iL.
sal rksal zellikler arasnda kalc ve kesin bir ba gznde, krda
Ortaa Batl Hristiyannn
lant olduu postlasna dayanmtr. Fiziksel r bayrda gezip dolaan putperest ne tedavi olmaz
kn ayrc iaretleri hemen gze arpar, gz alk derecede kirli, ne de bir daha kazanlmaz ekilde
olmasa ve zellikler kk ve belli belirsiz olsa bile. kay.pt. Potansiyelolarak, o da kendisi gibi bir
Gnmzn Bat Dnyas'nda, Toplumsal -Hristiyand; kaybolan btn koyunlarn ada
olayl(l.rn rksah aklamalar pek modadr. Ken- toplanaca zaman zlemle bekliyordu. Gerekten,

98
u dnya tarihinin nceden kesinlemi sonucu,
n dnyadaki amacnn hedefini bulmas
gvenle bekiiyordu. Byle bir ruhla Batl
ar, Magi'den birini siyahi olarak resme-
erdi. Oysa modern an beyaz derili Batl pra-
n, Hristiyan yapt kara deriliye ne kadar
.ik bir gzle bakyor. Yeni Hristiyan belki de
adamn dininde manevi selamet bumutur;
. beyaz adamn kltrn benimsemi, onun
ni bir melek diliyle konuma,n renmitir;
adamn ekonomik tekniinin bir uzman ol-
ur, ama derisini deitirmedike btn bun-
n ona bir yarar olmaz. Tabii o da diyebilir ki,
yrseverlik olmadka, beyaz adamn btn bil-
" btn esrarlar anlamas ve dalar yerinden
tacak kadar usta olmasnn da bir yarar yok-

Ortaan Batl insannn rk-duygusundan


l, Bat Uygarlmzn aa yukar orta-
aamasnda taklm olan Bat uluslarnda bu-
de vardr: rnein, spanyollar ve Portekizliler
spanyoarla Portekizlilerin Amerika'da yeni
i topluluklar kuran toruniar ('l
Araplar, sarn veya esmer btn teki Ms-
nlar, beyaz olmayan rkara kar renk nyar-
yla hareket etmezler ve gnmzde Ms!-
ar, hillil Ortaa'da Batl Hristiyanlarn in-
k ailesine uygulad ayrm yapyorlar. n
mminler ve potansiyel mmin olan mn-
er olarak ikiye ayryorlar. Bu ayrm, fiziksel
btn ayrmlarnn stnde. Bugnn beyaz
lDanlarnn bu liberal tavr, Ortaan beyaz
i Hristiyanlarnnkinden daha dikkate deer;
ortaadaki atalarmzn farkl renkte in-
arla temas yoktu ya da yok denecek kadar az-
oysa beyaz Mslmanlar daha bandan beri
'daki zenciler ve Hindistan'daki esmer .tenli
arla temastaydlar. Bu temas gn getike
tr; yle ki, bugn beyazlar ve siyah1ar, Pa-
ve Afrika boyunca slam'n bayra altnda
panm ve kaynamlardr. Bu nemli snavda,
Mslmanlar rk-duygusundan zgr 01-
i kantlarn en inandrcsyla ispatam
: Kzlarn kara Mslmanlarla evlendirmi-

Son be bin yl iinde ortaya kan uygarlkla-


en parlak ve en ok sayda katkda bulunan rk
62 SAYAH! MAGUS. Hans Baldung'un Adarasyon'u,
hepsi hillil yaamaktadr; ay~ca, bunlarn
Ortaa geleneine uygun olarak Magi'den birini
ksm, henz barbarlk dzeyinin, hattil vahi
zenci olarak resmediyor.
dze}inin tesine gememi uygarlk-ncesi
umlarda yaamaktadr. Klllk lsne gre
dracak olursak, Hint, Hitit, Helen, Bat ve
Jlus Uyg2Tlklarn, ve Gney-Dou Avrupa'daki
i
oks Hristiyan Uygarln yaratmakta yar-
iJnc olan Homo hirsutus'un Kuzeyli rneklerini,

99
bugne kadar uygarlk-ncesi dzeyde kalan za- kysn in'in gney sahilinden ayran dalar ara-
vall akrabalar Kll Aynular ve Avusturalya yer- snda orada burada, daruk bir biimde hala Yll'la-
\ileriyle, Veddahlar ve Todalarla karlll'ltrabiliriz. yan sar rktan barbarlarla ya da Hindiini yarm
Renge gre snflandracak olursak, bildiimiz uy- adasnn ilerindeki baz kuytularda Yll'layan sar
garlklarn belki de yarsn kurmu olan beyaz in- rktan vahilerle karlatrabiliriz. Hint Uygarl
sanlar bugnn beyaz barbarlaryla karlll'ltra 'nn kahverengi kurucularn kta Hindistan'nn
biliriz: Rif, Atlas ve Kabile'nin derinliklerinde otu- vahi kabileleriyle -Bil'ler, Gond'lar ve benzerle-
rup, birbiri ardnca gelen birok uygarln hem ri- ve Sumatra ile Borneo'nun kelle avclaryla
saldrlarna hem de okamalarna kar koyan karlatrabiliriz. nkalar ili'nin Araukan bar-
Kuzey-Bat Afrika'nn sarn, mavi gzl dal barlaryla ya da Amazon ve Tierra del Fuege'nun
lar; derileri kavurucu gnein altnda esmerlese vahileriyle karlatrabiliriz. Mayalar ve Toltek-
bile, salar ve gzleriyle renklerinin akln ele ler'i, Kuzey Amerikal, kzlderili olarak n yapm
veren Sahra'daki Gebe akrabalar; Yunanistan' "Soylu vahi ile karlatrabi\iriz.
la Roma arasndaki kara yoluna tepeden bakan Tarihi kaytlarmzn gsterdii gibi, bugn
dalarnda uzun sre uygarlktan kanmay ba- hala yaayan barbarlar, komu uygarlklarn ile-
aran Arnavutluk'un sar sal, mavi gzl dalla rine alp zmledii barbar topluluklarn kalnt
r; beyaz rkn ok gzel rnekleri olduklar iin, lardr ve bu zmleme sreci hala devam etmek-
Batl etnologlarmzn btn Home pallidus soyu- tedir. Beyaz barbarlar incelememizi bugn deil
na bilimsel terim olarak adlarn vermeye bouna de, iki yzyl nce yapsaydk, \istemize, 1745'den bu
uratklar Kafkas dallar; Krdistan dallar; yana gelip geen yarm dzine kadar kuak bo-
Afganistan ile Hindistan arasndaki snr blgesi- yunca Bat ToplUl~u tarafndan tamamen zm-
nin dallar; ve -bir kere daha- gr kllarnn lenmi olan skoyal dallar da ekleyecektik. n
arasndan kendini gsteren beyaz tenlerine karn, celemeyi iki yzyl sonra yeniden yapacak olursak,
Japonya'daki Dou Asya Uygarlna kar barbar- 1skoyal dallarn, Kral LL. George zamannda
lk iin umutsuz bir sava veren ve sonunda "Sar hala barbar saylmalar bize nasl ~uhaf grn-
tehlike)) ye yenilen Aynular. te yandan, in Uy- yorsa, Arnavutlarla Rifli'lerin bizim zamanmzda
garln yaratan sar insanlar, Yangtse'nin gney barbar saylmalar da iki yzyl sonraki torunlar-

63 g!yAH! AZ1Z
Aziz ErasmUB'ia Aziz Mauritius'
un Ka~lamalar, Matbias Gr
newaldm resmi.

100
64,65 Yukandaki Avrasya stepleri tim gelimi bir Gebe Uygarl'n ayak-
ta tutabilmiti, oysa Kuzey Amerika'nn ayn tipteki preyri ayrilkIar yerli
bir Gebe Uygarl'n hi bir zaman yaratamad.

101
mza ayn ekilde tuhaf gorunur. Ayn ekilde, zim iin anlalmaz ya da zor anlalr bir olgu ol-
. . 1000 ylnda
san rktan barbarlarn listesini maktan kar.
karmaya kalksaydk, iki kk blgede yaa Barbarlktan uygarla ilerleyiteki gecikmele-
yanlar dnda bugnk btn in halknn barbar rin nedeni, btn insansoyu iin ortak olan insan
olduunu grrdk: O iki blge de, o erken ada tabiat ile, insan ailesinin belli dnemlerdeki ma-

in Uygarlnn snrlarn izen, Sar Irmak'n halli evrelerinin baz istisnai derecede elverisiz
aa ve orta havzalar olacakt. Uygarlk dedii koullar arasndaki etki ve tepkilerdir.
miz toplum biimi var oldu olal, uygarlk snrla Yukardaki dnceler, nsan soyunun belli
rnn genilemesi ve barbar komularn emilip bir parasnda bulunan zel bir rk niteliinin, son
zmlenmesi yoluyla insan gcnn artmas, uy- be bin yl iinde, nsanln bir ksmn Alkan
lklarn kklemesi adn verdiimiz Yin-duru-
garlklarn hayatlarnn ve etkinliklerinin balca
srekli zelliklerinden biri olagelmitir. mundan karp, Uygarln farkllamas diye
Btn rkardan btn insanlarn uygarlk adlandracamz Yang-etkinliine srklemekte

kurabileceini kabul e.dersek, ampirik gzlemlerle kendini gsteren olumlu etmen olduu yolundaki
yanl kandan bizi kurtarabilir.
kesinlemi bir olgu olan bu zmleme sreci, bi-

12 evremi?
Bir toplumun genilemesi bazan o toplumun n- manzaraya da sahiptir ve buralarda trl daa'ar, orman-
ar. ovalar, ayrlar grlr; oysa fazla mevsim de-
clerini fizik ve kltr asndan kendilerinden
iikligi olmayan lkelerde toprak biimi de had dereced&
farkl halklarla kar karya getirir. Bu farkllk monotondur. Konu incelendiinde ayn eitlemelerin in-
lar bir sorun yaratr; modem Batllar, rk kavra- san tabiat Iin de geerli oldu~u grlecektir. Insan
mn icat ederek, bu sorunu kendi zevklerine uy- 'izyonomileri de bol aal. sulak dal tipi, ksr top--
rakl, kurak yer tipi. ayrlk-bataklk tipi. temizlenmi.
gun bir biimde zmlerdir. Helen Toplumunun, sulamas yaplm alak aval tipi olarak snflandrla
.. sekizinci yzyl onlarna doru balayan ge- bilir. Burada da evre farkllnn insan lizii zern
nilemesi sonucunda, Helen akl da ayn sorunla deki etkileri grlyor; farkllk fazlaysa, bedent tipakl
farkllama da ayn oranda artyor .... (1)
karlam ve onlar da sorunu, olduka farkl tip-
te bir teorik aklama yaparak -gene kendi zevk- Uygarlklarn douunda evre-teorisinin, rk
lerine uygun ekilde- zmlerdi. Helenlerin - teorisinde grlen ahlaki irenlikten nasibi yok-
zm her bakmdan Batllarn zmnden s- tur, ama entelektel adan bakldnda o da te-
tnd. Daha fazla hayal gc gerektiriyordu, da- kisi kadar sakattr. Her iki teori de, nsanolunun
ha aklcyd, daha insaniydi; hepsinden daha farkl kesimlerinin fiziksel davran biimlerindf
nemlisi, nyargszd. Bat'nn rk teorilerinde o ampirik ekilde gzlemlenen eitlilii, bu fiziksel
kadar genel, o kadar gze batc, o kadar irkin bir eitliliin bir neden - sonu ilikisi biimlnde, Ta-
zellik olan o kendine dknlk gesi Helen - biatn fizikselolmayan alannda, gene ampirik gz-
zmnde yoktur. nk, kendilerine benzemeyen lem tarafndan verilmi eitlilik geleriyle, srek-
insaniarla temas edince rk bilincine kaplmak li ve deimez biimde bantl bulunduu eklin
yle dursun, rk konusunda eskisinden de daha de aklamaktadrlar. Irk-teorisine gre farklla
pheci olan bir tarzda akl yrttler. Kendileriy- tran doal neden insan fiziinin eitliliindedir,
le yeni edindikleri komular arasndaki gze ar- evre-teorisine greyse deiik insan toplunlar
pan farkllklar, tek bir insan tabiat zerinde e- nn yaad iklim, toporafya ve hidrografya ko-
itli evrelerin farkl etkileri olarak akladlar: uUarnn eitliliindedir; ama iki teori arasnda
Her naslsa insan tabiatnda isel bir farklln d ki bu uyumazlk temel deildir. kisi de, ayn eit
a vuran belirtileri olarak grmediler. lemeyi, ayn bilinmez nicelii farkl deerler vere-
Helenlerin evre teorileri nin incelenebilee- rek zmek yolunda, 'iki farkl giriimdir. ki teori-
i klasik rnek, .. beinci yzyldan kalan ve Hi- nin de koyduu eitlemenin yaps zdetir; ve
pokrates'in Tp Okulu'nun derlenmi eserleri ara- ikisi de, ortak temel formUerinin sakatlnn an-
snda muhafaza edilen Atmosferin, Suyun ve Yern lalmas sonucunda kerler. Formln z, iki
Etkileri adl bir kitapktr. Elimizin altnda bulu- takm eitleme arasnda bir karlaktr (torre-
nan literatr arasnda teorinin en yeterli akla lation): bu karlan sabit ve kalc olduu gs-
masn verdii iin bu kitap alnt yapmaya deer: terilmeHdir ki -her trl kouUar altnda her du-
Ikliminde en byk ve en sk mevsim deiiklii olan rumda ayakta kalabilmelidir- bunun zerine ku-
lkeler ayn zamanda en vahi ve en fazla farkllam rulu teoriler bilimsel yasa statsne 'girmeyi talep

102
edebilsinler. Byle bir snavda rk-teorisinin baa bancdr (yani Helen Dnyasnn iklimine yabanc
nl olamadn grdk; imdi evre-teorisinin de dr); ayrca, nehirlerinin de benzeri grlmemi bir
ondan farkl olamadn greceiz .. zellii vardr. Bu, Msrllarn niin nsanln ge-
rnein, Avrasya ile Arabistan ve Kuzey Af- ri kalan ksm iin tamamen yabanc ve ters davra-
rika'nn stepleri, belki drt bin yldan beri ve da- n ve alkanlklar olduunu aklar. (2) Hero-
ha birka gn ncesine kadar, fizyografya ve iklim dotus'un, Msr Uygarlnn kendirye zg karak-
asndan olduka kendine zg ve tekdzeU olan teristil<.1erini bu Hipokratesi yaklamla alklama
bir evrede, tamamen kendine zg ve tekdzeU s, bu dnyann herhangi bir yerinde, iklimi ve fiz-
bir hayat tarz olan pastqral Gebe halklaru yografyas Nil nehrinin aa vadisine ve deltasna
yurduydu. u halde bu pastoral Oebelerln evre- benzeyen btn baka lkelerde ayn davran ve
lertnin fizyografyas ve iklimi, kltrlerinin karak- alkanlklara raslansayd doru ve inandrc ola-
lertni aklamaz m? ncelememizi Eski Dnya'- bilirdi. Tabii Msr Uygarlnn fiziksel evresinin
nn ana karasndaki steplerle snrlandnrsak, ev- tpatp ayn olan herhangi bir lke aramak sama
re tipi ile toplum tipi arasndaki banty gste- olur, ama gerek Aa Frat-Dicle havzas, gerekse
rir ki, bu da, benzer evrelerin her zaman ve her nds havzas buraya yaklak olarak benzer. Bu
yerde, taklit yoluyla deil, Tabiatn tekdzelii il- iki baka yrede fiziksel koullar, baz ana zellik-
kesi uyarnca, benzer toplumlar yarattn savu- leri bakmndan, Msr'dakinin eidir. ki yreyi de
nan evre-teorisinin iddialarna uygun der. Ne ayn ekilde stepler evreler, iklim ayn ekilde ku-
var ki, daha baka snamalar uygulandnda, ba- rudur, uzaklardaki yal, tepeleri karl dalardan
ntmm ktn gryoruz. nk dnyann, doan byk nehirlerin getirdii bol miktarda su
Gebe toplumlar iin evre olan baka alanlarnn ve alvyon vardr; ve birbirine benzeyen bu iki
-Kuzey Amerika'nn preyrileri, Venezella'nn ya- ortamda da, Msr Uygarlna benzer uygarlklar
nolar, Arjantin'in pampalar ve Avusturalya'da dodu. Ama inceleme alanmz genilettiimizde,
bat Queensland ayrlaryla New South Wale, a- bantnn ortadan kalktn gryoruz. Nil ile n
yrlar kendi bana bamsz Gebe topl umlar ya- ds ve DiCle-Frat'n aa vadilerinin yaratt ev-
ratarak evre-teorisinin balca gereini yerne ge- re koullar, Birleik Devletler'in gney-batsndaki
tirmemitir. Potansiyelleri de szkonusu deildir. Rio Grande ile Kolorado nehirlerinin vadilerinde
Modern caf!da Bat Tonlumunun giri'imleriyle bu de vardr. Dnyann br ucundan getirdii uygar-
potansivel sonuna kadar gereke~mi'tir. lerleyen ln kaynaklaryla donanm Avrupal gmenin
pulluk ve fabrikann nnde bu sahipsiz toprak- elinde, Amerika'nn bu nehirleri, Nil ve Frat'n bir
lar kazanan ve birka kusak bovunca elinde tu- zamanlar Msrl ve Smer sulama mhendislerine
tan nc Batl hayvanclar -Kuzey Amerika' sunduu mucizeleri yarattar; ama Kolorado ya da
nn kovboylar. Gney Amerikal gooiar ve Avus- Rio Grande bu byy, onu zaten baka yerde
turalyal srclar- nsanolunun hayalini, tp renip sindirmemi insanlara retemezdi. Bu insan-
lt hkitler. Tatarlar ve Araplar gibi fethettiler. larn, gerekli ustala sahip olduktan baka, frsat
Gcebe alkanlklar olmayan. ortaya kt kal kan yerde ustalklarn uygulayacak ruha da sa-
tarm ve manifaktrle geinen bir toplumun n- hip oldul<.lar unutulmamaldr.
eillerini. bir kuak iin olsun, Gebe insanlara Belirli tipte bir evrenin bir insan toplumu ta-
dntrebilseydl. Amerika ve Avusturalya step- rafndan elverili duruma getirilmesi, ama bir ba
lerinin potansiyeli gerekten gl olurdu. lk ka insan toplumunun ayn potansiyelleri kullan-
Batl kaiflerin burada bulduu insanlar da. ne may baaramamas, pek ok rnei grlen bir o-
tuhaftr ki evrenin potanSiyeli tarafndan Ge- laydr. Ama potansiyelolarak sulamaya yatkn iki
belie itilmemi, bu geni Gebe cennetlerinde av- nehir yata ve potansiyelolarak otlak yaplmaya
clktan baka yapacak i bulamamlard: Hay- yatkn iki step rnei. rk gibi evrenin de uygar-
vanclk-ncesi avclk ve yiyecek-toplaycl d- ln dou nedeni olmadn gstermeye yeter.
zeyinde bir ekonomileri vard. "evre. grecelii olan bir terimdir. Bir ba
evre-teorisni bundan sonra bir de Aa Nil kasnn varln, varoluunu ve etkinliini ima e-
vadisine benzeyen alanlar gzden geirerek snar der. Bu bakas, yaayan bir yaratlktr; ve her ya-
sak, gene ayn sonula karlarz. Yunan ulusu ayan yaratn evresi, Evrenin geri kalan ksm
tarihinin Helenik a'nda Firavunlar Msr ile nn toplamdr. rnein, bir insann evresi, canl
lemas eden btn Yunanllar, Msr Uygarlnn, ve cansz btn insan-olmayan Doa ile teki in-
Yunanl gzne grnen zellikleriyle karlam sanlardan meydana gelir (yaayan insanlar kadar
!ard. Herodotils, Msr kltrnn bu zelliklerini, lmler de buna dahildir). Her eyden nce, bir
bu kltrn biimlendii fiziksel evrenin zellik- insann evreSi, o insann kendi insanl tabiatn
lerine hamleder. "Msrllarn yaad iklim ya- da ierir. nsann evresinin, bu son szn ettii-

103
miz gesi -isel manevi ge- kiinin, evresinin dar doal bir kaynak deildir: insan kullanmak steyene
geri kalan btn geleriyle ilikilerinin anahtar ve kullanma yolunu bulana kadar kmr, altn ve uran-
yum madenieri de herhangi bir nem tamyordu. (S)
dr; nk, bir insan kendi iindeki Doaya ege-
Bylece, Doann, nsann evresi olan insan-
men olmasn bilmezse, kendi dnda yatan Ev- d gesindeki eitliliin insan kltrndeki e-
rene egemen olmasn da bilemez. "Btn esrarla- itliliin nedeni olduunu, kltr tipleriyle fizyog-
r ve btn bilgileri anlamak elinden gelebilir (O),
rafya ve iklim tipleri arasnda deimez bir bant
ama en yksek derecede kazanlm teknik ustalk bulunduunu ileri sren Yunan dnrleri yan
bile, kendini ynetmeyi bilmeyen insana yararl lyorlard. Corafi olgular, kendilerine yaklald
olamaz. zaman olduklar gibi olgudurlar" ve bu yakla
nsann evresindeki insan-d Doadan mey-
m ancak insan yapabilir. Bu dorudur, ama bu
dana gelen ge ise, atalarmzn bilinlenmeye ba doruysa bunun kart olan nerme de doru ol-
layp insan olduklar o bilinmeyen tarihten mil-
maldr. Corafi olgulara yaklaan insan, bu olgu-
yonlarca yl nce de vard. nsan-d Doann, ge- larla baa kabilmek iin gerekli donanma ya sa-
lecekte, insan soyunun yok olaca o bilinmeyen hiptir ya da deildir; ve nsann donanmnn ana
tarihten sonra da milyonlarca ylolacan tahmin noktas nsann teknolojisi deildir; ruhudur. n
edebiliriz. nsan-d Doann tarihinde (bu tari- san, baz corafi olgularn sunduu potansiyeller-
hin nsan-ncesi ve insan-sonras blmlerini in- den yararlanma giriimi iin gerel<li grten, in-
san-olmayan bir gzlemcinin kaydettiini hayal e- siyatiften, sebattan, ve hepsinden nemlisi, kendi-
debilirsek Evreni meydana getiren gelerden biri- ne egemen olabilme yeteneinden yoksunsa, en iyi
nin de nsanlk olduu dnem, gz ap kapayacak aralar da kendi balarna, nsann bu ii baar
kadar ksa bir zaman olacaktr. Ama nsan varoldu- masn salayamazlar. nsanda belirleyici etmen
u srece, insan-d Doann nsan iin nemi, -terazinin baar ya da baarszlk kefesinin ar
nsann evresinin bir paras olmasdr (en nem- basmasn belirleyen etmen- rk deildir, ama ay-
li paras olmasa bile). Evrene nsan asndan ba- n zamanda ustalk da deildir; Evrende nsann
kldnda, kendi zuhurunun bir sonucu olarak nsann evre-
corafi olgular, kendilerine yaklald zaman olgudur- si haline gelmi Doann tQplamnn nsana mey-
lar. .. Insan olmadka bu dnya bir evre deildir, bi-
zim dnyamz deildir... Insan olmadan, evre de oL- dan okumas karsnda nsann tepkisini gsterdi-
maz. (4) i ruhtur. Tabiatn bu toplam, gerek nsan so-
Doann bir rn, ancak insan onu kullanmak istedii
yunda (Home sapiens), gerekse bu trn bireysel
ve kullanabilecek teknikleri bulduu zaman doal bir
kaynak olur. Dolaysyla. zengin, bataklk bir toprak, fn- temsilcilerinde - yani, tek tek kiilerde- kendini
san onu kurutup ekime elverili duruma getirinceye ka- gsteren nsan tabiatn da iine alr.

13 Meydan9kuma-ve-1epki
Son be bin yl iinde nsanln bir ksmn -,redururluk, rk ve evre- etkilemele ini ele
"alskanlklarn btnsellemesindenn "uygarln aldm ve determinist neden-sonu ilikisinin terim-
farkllamasomaiten olumlu etmeni aryorum im leri iinde dndm. imdi btn bu manevralar
di. nsanlk tarihinin ritmi, ilk olarak uygarln birbirleri ard sra boa knca, ard arda dizilen ba-
afanda bu deiimden gemi deildir. Mezopo ~arszlklarmn yntemde bir yanla iaret edip
tamya evresinde yaayan baz insan toplumlar etmediini dnmek zorunda kalyorum. Belki de,
tarm icat ettikleri zaman bu deiimden geilmi aratrmamn banda (I) kendi kendimi uyard
ti. Bundan daha nce, baz daha eski toplumlar -o m halde gene apatetik yanlt"ya kurban gittim.
zamarlar belki de yarm milyon yanda olan- A- Yaayan yaratklarn incelenmesi demek olan ta.
a Paleolitik aralar (Aa Yontma Ta) yap- rih dncesine, cansz Doa zerine dnmek
maktan vaz geip ok daha yeterli Yukar Paleoli- iin yaratlan bilimsel dnce yntemini uygula-
tik teknii icat ettiklerinde de ayn eyolmutu. mam sakn bir yanlg olmasI,!? Ayrca, insanlar
nsanlk tarihindeki yeni balanglarn en radi- aras karlamalarn sonularn neden-sonu ile
kali, nsann insan-ncesi atalarnn insan haline yiinin rnekleri olarak ele almakla bir yanlgya
geldii ilk balang noktasyd. Dolaysyla, bu gi- daha dm olmayaym? Bir nedenin sonucu ka-
bi yeni balanglarn aklamasn aramak, yalnz nlmazdr, deimezdir ve nceden tahmin edile-
uygarln deil, ayn zamanda insanln da kke- bilir. Ama yaayan kimselerin biri ya da brnn
nini aramaktr. bir atma karsnda insiyatifi bir neden deildir;
imdiye kadarki araymda ruhsuz glerin bir meydan okumadr. Dourduu durum da bir

104
sonu deildir; bir tepkidir. Meydan okuma-ve-tep- biraz deimi olarak ortaya kar. Gezegenler sis-
ki (2) bir olaylar dizisini temsil etmek bakmndan teminin Gne ile bir baka geen yldz arasnda
neden-ve-sonuca benzer. Ama dizinin karakteri ay- ki yaknlama sonucu doduu teorisini ortaya
n deildir. Tepki, sonuca benzemez, nk nce- atan ada Batl astronomlar bile bu deiken
den belirlenmi deildir, her durumda ayn olmaz mite kar ilgi duydular.
ve dolaysyla nceden tahmin edilmesi, kendi isel Onlarn varsaymna gre uzak gemite bizim gneimiz
de gezegenleri olmayan normal bir yldzdl. Sonra, yakla-
yaps gerei mmkn deildir. imdi sorunuma
k olarak yirmi milyon yl kadar nce, uzaydan ge-
yeni bir gzle bakacam. imdiye kadar gler mekte olan bir baka yldz gnein ok yaknndan ge-
grdm yerde imdiden sonra kiiler grece- ti. Iki cisim arasndaki ekim yznden birbirlerinin ev-
resinde savruldular, sonra br yldz yoluna devam
im. nsanlar arasndaki ilikileri, sonu yaratan
etti. Ama bu yakn karlamada gneten byk gazl
nedenler olarak deil de, tepki yaratan meydan kitleler koptu: bunlann bir ksm geri dnd. bir ksm
okumalar olarak resmedeceim. Platon'un gster- giden yldzn ardna taklp uzaklat, ama bir ksm da
gnein ekim alan iinde kalarak onun evresinde dn-
dii yoldan gideceim: Mitolojinin diline kulak ve-
meye balad. Bu gazlar zamanla daha kk paralar
rebilmek iin bilimin formiilIerinden uzaklaaca halinde YOOunlatllar, sonunda gitgide byyen cisimer
m. haline gelerek gezegenleri meydana getirdiler. (')
imdiye kadar, bir eleme sreci sonunda, bir Bu, modern astronominin uyumsuz diliyle de
eyi kefettik: Uygarlklarm doularnn nedeni olsa, Doann eitiro grmemi ocuklarnn azn
basit deil, karmaktr; bir varlk deil, bir iliki da tandk bir yk olan, Gne tanras ile ona
dir. Bu ilikiyi ya iki insan-d g arasndaki -r- sahip olan erkek g arasndaki mitolojik karla
nein' otomobilin motorunda birbirlerini deiti mann yeni bir formlnden baka bir ey deildir.
ren benzinle hava gibi- karJkl etkileme ya da Bu kadar deiik balanlarda ve bu kadar e-
iki kiilik arasndaki bir karlama olarak kavra- 'litli biimlerde tekrarlanan bu hikayenin ya da
mak arasnda bir seme yapmak durumundaylZ. dramn olay rgsn analiz etmeye alalm. ki
Zihnimizl bu iki kavramn ikincisine yatralm. genel zellikten balayabiliriz: Karlama; ender,
Belki o bizi aydnla karr. hatta benzeri olmayan bir olayolarak dn
nsann hayal gcnn yaratt en byk hi- mektedir; ve Doann allm gidiinde yaratt
kaye ve dramardan bazJa~n olay rgs insan- kopuun ycelii ile eorantl bir ycelikte sonu-
st kiilikler arasnda bir atmay ele alr. Tev- lar olduuna inanlmaktadr.
rat'n Tekvin Kitab'ndaki nsan'n D hika- Helen mitolojisinin rahat ileyen bir dnyas
yesinin olay rgs Yahweh ile Ylan arasndaki a- vard; tanrlar insanlarn gzel kzlarn grr ve
tmaya dayanr; ayn antagonist kiiler (Suriye o kadar ouna istediklerini yaparlard ki kurban-
ruhunun daha ileri dzeyde aydnlanmas sayesin, lar iirsel kataloglara sokulup alayalay sralana
de bllm deitirmi olarak) arasndaki ikinci bir bilirdi ('); gene de byle olaylar her zaman heyecan
atmaysa nsanln .Kurtuluu'nu hikaye eden yaratrd ve sonu olarak kahramaniar doard. o-
ncil'in olay rgsn mezdana getirir; Eyb'n lay rgsnn, karlaan iki tarafn da irsanst
Kitab'nn olay rgs Tanr ile eytan arasndaki olduu biimlerinde olayn enderlii ve anilii da-
atmadr; Tanr ile Metistofeles arasndaki a- ha ak seik grnr. Eyb'n Kitab'nda "Tanr'
tmadr; Tanr ile Metistofeles arasndaki atma nn oullarnn Tanr'nn huzuruna vardklar ve
Geethe'nin Faust'unun olay rgsdr; Tanrlarla eytan'n da aralarna girdii gn belli ki olaan
Daymonlar arasndaki atma skandinavya'nn st bir olayolarak anlatlmaktadr; Goethe'nin
Voluspa'snn olay orgsdr; Artemis ile Afrodite Faust'unda eylemi balatan Cennette nsz (p
arasndaki atma Evripides'in Hippolytusunun hesiz bu da Eyb'n Kitab'ndan esinlenmitir) b-
olay rgsdr. lmndeki Tanr ile Mefistofeles arasndaki kar
Her zaman ve heryerde ortaya kan bir mit- lama da byledir (O). Her iki dramda da, Cennet'
te -Zaman-ncesi imge denebilecek bir ey var- deki olaanst karlamann Yeryzndeki so-
sa o da bu mit olmal dr- yani Bakire ile onun o- nular muazzamdr. Eyb'n ve Faust'un ektik-
cuu'nun Babas arasndaki karlamada, ayn o- leri, sanatn sezgisel dilinde, nsann ektiinin son-
lay rgsnn bir baka biimini grrz. Bu mi- suz okluunu temsil eder. Teoloji dilinde de ayn
tin kiileri sayslZ adlarla, binlerce deiik sahnede, muazzam sonu, ncil'deki Tekvin'de resmedilen
kendi deimez rollerini oynayagelmi.lerdir: Danae insanst karlamalarn sonucu olarak temsil
De Altn Yamuru; Avrupa ile Boa; vurulmu Yer- edilir. Yahweh ile Ylan'n karlamasndan sonra
yz olan Semele ile yldrm savuran Gkyz Adem ile Havva'nn Aden Bahesi'nden kovulmala-
olan Zeus; Evripides'in Ion'unda Kreusa ile.Apol- r nsann D'nden baka bir ey deildir; n
lan; Psike ile Kpid; Gretchen ile Faust. sa'nn cil'de sa'nn ge ykselii nsann Kurtuluu'ndan
doacann bildirilmesi sahnesinde de ayn tema baka bir ey deildir.

105
66 EYTAN'N MEYDAN OKUMASI, TANR'NN TEPKtSt Tann'nn Ev-
reni'ne eytan'n burnunu sokmas tanrsal yatatcln yenilenmesini gerek-
tirir. Blake'in sulu boya resmi eytan' canl bir hareket, Tanr'y hametli bir
hareketsizlik iinde gsteriyor. Aada, kusursuz ve dimdik Eyp.

106
67 Ben Tanr mym? duyuyorulII (Fa.ust). Faust'un insan bilgisinin
tesine gemek iin huzursuz aranlar Tanr'ya kar bir meydan okumadr,
ama Tanr bunu ksr miskinliin bir alternatifi olarak kabul ediyor.

ncil'de olayn benzersizlii, hikayenin zne szdr; dolaysyla iki yldz arasndabir karlama
uygundur; modem Bat astronomisinin keifleri akl almayacak kadar ender bir olayolmaldr. By-
merkezi dnya olan evren kavramn ykt ykal, lece, dnyada hayatn ortaya kmasna yol at
Bat akl bu ilikayeye durmadan taklp sendele- varsaylan Gne ile bir baka yldz arasndaki ya-,
mitir. knlamann enderlii ve anilii, karlamann
Ama, benzeri olmayan bu tanrsalolayn tarih Tanr ile eytan arasnda, sonucun da nsann D-
kadar eski mitini daha dn yalanlar gibi grnen ve Kurtuluu olduu Tekvin ve ncil'in zn-
modern astronomik genilik kavram, yarin ayn de olduu gibipir, onlar zedelemez. Oyunun gele-
miti dorulayabilir: nk bo uzayn genilii ile neksel olay rgs en olmadk ortamlarda kendini
yldzlarn saysnn muazzaml tamamen orant- gsterebiliyor.

107
8 D VE BACILANMA Insan dm olmasayd, Tanr fedakar sev-
gisini belli edemeyecekti: Havva'nn batan kmas ile sa'nm armha geri!
mesi, ortaan Hayat ve lm Aac sembol ile birbirlerine balanyor.

Oyun, eksiksiz bir Yin durumuyla balar. Ev-


bir kresi olan Gne Uzay iinde engeli olmayan
ren'de Balder, kendini hayatta tutmakla her eyin
bir yolda ilerlemektedir. Biyoloun evreninde, tr
gzel ve parlak olmasn salar. Gkyznde:
Die unbegrejflich hohen Werke
evresi ile kusursuz bir uyum iindedir.
Sind herrlich......ie am ersten Tag. (6) Yin bylece tamam olunca, Yang'a gemeye
Yeryznde. Faust bilgide kusursuzdur; Eyp iyi- hazr demektir. Ama ne iteeektir onu oraya ge-
lik ve refahta kusursuzdur (7); Aden Bahesi'n. meye? Tanm gerei, kendi lleri iinde kusur
deki Adem ile Havva, masumiyet ve rahatlkta ku- suz bir durumda bir deIiklik olabilmesi iin, an-
sursuzdur; bakire!er -Gretehen, Danae, Hippoly- cak darpan bir iti ya da dardaki bir ama de-
tus- temizlik ve gzellikte kusursuzdur. Astrono- imeyi balatmahdr. Durumu, fiziksel bir eden
Tllun evreninde, akkor halinde maddenin kusursuz ge durumu olarak kabul ediyorsak, Gne kresi-

108
nin yzeyindeki gazlar ekmek iin bir baka yl Birinci snrlama, yaratm olduu eyin ku-
dzn ya da motorun iindeki durgun havay pat- sursuzluu yznden Tanr'nn daha fazla yaratc
latmak iin bir baka gazn bulunmas gerektiini etkinlie frsat bulamamasdr. Tanr kendisi a
de kabul etmeliyiz. Durumu, psiik bir ermilik ya kn olarak grlyorsa, u' halde
da nirvana olarak kabul ediyorsak, sahneye bir ba Die unbegreflich hohen Werke
ka oyuncu sokmalyz: Baz pheler uyandrarak Sind herrlich. wie. am ersten Tag; (13)
zihni yeniden dnmeye zorlayan bir eletirici; yaratlan eserler her zaman ycedir, ama yce-
endie, honutsuzluk, korku ya da antipati yarata- likten yceliegitmezler (i' l. Bu noktada, Tan-
rak yrei yeniden duygulandral} bir dman; ya- r'nn ruhunun olduu yerde, zgrlk vardr, (L~)
ni, tarlaya delice otu ekecek bir dman ('J; kar- ilkesi ilemez; Tanr ikin olarak grlyorsa ay-
ma varatmak iin bir istek. Tekvin Kitab'nda Y n snrlama gene geerlidir:
lan';n. Eyb'n Kitab'nda eytan'n, Goethe'nin Der Gott, der mir im Busen wohnt
Faust'uncla Mefistofeles'in, skandinav nitolojisin Kann tief mein Innerstes erregen.
Der ber alIen meinen Kraften thront
de Loki'nin, Evripides'in Hippolytus'unda Afrodi- Er kan n nach aussen nichts bewegen. (lll)
le'nin ve on'unda Apollon'un ya da modern Bat Tanr'nn kudretinin tabi olduu ikinci snr
astronomisinde geen yldzla Darwin'in evrim lama, yeni yaratmala r frsat Kendisine dardan
teorisinde evrenin rol budur. Modern bir Batl sunulduunda, Onun bu frsat kabul etmek zorun-
filozofun dedii gibi, Bireyi sarsmak ve ayrca ... da olmasdr. eytan Ona meydan okuduunda, bu
iinde tutsak olduu kollektif ereveleri krmak meydan okumaya karlk vermemezlik edemez.
iin, dardan sarslmas ve drtklenmesi mutla- Tehlikeli yaamak: Nietzsche'nin Zerdt' iin
ka zorunludur. Dmanmz olmasa ne yapar- lkselolan bu ilke, Tanr iin bir zorunluktur. De-
dk? ('l lice otu meseli bu snrlamaya rnektir:
Bu rol en iyi yorumlayarak oynayan Mefisto- Ve ev sahibinin hizmetileri gerip ona dediler: Efendi,
feles'dir. lkin, Tanr, Cennetteki nsz'de sorunu sen taflana iyi tohum ekmedin mi? yle Ise, delice ne-
ortaya koyar: reden oldu? Ve hizmetilere: Bunu bir dman yapm
tr, dedI. Hizmetiler de ona: yle ise, ister misin, gidip
Des Menschen Tatigkeit kann allzulelcht erschlaffen.
onlar toplayalm? dediler. Fakat o dedi: Hayr, belki de-
Er liebt sich bal d die un bed ing te Ruh;
liceleri toplarken. onlarla beraber buday da skersiniz.
Drum geb' ich gem ihm den Gesellen zu,
Hasada kadar brakn. ikisi beraber bysn; hasat
Der reiz und wirkt und muss als Teufel sehaffen. (LO)
vaktinde ben oraklara diyeceim: nce deliceleri top-
Daha sonra Mefistofeles, Yeryznde, kendini layn, ve yakmak iin onlar demet yapn; fakat buday
Faust'a tantrken, roln ayn ekilde aklar: ambarma toplayn. (I')
Ich bin der Geist, der stets verneintl Tanr, eytan'n bu meydan okumasm kabul
Und das mit Recht; denn alles. was ansteht, etmek zorundadr, nk. ancak Kendi amalarn
st wet!. dass es ugrunde geht;
Drum besser war's. dass nlchts eolslnde.
inkar etmek ve Kendi eserini bozmak pahasna ka-
SO ils denn alles. was ihr Snde. bul etmekten kamabilir, aslnda, Kendi z tabiat
Zers!orung. kurz das Bse nennt, m inkar edip Tann olmaktan vaz gemek pahasna
Mein eigenlliches Element. (ll)
yadsyabilir ki bu da imkansz bir eydir ya da ta-
Son olarak Faust da, lrkenki konumasnda mamen ayr bir hikayedir.
dmannn roln kendi deneyine dayanarak bu Bylece Tanr mantki bir ereve iinde he
~ilde aklar:
eye kadir deilse, mitolojik bir ereve iinde hala
Nur der verdien sich Freiheit wie das Leben
Der taglich sie erobem muss. (12)
yenilmez olabilir mi? eytan'n meydan okumasn
Kusursuz Yin-durumundan yeni bir Yang-et- kabul etmek zorundaysa, bunu izleyecek sava ka-
zanmas da eit derecede zorunlu mudur? Evripi-
kinliine gemek iin itki ya da ama Tanr'nn ev-
lenine eytan'n mdahalesinden gelir. Olayen iyi des'in Hippolytus'unda Tanr'nn roln Artemis,
eytan'n roln ise Arrodite oynamaktadr, ama
ekilde mitolojik imgelerle anlatlabilir, nk -
nerne mantk terimlerine evrildii zaman ortaya
burada Artemis savatan kanamayacak durumda
kan elikiler bu imgelerde glk yaratmaz.
olduktan baka, yenilmeye de batan mahkumdur.
Mantkta, Tanr'nn evreni kusursuzsa, dnda bir
Olimpus tanriar arasndaki ilikiler -barbar bir
eytan da bulunamaz. eytan varsa, srf onun .bu
sa va reisin sava etesinde birbirlerinin stdr
hepsi- anariktir:
varoluu yznden, gelip bozduu kusursuzluk da
Kbrsl tannayd
bandan beri zaten eksik olmaldr. Mantk ere- Btn bu ktlkleri isteyen.
vesi iinde zlemeyen bu mantki eliki, her e Doyurmak iin gazabn. Ve bunu Zeus
ye kadir bir Tanr'y ven, ama Onun da iki nem- Kesinkes buyurmutu gkyznden: Hi bir Tanr
Bozamaz bir Tanr'nn kesin iradesini;
li snrlamaya tabi olduunu bandan kabul eden Ozlse de ktmardan seyreder ancak. (L8)
air ve peygamberin imgelerinde sezgisel bir ekilde
alr. Artemis de bu durumda, bir gn kendisi ey-

109
tan roln Afrodite'ye zarar vermeyi ka-
oynayp
sam yok olurum. Gene de, baar mmkn oldultu
rarlatrarak kendini avutabilir:
iin, ben bu kanlmaz riski gze almaya hazrm."
ElIerim ulaacaktr intikamma, Olay rgsnn bu biimi ald bir hikayede,
Yaayan erkekler iinde en sevdiinin Korkusuz dac, ynla lm tehlikesini, umutsuz
Yreini dalerek amaz oklarla. (lll} vartay atlattktan sonra, tepeyi baaryla trmana
Bylece, olay rgsne Evripides'in verdii bi- rak zafere ular. Gerek Eyp, gerekse Faust'da;
imde. eytan roln oynayan G savata zaferi bahsi Tanr kazanr, daha sonra, Yeni Ahit'de, gene
kazanyor ve son.u bir yaratma deil, bir yok etme ayn sonu alnr. Yahweh ile Ylan arasndaki sa-
oluyor. skandinav hikayesinde de yok olmak. ayn va, Tekvin Kitab'nn ilk eklinde, Hippolytus'da
ekilde Ragnarok'un (tanrlarla daymonlarn lp Artemis ile Afrodite arasndaki sava gibi sonulan-
ldrldkleri" zaman) sonucudur ('O); ama gene mt ("). Ama ayn antagonist ift arasndaki, n
de Voluspa'nn yazar kendine zg dehasy\a ka- cil'de (Yeni Ahlt'de) anlatlan ikinci karlama
ranl deler ve ardnda yeni bir afan- n gs- Tanr'nn zaferiyle sona erer.
terir. te yandan, ayn olay rgsnn bir baka Ayrca, Eyb'de, Faust'da ve Yeni Ahit'de, bah-
biiminde, meydan okumann kanlmaz br ekil si eytan'n kazanamayaca ima edilmi, hatta
de kabul edilmesini izleyen sava, eytan'n ilk kur- aka ilan edilmitir; denilmitir ki eytan Tanr'
unu atp da adamn vurmay beceremedii bir vu- nn iine bumunu sokarken Tanr'nn amacn bo-
ruma deil de, grne gre eytan'n kaybet- zamaz, tersine bu amaca sadece hizmet edebilir ve
meye mahkum olduu bir bahis eklini alr. Bu Tanr bandan beri duruma hakim olarak eytan'
bahse-girme motifinin ilendii klasik sanat eser- n kendi yenilgisini kendisi hazrlamasna frsat
leri, phesiz, Eyb'n Kitab ile Goethe'nin Faust verir. !sa, bakiUii:Jere, mabedin kumandanlarna
udur ve nerli konularn en ak seik konduu ve ihtiyarlara bunu ima eder gibidir: Bu sizin saa-
eser de gene Faust'dur. tnzdr ve karanil\'n kudretidir (25); Pilatus'la
Tanr, Cennetteki nsz'de Mefistofeles'le bah- konuurken de yle: Eer sana yukardan veril-
se girmeyi kabul ettikten sonra (21), artlar Yery- memi olsayd, benim zerimde senin hi kudretin
znde, Mefistofeles'le Faust arasnda, aada ol- olmazd!. (,G) Modern bir Hristiyan ilahiyatlSnn
duu ekilde tespit edilir: kalemi de ayn imay iliyor-:
faust. Werd Ich beruhlgt je mich auf ein Faulbett legen. Isa zafere ac
ve yenilgi ve lm yoluyta erimiyar. -Onun
so sei es gleich um mich getan! yaratklar olan bizler iin de aym-- nk ... aslnda bu
Kanost du mich schmeichelnd je belgen eyler zaferin kendisidir.. bizim ha.a. da karsnda ar-
Dass ich mir selbst gefallen mag, pmamz gereken ktOl~n yolunu nasl iz'edi~ini ve
Kannst du mich mit Genuss betrgen. sonunda nasl. balangta direnir ve yok eder grn-
Das sei fr mich der letzte Tag! d iyiliin ta kendisi Olduunu Dirilen sa'dan grp
Die Welte biet' ich! anlarz: Tanr bizden daha da emin olabilmek iin bizi

Mefistoleles. Topp! terk etmelidir. (27)


faus.. Und Schlag aul Schlagl Bylece, Goethe'nin Faust'unda, Cennetteki n-
Werd' ich zum Augenblicke sagen: sz'de bahise girildiinde, Tanr Mefistofeles'e
'Verweile doch("Ou bist so schnht unlar syler,
Dann magst du mich in Fesseln schlagen. Du darfst auch da nur frei erseheInen, (ZS)
Dan wi1! ich gem zugrunde gehn! ve Mefistofeles'i bir arkada olarak nsan a sevin-
Dann mag die Totenglacke schallen.
le vereceini syler, nk,
Dann bist du deines Dienstes trei.
reizt und wirkt und muss, als Teufel, sehaffen (Lg)
Die uhr mag stehn. der Zeiger fallen.
Daha da ga,ribi, Mefistofeles Faust'a kar saldriya
Es sei die Zeit fr mich vorbei (22)
getiinde kendini yle tantr:
Bu mitik szlemenin bizim yeni balanglar 50- Ein Teil von jener Kraft
runumuzla ilgili nemi, Faust'un bahse girdii Die stets das Bse will und stets das Gute sehaftt. (:LO)
anda, bundan nceki daa trmananlar benzeti-
Aslnda Mefistofeles, yaratmay baard btn
mizde, tepedeki dzlkte uzun sre hareketsiz yat-
ktlklere ve aclara ramen, oyun boyunca,
tktan sonra kalkp kayann yamacna trmanmaya
sonunda aldanaca belli olan bir soytar olarak ele
balayanlardan biri gibi olmasdr ('3). Bizin! ben-
alnmaktadr. Cennetteki nsz'den az nce grd-
zetmemizin dilinde Faust unlar. sylemektedir: mz alntda Tanr Kendisi de bu tarzda konu-
Bu dzll\' terk edip bunun yukarsndaki yen ur:
bir dzlk aramak zere bu yamac trmamaya Ich habe .deinesgleichen nie gehasst.
karar verdim. Bu ie kalkrken ~mniyeti bilerek Von alien Geistern die vemeinen
ve isteyerek geride braktll\'nU, kendimi tehlikeye st mir der Schalk am .wenigsten zur Last. (31)
attm biliyorum. Biliyorum ki bir kere dqrakla-
,
Ayn izgi oyunun birinci blm boyunca de.
yacak olursam derim ve bir kere decek olur- vam ettikten sonra ikinci blmde ~aha da youn-

110
ve zellikle komik bir biimde yazlan son ba-
ar
anszlksahnesinde (S2) Mefistofeles tam bir soy-
lan haline sokulur. Faust, lrkenki konumasn
da, Mefistofeles'le girdii bahsin temeli olan
Verweile doch, du bist so schn
szn tekrarlar; ve Mefistofeles, cesedin banda,
bahsi kazandna inanarak srtr; ama erken se-
vinmitir; nk Faust bu nemli form imdi
ki zaman iin olumlu ekilde deil, gelecek zaman Goclhe'nin on dokuzuneu yz)'l etlisyanlarndan ahnaD:_ ~serin ban_ ve sonu-
nu gsteren bu iki graviirde eski popiilrr Fast efsanesnn dolayszligt az ok
Iin artl olarak sylemitir: grlebiliyot".
Zum Augenblicke drtt' ich sagen
,Verneile doch, du bist so schn! .. 69 eytan Tanr'ya meydan okuyo!".
Im Vorgefhl von solchem hohen Glck
Genisess' ich jetzt den hacns'en Augenblick. (33)
Sonunda Mefistofeles bahsi kaybeder; len Fa-
ust'un lmsz yann burnunun dibinden alp
gtrrken duyusal byleyicilikleriyle Mefistofe-
/es'in akln elen koronun att gllerle gln
br akilde sahneden kovalanr. Boa giden btn
bu emeklerden sonra'hem kendine acyan, hem de
tedinI ~ayan Mefistofeles, Venedik Taciri'nin
oundaki baarsz Shylock'dan daha da zavall
idr tlptir.
k byk modern Batl oyun yazarmzn ya-
ratt bu gii!n ekilde hezimete uram kt ki-
Illerin prototipi, skandinav mitolojisinin Loki'si-
dlr: Loki, kristalleip mit haline gelmeden nce bir
dini ayin olarak oynanan geleneksel ve yazar be-
lirsiz bir dramda roloynamt, Bu ayin oyununda,
Loki.
. iblisi ininden karmak, dmanl!:! son perdesine
vardnp bylece zaferin yolunu hazrlamak olan kutsal
oyuncu)'du. Ikili zelli~i bundan tryd ... Byle bir tip,
hayatn felhedilmesini salamak iin gerekli oyunlarn ve
70 e....Ytan ve Cennet Faust'un rununa :::;ahip olmak iin arpyol".
numaralarn suunu yklenmek zorundadr. dolaysyla ko-

mik bir kii, kaderi, sonunda tongaya bastrlmak olan


bir dolandrc durumuna der. (34)
,.. '
eytan gerekten kaybe-
kand,rld m? Tanr,
demeyeceini bandan beri bildii
bir bahse mi
girdi? Bunu iddia etmek gtr: nk, byle ol-
sayd, btn hlk8.ye batan sona br uydurmaca 0- i ...... 1/
lurdu. Tanr hi br riske girmemi 'olurdu. Kendi-
mtehlikeye atmak olmazdi bu yapt; phesiz,
.m bir eyi gze almayan, hi bir ey kazanamaz
a.. Karlama olmayan br karlama, bir kar-
lamann yarataca sonular yaratamazd: Ya-
ni, Yin'in Yang'a g>mesi gibi muazzam br koz-
mik sonu ortaya kmazd!.
Aslnda eytan, Tanr'nn yaratklarndan bi-
rini batan karmaya kalknca, Tanr Kendisi
dnyay yeniden yaratma frsatn bulur. Dma
nn atall mzrann vuruuyla, derinlerdeki b-
tn pnarlar fkrr. eytan'n mdahalesi Yin'den
Yang'a, statikten dinamie geii salamtr. Ama
Tann da, kendi Yin-durumu tamamladndan be-
ri, Kendi kusursuzluu yznden iinden 'kama-

III
d bu durumu drt gzle bekliyordu. eytan, Tan-
r'ya bir baljka hizmette daha bulunmu oluyor;
Yin bir kere Yang'a dnnce, Tanr'nn daha
yksek bir dzeyde yeniden Yang'dan Yin'e gee-
rek yapt yeni yaratma edimini tamamlamasn
eytan kendisi de nieyemez. eytani dengesizlik
tanrsal edengeyi bir kere bozunca, eytan baru-
tunu tketmi olur; edengenin, Tanr'nn ama-
cnn yerine gelmesine uygun yeni bir dzeyde bir
daha kurulmas artk tamamen Tanr'nn elinde
olan bir eydir.
Dolaysyla eytan bahsi kaybetmeye mahkum-
dur; Tanr onu kandrd iin deil, boyundan b-
yk bir ie girdii iin buna mahkumdur (35). Tan-
r'ya glk karmak gibi haince bir zevkten ken-
dini yoksun brakamad iin Tanr'nn iine ya-
ram olur. eytan, Tanr'nn bahisten kamayaca-
n ya da kaamayacanbilir, ama Tanr'nn bu
bahsi sessiz fakat umut dolu bir ekilde beklediini
bilemez. Tanr'nn en sekin yaratklarndan birini
mahvetme frsatn bulunca sevinten kabna sa
mayan eytan, Tann'ya btn yaratlm eserleri
yenileme frsatn verdiini gremez. Bylece Tan-
r'nn amac eytan'a ramen ama eytan'n ara-
clyla gereklemi olur (36).
Grlyor ki olay rgsnn dnm noktas,
Tanr'nn giriilen bahse konu olan yaratnn oy,
71, 72 AC EKER~~K EDl'iiLEX BLGl Eyb'n ve armh'taki isa'nn nayaca rolde dmlenmektedir; ite burada,
cekti~i aclar baka trl criilcmcyccck bir 3.nay:~ kudreti kazandryor.
gene her yanmz mantk! elikilerin kapladn
gryoruz. Bir Eyp ya da bir Faust seilmi bir
ara, ayn zamanda yok edilecek bir aratr ve s
navn verme sreci iinde zaten Ilevini yerine ge-
tirmitir, onun iin, aracn Yeryznde atee daya-
namayp erimesi ya da ateten daha eliklemi 0-
larak kmas, Gkyznde oynanan dram asn
dan hi bir eyi deitirmez. Tanr ondan istediini
kazansa bile -tamamen yok etmeyi baljarsa bile-
gene Tanr'nn amac gerekleir ve gene eytan'
n planlar boa kar; nk, yaratk kurban edil-
se bile Yaradan yaljar ve yaratn kurban edilme-
si sayesinde yaratma sreci devam eder:
Yerin temelini eskien kurdun,
Gkler de ellerinin Iidir.
Onlar yok ctaca~, fakat sen duracaksn,
Ve hepsi esvap gibi eskiyecek;
Onlarbir kaftan gibi deitireceksin ve deiecekler,

Fakat sen osun,


Ve yllarnn sonu yoktur, r
Gene, Tanr ile eytan arasnda iddialaljma ko-
nusu olan seilmi yok edilme arac, Onlarn ortak
hareket alandr, savaljtklar arena, zerinde oy-
nadklar sahnedir. Tanr'nn yaratp eytan'a terk
ettii bu yaratk, peygamberin gznde, hem Ya-
ratan, hem de Baljtan karan'm ete kemie b-
rnm eklidir; psikoloun analizinde ise ge.rek
Tanr gerekse eytan, ruhunda atan psiik g-

112
lere indirgenir; mitolojinin sembolik dili dnda ba- gb, yan yldnm onun yoluydu. Yldrm, tamamen, blr-

msz bir varolular yoktur bu glerin. biriert stne )'lOlm, saysz Insanlarn ruhlarndan ya-
plmayd ve ben de o Insanlardan biriydim. O varlk dOz
Tann ile eytan arasnda iddialamaya konu
br izgide ileriiyordu ve izginin ya da lnn her par-
olan yaratn Tann'nn ete kemie brnm ek
u, sm o lIerles.in diye ksa bilinli varoluunu yayor
li olduu kavram tandk bir kavramdr. Yeni Ahit'
du. 0COrudan dOOrvya Tanr'nn aya~ altnda olduOumu
in merkezi tema's budur. ddialama konusunun dndm, onun kend hayatn, benim sanclarm Qte-
ayru zamanda eytan'n da ete kemie brnm rek kardOn sandm. Sonra grdm ki onun da btn
ekli olduu kavram bu kadar yaygn deildir, a- gcn kullanarak yapmaya altlQ ey yolunu deOl,tlr~
ma belki teki kadar derin bir dncedir. Faust'u, IMk, baQI oldu{u yldrm, gitmek IsteptQI yne do.~ru
anlad ruha, henz belirmemi Mefistofeles'e ben- etmekt' EsnekllQiml ve aresizli~lml y~kidm 've o1lun
zerliini ilan' ederek ykan Dnya Ruhu ile Faust ba,arya ulaaca{n anladm. Beni bJJkt, ~benm sancm
arasndaki karlamada bu da dile gelir: .sayesinde keslnl dnd, hayatmda hi duymadOm ~a
dar actt beni ve acmn en keskin annda, geerken, gor-
fIUIL Der du die weite Well umschweifst,
dm. Bir an iin, imdi hatrl8madl~lm birtakm eyleri
Gescha1tiger Geist, wle nah fhl' ich mich dJrl
anladm, akl banda kimsenin hatrlayamayaca~ ey
GIIIL Du glelchst dem Gelst den du begreifst,
lerdi bunlar. A geni br ayd ve uyanrken hatrlad
Nicht mJrl. (Vershwindet).
ma gre bunu dar ya da dik a yapsa ,hem daha ok
~ (zusammensnrzend). Nicht dir?
ac eker hem de daha ok ey grrdmit ve herhal-
Wern denn?
de rdum ..
Ich ebenbild der Gottheitl
Gzme ilien eylerden bazlarm ksaca anlatacak
Und nicht ainmal dir! (311l)
olursam, yle bir eylerdi:
imdi bu eytan-Tarlr>nn, bu para ve b-
Ebedi ac ekme zorunlu~u ve acnn ebedlyen br
tnn, bu yaratk ve yaratkta cisimlemenin, bu bakas adna ekilmesI. En kt aclarn rtl ve an-
arena ve gladyatrn, bu sahne ve oyuncunun rol- latlrnaz tabiat; --dehann edilginlii, nasl kend zn-
lerini gzden geirmemiz gerekiyor; nk olay de sadece br arac ve savunmasz
olduOu, kprdatmBylp
rgsnn bahse girme motifini ieren eklinde kprdatld, nasr yapmas
gerekeni yapt!); -bedeli
cennet ve Cehennem Gleri arasndaki karla denmemi buluiarn imkanszl;- son olarak: ac e-
ma oyunun sadece nsz, Yeryznde bir insann ken (grc ya da dehann, kendi kua!)mn kazandk
acs ise oyunun zdr. . larna karlk olarsk aclannn arh. (Bir blge halk
Bu dramn her sunuluunda, ac ekme nsan n ktlkan kurtarmaya yetecek kadar kazanmak iin ca-

protagonistin roldr (ister Nasral sa. ister E- nn diine takm bir insan gibi, sonU~da, lm~lialinde
yp, ister Faust ile Gretchen, ister Adem ile Havva, ama sevinli, buday trnak iin srne srune bir u-
ister Hippolytus ile Phaedra, ister Hoder ile Balder val para getiriyor, ama Tanr uval elinden alyor, bir
tek mangr brakyor, ve diyor k, Bunu onlara verebi-
bu rol oynasnlar). Hor grld, ve insanlar ta-
lirsin. Onlar iin kazand!)m budur. Gerisi BENIM.') Ay_
mfndan brakld; aclan tanmu, elemierin ada-
nca, grdklerimizin gsterebildiklerimlzden ~ ne kadar da-
m.' (") Krbalanacak, zincire vurulacak, kzgn
ha fazla olduunu da hi unutulmayacak bir ekilde gr-
demirlerle gzlerine mil ekilecek, her trl iken dm.
ceye konacak ve sonunda kaza oturtlacaktr... Nesnelolarak baklrsa,
bu etin ile, ilecinin
('0) Faust karmza ktnda insani bilgiler d- Tanr'nn amacna hizmet edebilmek iin gem i
zeyindeki stnln tamamen kmsemekte- gereken bir dizi aamadan meydana gelir. (47)
dir (41); byyle uramaya balar, ama Dnya Birinci aamada oyunun Insan protagonisti
Ruhu'ndan sert bir darbe yer (4 2); sonra Mefistofe- -Batan karcnn bir saldrsna tepki olarak-
les'in kendisini soktuu duyular ve cinsellik haya- bir eyleme geer ve bu edilginlikten etkinlie, dur-
tnda Herler ve Margaret'.in hcresinde, kzn l-
gunluktan harekete, sakin havadan frtnaya, u-
d gn\in afanda, Eyp (<3) gibi, aclar iin-
yumdan uyumsuzlua, aslnda Yin'den Yang'a ge-
de hayknr: Ah, keke domaz olaydm." (H) ii balatr. Eylem dinamik bakmdan alaka ola_
serbeste giren Gretchen (45), lm Glgesi Vadi- bilir: Ancient Marinerin (Coleridge'in bu ad ta-
si'nden geirilir: yan iirindeki Yal Denizci) Albatrosu vurmas
Meln Ruh' st hln.
ya da Loki'nin Balder'i kr Tann Hoder aracly-'
Main Herz tst schwer;
Ich finde sJe nlmrner
la kseotu okuyla vurnas gibi; ya da dinamik ba-
Und- nimmerl'TlMr. (tS)
kmdan yce olabilir: sa'nn, tl'rdn nehrinde vaf-
Bu role gre yaratlm bir insann znel ya- tizini izleyen, sszlk iinde batan karma girii
ptw, William James'in arIattl, yetersiz eterle
mi olaynda olduu gibi, Seilmi Halk'n bu dn-
yay kl zoruyla ynetmesi iin gelen militan Me-
ameliyat olan bir kadnn aadaki ryasnda ola-
tanst bir canllk ve keskinlikle iletilmitir: sih olmay yadsyarak geleneksel Yahudi inancna
Byuk br Var1k ya da GO gkyOzOnden geiyordu, aya- kar kmas (4S). Eylemin z ahaki zellii de:
O br et yldrma dayalyd, rayda gIden bir tekerlek il, dinamik sonucudur. Yal Denizci'nin eylem

113
geminin ve tayfalarnn talihini deitirir; sa'nn dklar yerlere yaylr. Insanlarn dnceleri karam, doa
eylemi Mesih kavramna yeni bir anlam verir ve daki a!tOstlOk ve kendi zihinlerindeki kargaalk yOzOn-
.bylece daha nce orada varolmayan bir gc de bu den karmakank olur ve aknla duen Insanlar ha-
kavrama katar (.o). Eyb'n ilesinde buna teka- yatn ana i1kel~rini ykarlar. Kan balar paralanr, kr-
lemesine fkeye yerini brakr; kardeler birbirleriyle d-
bl eden eylemse doduu gne lanet etmesidir
vr, hsmlar birbirlerinin kann dker, kimse arkada
(50): Bu protesto Eyb'n meziyetleri ve Tanr'nn
na inanmaz; yeni bir an afa sker: Kllarn a ..
adaleti sorununu ortaya getirir. Faust'un ilesinde
baltalarn adr bu; insanlarn kulaklar arpp krlan
bu nokta daha ok ilenir ve daha ak seik hale kalkanlarn akrtlar ve cesetlerin banda uluyan kurt-
konur. larn sesiyle dolar. (~1)
Mefistofeles'in mdahalesinden nce de Faust Tekvin Kitab'ndaki nsann D hikaye-
kendi Yin-durumundan kmak iin kendi bana sinde, dinamik eylem, Ylan'n kkrtmasyla Hav-
birtakm abalar iine girmitir; insani bilgisini ye-
va'nn bilgi aacnn meyvasn yemesidir; burada
tersiz bulmaktadr. By yoluyla manevi hcresin- mitin tarihte yeni balanglara uygulanmas do-
den kamaya al!fken Dnya Ruhu'nun darbesi- layszdr. Aden Bahesi'nde Adem ile Havva'nn g-
ni yer (5); intihar ederek kamay dener, ama rn, uygarlk-ncesi nsan'n, Yeryzndeki
melekler korosuun arks buna engelolur (52); btn bitki ve hayvanlar zerinde egemenliini
eylemden vazgeerek tefekkr alanna itilir; ama kurduktan sonra, ekohominin "yiyecek-toplam8.
zihni hala eylemle urar ve 'Im Anfang war das aamasnda eritii Yin-durumunu hatrlatr. Bu
Wort'u Im Anfang war die Tah (53) diye deiti durum Helen mitolojisinde de "Kronos a olarak
rir. Mefistofeles daha o anda da yar hayvan bir hatrlanr ("'). yilik ve Ktlk bilgisi aacnn
biimde oradadr; ama ancak batan karc kar~ meyvasn tatma drtsne cevap olarak .D,
sna insan klnda gelipdikilince Faust dinamik
baarlm btnlemeyi brakp yeni bir btnle
eylemini yapar ve btn 'maddi ve manevi evreni meyle sonulanp sonulanmayaca belirsiz yeni
lanetler ("). Bunun zerine, enginlerin derinlik-
leri boalr ve gze grnmez ruhlarn korosu, eski bir farkllama srecine girme meydan okumasnn
yaradln yklp yeni yaradln balamasn h~m
kabul edilmesini simgelemektedir. Bahe'den ko-
at, hem de sevin arklaryla karlarlar.
vulmak ve Kadn'n ocuunu acyla dourup Er-
Weh; Weh! kek'in ekmeirl almnn teriyle kazanaca dman
Du hast sie zerstrt, bir d dnyaya atlmak. Ylan'n meydan okuma-
Die schne Welt sn kabul etmenin getirdii iledir. Adem'l,,: Havva
Mit machtiger Faust; arasndaki bunu izleyen cinsel iliki toplumsal ya-
Sie stnt, sie zerfallt! ratma eylemidir. .;Domakta olan iki uygarl tem-
Ein Halbgott hat sie zerschlagen! sil eden iki oulun doumuyla meyvasn verir:
Wir tfagen
Koyun oban Habil ile toprak ekicisi Kabil (5").
Die Trmmem ins Nichts hinber.
Uygarln tarmla, ilerlemenin de didinmeyle
Und klagen
eitlenmesine Helen edebiyatnda, Hesiod'un nl
ber die verlome Schne.
Machtiger
dizesinde raslanr:
Baarnn bedeli didinmedir; ve' tanrlar bedelin .OOceden
Oer Erdenshne.
denmesini art kotular. (GO)
Praschtiger Bu szler Vergilius'da yanklanr:
Saue sie wleder. iftinin yolunun dzgn olmamas Jpiter Baba'nn t:Jy-
In deinem Busen baue sie aul! ruuydu. Yorucu toprak kazma iini o balatt. Bizim in-
Neuen lebenslauf sanca aklmz endieyle biledi. Diyarnn rmesine yol
Beginne aacak tembellie tahamml yoktu. (6t)
Mit hellem Sinne,
Origen de ayru hikayeyi daha genel bir ere-
Und neue Ueder
Tonen darauf. ($$)
vede, daha az sayda iirsel imgeyle anlatr. Origen,
Bu ruhlarn, Mefistofeles'in kendine ait olduu- Helen filozofu olmaktan kmakszn Hristiyan
nu iddia ettii arklarnda (56) Yang'n ilk no- Kilisesi'nin Baba'larndan biri olmay baarm bir
ikinci yzyl dnrdr.
talar nlar. Bameleklerin ilahisi.-
Tann, insann zekaSn her yerde kullanmasn istiyordu,
Oie unbegreiflich hohen Werke
Onku kullanlmayan zeka ileklikten ve sanatlardan uzak
Sind Herrnch, wie am arsten Tag-
kalr. Onun iin Tanr insana ihtiyalar verdi. bu ihtiyalar
imdi almtr. . ., . . yzOnden kendisine yiyecek ve barnak salayacak sa-
skandinavya evrennde de, Lk, nn kkrt natlar lcat etmesini istedi. Zekalarn Tanr'nn felsefi bil-
masyla kr Hoder dinamik eylemini bilmeden ye- gisi ii~ yormak istemeyenerin bu zekay bsbtn llet_
rine getirip Balder'i ldrnce ayn eyolur: memelerindense, 20r duruma dp sanatlar ve hnerler
Hayat solar ve lanetleme, -tanrlardan insanlarn barn- icat etmekte kullanmalar daha y olurdu. (62)

114
u halde insan protagonistin ilesindeki ilk beni kim kurtaracak? ln u szler izler:
aama dinamik eylem yoluyla Yin'den Yang'a Rabbimiz sa Mesih araclyla Allaha krl
gemektir (Tanr'nn yarat bunu dmann mdi yle ise, ben kendim gerekten fikirle Allahn
kkrtmasyla yapar). Bu Tanr'ya, Kendi yaratc eriatna, fakat bedenle gnah kanununa kulluk

etkinliinde devam etme frsatn verir. Ama bu ediyorum. (")


ilerlemenin bir bedeli de vardr; ve bedeli deyen Yal Denizci de, Dn Konuu'na ayn ya-

Tann deil -Tanr, ekmedii yerde bien, bime- anty arlatr. Yal Denizci Albatros'u vurup l-
dii yerde toplayan, sert bir efendidir- (G3) Tan- drmek gibi canice, ama dinamik bir eylemie -
n'mn hizmetkar, insan ekicidir. lm-iinde-hayat ilesini kendi bana sarmtr:
nsan protagonistin ilesindeki ikinci aama Yalnz, yalnz, yapayalnz,

buhrandr. Yaratcs ve Efendisi'nin yaratc g- Yapayalnz bir koca engindel


Ve tek bir enniin acmad
cn yeniden serbest brakan dinamik eyleminin,
Ruhum aclar nde.
kendisini de aclara ve lme giden bir yola soktu-
Onca adam. yiesine gzel'
unu kavrar. Hayal krkl ve dehet iinde, Tan-
Hepsi de lm, uzanm:tl:
n yararna da olsa kendi bana sard bu kadere Ve binlerle yapkan yaratk
isyan eder. Tanr iradesinin arac, Tanr'nn elin- Yayordu; ben de yaadm.
deki 8let olmaya bilinli bir ekilde rza gsterdi- Bu ile srecinde acy
eken insan, eyleminin
inde buhran zlr ve bu edilginlik iinde etkin- sonularna boyun edii ve daha nce, yrei ka-
lik, bu yenilgi iinde yengi, bir baka kozmik d~ tyken sadece irkinlik grd yerde gzellikler
iklik getirir. Birinci aamada dinamik eylem na-
grmeye balad zaman lanetten kurtulur:
sl Evreni sarsp Yin'den Yang'a geirdiyse, ikinci Ah mutlu. yaayan varlklar Dil
aamadaki boyun eme eylemi de Evrenin ritmini yetmez gzelliklerini dkmeye:
tersine evirir: imdi gidi hareketten durgunlua, Bir sevgi pnar boand kalbimden.
trtnadan sakin havaya, uyumsuzluktan uyuma, Bilmeden kutsadm hepsini:
Yang'dan Yin'e dorudur. Mutlaka bir aziz bana acd da,
Bir Helen airinin feryadnda, sonraki" boyun Bilmeden kutsadm hepsini.
emeye yol vermeyen bir ac kulamza alnyor: O an ilk kez dua edebildim;
Keke alnyazm yazlmasayd. Ye refahlayan boynumdan
Beinci ve sonuncu kuan arasndal Albatros dt, batt
Keke onlardan nce lm olaydm Kurun gibi denize.
Ya da onlardan sonra balasaydm yaamaya! (&4) Bu romantik Oddysseiann dnm noktas bura-
skandinavya mitolojisinde Odin, Ragnarok sdr. Gemiyi durduran tanrsal gler imdi onu
arifesinde, Alnyazsnn srrn bunu ellerinde tu- limana srkler ve baladn kt kiisin -ya da
~ glerden koparmaya alrken tragedya daha kahramann- yurduna getirirler.
;>ksek bir dzeye kar; nk adin bu srr ken- Eyp de nce arkadalaryla konuur ve Elihu
!isi hayatta kalmak iin deil, Herkesin Babas 0- ona Tanr'nn adil olduunu ve Ondan korkmak
arak ondan himaye bek'eyen btn tanrlar ve in- gerektiini'nk bilgeliinin aratrlamayaca
anlar Evreni iin koparp almaya alr, sa'nn byk szleri olduunu anlatr, sonra da Tanr
arnha gerilmesi olayn btn psikolojik yaant Kendisi gkgrltsnn iinden seslenerek ac
m bize iletir. eken insan tartmay srdrmeye arr. Eyp
isa, Galile'den Kuds'e son yolculuunda ka- bunun stne Tanr'ya boyun eer.
mm kavraynca duruma tamamen hakim olur; o zaman Eyb Rabbe cevap verip dedi:
Ite, ben deersiz bir eyim; sana ne cev"ap vereyim?
ran ve yklanlar, biim deitirmesinden he-
Elimi a~zma koyuyorum .
.en nce ("") ve hemen sonra (.'&) sezgisini iletti-
Bir kere syledim, ve cevap vermem;
havarileridir. armha gerilmenin arifesinde, Ye iki kere syledim, ve artk e1mem
etsemani Bahesi'nde (67) ilk acy duyar ve bu- Sen her eyi yapabilirsin, bilirim,
i dua ile aar: Ey Baba, eer ben onu imeden Ye hi bir muradn alkonmaz ...
mesi mmkn deilse, senin iraden olsun. (68) Bundan 1r anlamadm eyleri syledim,
na carmhta aslyken ac geri gelir, o zaman son Benden stn olan bilmediim alacak eyleri. ..
umutsuzluk ln atar: Allahn, Allahm, be- Senin Iin kulaktan iitmitim;
ni niin braktn? ("!I). Fakat bu da son boyun e imdiyse seni gzm grd.
me szlerine yol gstermi olur: Baba, ruhumu Bundan 1r kendimi hor grmekteyim,
ellerine brakyorum (70), ve Tamam oldu (71). Ve 10zda ve klde 1vbe eylemekteyim. (73)
Aym ac ve boyun eme -burada tamamen Bu Suriye, iirinde psikoloji olduka kaba sa-
psikolojik bir erevede- Romallara Mektup'da da badr. Boyun eme, ruhun manevi sezgisi yoluyla
!(rr. Ne zavall adamm! Bu lm bedeninden deil de, Tanr'nn kar durulmaz gcnn plak

115
gzle grl sonucunda gereklemektedir. Dra-
ma Geethe'nin verdii biimde ac ekme ve boyun
eme sras, olay rgsnn dm ve sonucu
olarak yerini almaktadr -Gretchen, 1. Blmn
son sahnesinde (H) Faust ise II. B!mn zm
sahnesinde (75) buradan geerler- ama eserin a~
lak! mesaj tamamen deimitir.
Gretchen'in hcresindeki sahnede, son gn-
nn klrengi afanda, Mefistofeles kzn acsn
dan yararlanarak alnyazsndan kama yollar
retmeye ve bylece onu kurtulutan yoksun brak
maya alr. imdiye kadar denedii en kolay giri-
im gibi grnr bu ona. Kurban, karlaaca
eylerin hayaliyle dehete dmtr; insan haya-
tiyetinin en aa noktasna indii bir saattr; -
lm sanclar yaklamaktadr; kurtulu umudu an-
szn ve beklenmedik bir biimde nerilir ve byy
le alan hapisane kapsndan birlikte kamalar'
iin yalvaran da Gretchen'in sevgilisi Faust'un ta
kendisidir. Ama aclar iinde sayklayan Gretchen
BAKALDIRMADhN BOYUN r;GMF.YE Faust'un ricalarna aldrmaz grnr. Sonunda
Mefistofeles sabrszlanarak kendisi lafa karr.
13 Q{ckc domaz otaydm . Eyb !:cktii aclar araslDda Tanr'nn amac
Anla)'amad iin Tanr'nll iyiliKinc inancn inkar ediyor.
Bu, kkrtcnn yenilgi andr; nk onun ne ol-
duunu anlayan Gretchen yar baygn halinden u-
14 eTanrl')'} knayan kimse, o vcrs c:evabn.: Tanr, gkgriillsniin n yanr ve Tanr'nn yargsna snr. Aeskhilos'un
den Eyb'c cevap v<'ri)'or. William Blakc'in sulu boyalar.
Kassandra's gibi bir kabus iinde bulunduu nok-
taya mhlanp kalmaz, Platon'un Sokrates'i gibi,
ok iyi bildii bir ka yolunu bilinli olarak yad-
sr:

Margarete, Was steigt aus dem Boden hen:uf?


Der! Der! Schick' ihn fort!
Was will er an dem heiligen Ort?
Er will mich!
Feual Du solist leben!
Mrgarete. Gericht Gottes! Dir hab' ich mich ubergeben!
Mephlstopheles (zu Faust). Komm! Komm!"1ch lasse dich
'mit Ihr im Stich.
Margarete. Dein bn ich. Vater, Rette michl
lhr Engel! Ihr hailligen Seharen.
lagert euch umher, mich zu bewahrenl
Heinrieh! Mir graut's vor dr.
Mephistopheles. Sie ist gerichtet!
SUmme (von oben). st gerettet!
Mephtophetes (zu Faust). Her zu mirl
(Verswindet mit Faust).
Stlmme (von innen, verhalend). Heinrich! Heinrich! r'>
nc aamada, ikinci aamada balatlan
Yang'dan Yin'e koznik ritmin geri dn tamam-
lanr. Ragnarok'un doruunda, Thor Ejderha ile
ve Odin de Kurt'la karlatnda,
Gune kararmtr, toprak dalgalarn altnda kalr. yl_
dzlar yaar. yalmlar frlarve gkyznu yalar. Ama son-
ra Kurdun son ulumas duyulur dnyann atei yatr
ken.)) Gurlt ve sesler kesilince yeryuz bir kere daha
yemye~1 tazeilgiyle denizden kar; tepelerden aa ay-
lar kouur; ... Tanrlar kendiliklerinden ekilmi tarlalar-
da buluur, eski bilgeliin, eski Ilerin ykusn hatrlar

116
lar, ayaldarnn
dibindeki lmende altn masatar vardr. gelie sahip olmak iin tek gzn karp atmaz-
ats altndan, gneten de gzel yeni bir saray ykse dan ncekinden daha keskin grr imdi kalan tek
Iir. Burada drust kalpli insanlar oturacak ve istedikleri gz (79). Geethe'nn,. Faust'unda, Bakire Tanra'
gm1 eleneceklerdlr. Sonra yukardan, her eye kadir olan nn peindeki tvbekarlarla birlikte, sarp dan te-
iner. Karanlk ejderha uarak uzakla.r, yeri spren pesine trmanmay baaran haclara bir aydrlk
kanatlar cesetlerI e arlamtr: dipsiz kuyuya dalar ve gr balad iklnci blmn son sahnesi, oyu-
gzden kaybolur. (7'1 nun lk blmnn balangc olan Cennetteki n-
Tanr'nn yaratklarndan birinin ilesi saye- sz'n karldr. Mitin Hristiyarlkdaki biimin-
sinde Tanr'nn salayabildii bu yeni yaratmada de nsan'n Balanma'dan sonraki mutluluu D-
ac eken insann kendisi de, kldrtcmn meydan 'den nceki masumiyetine nasl tekabl ediyor-
otumasnakarlk verirken arkasnda brakt du- sa, bu iki sahne de ayn eklIde birbirlerine
rumdan daha yksek bir dzeyde bir huzur, mut- tekabl ederler. Kozmlk ritm tam bir daire
luluk ve uyum dnyasnda yaamaya balar. Eyb' izerek Yin'den Yang'a ve Yang'dan Yin'~ gemi
n Kitab'nda baar artc derecede kaba saba- tir; ama Ikinci Yin birinciden, lIkbaharin sonba-
dr -Tanr Eyb', hi !;lir insana hesap vermek hardan ayrlmas gibi ayrlr. Bameleklerin iHihi-
IllTUI1da olmadna inandrr - ve bu yzden res- sini syledikleri (80), Faust'un lanetiyle yklan
torasyon da olduka yontulmam bir biimde (SI) yaradln eserleri yeniden ihtiam iinde
maddidir: "Ve Rab Eyubun sonun balangcndan yllkselir ve sonunda Pater Profondus lle ilahileri
ziyade bereketli etti. Ona kaybettiklerinden daha sylenir (S2); ama imdi hasat zaman olgrluu
gzel kzlar ve eskisinin iki kat kadar koyun, deve, iinde deil, filizlenme halindedirler. Faust'un di-
kz ve eek verir (7S). Yeni Ahit'de, sa'nn acs, namik eylemi ve Gretchen'in boyun emesi saye-
boyun emesi ve armha gerilmesi nsanm Ba sinde Tanr her eyi yenlIemeyi baarmtr; bu
lanmasn salar ve bunu Kurtarc'nn dirilii ve
yeni yaratmada, tanrsal dramn insan protagonist-
ge ykselii izler. skandinav mitolojisinda Odin
lerinin de rol vardr. Dnyadaki son gnnn
blr aata asl kaldktan sonra hayata dner, blI- afanda Cennet'den gelen bir sesin kurtuluunu
ilan ettii Gretchen Meryem'in arkasndaki tv-

, bekarlardan biri olarak ortaya kar ve Doktor


Marianus olarak ortaya kan, onunla birlemeye
i gelen Faust da onu bu balanm durumlarnda
grme hakkn kazanr.
Das Unzulangliche,
Hier wird's Ereignis:
Das Unbeschreibliche.
Hier ist's getan. (83)
Bylece sert bir Efendi olmad an-
Tanr'nn
lIesi, sonradan bakld
lalr. Tanr yaratnn
nda, Tanr'nn duygusuzlunun ya da zulm-
nn deil, sevgisinin aklanmas olarak grlr.
So st es die allmachtige liebe
Die alles bildet, alles hegt. (84)
"nk Tanr sevdiini terbiye eder ve ald
her evladn cezalandrr. "Pathei mathos. (85)
Son olarak, zafere ulaan ac eken insan bir
nc olarak alr. "nk hayata gtren kap
dar ve yol skktr ve onu bularlar azdr. (86)
Tanrsal dramn insan protagonisti sadece yarad
l yenilernek frsatn vermekle Tanr'ya hizmet
etmi olmaz, ayn zamanda br insarlara da yeni
bir yol gstererek hizmet eder (8 7 ). Eyb'n araya
girmesi Tanr'nn Eyb'n arkadalarna kar ga-
.,abn yattrr. (SS) Gretchen'in araya girmesi
Faust'un balanmasn salar (,!i). sa havarile-
rine ilesini ilk tlattnda unlar syler: Bir
kimse ardmdailigelmek Isterse, kendisini inkar et-
sin, ve nan yklenip ardrnca yrsn (90), ve
'SONULANMA Melekler Faust'un ruhunu Cennete gtr
Max Beckmann'n yirminci yzyl yorumu. sonra armha gerimenin arefesinde urlar ekler:

117
Ve ben yerden yukar kaldnlsam, btn insanla- olmaldr, nk oyuncuar veya savalar da bu-
r kendime ekeceim. (Ol) nu bilemezler ve bu nicelii bilmemeleri hesapla-
Mitolojinin yla meydan okuma ve tepkile- may imkanszlatrr, nk denklemde hesab ya-
rin tabiatna biraz nfuz edebildik. Yaratmann bir pann znesi gereken en nenli terim budur. Bi-
karlama sonucu ortaya ktn ya da -Mitik linmeyen nicelik, oyuncularn, ileye nasl tepki
imgeleri bilimsel terminolojiye evirirsek- dou gsterecekleridir. Fiziksel nedenler sadece, ruhu-
un bir karlkl etkeme ilevi olduunu gr- muzu ya da kiiliimiz! oluturan gizli ilkeler yo-
dk. imdi, rk ve evreye yeni bir k altnda ba- luyla etken olabilirler. (92) Bir general kendi in-
kp bu fenomene deiik bir yorum getireceiz. san-gcn ve cephanesini, ayrca dmannn
Bundan byle, uygarlklarn douunun nedenini kaynaklarn bilebilir; dmannn planlarn da
anlamak iin her zaman ve her yerde tpatp ayn kurnazca sezebilir ve btn bu bilgilerin nda
sonucu yaratan basit bir sebep aramayacaz. Uy- kendi planlarn kendisi iin en avantajl bir bi-
garlklarn knda, ayn rkn ya da ayn evrenin imde tasarlayabilir. Ama hareket balayp kavga-
baz durumlarda verimli, baz durumlarda ksr ya giriilince dmannn ya da dmannn ku-
kaldn grnce armayacaz. Bazan tek ve mandasndaki birlii meydana getiren insanlardan
ayn meydan okuma, hatta bu meydan okuma ay- herhangi birinin eylem iinde nasl davranacan
n koullar altnda ayn rk ve ayn evrenin kar- nceden bilemez; kendi adanlarnn nasl aavra-
lkl etkilemesi bile olsa, deiik durunlarda de- naca da nceden bilinmez; "kendi kendisinin na-
iik tepkiler douruyorsa, bu deikenlik olayna sl da vranacan da nceden bilemez. Ne var ki,
da amayacalZ. tki ya da daha fazla durum ara- llp tartlmas ve bilimsel bir ekilde nceden
sndaki zdelik bilimsel bakmdan ne kadar kesin hesaplanmas yaplar gerei imkansz olan btn
olursa olsun, bu durumlarn sonulanmn birbirle- bu psikolojik geler, karlama balad zaman
rine kesinlik lsnde ya da herhangi bir lde sonucu belirleyen asl glerdir. Askeri c;aJi, nce-
uymasn beklemeyeceiz. Sorunu, bilimsel bir er- den bilenemezi tekrar tekrar talmin edebilen ya da
eve iinde, cansz birtakm glerin hareketleri- sezebilen generaldir ve tarihi askeri dahilerin o-
nin bir ilevi gibi ele alrken hakl olarak Doann u -Cromwell ve Napoleon gibi deiik -miza-
tekdzeli olduu postlasna dayanntk. Ama ta ve grte koniutanlar- insan-gc, cepha-
imdi bu bilimsel postlaya da dayanmayacaz. ne, zeka ve stratejinin kendilerine zaferi kazand
Bilimsel bir ekilde formllendirilmesi mmkn ran tlsmlar olmadn aka grebilmilerdir.
btn rksal, evresel ya da benzeri verilerf kesin Btn llebilir ve ynetilebilir etrenleri sonuna
olarak bilsek bile, bu verilerin temsil ettii gler kadar hesapladktan sonra -Tarr bYi!k tabur-
arasndaki karlkl etkemenin sonucunu nce- lardan yanadr ya da Tarr kendinl korumay
den tahmin edemeyeceimizi apriori kabul etmek bilene yardmc olur ya da Tanr'ya iman edip
zorunda olduumuzu bileceiz. Tahmin' edemeyiz, barutunu da kuru bulundurmaya bakmal gibi
nk eylemin bu dzeyinde, gler insanlardr. szler sylerler- gene de zaferin dnceyle kes-
nsanlar arasndaki karlamalarn sonular tirileneyeceinl ve iradeyle. ~azanla":e-~acan,
nn nceden kestirilemeyecei, yaantnn bilinen unku zafern sonunda ne duunce ne de radenin
bir verisidir. Askeri bir uzman, iki dman genel nfuz edebildii bir kaynaktan geldiini aka iti-
kurmayn kaynaklarn ve eilimlerini ieriden. raf etmilerdir.Dindarsalar, Bize zafer kazand
bilmekle dahi bir savan veya bir seferin sonucu- ran Tanr'ya krler olsun, diye haykrmlar
im nceden kestiremez. Bir bric uzman da, herke- dr; pheciyseler, zaferlerini Talih'e ya da kendi
sin elindeki katlar ayn ekilde bilmekle oyunun yldzlarnn uguruna balamlardr; ama nasl
sonucunu syleyemez. Her ikt benzetmede de ya- bir dil kullanrlarsa kullansnlar, hep ayn yaan
kn bilgi bilgi sahibinin kesin sonulara varmas tnn gerekliini dorulamlardr: Bu da, bir kar-
n salamaz, nk ne kadar yakn olursa olsun lama sonucunun nceden bilinemeyecei, nce-
tam bilgi deildir. En iyi bilgilerle donanm bir den belirlenmi bir yan olmad, yeni bir yaratma
seyircinin bile eriemeyecei bir bilinmeyen nlcelik gibi, karlamann kendi iinden doduu yaan
tsdr.

118
-

. - .-',
. '.
,
.
-'
;' , ..
~.

~.

76 Kuzey Sudan'da sulanm tarladan kuru le ani gei, yabankan ekime yatkn
toprak koparmann ne kadar bUyk bir aba gerektirdiini gsteriyor.

119
14 stnlemenin etinligi
Bundan nceki blmde, uygarlklarn dou ne-
deninin, meydan okuma-ve-tepkb adn verdi-
imiz karlkl etkil"me kalb iinde aranmas
gerektii sonucuna vardk. Neden-sonu ilikisin-
den farkl olarak, bir meydan okumann tepkisi
deiebilir, dolaysyla nceden tahmini mmkn
deildir. Ayn meydan okuma baz durumlarda ya-
ratc bir tepkiye yol aarken, baka durumlarda
ayn sonucu vermeyebilir.
Gemi insan deneylerine baktmzda, ne gi-
bi durumlarda meydan okumalarn yaratc tepki-
lere yol atn gryoruz? nsan topluluklarnn
karlatklar eiti tevik edici itkileri gzden ge-
irdiimizde, uygarlklarn, nsan'a olaanst ra-
hat yaama koullar salaym elverili evrelerde
doduu yolundaki genel gr bir yana atmak
zorunda kaldrnz greceiz. Bu grn yanl
l, bir uygarln dOUundaki, zaman iinde bir
deiiklik srecini gerektiren yaratc eylemi gre-
memekten ileri gelmektedir. DoU dram oynanp
bittiinde karmlZa kan son grn, ayn yerin
nsan tarafndan byk bir insani eyleme sahne
olmak zerQ seilmesinden ve ele alnmasndan n-
ceki ilkel grllyle 6zde saylrnaktadr ki, bu,
olduka dncesiz bir tutumdur. rnein,
Msr',. bir cennet,. Dnyann en verimli lkesi, top-
ra yle bir kazyp tohum serpitirdiimlz zaman ra-
hata oturup bereket bir hasat bekleyebllece~imiz br
yer olarak grmeye almzdr. Yunanllar, Msr'n ilk
insanlarn ortaya kmasna en elverili yer olduunu sy-

ler/erdi, nk onlara gre burada yiyecek zaten hep


hazrd, elini uzatp bol bol yiyecek toplamak iten bile
deildi. (ll

Ama, yazarn daha sonra syledii gibi,


Bugnk Msr'n tarm - ncesi a~larn Msr'ndan
ok farkl bir yer olduu phe gtrmez. 8 tn lkenin
fiziksel yapsnda ar yryen ama ok byk bir dei
im olmutur ... Modem an tarmsal Msr' yalnz Nil'in
deil, bir o kadar da Insan'n armaandr. (2)

Aslnda yani genel gr, sadece Aa Nil va-


disinin verimli Msr Top-
cangl-batakik alann
ra'na dntrmekte harcanan bir seferlik kor-
kun insan abasru, emeini gzden karrmakla
kalmyor; insan emeinin bu muhteem, fakat ay-
n zamanda sallantl eserinin eski doal durumu-
na dnmesini rlemek ve onu bu verimli haliyle
bugne kadar muhafaza etmek iin harcanan s-
rekli emei de unutuyor. Yukan Nil vadisindeki
Bahr-el-Cebel'in" bakir yabanllii, be bin yl kadar
nce, ayn tipten geilmez cangl ve bataklklar
yok e,dip insarlarn hizmetinde ve insarlarn de-
77 abann devam: Kuyu zinciri ldeki Insan iin bir yaama
netiminde, dzenli bir tarlalar ve setler rgs ya-
izgisi meydana getiriyor. ratan nclerin baardklan iin byklne ta-

120
nklk etmektedir. Bir corafyac, sz konusu iki Dikkate bir rnek, Meksika'daki Maya
deer
blgenin ap arasnda byk fark olduunu, do- Uygarlnn anayurdunun imdiki durumudur.
laysyla karlatrmamzn geersiz olacan sy- Mayalarn eserleri, ayakta duran eserler olmaktan
1eyerek itiraz edebilir ('J; ama inat Doann, bir ok uzaktr bugn, varkalan tek antlar olan kos-
zamanlar insan kahramanl karsnda evcille kocaman ve muhteem bir ekilde sslenmi kamu
miken sonradan balarn kopard ve eski bir binalar imdi tropikal ormann derinliklerinde, in-
uygarln beiinde ya da insan baarlarnn bir sarlarn bugn yaadklar yerlerin ok uzanda
baka nemli sahnesinde eski egemerliini yeniden dr. Orman, bir boa ylan gibi. kelimenin tam an-
kurduu yerleri grrse, herhalde bu itirazndan lamyla yutmutur onlar ve imdi artk rahat ra-
vazgeer. Kantlamamz kesirletirmek iin byle hat organlarn paralayp emmekte, yok etmekte-
gen dn rneklerinden birkan gzden geire- dir. Kvrm kvnm kkleri, dallaryla, zenle yon-
!im. Doann nceki durumunun, nsann daha iulmu. birbirine bititirilmi talar ayrmaktadr.
sonraki eserlerinin ve Doann ilk durumuna nihai Ama imdi ormz.nn boazlad, Maya mimarisinin
dn~nn ayn noktada jeolojik tabakalar gibi iu bayaptlar, herhalde, evredeki kilometreler-

s"'r:jilt"'::diJi b;rk:,c yere bakalm. ce arazide daha nceden orman verimli tarlalara

78 Angkor'da, gitgide yaklaan cangln iinde gml bir tap


nak.

121
dntren bir insan enerjisinin, o ilerden arta-
kalan fazlasyla ina edilmiti. nsann Doaya
kar zaferinin antlaryd bunlar ve dikildikleri an-
da, yenilen ve kamaya zorlanan yeil dmann
gerileyen kys belki ufukta belli belirsiz seilebi-
liyordu. O zaman bu ykseltilerden dnyaya ba-
kan insanlar iin nsann Doaya kar zaferi ta-
mamen gven altnda grnm olmaldr; ama
ormann nihai dn de, insan baarlarnn gei-
ciliinin ve insan isteklerinin boluunun ac ka-
ntdr. Gene de, Kopan veya Tikal veya Palenkue'
nin imdiki durumlarndan karlacak en nemli
ders bu deildir. Ykntlar, Maya Uygarlnn ya-
ratclarnn kendi alarnda fiziksel evreye kar-
zaferle yrttkleri mcadelenin iddetini daha
ak seik gstermektedir. Tropikal Doa da, inti-
kanru alrken, bir mevsimlik sreyle bile olsa, ken-
disini kannay ve uzakta tutmay baarabilen in-
sanlarn cesaretini ve direncini istemeden sergiie-
mi ,oiuyor.

Angkor'un sarmaklrla kapl harabeleri de


bize ayn dersi retiyor. Seylan'n scaktan atla-
m ovalarn tarma kazanmak da Mayalarnkin
den dlLha kk bir baar saylamazd. Bu baar,
bir Hindi dini olan Hinayana'y benimseyen Sin-
hallerin bir zamanlar dalk lkenin yal tara-
fnda, muazzam bir lde ina ettikleri, imdi ot-
lar ve sarmaklarla kapl setler ve su depolarnda
hala anlyor. Hint Uygarlnn Seylandaki bu
misyonerleri, musona ak merkezi dalar, Doa
nn kurak ve orak kalmaya mahkum ettii aa
daki geni ovalara su ve hayat vermeye zorladlar
ve bu ii baardlar.
Seylan tarihinin ilgin bir zelliI, bu adadaki itk uy-
garln adann kuzeyindeki kuru dzlk blgesinde ye-

ermi olmasdr ... Sinhaller, nesiller boyu alarak, hay-

ran olunmaya deer bir sulama sistemi yarattllSf: erken


dnem sivil mfihendisliinin artc ve hayranlk uyan-
drc bir baarsyd bu.

Dzlk arazide sulama sistemi, suyun depolarda birik-


tirilmesini ve suyu mfimkn olabilecek en geni araziye
datacak su kanallarnn yaplmasn gerektirir. Eski Sin-

haller, olaCanusta bir ustalkla su depolarn ina ettiler.


Oepolarn bazlar byk yapma gller diyebec~imiz ka-
dar gen aptayd ve bu depolar ustaca birbirlerine ba~
lanarak koskoeaman bir sulama sistemi meydana getiri-
yorlard. Eski Sinhallerin, ada maslekdalar Iin da-
hi hi de kolayolmayan bu sulama sistemlerini kurmak-
taki baarlar karsnda modem sulama mhendisler!
de byk hayranlk duymulardr ... Bu ilk sulama sstem-
lerinin inas mthi pratik bir baaryd. Srekli bakm
gerektiriyorlard; yapm ve bakmar. Sinhal ekonomk ha-
yatnn ilk dnemerinin balca zellii olarak ele aln
maldr ...
Minne:iye adn tayan deponun birka mil uzunluun.
'L9 Insann orma'na kar eski .zaferinin ant: Yaxchilan'da dikil da ve aa yukar elli ayak yksekliinde br seti oldu-
ta. Ou dnlecek olursa, ne kadar byk bir emek g-

122
80 Bir deri bir kemik bir lkc- Attika'da, Sunyon Burnu'nu
plak manzaras.

cnn kullanld
ve bu gcn ne kadar dikkatle rgt- ristiyanlk a'nn on birinci yzylndaki yKC
lendii anlalr.
Bu depo, suyla dolu olduu zaman, 4.560 savalar barajlar yapan hanedan yok edip Doa
akrlk bir alan kaplamaktadr (1 akr, 4.39 d- ya kar bu mucizevi dnm yaratmak ve ya-
nmdr)... (LS.) Drdnc yzylda kazlan, 25 mil
atmak iin zorurlu olan srekli insani abay ak-
uzunluunda bir kanal bu depoyu besliyordu. Anuradha-
satnca, bu sularn, ekilmi, iskan edilmi ovalar
pura'ya su getiren bir baka kanaln uzunluu 54 mlldi
ve 180 mil karelik bir alan suluyordu; bu kanaln ilk on
daha nceki kurak durumlarna dndler. O za-
yedi milinde eim, mil bana sadece alt intir ki, bu mandan beri de hi bir insan bu durumu deitir
da o zamann sulama mhendislerinin becerikliliini ok meye yeltenmedi, cesaret edemedi. Doann bu in-
gzel gsterir. (4) sarl eserler karindaki nihai zafer bbrlerline
Ama bu verimli lke, insan elinden kma du- bakp da, uygarlklarn yaratld koullarn ola-
unu, ancak nsan dman fiziksel evreyle m_ anst kolay deil, tersine olaanst g oldu
esini devam ettirdii srece koruyabildi. H- undan hala phe edebilir miyiz?

5Elverisiz Cografi Kosu llarn Tevi ki


risiz bir evrerln uygarlk iin imkansz Birbiri ard sua gelen iki uygarln doum ye-
~ yaratmadn, tam tersine, uygarln dou ri olan Ege blgesi, bu blgeyi evresindeki baka
ullarm yarattn . grm olduk. imdi bir blgelerle karlatrabilecek bir tuturrla corafi
daha ileri giderek, uygarlk yaratma teviki konumu iinde ele aldmzda gzmze arpan
ILIin, evrenin elverisizliine ters orantl olarak baz olaanst glkler gstermektedir. Ben bu-
nermesini formllemek hakkn kendimiz- nu kendi gzmle de grdm. Ege'ye ilk ziyaretim-
bulabilir miyiz? nce fiziksel ve insani evre- de deniz yoluyla geldim ve gittim; ngiltere arazi
tevikleri arasnda bir ayrm yaparak, kant yapsndan Yunanistan arazi yapsna ani gei,
!JaunZl ampirik bir snamadan geirip bu nerne kartl tam olarak deerlendrmemirledi. kin
ne dereceye kadar doru olduunu aratra ci ziyaretimde ~ene denizden geldim, ama Atina'
lm. e, farkl glk dereceleri yaratan fiziksel da kalrken birka keif gezisine karak Ege bl-
vreleri karlatrarak balyoruz. gesinin hemen dndaki baz yreleri de grdm.

123
lkin zmir'e ve Anadolu'nun ilerine gittim; son-
bir kartla corafi bakmdan tekabl etmesidir.
ra stanbul'a giderek Anadolu ilerine bir de o yol-
nk Attika yalnz ruhuyla deil, fiziiyle de
dan girdim; sonra Selanik'e gidip Makedonya i-
Hellas'n Hellas' dr. Ege lkelerinin kendi ev-
lerine daldm. Sonunda, ngiltere'ye kara yoluyla
relerindeki yrelerle ilikisi neyse onun da bu Ege
dndm, stanbul-Kale arasn trenle getim. B-
lkeleriyle ilikisi odur. Yunanistan'a Bat'dan de-
tn bu seferlerimde, plak, ksr, kayalk, dalk
niz yoluyla gelirseniz, Korint Kanal'nn derin b0-
olan, yabanclatrc bir deniz tarafndan ayr par-
azna dalp da manzara ortadan silinmezden n-
alara blnm bir araziden kp, sradalarn ye_
ce gznzn -ayn anda hem gze, hem de r-
rini yumuak tepelerin, krfez ve boazlarn yerini
ktc olan- Yunanistan manzarasna altna
geni, ekime elverili nehir 'vadilerinin ald, daha
inanrsnz. Ama geminiz sonunda ksta geride
yeil, daha zengin, daha yumuak arazilere gitmi
braktnda, Saron Krfezi'nin sertlii karsnda
oldum. Birbiri ard sra dizilen bu kartlklarn bi-
gene de aalar, kstan br tarafndaki manza-
riken etkisi ok gl oldu, nk bylelikle Ege
rann sizi buna yeterince a1ltramadn anlars
blgesini, yalnz ngiltere'yle deil, komusu olan
mz; 'hele Salamis'in kesini dnp, Pentelikus ve
btn yrelerle de kyaslandnda olaanst g
Himettus tepeleriyle olanca Attika topra gz-
koullar sunan bir blge olarak, yani kendi gerek
nzn nne serildiinde bu sert manzara a1abil-
zelliiyle grebildim. Bu yeni bak asndan bak-
di.lne ha;nleir.
tm zaman, Herodotus'un Ispartal Damaratus'a
Ancrmal derecede hafif "e tal bir topra!;]
sylettii szlerin derin anlamn daha iyi kavra-
yabildim: Hellas'n yanndan hi ayrlmayan, Yok- olan Attika'da, Boiotya'nn bugne kadar bana
sulluk adnda bir vey kardei vardr; ama bu bela olmayan erozyon daha Platon zamannda top-
vey kz karde, Bilgelik ile Yasa'nn ocuu olan ra alp gtrmt. Platon bunu yle anlatyor:
ada Attika asl lkenin sadece bir kalnts saylabi
Erdem'i konuk getirmitir; ite bu Erdem sayesin-
lir... Geen dokuz bin yl iinde ard arda gelen sert
de Hellas hem Yoksulluk hem de Klelik'i uzakta seller sonucunda... toprak sre'kli olarak ykseklerden
tutmay baarabilmektedir. (1)
aalara kaymtr... Geriye kalan ey, hastalktan bir
Fiziksel evrede buna benzer kartlkiar, ayr deri bir kemik kalm bir bedenin iskeleti gibidir. Btn
ca, uygarln mahalli eitliliinde de buna teka- zengin. yumuak topraklar srklenip gitmi, geriye yalnz
bl eden baz kartlklar, Ege blgesinin ilerinde deriyle kemik kalmtr. f}
de grlebilir. rnein, Atina'dan ister demiryolu. Boiotyal genliinin tombalakln kaybeden
ister karayoluyla ayrlp, Selanik'den geerek Av- yoksul lkelerinde ne yapt Atinallar? Atina'y
rupa'nn ortasna girerken, yolculuun ilk aama Hellas'n eiticisi" klan eyleri yaptklarn bili-
snda Orta ya da Bat Avrupal insana kendi tan yoruz. Attika'nn otlaklar kuruyup tarlalar o-
dk manzaralarna benzer zellikler gsteren bir raklanca, halk baka hnerler icat etti: Zeytin
araziden geilir. Parnes Da'nn dou eteklerini ekmeye ve topran alt - tabakasn kullanmaya
ar ar trmanp gdk amlar ve entikli kire balad. Zeytinliklerinin rnyle geinebilmek iin
ta kayalklarndan ibaret tipik Ege manzarasn Atinalnn Attika yan kplere doldurup deniza-
getikten sonra yolcu anszn artc bir manza- r lkelere gndermesi ve skit pazarnda bu
ra deiikliiyle karlar: Buras, hafife kvrm dayla takas etmesi gerekiyordu. Bu zor\lbluklar vp
lanan, verimli bir tarm blgesi, derin toprakl bir ihtiyalar Attika mlekiliinin ve Attika ticari
dzlktr. Bu beklenmedik manzara kural d" gemiciliinin domasna, ayrca, uluslararas tica-
bir olaydr, neredeyse bir kapristir. Helen Uygar- ret para ekonomisi gerektirdii iin, Attika'nn g-
l zamannda buraya Boiotya denirdi ve HeIenIe- m madenlerinin ilenmesine yol at. Btn bun-
rin zihninde Boiotya nn olduka kendine zg lar -ihracat, endstri, tccar gemileri ve para-
bir arm vard. Kyl, duygusuz, haya gcn- bir donanmannvarln gerektiriyor, ayn zaman-
den u:zak, kaba saba bir ahlak anlayn yanstr da o donanmann masrafn karlyordu. Bylece
d; Helen kltrnn egemen dehasna hi uyma- Attika topraklarnn erozyonu sonucunda Atinal
yan bir ahlakt bu. Boiotya ahlakyla Helenizm lar Ege'nin bir ucundan br ucuna kadar deniz
arasndaki uyumsu'luu vurgulayan bir ey de, At- egemenliini ellerine geirdiler, sonra daha tele-
tika'nn Parnes'in hemen tesinde olmasyd, n- re de gittiler; byle olunca, eski kaybettikleri ser-
k Attika da Hellas'n Hellas' idi: Ahlak Hele- vetin yzlerce kat fazlasn kazandlar. Ama deniz
niznin z olan lke, ahlak normal Helen duyar- yoluyla elde edilmi bu servet -topra bol tarla
ln akortsuz bir nota gibi rahatsz eden bir l- larndan hi bir ikayeti olmayan Boiotyal ifti
keyle yanak yanaa yatyordu. bu kadar serveti dnde bile gremezdi- Atina'y
Bizim iin ilgin olan nokta bu derin kltrel HellaS'n eiticisi" yapan politik, artistik ve ente-
kartln fiziksel evredeki eit derecede arpc lektel kltrn ve Boiotya yabaniliinin antitezi

124
olan "Attika mayas nn ekonomik temelinden
ibaretti. Politik dzeyde, Atina'nn imalat ve de-
izci halk Atina demokrasisinin semen kitlesini
meydana getirdi; Attika'nn ticareti ve deniz g-
ciyse, Ege ehir-devletlerinin Atina himayesin-
deki Delos Birlii biiminde ortaya kan uluslara-
ras birliinin erevesini salad. Sanatsal dzey-
de, Attika nlekiliinin refah, Atinal vazo bo-
yaycsna yepyeni bir gzellik biimi yaratma '' ATINA BAARISININ TEMELLERI
satn verdi; Attika ormanarnn ortadan kalkna
81 Balca ihra rn olan zeytinin topanmas;
s da Atinal mimarlar tala boumaya zorlaya
br beinci yzyl vazosundan.
rak, sradan tahta yaplarla yetinecekleri yerd,
Partenon'u yaratmalarn salad. Son olarak, Ati-
na1Iar, tccarlar ve denizcileriyle birlikte sahille-
line vuran btn yabanc dnce ve kltr akn
Ianyla har neir oldular; ehir, ada Helenil<
kltrn tmn kendinde toplayp bunu Attika
mayas ile yourup Attika damgasyla soylulatr
dktan sonra gelecee brakt.
Helen Uygarl anda Ege blgesinde gr-
len tek kartlk rnei Boiotya ile Attika arasn
~ deildir. Boiotya'nn br komusu da, Evboia
adasnn ana karaya bakan ehirlerinden Haltis'di.
lIalkis'in ardndaki hinterlandda, Boiotya kadar
zengin bir tarm blgesi olan Lelant Ovas uzanr
d. Ama H~lkisliler'in talihsizliine -ya da talih-
Iiliine- bakn Iti, ova fazlasyla dard ve yeni top-
Jak araylar dimdik ykselen Dirfis dann sarp
eteklerinde pek abuk son bulan Halkisli iftiler
bu yzden topra d lkelerde aramak zorunda
kaldlar. Ege'ye alarak nce kuzeyde ve douda,
Trakya kylarnda, sonra da gneyde ve batda,
Sicilya kylannda, birer Haltis daha kurdular.
phesiz, Evboia'daki toprak ktlnn meydan
okumasna karlk HalkislileriIi tepkileri, Attika'
daki erozyonun Atinallan' tevik ettii baarlarn
yrnda pek kayda deer bir ey deildir; nk" . . . ~ Atina ticaretinin arac ola n bir tccar gemisi,
Atinallar ekonomilerini niteliksel bir biimde de t.. altnc yzyldan kalmabir ri'sim.
iitirnilerdi, oysa Halkisliler sadece tarlaya tarla
eklemek gibi niceliksel bir i yaptlar. Ama ne de
.olsa, Helen tarihinde Halkis halk da bir iz brak
t -Atinallannkinden daha soluk bir iz olsa da-
:nk onlann denizar gidip yerleen iftrl-g&;-
enleri sayesinde Makedonya ve Latium barbarla
n Helen kltrnn yrngesine girdiler. Halkisli-
r de zorunluun dikeni karsnda kendi apla-
nnda bir tepki gstermi oldular, oysa rahat ye-
nnde BOiotya'nn bu gibi eylerle hi bir ilgisi ol-
mad.
Helen' Dnyas'nn. Halkislilerin de bu nemli
il oynadklar t.. 725-525 dnemindeki geni
1emesi, izlediimiz tema iin bir nl rnek daha
6UILLII: t.. 685'de Boazii'nin Asya kysna kuru-
lan Yunan kolonisi Kalkedon ile t.. 668'de Boaz
i'nin Avrupa kysna kurulan Yunan kolonisi

125
Bizantiun. Herodol-us'un anlattna gre, bu iki
ehrin kuruluundan bir buuk yzyl kadar sonra
buradan geen ranh devlet adam Megabazus, Kal-
kedon'un Bizantium'dan on yedi yl nce kuruldu-
unu renince ehre "krler ehri adn takm
t; gz gren insanlarn iki elverili yer arasndan
aka daha kt olann bilerek semelerindeki
anlamszh dile getirmek istiyordu ("). Ama bu
szde, doruluktan ok parlak bir vecize syleme
merakn grrz; nk olayalup bittikten son-
ra bilgelik taslamak kolaydr ve Megabazus zama-
nnda iki ehrin kaderi artik belli olmutu. Kalke-
don, YunanlIarn sradan denizar tarmsal yer-
leme noktalarndan biriydi, Akdeniz kylarna
serpitirilmi dzinelerle baka Yunan kalanlsin;
den hi bir fark yoktu.. Oysa Bizantium daha o za-
manlar bile Helen Dnyas'nn en ilek limanlarn
dan biri olma yoluna girmiti, ileride kendisini Or-
todoks Hristiyan evrensel devletinin bakenti ya-
pacak gelimenin balangcndayd. Dolaysyla,
Megabazus zamannda Bizantium ile Kalkedon'un
avantajlar arasnda yapIacak herhangi bir kar
latrma, ister istemez, iki ehrin liman olarak
avantajlar noktasna dayanacakt; byle bir sna
mada, Bizantium'un stnl su gtrmez bir
kesinlikteydi. Bir kere Bizantium, Kalkedon'un ku-
rulduu kar kyda herhangi bir benzeri olmayan
Hali gibi bir doal limana sahipti. Aynca, Kara-
deniz'den gelensularn Boazii'nde yarattklar
akntlar her iki ynden gelen gemilerin Hali'e s
nmalarn kolaylatrd. halde, Kalkedon'un
ak sahiline ynelen gemilere glk karr. Kal-
kedon'un kurucular, bu olgular karsnda, kendi
83 Giriim: Girne kral Arkesilas yerlerini bir liman olarak Bizantium'a ye tutmu
denizar ticaret iin yapanm
tartlmasna ve denklenmesine olsalard, gerekten kr olmalar gerekirdi.
nezaret ediyor. Gime 1. O. yedtn- Oysa gerekte, Kalkedon'un kurucular tarihi
ci yzylda Kk Asya'da kurul
mu bir ok Yunan kolonisinden semelerini tamamen baka dncelere dayana-
bir tanesiydi. . rak yapmlard; Boazii kylarna yakl,rken
manzaraya bakm ve hi de kr olmayan, ama de-
84 Edilginlik: Beiotya'dan kaba nizcilik deil, iftilik asndan bakan gzlerle
saba bir yas tutan kadn heykel-
::ii. yerlerini semilerdi. ehirlerini verimli ve koru
nakh bir sahil eridinde kurmu, yurtlarnda her
zaman yetitirdikleri rnleri ekip birnek zere
ie girimilerdi. Byle bir ama iin bundan daha
iyi bir yer seemezlerdi. Hatta Bizantium kurucu-
larnn -kendi sabanarna yeni toprak bulmak
iin on yedi yl sonra Yunanistan'dan buralara g
etmilerdi- imdi Kalkedon duvarlaryla. evrili
bu gleryzl Bitinya rivierasndan uzaklap hi
de davetkar olmayan Trakya sahiline doru yne-
lirken KalkedonyalIarn aIkgzl i ne ve ken-
di gecikmelerine az dolusu svdklerini gzm-
zn nnde canlandrabilirtz. stelik, bu talihsiz
yeni gtnenlerin kk yarmadalarndaemek ve-
rip yetitirdikleri rnler' her yi hinterlanddaki

126
'JIacl Trakya kabileleri tarafndan sistematik tohumuyla birlikte eski denizci geleneklerini de g-
ekilde talan ediliyordu (4 ). Bizantium kurucu- men Shephelah Ovas'mn Beyleri deildi Atlas Ok-
ian, silah gcyle yenilemeyecek kadar kalabalk yanusu'nu kefeden. Onlar, genileme ihtiyacn
:lll gl, hara demeyle defedilemeyecek kadar duyunca, srtlarm denize dnm ve Beersheba'
da agzl ve kararl bir barbar dmanla bitip nn alak ovalaryla Esdraelon ve Yezreel'in sulak
enmez bir aresiz sav~ taklp kaldlar. vadilerini zaptetmeye girimi, sonunda Filistin
Bizansllarn perian haline baknca, Kalke- egemenlii iin srail ve Yahudiye'nin dal kabile-
yallarn ileri grl l ve zekasm teslim et- lerine meydan okuduklarndabelalarn bulmular
gerekiyor. Ama hikayeden asl karlmas ge- d. Atlas Okyanus\l'nun kefi de, sesli harflere da-
'!eken ders de bu deildi: karlmas gereken de"rs, yanan alfabenin icad da, Suriye'nin yerli Kenan
Bizansllarn karada!<i bu engelleyici handikaptan halknn bir kalnts olan ve istilalar srasnda sa-
u1anayacaklarn anlamalar zerine denize hilin engebeli merkez blgelerine snan Fenikeli-
dnmeye karar vermeieri ve ifti olarak uradk lere kald. Fenike, fiziksel bakmdan, gneye inen
lar felaket kayplar tccar ve denizci olara!< b- Filistirli gmenlerin setii Shephelah ile tam
karlara dntrerek kapatmalardr. Kal1<e- bir kartlk gsterir. Sahilin bu kesiminde ova hi
ya1 iftilerin hi bir zaman karlamadklar genilemez ve tepelerden kyya yumuak ini yok-
gl illiyle BizansWar boazlarndan yarar- tur; Lbnan sra dalar denizden dimdik ykselir
!lamaya baktlar ve zamanla Hali'in bir servet ve kydakilere ayakta duracak bir kar yer brak
~ olduunu grdiller. Ege ve Karadeniz'in mad gibi, ierideki ovalara da yol bra.kaz.
I*onomik milraklar arasnda tam orta yeri tut- Yurtlarmn sevimsizlii sayesinde Fenikeliler, Fi-
olan Blzantium, btn ticaretin gemesi gere- listirlilerin Suriye ilerine qoru akrlarndan ken-
dar geite egemen olduu iin, Helen Dnya- dilerini kurtardlar ve gene bu yurdun hain kaya-
'nda refahn anahtarn elinde tutuyordu. Bu lklar sayesinde, Filistinlilerin artk vaz getii o
tajl durumun salayaca btn servet ve uzun-mesafe denizcilii geleneini yeni komula
- uzu elde etmekte ok gecikmedi. te bu ba!<m rndan devraldlar. Filistinliler Shephelah'da yon-
Megabazus'ui vecizesi, Bizantium ile KaIke- cala dalm koyunlar gibi otlar ve yeni ayrlar
'un kaderleri arasnda!<i muazzam fark ak arayarak ilere doru ilerlerken Fenikeliler konuk-
ya yetmez. Bizantium'un servetini salayan sever olmayan sahillerinden uzaklap ak deniz-
Kalkedonyallarn krl dei.], barbar akn lere yneldiler ve Akdeniz'in Batsyla daha da te-
iddetiydi, nk Bizantiumiular bylece, deki Okyanus'un kylarnda Suriye Uygarl iin
nk karsnda, gvenli bir yerde oturan Kal- ikinci bir yurt kazandlar.
tedonyaliann hi bir zaman renmek zorunda Ama fiziksel bir bulu olan Atlas Okyanusu'
:blmadklar bir dersi renmilerdi. nun kefi, insani abalarn bir baars olmak a
imdi bir de Suriye Dnyasna bakacak olur- sndan, manevi bir bulu olan tektanrc inann
ara halknn baard grece sekinlik ile, Mi- yannda glgede kalmak zorundadr; bu baar da,
bn-ooras Kavimler G~ sonunda kendilerini Kavimler G srasnda" Fenike sahillerinden bile
uklan evrenin fiziksel glkleri arasnda <:Iaha az ekici bir fiziksel evreye tklp kalan bir
bir bant griiriiz. Suriye Uygarlnn baKa Suriye toplulunun eseridir. Efraim ve Ya
eline zg byk baars vardr. Atlas Okya- hudiye'nin plak tepelerine srii!en Gebe brani
nusu'nu kefetti; bugn in, Japonya ve Kore d kabilelerinin srailli ncleri gezgin hayvanclk
a kullanlan btn sistemlerin atas olan alta- tan karak yerleik ift oldular ve ormanlar yok
IetJk bir yaz sistemi icat etti; Musevilik, Zerdt- olmu yksek tepelerin verimsiz, tal toprandan
k, Hristiyanlk ve slam'da ortak olan, ama clz bir geim saladlar. Bu yoksul ifti kabilesi
,Sner-Akad, Hint ve Helen dini dnce o derece gzden rakt ki, t.. beinci yzyl gibi ile-
wl duygu tarzna eit derecede yabanc, belirli bir ri bir tarihte, srail'in btn byk Peygamberleri
kavramna vard. Ama Suriye Uygarlnn syleyecekleri her eyi syleyip bitirmiken, Hero-
tu Iaanlara doru ilerleyiinde nc roln oyna- dotus srail adndan habersizdi ve byiik Herodot
yiar ne am'da veya verimli Orontes vadisinde panoramasndasrail lkesi hAla PaIaistine (6) ad
"li&man Aramiler, ne de rdn'n dousunda, Gile- ardnda gizliydi. Ama srailliler manevi anlayla
id'm zengin ayrlarnda yerleen srail kabileleri- rmn kudretiyle Filistirlilerin askeri baarlarm ve
dIr ('). Daha da' nemiisi, barbar deil de Ege Uy- Fenikelilerin denizcilik baarlarm geride brakt
JIII~:nn varisleri olara!< gelen ve Ekron'dan Gaz- lar. srail'in plak ve denizden uzak tepelerinde
rIEYe kadar uzanan geni, denizcille yatkn ovay beliren tanrsal esinlenme bu yabani ve gzden
gaimet olarak ele geiren Denizci Filistin Halkar rak lkeyi orada oturanlar iin bir inayet yolu ha-
da Suriye Dnyasnda nc bir rol oynamadlar. line getirdi ve insanln en byiik manevi hazine-
YenJ yurtlarnn derin topraklarnda tahllarnn lerinden birinin eritme potas burada kaynad.

127
DADNK TEPKI:
85, 86 Fenike dehas alfabenin icad devrimiyle kendini da vur-
du; ve bu aadaki gemi gibi gemilerle Fenikeliler Bat Akde-
niz ile Kuzey Afrika'nn Atlas Okyanusu kylarn kefettiler Vt
koloniletirdiler.

IEDNK TEPK! 87 Buras Tanr'nn dadr ve orada barnmalttan halanr. srailliler'in yurdu: Kuds ile Je
riche arasndaki l, geride Moab Dalar.

128
16 Eziyetlerin Teviki
Fiziksel evreden insani evreye getiimdzde, oturan Hristiyan Rumlar arasnda bir zmre ~e
bu deiiklie karn, olaylarn gene ayn olduu hir surlar iinde, ehrin kuzeybat kesinde otu-
nu gryoruz. rnein baz etkinlik dallarnda ran ve Fenerll (Fanaryot) adyla tannan Rum-
kendilerini gstermeleri yasaklanarak eziyet gren lar- bu meydan okumann tevikiyle yle yksek
bir toplumsal grup, ayrmcln karlarna getir- bir baar gsterdiler ki zamarla Osmanl mpara
dii bu meydan okumaya, enerjilerini baka alan- torluu'nun siyasi ynetimi ve denetiminde Os-
larda toplamak ve bu alarlarda istisnai' bir usta- manllarn orta oldular ve neredeyse bu ite on-
ik kazanmakla tepki gsterir. Bu bakmdan eziyet larn yerini aldlar. Yeniden kurulan Ortodoks Pat-
ve cezann da fiziksel meydan okuma kadar tevik rikhanesi'nin koruyucu kalkan altnda Fener get-
edici bir etkisi olabilir; bunu, deiik gruplarn, di- tosu Rumca konuan Ortodoks Hristiyarlarn top-
ni aynm meydan okumasna kar tepkilerini ince- lanma merkezi haline geldi; ve F'anaryot aznl
leyerek rnl!!tlendirebiliriz. iki zel baar kazand. Byk apta tccarlar ola-
Bat Dnyasnda Nonkonformist (ounlua rak, Bat Dnyasyla ticari ilikileri sayesinde Bat
uymayan) Protestarlarn katlandklar kstlama dillerini ve Bat adetlerini ok iyi rendiler. Ev-
lar, kendisini cezalandrarlarla ayn toplumun ye- rensel Patrikhane'nin ilerini yrtrken de, Os-
si olan bir grubun cezalandrlmasnn rneidir. marl ynetiminin ana izgilerini yakndan izleyip
ngiltere'de, ts. 1660 Restorasyonu'ndan sonra, iyice kavradlar; nk Patrik, Padiah'la, Padi:
ana kiliseden ayrlm Protestan mezhepleri bt- ah'n, Evrensel Patrik'in dini yarg alan dnda
nyle dayanlmaz olmasa da gene yeterince kah- kalarlar da dahil olmak zere btn Ortodoks H
redici bir baskya tabi olmulard. Bunun sonucu, ~stiyan uyruklar arasndaki resmi ara merciydi.
girmelerineizin verilen mesleklerde stnlk gs- Osmanl ImparatorlUu ile Bat Dnyas arasn
termeleri oldu: Arkadalar Dernei'nin yeleri en- daki uzun sreli kavga tS. 1682-83'de ikinci ba-
dstri ve bankaclkta, baka Nonkonforrnistler de arsz Viyana kuatmasndan sonra kesin olarak
perakende ticarette parladlar. Bu Protestanlar Osmanllar aleyhine dndnde, daha nce ka-
kendi toplumlarnda varolmay ve refaha kavu zandklar bu iki baar Fenerlilerin ok iine ya-
may becerdiler; ama ayn yzyln balarnda n rad.

giltere'de ngiliz Pritenleriyle iki yzyl sonra Osmarllarn askeri gerilemesi, karlarna iki
Amerikal Mormonlar ok daha sert bir kovutur nemli sorun karyordu. imdi, artk sava mey-
maya uramlard. Kovuturmann sertlii bu dannda yenemedikleri Batl Glerle konferans
mezheplerin de ayn iddetle tepki gstermesini ge- masasnda grmeleri gerekiyordu ve ilk olarak,
rekli kld. Kendilerine eziyet edenlerle ayn lkede zorla bastrabileceklerinepek de gvenemez oduk
barnamayacaklarn anlaynea kendi alarnda lar Ortodoks Hristiyan uyruklarnn duygularn
ber iki grup da yurtlarn terk edip yabani diyar- dikkate almak zorundaydlar. Baka bir syleyile,
!ara g ettiler. Bakir bir toprakta lksel vatan- Osmarl mparatorlUu usta diplomatlar ve usta
arn) kurmak iin kendi cesaretleri ve inanlarn yneticiler varken, bunlarn yardmna bavur
dan baka bir dayanaklar yoktu. Bylece,. hem mazlk edemez hale gelmiti; Osmarllarn bu muh-
imarlarn korudular, hem de uygarln ncs ta anlarnda kendilerinde bulamadklar gerekli
roln oynadlar. tecrbe, Fenerlilerin elindeydi. Dolaysyla, Os-
EZiyet gren mezheplerle ayrcalkl mezhep- manllar daha nceki yntemlerinden vaz getiler
ler, ikisi de hayatna devam eden iki ayr uygarl ve kendi retimlerinin ilkelerini inediler; Osmari
n yesi olunca, ortaya daha baka bir durum l-. kamu hiznetinde yer alabilmek iin gayri-ms-
kar. Bunun bir rneini Osmanl mparatorluu' limierin slam dinini kabul etmeleri koulunu' Fe-
nun eskl rejiminde bulabiliriz. Burada Ortodoks nerli Rumlar iin geersiz saydlar. Daha '1683 fe-
Hristiyan Topluluu, kendisine yabanc Msl- laketi ellerini mahkum etmeden Osmarllar bu yol-
man evrensel devleti ile btrlemiti. Uyruk dU- da birka adm atmlard. 1669 ile 1716 arasnda
rumunda olan Hristiyanlar, hkmette, orduda ve Fenerlilere, yeni politik durumda kilit mevkiler
<serbest" mesleklerde alamadklar. gibi, topraa haline gelen drt byk devlet makamnn tekeli
sahip olmalar, hatta topra ekip bimeleri de bir balanmt. Bundan sonraki yz y iinde bu
lde gletirilmiti. Bu olduka sert ayrm so- makamlarn salad~ nfuz ve strlk sayesinde
nucunda cezalandrlan Hristiyanlar, Hristiyan Fenerlilerin siyasi kudreti durmadan artt. Artan
lar iin ala ak saylan daha mtevazi meslekIer- Bat basks karsnda, Osmarl mparatorluu'
de kendilerini gstermeyi rendiler. stanbul'da nun Garp Meselesi ile baa kabilen tek gesine

129
duyulan ihtiya da Rumlarn nfuzunu artrd. On
sekizinci yzyla"'gelinceye kadar, Fanaryotlar, Os-
ESNEK AZINLIKLAR manl irketinde byk apta bir ortakl~a giden
yolda sa~lam bir ekilde yerlemilerd!.
Ama tam bu durum szkonusu oldu~unda Fa-
naryotlar Belirmi kader lerini yerine getlreme-
diler (1); dllerini ellerindEm kardlar, nk
bar bir tavrla Osmanl devletine szacak yerde
ulusal bakaldrmann iddetli yolunu denemeyi
tercih ettiler. On sekizinci yzyln sonlarna do~
TU Osmanl mparatorlu~u'nda yaylmaya bala
yan Bat milliyetili~i virsne ilk yakalananlar
Rumlar oldu ve Fransz Devrimi'nin patlak verme-
siyle Yunan Ba~mszlk Sava'nn patlak vermesi
(tS. 1821-29) arasnda iki uzlamaz zlernin b-
ys altnda kaldlar. Eski Fanaryotlarn Osmanl
mirasnn tamamna konmak ve Osmanl mpara
torluu'nu Trk deil-de Yunan ynetimi altnda
paralanmadan muhafaza etmek ihtirasndan vaz
gememilerdi; ama aym zamanda da kendi ege-
men bamsz ulusal devletlerini kurmak gibi yeni
bir ihtirasa kapldlar bu devlet mparatorlu~un
paralanm cesedinin bir parasndan baka bir
eyolamazd. Bu iki amacn birbirleriyle uzlatr
lamayaca 1821'de, Fanaryot Prensi psilante'nin
Osmanl mparatorluu'nun bana gemek ve
Manyot reisi Mavromihalis'in b~msz bir Yuna-
nistan yaratmak zere ayn anda harekete geme-
leriyle kesin bir biimde belli oldu. Silaha sarlmak
Fanaryot emellerinin sonu demek oldu, nk Os-
nanllar bunun zerine anszn uyandlar. Bir yz-
yldan fazla bir sredir yaslandklar denek elle-
rini yaralamt ('); bu ihanet karsnda gazaba
gelerek hain bastonu param para ettiler ve ne pa-
hasna olursa olsun yeniden kendi ayaklar stn-
de durma cesaretini toparladlar. Osmanllar 1821'
de psilante'nin sava harekat kar~nda, Fenerli-
Ierin 1669'dan beri yava yava rdukleri kudret
an bir vuruta paraladlar; bu da, Trk-olma-
yan gelerin Osmanl mlrasnn kalntlarndan
arnmalar yolundaki yzyllk srecin ilk adm
oldu. stelik, Yunan milliyetiliinin bu ilk patla-
mas sadece Trk milliyetiliinin ilk kvlenn
tututurmakla kalmad; Osmanl mparatorluu
iinde yaayan Yunanl-olmayan uyruklar ze-
rinde de ayn etkiyi yaratt; bylece Fanaryotlarn
Beliren Kaderi ile Osmanl mparatorluu'nun
gelecei birlikte sfra inmi oldu.
Gr alanmz Osmanl mparatorluu snr
larnn dna tarmadan, Katolik Levantenlen,
de temamlZn bir baka rneini bulabiliriz. Bat
88 Mslman devletinde Hristiyanlar Dou Ortodoks Hristiyan papaz; Avrupa'dan gelen bu gmenlerin Osmanl mpa
on altnc yzylda, stanbul'daki Fanaryot cemaatinin bir yesi iin nl.torluu'nda oturmalarna ltfen izin verilmiti
yaplm bir Trk resmi. ve tab" olduklar dini ayrmdan kurtulmalarnn
tek yolu dnek almakt. Din deitirmeyi kabul

130
-
erinde, parya muamelesi gnne sefaletinden
ulmu olmuyorlar, Osmanl devletinin en yk-
mevkileri de nlerinde alyordu. Ama Fanar-
topluluunda olduu gibi Levanten toplulu-
da da elinden dnmek, ynla tevik ve an-
karn, kurai deil istisnayd. Hali'in kuzeyin-
Galata'da ya da baka yerlerde Katolik rea-
(3), Fener'deki ortodoks Hristiyan reayann ha-
dan ya da Fransz Devrimi'ne kadar Batdaki
iludilerin hayatndan pek farki olmayan bir
hayat yayordu. Levantenler, getto hayat
gerektirdii erdemleri ve kusurlar gelitinnek-
gecikInecliler: Gettonun boucu atp.osferinde,
eziyetin meydan okumasna ya baka insanlar
tepki gsterecekler ya da yok olup gideceklerdi.
Son rneklerimizi nc bir durumdan sei-
: Burada, eziyet gren mezhebin yeleri sa
bir fosil olarak yaayan ya da baka bir uy-
n iinde bir diaspora (4) olarak varolan bir
ln halkdrlar. imdi Suriye Toplumunun 89,90 Ermeni ve Yahudi tccarlar;
diasporalarna ve bu toplumlarn sk sk kesin- kendi yurtlarndan kopmu, dinleri uru-
'ye urayan uzun sreii tarihleri boyunca zaman na baskya uram, gene de ticarette baarl.
an oraya buraya dalan Hristiyan varisleri-
bir gz atalm. Hepsinin de kendi kimliklerini
uhafaza ettikleri ortam dini bir ortamdr; kim-
lerini koruyan ve. varolularn srekli klan dini
teristikleri, onlar ayn zamanda iinde yaa
yabanc toplumlarn elinde trl dini ezi-
de maruz brakmtr; bu eit dini ayrm, sk
grld gibi, hayatn belli yollarnda yr-
. yasaklamak biiminde olmutur; kurbanla-
a da gene ayn bilinen tepkiyi yaratmtr.
rnein Yahudiler, pek ok eitli insanl ev-
e tccar ve maliyeci olarak baar kazanp di-
zelliklerinden ileri gelen handikaplar yenme-
bildiler. Parsiler, Yahudilerin baka yerlerde
rol Hindistan'da oynadlar ve zel usta-
, uzmanlklarn deiik koullarda baa
la uygularken onlar da Yahudiler gibi esnek, gi_
en davrandlar. Roma mparatorlUu'ndakiOr-
ks Hristiyan basksna kar koymakla ortaya
Ermeni Grigoryen Monofizitler de benzeri
adaptasyon yetenei gsterdiler; yle ki bug-
- Ermeni tccar da, Parsi tccar gibi, her za-
ve her yerde ortaya kabilir. Suriye'deki Ya-
i .Monoflzitler ile Msr'daki Kpti Monofizitler
mahalli evrelerinde ayn meydan okumaya ay-
tepkiyi gsterdiler.
Monofizitiere karlk Nasturi Hristiyanlar Ro-
mparatorlUu'nda hayat ekilmez buldular ve
ile ran taraflarna g ettiler. Burada, nisc
Ileten hogrl Sasani, Emevi ve Abbasi rejimle-
de yalnz iadam olarak deil, ayni zamanda 91 Meliapore'da Aziz Toma'nn trbesi. Aziz'in Hindistan'a gitmi
hekim olarak da baar kazandlar; tS. 1258'de Mo- ve orada lm olmas muhtemelen hayal rndr, ama mezan
iIarn Badad' yamalamasndan sonra bu y- olarak tannan yer Hintli Hristiyanlar iin bir hac merkeziydi.

131
relerde Abbasi Halifelii'nin yklmasyla balayan
byk toplumsal kargaalkta da varlklarlIll koru-
yabildiler. slam mparatorluu'ndaki i alarlar
bu felaketle yklmazdan nce Nasturiler dnyann
ke bucandaki baka insani evrelere de yerle
milerdi. Bir ksm deniz yoluyla Hindistan'n bat
sahiline uzanm ve Hindistan yarmadasnn ucu-
na giderek orada bir dnya kurmulard; burlarn
tomrlar (Nasturilik'den Monofizitizm'e dnm
olarak) bugn Kerala'da, Aziz Torna Hristiyarla
r olarak yaamaktadrlar.Baka bir ksm da ka-
radan yola km, Suriye ve ran Dnyalarnn Ma-
verannehir'dekl ileri karakollarnn tesine de ge-
erek byk Asya steplerinin derinliklerine inmi
ve ktay boydan boya geerek in'in br ucunda
ortaya kmlard. Bir zamarlar Orta ve Dou As-
ya'dakendilerine yurt edinen bu Nasturi ncler-
den bugne kimse kalmamtr. Ama, her ne kadar
bu bakmdan deniz yoluyla Hindistan'a giden din-
dalar lsnde baarl olamadlarsa da, yaadk
lar ksa sre iinde nsanlk tarihinde daha derin
bir iz brakmay baarm~lardr.

93 Orta Asya'da bulunmu, mcevberli Nasturi istavrozlan. (L


S. sekiz ile onuncu yzyl aras).

92 1.8. 181'de Pekin yaknlarna konan bu dikili ta intdeki Nasturi Hristi- ,


yanlarm misyonunu belgeliyor.

132
Dou Asya'da Nasturiler T'ang a'nda (.S. lerde kaldve Karakurum'un bakent olduu bir
618-907) toplumun etkin yeleri olmulard; Av- yzyla yakn sre boyunca Byk Hakan'n saray
rasya steplerindeki vahalarda yerleik Uygur Trk- arivlerini Nasturi Hristiyan katipler dzerledi.
lerine de kendi dinlerini benimseterek neredeyse Nasturiler baz Mool ileri gelenlerine Hristiyan
ayr bir Uzak Dou Hristiyan Uygarl yaratacak l kabul ettirmeyi bile baardlar. .S. 1258'de
duruma geldiler ('). Ama bu, dk bir ocuk gi- Badad' talan eden ve Irak' yakp ykan Hlag
biydi. i.S. 737'de Maverannehir vahalar Arap Han'n karlarndan biri Nasturi'ydi; gene Hlag'
Imparatorluu'na katlnca gelime durdu ve put- nn, .S. l260'da am' zapteden nc mfrezesi-
perest Mool hakan Cengiz Han yksek steplerde- nin generali de Nasturi'ydi. Grld gibi bu Na;;-
. yar-Nasturilenil Gebeleri birbiri ard sra turL Hristiyan Uygur Trklerinin tarihi, 'Ortodoks
yenilgiye uratnca perde kapand. Bu durumda bi- Hristiyan Rum Fanaryotlarnntarihini andrmak
le Nasturi ncler, daha yksek bir kltrn ge- tadr. Onlar da "Beliren Kader lerlni az farkla ka-
leri zerindeki mahalli tekelleri sayesinde, Gebe rdlar; ama, cezalandrma meydan okumasna
koruyucularnn yenilgisinden sonra bile balar tepki olarak gelitirdikleri zel yetenekler, iinde
nn aresine bakmay baardlar. Yazc, sayman, yaadklar insarl evrede toplumsal deerlerini
tarihi olarak Mool fatihin hizmetine girdiler. ylesine ykseltmiti ki sonunda byk bir impa-
)(ool mparatorluu'nun arlk merkezinin step- ratorluun hkmdarlarnadpedz ortak oldular.

17DogmdanOlen Uygarlklar
!rtk szkonusu tartmamz bir sonuca ula aalar devirmek iin gerekli aralardan yoksun
bileceimiz noktaya geldik. Uygarlklarn, ola- olduu gibi, ormanarn altnda yatan zengin top-
st kolay deil, olaanst g evrelerde ra ekime elverili hale getirmeyi de zaten bilmi-
duunu grdk; bylece, cezalandrlma ve ezi- yordu. 'Onun iin ormanardan kand ve kumluk-
grmenin sonularn aratrarak, u ekilde lara, kireli topraklara yerleti. Ana onun bu de-
formllendirebileceimiz genel bir kural bulduk: neyleri, ormarlarn meydan okumasnn her trl
dleydan okuma ne kadar byk olursa, tevik edi- tepkiyi imkanszlatracak derecede ar olduu
etki de o kadar fazla olur. Gelgelelim, gene de nu gstermez; nk onun yenilgiye urad yer-
kuraIm geerliliinin mutlak m, yoksa snrl de Neolitik a'n, Bron' a'nn ve Demir a'
olduunu incelememiz gerekiyor. Baka bir sy- nn nsanlar daha stn aralarnn ve teknoloji-
leye, meydan okumann sertliini alabildiine lerinin yardmyla belli bir baar kaZanmay be-
nrsak, tevik de bylece alabildiine youn cerdiler. Sonunda. Bat Hristiyan Uygarl ile Rus
m olur ve dolaysyla, meydan okumann Uygarlnn ncleri Atlas Okyanusu'ndan Ural-
d tepkide snrsz bir enerji artmas mi lara kadar orman egemenlikleri altna aldlar.
olur? Yoksa, bir noktadan sonra sertliin art Byk skender'in ardndan Helenizmin Suri-
smda tepki ufalr m?' Hatta bu noktann da ye ve ran Dnyalarna politik mdahalesi, bu ik
ine getiimizde, meydan okumann sertliinin toplum iin nemli bir meydan okumayd (1). Zor-
'ce artt ve buna baaryla tepki gsterme im- la mdahale eden bu uygarla kar ayaklanp
nm ortadan kalkt bir noktaya gelinir mi? onu kap dar etmeleri gerekiyor muydu, yoksa
Bu sorulara inandrc bir cevap yerebilmek gerekmiyor muydu? Bu meydan okuma karsnda
meydan okumann ar olduu durumlarn tepki gsterebilmek iin eitli giriimlerde bulun-
ank ve belirsiz olmayan kantlarn bulmalyz. dular ve btn bu giriimler ara olarak dini bir
Meydan okumann arl, belirli bir durumda be- harekete yasland. Zerdt ve Musevi tepkileri
. bir grubun meydan okumaya gerekli tepkiyi baarsz oldu; Nasturi ve Monolizit tepkileri de
rememesiyle, sadece bu olguyla, kesin bir e baarsz oldu; slam tepkisi baar kazand.
tDde kantlanamaz. Bu kendi bana hi bir eyi Zerdtlk ve Musevilik. srasyla, ran ve
t etmez, nk baarl bir tepkiye yol am Suriye Uygarlklarnn dini terinilerle iladesiydi-
lemen hemen her meydan okuma, baarl sava ler. Helenizmin saldrsyla savunma durumuna
yznc ya da bininci arda delloya girinceye geen bu uygarlklarn ikisi de helen darbesini ye-
bdar birbiri ardndan sryle dellocuyu saf d meden nce baarl bir ekilde gelimilerdi. Nas-
brakmtr. rnein, Kuzey Avrupa ormarlarnn turi ve Monolizit Hristiyanl ise yeni uygarlk
. i meydan okumas Paleolitik nsan etkili lar yaratmak yolunda, l domu giriimlerdi.
biimde yenilgiye uratmt. Paleolitik nsan, Domadan len bir uygarlk, baka bir uygar-

133
ln yelerinin daha sonraki bir tarihte baaryla karrn haline gelince, bu helen stnl de
oynadkar belirli bir rol balangta oynamaya anakronlk bir nitelik almt. Ne Nasturiler, ne de
kalkan ve beceremeyen bir uygarlk olarak tanm Monofizitler, Helen emperyalistlerle (Melkitler)
lanabilir. Byle bir durum ortaya kt zamanda baa )cabilecek gc gsteremediler. Nasturiler
iki rakip uygarln birincisi glgede kalr. Ya ta- Roma mparatorluu'nun dna srldler; Mo-
mamen yok olur ya da deliklerde, kovuklarda bir nofizitler yeraltna itildi. Gelgelelim, bu Roma d~
kalnt olarak yaar. Az nce Nasturiliin ve Mono- mam Hristiyanlarn deneyip de baaramad gi-
fizitizmin Hristiyan Kilisesi ve Roma mparator riim daha sonra Mslmanlar tarafndan baar
luu'nda Helen stnln sarsmak iin gIriii ya ulatnld. Bunun sonucunda, Nasturiler ve Mo-
mi iki aba olduunu grdk. Hristiyanlk a nofizitler ya diasporalar halinde ya da gzden rak
. nn beinci yzylnda eski Suriye ve Helen kltr- ke bucaklarda yaayabilirken, Suriye-Helen
leri Yahudiler ve Samaryallar dnda btn eskl <kltr-karm slam Uygarl'n yaratt. Bir
Suriye ve Helen.halklarnn ortak kltr olan bir uygarln yerni bir baka uygarln almas bize

ETKISIZ MEYDAN OKUMA 94 Fiziksel corafi koullar Etyopya Hristiyanlarn dardan gelecek teviklere kar ko-
rudu: Topluluk izole olarak bitkisel bir hayat yaad. Lalibela'da kayadan oyulmu bir on
nc yzyl kilisesinin dam.

134
bir ipucu veriyor. Yerini bir bakasna brakan her bir durumdan balayalm, sonra bunu benzer bir
uygarlk, domadan len uygarlklar listesine gir- grubun hem daha sert hem de daha yumuak mey-
meye adaydr. dan okumalara kar tepkileri rnekleriyle kar
imdiye kadar gzden geirdiimiz durumlar- latralm. O zaman balang noktamzn iki ar
da, baz rakipleri yenilgiye uratan bir meydan u arasnda bir orta yere isabet ettiini grrz.
okumann bir baka rakipten baarl karl al- Baka bir syleyile, iki ar ucun, yaratc bir tep-
dn grdk, ama tarihi olaylarn bu eitten so- kiyi tevik etmek bakmndan biri fazla sert, biri
nular, bir meydan okumann gerekten baa k de fazla yumuak olan iki tip meydan okumay
lamayacak kadar sert olup olmadn anlamamz temsil ettiini saptarsak, sertliin' optimum nok-
Iin gerekli kesin kantlar bize vermez. terimli tasnn nerede oduunu bulabiliriz ve o zaman
bir karlatrma yntemi uygularsak bu soruna meydan okuma-ve-tepki ilikisinin, ok iyi bildii
dala verimli bir yaklam yolu bulabiliriz. nce br miz azalan kar yasasna uyduunu da anlarz.
meydan okumann baarl bir tepkiye yol at imdi bu durumu slamiyet ile Hristiyanlk

STEsINDEN GELNEMEYEN 95 Orta Asya'da kurulmaya balanan Nasturl Hristiyan uygarl daha kklenemeden
MEYDAN OKUMA Mslman Araplar karsnda ezildi. Karaku'da bir Hristiyan tapna1>>Ddan duvar
resmi.

135
trlerinin eritme potasyd buras. lrklar da gene
arasndaki atmalar rneinde inceleyelim. Bir-
ayn ekilde uzun sreden beri karm, tam ola-
ok kereler bu ik; dini hareketin genileyendal~a
rak kaynamlard: Yerli rarl kyller t. ikin-
lar att. Bu atmalar karlatrmal br YO,n-
ci yzylda Frasa konuan Gebelerle karm
temle gzden' geirdiimizde, baar dereces deg lar, Hristiyanlk ann beinci ve altnc yzyl
en tepkilere yol aan, deiik iddette bir dizi mey-
larnda Trke konul!n Gebeler etnik karma
dan okuma olay gryoruz. Mslmanlar LS. iki tabaka daha eklemilerdi. nsani genin bu ve-
732'de Fransa ilerine girdikleri zaman Bat Top- rimli eitlilii, fiziksel evrenin karakteriyle de
lumu kendini kurma mcadelesine, daha yeni ba korunmu ve vurguanmt. Yerleik ahalinin bir-
lyordu. Yeni fatihler ise Akdeniz'in gney kyla
ka muhkem vahada yourlamas toplumsal ya-
rndaki snrlarn ap ilerlerken zaferden zafere
pnn politik bakmdan bamsz ama iktisadi ve
komulard. Ama gene de bu arpc meydan oku-
kltrel bakmlardan birbirleriyle bantl birta-
mann sonucu meydan okumann {azl;. an olma-
km ehir-devletleri halinde eklemlenmesiyle (arti-
dn gsterdi; nk, yeni doma srecindeki Ba- klasyon) sonulanmt. Bu ehir devletleri gerek
t Toplumu saldr karsndaboulmak bir yana is-
Eftalitler ve gerekse sonradan gelen Trk beyleriy-
tilaclar geriletti ve politik, kltrel zerklik ve
le iyi ilikiler iindeydiler. Sonradan gelen beyler
egemerlik yoluna baarl bir ekilde girmi oldu.
de efendilerin ve uyruklann refahnn Dou-Bat
Ama Bat dnyas, Mslman-Hristiyan a-
kervan yolundaki transit ticaretine bal olduu
tmasnn patlak verdii eitli noktalardan sade-
m, dolaysyla kervarlarn kendi lkelerinde en-
ce bir tanesiydi. Gneyde, slamiyet Habeistan'
geenmeden, gverle' gemelerinin gerektiini an-
daki (bugnk Etyopya) Monofizit Hristiyanla
layacak kadar saduyu sahibiydiler. Roma mpara
meydan okuyordu. Bu olayda, meydan okumann
torluu'nda dini baskdan kaan mminlerin Orta
mahalli biimi fazlasyla gsz olduu iin baa Asya'ya ve hatta in'e kadar getirdikleri canl bir
rya ulaamayan bir tepki rneini gryoruz. Mo-
Nasturi inann'dini teviki de bu elverili insani
nofitizmin Habeistan'daki fosilinin bugne kadar ve fiziksel koullara ekleniyordu.
garip bir ekilde varkalmasnn nedeni, evresin- Bylece, Hristiyanlk arun yedinci yzy
deki dalarn nfuz. edilmez sarpldr. Bu ilkel lnda, Maverannehir'deki yeni uygarlk tohumu-
fosilin karaya vurduu kayal ard arda yalayan
nun gel.i.mesi iin gerekli btn koullar hazr g-
kltrel istila dalgalar bir iz brakmadan gerile- rnyordu. Olgurlaamadan yok oluunun nede-
mi, ne kayal iine alabilmi, ne de .daha stn ni, Mslman Arap saldrsnn sunduu tehlikeli
bir aba gsterilmesini .tevik edebilmitir. Habe- meydan okumaya yeterli tepkiyi gstermeyi baa
istan Monofotiz mi Hristiyomhn durgun ve zo ramamasdr. Arap istilaclara ve ksa bir sre iin
le bir parac olarak kalmtr. slam'n meydan ortal yakp ykarak geen Trke Gebeler'e
okumas burada bir sonu vermedi, nk, modern (Bat Trkleri) kar yrtlen uzun direni ha-
teknolojinin Habeistan'n doal korunaklarn reketi, ylesine youn anari koullar yaratt ki
hayvanca bir zorlamayla ykt aa kadar gr- kervan yollarn ak tutmak mmkn olmad; bu
legelen btn meydan okumalar gibi slamiyet'in yollar bir kere kapannca Maverannehir'in btn
Habeistan zerinde etkisi.de, mahalli fiziksel ev- kan damarlarndan durduruamakszn akp gitti.
renin nfuz edilmezlii yznden optimum sertlik Araplar iki alternatif gsteriyorlard: Ya aresiz bir
noktasnn ok altnda kalmt. iktisadi buhrana srk!enecek ya da politik ba-
te yandan, Dou'daki Maverannehir Nastu- mlln lml bir biimine rza gstereceklerdi.
riliinin slami meydan okumaya kar tepkisi bu- Horasan'dan Atlas Okyanusu'na kadar uzanan bir
nun tam kart bir nedenden tr baarsz oldu. hinterland emri altnda buunduran Arap mpara
Meydan okuma ylesine sertti ki Uzak Dou Nas- torluu'nda baz yeni pazarlara nfuz edebilme u-
turl Hristiyan Uygarlnn doumunu kesirlikle mudu bu politik bamllk alternatifini daha kat-
rledi. Nasturi krizaliti iinde bir tohum niteliin lanlr klyordu. Kaytsz artz teslimiyet anlam
de olan bu Uzak Dou Hristiyan Uygarl, dk na gelemeyecek bir bar kabul etmekle Maveran-
domadan nce kz-nci nehirleri havzasnda nehirliler iktisadi yok olma tehlikesinden kurtul-
olumaya balamt; dnyaya gelme frsatn elin- duar; ama yabanc bir evrensel devletle btnle
den alan darbe bu blgenin tS. 737-41 arasnda meyi kabu etmeleri ayn zamanda kendi uygarlk
kesin bir ekilde Arap mparatorluu'na balan lannn tohumunun kanlmaz bir ekilde imha e-
mas oldu. Fetihten nce blgedeki btn mahalli dilmesi arlamma geliyordu. Bu durumda meydan
koular orada yeni bir uygarlin domasna el- okumaya karlk gsterilen tepkinin fiyat, yara-
verili grnyordu. Uzun ve btnsel bir kltr tcl imkanszlatracak derecede yksek olmu
karm olmutu: ran, Suriye, Helen ve Hint kl- tu.

l 136
imdi slamiyetle eitli Hristiyan toplulukla- aramadn anlyoruz. slamiyet, Helen emper-
n arasndaki atmalar bir sraya sokabiliriz. s yalistlerin stnln yenilgiye uratacak ka-
lam dalgasnn Habeitan Monofizitizmi zerin- dar gl olabilmiti; Bat da, slamiyet'i yenilgi-
deki zorlamas o kadar zaytt ki gZe grlr hi ye uratacak kadar gyd. te yandan, Nasturi
bir tevik yaratmad. Hristiyan Bat dnyasna ve Monofizit Hristiyan mezhepleri Helen emper-
kar daha gl zorlamas, tepkinin canllndan yalistlerin Ortodoks Hristiyanlna kar tu-
da anlald gibi,. daha yksek dzeyde bir tevik tunamamlard ve Ortodoks Hristiyanln sonun-
oldu. Nasturi Hristiyanl zerindeki zorlamasy da slam karsnda yenilgiye uramas da onlarn
sa bu toplumu henz meydan okumaya kar 0- iine yaramad. Habeistan'da slamiyet'in Monofi-
lumlu bir tepki gsteremeyecek kadar zayf bir a- zit Hristiyanl zorlamas, grdmz gibi, bir
nnda yakalad ve daha tohum halindeyken imha tevik gesi olamayacak kadar zayft; ama Mave-
etti. Belli ki slami meydan okumann Bat Hris rannehir'de slamiyet'in Nasturi Hristiyanl -
tiyanl karsnda gsterdii iddet derec~si, op- zerine zorlamas o kadar g"lyd ki sonu bu uy-
timum noktadr; gerek Habeitan Monofizitizmi- garlk tohumunun ezilmesi oldu. Bylece slami
ne. gerekse Orta Asya Nasturi Hristiyanlnakar- yet Hristiyanln bu iki eidini glgede brakt
meydan okumalarnn sertliiyse gerekli dozdan 'le onlarn miraslarna kondu. Monofizit Hristiyan
eit derecede uzaktr. Burada, yeeren uygarlklarla mezhebi Habeistan ve Ermenistan'n sarp dalk
l doan uygarlklar arasndaki ayrmn ltn blgeleri dnda ancak diasporalar halinde barna
bulabilivoruz. Bat Hristiyanl ile slamiyet'in bildi; Nasturi Hristiyan mezhebi de sadece Kr-
nn brer uygarlk yaratabildiklerini ve Nasturi ile distan dalarnda ve Hindistan'n gney bat u-
Monofizit Hristiyan mezheplerinin niin bunu ba- cundaki bataklk ve cangllarda yaayabiidi.

137
BLMIII

UYGARLIKLARIN
BYMES

Domay baarm bir uygarlk ilk ve en yksek engeli


am demektir, ama bu otomatik bir ekilde baardan
baarya koaca anlamna gelir mi? Doumdan sonra
byme sreleri kesilen baz toplumlarn varolmas, bu-
nun h'er iaman byle olmadn gsteriyor, onun iin
ben de bOYOme olaynn kendisini aratrmay gerekli g-
ryorum. Grne baklrsa, bir toplumun bymeye de-
vam etmesi iin, bir meydan okumaya kar baarl bir
tepkinin yeni bir meydan okumaya yol amas, bylece
tek bir hareketin bir hareket dizisine dnmesi gereki-
yor. O zaman, bu meydan okuma-ve-tepki dizisindeki ba-
samaklarn belli bir yne gtrp gtrmediini, aratr.
mam gerekiyor. nceden bilinebilir bir hedefe doru
kanlmaz bir ilerleme bana insani a.lemde olmaz gibi
grnyor, ama genel bir anlamda bir toplumun by.
mesinin toplum nderlerinin kazand gittike artan ka-
rarllk gcyle llebildiini gryorum; dolaysyla bir
uygarln gelecekteki kaderinin bu yaratc insanlar
aznlnn elinde bulunduuna inanyorum.
--

Renkli Resim : 21
BYMENlN DURDURULMAS

Din deitiren gebe Moollar. Olaanst bir zorlamaya kal


an bir uygarlk, batan aka yenik dmese bile, kendisini j
nel bir hareketsizlik iinde hapsedilmi durumda bulabilir, bt
enerjilerini bu tek byk meydan okuma ile mcadelesinde tili
tebilir. Orta Asya Gebelerinin alnyazs byle oldu: Stepler
ki hayatn kat zorunluluklarna kendilerini uydurmay baar
lar,' ama bunu yaparken evrE'.lerinin klesi oldular, yeni yarat
ilerlemeler yapma imkanndan yoksun kaldlar.

140
Reldi Resim: 22
BUYtlME ATILIMI

Doum tek bir eylemdir: Byme srekli bir sre. Meydan oku-
mave-tepki devinimi, eer her ba15arl tepki yeni yaratc uyar
Iamalar getiren bir eitsizlik salyorsa, kendi kendini srdrebi-
len bir dizi olur. Prometheus miti bu ilerici atlm ierir, nk
Prometheus, yasak ate gcn tnsan'a vererek despot Zeus'a
bakaldrdktan sonra, onu nsanln srekli gelimesine izin ver-
meye ikna eder. Mitin Ortaa'daki anlatmlar, putperest oriji-
nale Hristiyan eilimler de kattlar ve Prometheus'u Tanr'ya
bakaldran biri olarak deil, Yaratl'ta Onun orta olarak gr-
dler. Bu on beinci yzyl minyatrnde Prometheus'un ilkin
Evren kreler arasndan elde mealeyle geii, merkeroe ise een-
netteki kprtsz nsan'} canlandr grlyor. Burada Promet-
heus atei tam anlamyla hayat veren bir g olarak gsterilmi,
ama ayn zamanda bilgi ve entelektel merakn atei olmak gi-
bi simgesel bir anlam da var. Prometheus'un cezalandrlmas bu
yzden aratrmann tehlikeli meyvalarn temsil eden bir mecaz
saylyor.

143
18 Bymenin Durdurulmasna Ornekler
Uygarlklarn bymesi nemli sorunlar yara- dikleri bir meydan okumayla karlaan Osmanl
tr m? u noktaya kadar yaptmz aratrmalar Trklerinin bana geldi. Bu yeni siyasi soruna a-
uygarlklarn douunun en ufak bir pheye yer re olarak yarattklar kalpl, kat kurumlar daha
vermeyecek kadar nemli bir sorun olduunu gs- ileri bir toplumsal gelimeyi
~ . .. tamamen imkansz
terdii iin biz de birtakm zmler getirmeye a- klyordu. Ispartallar da LO. sekizinci yzylda,
ltk. imdi bundan tesini aratrmamz gerekli Helen toplumunun ortak bir sorunu olan nfus
mi? Doum bir kez gerekletikten sonra byme basksna are olarak HeUas iinde fetihe kaIka
bunu kendiliinden izlemez mi? Grne baklr rak topraklarn geniletince tm yaratc enerji-
sa bu sorunun cevab bymenin, kendiliinden, lerinin akraba ama dman bir nfusu denetim al-
doumu izlemediidir. Gelimi ve l domu di- tnda tutarken eridiini grdler.
ye tesbit ettiimiz rneklere ek olarak nc bir Bu rneklere ek olarak balatc doum zorla-
toplum ya da toplum iinde topluluk tipi bulabili- masn gerekletirdikten sonra byumek iin ken-
riz: Bunlar, doumu baaran ama gelimesi de- dilerini en ufak bir kmlt yapamayacak durumda
vam etmeyen, doumdan sonra bymesi duran bulan baka toplumlar da vardr. Eskimolar by-
toplumlardr. ledir. Son derece ayr ve uygun bir Arktik kltr
Bymesi duran toplumlarn ya da topluluk- gelitirmekle birlikte Eskimolar, fethetmek istedik-
larn ortak zellii, hepsinin ayn tr bir zorlama- leri evreye esir dmlerdir, nk varkalma g-
ya kalkmas, bunu baarmas ve salt bu nedenle revini yerine getirirken btn glerini tketmi
hareketsiz kalmasdr. Bunlar tevikle ank ara- lerdir. Afrika Dnyasndaki ufak topluluklarn da
sndaki snrn en tehlikeli yerinden gelen meydan ou byledir. Bunlar byk ve esnek toplulukla-
okumalara kar tepkilerdir. l doan uygarlk rn gelimesine izin vermeyen fiziksel ve ideolojik
lar son derece g bir doumu baarr baarmaz bir evre iinde yaarlar. Bu kabilelerden, gelenek-
yenilgiye uramken, bymesi duran toplumlar sel kurum ve uygulamalarla yetinemeyecek kadar
bu ilk ravnd'da- kazanmakla bundan sonrakinde byyen olursa, ana topluluktan yeni bir kabile
yenilgiyi garantilemi olurlar. Bizim daclar hi- toplum kurmak zere ayrlr. Demek ki toplumsal
kayemizde (1) bymesi duran toplumlarn tem- ve gndelik hayatn bylesine kat bir ereve iin-
silcileri, da yamacn en tehlikeli kntlarn bu- de yaratlmasna yol aan ihtiya ayn zamanda o
lunduu yerden trmanmaya balayanlardr. Daha toplumu tecrit edilmeye, gszlemeye mahkum
rkek ya da daha akll baka daclarn tersine eden bir etkendir.
bu an cesur daclar yenilgiyi kabul etmeden, yl Bymesi durdurulmu toplumlarn en belir-
madan meydan okumaya cevap vererek dik ka- gin rnei Avrasyal Gebe Toplumdur. Gebeler
yalkla bouurlar, ancak hemen sonra kendilerini stepin, fiziksel tabiatm Arktik buzlarndan ya da
bir daha kprdamaya cesaret edemeyecek bir du- tropik cangUarndan hi de aa kalmayan mey-
rumda kaskati kesilmi, kayala sarlm bulur- dan okumasna cevap vermilerdir. Steplerin en
lar. Btn hnerleri, enerjileri ve cesaretleri d fazla fiziksel benzerlik gsterdii ge, herhangi bir
memek iin harcadklar korkun abada toplan- kara parasyla llmeyecek kadar hain olan ok-
mtr ve rabat hir yere trmanmaya yetecek ye- yanustur. Stepin yzeyiyle okyanusun yzeyinin
dek .::nerjileri de ycktur. nsana aknlk veren bil' ortak yan, nsanoluna ancak konak noktalar
akl'obalik gsteridir bu. ama baarlar dinamizm halinde ak olmasdr. Geni yzeyinin hi bir
dnyasnda deil statiklik dnyasnda yer alyor. noktasnda (adalar ve "ahalar dnda) insanlara
Dstur!an ve nihayet kitabeleri "J'y suis, J'y res- kalc bir varolma, dinlenme, yerleme imkan ta-
te" (Olduum yerde duruyorum) dir. nmaz. Her ikisi de yolculuk ve ulam bakmn
Pratikte bir toplum doduktan sonra hayat dan, insan topl ul uklarna srekli olarak yaadkla
nn herla,gi bir aamasnda bymesi durabilir. r yerin kara paralarndan ok daha byk ko-
Bu durma fenomenini bir ok toplumda kle laylklar salar; ama her ikisi de (zerlerinden
rinden sonra, hayatlarnn son evresinde grece- geme cezas olarak) srekli bir "devamnn ge-
iz. (') Bunun gibi, ayn uygarlk iinde bir top- rekliliini her an hatrlatrlar: Yoksa btn b-
luluk komular bymeye devam ederken durabi- tne ve hemen bu alann snrlarndan ltdan
lir. Bu olay, hayvanc. gebe bir toplum olmaktan kp sa"lam topraklar zerinde kendilerine yer
kp mparatorluk Gc'ne srarken, geni te- bulmalar gerekir. Demek ki. stepte otlak arayarak
ba ynlarn ynetmek gibi nceden eini grme- yaylm gebe srleriyle, balk srleri bulmak

144
okyanusu tarayan balk filolar arasnda ger-
k bir be;zerlik var; bunun gibi denizin kart k
nndan gelen mallarn dei tokuunu yapan
car konvoylaryla stepin' kart ularo birle
n deve kervanlar arasnda; deniz korsanlarl\ YARIDA KALM GELIME
96 Gebe kampnda hayat, on drdnc yzyldan bir Mool resmi.
l ekiyalar arasnda; ve Vikinglerin, Halla
n gemilerine binip Avrupa ve Dou Akdeniz k
larma dalgalar halinde yaylmalarna yol aan
nfus patlamas hareketleriyle Araplar, skitler,
rklcr "e Moollarn stepteki yrngelerinden
rlay!) ~iddetle ve apansz Msr'n, Irak'n, Rus-
'nn, Hindistan'n ya da in'in yerleik toprak-
ma gelmesi arasnda ayn benzerlik var.
Grlecei gibi. Gebeler'in Tabiat'n mey-
n okumasna gs:erdikleri tepki bir zorlamadr;
lma ortada yeterl arkeolojik kant olmaynca, bu
rya nasl bir te~vik sonucunda varldn bul-
mak bir tahmin meselesi olmaktadr. Sorun, za-
an tahmin edebilme sorunudur, nk Orta As-
ya pastoral Gebeliinin tarihi kkenini belirli bir
yere ve kesin bir zamana balamanuza yarayacak
hi bir bilgi yoktur. ('I)
insanolunun fiziksel evresini evcilletirme
ve dizginleme yolunda ilk giriimlerirti aratrr
ten iktisadi retim tarzlarnn birbirini izleyen
~alar halinde ilerleyip gelitii varsaymina
dayanan bir gelime modeli uygulamak mmkn-
dr; buna gre avclk ve toplayclk aamasn
izleyen bitki ve hayvanlar evcilletirme aama
Sndan sonra tarmsal iftiliin ve hayvancln
bir karm olan yerleik biime geilir. Bu ka.-
IIba gre Gebeliin, bu standart gelimeden hay-
vanlar evcilletirme aamasnda kopup ayrlan
97 Japonya'da donmu bir nehir stnde Aynu balklar.
bir alternatif sistem olduunu varsayabiliriz, n- Aynular, byyen Japon Uygarl'nn etki alan dnda,
k Gebelik, aslnda hayvancln iyice uzman- Kutup Kuann hemen altnda otran avc ve balk bir topluluk
lam bir biimidir. Bu srecin aamalann rne- olarak uzun sre statik bir hayat yaadlar.
in iklim deiikliklerine balamak giriimlerinde
bulunulmutur; buna gre, 'kuruma derecesi art-
tka nce insanlarn avlad yabani hayvan s-
rleri yok olarak eskiden tamamen avclkla gei-
nen topluluklarn hayatlarn daha az elverili ko-
ullarda srdrmelerine, ilkel bir tarma ve ken-
dileri iin artk bulamadklar yiyeceklerle yabani
hayvanlar besleyip evcilletirmeye yol at sonu-
cuna varlmtr. Daha sonra, teoriye gre, kuruma
sreci iddetlendike bu kez yerleik iftiler ve
hayvanclar durmadan klen ekilebilir toprak-
lar alanndan karak, evredeki stepte daha gez-
gin bir hayvan retimi tarz benimsemeye zorlan-
dlar ve mevsimden mevsime srleriyle birlikte
stepin geici ekim alanlarna tandlar. (4) Son
amanlarda nfus basks varsaym, varolan re-
tim tekniklerini gelitirme imkan olmad iin
artan nfusa cevap olarak eski insarlarn, geirn
aralarn, rnein bitki ve hayvanlar evcilletir-

145
me sanatn renip deitirmezorunda kaldklar giyeceini, barnan, yaktuu, ulamn ve ayn
varsaymna dayanlarak aklanacak kadar geli zamanda stepteki baka topluluklarla tahl ve de-
tirilmitir. Bu iki teori hayvanc Gebelik kuru- mir gibi en hayati ihtiyalarn dei toku edebil-
munu inandrc bir ekilde aklayabilir, ancak mek iin bir de fazlasn ondan salamak zorunda-
hi bir arkeolojik kant bulunmad iin bunlar dr. Tarmla uraanlarn grece duraanlnn
yalnzca ispatlanmam dnceler olarak kalma- tersine Gebeler son derece hareketlidir. Ne var
dr; nk herhangi bir yerde yaplan bir kaznn ki olduka kalabalk sayda insan ve hayvan grup-
salad snrl kantlarn analoji yoluyla zaman larnn, orak ve dman bir evrede hareketini or-
zanan hayvanc Gebelik iin kuanlrru geni ganize etmek saysz lojistik sorunlarla snrland
alaniara uygulanabileceini hi bir zaman varsa- rlmtr. Gebe, kendisi, ailesi, srleri ve davar-
yamayz. lar stepin geni alanlarnda, hayvanlarn ardarda
yleyse, ilkin, tarmsal retim tarzlarndaki yemlenebilecei otlak alanlarnn kapasitesini be-
deiikliklerin tarihlerini yaklak olarak bile tes- lirleyen iklimin yl-dngsne de uyarak bir ot-
bit edemiyoruz: Bu sre bir esrar perdesi altn laktan bir otlaa manevra yapmak zorundadr.
dayken hayvanc Gebeliin kkenleri daha da Koca sszlkta kaybolmak ya da ok geni bir alan
karanlk bir esrar perdesine brnr. nk, tan zerine serpitirilmi birbirinden uzak sulama nok-
m gerei. gezgin insan klanlar ve onlara ait s- talarn ve meralar karmak istemiyorsa -za-
rlerin, yerleme yerlerinde yeterli sayda kalc ten bu meralar karmas kendisinin de srs-
izler buakmas ve ada arkeologlarn krekleri- nn de lm demektir- gidecei yn ve uzak-
nin bunlara rastlayp gn na karmas ihti- l ok dikkatli hesaplamas gerekir. Gebe Ba
mali, herhangi bir tarih-ncesi topluluunkine g- kannn, srekli iktisadi sava iinden zaferi s-
re ok daha azdr. Dahas Gebeliin, bunu be- kp almas, her eyi nceden dnmek, kendine
nimseyen insanlar, ana akm olan tanmsal geli gvennek, maddi ve manevi dayankllk gibi er-
meden saptrp sonunda yerinde saymak anlarruna demere baldr. Fiziksel doayla deil, insanlarla
gelen bir yne eken evresel meydan okumalara savarken bir askeri komutann birliklerinden
-ister iklim, ister nfus basks isterse baka her- kendisi gibi erdemli davranmasn beklernesi gibi,
hangi bir ey olsun- bir tepki alternatifi olarak Gebe de otoritesi altndaki insanlar ve hayvan-
baladuu varsaynamz iin bile herhangi bir ka- lardan byle davranmalarn bekler. Gebeliin
nt yoktur. Bundan baka, hayvan yetitiriciliinin zorlamas davranta ve fiziksel yapda kat ve
iltilik yapan topluluklardan renilip orak
stepe getirildiini dnmektense bunun, stepin 98 Gebe sanat: Bir skit kl knndan ayrnt. Mezopotamya
mitolojisinden alnm bir grnt: Birer kutsal aaca bakan iki
eski yerlilerinin yaratt zgn ve daha nce de- tanr.
nenmemi bir yntem olduunu, kendi tarihnce-
lerinin olduka uzak denebilecek ama balca da-
yanaklar olan evcil hayvanlar ele geirdikten
somaki bir aamasnda, evrenin cimri artlar
nn zorlamasyla yaratldn dnmek de akla
yakndr. .
Gebeliin kkenleri konusunda kesin kant
lar henz gn na kmamtr. te yandan,
Gebe hayat biiminin, tepkisi olduu meydan
okumann ikin sert.lii konusunda hi bir phe
yoktur. Gene hi phesiz buna kar gsterilen
tepki canla bala ve inatla yrtlnt. Gebe-
ler ok gelimi bir hayvanclk sanatndan aldk
lar g sayesinde ar dman bir evreyle bou
uyorlard; ama son derece zorlu kouar altnda
bu gc baaryla uygulayabiirnek iin zel bir h-
ner gelitirmeleri ve ayn zamanda bu hneri ge-
litirmek iin de zel ahlaki ve entelektel gler
edinmeleri gerekiyordu. Hayvanc Gebelik ekono-
mik etkinliklerin en uzmanlarru olanlarndan bi-
ridir, nk yerleik bir ev ve topra ekme imka-
nndan yoksun olan gebe, elindeki tek kaynak
olan srsne dayanmak zorundadr, yiyeceini,

146
yksek bir standart ve ok gelimi bir ballk ve bir gerektr,
hatta kendi uygarlklar iinde baz
k1an dayanmas gds gerektirir; bu zellikler sze arpar baarlar
da kaydetmilerdir. Bat
olmazsa, step boyunca kvrla kvrla disiplinle iler- Dnyasnn en erken karlat skitler'in canl
leyen katar, hi birinin yalnz bana hayatta kal- sanat eserleri adalar olan herhangi bir yerle-
mas mmkn olmayan atomlam paracklar ik toplumunki kadar gzeldir: Ve bin yl sonra
halinde dalr. Bylesine stn bir disiplin dere- Trklerin. Moollarn, byk Gebe mparator
cesine ulaan bir toplumun bu baarya kar de, luklar gedey Han'n Karakurum'u gibi ,gittike
yeeei cezann da ayn derecede byk olmasna zenginleen bakentlere dayanan artc derecede
~mamak gerekir. . grbz ve canl kltrlerin domasna yol am
Gebenin cezas znde Eskimo'nunkiyle ay- tr. Ne var ki Gebe Toplumunun gerek zayn
mdr. Fethini baardklar amansz fiziksel evre nn ipucu da ite burada yatar: Kendi tarihlerin-
onlar sahibi olarak kabul etmi grnmekteyse de de, too'aklarndan kp komu blgelerde yaayan
aslnda sinsice kleletirmitir. Gebeler de Eski- yerleik toplumlar zerinde, stepin tesinde geici
molar gibi, belli bir hareket dngsnn ebedi bir otorite kurduklar dnemler dnda, kendi o-
mahpuslar olmulardr; srleri bir meray biti- rak evrelerinde, kk klanlar ve gruplar halinde
rip brne balad srece hi durmakszn hare- "rekli olarak hareket edip canszlamaa mah-
ket halinde olmalan gerekir. Bylece insiyatifi kumdur. Dman bir arazinin mthi etkili bir ik-
.stepte kullanmakla, Gebeler, geni anlamyla, tisadi kullanmna yol aan toplumsal gere ayn
- yadaki insiyatifin dnda kalmlardr. Uygar- zamanda daha yksek bir kltrel gelime iin
lar tarihini hi bir iz brakmadan gemedikleri almaz bir engelolmutur.

19 Bymenin lt
dan korkmadklar, byk kurlarclar olarak ha-
Uygarlklarn bymesinin gerekten bir sorun
la insan aklnn, mantn ve serbest aratrmann
:yarattn grdkten sonra, imdi bymenin
gcne g'vfndiklerin ('j cesur bir klasik-ncesi
:tabiatnn ne olduunu ,.aratrarak bu sorunu
ada, btn kusurlanyla sergilenmi olur. Zeus'
zmeye alalm; ya da bir baka syleyile, b-
un baars kendinden nceki tanr olan Kronos'u
~enin ltn tesbit etmeye alalm. Ara
yenmek,ti; bu gsterili baary kazanp Olimpos
trmamza, daha nceki blmlerde de imdadmza
tahtna kurulduktan sonra, orada, ayan yere se-
ien hir gc, mitolojiyi yardma ararak ba
rilip yatan Evren'in srtna koyarak, yalnz ba
Jayalm. Bakalm Aeskhilos'un Prometheus ls
na, kprtsz ve despota bir saltanat srmekten
. diki konumuzu biraz aydnlatabilecek mi?
baka bir kaygs kalmamtr.Ama Zeus, Kronos'u
Eyb'n Kitab 'He Geothe'nin Faust'unun
kendi gcyle deil, Prometheus'un yardmyla
tleri, uygarlklarn doularnn zellii konu-
yenmitir; dolaysyla Aeskhilos'un dncesine
da bize bilgi vermiti, (i) imdi de Prometheus
gre, kendi istemese de, eski yandann meydan
.. uygarlklarn bymesi konusunda bir ipucu
okumasyla kurtulmas gerekmektedir. Zeus'un,
layabilir. Bu mitin Aeskhilos'un iledii bii-
statik bir edebiyat iinde kendi yerini korumaktan
de Zeus, kendisine meydan okuyana kar sa-
baka bir derdi yoktur ama, Prometheus da doy-
kaybeder. Eyb'n ya da Faust'un Tanr'lar
ma~ hilmeyen bir yaratcdr, atei bulan odur, ak-
tersine, Zeus burada kendisine yeni bir yarat-
l hep aratrr ve aar; byme srecinin, Berg-
eylem frsat verecek bir itkiyi sabrszlkia bek- son'un elan vital'inin (hayati atlm) mitik bir
ecei yerde, olduu gibi kalmak ve evresindeki
temsilidir. Zeus'un, hareketsiz kaldka, kendinden
ni de olduu gibi muhafaza etmek derdindedir.
nceki Kronos gibi devrilmesinin kanlmaz oldu-
etheus'un, Zeus'un mizacn ve yneticiliini unu bilir; onun iin de, Zeus'a rahat vermez.
ya ynelik meydan okumas, Zeus'un kar- Babasnn tahtna kurulur kUFulmaz
pndakine intikamc bir saldrya gemesine yol Hemen tanrlar Elrd. her birine
. Sevgili dengesini bozan bu hareketiyle de Yer verdi, en~f verdi. Byle kurdu
us kendi yenilgisini kendi hazrlam olur. Oysa Imparatorluunu. Ama insan, zavall insan,
Umursamyordu hi: Btn insan soyunu silip
metheus, ac ektii halde, zaferi kazanma yo-
Yerine bir garip cins getirmekti plan.
adr
Kimse de kar kmaQ bu kt dnceye
Bylece Aeskhilos'un Zeus'u, insanlarn henz Benden baka. Ben bakadrdm. Insan onun
best dncenin eritici ve yok edici sonulann- Ezip yok etmesine izin veremezdirn ... (3)

147
Prometheus, Zeus'a, dural Evren'inin bar iinde
bir dnya deii de bir lolduunu mantk yoluy-
I i .'. la anlatmay baaramaynca, tanr iradesine kar
. \ \ \
i I

r
,J
i

gelir, himaye ettii rencisi olan nsanl iieriye


.' ve daha yksee gtrmek iin kendi ruhunu verir.
". .... i
~t
,~, ~ . .,
Ie yaramaz
.; ;: "\ ..:-.
,.~.
Bir varlkh, ama ben capcanl

. . ' ... }~.,:,


/ ,. ) "l- '> \'
'~'I"
Bir zihin ve dnce verdim ona. (4)
:-j;'":' . \
. i ...

" ::.r-:'~.-' . "5'


.i ,:,.. ,.! .
;.:.-../ .'.!, \ \
~
radesine kar gelinen Zeus olanca insanst g-

\.
.
."'l.' .. cn seferber ederek Prometheus'dan almaya

'\'~.-\ ~_ ,I..., ,.
+
. i giriir.

::I! i

...
. r. 1 . .. ..
..: ':;,,"\
.~ L'I r .
i J "'-
Insana acmtm; onun iin de bana

;r.\ 1[,:.
Hi acnmadl. asldm bu kayalara.

~ )'4".".r,/'{1 r.,
i ;" . .: T~nrnn kibrine. zulmne kant. (~)

~ if.:) 'r I'} ,


Kavgann bu dzeyinde Prometheus fiziksel

,.. l'~ '; -"."


,~
. r J ' . ~.;"" .... ..,1' ~J .
\. C . I' .," }>;.
olarak Zeus'un avucunun iindedir. Ama gene de
zafer Prometheus'undur; nk Zeus'un yapt

. ] . ~., tZ.., '~~;:~~';~?


hi bir ikence onun irade gcn zayflatamaz:
bu irade gc ise, Zeus'un bilmeye can att bir
r i
"O ~"'i' ,;" ~i:
:1, \
_.L\,"
". :11.' ,,-,... . "~/'./ ';. . '"
. rj
srr saklamaktadr. Zeus dural ve despota tavrn
da devam ederse. dncenin yerine bilerek geti-
:i'~~'.;.~\''.~ I' rr /~1<
i
.\ o '.' . o i --r","
rip oturttuu kaba kuvvet tarafndan, tpk ken-
"
\ .' ' "
\.~ .h .. dinden nceki tanr gibi alaa ediimeye kendini
.A"..
, . a""
~,". },.. ~ --:.-.\
~. .,t.
'1
. _, . ~j~. ;, ol,.. ~ . ~
i .1-'
. i mahkum etmektedir, sr budur. Bu sr Zeus'un
. .'f" 'l-"~~.,;.
(-..'~
.
j,y. "";"
kendi alnyazsnn anahtardr; Bal Prometheus'
: ',. da, Zeus'un bu srr Prometheus'dan koparp alma-
'.. i." 'r ~
i : _


;.\ .
' i .\', .
o

ya altn. ama baarszla uradn gr-


' .' i,
.~' ~ .. ... ;
i . yoruz. Triiojinin br iki oyunu bugn elimizde
yok, ama grdmz kadarndan sonunda Zeus
99. 100 YARATICI PROMETHEUS Yunan mitolojisinde Promet- ile Prometheus'un uzlatklarn tahmin edebiliY0-
heus -Zeus'a ba kaldrp Olimpas'un uyumunu bozan kii- ay- ruz. Zeus, balamay renecek, dmann sal
n zamanda insan soyunun yaratetsyd; yukarda, Prometheus
killi amurdan insan iskeletini tanrlara benzeterek yapyor. Aa
verecek ve insan soyunun gelimesine izin vere-
da, kendi koruyucusu, miferli tanra Athene, cansz kuklaya cektir. Demek ki aslnda Zeus'da da. btn btn
hayat fleyerek onun iini tamamlyor. sndremedii "Prometheus nn bir kvlcm
vard; Prometheus'la atmas. bandan beri ru-
hunda gizli yatan bu kvlcm alevlendirmiti.
Mitolojik dzeyde Zeus iie Prometheus iki ay-
r insani kiilik olarak sunulmulardr, ama psiko-
lojik bir analizde, tek bir insan ruhunda karlkl
olarak birbirine nfuz eden iki itki olarak yorum-
lanabilirler. atmalar ne kadar sert olursa ol-
sun, her iki itkiyi de duyan ayn ruhtur. Bu psiko-
lojik yorumu, toplumsal konumlar iindeki insan
ruhlarnn eylemine uygulayabiriz. rnein, di
yelim ki .. ikinci binyln sonlarna doru, Helen
Toplumu'nun bebeklik dneminde, yklm Ege
Uygarl'nn kysnda kesinde yatan Kuzey-Ba

tl Yunanca-konuan barbarlarn miskinlii hir


bir yerde Prometheus tipi bir zihni enerji akmyla
canlandrlmam olsun; o zaman btn Hellas,
"Dorik Girit gibi srekli bir bitkisel yaay iine
girecekti. Ama bu barbarlarn bazlarnn ruhunda,
mitolojik Zeus'da olduu gibi, uygarlatrc bir
ahla~n snmeye yz tutmu alevi yeniden canla
nabiimiti; ve bu Prometheus'vari hayatiyet saye
sinde ocukluk dnemini yaayan Helen Toplumu

148
bir toplumsal rgye kle olarak hareketsiz
tan kurtulmu, doumdan bymeye do 101,102 ATE! GET1REN PROJ.IETHEUS Prometheus'un, nsann yaratcs
erleyebilIniti. Aeskhilos'un Mitik imgelerle ve Tanrya ba kaldrarak onun ateini nsana getiren kii olarak ikili mitolojik
rol ok zaman tek bir imge halinde birletirilmitir ve Prometheus Insana
edii, insan aklnn Prometheus'vari hayati-
atele can veren kii olarak grlmtr. .
Bergson tarafndan da felsefi terimlerle ak Aada, Prometheus, nsana atei ulatnnak iin Yeryz ile Gkyz
arasndaki alemleri ayor; on beinci yzyldaki bir Flarnan el yazmasndan
tr.
bir resim. Aada, Yahova Kaos'u bicimlendirirken, Prometheus da cennettE'
tnsan, Tabiat'n elinden kt~ ekliyle, hem akll
mealesiyle nsan canlandryer: Ovid'in Deiimler'ini ssleyen bu ortaa
hem de toplumsal bir varlkt; kltc toplumlarda Hristiyan resmi, Helenizm'in varath mitini TE'vl'at'n ikonografik diline e-
son snrna dayanacak bir 10plumsall ve hem birey- virerek putperest gelenei kutsam oluyor.
seL hayata hem de grup hayatna hizmet edecek bir ak-
l vard. Ama kendi abalaryla genileyen akl beklen-
m'3dik bir gelime gsterdi. Tabiatarndaki snrllklarn
Insanlar mahkum ettii kleliklerden kurtard. Bu ko-
UII3:rda. zellikle zengin (psiik) yetenekleri olan insan-
krn. genelolarak Insanlk iin Tabiat'n yapmas mm
kn olmayan eyleri hi deilse kendileri iin yapma-
lan ve kapatlm olan yeniden amalar imkansz 01-
maklan kt. Onlarn verdii rnek, Insanln geri ka-
lan ksml:11 da. hi deilse imgelemde. alp srkledi. (6)
Bu grleri kendi meydan okuma-ve-tepki di-
evirebilir miyiZ? imdiye kadarki aratr
zda meydan okumalarn zellii hakknda
ok belirgin dorular kaydetmekle yetindik;
sert ve fazla zayf olmayan trden bir mey-
okumann yaratc tepkilere yol atn, a
snrnda yatan bir meydan okumann ise
bakta en fazla tevik edici bir meydan oku-
gibi grnse de-- karsndakilere, bymenin
urulmas biimini alan lmcl bir ceza yk-
ini grdl:. (7) Aratrd!IUz byme srrda
esiz burada yatyor; nk, uzun vadede, opti-
meydan okuma, karsndakileri sadece tek
baarl tepkiye tevik etmekie kalmaz, bir
daha attracak hz da kazandrr. Bylece bir
dan yeni mcadelelere, bir sorunun z-
- den yeni sorunlarn ortaya kna, geici bir
uktan tekrarlanan harekete, Yin'den yeni-
Yang'a geilir. Doumu byme izleyecekse,
tdan dengenin yeniden kurulmasna giden
bitimli hareket yeterli olamaz. Hareketin tek-
lanan ve srekli bir ritm haline geiebilmesi iin
le bir hayatiyet olmaldr ki, meydan okuma ile
aanlar edengeli durumdan, bir denge faz-
na gidebilsinler, yeni meydan okumalarla
!ap yeni tepkiler gsterebilsinier ve bylece
. bir denge fazlal yaratan yeni bir edenge
durumuna girsinIer; yani potansiyelolarak
iz bir ilerleme temposuna dalsnar. Dnyev!
evrildiinde:

so tauml'ieh von Begierde zu Genuss


Und im Genuss versehmachfich nach Begierde. (8)
nsal dilde ise:
Komm! Hebe dich zu hheren Spharen!
Wenn er dich <hnet folgt er naeh. t~)
Bu srekli tekrarlanan byme ritminde her-
gi bir yn ya da ama olduu sylenebilir mi?
sortyla karlatmzda, "yn fikrinin an'

149
cak fiziksel dnyada somut bir uygulama imkan nemindekl (.. 771-221) sert toplumsal zlme
olduunu, ayn fikri psiik alanda uygulamaya
sreci srasnda oluyordu. Teknoloji alannda da
yeni tekniklerin gelitirilmesiyle uygarln ilerle-
kalktmzda yolumuzu tamamen arabilecei
mesi arasnda amaz bir karlkl iliki yoktur;
mizi aklmzdan karmamamz yerinde olur.
durdurulmu topl umlar gzden geirirken, teknik
Belli ki yn (insanlarn ilerlemesindeki admlarn) bu
bu hareketleri bir iterlemenin admlar olarak g6rmeyi ilerledii halde dural kalan toplumlar olduunu
kabul ettiimiz anda tek ve .ayndr. O zaman her ha- daha nce grmtk. (n) AyTca, nsanolu'nun
reket ileri atlm bir adm olarak tanmlanmahdr. Oy- dsal evresini denetlemesini ve fethetmesini sa
sa bu sadece bir mecaz olabilir; Insanln zednde layan teknik ustalk, ruhuna ieriden musaHat
yrmekte yetinecei, nceden-belirlenmi bir yn olsay-
d, manE;vi dirililer de nceden bilinebilirdi. Her bir di-
olan meydan okumalar cevaplandrmay baara
rili iin ayr bir yaratc abaya ihtiya olmazd. As- mazsa, onu yok olmaya da mahkum edebilir. (")
Irnda insan her zaman bu admlarn sonuncusunu ele Gerek byiime, makrokozmoz alanndan mikre>-
alp. onu bir kavramla tanmladnda, daha nceki adm kozmoz alanna doru srekli bir vurgu deiiklii,
larn da bu kavramn ieriinin bir ksmna az ok
enerji aktarm ve eylem alan deiiklii gerektl
sahip olduunu. dolaysyla .putUn bu aamalarn bu
yol zer:ndeki konaklar olduunu syleyebilir. Ama olay-
rir; bu yeni arenada meydan okumalara kar za
lar ancak geriye dnk bir bakla bakldnda by. fer kazanan tepkiler dsal bir engeli yenme bii.
Le bir biim alrlar. Gerekte, deimeler niceliksel de- minde deil, kendini daha iyi dile getirme biimin
il, nitelikseldir, dolaysyla da nceden tahmin edile- de ortaya karlar. Bir insan bireyinin ya da insan
mezler. Gelgelelim. yalnz kavramsal karlklarnda de-
toplumunun bir dizi meydan okumaya karlk bir
il de. kendilerini sunu biimlerinde, hepsi iin ortak
olan bir el men (faktr) de vardr. Hepsi de, kapal ola.
dizi tepki gsterdiini gzlediinizde ve kendimi
n ama yolunda giriimlerdir.. Analizimizi biraz daha ze bu meydan okumalara kar tepkiler dizisinin
ileriye gtrecek olursak, btun bu ardarda abalann. bir byme olay olarak yorumlanp yorumlana-
bir lknn giderek gereklemesI demek olmadn ek mayacan sorduumuzda, cevabmz bulmann
Iememiz gerekir: nk nceden tasarlanm hi bir fi-
yolu, eylemin ad geen iki alann birincisinden
kir. her biri kendini yaratrken kendi zel fikrini de yara-
lan kazanlar toplamn temsil edemez. Gene de. btn
ikincisine doru kayp kaymadn tesbit etmek-
ou degiik abalar toplam, benzeri olamayan bir eyi tir. Bu aktarm hareketinin varl ya da yokluu,
meydana getirebilir; bu da ancak. elsn (atlm) ola- meydan okumalara kar tepkiler dizisinde by-
bilir. (10) menin varl ya da yokluu ltn kazandrr.
Teleolojik hir forml, srekli ak ieri'inde Pratikte phesiz eylem bu alanlarn sadece bir ta
herhangi bir terimi dile getirmeye yeterli olabilir, nesine kapanp kalmaz, ama byme sreci, zafer
ama btn dizinin toplamna uygulanmas yanl ya da yenilgi sorununu belirlemekte dsal alanda-
tc ol,r. Bymenin sreklilii uzaysal (mekana ki eylemin giderek daha az, isel alandaki eylemin-
ilikin) deil, toplamsaldr. Yn sz konusu oldu se giderek daha ok nem kazanmasn gerektirir.
u srece, meydan okumalara kar tepkiler dizi- Bymenin zellii stne bu olduka soyut d-
siyle meydana kan hareket izgisi son derece zik- nceleri biraz daha aydnlatmak iin, tarihten bir
zakl bir yol izleyebilir. Ama bunun sembolik nemi rnek alalr ve dncelerimizi somut bir kanta
ya yoktur ya da yok denecek kadar azdr, nk bir balayalm.
meydan okumaya verdii karlk yeni bir meydan Helen tarihinde daha nceki btn meydan
okumaya yol aan Prometheus (atlmnn ulat okumalar dsal evreden domutu. Ege Uygarl
srekli ilerleme, bir eri biiminde grlemez. Bu 'nn yklmasndan sonra, Yunanistan'n dzlk
ilerleme daha ok, byme srecinde olan birey ya lerinde oturan insanlar, komu dalarda yaayan
da toplum iin, gerek da dnk bir evreye ege- saldrgan haydutlara kar bir eit gvenlik sa
men olma yeteneinin ya da ie dnk bir kendini- lama zorunluu gibi bir meydan okumayla yz y-
belirleme ya da kendini-dile getirme yeteneinin ze geldiler. Dzlklerde oturanlar, komularna
ilerleyen, birikimsel art olarak, yani bir denetle- kar askeri bir stnlk kurarak kendilerini koru
me ya da bir rgtleme erevesi iinde kavranl ma sorununu baaryla zdler. Ama bu ilk mey-
maldr. dan okumaya kar tepkilerinln baars onlar
ster insani, isterse fizikselolsun, dsal evre- ikinci bir meydan okuma ile kar karya getirdi.
nin fethedilmesi, bu basit forml balangta e- Dzlklerde bar iinde tanmla uranalarm
kici grnse de, kendi ba.~na byme ltn salayan zafer nfus artn hzlandrd. Sonunda
meydana getiremez. Bu grle elien rnekleri kalabalk, Helen yurdunun artk besleyemeyecei
kolayca bulabiliriz. rnein in Uygarl kendi kadar younlat. Bu nfus art sorunu da deniz
politk egemenlik snrlarnn dna tayor ve by- ar yaylma aresine ba vurularak zld, ama
lece corafi bir yaylma anlamnda bir byme d&- bunu koloniletirilmi lkelerdeki rakip Fenikeli
nemi yayordu. stelik bu, Savaan Devletler d&- ve Etrsk kolanicilerinden gelen insani meydan

150
LLIrUma izledi. Yunan-olmayan komularnn kar Helenizm'in douda ve j:atda, Makedonya ve Ro-
basks ile Yunanllar'n yaylmalar iki yzyl s- ma ordularnn at yolda yaylmasn, buna ben-
reyle (1. 525-325) durdurulunca bu meydan oku- zer sonular izledi. Helen silahlarnn Helenizm'i
ma btn ciddiyetiyle ortaya kt. Bir dnm nok- daha be alt yzyl sreyle dsal meydan okuma-
tas olan 1.. 480 ylnda Yunanistan ayn anda larla karlamaktan kurtaran askeri zaferleri,
iki cephede birden oir lrnokalm sava vermek meydan okuma-'le-tepki alann dardan, Helen
zorunda kald: Sicilya'da Kartacallar'a ve Yuna- Dnyasnn isel evresine aktarmakla sonulan-
nistan'n kendi topraklarnda da Keyaksar yne- ru oldu. D dmanlara kar uzun sreli askeri
timindeki Persler'e kar. Daha sonra, skender'in mcadele rakip Makedonya beyleri ile rakip Roma
t.. 3M'de Anadolu topraklarna gemesinden ba diktatrleri arasndaki i savalara dnt. Helen
layarak drt yzyl sreyle bu meydan okuma ba- ve Suriye Toplumlar'nn Akdeniz'e egemen olmak
8l'll bir ekilde savuturuldu. skender Pers m Iin ekonomik rekabetler, Helen Toplumu'nun
paratorluu'nu yknca, Helenizm hem Suriye dn- bannda, Doulu iftlik kleleriyle Helen kkenli
yasnn nemli kesimini, hem de Msr, Smer- efendileri arasndaki kahredici I savata yansd.
Akat, ran ve Hint dnyalarn egemenlii altna Helen kilitr teki kilitrlere kar stnln
alm oldu. Romallar Kartacallar' yendiler ve Av- baarl bir ekilde kurduktan sonra Helenizm'le
rupal barbarl~ stnlklerini tattrdlar, byle- Dou uygarlklar arasndaki kltrel atma da
ce Helenizm'in Bat'ya doru yeni bir alm yap- ayn ekilde Helen ruhunun bir i buhran olarak
masna yol hazrladlar. Bu zaferler sayesinde He- ortaya kt. Bu buhrann sonunda sis'e tapnma,
len Toplumu be ya da alt yzyl rahat bir soluk mneccimlik, Mahayana, Mithraizm, Hristiyanlk
alma imkann buldu -t. drdnc yzyln son ve daha ynla uzlatrc din dodu.
ksmndan Hristiyanlk a'nn, unc yzyl Bat Uygarl ile Asya ve Afrika Dnyalar
nn ilk dnemlerine kadar- ve btn bu sre bo- nn bugnk karlamalarndada buna benzer bir
yunca dsal evreden gelen herhangi bir ciddi eylem alan aktarm gzlemleyebiliriz. Saldrgan
meydan okumayla karlamad. Ama bu, btn Bat emperyalizmine kar tepki bu toplumlarn
bu sre iinde Helen Toplumu'nun meydan oku- yalanc egemenliine ya da dorinyonuna kar si-
malara kar baklk kazand anlamna gel- yasi bamszlklarn kazanmay baarmalaryla
mez Tersine, bir knt dnemiydi bu; yani, bu sonulanmtr; ama Batcln, Siyasi ve iktisadi
dnem iinde Helenizm baarl bir ekilde tepki smrgeciliin empoze edilmi ynetim makinesi
gsteremedii meydan okumalarla karlat. im biimine giren dsal basks bu toplumlarn kendi
di bu meydan okumalara bakarsak, hepsinin de es- ilerinde yabanc bir uygarlkla yerli ahlak arasn
kiden dsal alanda baaryla karlanan eski mey- daki isel atmaya dnmtr. Bunun sonucu
dan okumalarn yeni biimleniIeri olduunu, ama olan kltrel gerilimler bu toplumlarda ak ak
bu baaryla birilkte Helen Toplumu'nun evresin- grlyor, ama Bat Toplumu da -yakn zamana
den kp o Toplum'un kendi z hayatna girdikle- kadar, dsal meydan okumalara kar uzun sreli
rInI grebiliriz. -. bir baklk dnemi yaadktan sonra- imdi,
balangta kendi yaratt meydan okumaya tepki
rnein, Helen Toplumu t. 480'de Persler'le
Kartacallar'n dsal askeri meydan okumalarna gsteren eski uydu ve uyruklarnn abalarnn
iki gl silahla cevap vernlti: Atina donanma- kendisine srayan etkileriyle boumaktadr.
syla Sirakza diktatrl; ama dolaysz ilevle
Aktarma olay, insani olduu kadar fiziksel
rini yerine getirmekte bu kadar baarI olan bu iki meydan okumalarda da gzemlenebilir. nk
Bat Uygarl'nn maddi evresine kar zaferini
ara Helenizm'in toplumsal organizmasnda iddet
li zorlama ve gerginlikler yaratt: Atina ile Isparta buna benzer bir dsal meydan okumadan isel
arasnda hegemonya rekabeti balad, Atina'nn
meydan okumaya doru gei izlemitir. Fiziksel
Doa'ya iktisadi dzeyde egemen olma sorunlar
denizci mttefikleri zerindeki hegemonyas yoz-
-Doa"nn salad ham maddeleri nsan'a ya-
!aarak bir tiranlk haline geldi, Sirakza egemen-
rarl rnlere dntrme ii- Batl Homo faber
me kar Sicilya'da tepki dodu. Btn bunlar,
Helen Toplumu'nun karlk veremedii ve sonun- (imalat Insan) tarafndan byk bir baaryla
da toplumsal bir kntye de yol aan bir mey- yerine getirilmitir; ama teknik alandaki bu ba-
arlar insani Ilikiler dnyasnda muazzam sorun-
dan okuma yarattar. Bylece, t. 480 ylnda d
sal politik glerin basks olarak ortaya kan lar yaratmtr. ktisadi rekabet uluslararas geri-
meydan okuma, t. 431'de (Byk Atina-Pelopo- limleri vurgulamtr; baz topluluklarn i hayat-
nez Sava.~nda) toplumun bir i atmas biimine larnda sermaye ile emek arasndaki gerilim, tufa-
brnd. n andran bakaldrmalarayol amtr; bu iki y
Helen tarihinin bundan sonraki blmlerinde kc hareket, dnya apnda birleerek, ticaret ve

151
"f

, -
~

,
i S~

, ""
........ 0.:,

103 Prometheus'un Zeus'a kar


ba kaldrmas yeni eitten bir
yaratlmaya yol amtr: Mea
lesini gnee kaldnyar ve atei
vcudundan aktarak nsana ha-
yat veriyor.
104 Prometheus mitinin epi-
sosu. Prometheus gkyznde
Gnein arabasmdan mealesini
yakyor; solda, donuk lnsan hey-
kelini ateliyor; yandaysa, cezas
ileride verilmek zere Hermes
onu aaca balyor.

finansn dnyay kapsayan balar yznden bir- dan okumas ve kendi kendisinin eylem alan hali-
birleriyle iktisadi ilikilere giren nsanln ayr ke- ne gelmesi demektir. Baka bir syleyile. byme-
simleri arasndaki deiik hayat standartlar soru- nin lt kendi kendini belirlemeye doru bir iler
nunu gz karacak bir ekilde ortaya sermitir. lemedir; kendi kendini belirlemeye doru ilerleme
Askeri dzeyde de temel meydan okuma artk ise, hayatn kendi lkesine ayan basmas muci-
teknolojik deil, psikolojiktir. Yok etme teknikleri- zesinin basit terimlerle yaplm formldr.
rnlzi belki biraz daha inceltebiliriz, ama daha id Bymenin lt kendi kendini belirlemekse
detlendirnenllz artk gtr, rk btn fiziksel ve kendini beilrlemek kendini dile getirmek de-
ve insani dnyay olduu gibi yok edecek kapasi- mekse, uygarlklarn kendilerini giderek nasl dile
teye oktan Ulald.. Dolaysyla, atom fiziinin getirdiklerini incelediimizde, uygarlklarn gerek
maddi srlarnn bilim adamlarna sunduu mey- byme srelerini de analiz etmi oluruz. Uygar-
dan okuma btn nsan soyu iin manevi bir mey- Iama sreci iinde bir toplumun, topluma ait"
dan okumaya dnt. olan ya da toplumun ait olduu insan bireyleri
Bu bakmdan, bir dizi meydan okumaya kar- yoluyla kendini aile getirdii gener bir dorudur.
lk oran bir dizi baarl tepkinin, ancak ey lerin Daha nceki bir blmde sylediimiz gibi toplum
dizi ilerledike dsal evreden -ister insani, ister kendisi bir kiiler toplam deil, bir ilikiler a
fiziksel- byyen kiilik ya da byyen uygarl dr; (13) iki veya daha fazla sayda gcn karlkl
n vicdanna kayd oranda gerek bir byme etkileme alandr. Kendisi.. toplurn;al eylemin kay-
iareti olarak yorumlanabilecei grnde srar na deildir, nk bir kaynak, tanm gerei
edebiliriz. Bydke ve bymeye devam ettik- alandan baka bir eydir. Toplum, insanlarn bir-
e, yabanc dmanlarn, dsal bir sava meyda- birleriyle karlkl eyleme giritikleri iletiim ara-
nnda cevap gerektiren meydan okumalaryla he- cdr ve tarihi yapan da insan toplumlar deil, in-
saplama gerei azalacak, isel bir arenada kendi san bireylerdir.
kendine meydan okumasyla hesaplama gerei ar- Bergson, bu blmde daha nce de alntlar
tacaktr. Byme, byyen kiilik y!'- da uygarl verdiimiz eserinde bu doruyu gl ve srarl bir
n kendi kendisinin evresi, kendi kendisinin mey- biimde neriyol';

152
Tarihte bilindlt (etken) diye bir ey tanmyoruz:
Onca szO edilen dncenin byk yeralt akntlar. Yaratc kiilik, insan kendi derin
kardelerini
sadece, insan ynlar ilerinden biri ya da brnn
grne ekerek onlar deitirmenin isel zorun-
arkas'Oll taklp srklendikleri Iin yle akarlar... (top-
lumS21 ilerlemenin) tarihinin belirli bir dneminde top- luunu bir ilki olarak duyar; bu eit bir deha
lumun manevi durumunun bir gerei olarak kendi ken- -sa ya da Buddha gibi bir dini mistik veya Le-
dine ve azar azar gerekletiini sylemek sama oLur. nin ya da Gandi gibi bir siyasi nder olabilir- ka-
Ilerleme ,aslnda toplum bir deney yapmaya karar verdii nlmaz bir ekilde bir toplumsal atmaya, top-
zaman gerekleen ileriye dOru bir sramadr. Bu de-
lumun, onun yaratc enerjisinin bozduu dengeyi
mektir ki toplum ikna edilmeye raz olmu ya da en
azndan sarslmay kabul etmitir; bu sarsma Iini ya-
kurmak iin mcadelesine yol aar. Bireyin gr-
pan da her zaman iin bir Ins~ndr. (L4) toplumun pratii haline gelebilirse denge ye-
niden kurulacaktr; yani, mikrokozmozdaki yara-
Topluma bu yardm yapan ve bylece iinde tc deiim, makrokozmozdaki adaptasyon dei
doduklar toplumlarn bymesini salayan bi- imiyle karln bulmaldr; hareket dinamik bir
reyler kelimenin hem de szlk anlamnda insan- ekilde srekii deiinler dizisinden geerek iler-
stdrler. nk kendilerini denetlernede s- ler, btnlemeden farkllamaya ve sonra, gene
tn bir yere erierek ender bulunan bir kendini-be- hikayenin sonu demek olmayan yeni btrleme
lirleme kudreti gsterebilmilerdir. Bunlar, Berg- ve farkllamalara yol aarsa, byme gerek bir
son'un diliyle, elan vital'in (hayati atlmn) y- byme olacaktr. Ama ya yaratc kiilik toplumu
nn sezebilmi insanlardr; istekleri. .. (elan'n) ard sra srklerneyi baaramazsa ya da manevi
damgasn nsanln btnne vurmak ve -ken- nderlii yozlap ezici ve ksr bir diktatrlk ha-
dilerinin de bilincinde olduklar bir eliki yoluy- line gelirse ne olacaktr? Bymenin, kendini-e
la-{iznde yaratlm bir eyolan bir trl yara- lirlemenin yaratc enerjisinin tarnarrlayclSl oldu-
tc bir abaya evirmek; tanm gerei bir durak- unu sylemitik; u halde, yklmay da bu kudre-
lama olan eyi harekete dntrmek olan imti- lin kaybedilmesi olarak aklayp ak!ayamayaca
yazI insanlardr.Li (") mz grelim.

153
BLM IV

UYGARLIKLARIN
CKSLER
. . .

Gemiteki uygarlklardan bazlar neden ykldlar? Ben,


uygarlklarn kaderlerinin yklmak olduuna inanmyo
rum, onun iin deterministlerin yanl fikirlerini rte.
rek ie balyorum. Determinist a.klamalar yadsdlm
iin baka bir alternatif aryorum. Ilkin, bymenin de.
vam ettirilmesi srecinin kendisinin yaps gerei tehli.
keli olduunu gryorum: Toplumun yaratc nderleri
yaratc olm"ayan kitleyi srklemek iin toplumsal ta-
Iime bavuruyorlar ve bu mekanik ara, yaratcl t-
kenen efendilerine dman oluyor. Bu durumda yaratc,,"
IIktaki baarszf aklarnam gerekiyor. Biz insanlarn,
byk baarlar arefesinde uradmz maneviyat bo-
zukluu ile aklyorum bunu. Byle bir moral bozuklu-
una girmemiz zorunlu olmad iin, bunun -sorumlulu-
u da bizim stmzdedir. 8a?r bizi tembelletiriyor,
kib;rlendiriyor. Bunun naslolduunu ve insanlarn her
selemle nasl ~a!l\ldill!l\ gs\ennel< iin bu dutul""r,
bir ok nemli tarihi rneini sralyorum.
Renkli Resimler: 23. 24

DETERMINIZM MI, YOKSA ZGR IRADE Ml?

lnsanlar, zellikle toplumsal buhran dnemlerinde, zgr iradeyi


inkar edip hayat aknn determinist aklamalarna snmlar
dr. Yukardaki, on yedinci yzyldan kalma ngiliz taba, tem'a-
sn dngc felsefelerin ark imajlarndan alyor: Bolluk, Gurur,
Kavgachk ve Yoksulluk kanllma7. bir sralan iinde birbirle
rine balanyor, ama ortadaki Huzur, bir ka imkan salayabi
Hyor. Aadaki Poussin'in nsan Hayatn Dans ise gene geri-
ye, Ortaan arkfelek anlayna dnk, ama olumlu ozgr &e-
me gesini de resme katyor.. Deimez yolunda ilerleyen Gne'
in arabasnn altnda Sreksizlik ve Zaman, Yoksulluk Emek,
Bolluk ve Lks'n ritmik dansn seyrediyorlar. Dans edenler tek
bir hareket iinde tutsak olmular ve evren yasalarnn ynetimi
altndalar; ama Emek'in resme katl ~rtaa'daonun yerin-
de kendini brakm bir Tevazu figr bulunurdu- insanlarn
bilinli abalarnn kader dngsn krabileceini ima ederek de-
terminist imge rgsne kar kyor.

156
li Resimler: 25. 26

uygarln bymesi yaratc bir aznln


'r. Bu sekinler yalnzca toplumlarnn
kan meydan okumalar baaryla
urmakla deil, ayn zamanda yaralc
yan insanlar ounluunu da kendileriyle
srklemekle ykmldrler. Assisi'li
. Francis baka ruhlara srayan yalm
km k gibi bir esinlenme iletebilen
tc kiilii temsil eder. Giotto'nun sada
freski, Aziz'in, Papa"m. Innocent' Fran
Mezhebinin kurulmasna izin venneye
yan gmmn (vision) resmediyor. Bir
'yeye gre Papa Lateran Bazilikas'nn
k zere olduunu, tam bu srada ufak
, klksz bir adamn kiliseye srtn daya-
ve onu yklmaktan kurtardn grd.
d, Innocent', Francis'in, Kilise'nin mane-
kurtarcs olduuna inandrd.
byle bir esin kayna olabilme gc en-
.. ounlukla bir toplumun nderleri,
umsal talimin, alt kademedekileri nderle
. izlemeye mecbur eden kuru itaat duygusuna
balarlar; ama bu yaygn are, kendi iin-
bir baarszlk tohumu tar. Kar sayfa-
. askerler bir makine halinde perinlenmi
ardr: Kendi kendilerine karar verme ye-
.. ya da kiisel tepkileri olan bireyler 01-
tan km, mekanik bir alayolmulardr,
bakalarnn insafna kalmlardr, n
leri baarsz kalrsa moralleri bozulur, n-
lik yozlap zorbala dnnce ayaklanr-
Venedik, ortaada yaad grkemli hayatn bysnden bir trl kurtulamad iin, modern dnya
Renkli Resimler 27, 28 nn meydan okumalarna yaratc bir ekilde tepki gstermeyi baaramad. Yukanda grld gibi, ol
altnc yzylda, Tintoretto, gerei tahrii etmeksizin, Venedii Adriyatiin Kraliesi olarak resme
GEMIE TAPMAK: VENEDIK debiliyordu; ama iki yzyl sonra, yandaki resimde grdnz gibi, Dka'wn ta giyme trenini tepe
den seyreden Mars'la, Neptn'n dev heykelleri, tapolan bir gemiin ii bo sembollerinden te bL
anlam tamaz olmulardr.
Renkli ResimJer 29. 30 Ortodoks Hristiyan Toplumu, mutlakiyeti Roma mparatorluu'nun hayaletine yeniden can
verip tapnarak kendi geleceini tehlikeye soktu: Kilise egemenliinde bir devletin otoriter y-
BIR KURUMA TAPMAK: netimi toplumsal byrneyi ezdi ve arptt. Yukardaki OD birinci yzylmparatorve 1mpara-
toriesi, sa'nn iki yannda yer alarak, dnyevi iktidann kendine mal ettii manevi egemenlii
ORTODOKS HlRtSTYANLIK sembolletiriyorlar. Bylece ksrla mahkum edilen yaratc potansiyelin ltlan on drdnc
yzylda yaratlan deha rnlerinde gze arpar. Bu dnemde imparatorluk iktidarnn zayfla
mas, yzyllardr bask altnda tutulan enerjilerin serbest kalmasn salamsada artk ok ge
kalnmt. Yandaki resimde sanatnn, Bakire'nin att ilk admlar resmeden mozayie katt
canllk ve hareket. daha nceki resmi sanatn kat biimcili~ine anlaml bir kartlk yarat
yor.

Renkli ResimlE'r 31. 3Z Askeri tarih, gelecei yaratc yeniliklerle karlamak zere aba gsterecek yerde, gn gem
bir tekniin ykc etkilerine beL balamann bir baka rneini sergiler. Klasik rnek, yuk
BIR TEKNICE T.PMAKo SAVAILIK daki resimde grlen, Goliat ile Davut arasndaki efsanevi arpmadr. Burada, zrhara~
rnm, yeni bir zafer kazanacandan emin olan dev. ufak tefek, zararsz grnl oban
cuk karsnda beklenmedik bir yenilgiye urar Yanda, Attdorfer'in nl skender'inzaferi
miyse birlikte hareket eden Makedon svari v~ falanksmn (mzrakl ve kalkanl piyade)
da Asya ve Yunanistan'm askeri bakmdan tutucu ordular karsndaki tarihi zaferlerini ..
gyle anyor.
ReokIi Resim 33
ZAFER SARHOLU(';U: lHT!RAS KEND KENDIN! AIYOR

Yasl bir Ecclesia -Roma'daki Katolik Kilisesi- kocas Papa V.


Clem.ent tarafndan terkediliini seyrediyor. Papa'nn elinde, hem
tehlike, hem de kutsal akn sembol olan bir ahin var. Bir on
beinci yzyl el yazmasnn iinde bulunan resim, Papaln,
l309'da Clement'in papal srasnda balayan, Avignon'daki
Fransz krallarllilD eline dmekle girdii Babil esareti dne-
mini anyor. Bu tutsaklk ve onu izleyen Byk Ayrlk, dnya
ilerinde baan kazanma hrslaryla kendi boylann aan giriim
lerde bulunan birtakm. Papalarn birbiri ard sra gelen yanl ka
rarIannn sonucuydu. Papahn manevi gcnn Reformla sonu
!anan zayflamas, krletirc htirasn felaketli sonulannn ka
sik rneklerindendir.

167
20 Determinizlle nanma1 myz?
nsanlarn deimez zayflklarndanbiri ken- Artk yal ve dkn bir aj)da olduQumuzu hbul et
rnek gerekiyor. Dnyay ayakta tutan kuvvet merkezi
di baarszlklann denetimlerinin tamamen dn
gl klan canllk ve grbzlk artk yok. Biz sussa
da ve insan eylemleriyle llmeyecek kadar geni da bu gerek duyuluyor... Dnya. kend kn ispa
alanlarda ileyen glere yklemeleridir. Bktnc edcrcesine. rme srecinin birok somut kantlarn
bir aalanmlk duygusunu (koca Evren maki- ortaya koyuyor. Topraktaki tohumlar besleyen k y8Q
nesini insanlann yapt ileri bozmak zere ha- murlannda, harman olQunlatran yaz scanda bir azal~
ma var. Ilkbaharlar daha az taze, sonbaharlar daha az
rekete geirerek) yeniden kendini-nemseme duy-
dourgan. Ii dna km. ypranm dalar daha a
gusuna dntrme umudunu iinde barndran mermer verir oldu. tkenen madenIerin deerli stoklar
bu zihni manevra Felsefenin Tesellileri arasnda kldke kld. Akarsular gnden gne zayflyor.
en sahte alandr. Bu, zellikle k ve ykl d- Tarlalarda alan iftilerde. denizdeki gem1cUerde. lut-
nemlerinde duyarl dnrlere ekici gelir; Helen lalardaki askerlerde, pazardaki namusta, mahkemede-
ki adalette. dostluun salamlnda, tekniin hnerin~
Uygarlmn knde deiik felsefe okullarnn
de. ahlakn amazlnda, hep bir azalma var. Bir ey
hepsinin birden ba vurduklar beylik aklamaya yalanrken, taze parlak genliin taknln ypratma~
gre, bu zuc ama durdurolamayan toplumsal dan srdurmesl mmkn mdr sanyor~unuz1 Sonu-
rme, n alnmaz kozmik yalanmann an- na yaklaan, kn, ykln snrna gelen her ey
zi ve kanlmaz etkisinden douyordu. Helen a- yava yava klr. rnein gne batarken nlar da-

nn zorlu gnlerlnin son kuandan olan Epi- ha donuk daha so~uk bir grkemle parlar. Ay batarken
hilalin ular yok olur, ipince kalr. Bir zamanlar yem-
krc air Lukretius'un, Helen Toplumu- Pax yeil ve bereketl olan aalar. dallar kuruduka ksr
Augusta'da (Augustus bar) geici bir rahat bul- lar. irkinleir: bunun gib' kayna taan pnardan ya
madan nceki felsefesi bu idi. lhkfa sular damla damla gelir. Dnya hakknda verilen
hkmdr bu: TanrMn hkm: Domu olan her ey
Evren kendisi de dnda deil. bunun.
lecektir. byyen her ey yalanacaktr. gl olan
Duyarlar kuatilacak; bu korkun gedik
gcn yifi,reccktir. byk olan klecektir: bu gcn
Onu da dndrecek pis. kokuuk bir harabeye.,
ve endamn kayboluu en .sonunda yoklua varacak-
Ktlk balad bir kez. Ite. a~mzn tr. (2)
Beli byk imdiden. Toprak Ana
Gcn yitirdi. Bugn zor geliyor ona Cyprian'n ktmserliinin belki bu-
yanks
Cceler dourmak - o ki bir zamanlar gn bizim kualIn1zda yeryznn kay-
doal
Tm alara hayat vermiti; onun baarsyd
naklarnn tkenmekte olduu endiesinde dile gel-
Koca canavarlar tamak srtnda ...
rnlerimiz. glmseyen balarmz da mektedir; Batl fizik bilginlerinin kinGi Termocli-
Topran. onun bir anlk armaan, insanlara. nanik (3) Yasasna gre, maddenin en sonunda
Sevimli kuzular da onun. neeli ayrlar da. paralanp dalacan ne srmelerinden bu ya-
Heyhat! Bugn. bunlar byrnyar bile yeterince. na, kaznik lm mahkumiyeti dncesine biz bi-
Insan emei imdi kouyar Doa'nn yardmna,
Ama lesiye yoruyaruz, tftimizi de, iftimizi de,
le yabanc deiliz. Ama bugn artk tartlabilir
Kryoruz aletler, yetiemiyoruz gene topran imdadn: bir konu olan bu postulay kabul etsek bile, maddi
Tarlalar daha ok emek istiyor, meyva vermiyor ama. kozmoza verilen bu mahkumiyetin Lukretius ve
Yayl ifti i ekiyor, sallayp ban. Cyprian iin vadettii (bilinliliimizin snme.si
Yaptkar hep bouna, ona yaknyar.
ya da eterlemesi(4) yoluyla) manevi kurtulu bi
imdi ml? Gemiin ackh zdd.
Babasnn talihini imdi o kskanyor.
zim iin bir anlam tamaz; nk Batl kozmolo-
'Eskiler diyor, ac ac, tanrsal Insanlard, jisUerimiz insan tarihiyle kozmoz tarihinin iaret
Geimlerini hem de kolay kazanrd onlar. lendii zaman izelgesinde bu ikisini birbirinden y-
Ayn topraktan ayn rn gel de al imdi. lesine ayn l~eklere oturtmulardr ki pratikte ara-
Prsm asma yaprann kederli bakcs
larnda en ufak bir ba kurmak mmkn deildir.
Zamann in:.a1slz akna kusur buluyor
Insanolu gentir... Uygarlmz haa ocukluunu ya-
Evren'in ar aksak rumesi umurunda deil.
yor, yeryz .henz ile:w-inin ancak yarsn yerine ge-
Oysa alar a kvcam. lme mahkum evren. (1)
tirmi durumdadr; 4.000 milyon yandan biraz fazla
Ayn tema sonra Bat Kilise Babala-
yzyl ama bundan 4.000 milyon yl sonra herhalde gene ya
yor olacak. r')
rndan Cyprian'n bir polemiinde yeniden ortaya
kar. Helen Toplumunun, yedii darbecten sonra Buna uygun olarak, son zamanlarn uygarlk
ikinci bir kriz dnemine giresinin etkisi altnda kaderci ya da determinist gr
larnn ykln
kalan Cyprian, bu dnemin balarnda putperest le aklama taraftarlar yalanma ve ksa. vadede
bir bilginken kriz sona ermeden nce bir Hristi lme yasasn geerli sayp gezegenimiz zerindeki
yan martiriolmu~tu: tm hayat .yarglama.hakkn sakl tutuyorlar. Bu

168
un en tannm yelerinden biri olan Oswald rin mrlerinin de nceden belirlenecei dnce
gler, bir uygarln bir organizmayla karla. sinden doan dogmasn burada inceleme gerein
bileceini, tpk bir insan ya da baka bir ya- den kurtaryor. Bir an iin nsan gen'inin bu ge-
yan organizma gibi ocukluk, genlik, olgunluk zegen zerinde varoluunun, sresi snrl bir kont-
yallk sreler41den geeceini ne srm rata bal. olduunu varsaysak bile, biraz dnn
- . (6) Ama biz daha nceki bir blmde, (7) top ce, biyolojik genlerin ve trlerin tarihi srelerinin
ann hi bir anlamda ya.ayan organizmalar fiilen gnmze kadar gelmesi, bize nsan gen'inin
klarn zaten iaret etmitik. znel terim- varsaynsal kontrat sresinin sona ermesiyle her-
e sylendiinde, toplumlar, anla.labilir incele- hangi bir uygarln ykl ya da maddi Evrenin
a1arlardr; nesnel terimlerle sylendiinde, radyasyonla dall arasnda hi bir ilgi kurula-
umlar. ok sayda insanlarn bireyolarak et- mayacan hemen gsterir. "Uygarlklar> denen
. gsterdii deiik alanlarn ortak zeminldir; toplumlarn ilk kndan bu yana 5000 kadar yl
toplumun tarihini ve zaman iindeki uzamn gemi olmasna karlk nsan gen'inin bugnk
daki bireylerin carl gler olan enerjileri be- insan eklini alm olarak 300 000 ila 500 000 (9)
yldr varolduu sanlmaktadr. Bu gen'in kontra-
KiIL' 'ou aktrlerin tmnn karakterinin ve tnn en azndan bir 500 000 yl daha uzamayaca-
daki etkilemenln ne olabileceine ya da n (gerekten bir kontrata balysa) dnme
. ii bir sahnede bunlardan ka tanesinin ba.n miz iin hangi kesin kant gsteriliyor? Buradaki
sonuna kadar grneceine nceden karar ve- ivedi sorunumuz olan uygarlklarn ykllna d-
.. ya da bilebilir? Spengler'le bir olup dogma- nersek, bu ykllarla birlikte bir toplumun z-
bir tutumla her toplumun belirli bir mr oldu- l dneminde ya.am olan tek tek insanlarn fi-
u ilan etmek, yazlan her oyunun ayn sayda ziksel ya da psiik yozla.ma belirtileri gsterdikleri
en meydana gelmek zorunda olduunu sy- neye dayanlarak ne srlyor? 1. . 431 felake-
kadar sama olur. tine uram olan Sokrates, Euripides, Tukidides,
Spengler, benzetmesine tek bir organlzma ye- Phedias ve Perikles kuann Atinallar, zlerin-
bir organizrna trn ya da gen'inI koydu- de ruh ve beden bakmndan, geriye bakldnda
determinIst gr daha salam temellere ve bir sonrakiyle karla.trld iin yanltc bir
~olmuyor: k altnda olduundan daha anl grnen Ma-

Bir grup organizmann doal yetime ortam iin gerek


raton kuann insanlarndan daha kt yaratk
ii olan birok ::yin yansra. belirli bir mr ve belirli lar myd?
bir gelime temposu vardr; hi; bir tarih morfolojisi bu Szde-bilim Eugenics'e (gelecekteki kuakla
kavramlar bir kenara atamaz. rn slahyla ura.an szde bilim dal!.) gre uy-
...Sz konusu yaratk ne olursa olsun. bir neslin mru.
garlklarn yklnn aklanmas belki en iyi Pla-
neredeyse mistik nem tayan. saysal bir deerdir. Ve
bu ilikiler uygarlklar iin de geerlidir; hem de daha
ton'un Dt'vlet'indeki u nl blmde dile gelmi
nce hayal edilmemi bir biimde. Her uygarllgn. her tir:
cki an. her yOkseli ve dlin ve bu hareket- .. .Zor bozulur sizin kurduunuz gibi bir devet, ama her
lerin her kanlmaz evresinin, hi deimeyen ve hep doan ey rumek zorundadr sonunda; sonsuz olamaz
sembolik bir vurguyla tekrarlanan belirli bir mr var sizin dzen de. o da bozolur. dalr bir gn. Nasl m
dr. Her uygarilgn hayatnda yrrlkte olan siyasi en dalr? Yalnz topraa kk salan bitkiler deil. topran

telektuel ve artistik ritmin elliyllk bir dnem iinde ne- uslunce y&ayanlarn canlaryla bedenleri de bir ksr
mi nedir? oh;r. bir verimli. Ksrlktan verl.mlilie. verimlilikten k
... Bir insann yetmi yllk hayatna oranla, bir uygarlk s.rla g2iler her varln gelime emberinin kapan

iin idealolan bir milyon yllk mrn nemi nedir? (8) eg zaman olur. I<imi varlklarn olu emberi uzun, ki-

Bu sorguya verilecek son kesin cevap, bir top- mininki ksadr. Hayatlarnn uzunluguna. ksalna g
re. Gelelim sizin soydan varlklara: Del~ti yrtmek ze
lumun bir organizma olmad gibi bir tr ya da re yetitirdiiniz insanlar ne kadar akll ne kadar gr
gen de olmaddr. Toplumun kendisi "toplum- gl olursa. olsunlar, ksrln nerede bitip verimliliin
tar genhnin bir trnn tek bir rneidir, ayn e nerede baladn bilemeyecekler. Geiin hangi anda
kilde bir toplumun yeleri olan insanlar da ba.ka olduunu fark edemedikleri iin, ocukarn tam getiril.

bir gen'in bir trnn rnekleridir. Ama biz insan- meyc.cek zamanda dnyaya getirecekler... (10)

tar ne Bat Toplumu (Ya da Helen Toplumu ya da Platon, insan sresini lmek iin
hayatnn
herhangi bir ba.ka toplum) ne de genelolarak top- mthi karmask' bir forml bulmu ve bir toplu-
lumlar gen'inin bireyleriyiz. Bizimki, nsan (Ho- mun nderleri eugenics'in bu matematiksel yasa-
mo) gen'idir ve bu basit gerek bizi Spengler'in, bi- sn hie saydklarnda toplumsal riiIenin ba.
yolojik gerler ve trleri temsil eden tek tek orga- layaca postulasn ne srmt. yle de olsa,
nizmalarn mrlerinin nceden belirlenm~ ol- aka Jrld gibi Platon, toplumsal ykln
masna bakarak analoji yoluyla genlerin ve trle- nedeni olarak sunduu rksal yozla.may otomatik

169
~
i .
{
i

ARK dngsel felsefenin ilk benzetisi ve deimez simges.


105 Rota. fortunae: Ta1ih arknn bu ekli szkonusu ark fikrini bir dizi ahlaki kategori ere-
vesinde yorumluyor: Huzurdan servete, servetten kibire, kibirden savaa, savatan yoksulluat
yoksulluktan alakgnllle, alak gnlllkten huzura.

170

106 Rota fatalis: Bat'nn kader arkt, ayn nerden belirlenmi!' 107 Rota vitalis: Hindistan'n hayat ark, ebedi oluum dngle~
dngler imgesini kullanyor. rini simgeliyor.

ve nceden belirlenmi bir olayolarak grmekten oluturan insanlardaki rksal yozlamann yol a-
ok bunun bir ente!ektel yanlg, teknik baar t tezi. imdi ele almamz gereken bir kaderci hi-
szlk; insan edimleri alannda bir boluktan do potez daha kalyor; buna gre uygarlklar tabiat-
duunu syler. ar gerei kozmoz'un ortak yasasna uyarak s-
Gene de, toplumsal kn ykla yolat rekli olarak kendini tekrarlayan doum ve lm
nedensellik zinciri iinde Platon'un rksal yoz dngleri halinde birbirlerini izlerIer. C')
lama dedii eyi ikincil bir halka saymanllz iin Bu dngler teorisinin insanlk tarihine uygu-
bile hi bir gvenilir neden yoktur. nk her ne lanmas Grekler'de .. IV. yzylda yeniden mo-
kadar toplumsal k anlarnda bir toplumun da olan, ama aslmda .. III. binylda (") Babil
uveleri. toplumsal' byme anda yaam olan Dnyasnda ilk olarak ortaya kt sanlan heye-
atalarnn grkemi ve saltanatyla karlatrld can uyandrc bir astronomik bulgunun doal bir
nda pigmeler kadar klm ve sakatlanm gi- yan sonucuydu. Bu bulguya gre, herkesin bildii
bi grnseler de bu hastal yozamaya balamak nl astronomik dng (gece-gndz-dnya
yanl tehis olur. nc atalarn biyolojik kaltm dngs, aylarn ay dngs, yln gne dng-
ne ise sonraki kuaklarnki de odur, nclerin tm s) yalnzca gksel cisimierin hareketinin dzenli
baar ve ilerlemelerine kendilerinden sonrakiler aralarla tekran deildi; bundan baka dnya. ay
de potansiyelolarak ulaabilirler. Yozlama dne- ve gnei de ierrnek zere tm gezegenleri kap-
minin ocuklarn sefilletiren (") hastalk insan sayan yldz-hareketlerinindaha byk bir koordi-
olarak doal yeteneklerinin felce uramas deil nasyonu vard. Bu semavi koronun uyumundan
onlarn yeteneklerini' etkili ve yaratc toplumsal meydana gelen Gksel Musiki>nin notas notas
eylem alannda kullanmalarm nleyen toplumsal na emberi tamamlamas ok daha byk kozmik
kaltmlarndaki ykl ve daltr. Sonraki ku- aylar ve yllar ald iin gne yl bunun iinde
aklarn ccelemesi toplumsal kn nedeni de- ufalyor, imlemini (signifigarce) yitiriyordu. Yap
il sonucudur. lan karsama (inference) uydu: Dnyadaki bit-
imdi uygarlklarn yklma ilikin ka- kilerin yk doum ve lmleri aka, gne-y
derci aklamay saf d etmi bulunuyoruz: - l dngsyle ynetiliyorsa bunun karl kozmik
kn, fiziksel Evrenin dzenli ileyiindeki kt- vl dng~nn zaman izelgesinde de olmal, ora-
lemenin arzi bir sonucu olduu tezi; bir uygarl da da her eyin doum ve lm tekrarlanmalyd;
n da tpk canl bir organizma gibi belirli bir m- bu dncenin bysne kaplan tm dnen in-
r ve hayat-erisi olduu teZi, herhangi bir top- ~anlar bu dngsel kalb btn dnce nesnele-
lumun herhangi bir tarihte yklma o toplumu rine uygulamaya yneldiler. (14)

171
Helen edebiyat bu dng felsefesine atflarla eden bu akann. anlamsz bir zaman birimi. ota-
doludur. Belli ki bu dnceyle kendinden geen- matik ve n alnmaz bir ekilde geip. tpk biz o
lerden biri de Platon'du, nk ayn tema eserle- zahmetlere hi katlanmamz gibi sonsuza kadar
rinde sk sk karmza kar. (ad infinitum) tekrar tekrar ayn durumlar re-
Alin811 yabanc: Sence eski' efsanelerde gerek pay var terek btn insanca abalarmz boa karaca
mdr?
n nceden bile bile.
Glrin Klelolas: Hangi efsaneler?
Yabanc: Seller. bulac hastalklar ve baka felaketle-
Bu sonuca ancak olaanst grbz bir zihin,
rin ~k sk tekrar etmesi yiiznden insan soyunun sO- olaanst canl bir annda dayanabilir. Modern
rekli olarak silinip sprOlp ancak pek aznn varkal. Batl bir filozof sonsuz tekrar yasasl"n sevin
dn anlatan efsaneler. kayna yapmay bile baarmtr.
Kleinias: Elbette. o efsaneler!n hep'sine herkes inanr. (L5) ark syle ve kpr, ey Zerdt, yeni arklarls ss~alt
Platon, dng hipotezinin bu ksa ifadesini baka ruhunu. sa21l ki. daha tek bir insana vergi C?lmam
bir yerde gelitiren Helenlerin (lG) tarihine ve bir byk yazgn tayabiiesinI nk senin hayvanlarn al:
btn olarak kozmoz'un kalplanna uygular ve bu iyi bilir. ey Zerdt. senin kim oldu~unu ve kim olaca
n: Dinle. ebeci' tekr.nn Or.UeI......n Nn, ite bu MNn
kez srekli bir felaketle yeniden hayata dnme
y<:zgn imdi!.. Dinle. senin ~rettiini biz biliyoruz: Her
~'irbirini kovalar. (17) Ayn reti Vergilius'un
eyin. her eyle birlikte bizim de ebediyen tekrar1andl-
ijrinde yeniden karmza kar: gmzr. bundan nce bizim ve bizimle birlikte h.r eyin
Sibil'in arksnn son a
geldi saysz kereler var oldu!)umuzu., (22)
alarn ak balyor
yeniden
Aristo da meteoroloji zerine bir incelemenin
Geri geliyor gemi -Sakire, Satum a
Yce Gkyznden yeni bir soy iniyor ..
tam ortasnda yapt u rahat gzlemle kendi tel
Bir baka Tiphys. bir yeni Argo'nun dumaninde sefesinin toyasn meydana kanr:
Kahramanlarla dolu tekne; evet, baka savalar Insanlk
tarihinde tpatp ayn bilimsel grlerin tek-
Byk Ahilleus'u getiriyor yeniden Troyaya. (II) rarlanmas
brr ya da bir ka kerade durmaz; (ad Inftnl-
Ama Vergilius, kahramanlk ann zaferle tumhonsuza kadar tekrarlanr, (23)
tekrarn grrken, 200 yl sonra melankolik bir Baka bir blmde Aristo, insani neselelerin d-

an etkisi altnda yazan Marcus Aurelius bu son- zenli aralarla tekrar sorununu ele alrken, tekrar-
suz tekrardan ancak hayal krkl duyar: lanan Troya savann iaret ettii olgular gibi s0-
Kozmoz'un dngsel hareketlerinde. in k. sonsuz bir mut bir rnei, sanki bu olgular entelektel bir
dnya ... lmcl bir tekdzelik var. ok gemeden top- kelime oyunundan baka bir anlam ta~ gi-
rak olacaz. sonr.a topran kendisi bir dnmden bi kullanr. (") lgisiz bir rahatlkla, tekrarlanan
geecek ve bu dnumden hayat bulup ykselen her
doum ve lmlerden meydana gelen insan ha
ey gene sonsuza kadar ayn sreci yaayacak. (19)
yat ksr bir dng. dr nerisini hi ac duyma-
Helen dehasn hi bir zaman tam olarak avu-
cunun iine alamayp yalnzca artmakla kalan dan dnmektedir. Vergilius da daha nce ak-
tardmz blmde, Troya Savan, Yal Adem'
bu tekrar felsefesi ada Hintlilerin zihinlerinde
egemen dnce oldu. in anlk dirilii. altn an gvenle ve rahata ye
Hintli filozoflar dngsel bir zaman teorisi gelitirmi niden afakta belirmesi iin basit bir vesile gibi
lerdi. 4.320 milyon dnya ylna e!t olan bu dngye grr. Ama gene de a.ir, yeniden-kazanlandnye-
kalpa denirdi. Kalpa 14 doneme bolunmt. Bu dngu- vi cennet hayalinden ayrlp kendi ileke kua
lerin her birinin sonunda evren yeniden yaratlr( Manu nn manevi acsn yaamaya balaynca. Akal
(zaman~ncesi insan) Insan soyunu dOOururdu. u anda
larn Helen-ncesi fetret dnemindeki kahraman
biz iinde buunduumuz Kalpa'nn 14 dneminden ye-
dincisindeyiz. Bunlarn her biri nce 71 byk Araya son- ca savalarnn srekli bir karma. zinciri izleyerek
ra yuga, yani zaman paras denen 4 paraya blnm Romal sava-lordlarnn birbirlerini krp geirme
tr. Her yuga'da 4.800. 3.600. 2.400, 1.200 Tanr-yl (bir sine yol atn itiraf eder.
Tanr-yl 360 insan yl olmak zere) vardr ve uygarln Yllar nce.Roma kanyla dedik
niteliinde giderek artan bir k grulr. Biz imdi Troya'nn ahde vefaszlnn kefaretini..,
bu yuga'lardan drdilncilsndeyiz. yani dnyann gil- Bir dnya ki doru yanl, yanl dOOru yerinde!
nah ve ktlukle dolup tat katlyuga'dayz. Dolay Bunca sava! Suun bunca ayr biimi!
syla. her .ne kadar nJmzde daha birka bin yl var- Saban horlanm, ifti srklenmi uza~al
sa da, dnyann sonu gndemde ol:n bir meseledir. (ZlI) Dul kalm tarlalar bakmsz! Oran erisi
Putperestlerin bu bo tekranlan (") gerek- Dzlenip bir keskin kl az olmu ..
Komular brakp dostluu. silaha davranyor,
ten bir Evren yasas mdr? Ilolaysyla, bunun
Zalim sava tanrs egemen her yerde.
rastlantsal bir sonucu olarak uygarlk tarihlerinin
Yar arabalar gibi hzlanyoruz gitgide.
de bir yasas saylr m? Cevabn olumlu olduunu Bouna. arabac!, aslma dizginterine.
grrsek. sonsuz kozmik bir akann kurbanlar ol- Arabc:nn efendisi atlarndr. sen deiL. (2$)
duumuz sonucuna varmaktan artk kanamayz. Her seferinde yzyllk b;r ac ve ktlk biriki-
stelik, bizi aclarmza katlanmaya. glkleti mini birlikte getirmesi kanlmaz olan Troya sa
yenmeye, gnahlarmzdan arnmaya mahkum va, saysz kereler tekrarlanacak m? Vergi'

172
Jins'un yzlemeye cesaret edemedii bu soru Shel- itten (Kendinden sonraki iin dngsel bir hare-
ley'nin bir iirinin koro blmnde cevaplandrlr. ket balatan) bir tepki olduunu zaten grm
Vergilius'u andran bir ha~langtan sonra iir, ta- tk. ("')
mamen Shelley'e zg bir tonla son bulur: Karnuza kan basit gerek u: Herhangi bir
Dnyann yce a geliyor geri ritm zmlemesinde elikkat edeceimiz nokta,
Yeniden balyor altn yllar paralarn hareketleriyle btnn hareketlerini
Toprak derisini tazeliyor bir ylan gibi birbirine kartrmamak, aralarla arnalann ta-
Bir yana atlyor ypranm klklar:
biatn iyice ayrdetmektir. Amacn arala ayn
Glyor gk, inanlar, kraklar .
Erlyen bir d gibi idyorlar. t.abiatta olmasn emreden ya da btnn paras
Daha yce bir Argo yaryar sular
gibi hareket etmesini gerektiren, nceden koyl
Yeni bir 2rmaan gvertesinde; mu bir uyum yasas yoktur; bu, dngsel felse-
Bir baka Orfeus yineliyer arkl61n1 fenin vaz geilmez ve orjinal tekerlek benzetmesi,
Seviyor, alyor, lyor yine; tekerlek olaynda apak grlr. Tekerlein kendi
Br yeni s varmak iin yurduna
dingiline bal hareketi aka, tekrarldr; ama te-
Kalipso'yu ardnda brakyor bir daha.
kerlek yalnzca bir tatn bir paras olsun diye
Ah! Yazmaynyeter. yksn Traya'nn
yaplm ve bu dingile yerletirilmitir; ama ta
Dnya lm'n defteri alacaksa!
laius gazabna sevinci kartrmayn tn ancak tekerlein dingil evresinde dnmesi atl
O sevin ki glyor zgr olanlara karnca gibi dngsel bir hareket biimine zorla-
Daha kurnaz bir sfenks sunsa bile maz. Bir hareket arac olarak tekerlek tatn zo-
zlmez lm bilmecesini Tebai'ye... runlu bir parasdr, ama tatn hangi ynde hare-
Ah. yeter! Ille dnsn m Olm ve Kin? ket edeceini o belireyemez. Yol, dizginlere ya da
Yeter! Insanlar rmeli ve ldrmeli mi? direksiyona baldr. Tekerlekle tatn (ya da par-
Yeter! Dibine kadar iilmesin
Ac kehanetin kadehl.
ayla btnn ya da arala amacn) arasndaki
Dnya yorgun dm kendi Gemiinden: ilikiyi yneten bir yasa varsa, elbette bu bir zdes-
Ah br lse. ya da dinlenebilse derinden! lik yasas deil kartlk yasasdr. te bu yasaya
Plns a change destla meme chose (") (Her gre tekerlein tekrarl hareketi (ya da parann
~Y ne kadar deise o kadar ayn kalr) gibi alayc ya da aracn) tatn tekrarl olmayan hareketini
bir yasa gerekten bir Evren Yasasysa, airin bu dourur (btnn ya da amacn); tersini d
varolu emberinden kurtulu iin Budiste yakar- nrsek, sralamay tersinden yaparsak; benzer
nasma amamalyz. nk bu ember ancak yl aralarn Ileyiinin tekrar, standart paralarn
dzlara klavuz olduunda gzel bir ey saylabilir, yanyana dizilmesinin tekran, tekerlein dlngili
ayn yol insanlar iin bostan beygirlii anlanuna evresinde dnmesinin tekrar sayesinde btn,
gelen dayanlmaz bir cezadr. benzersiz tikelliine, tat, benzersiz hedefine ve
Akl m bizi keye kstrp yldzlarn dngsel ama benzersiz gereklemesine ulam olur.
hareketinin ayn zamanda insanlk tarihinin de ha- Belki de ritm kelimesinin z, bu iki hareke-
reket biimi olduuna Inanmaya zorluyor? Seip, tin (kk, tekrarl bir harekete yaslanan dei
aydnla karrken hafif bir zihinsel zevk duydu- mez ana hareket) uyumundad:-ve bu gler oyu-
umuz Yin-ve- Yan<, meydan okumaya-tepki, son nunu yalnzca insan-eliyle yaplan makinede de-
uzmlemede nedr? Elbette, Insanlk tarihinin Il hayatn organk ritminde de bulabiliriz. Bitki-
an ren glerin deviniminde salt br tekrar lerin yllk doum ve lmn de birlikte getiren
gesi bulunabilir; bu olgu karnuza dikiliyor. Ama mevsimlerin yl Iindeki hareketi, bitki dnyasnn
zaman tezgahnn srekli, br ileri bir geri gidip yzyllar sren evriminin gereklemesini mm-
gelen mekiinin iledii nak" ayn zamanda bir kn klmtr. Kalbin, akcierlerin pompalama Ii
sona doru her an kaydedilen br erlemedir, me- ni grmesi LTlsann yaamasn mmkn klar, m-
kiin kendi hareket gibi sonsuz bir tekrar deil zikte bir l izgisi, iirde l, dize ve kta bes-
dir bu ilerleme. Herhangi verili bir durumda Yn' tecinin ya da airln temasnn almasn salar;
den Yang'a gei, tekrarl bir hareketin tekrarlan- dua-enberinin dngsel rotasyonu Budist'I hedefi
masdr; ama yepyeni, kendiliinden (spontane) Nirvana'ya gtrr; Budlst disipline uymakla kur-
ve tek (") bir yaratl eyleminin zorunlu koulu tulacamz vadedilen varolu emberi bile, bir en-
olduundan, bu, bouna, kof bir tekrar deildir. karnasyon dngsnden tekine iletildike by-
Bunun gibi, daha sonra gene bir meydan-okumay yen ya da klen, deimez karma ykn yara-
tevik eden bir meydan-okumanin-tepklsl ve bu- tarak basit bir dngy trajik bir tarihe dnt
nun teviki hi phesiz dngsel br devinim hr.- rr. Uzay-zaman erevesinin greceli, gen yl
zrlar. Ama toplumsal byrnede Prometheus'unki dz dizilerinin birbirini izleyen her durumunda, ak-
gibi bir atlm salveren tepkinin Ite tam bu e- trieri insan olan bir oyundaki gibi, kanlmaz

173
108 Yaratc nderlik: Bir toplumu, blgesel ve tanrsal bir mirasa doru harekete geirmek
iin Tanr tarafndan esinlendirilen Musa.

174
dramatik "durumun tarihi benzersizliini verir- ayn zamanda helezon! bir yol izler... Bylece iki temel
ken, tekrarlanan "Gksel Musiki, inanlmaz bir anlay ifade edilmi olur; bir yanda srekli helezonl ha-
reket maddenin kalcln ifade eder;.. ayrca. kart
hzla kopup uzaklatklar aka belli olan nebula
larn srekli yer deitirmesi (sala sol. alakla yksek.
ve yldz kmeleriyle gen~leyen Evrende kaybolur Ickle ift diiyle erkek) hayatn en mkemmel oal
gider. masn yneten bir ikizlii de gsterir. Bu ift kartlk

Demek ki, dzenli aralarla tekrarlanan hare- i<:!r. tik"1 varlklarn da ilerinde tad. srekli bir den
keti bizim uygarlklar srecinin analizinde bul- ge iin birbirlerini desteklerler. te yandan maddenin
kendi helezon! yolunda iterleyii Evrenin snrsz uzamn
mak, hibir ekilde, srecin kendisinin onu destek- ifade eder. (29)
leyen yardmc hareketlerle ayn dngsel dzen-
de ilediini gstermez. Tersine, bu dzet1i aralar- Tam kesinlememl olan bu sonu bizim u an-
la meydana gelen yardmc hareketlerden mantki daki amalarmz bakmndan yeterlidir. nsat1l
n en st yasas olarak dngsel kadercilie inan-
bir karsama yaplacaksa bu daha ok, kendileri-
nin ileyii tekdze olsa da srtlarnda tadklar maya mahkum deiliz; bu da, ele almiuruz gereken
ana hareketin deiken olduu eklinde ortaya gereklilik retilerinin en son biimiydi. Savama
kacaktr; baka trl sylersek, ana hareket tek-
liuz gereken, ldrc zrhl Tanra Saeva Neces-
rarlanan deil, ilerleyen bir harekettir. Hayat ha- silas (",,) (gereklilik tanras) deil, gemiteki
uygarlklarn kaderlerinin de kantlad gibi, fani
reketinin iki ritm biimine gre yorumlanmas
Afrika Uygarlklarnn felsefelerinde en ak biim-o cesaret ve fani silahlarla saf d ecfilebilecek olan
de ifade edilmitir. Bunun en incelmi rneini ,,jhtimal,>ierdir. len uygarlklar "kaderleri yle
Bat Sudan'n Dogon halknn kozmogonisinde bu-
olduu iin lnediler; onun iin de Bat Uygarl~
Iabiliriz. gibi. yaayan bir uygarlk, bu dpyadan gmeye
Bu Evren kavramnn temelinde bir yandan maddenin daha batan mahk'm deildlr; kazaya uraylnar
titreimlerilkesi. bir yandan da bir btn olarak evrenin alayna katlmak zon11lda de'ilc1ir. Yaratc gcn
genel hareketi vardr. zgn hayat hcresi en kk ilahi kvlcm
iimizde bir gddr, bizde bu kvl
ekili tohumda simgelenir.. Isel bir titreimle hayat bulan cm tututuracak inayet varsa, "kendi yollarnda
bu tohum, kendisini saran klf patratp evrenin en geni
uzamna ulamak zere dar kar. Bu alan madde
giden yldzlar p ) bizim insani abalarmzn he-
deflerine ulamasna engelolamazlar.

21Mimesis'in (Taklidin) Mekanikligi


Uygarlklarn, insanln denetimi dndaki bir- lerin Kkeni ya da Enerjinin Muhafazas Kanunu-
takm glerin, ister tekrarlanan, Ister Ilerleyen na benzemez. Daha bir yzyl nce Volney'in de-
ileyii sonucunda yklmadn inandrc bir bi- has on sekizinci yzyln, insan yaradlnn doal
imde ispat1adktan sonra da, bu felaketlerin ger- iyilii ve otomatik dzelmesi retisini ykmt.
ek nedenlerini arayp bulmamz gerekir; daha n- yle demiti Volney: Felaketlerinin kayna...

ceki blmde bymenin zellii (1) zerine var- nsan'n kendi iindedir; bunu da yreinde ta-
dmz sonular, imdiki aratrmamzda bize da- r. (3) Bu ayn doru, Meredith'in szlerini de
ha gvenilir tutamaklar verecektir. O blmde gr- hazrlarcasna, Menander'in u satrlarnda da di_O
m olduumuz gibi byme, kendini-belirlemenin le gelir:
Her ey, kendinde yalan kouluk yuzunden uru r
tamamlaycsdr. imdi bunu tersine evirip, bu
Ve zarar veren ne varsa. ieriden kar buyiir. (~)
kendini-belirleme gcnn yitirilmesi sonucunda Hristiyanlk a'nn drdnc yzylnda Batl
uygarlklarn ktn ileri srebilir miyiz? Bir
bir Hristiyanpiskoposu da ayn sonuca varmt:
baka syleyile, uygarlklarn, dsal ve denetlene-
"Dman iinizdedir, diyorum, yanlgnzn nedeni
mez bir dmann saldrs karsnda deil de, ken- orada, ieride, yalnz sizin iinizde gizli. (")
di eksikliklerinden tr ldn syleyebilir mi- Dini bir sorun olarak kendini-belirleme kavra-
yiz? m Afrika Uygarlklar'nn felsefelerinde de gr-
Modern bir Batl air, kesin bir sezgiyle bu so- lyor. Onlara gre insann ya da topluluunun ba-
nucu karrut. na gelen talihsizlikler kaderin deil, gnahn
rndrler; baka bir syleyile, sorumsuz dav-
Tanr bilir ya, ktlerin
ranlarn sonucudurlar. Qnipa ne asem," diyor
Hayat trajik olmaz Fesatlar tutkulardan rlr:
Iimizdeki dzmeceliktir bize ihanet eden. e Akanlar, (bir Bat Afrika topluluu): nemli olan
insanlktr. Yani, bu balamda. her insann her za-

Meredith'in bu gr prlts on dokuzuncu yzyl man kendinden sorumlu olacan anlatmak isti-
Bat bilgeliinin yeni bir buluu da deildir; Tr- yor. (6)

175
nsanlarn hayaUaryla ilgili bu doru, top-
lumlarn hayat iin de eit derecede geerlidir. He-
len filozoflarndan Dikaearkhus'un -nsanlar Na
sl Mahvolur adl kaybolmu bir eserinde- nsan
iin en byk tehlikenin nsan olduunu syledii
anlatlr. Volney, "felaketlerinin kayna... n
san'n kendi iindedir szn, bireyler gibi toplu-
luklarn da snrl bir y~ama sresi ve formllen-
mi bir hayat-erisi olduu yolundaki dorulana
maz varsaym karsnda, politik organizInalarn
yklna uygulamtr; (') Afrikal Aziz Cyprian
da ayn doruyu toplum;a1 hayatn btn alanna
uygulamtr. (8)
Yabanc dmanlarn saldrganllOndan yaknyorsunu:
ama, yabanc dman saldrmaktan vaz gese, Romalyla
geinebilecek mi? Oardan silahl barbarlarn istilasna
u{:rama tehlikesi yok edilse, kendi yurdumuz cephesin-
de, glkleri n daha zayf yurtta kardelerine ynelt-
MAKNA H1ZME'ITE
tikleri saldrlarla. daha aOr ve daha iddetli bir i patf
109 Birka kitab bir arada incelemek iin yaplm dahiyane bir d- tya u{:ramayacak myz? Kt Orunden, ktlktan yakn 1-
ner makina. yorsunuz: Ama en byOk ktlklar kuraklik deil agz-
llk yaratr, en byk skntlar tahl ticaretinde fiyat
yksE:ltmekten, kAr gzetmekten doar. Bulutlar gkyzn
de yaOmurlarnl boaltmyar diye szldanyorsunuz, ama
buOdaylarnl u kat topraa boaltmayan tahl ambarla
rm grmezlikten geliyorsunuz. Oretim dt diye szda
nyorsunuz, ama aslnda retilmi olanm Ihtiyac olana
b.ir trl datlamayma ses karmyorsunuz. Vebaya.
hastala svp sayyorsunuz. oysa bu belalarn sonu-
cu insanlarn sularn a karmaktan baka bir ey
deil: Hastalara acma gstermeyen nasr tutmu yrek-
eri, lmlerin mal ardndan yaygara koparan doyma
h ve yamaclllOI aydnla karmaktan baka bir ey
deiL. (O)

Bu blmde, geni grl ve derin duygulu bir


adam, yakl~k olarak 600 ya da 700 yl nce Helen
Uygarl'nn bymesine set eken kn ger-
ek aklamasn yapyor; bu knt Cyprian'n
son gnlerinde kaam toplumu ykl ve k-
nn hemen hemen son ~amasna getirip brak
mt. Helen Uygarl yklmt, nk daha b-
yme-aamasnda, byyen bir uygarln by-
mesini salayan bireyler aras karlkl ilikilerde,
yani i cephede, bir ey bozuk gitmiti.
Byyen bir uygarln yolun yarsnda byle
tkezlemesine ve Prometheus atlmn kaybetme-
sine yol aan zayflk nedir? nceki blmde (10)
yaptmz byme analizini hatulayacak olursak,
byle bir knt ihtimalinin srekli ve acil oldu-
unu, nk byyen bir uygarln almak zorun-
da bulunduu tedbirlerin kendi iinde bu ihtimalin
yattn kavrarz.
Uygarln izledii yol, az kiinin bulduu;
hayata giden dar yol deildir. (n) Geri bu yolu
bulanlar bir uygarl harekete geiren ve onu ileri
gtren yaratc kiilerdir, ama onlar da merlerin-
den btn safralar atp alnyazlar olan yara
tek balarna giriemez1er. (.o) nk onlar top-

176
MAKNA EGEMEN 110 Ayr ayr suratlar olmayan, uysal1atr1m iler.

lumsal hayvandrlar ve dolaysyla insan karde Bu zorlamann baarya u1a'masl imkanszbir


lerini yanlarna almakszn tek balarna yryp ey deildir.Hatta bunun amaz bir yolu olduu
gidemezler; ve nsan soyunun, her toplumda ezici da sylenebilir: Tanrsal atei bir ruhtan brne
ounluu meydana getiren, yaratc-olmayan ne- "bir yalmdan kapim k gibi" ileten, "zoriu akli
lerleri, gz ap kapayncaya kadar kitle halinde ortaklk ve yakn kiisel iliki". (15) Ama bunu,
deitirilemez. Platon'un yapt gibi, bakalarn darda braka
Birey yalnz kaldka kusursuzluk gerekletirilemez: Bi- cak ekilde yapmak tlennce, tn pratikte
rey, boyun emezse kendi gelimesi gdk ve gsz uygulanma imkan kalmamaktadr. nk aydn
kalaca Iin, kusursulua doru giderken bakalarn
lanmam bir ruhun bir azizle ortak duyguya eri
da yan sra gtrmelidir, oraya doru giden insan se
linin hacmIni bytmek ve geniletmek iin elinden ge- tikten sonra iinde manevi inayetin idamas, o
len her eyi yapmaktan geri durmamaldr. (13) azizin bu dnyaya gelebilmesi kadar ender rastla-
Toplumsal hayatn yapsna ikin olan bu koul nan bir mucizedir. Yaratc kiinin kendini iinde
lardan tr, yaratc kiiler bir zorlamaya ba bulduu ve iinde almas gereken dnya sra
vurmak durumunda kalrlar: "znde yaratlm dan insanlarn meydana getirdii bir toplumdur,
bir eyolan bir tr, yaratc abaya evirmek ... Grevi, bu insan kardelerini arkasndan srkle-
bir duraklama olan eyi bir harekete dntr mektir; ama kitle olarak nsanlk, ancak mimesis
mek" iin. (1") ya da taklit (16) yetisinin canlandrlmasyla ken-

177
di tesinde bir hedefe doru harekete geirilebilir. duu gibi byyen br orgarlz'!Jlla da, ~uk
nk bu mimesis, bir eit toplumsal talim- ndeki aznl mekanik bir biimde Izlemek iln
dir; (17) Orfeus'un dnya tesi lirinin musikisine talim grr.
kar sar kalan kulaklar, eitim avuunun sert Byle doal ve insani mekanik zaferler kar
komuta ~esine iyi alktrlar. Neferler nderlerine snda hayranlktan kendimizi kaybetrnil< durum-
ancak kestirmeden giderek yetiebilirler ve ancak dayken ((makine rnleri,), ((mekanik hareketler,
yok olua giden geni yola yayldklan zaman ken- (mekanik davran (C parti mekanizmas)) gibi sz-
dilerine yryecek kadar geni yer bulurlar. (18) ler iitmek irkiltici olur; nk bu deyinlerde
Hayat aramak iin bazan yok olma yolunda yr- makine.. kelimesinn arm ncekilerin tam
mek zorunluysa, arayn kimi zaman felaketle kartdr. Ama hi phe yok: Bu ikinci grubun
son bulmasna da belki amamak gerekir. ima ettii fikir hayata kar kazanlan zafer deil,
stelik, taklit yetisinin ktye kullanlma ih- maddenin hayata kar egemerlildir. Kendimize
timallerinden tamamen ayr olarak, mimesisin uy- gvenip kvan duyacamz yerde, bir alalma ve
gulanmasnda da bir zayflk vardr. nk, mime- bir gvensizlik duygusuna kaplnz, nk haya
sisin bir eit talim olduu bir gerekse, talimin tn ve akln maddi Evren'e kar snrsz bir ege.
insan hareket ve hayatnn bir eit mekanikleti menlik kurmasn vadeden aralar, insarlarn ken
rilmesi olduu da bir gerektir; makine.. kavra- dilerini Gece lkesi'ne mahkum etmelerini ~la.
mmzn ise belirsiz arnlan var. Hassas bir. yacak ara haline gelebilir.
mekanizma.. dan ya da dahiyane mekanizma.. dan Iyi br grn altnda gizlenen klelik
ya aa usta bir makinist.. ten sz ederken, haya- Kendi balarna yarar11 ve mufik sanatlar,
tn maddeye kar zaferinin genel arm ve in- Fazla kreesine ve fazla ileriye gtryoruz. (1')

san iradesiyle .dncesinin bir insan toplumunun Bir an nce Evren'I atee vennenin srrn yaka
fiziksel evresine kar zaferinin zel arm zih- am gibi grnen gler, birdenbire kendi alev
nimizde uyarur. Makinelerin icad, cansz nesne- lerini sndryor ve potansyel yaktlannn altn
leri insani amalara hizmet edecek ekilde hare- daki kvlcm hoyrata boarak kendi klarn
ket ettirerek -avuun komutlarnn makinele yayyorlar.
m insanlar mangas tarafndan yerine getirilme- Makinelerin bu Janus'u andran (Janus: ki
si gibi- nsan'n evresine kar nsan'n kudreti- suratl Roma tanns) zellii, br ihanet gibi g-
ni muazzam derecede geniletir ve artrr. rnd Iin Ilk bakta huzursuzluk veriyor; ama
Doa kendisi de, mekanik aralarn kullan daha sonra dnnce insan burlann hepsinin
mnda ona nclk ederek nsan'n mekanik deha- oyunun bir paras.. olduunu arlyor. Br halat
sna st rtl bir biimde iltifat etmitir. En ya- ekme takm gidip bir baka takm kuvvet dene-
kndan tandmz baeseri olan insan bedeninde, mesine arr, meydan okur ve kendi elleriyle r
Doa, doal mekaniznay en cretli ve en geni bir dklerl halat kullandklar yarmacta yenilirler
biimde kullanmtr. Kalp ve cierler, kendi tr- se, yenilgiden tr halat sulamalar ok sama
lerinin modeli olan, birer kendi kendini dzenleme olur. Bir makinistin de, elini kpan makineyi la-
makinesidir: Bu organlar kendilerine verilen g- netlemesi bir bu kadar samadr. Kaybeden tak
revi otomatik alma.. derecesinde bir kusursuz- mn yanl, yanmada yenilginin olabileceini akl
lukla yerine getirebildikleri iin Doa bizim adali, etmemektir. Ama takmn halat da, kendi bana,
sinirsel ve psiik enerjilerimizin bir ksmn tek- herhangi bir tarafa zaferi garanti etmez. nceden
dze bir biimde tekrarlanan yrek arpmas ve belirlenmi bir sonucu olmayan bir kuvvet dene-
soluk allar dzenleme grevinden azad etmi, mesinde. tarafsz bir yol ve aratr halat. Hayatla
oradan ald bu marjinal enerjilere hareket, du- madde arasndaki kozmik halat ekme yarnda
yum ve dnce almasn yerine getinne gre- da, m.akine kategorisine giren her ey bu tarafsz
vini vennitir. Organik hayatn evriminde gittik- ilevi yerine getirir. Makine, znde belirsizdir. Bu
e incelen ve kusursuzlaan organizmalar kurabil- belirsizlii ihanet saymak da, aletlerinden ikayet
me baarsnn srr budur. Bu ilerleyiin her aa eden kt iiye benzemek demektir. Homo faber
masnda, Orfeus'un talim avuunun yntemlerine (yapmc insan) kendine tehlikeli bir meslek se-
ba vurduu zaman yapt gibi davranmtr. Bir- mitir. Hi bir eyi gze almazsan, hi bir ey ka-
birini izleyerek ykselen organizmalarn her birin- zanmazsn ilkesine uygun davranmak zere yola
de. mmkn olan azami talim toplamn ya da ba kan kii, zafer tacnn ardnda komann bedeli
ka bir syleyile, otomasyonu koymutur. Aslnda, olarak her trl kayb da gze alyor demektir.
insan toplumu gibi doal organizma da, aza.. l.r nsan fiziksel evresiyle baa kmak iin ma-
nn yaratc aznl ile yaratc olmayan ourlu kine kullanmakla bu riski gze alyorsa, kendisiyle
undan meydana gelir; byyen bir toplumda 01- ve baka insanlarla ilikilerinde makineleme ara-

178
cna ba vurduunda risk daha da bym olma- z paylaan bir olaydr. (") Bu harekette keskin
ldr.('") Hayatla madde arasndaki mcadelede mimesis arac kullanlp atlmaz, alkanlk pas-
hayat iin bir tehlike olabilecek bir ara, hayat tas yarlp ban keskin yan iyice belirdii iin,
onu hayatn kendisine kar kullanmaya giritiin bundan sonra daha da etkili bir biimde kullanlr.
de tam bir zorlama olacak demektir. Ban bylece knndan kmas koruyucu tedbir-
Dolaysyla, insan yaradlnn hareket tarz lerin yok olmas demektir. Allm bir rejimin ko-
nn mekanikletirilmesi demek olan mimesis yeti- ruyueuluu olmakszn mimesis aracn kullanma
sinin kullanmnda ikin bir felaket riski vardr. zorunluu -bymenin bedelidir bu zorunluk-
Hi phe yok ki, mimesis yetisinin. dinamik bir byyen bir uygarl tehlikeli yaamaya mahkum
toplumda kullanlmas, durgunluk dneminde kul- eder. Gerekten de, tehlike her an oradadr, nk
lanlmasndan daha fazla tehlike ihtimali tar. Prometheus'un byme atlmn ayakta tutmak
Mimesisin zayfl, yabanc kaynakl bir drtye iingerekli koul, alkanlk pastasnn bir daha
kar mekanik tepki gstermesidir. Dolaysyla, mi- kurumaya inkan bulamad bir edengesizlik du-
mesis yoluyla oluan bir eylem, varsaym gerei, rumudur. (") nsani abalar hedefini byle teh-
eylemcinin hi bir zaman kendi insiyatifiyle giri likeli bir biimde kovalarken, mimesisin getirecei
meyecei bir eylemdir. Bu yzden mimesis sonucu sakncalara kar geici bir garanti gibi bir ey
ortaya kan btn eylemler phelidir, rk olamaz. Sorun ancak nihai ve radikal bir biimde
kendi kendilerini belirlemem.i4lerdir. Mimesis yeti- zlebilir ki, bunu!'. iin de, bir azizler topluluu
sinin kullanlnda bir aksama olmasn nleme- haline dnm olan toplumda mimesisin tama-
nin en pratik aresi de alkanlk ya da gelenek ha- men elenmesi gerekir. Ama, hedefe ulamaktan
linde billurlamasdr. Mirr.esisin iki yan keskin baka hi bir anlama gelemeyecek olan bu sonu,
ba alkanlk pastas na, (") rahata gmlr. imdiye kadar bilinen hi bir uygarlk tarafndan,
Ama alk~nlk pastasnn yarlmas, uygarlk yanna bile yaklalm bir ey deildir.
ncesi bir toplumun edilgin Yin-durumundan di- Bu srada -insan hayat lsnde olduka
namik Yang-durumuna getii deiim ile ayn uzun bir zamandr bu- makinelemi tabur da

MAKNAADAM Yozlam iktidarn, edilginlik talimi yapan kurbanlan.

179
112 Ykc nderlik: Totaliter devlet: nsanlarn canm ve maln yiyen, kiiliksiz bir Molok.

180
- kli tehlike karsndadr, nk neferler daha mlardr. Hayatlarndaki glerin dengesi ylesine
en bir rnei grlmemi bir durumla nder- kl pay bir dengedir ki, btn enerjilerini eritik
olarak yz yze gelip kendi balarna davran- leri bu durumda kalmak iin harcarIar, ileride ya-
zorunda kalnca yry duracak ya da dizi tan yolu kefetmeye enerji fazlalar kalmaz. Dur-
acaktr. Uygarla doru giden geni yolda mu toplumlarda, sra neferlerine yaptrdklar ta-
- "yen insanlarn ayaklar altnda dunnadan a Iimin etkisinden kendileri de hipnotize olmu n-
aan dipsiz kuyu, her seferinde olaanst derlerin olumsuz baarszlnn klasik rneini
amanlklar yaratt gibi ayn zamanda ola- grrz. Bu durumda alay yolun herhangi bir nok-
st moral bozukluu da getiren, deniz kazas tasnda znk diye durur, nk alal'n banda yeni
ya da yangn gibi anormal kazalarla kendini gs- emirler verecek kimse kalmamtr.
terir. Anormal snavn doal bir kaza deil de bir
ava ya da bir devrim gibi toplumsal bir hastalk Ama bu olumsuz baarszlk nadiren hikaye-
oIdu"au durumlarda bu manevi kuyu daha da derin- nin sonu demek olur. Orfeus'un musikisini brakp
leir. nsann uygarlama abas tarihinde, devrim eitim avuunun komutlarna kulak veren nder-
ya da sava zamannda yelerinin kanl cinayetler ler sra neferlerindeki mimesis yetisini zorla hare-
i1emeyeceine garanti verilebilecek derecede ileri kete geirmilerdir. Ancak kendine yakn ruhlara
bir uygarla varm hi bir toplum griilmemitir. ekici gelen gerek dehann yerine bunu koymu
Kendi kuamz boyunca kendi toplumumuzun lardr. Ynetenle ynetilen arasndaki karlkl
snrlan iinde kalarak kinci Dnya Sava'nda ilikide mimesis ve iktidar birbirlerinin karl
Nazilerin, 1950-51 arasnda Kore'de Batl gle- dr; iktidarn da, ktye kullanlmadan uygulan-
rin 1960'larda Vietnam'da Amerikallarn, 1954-62 d pek seyrek grlr. Zaten, iktidara sahip olan-
~nda Cezayir'de Fransz kolon ve askerlerinin lar nderlik yetisini kaybetmilerse, iktidarn elde
ve 1968'de Paris'te kendi yurtlarnda Fransz polis- tutulmas bal bana bir ktye kullanmadr. Do-
lerinin davranlarn kaydedersek, belirli anormal laysyla, askeri bir benzetiyle resmettiimiz alay
koullarda ve belirli lde bir bask altnda, im yolda durunca, bunu sra neferlerinin bakaldrma
dive kadar bilinen en uygar toplumlarn yelerinin Si, subaylarn da rktc tavrlar almas izleye-
biie vahi cinayetler ileyebileceinin kesin ispat cektir; nk bu subaylar, ortak mutlulua hi bir
n sunmu oluruz. Gerilim anlarnda, nefes srasn katkda bulunmamakla artk hak etmez olduklar
daki i insanln ilkel suratndan uygarlk mas- yetkilerini, kaba kuvvete ba vurarak srdrmek
kesi yrtlr; ama uygarlklarn knn ahlaki iin umutsuz bir abaya girimilerdir. Sonu ola-
sorumluluu nderlerin zerindedir. rak askeri dzen tam bir anariye dnr ve i
Uygarln ncs olarak mimesis mekanizma- ren bir pandomima patlak verir. Byyen bir uy-
sna ba vuran yaratc kiiler biri olumsuz, br garlkla mimesise ba vurmamn kanlmaz yaz-
olumlu iki ynden baarszlk ihtimaliyle kar gs olan olumlu baarszlktr bu. Bir baka ben-
~ryadrlar. zetiyle betimlediimizde, iyi tandmz bir baa
Olumsuz baarszlk ihtimali udur: nderler, rszlk olduunu grrz. Yozlap bir egemen
arkalarndan gelenleri bilinli bir ekilde hipnotize aznlk haline gelmi bir eski nderler etesine kar-
ettikleri halde, kendileri de ayn ekilde hipnotize proletaryann kendini ayrmas eklinde teza-
olabilirler. Bu durumda sra neferlerinin uysall hr eden bir uygarlk kdr bu. (") Peygam-
subaylarn insiyatif yoksunluu gibi ar bir bedel berin eitim avuunun, bu sert yneticinin de te-
karlnda kazanlm olur. "Kre kr klavuzluk rrist haline gelmesi, uygarlklarn k ve yk
ediyorsa, ikisi de ukura der. (~') Bir organiz- ln nderler erevesi iinde aklar.
mann yzde doksann, geri kalan yzde on ener- Karlkl ilikiler asndan bakldnda,
jinin yaratc evrimde kullanlabilmesi amacyla Prometheus atlmnn baarszl bir uyumsuz-
tabi duruma getiren mekanik ritm, o zaman, bt- luk olarak kendini gsterir. Hayatn hareketi iin-
ne yaylm olur. Bunun sonucunda, mekanik de- de, her eyin yolunda gitmesi iin, btnn her-
ha harikas yozlar ve yerine mekanik otoma- hangi bir parasndaki bir deiiklik teki para-
ton ucubesi gelir. Yzde doksan mekanikleme ile larda ayn dorultuda deiiklikle-Ie tamamlanma-
ysde yz mekanikieme arasnda, dnyann en ldr; ama hayat mekanikleince bir para deiip
nemli fark vardr; byyen bir toplumia durdu- br paralar eskisi gibi kalabilir ve bunun sonucu
rlmu bir toplum arasndaki fark da ite budur. da uyurnun bozulmas olur. Herhangi bir btnde
Daha nceki bir blmde ("') gzden geirdi- yapc paralardaki uyunsuzluun bedeli btnn
iniz durmu toplumlar evrelerine o derece iyi de kendini belirleme imkanndan yoksun kalmas
uymulardr ki, evreye kendi damgalarn vura- olur; ken bir uygarln yazgs sa'nn Piyer'e
cak yerde evrenin rengini, biimini ve ritmini al- syledii kehanette dile geliyor:

181
Gen Iken kendIni kuatp istediin yere giderdin: fakat ima ettiimiz gibi, byme ltnnk8Itdr.
kocaynca ... bir bakas seni kuatp istemediin yer. g- Bundan sonraki blrrlerde uwmun bozulmas
turecek. (tT)
yoluyla ortaya kan kendinibelirleme yetenei
Kendini belirleme yeteneini kaybetmek kn
kaybnn baz biirrlerini inceleyeceiz.
nihai ltdr. nk, bu blIDn daha banda

22 Rollerin Degimesi
ncelediimiz kendini-belirleme baarszlnn bir lan iin balad doast bir mirasn aktarl
baka ~rnm de yaratcln sanki bir ka- ma arac olarak grlmlerdir; iki kere oynanan
ra yazgs olmasdr. Oyle grnyor ki, belli bir bir tragedyann ortak olay rgs de, Tann'nm
toplumun tarihinde iki veya daha fazla sayda paha biilmez armaannn, olduka gverli gr
meydan okumaya ayn aznlk ya da bireyin yara- nen bir alcdan hi de o kadar parlak bir gelecek
tc tepkilerde bulunabilmesi olaan d bir ey. vadetmeyen baka bir alcya aktarlmasyla rone-
Byle bir baar o kadar istisnai ki, bir meydan rin deimesidir. Oyunun ilk oynarnda, ilk d<r
okumay baaryla savuturarak sekirliini ispat- an, Esav, ilk oulluk hakkru kk kardei Ya..
layan kii ya da grup, bir sonraki meydan okumay kub'a satmt; ikinci oynanta ise Yakub'un va-
ele aldnda ak bir hezimete uruyor. nsan ta- risleri, sa'y tanmamakla, Esav'dan gelen hakla
lilinin ronik, artc, ama grnte gene de rn kaybediyorlar. Bylece Hristiyarln getirdi-
normal deikenlii Attika tiyatrosunun balca i olay rgs ikili bir peripeteia, deiim stne
motiflerinden biridir; Aristoteles de bunu Poetika' deiim getiriyor; ama Yeni Ahitte gsterilen ta
snda, peripeteia, yarl rollerin deimesi ad al- rihi sra, bir esrarn alegorisi olarak daha derin ve
tnda ele alr. (I) Ayrca, ncil'in de balca tema arlarrl, nk tarihin ak boyunca bu esrann

larndan biridir. hayatn kalbinde yatt ortaya kyor. Bu nedenle


Yahudiler uzun zamandan beri yeryzne bir Yerl Ahitte peripeteia ilkesinin ileyii belirli bir

Kurtarc (Mesih) gelmesini beklemilerdi. sa o zaman ve mekann tarili snrlarn aacak bir e
Kurtarc olarak geldi. Ama ncil'de anlatld gi- kilde konmutur:
Eer bir kimse birinci olmak isterse, hepsinin sonuncu-
bi, bundan daha birka kuak nce Helerletir
su ve hepsinin hizmetisi olacaktr. (') Hepinizin en kii-
me'ye kar kahramanca bir Yahudi isyann yn u olan, o byuktCr. (,0)
lendiren Katipler ve Ferisiler sa'y tanmadlar. Bu balamda rolleri deien oyuncular Ferisiler-ile
Bu yeni durumda -Hristiyarlara gre- sahici -vergi mltezirr1eri ya da Yahudiler-i1e-Milletler-
Yahudi Mesihinin getirdii haberi anlayan ve ka- deil, erginler-ile-ocuklardr:
bul edenler toplumun en dk yeleri, vergi m Eer ~iz jnmez ve kk ocuklar gibi olmazsanz. gk-
tezirr1eri ve fahieler oldu. (') Mesih kendisi (Ya- lerin melektuna asla girmeyeceksiniz. Bundan dolay kim
banc) Milletlerin Galilesi>nden (3) gelmektedir; bu kuuk ocuk gibi kendini alaltrsa. gklerin meleku-
tunda en buyk odur. Ve km byle br kk ocuu
en byk takipisi olan Pavlus Tarsus'tan, yani Va-
benim ismim iin kabul ederse. beni kabul eder. (lt)
dedilmi lke'nin geleneksel ufkunun dndaki bir
ncelikle sadelik arasndaki bu paradoksal peri
ehirden gelme, Helenlemi bir Yahudi'ydi. Hris
peteia sa'nn Yahudi metinlerinden ald bir aln
tiyan Ahitirln olaylar ve meselelerinde peripeteia
tyla olumlanr:
dranunn eitli sunulu biirrleri arasnda deien
Kuk ocuklarn ve emzikte olanlarn azndan hamdi
rolleri bazan sekin Ferisiler ve Yahudi topluluu ikmal ettin. (t2)
nun ayaktakm, (4) bazan da bir btn olarak Ya- Burada, ocuklarla erginlerin rol deitirmesiyle
hudiler'le Milletler (Yahudi-olmayarlar) oyar; (.) simgelenen esrar, Aziz Pavlus'un cokulu szleriyle
ama, meydan okumaya urayan, ister Ferisi ile alegorik knndan syrlveriyor:
vergi mltezimi meselesindeki gibi Ferisiler, (G) is- Fakat Allah, hikmetiiieri utandrmak iin. dnyann akl
sz eylerini seti; ve Allah. kudretli eyleri utandrab1l4
ter iyi Sarnaryal meselesinde olduu gibi Yahudi
rnek iin, dunyann zayf eylerini seti; ve Allah, olan
topluluunun kendisi olsun, (7) karlacak ahlak
eyleri iptal etmek iin, olmayan eyleri, dnyann Adi
dersi deimiyordu: ve hor grnen eylerini seti; yle ki, beerden hi
Yapclarn reddettikleri ta, kenin ba ol biri Allahn huzurunda vnmesin. (l3)
du. (S) Ama hem Yeni Ahit, hem de Attika tiyatrosunda
Hristiyanln peripeteia temasn verii, ken- bu kadar n planda bir roloynayan bu ilkenin
di tarihi erevesi iinde, eski Yahudi metirlerinin aiklamas nedir? Daha sonraki insanlar daha ok
eski sunuiarnn deiik bir biimidir. Yeni Ahit ac ekerek daha derin bir bak kazandlar; ama
de, Eski Ahit de, Tanr'nn insanlara yararlanma- ilkel insarlar bu soruya sinik bir cevap vermekle

182
yetiniyordu. Benzerlerinin zerine ykselebilmi
insanlann klerini ahlaken Insan, ama kudret-
leri bakmndan insanst olan dsal glerin i
leri olarak yorunluyorlard,. Bu varsayma gre
byk insanlar ykanlar tanrlar, byle yapma-
larnn gerekesi de kskanlkt. Tanrlarn ks
kanl ilkel mitolojinin leitmotif'lerinden biri-
dir; bu, Helen dncesine de zellikle ekici gelen
bir konuydu.
Tanr, benzerlernnzerine ykselen her eyi kesip bu
damak Ister. Ite bunun Iin belli koullarda byk bit
ordu kk br orduya yenilr. nk, rnein, kskan
Tann onlara panik gndermi ya da gkgrlfsn fr
latmtr. O zaman yok olurlar ve son durumlar Ilk du
rumiarna yakmaz. Tanr Kendnden baka kimsenin
gururlu olmasn Istemez. (14)
Herodotus'dan alnan bu szler, Keyaksar Hellas'
zaptetme projelerini anlattktan sonra, Keyaksar'
n amcas Artanabus'un azndan kt~ varsay
lan szerdir. Herodotus'a gre Keyaksar konuur
ken tannnn birden kskanln zerine ek-
mitir: Poseidon, Hellespont'u (anakkale boaz
m) bir kpryle birletirme niyetini; Zeus, Evren
egemenli~ini onunla paylaacan syleyerek
vnmesini; Helios ise, lkesini gn batmayacak
boyutlara eritirme iddiasn kskanmlardr. (>O)
Keyaksar'n bu byklk ve k tragedyasnda
kahraman, Hellespont'u geti~i ve yenilgiye ura
d gnn arifesinde, muhteem ordu ve donan-
masna bakp tanrlar gibi mutlu oldu~unu syle-
A GZLtlLUK-lRKIN D~VRANI-FELAKET Herodotus'a yerek kend kara yazgsn kendi eliyle yazm olur.
Krezs byk servetini Solon'un nne yayp bbrlenmiti. Bu kfr a~zndan kar kmaz Keyaksar kendini
8o10n da ona sonunu bilmeyen hi bir insann mutlu olanayaca
sylemiti. Gunru yaralanan Krezs t gazaba gelerek Solan'u toplar; ama bundan sonra piman olmann bir ya-
Ama bundan sonra bana ard arda felaketler yad. Sonunda rar yoktur.
olduu Kurus da onu yanarak lme mahkum etti. Krezs,
ek zereyken. Solon'un szlerini hatrlad ve onun adn hay-
Herodotus, Kroesus ve Polikrates meselelerin-
Bunun zerine Kurus merhamete geldi, ama alevler ancak Apol- de de ayn tezi biraz daha ciddi bir tonla tekrar-
araya girmesiyle sndrlebildi. lar. (><ll Herodot'un tanns Kroesus masalnda bi-
raz Insanca iyilik gsterir; Keyaksar gibi kibirli ve
kstah olan Kroesus, son anda pimanlk getirerek
cann kurtarnay baarr. Ama Polikrates'in me-
selinde, tanrsal ktlk ve amanszlk sfatlar
rlplak ve hi utanmadan kendilerini ortaya ko-
yarlar. "Tanrlarn kskanln yznden, kendi
eliyle kendi mutluluunu ykarak mahvolacan
bilir, bunu onlardan nce kendisi yapmak ister,
ama bu amala trenle denize att~ sevgili mhr
yz, amansz tanrlar tarafndan mucizevi,
beklermedik bir ekilde geri gelince anp kalr.
Heredotsus'un bu temasn Yunan ilriyle Helen
dnya grnn baarl Latinletiricisi Horatius
kapar ve insan cretkarllnn lmcl sonular
zerine bir tefekkrde kullanr:
Biz lmllerin cret etmeyeceoi yoktur;
lgnca neredeyse cenneti lmeya kalkarz.
Sularmz ileden karr yce Jpiter'I,
Oysa o da isterdi unutsun fkesinI. (11)

183
Kant olarak bir Romal filozof-airin szlerinden kendi yaptdr.Suu, Yaradan'a rakip olmaya
de bir alnt verebiliriz; bunlar daha da etkileyici kalkmak deil, bile bile Ona benzememeye al
olurlar, nk bu filozofun balca amac insanla- maktr; bu insani tragedyada Tanr'nn rol de et-
rn ilerine insanst mdahaleler olduu inanc kin deil edilgindir. Gnahkarn felaketine Tan-
n rtmekti. r'nn kskanmas yol amaz, ama Tanr, kendisini
Titrerniyor mu uluslar, ma~rur krallar Yaradan'n hayatndan yabanclatrmak iin bu
Orpermiyor mu. tanrs~1 gazabn korkusuyla kvranp1
kadar didinen bir yarat artk bir yaratma arac
Sayp dkyarlar sularn. dncesiz szlerini.
Korkun hesap gn; geldi mi yoksa? (L) olarak kuanamaz hale gelmitir. (") Gnahkar
Lucretius, Helen Toplumunun ldill srasn ruhun sonu ktdr. nk, gnah ilerneyi iste-
da, Evrenin ileyiini alayc bir ekilde aklamt. dike, Tanr'nn inayeti ona eriip doru yolu gs-
in Dnyas da benzeri bir skntlar dneIn!nde teremez. Bu gre gre peripeteia -rollerin de-
ayn sinizme dt: imesi- dsal bir varln zoruyla deil, ahlaki
Bir yay al ger, gerebildl~in kadar, bir yasann ruhun iinde ilemesinden ileri gelir;
Keke bu kadar germeseydlm dersin az sonra; bu psikolojik tragedyann olay rgsn incele-
Klcn azn bile, keskin ml keskin olsun, yecek olursak, ierisinde iki deiik izginin yer al-
ok gemeden bakarsn, krlemeya balar ... (18)
dn grrz. izgilerin birinde kii zamansz bir

Corafi yaknlna karn Helen dnya gr- edilgirlik yznden yanlgya der, briinde ise

ne daha da uzak bir dnya~ gzmz evlrdi- etkn bir biimde alnyazsn aramaya koar.
imizde, 1.. sekizinci yzylda yaam bir srail
Yaratc bir insann bir baardan sonra iine
peygamberinin, yz yl sonra Herodotus'un Ar-
decei edilgin sapma, cennete vardn hayal
tanabus'a sylettii szleri syledlirl grrz:
nk btn gururlu ve yksek olanlara kar. ve b-
ederek !<reklere yaslanp dinlenmek ve bir zaman-
tn ykseltilmi olanlara kar, (ve onlar alaltlacak!r) ... lar kendini skya soktuu iin imdi ebediyen
Ve adamn ykseklii Idrllecek... Ve o gnde yalnz mutlu yaamak hakkn elde ettiini sanmaktr.
Rab ykselecek. (20) Dnk galip budalaln bu derecesine varmam
1.. ikinci yzylda, belki yalnz Yahudi gele- sa, zaman yerinde durmadna gre, son seferin-
neinin deil, ayru zamanda Herodotus-sonras de ok iyi iine yarayan hareketleri mekanik bir bi-
Helen dncesinin de etkisi altnda yazlan Valz' imde tekrarlayarak karsna yeniden kacak
de de bu felsefeye rastlanr; (") bundan iki yzyl meydan okumalar da bylelikle savuturabilece
sonra yazlan Luka'ya gre ncil'de bile Tanr'nn ini sanr. Bu edilginlie den yaratc bireyin
insan ilerine mdahalesinin nce bir iktIdar ve durdurulmu toplumla ayn duruma geldii ak
kudret meselesi ve ancak bundan sohra bir adalet tr. (") nk bu toplum da evresiyle o kadar ek-
ve merhamet meselesi olduu ima ectuir: siksiz bir edenge iindedir ki evrenin efendisi
Bazusu 118 kudret gsterdi; MaOrurlar yreklerinin ku-
olack yerde klesi olur. evre deill1t'den byle
runtusu ile da~ttt. Hkmdarlar tahtlarndan Indirdi ve
hakirleri ykseltti. (22) durduu srece, durdurulmu toplum da ayn du-
rumu srdrebilir, ama evre deimeye balar
lk
olarak bir Yahudi deil de br Ynanl, balamaz felaket anlar alar. Kendi eserlerinin

kendi manevi ilelerinin rn olan bir doruya bysnden kurtulamayan yaratc bir birey ya
parmak bast ve peripeteia'nn nedeninin dsal bir da aznln yaz~ da tpk byledir. Suriye'nin
gcn mdahalesi olmadn, ac ekenin kendi Yaratma efsanesinde fiziksel Evrenin tamamlan-
ruhu iindeki br sapma olduunu ve bu lmcl mas duraan bir cennetle sonulanm ve Tanr'

ahlaki ktln adn kskanlk deil de gnah nn Kendine karn yeni bir yaratma edimini yeri-

olduunu syledI. ne getirecek ekilde enerjilerinin serbest kalabil-


Br klrengi &z yaar, afandan beri
mesi iin Ylan'n istemeden hayrl olan mdaha
Eski a"larn, .mler arasnda. iesi gerekmiti. ('") Batnn modem fiziksel bilim-
Derler ki !nsann Serveti ocuksuz tam olmaz, lerinii terminolojisi iinde, bu edilgin biimi alan
Tam olmak Iin mutlak evlat edinir; yaratclk yazgs, bir trn belli bir alanda faZla
Ve hep byk mutluluktan doaar uzmanlamasdr; evrede olacak bir deiikli~e
Dinmeyen gzya ve krk bir kalp.
ayak uyduramazsa tr yok olup gider.
Ben dinlemem onlar. baka trl dunurm; Baz yaratc kiilerin kendilerini kurtarama-
Kutsill olmayan in dl olur. ocuk ocuk stne,
dklan bu edilgin sapmadan karlacak ders du
Gnah gunah stne. ana-babas gibi; olduklar
Gb kalacaktr naslsa onlar. ruyorum zanneden saknsn, dmesin (") ise,
Ama dz yryen adam V8 onun d. Kader Krgndan nce kibir ve dmeden nce marur
Kendisini yceltse de, gzel kahr ocuklar. fU) ruh gelir (") de alnyazlarn aramaya koan
Gnah ileyeni mahveden, Tanr'nn yapt deil, tekilerin mezar yaztlar .olabilir.

184
r-
"
j.
!
. .

114 Birinci sonuncu, sonuncu da birinci olacak: Kibirli insann mahvolduunu, alakgnll
insannsa, cennete ktn gsteren bir Hristiyan alegarisi. (Floransa gravr, 1470-80.)

Olay rgsnn ikinci eklini Yunan edebiya- temas budur: Aeskhilos'un Aganemnon'unda bu
tnda perdelik bir tragedya olarak zaten tan kahramanm ve Persae'de Keyaksar'm hikayeleri;
rz: Koros (ar oburluk), hybris (ar kibirli dav- Sofokles'in Aias adl oyununda bu kahramann,
ranlar) ve ate (felaket). Bu etkin psikolojik fela- Kral Oidipus'da Oidipus'un ve Antigone'sinde
ket srecinde kahraman baardan mararak akli Kreon'un; ve Evripides'in Bakalar oyununda Pent-
ve ahlaki dengesini anr ve imkansz yapmaya heus'un 'ikayeleri hep bunu yanstr. Platon'un
kalkarak felaketi davet eder. Beinci yzylm Ati- syleyiiyle:
na tragedyasmn bildiimiz kadaryla, en yaygn Insan orant yasalarna kar gnah iler ve ok byuk

185
bir eyi onu tayamayacak kadar kGk br eye ve- ne varsaym gerei, onlar artk hi bir ey baara
rirse ~rnein ok kk bir yelkenli gemiye ok b mayacak kadar lmci!l bir ekilde yeteneksizle
yUk yelken, ok kGk bir bedene ok fazla yemek, ok tiren eski baarnarn kendileri, ayn zamanda eski
kk bir ruha ok. byk bir g- bunun sonucu her
yaratclar n safa getirip kilit yerlere koymutur;
eyin tamamen altGst olmas olur. Hybrls br kere pat-
lak verince fazla beslenen beden hemen hastalt~a ko- burada, ksr yaratma iktidarszlklar, stelik, g-
ar. bunun sorumlusu da hybrts'in her zaman yarattlO_ rev banda devam eden arptma ve engelleme ik-
adaletsizlie der. (28) tidarlarn artrr.
Ayn olay rgsnn bu iki deiik eklinde Yaratcln yazgsndan kanlabilir mi?
yaratcln yazgsn grebiliyor ve kavrayabiliyo- phesiz kanlabilir; yoksa doan her uygarlk
'TUZ; bir blmn baarn yaratcsnn, hem de bu zorurlu olarak hayatn eiinde donup kalrd.
baarsndan tr, bir sonraki blmde ayn ya- Ama uygarlklarn byk ourluunun (30) bu
ratc rol taknmas, gerek hayat"ta da glei yazgdan kandklarn ve gitgide glendikierini
yorsa, u halde uygarlklarn knde nemli ro- biliyoruz. Oysa kurtuluun yolu dar, bulunmas
l olan bir nedeni tesbit ettik demektir. imdi, top- gtr. Sorumuz u: Bir adam ihtiyarken, nasl
lumsal hayatn tiyatrosunda da, yaratclk yazg doabilir? Anas rahmine ikinci defa girip doabi
snn dorudan doruya iki ayr ekilde toplum- l,ir mi?" (31) Cevap da u: Siz dnmez ve kk
sal knt yaratacan tahmin edebiliriz. lkin, ocuklar gibi olmazsanz, gklerin melek1tuna asla
herhangi br meydan okuma karsnda yaratc girmeyeceksiniz." (82)
rol oynamaya adayolacaklarn saysn ciddi l-
de azaltrd., nk son meydan okumaya baa Bir meydan okumaya baarl bir tepki gster-
rl !:ir ekilde cevap verebilerleri darda brak menin yolun u bulan yaratc aZrlklar acaba ka
m olurdu; burlar da, varsaym gerei, kendi ba- kere, manevi bir diriliten geerek, birbiri ardn
arlar, yaratclklarn, onu yrrle koyduk- dan yeni yeni meydan okumalar ele alma hakkn
lar anda ksrlatrma eilimi gsteren potansiyel kazanmlardr? Ve ne kadar sk baarlarna dalp
yaratclardr. kincisi, eski yaratclarn byle sk "kreklerine yaslanarak ya da koros'dan hybris'e
sk klSrlamalar toplumun bir sonraki etin sl- ve oradan da ate'ye inen dar yokutan aa koa
navnda handikaplar yaratr, oranty bozarak top- rak bu hakk kaybederler? Bu' soruya cevap bula-
lumu bir avu kayp nderle bir yn yaratc ruh bilmek iin, her zamanki ampirik gzlem yntemi-
arasnda srf saysal bir orana indirger; nk, ge- ne ba vurmaktan daha iyi bir aremiz yok.

23 AtinaveYeneclik: Geici Bir Benlie Tapnma


Sandalcnn, kreklerine yaslanp dlrlenmesio kurum ya da teknie tapnmak eklinde kendini
yaratcln yazglSna edilgin bir biimde bo- gsterebilir. Putperestliin bu iki eidine srayla
yun emek saylabilirse, buradaki zihni durumun bakalm imdi.
olunsuzluu ahlaki br kusurun yokluunu gs- Geici bir benlie taprnmann rl rnei Ati-
termez. imdiki zamana kar bombo bir edilgin- na'dr; Hellas'n eiticisi olarak oynad geici
lik, gemile ilgili bir bylenmilikten ileri gelir. rolle bylenerek yaratcln yazglSna yenik
te bu bylenme, ilkel brani dininde bir ks dm~tr.
kan tanrnn alma duygusunu en fazla hare- Atina, daha nce grdmz gibi, (4) 'yolun
kete geirecek olan putperestlik gnahdr. Puta balangcnda karsna kanfiziksel ve insani
tapmak, btn yerine bir paraya aklen ve ahla- meydan okumalara kar byk bir zafer kazana-
ken krcesine tapnmak, Yaratc yerine yarat rak byle yce bir sfata layk olma hakkn geici
a, ebediyet yerine zamana tapnmak eklinde ta- bir sre iin elde etmiti. Bu zaferlerinden sonra
nmlanabilir. (') Bu insan ruhunun en yce yeti- yaratt son derece parlak i kltr de bu hakk
lerinin ktye kullanlmasdr; sonucu da, Tanr' kazandnn kantdr. Hellas'a armaanlar ger-
nn "en deerli eserlerinden" (') birini, aalk ekten muazzamd; ama Hellas'n eiticisi" nva-
bir orakla" (3) dntrmektir. Pratik hayatta nn kazand olay bile Atina'nn evlatlarna ba-
bu ahlaki sapma, byme dediimiz kesintisiz ha- arlarnn kusursuzluktan henz ok uzak oldu-
reket iinde geici bir evrede, putperestin kendi ki- unu hatrlatmalyd. Deyimi ilk olarak Perikles,
iliine ya da kendi toplumuna tapnmas biimini bir cenaze treninde (.) Atina'nn llerini vmek
alabilir; ya da daha snrl bir biimde ortaya iin sylemiti. lenler, .. 431-430'da, Helen Top-
karak, putpereste bir vakitler yardmc olmu bir lumu'nun hayatndaki isel manevi kntnn

186
da vuran grnr iareti oian Atina-Peloponez Atinallar'n lm atalarnn hatrna byle oldu-
Sava'nn ilk ylnda imlerdi. Bu lmc sava- unu aklad (") - bir mimarlk baeseri ve bir
n nedeni, Atina'nn, parlak i baarlarnn geti- entelektel hayat merkezi olarak yaamaya devam
rip karsna koyduu yeni meydan okumaya kar etti, ama uluslararas politika arenasna bu son
gerekli zaferi kazanamam olmasyd. Atina'dan zrvacl. k Atina politik tarihinin pek erefsiz bir
beklenen, Helenik bir siyasi dnya dzeni yarat- biimde sona ermesi demek oldu.
makt. t.. 431-430 yllarnn ortamnda, hatibin Atinallar, kendi gecmL~lerine hayran olmak
Atina'y Hellas'n eiticisi olarak ilan etmesi bu gibi hir ahlaki kusur ilediklerinden tr, bala
nedenle dirleyerlerin kendi kendilerine hayran ol- rna gelen politik felaketlerden de kendileri sorum-
malarna yol amamal, tersine, kendilerinden ludurlar. Sarslmaz kibir ve bencilliklerinin psiko-
,tiksinmeye ve kl ve tozlar iinde piman 01- lojik nedeni de burada aranmaldr. Baka Helen
maya gtrmeliydi. (G) .. 404'de Atina'nn as- topluluklarnn, Atinallarn entelektel stnlk-
keri ykl ve .. 399'da Sokrates'e kar adalet lerinden gzle grlr ekilde uzak, ama bu sayede
yoluyla ilenen cinayetin, yeniden kurulmu Atina Perikles bulutunun basncndan da kurtulmu bir
demokrasisine bylece kendi iinden vurduu dar- ekilde eritikleri ada yaratc baarlar kar
be ada bir Atinal dilinin Atina'y ve hemen latrmal bir tutumla incelersek, bu aklanma pe-
hemen btn eserlerini yadsmasna yol amt. (7) kitiriimi olacaktr.
Ama bu jest de ne Platon'un kendisine yarad, ne rnein, Atinal Ksenophon'un . . 401'de,
de hemerilerini etkiledi. ehirlerini Hellas'n ei Pers tahtna kurulmu olan Kurus'un hizmetin-
ticisi yapmay baarm eski Atinal nclerin deki cretli Yunan askerleri arasndaki Akaial ve
ada kopyalar. artk hak etmez olduklar n Arkadyal yoldalarn nasl kmseyerek arlatt
vanlarn ellerinde tutabilmek iin, kendilerine bir n dnn. (>l) Bu minyatr silah-altnda-Hel
ey retHemeyeceini ispatlamak gibi ters bir las' anlatrken Ksenophon yukardan bir hog
ynteme ba vurdular. Atina'nn l berliini, Pe- rrlk tavryla, ama biraz da sinirlenerek, Akaial
rikles andaki geici bir anda olduu gibi kabul ve Arkadyallar'n, Atina, Isparta ya da Boiotya gi-
ederek putlatrdJlar; bylece de, Perikles-sonras bi o gnn daha incelmi, daha ileri Helen toplu-
Atina'nn daha sonraki Helen yaratclnda rol luklarndan gelen arkadalarna kyasla daha ha-
oynamasnn nne gemi oldular. vai, igdsel, dncesiz, disiplinsiz, szn ksas,
Atina bencillii politik dzeyde de Atina'nn her bakmdan daha kaba saba ve barbar oldukla-
bana ardarda belalar at; nk, l.. 404'de, He- rn arlatr. Ksenophon'un gzlemleri an do
len Uygarl'nn bir btn olarak k ile, Hel- ru yanstyordu; ama roller o kadar abuk tersine
las'da kendi siyasi ncln kaybetmesiyle so- dnverdi ki, Arkadyal tarihi Polibius (.. 202 -
nulanan yarllar yapmaya devam ediyordu. Ati- 120) sadece drdnc yzyln Atinal politikacs
na'nm sarslmaz bencillii yznden Helen Dn- Demosthenes'i dar kafallk ve tarallkla sula-
yas t.. drdnc yzylda Makedonya egemenlii makla kalmyor, onun devlet adam olarak baan
tehdidine kar koyabilme frsatn karmt. An- szln ayn kuaktan kendi Arkadyal atalarnn
cak, Helen Dnyas'nn d-evresinde devasa bo- politik bilgeliiyle karlatrabiliyordu. (10)
yutlara erimi yeni Byk Gler karsnda ta- Bu doru karlatrmal yarg, Helen politika-
mamen aresiz kaldn anladktan sonradr ki snn daha sonraki dnemi iin daha da geerli ol-
Atina Byk Helen Gc olma iddiasndan isteme- du. .. nc yzylda Heas' Makedonya zin-
ye istemeye vaz geti. O zaman bile kard ders cirlerinden kurtarma hareketinin ban eken, k-
felaket derecede olumsuzdu, nk bencil bir yal- k ehir-devletlerinin mahalli zerkliklerinden
nzla gmlerek rakip devlere Roma'nn mcl fedakarlk yapmakszn ulusal bamszlklarn
darbeler indirmesini ve bu felakete kar federas- koruyabilmelerinin tek yolu olan gnll federas-
yon kurma yoluna ba vurarak kar koymaya yon sistemini icad eden, Akaiya ile .(rkadya idi.
-Atina'nn yardm olmakszn- alan komula Kaskat geleneki Isparta bile kendinde bir esnek-
nn birer birer yutmasn uzaktan seyretti. Ati- lik, deneycilik gc bulabildi ve yzyllk uyuuk
na, dehetli bir kaytszlkla, Roma'nn btn cid- luundan bir sre iin olsun silkindi. Hellas'n
di rakipleri ykarak sarslmaz bir temel zerinde alnyazsna kar umutsuzca abalad bu dnm
bir dnya iktidar kurmasn bekledi, sonra da an- noktasnda yalnz Atina souk bir ekilde kaytsz
szm yalnzlk poli tikasnctan vaz geerek Roma'ya ve olumsuz kald.
kar bir hareketin iine atlverdi. Bu sersemlii Dikkatimizi politikadan kltre evirdiimiz
nin cezasn .. 86'da, Romal fatih 'Sulla'nn ehri de, Atina'nn son grlerindeki bu uyuukluun da-
kuatarak zaptetmesiyle dedi; geri Atina yok ha da fazla gze battn grrz. nk Atina
edilmekten baland -Sulla bunun, yaayan politikadan da nce kltr alannda kendi tarihin-

187
deki sray gerekletirmi, bu etkinlik alann
daki yeermesi daha ge balayp daha uzun za-
man srmt. Atina-Peloponez Saval'nn 'patlak
vermesiyle ilk iaretleri beliren politik dmanlk
lar Evripides'in, Tukidides'in, Sokrates ve Platon'
un kiilikierinde, Attika ruhunun en yce ahlaki
ve ~ntelektel cokularm ortaya karan bir mey-
dan okuma etkisi yaratmt; Atina tarihinin p0-
litik sonbaharnn balangc olan .. drdnc
y.zylda ise ehir kltrel yaz'nn doruundayd.
knt uzun zaman ald, ama Polibius anda
Atina en yksek Helen kltrnn tekeline sahip
olduunu artk iddia edemezdi; zellikle ve sanki
deimez biimde kendi mal haline getirdii fel-
sefe alannda bile "Hel1as'n eiticisi olma inan-
cnn kibiri iinde intihar edercesine kendi kendine
kyd.
Atinallann Pavlus'u yadsmalar, Yahudiler'
in de Pavlus'un Efendi'sini yadsmalarna benzer.
Pavlus Atina geleneine uygun olarak, karlkl di-
yaloglarla vaz veriyordu, ama kendi Stoac ve
Epikurosu gemiinin bysnden bir irl kur-
tulamayan Atinallar onun lmden sonraki Dirili
mesajn hi bir &ekilde kavrayamadlar. (") Pav
lus'un ilk Atina izIenimi, "tamamen putperest bir
ehir olduuydu. Gerekten de Resul'n yaad
ada Atina'nn durumu byleydi. Uzun felsefi ha-
zrlnn nihai tac olarak kabul edebilecei ma-
nevi grevi ykle1'!meye hi yanamad Atina. At-
tika deil, Kk Asya, Helen felsefesiyle Suriye
dininin tohumlarnn karp meyva verdii toprak
oldu.
Pavlus'un gidiinden yzyl sonra. Kapa-
dokyal Kilise Babalar yeni bir toplumsal dzenin
ruhan; temeerini atarken, Atina imparator Jl-
yen'e, Hristiyanln darphanesinde yeniden bas
EHR GURURU lacak ve suni solunumla' canlandrlacak bir putpe-
115 ehir
gururunun antsal rnei olan tanra Athene; ge dnem
restliin akademik ryasn'anlatarak yeni traje
Relen heykeli. diler hazrlyordu. Bundan da yz yl sonra, Ati-
na, skolastik bir aklclkla ilkel batl inanlarn ge_
rici dirilii arasnda garip bir kltrel ittifaka sah-
ne oluyordu; oysa Helen felsefesinin yaayan de-
has, bin yl nce, ta iyonya'daki ocukluk dne-
minde, bu batl inanlar kolaylkla bauvermiti.
Helenizm'in Attika istihkamlarnda kstrld bu
ada Helen geleneinin ba ve sonu ~n aa
ve en yksek geleri- bir kutsal ittifak kurarak
ortak savunmaya getiler. imparatorluk hkme-
tinin putperestlie kar fermannn nicedir geci-
ken takviyesiyle, bunam Attika bilgiliinin son
temsilcilerinin etkinlikleri de mum gibi snp
gitti; tS. 529'da Atina niversitesi kapatld. Ko
vulan Atinal profesrler Asya'ya gidip Roma'nn
dmam Sasanijer'den i istediler; ama Dou'ya,
Zerdt Hsrev'in yurduna doru giderken.

188
uzaklara yayan nlaryla Helenizn'i kendi yur-
dunda bozguna uratmay az nce baaran saldr
gan Suriye kltrnn kaynana yaklayorlard.
Suriye ruhu, Hristiyanlk gibi bir Helen-Suriye ka-
nmnda bile, bir Helen filozofunun Atina'da yaa
masn imkanszlatracak kadar gl idiyse, halk
dininin Nasturilik biimine girmi bir Hristiyan
lk, hkmet dininin ise, ran dehasnn saf ve mi-
litanca anti-Helenizm'inin ifadesi olan Zerdt
lk olduu ran'da, bu adamiar nasl yaayabilir
lerdi? Atinal mltecilerin ksa zaman sonra, kah-
ramanca jestlerle terkettikleri yurtlann onulmaz
bir ekilde zlemeye balamalarna hi amamal.
Neyse ki bu traji-komedi mutlu bir biimde sonu-
land. Hsrev tS. 533'de R,?ma ile bar antlamas
ID imzalarken, kendi yamna snan bu kiilerin
Roma topraklarnda, imparatorluk polisinin hm
na uramadan putperest olarak yaayabilmeleri
iin zel bir zgrlk garantisi maddesini metne
koydurttu. Attika'nn putperestlik tutkusu, son
profesrleriyle birlikte yok olup gitmedi. Ortodoks
Hri,Uyanhk'da ikon kltrn ilk olarak baaryla
yeniden kuran kii, Atina doumlu mparatorie
rene'ydi (Saltanat, tS. 780-802).
Helen Toplumu'nun uzun bir zaman alan -
knt sreci boyunca Atina'mn oynad politik
ve kltrel role artk yeterince baktk; bu yzey-
sel bakmz sonucunda ortaya olduka paradok-
sal bir olgu kyor. Helen tarihinin bu dnemine
Attika a dense yeridir; nk bundan hemen
nceki dnemde Atina'nn yaratc eserleri an
Helen Toplumu'nda en gl izi brakmt; gelge-
lelim, gemiteki Attika baarlarnn damgasn
arpc bir ekilde tayan bu ada Atina kendisi
-bu sefer de arpc, ama varhyla deil, yoklu- 116 Olimposlular arasmda bulutlar zerinde tahta kurulmu muhte-
uyla arpc- gndemdeki Helen sorunlarmn - em bir Venedik. Zafer ona ta giydiriyor. On altnc yzylda, dkali:
saraynda Veronese'nin bir tavan resminden ayrnt.
zmne en ufak br katkda bulunamyor.
Atina'nn kendi l benliine tapnarak glrdii
bu lmcl SlJ.pklkla akladmz Attika para-
doksunun bir paralelerine de Bat Dnyas'nda
rastlarz: Bat tarihinin eitli blmlerinde tal
ya'nn oynadi eitli roller.
Bat ToplUmu'nun tarihini, on beinci yzy
Im sonlarndan on dokuzuncu yzyln sonlarna
kadar geen "modern" dnemi iinde incelersek,
Bat'nn modern ekonomik ve politik etkililiinin,
modern estetik ve entelektel kltrnn aka
talyan kkenini grrz. On drt ve on beinci
yzyllarda talya'nn rakipsiz yaratcl Bat Uy-
garh'nn bundan sonraki drt yZyllk hareketi-
nin ardndaki itici g oldu; bu bakmdan Bat ta-
rihinin bu ana "talyac! a desek yanl ol-
maz; (") ite burada bir daha Attika paradoksuyla
kar karya g~liyoruz; nk, ortak Bat tarihi-

189
13~0'1797 ARASINDA VE. EDiK ETiNDEKI EHIRLER VE ADALAR
o VENEDiK HAKiMiYETI DII DAKI SEH VE AOALAR
c.llASLlCA DENIZ YOLLARI
VE:'-IEDIK CUlfH1f_~_~Xril~~INIRLARI
......

KIB~I
a
oe

,:-- ...e.:::..--rlleyn

___--IS.ciriaY'klion- _
r I

o 300 Mi~

soo 'm
"

117 Venedik Deniz mparatorluu, 1380-1797.

mizin gemiteki talyan yaratclnn damgas cusuna da tutsak olmamt. Tersine, kendisi bir
n tad dnem boyunca, an genel hayatna imparatorluk kurmay ve atala:dan kalma cumhu-
talya'nn katklar, ortaa talya>Snn modem riyet anayasas altnda yaama lksnden vaz ge-
a:lakiAlpler-tesi hayvanlarnn katklar yann me zorunluunu duymakszn bu hnparatorluu
da gze batacak kadar clz kalr. Yaklak olarak yaatmay ve srdrmeyi baarmt. Rastlantsal
t.S. 1475'de balayan drt yz yllk tarih kesiti bir baar deildi bu, ne yaptn bilir, uyank bir
iinde talya'nn grece kltrel ksrl, talya' devlet adamlnn sonucuydu. Bu devlet adanl
nn btn eski kltr yuvalarmda grlyordu; nm nitelii, benzer durumlarda Atinallarn dav-
ama bir rnekler kme'si iinden Venedii seerek ranlaryla karlatrlarak snanabilir. Venedik
talya'nn tarihi ehir-devletlerinden her birini et- kendi yurdunda despotlua boyun emek zorunda
kileyen hastaln zellikle arpc rnei olarak kalmadan bir imparatorluk kurup yaatabildiyse,
sunabiliriz. bunun nedeni, emperyalizmin emperyalist lkelere
On altnc yzyln afanda, Venedik, etin ykledii basklardan kanmay bilmi olmasdr;
bir siyasi deiim ortamnda durum.unu koruyabil- bu olumsuz ama hi bir ekilde kmsenemeyecek
mesi bakmndan komlarna oranla daha baarl baary salamasnn yolu da, uyruu durumuna
grnyordu. Milano gibi, Alpler-tesi bir fatihe getirdii ehirlerin bakaldrmasna yol amaya-
yenilerek bamszln yitirmemi, Floransa'nn cak kadar yumuak bir egemenlik kurmasyd.
eline den Siena ya da Papaln eline den Bo- Benzeri koullarda Atina tiranln yle dayanl
lonya gibi talya iindeki bir imparatorluk kuru- maz derecelere vardrmt ki uydu-mttefikleri bir

190
VENEntK tMPARATORLUK
KUDRETNN !ARET TALARI

120 Girit'de, Herakleon'da Venedik kalesi. 121, 122 NaupIion'da ve Korfu'da, kaplar zerinde Venedik as-
lanlar.

191
baka boyundurua ginne pahasna da olsa bu ili
kiden kurtulmaktan baka bir ey dnemez ha-
le gelmilerdi. Venedik devlet adaml nitelikleIi-
nin Atina devlet adaml niteliklerine stnl
belki de en ak seik ekilde u durumda grlr:
Uluslararas bir sistemin corafi merkezindeki k-
k bir devletin, sistemin genileyen d-evresin
de treyen yeni devler karsnda cceletiini g-
rnce statsn nasl srdrecei sorununu ele
altaki tutumu. Atinallarn bu sorunla baa k
makta gsterdikleri srarl beceriksizlik Venedik
diplomasisinin stn maharetini daha parlak bir
biimde ortaya koyar; Cambrai Ligas'nn (1508)
byk plan Venedik Cumhuriyeti'nin talya'daki
domlnyonlarn Alpler-tesi Gler arasnda pay-
lamak olduu halde Venedik diplomasisi bu pay-
lamay yz yl geciktirmeyi baarmt.
Venediin baarsnn srr, Atina'nn da baa
nszlklarn borlu olduu kendine-tapnma g-
nahndan kurtulabi1me~iydi. Ama modern Venecli-
in baans da sadece ol umsuz ve grece bir ba-
an olabildi; Venedik, bir btn olarak ve son ana-
lizde, iinde varkalmay baard toplumun ha-
yatna herhangi bir yeni yaratc katkda buluna-
mad; Venediin bu baarszl da, Venediin,
kendi izgisi iinde, yaratcln yazgsndan kur-
tulamamas olgusuyla aklanabilir.
Venedik de kendi lm benliiyle bylendi-
K1BRN KRL(;. i iin ortaadan kalma cumhuriyeti anayasas
123 stanbul'un 1204'de Hallar tarafndan alaka yamalanmasm), n deitirmekten kannt. Ama i politika ala-
Venedik kendi uzun ticari hayatnn anl bir episodu olarak grmt.
124 1668'de Kandiye'de, Venedik'in Trklere kar deniz zaferi guru- nnda ayn nedenle svire ya da Kuzey Hollanda'
runu okad, ama somut bir kazan getirmedi: 1669'da ehir gene nn modern anayasal baarlarna nclk etmesi
kaybedildi. ya da bu baarlar taklit etmesi, yani, sonradan
::"'\:::::; ;~I~,Ni;~~I'~' ~l'" _",'~'~ ~.::....~.j ,I, I', _\.
~I,.; .;, -.+ nt".
',._. \.
kazand talya mparatorluunu cumhuriyeti
..... .. ,I>\~"" ,, "'~~ ....... , .<0. ''-'~n i, , ..... ~h. l!..l ......._i) ;"",~
._""'........._:~J".J:ofl.,. . n'",' '~'\''''''' ,t\ ,.,_ ....... ,I temele dayanan bir federal devlete dntrmesi
, mmkn olamad. Geri Venedik hi bir zaman
uyruu olan ehirlere bask yapacak kadar dar ka-
fal olmamt, ama onlar kendine ortak yapacak
kadar geI)i grt de olamad; bu nedenle, tS.
1797'oe Napoleon gelip Venedik Cumhuriyeti'ni
yktnda, Venedik dominyonlarnn siyasi rejimi
tS. 1339'da neyse hala oydu: Yani, ok sayda uy-
ruk-toplluun, tek bir ayrcalkl egemen devlet-
ten emlr aldklar yumuak bir hegemonya.
Ayrca, d politika alannda da, modern Vene-
dik diplomasisinin, Venedie kendi takatn aan
iler yklemeden son zamanlarda talyan toprak-
larnda kazanlm dominyanlarn btnln
koruma imkann veren olaanst ustal, Vene-
diin ayn dnemdeki Dou Akdenlz (Levant) po-
litikasnda kendini gstermedi. Batl glerle u
rarken Venedik snrl enerjilerini tketmemeye
dikkat etmiti, ama douda, eski Dou Akdeniz im-
paratorluunu srdnnek gibi imkan d bir
umutla Osmanllarn ezici gcne meydan okudu.

192
, , '"~

,
~/
i

/
/

125 On sekizinci yzylda Venedik'in havailii, belki de dayanlmaz basklarla geen yllarn
psikolojik anlamda nekahat dnemiydi. Canaletto'nun Ka:naval Sahnesi resmi.

Kandiye Sava'ndaki gereksiz uzlamaz tutumu litikas politik olduu kadar ekonomik. bakmdan
(1645-69) yznden Venedik takatn tamamen yi- da zararlyd, nk Venediin kazanmaya ya da
tirdi' Osmanllarn, zaferi son derece yksek bir geri almaya alt topraklar, ticaretin ana akn
bede karlnda kazandklarn bilmek dnda tsnn Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaymas
herhangi bir ie yarar doyumu da olmad bu zor- nedeniyle, artk ticari bir deer tamaz olmulard.
iamann. Bylece, Venediin Trkiye'ye kar oynad Le-
Modern Venedik1iler, Venediin Dou Akde- vant kumar, gemiteki politik bykln artk
niz'deki ortaa imparatorluuna tapndklar iin arlndan baka bir anlam olmayan toprakla-
byle kendi kendilerini kurban etmilerdi, ama ge- rn geri alarak "erefini kurtarmaktan ibaretti.
ne ayn nedenle ilk frsatta eitsiz mcadeleyi ye- Byle bir tutkunun gelip de geneliikle serinkanl
niden atlar. l682-83'de ikinci baarsz Viyana ve hesapl Veneclik devlet adamlarn etkisi altna
kuatmasndan sonra koullar Osmanllarn aley- almas, kendine-tapnma hastalnn ne kadar
hine dnnce Venedik de bir kou Osmanllara kar- lmclolduunun arpc bir kantdr.
I cepheye katld ve bu abalarnn dl olarak Venediin ortaadaki yaratclnn yazgs
Osmanllarn Avrupa'daki topraklarndan byk modem Venediin eski Dou Akdeniz imparatorlu-
ksmlar eide etti. Ame. bu zafer de geiciydi, n- unda brakt masif askeri istihkamlarda hain
k l7l5'e kadar Venedik hem o kazandklarn hem hir maddi biime brnr; bu srada anayurtta ya-
de eski topraklarn kaybetmiti. Gereksiz mdaha- ratlan yasl sanat eserlerinde de ayn yaz belirir.
lelerinin tek kalc etkisi Habsburglarla Romanof- On yedinci ve on sekizinci yzyllarda, mziin ve
larn Osmanllar hesabna kendi imparatorlukla- resimlerin and o zarif ve bo karnaval hayatn
nn geniletmesi oldu. Aslnda Venediin bu po- yaayan Venediklilerle Dou Akdeniz savalarnda

193
SON KIVILCIM DA sNYOR 126 1797'de Napoleon Venedik'i fethetti_ sen Mark Meydannda, z-
grlk Aac evresinde kutlama trenleri yapld.

dverek len Venediklilerin ayn mayadan yapl cKller, fozlar, lm gemi, Venediln kazanclOl
ma olduklarna inanmak ilk bakta biraz gtr; Venedik tketrnedel
Ruh. phesiz. .mszdr -bir ruh var burada
ama sonradan dnnce, aradaki kartln kes-
denebilirse.
kinliinin, iki ruh haiinin birbirini tamamladn
gsterdiini anlarz. Modem Venediin Dou Ak-
Galuppi'nin atn be~teleyip Canaietto'nun
deniz'de karlat dayanlmaz bask ancak Ve- da lm yaztn resmettii Venedik tarihinin bu
nedik'deki epikryen gevemeyle'psikoiojik bakm karanlk blm ehrin Bat Dnyas hayatnda

dan giderilebilirdi. Canaletto'nun titiz Venedik re- oynad roln son aamas da deildir. talya'nn
simlerinde sanki gn atmosferden ekilmi, Ti- geri kalan ksmyla birlikte Venedik de on sekizin-
tian ve Tinf,oretto'nun kanl canl renklerinden ci yzyldaki lm-iinde-hayat'tan on dokuzun-
zevk aldklar gnlerden bu yana iinde enerjileri- cu yzylda bir Risorgimento (dirili) ierisine gir-
ni tkettikleri yangnn klleri dnyay kaplam di. taiya'nn yakn adaki bu toplumsal mucize-
tr; air Browning de Galuppi'nin Tokattasnda
si Venediin eski yaratclnn yazgsyla mca-
ayn temay vurgular. dele edip sonunda onu altettii izlenimini verebi-
Ite geldin eskimi mziinle ve ite onun getirdii lir; ama bu Risorgimento'nun gerisinde yatan ya-
iyilikler. ratc glere baktmzcla, bunlarn, hemen he-
Bu Venedikte ml byle yaanrd br vakit, kral olmuken men hepsinin, Ortaa'da taiyan yaratclnn
tacirler, tohumluklar olan tarihi ehir-devletlerinin snr
Burada: myd San Marko. yzk takp denizi nikahlayan
lar dnda olutuunu grrz. Modem taiya s0-
Dkler?
nunda ayaa kalkabiidiyse, bu sonuca aktrlerin
Nasl? u alayan kler. eriyen althklar. i
kendi baarlar yol amad, baz kar duruImaz
ekmeleriniz.
Br eyanlatr myd onlara? Bu gerilimler, zmler dsal gler olay byle gelitirdi. lk gl politik
-qlmell miyiz?~ itki talya'nn geici bir sreyle Napoleon mpara
Aclar paylaan bu yedilikler - Hayat devam etmeli! torluu bnyesi iine girerek modern Fransa ile te-
bir denemeliyiz! masyd. lk gl ekonomik itki, Bat Avrupa ile
Evet, sen, bir crc.r bc~i gibi tyorsun, bir evin Hindistan arasndaki ticaret yolunun yeniden Ak-
yand yerde: deniz'e kaymasyd (ngilizler'in on sekizinci yz-

194
127 Avusturya'ya kar 1848 ayaklanmas gemiin anl gnlerinden
kaynaklanlarak yapld, ama ne kadar kahramanlk gsterilirse g&-
terilsin.. o gnleri geri getirmenin artk imkan yoktu.

ylda kurduklar bu fantezi, Napoleon'un Msr se- monte, ruhu ve gelenekleri bakmndan Alpler-te-
[erinin sonradan ortaya kan sonularyla gerek- si bir karakter gsteriyor, Alpler-aas talya'mn
lie dnt). Akdeniz sularnda ngiliz ve Fran- ehir-devleti kltrn herhangi bir ekilde pay-
sz gemilerinin yaratt huzursuzluun dalgalar lamyordu. Savua devletinin arlk merkezi on
talya kylarn yalamaya balad, Kahire-Svey drdnc yzyldan sonra dalarn talya tarafn
demiryolunun yapmn, l869'da, Svey Kanal' daki yamalarna kaydktan sonra bile talya'nn
nn almas izledi. phesiz ki, 41pler-tesinden geri kalan ksmna kar bu yabanclk duygusu
gelen bu itkiler talyan yurttalan tarafndan kav- deimedi. Ancak l848'den sonra, Savua hanedan
ranncaya kadar tam sonularn ortaya koyam: taral ihtiraslarndan vaz geip ulusal birleme
dlar; ama talya'nn Risorgimento'ya meyva ver- hareketinin banda yer alarak talyan halkyla
diren yaratc gleri, ortaa talya kltrnn kader birliine girdi.
hasatn veren topraklarda domad. l848'de Lombardiya ve Veneziya'daki Avustur-
ktisadi alanda, modern Bat deniz ticaretinde ya rejimi, ayn anda hem Piemonte istila teebbw
kendine yer yapan ilk talyan liman ne Venedik, leri hem de Venedik, Mano ve Habsburglarn tal
ne de Cenova oldu; bu liman, Taskanya Grand D- ya'da egemenlikleri altna aldklar baka blge-
k'nn berya'dan getirdii gizli Yahudi gmen- lerde ayaklanmalarla kar karya kald. Ayn an-
lere kurdurttuu modern bir ehir olan Leghorn' da ortaya kan ve resmen de ayn ortak davann
paralar kabul edilen Avusturya'ya kar bu iki
du. On yedinci ve on sekizinci yzyllarda Leghorn'
un servetini yaratanlar da, ticaretin eski yerli n- hareketin tarihi nem ve anlamlar arasndaki
farklar dnmek ilgin olabilir. Venedik ve Mi-
cllierinin tonnlar deil, bu gmenler oldu. Siyasi
alanda, talya'nn birlemesinl salayanlar, on bi- lano'daki ayaklanmalar phesiz igrlk adna
vurulmu darbelerdi ve baa.'1S1Z kalsalar bile gene
rinci yzyla kadar Alpler'in talya tarafndan ne-
redeyse topra bile bulunmayan ve Alpler-tesin- de kahramanca giriimlerdi; ama onlar esinlendi-
deki blgelerini 1e l860'a kadar ellerinden kar ren zgrlk gr ortaa genlinin hatrlan
mayan Alpler-tesi bir birliin yeleriydi. Savua ndan geliyordu. Venedik'deki kahramanca ba
hanedannn Alpler-aas dominyonlar olan Pie- kaldrmayla karlatrldndaPiemonte'nin 1848

195
-49'daki askeri gsterisi pek yle parlak olamad;
ama Piemonte Novara'daki utan verici yenilginin
rezaletinden kendini kurtarp on yl sonra Magen-
ta'da almay baarabiIdi. Charles Albert'in 1848'
de halkna balad, ngiliz tipi anayasa onun
tahttan ekilmesinden sonraya da kalarak birleik
talya'nn anayasasnn temeli oldu. Buna karlk
Milano ile Venediin kahramanl tartlmaz at
lmlar bir daha tekrarlanmad; her iki ehir de
bundan sonra edilgin bir ekilde Avusturyal yne-
ticilerin kollar arasna ylp kurtulu hareketi-
nin Piemonte'den ve onun Alpler-tesi mttefiki
Fransa'dan gelmesini bekledi.
Venedikliler ile Milanolular daha bandan be-
ri baarszla mahkumdular, nk manevi itici
gleri, hiUi kendi lm benliklerine, Machiavelli
andan beri talyan devlet adamlnn en yk-
sek abalarna srekli set ekecek ekilde, ortaa
ehir devleti lklerine, tapnme.ya varacak dere-
cede' bal kalmaktan geliyordu. 1848'de Manin'in
arsna cevap veren on dokuzuncu yzyln Vene-
dikliler'i. Piemonte ya da Milano ya da hatti Pa-
dua iin deil, yalnz Venedik iin arpyorlard.
Yeni talya ulusal devletini kurmak iin deil, g-
n gemi Venedik Cumhuriyeti'ni canlandrmak
iin urayorlard; bu nedenle giriimleri umut-
suzdu, oysa Piemonte daha da utan verici bir ye-
nilginin etkisini atlatabiliyordu; nk Piemonte-
liler unutulamaz bir tarihi gemiin klesi deil
lerdi: Psikolojik bakmdan zgr olduklar iin a
larnn egemen politik gleriyle kendilerini zde
leyebiliyor ve birleik bir talya devleti yaratmak
gibi yepyeni bir girJjime atlabiliyorlard.
Bu adan bakldnda 1848 ayaklanmalar
talya'nn Risorgimento'sunda znde olumsuz
olan bir roloynadlar; gerekten de, onlarn .yenil-
gileri 1859-70 aras yllarndaki mcadelenin' so-
nucu olan zaferin bir balangcyd. 1848'de orta-
a Venedii ve ortaa Milano'su putlar o ka-
dar yaralanp berelendi ki, bu putlara tapaniar da
128 Sezaro-Papalk: Dou Roma mparatorunun elinde dini ve
dnyevi gcn toplanmasn temsil eden, sa'nn tmparator Vll. artk eski ballklarn srdrernez oldular. tal
Konstantin'e ta giydirmesini gsteren, onuncu yzyldan kalma yan ortaann byle biraz gecikerek silinmesi so-
fildii oyma.
nucunda talyan Risorgimento'sunun, fazla canl
ortaa anlarnn uyuturucu etkisinden uzak bir
129 Sezar ve Papa; Sen Piyer, Papa ID. Leo'ya dini iktidar ve
Imparator Karloman'a dnyevi iktidar veriyor. 1. S. ,dokuzunC'u modern tayan"devletinin nclnde baarlma
yzylda domakta olan Bat Hristiyan Dnyas'nda gerek oto- s mmkn oldu.
rite blnmesini yanstan bir resim.

196
24Dogu Roma mparatorluu: Geici BirKurumun Put1atr1mas
Bundan nc!, geici bir benliin putlatnlma man n alcs, muhatab olmamalan gerekir. Byle-
s biiminde ele alp incelediimiz yaratclk yazg ce z deimeden kalan bu ahlaki ve akli sapma,
s, bazan da geici bir kuruma putpereste tapn daha dar bir insani ereve ierisinde yrtlmek-
ma biimine brnebilir. Geri bir kurum, yara t le hafiflemi olmaz. Bir kurumu putatrnamn
cs olan insandan daha nemsiz bir puttur, ama btn bir uygarl mahvediinin klasik rnei,
aslnda her ikisi de yaratktr, dolaysyla da Ya- Ortodoks Hristiyanln Roma mparatorluu
radan'dan baka kimsenin hakk olmayan tapn- hortandan kendini bir trl kurtaramamasdr.

SO
P'E.
r~
YS

+ jCi SS llI1'1S
'PN
.E

il
P'P

.
197
Oysa bu eski kurum, Ortodoks Hrristiyan Toplumu
onu diriltmek iin lmcl bir abaya girimeden
ok nce tarihi ilevini tamamlam ve doal ya-
ama sresinin sonuna gelmiti.
Ortodoks Hristiyan Uygarl'mn k belir-
tileri, onuncu yzyln sonlarna doru ortaya k
mt: bunlann balcas da tS. 976-1018'deki fe-
laketli Bulgar-Roma Saval'nn patlak vermesiydi.
Ortodoks HU"istiyanlk stne felaket kt, He-
lenizm-sonras fetret dneminin kaosundan ktk
tan sonra, daha yz Sl gemeden bymeyi ye-
niden durdurdu; bu byme sresi, Bat HU"isti-
yanlnn yaama sresiyle karlatrldnda,
son derece ksa kalrr. Oysa bu karde uygarlk da
Dou Ortodoks Hristiyan1 ile ayn zamanda
domu, ama, ikizi olan uygarln sorunlarla kar-
karya kald tarihten bin yl sonra, bugn bi-
le, gzle grnr biimde kntye uramam
tr.
Hayata ayn anda ve ayn koullar altnda ba
!ayan iki uygarln talihleri arasndaki bu arp
c aynl nasl aklayacaz? Bin yllk srenin
bugn gzlerimiz nne serdii sonu daha da ar-
Pcd!l', nk, tS. onuncu yzyln ortalarnda
ya~am tarafsz bir gzlemci o zaman Dou ve Ba-
t Hristiyani arasnda karlatrrmal bir ince-
leme yapacak olsa, bugnk sonucun tam tersi
ynde bir tahminde bulunurdu. O ada yaayan
bir gzlemci hi phesiz Dou Hristiyan Uygarl
'nn gcJecei::in Bat'daki kardeinin gelecein
den daha parlak olacan sylerdi. nk daha iki
yz yl nce, Arap istilaclar btn Kuzey-Bat
Afrika'y inemi, tberya yarmadasna gemi,
ve Bat Hristiyanl'nn herhangi bir etkili direni-
iyle karlamakszn Pireneler zerinden anu
lard; oysa Dou Hrristiyanl doudaki Arap sai-
dnsn Toroslar hattnda durdurmu ve bylece
Anadolu topraklarnn btnn Emevi gcnden
korumutu. Bizim varsaymsal gzlemci aynca,
Ortodoks Hl1"istiyanln Roma tmparatorluu ha-
yaletine ba vurarak darda kalm glerini top-
ladn ve yreklendirdiini ve zaferi bu sayede
kazandn dnebilirdi; Bat'da iki kuak son-
ra, Karloman ayn abay tekrarlamak istedii za-
man, nasl ackl bir baanszlkla karlaldnu
da hatrlaynca, tmparator Leo Syrus'un (saltana-
t, tS. 717-41) bu byk siyasi baars gzlemci-
mize daha da parlak grnrd.
yleyse neden Ortodoks Hristiyan Uygarl
balangtaki vaadlerini bu kadar ksa zamanda
yalanlad da, Bat Uygarl fazla umut vermeyen
IMPARATOR
130 Jstinyen'in Ravenna'daki kiUsesini. kendisinin btn Dou kili- bir balangtan sonra nasl o baarlara eritp
""erini seyrettii gibi tepeden seyreden mozayik portresi. Bunun aklamas da ite burada, Karlarnan'n 00-
anszl ile Leo'nun baans arasndakl kartlk
ta bulunur. Karloman'n Roma mparatorluu ha-

198
yaletini diriitme abas bir fiyaskoyla son bulma-
sayd, bu ezici kabusu omuzlanan Bat Uygarl
daha ocukluunda devrilip gidebilirdi. Eer Bat
bylece Karloman'n ba~arszl sayesinde kurtul-
duysa, Ortodoks Hristiyan Toplumu da bunun ter-
sine, Leo'nun baarts yznden ykld. Leo'nun,
Roma mparatorluu kurumunu Ortodoks Hristi
yan topranda etkili ekilde diriitme baaris, a
r bir meydan okumaya fazlasyla baarl bir tep-
kiydi; bu zorlamann getirdii gerilim de toplumun
arpk biimlenmesine yol at. Olayn gzle gr-
lr belirtisi Ortodoks Hristiyan toplumsal yaay
nda devletin vaktinden nce ve ar bir biimde,
baka btn kurumlar boarak bymesi oldu.
sel sapma ise, belirli bir tarihi politikann putla
tnlmas oldu; bu politika doum evresindeki bir
toplumu yaklaan ykmdan kurtarmak amacyla
mezardan karlm ve duygusal bir ekilde ycel-
tilmi bir gemiin prestijiyle sslenip bezenmiti.
stanbul mparatorluu'na yzeysel askeri baa
rsnn yapmack ltJs iinde deil de bu grn
getirdii aydnlk iinde baknca, ard arda gelen
imparatorlarn gerek miraslarn boa harcayp
gnahkilr bir kibirin altarnqa kurban etmeleri s-
recini adamakll anlayabilmek iin tarihin daha
nceki bir sayfasna bakmak gerektiini grrz.
Roma mparatorluu tarihinin son blm-
nn, .S. 395'de mparator Byk Theodosius'un
lmyle baladn kabul edebiliriz. Bu tarthte,
evrensel Helen devletinin bir yanda Latin blgele-
linde, br yandan da Yunan ve Dou blgelerin-
deki talihinde nemli bir farkllama meydana k
mt. Latin blgeleri hemen mali, politik ve top-
lumsal bir knt dnemine girdi; mparatorluk
erevesi atlam, bunun yaratt politik boluk
bu olayla hemen zgrlklerine kavuan byk
arazi sahIpleriyle gl barbar sava etelerinin
nderleri tarafndan doldurulmu, Kilise de top-
lumsal atla onarmaya girimiti. Latin blge-
leri birbiri ard sra gelen dalgalarla paralanr
ken, Bat'daki mparatorluun kne ahit olan
bu ada, Yunan ve Dou blgelerindeki mpara
torluk ayn dalgalar gslemeyi baard. Byk
Leo (saltanat 457-74), devlet adam olarak iradesi
ve askeri reformcu olarak kararllyla, Dou'daki
mparatorluu, imparatorluk snrlarnn tesin-
deki sahipsiz topraklarda yaayan barbar cretli
askerlere tehlikeli bamllndan kurtarmt; on-
dan sonra gelen Zenon ile Anastasius mali ve idari
reform sorunlaryla baarl bir boumadan sonra
mparatorluun Yunan blgeleriyle Dou blgele-
rini birbirinden ayrma eilimi gsteren doktrin MPARATORtE
kavgasn da savuturdular. (') Yani, stanbul m 131 Jstinyen'in kars Teodara. Dou Roma devletindeki durumuyla
paratorluu rejimi beinci yzyl boyunca mpara uygun olarak kocasyla eit yere konmutur.
torluu yaatma yolundaki baarl abalanyla

199
kendini gsterdi; bu da, Bat'daki imparatorluk re
jiminin ayn adaki teslimiyeti tavnnn tam
kart oldu. Dou'nun abalar geici bir sre iin
byk bir zafer kazanm gibi grnd. Ama, al
tnc yzylda, aradaki kartln aslnda yzeY3el
ve geici olduu belli olmaya balad. Leo ve Zenan
ve Anastasius'un sabrl, sebatl almllan sonu-
cu biriktirdikleri her eyi, Jstinyen'in saltanat
srasnda rzgar alp gtrd, nk Jstinyen
(saltanat 527-65) Konstantin ile Avgustus'un yok
olan mparatorluunu putlatrm, daha sonraki
taklitisi Karloman ile ayn dehetli ihtiraslan bes-
leyip ayn felaketli sonulan almt. Kendinden
nce gelenlerin ylesine zenle sakladklar ve onca
titizlikle kendisine devrettikleri kk enerji kay-
nan Jstinyen, Afrika ve 1 vrupa'daki kaybedil-
mi Latin blgelerini yenideli mparatorluunun
arazi btnl iine katma yolundaki bouna a-
balar ile harcayp tketti. tS. 565'de lm, Yu-
nan ve Dou blgelerindeki mparatorluun k-
ne iaretti ve bu bakmdan Byk Theodosius'un
Bat'daki ke yol aan lmn andryordu;
yalnz Dou'daki knt, 170 yl ertelenmi olma-
nn getirdii hzla ve iddetle gerekleti. Jstin
yen'ia lm ile Leo Syrus'un tahta k arasn
da geen 152 yl boyunca sava hemen hemen hi
durmad ve stanbul mparatorlUu'nun Dou eya-
letleriyle Jstinyen'in Afrika'da fethettii blgeler
Araplara kaptnld, Gney - Dou Avrupa'daki ve
talya'daki Avrupa eyaletleri de slavlar ve Lom-
bardlarn eline geti. Bylece Roma mparatorlu
u Theodosius'un lmnden sonra Bat'da nasl
kesin olarak ktyse, Jstinyen'in lmnden
sonra da dou ve merkez blgelerinde ayn kesin-
likle kntye urad.
Aslnda yedinci yzylda, doum evresindeki
Ortodoks Hristiyan Toplumu'nun, kardei Bat
Hristiyanl toplumu iin Papa Byk Gregory'

lMPARATORLUK HKUMETI nin (Papalk tarihi tS. 590-604) izdii yola -ge
132 Jstinyen'in maiyetindeki askerler ve bakanlar. Bat'da bilinme- ama kesirlikle-- gireceine dair baz belirtiler var-
yen bir idari ve askeri sistemin yeleri. d. Bat'da mparatorluun yklndan sonra po-
litik otoritenin ok sayda mahalli birimler arasn
da dalmasyla beliren boluk, evrensel Kilise'nin
Roma Pat.riklii ya da Papalk'ta simgeleen oto-
ritesi tarafndan doldurulmutu. Bat'da Gregary'
nin yaptklarn Dou'da Ortodoks Patrii Sergius'
un (Patriklik tarihi tS. 610-38) baarmasna ra-
mak kald; tS. 618'de Sasaniler'in stanbl'a yak-
lamalar karsnda. mparator Heraklius devlet
bakentini Kartaca'ya tamay tasarlad srada,
Patrik Sergius yok olan imparatorluun karsn
da genel bir Kilise alternatifi yaratma frsatn bu-
lur gibi olmutu. Ama bu olayda Heraklius'u ta-
sarsndan vaz geiren ve bylece stanbul'da mer-
kezlenen imparatorluun varkalmasn kesirleti-

200
ren, Sergius'un kendisi oldu. Heraklius Kartaca'ya beinci ile on beinci yzyllar arasnda bunlarn
,?t:'I'Tleyi b~ar:cak olsayd. Istanbul'daki Orto- ikisine de hi rastlanmamtr_ Her iki kurumun
doks Hristiyan Patrii'nin de Bat'daki benzeriy- da varolabilmesi iin profesyonel askeri ve idari
le ayn rol oynayacan tahmin edebiliriz; bu du- rgtn eitimini salayacak iktisadi ve kltrel
rum toplumun btn yapsn deitirebilirdi. Ama kaynaklara sahip olan bir devletin varl gereki-
giritii zorlama ile Heraklius'u zoraki bir kahra- yordu. te bu eitilmi subaylar ve bu eitilmi
man yapan Sergius, kendisi iin Gregory'nin kah- devlet mcmurlar hiyerarisi sayesinde Ortodoks
'amanca roln oynama frsatn yok etti; dahas. Hristiyanlk'ta diriItilen Roma mparatorluu
Leo Syrus'un da yz y sonra Ortodoks Hristiyan hc~tla en dikkate dcer ve ayn zamanda en ta-
i'n Bat'ya hi benzemeyen bir gel~me izgisine lihsiz baarsn kazand: Kilise'yi devlete tahi kl
sokmasna zemin hazrlad. nk Sergius l bir d. Ortocioks Hristiyanlk ile Bat Hristiyanl'
b2~ar kazanm, mparatorluk prestijini kurtar- nn tarihleri en geni ve en nemli farkll Kilise
m, Istanbul'un prestijini kurmu ve Ortodoks H ile Devlet arasndaki ilisilerinde gsterirler. Bat
ristiyanln Asya'daki topraklann Doulu istila- Top!umu'nu byme yoluna sokan Ortodoks Hris
clarm penesinden ekip geri almt. Bylece Ser- tiyan Toplumu'nu ise yoklukta son bulan yola go
:rius Leo Syrus'a Kk Asya'daki Ortodoks Hris tren yol ayrmn da gene burada tesbit edebili
tiyan topraklarnd,a Roma mparatorluu'nu res- riz.
men kurmak iin gerekli btn malzemeyi hazr Leo Syrus ile ondan sonra Dou Roma mpa
layp miras brakt ve bu mparatorluu kurma ii rator!uk tahtna oturanlar Bati'da Karlarnan'n, L
de Leo Syrus'a dm oldu. mparatorluun yeni- Otto.'nun veya III. Hznri'nin yanna bile yaklaa
den kurulmas ise Papalk tarznda bir evrensel m~dkl"r bir hedefe eri~mi~erdi. DOu Roma im-
Patrikliftin gelimesini nledi. paratorlar kendi hlgelerinde Kilise'yi devlet dai-
Hristiyanlk ann sekizinci yzylnda Or- relerinden biri haline getirdiler, Patrii de, mpa
todoks Hristiyan topraklarnda baaryla hortlat ato:'luk devletinin Ruhani i~lerine bakan bir dev-
lan Roma mparatorluu be yz yla yakn sre let memuru yaptlar. Patriin stats profesyonel-
ayakta durabilmeyi beceren gl ve etkili bir di. ama ye~i ve geliri hi de gvenli deildi. Kilise'yi
merkezi devlet eklinde cisimleti. Dou'nun bu di- bu duruma getirmekle Dou Roma imparatorlar
riltilmi mparatorlUU amalad eyolmay ge- sadece, Roma imparatorlUu'nun restorasyonunu
ne! zellikleriyle ba~ard. Eski Roma mparatorlu rJle tutul:~ bir geree dntrme programnn
u'nun bir kopyas olduu gzle grlebiliyordu, nemli bir parasn yrrle koymu oluyorlar-
politik gelimesini de Bat Hristiyanlndan yle d. nk Byk Konstantin de Hristiyan Kilise-
tir yedi sekiz yz y nce gerekletirmiti. n- si'ni himayesine almaya karar verdiinde, Kilise
k en beinci ve on altnc yzyllarda Alpler-tesi ile dcvlet arasnda tpk byle bir iliki kurmak
krallklarda italyan baarlarnn yansmasna ka- istiyordu; Konstantin'in bu tasars, Konstantin'in
dar, sekizinci yzyln Dou Roma mparatorluu kendi saltanatndan Jstinyen dneminin sonuna
ile kyaslanabilecek herhangi bir devlet Bat Dn- kadar Roma imparatorlUu tarihinde zaten res-
yas'nda ortaya kamad. Yeni Ortodoks Hristi men gereklemiti.
yan Gc, bir kere, salam bir toprak temeli ze- Konstantin'in Hristiyan Kilisesi'ni Roma m
rinde krulmu~tu: nk Leo ile ondan sonra ge- paratorluu'nun politik yaps iine alma politi-
len V. Konst:ntin. Balkan yarmadasnda Edirne' kas ok baarl oldu. Kilise onun kendisine ver-
den Kck 1\sya'da Kayseri'ye kadar uzanan top- dii yeri ald ve koruyucusunun lm felaketi
ra ye~idell birletirmiler, Ege'deki dank ada- zerine eyleme geme zorunda kalncaya kadar ba-
lar ve ltp.ya ile Balkan yarmadasndaki kylarn mszlk kazanmay aklndan geirmedi. Bundan
strat,ejik noktalarn ele geirmilerdi. Bu arazi Or- sonra Patrikler gibi Papalar da mparatorluun
todoks Hristiyan Gcne byk maddi kaynaklar koruyucu kabuunu kaybettikleri iin yanp yakl
kazandrvordu. Asl gvdenin tkzl ve salam dlar ve tekrar o kabuun iine girme abalarn
l bu k~ynaklar dmanlara el dedirmeden ko- dan bir trl vaz gemediler. Bat Hristiyanl'n
rumay kolaylatryordu; imparatorluk enerjisi- da, Bat Hristiyan toplumsal yapsnn birlik il-
nin koru"m"'s da zaten Leo'nun saltanatn izle- kesi ve otorite kayna olan tek evrensel Kilise'ye
yen iki yzyl boyunca imparatorluk ynetiminin eitli mahalli devletlerin tabi olmay kabul etme
balca ilkesi oldu. Leo'nun ve kendisinden sonra leri sonucunda Papaln llespublica Christiana'
gelenlerin fazla ihtirasl askeri servenlerden ve snda (Hristiyan Cumhuriyeti) Kilise ve devletin
verimsiz boumalc:.rdan kanabilmelerinin srr yeniden birlemeleri sayesinde bu ikilem zld
iki Dou Roma kurumunda yatyordu: Devaml or- Toplumun bu "hierokratik (Papaz hkmeti) ku-
du ve devaml kamu hizmetleri rgt. Bat'da, ruluu yepyeni bir yaratydl. (') Ortodoks Hristi

201
ORTODOKS KLrnESlNtN SANAT! 133 Bizans sanatnn on drdnc yzyldaki yeermesi: Kariye camisinden mozayik.

yan tarihinin bunun paraleli olan blmnde ise paratorluk hkmetinin stn otoritesini lkesi-
hi hir yaratc eylem grlmez, nk Ortodoks nin byk ksmnda Kiliseye kabul ettirmiti; bu,
Hristiyan tarihinin daha nceki blmlernde Ro- iki buuk yzyl kadar sonra Ortodoks Hristiyan
ma mparatorluu'nun restorasyonu baanyla ta- Uygarlnn kyle sonulanan lmcl neden-

mamlanm, gemiten mlras kalan bir kurumu sellik zincirinin ilk halkas oldu.
putlatrmak ;ibi kolay bir yol seilince yeni ey Ortodoks Hristiyan tarihinin tragedyasn in-
ler yaratma imkan da kendiliinden kapanmt; celediimizde, Leo Syrus'un Kilise'yi devlet bnyesi

ite Ortodoks Hris~iyanln bu doal, ama kt iine alma eyleminin y,k,c sonularnn iki ayn e
sonu veren sapmas, vaktinden nce yklmasna kilde ortaya ktn grrz: Bunlarn biri genel,
da yol amt. br ise tikeldir.
Ortodoks Kilisesi'nin Dou Roma devletine ta- Genel sonu, Ortodoks Hristiyan hayatnda
bi klnmasnda Leo Syrus'un dirilttii Roma m eitlilie, esneklie, deneycilie ve yaratcla va-

paratorluu hayaletinin Ortodoks Hristiyarlk rabilecek eilimlerin durdurulmas ve ksrlatrI


ierisinde putlatrlmas en nemli etkendir; bi- masyd. Ortodoks Hristiyan Uygarl'nn geli

linli ve tamamen istekli bir hareketti bu. Dou mesIne bu ekilde verilen zarann derecesini kabaca
Roma mparatorluu'nun kurucusu olan Leo lmek istersek,. Bat'daki karde uygarln, ken-
Syrus'un Imperator sum et sacerdos> (3) sznde di bymesinin ayn aamasndaki, ama Ortodoks
Konstantin'in "Sezar ve Papa" olma iddiasn Js- Hristiyanlk'ta karl olmayan arpc baarla
tinyen'in hrsl dilinden iitml gibi oluruz. Leo im rna gz atabiliriz. Ortodoks Hristiyan toplumsal

202
134 Bahede zdrap (1585), Bizans geleneinin son variS, GiritH sanat El Greco tarafndan.

yapsnn byme evresinde bir kere Hildebrand n.:m grece ksrl ve monotonluunun, Ortodoks
Papalna benzeyen hi bir ey' gremiyoruz; ayr Hristiyan toplumsal yapsnda canllk veya yara-
ca, ne yeni kurulan Bat'nn entelektel faaliyet Uc kudret bulunmamasndan deil, bu yetilerin
merkezleri olan Paris ve Bolonya gibi zerk niver- yapay ve geici olarak bask altna alnmasndan
sitelerin ykseli ve yayllarna, ne de, yeni Ba- ileri geldiini gsterir; nk, Ortodoks Hristiyan
u'nn hayat merkezleri olan Orta ve Kuzey italya' ln toplumsal manzarasna ekilen tohumiardan
daki ve Flandr'dakl zerk ehir devletlerine rastl sadece bir tanesi -Sezar'la Papa'y birletiren Do-
yomz. (-I) stelik, ortaan Bat Kilisesi ile ve or- tu Roma imparatorluk kurumu- ylesine anor-
Laan ehir-devletleriyie atan ve onlardan ba- mal bir hz ve iddetle boyatt ki kardelerini ta-
msz olan- Bat'nn feodalizm kurumu da Dou' mamen geride brakt ve bymelerine de engel
da -bsbtn yok denemese bile- etkili bir bi- oldu. Bat'da yeeren eitli ve orantl kurumlara
imde bastrlmt; ama imparatorluk iktidar za- karlk Ortodoks Hristiyanin manzaras ac bir
yflaynca Kilise gibi bu feodalizm de Ortodoks H uyumsuzluk gsteriyordu; bu da, arpk byme-
ristiyan dnyada gecikmenin verdii iddetle or- nin cezasyd.
,aya kt. Ortodoks Hristiyan Toplumu'nun hemen he-
Ortodoks Hristiyanlk Dnyasnda hem feo- men her yerde hazr ve nazr olan imparatorluk
calizmin, l:em de Kilise'nin sonunda ortaya kma kabusundan zaman ve mekan iinde kendini kur-
!M, hi Geilse bu iki alanda, Ortodoks Hristiyan tarabildii birka anda gsterdii yaratc. deha
;ayatnn tarihin daha nceki blmunde rastla- ltlarn grdmz zaman, Ortodoks Hristi-

203
yan Toplumu'nun salkl biimde bymesine en
gelolan eyin ksrlk deil de bask olduunu da-
ha iyi anlarz.
rnein Bat Trakya'da, imparatorluk rejimi
nin arln olduu gibi tamak zorunda kalma-
yan bu blgede, Ortodoks Hristiyan Kilisesi Ma-
kedonya'daki Athos danda bir s kurarak impa-
ratorluk gcne bir kar-saldr hazrlama imka
nn bulmutu; daha uzaklardaki Kalabriya'da da
Afrikal Msman fatihlerin gelip Sicilya'daki
manastrlarndan kovduklar bir avu Basil'ci ke-
i, bu ykk ve uyuuk eyaleti dzgn ve canl bir
blge haline getirmeyi baarnt!. Altnc ve ye-
dinci yzyarda putperestleen ngiltere'yi yeni-
den ele geire;) irlandal keilerin baarsna denk
bir baaryd bu. Kalabriya'daki bu manastr da-
ha sonralar canl bir dini dnce ve felsefe yu-
vas oldu ve nl Bizans dar kafallndan ok
daha ayr bir izgi izledi.
Dou Roma imparatorluk rejimini c.aman-bo-
yutunda atederek ldayan, Ortodoks Hristiyan
yaratc dehasnn parltlar belki bunlardan da-
ha da nemlidir. Bu yaratcln belki de en ar
tc ,jrnei, ~onradan cami ve imdi de mze olan
Kariye mznastr kilisesinin On drdnc yzyl
dan kalma mozayikleridir. te burada, imparator-
luk bakentinin snrlar iinde, imparatorluk h-
kmetinin zay nad bir anda ve Bizansl sanat-
n"- seme imkan blduu inat malzemeyle,
ayr adaki talyan yal boya sanatnn da aa
mad bir hareket ve hayat yaratmaY' baaran
Ortodoks Hristiyan sanatnn sergisine bugn ha
la bakabiliyoruz.
ki yzyl sonra. Ortodoks Hristiyan Toplu
mu Dou Roma imparatorluu'nun kurun gibi
yknden kurtulup Osmanllgn cenaze kefenine
brndkten sonra, lm uygarln son bir Itl
tz gzmze arpyor. Ortodoks Hristiyan Girit
adasnda do~an ve "El Greco adyla tannan Do-
menico Theotokopulos (i.S. 1541-1614), Athoslu
ikonclarn kat kurallarnn antitezi saylabilecek
bir sanat anlayyla Bat Dnyas'na geldi. Ama.
grne karn. EI Greco yerli bir kaynaktan esin-
lenmi olmaldr, nk slubu ada Bat resim
slubundan o kadar farklyd ki uzun bir sre an
laimaz bir Imus alurae (Tabiat ucubesi) olarak
kabl edildi.
Bu olay bize Ortodoks Hristiyanln almya-
zsnda bir baka trajik zellii hatrlatabilir. Bu
talihsiz toplumun yaratt iyi eyler de, kt ey
ORTODOKS HOGRSZLC ler de, genellikle ba~ka bir toplumun kazan ha
135 Dini tartmalarn yol aabllecei kanl iddet dokuzuncu yz- nesine gemitir.
yldan kalma bu lncil sslemesinde grlyor. Sanat phesiz Pa-
ulusularn yok edilmesi gibi olaylarn, Ortodoks Kilisesinin ideolojik
El Greco'nun Roma'da ve Toledo'da almas
meydan okumalara kar hayal gcnden yoksun tepkilerin bilincin- gibi Kalabriya'daki Basil'ci keiler de' Bat'daki,
deydi. henz yerleememi Hristiyanln gelecekteki

204
hayrma altlar. Modern Bat
tarihinin ilk say- lan talihinden bamsz bir derlenme noktas sun-
falarnda, Bat'nn, Hristiyankardeinin ken mu oldular. Bu ilgin Paulisyen cemaatinin var-
evinin ykntlar arasnda bulduu Helen Uygar- kalmasna izin verilseydi, Ortodoks Hristiyarln
l edebiyatnn ortaya knda, gene ayn kom- toplumsal mirasndaki, Kilise'yi resmen devlete
u yararma, gene ayn bilinsiz zgecilik rneine tabi klan Dou Roma rejimiyle uzlamayan canl
rastlanr. Eer Ortodoks Hristiyan dindarl Hele- geleri koryarak ve sonunda yeniden kazandra
nizmosonras fetret dneminin frtnalar ve dep- rak Ortodoks Hristiyanln hayatn kurtarmas
remleri srasnda ortak ana-kltrn bu deerli mmknd. Ortodoks Hristiyanln dini dehas
antlarn sebatla saklamasa ve Karolinyen rne- n meydana getiren geler Istanbul'da mparator
sansyla ayn kuaklar srasnda balayp on be- luk bakentinde ve Tefrike'de Paulisyenlerin ka-
inci yzyla kadar devam eden Bizans rnesans rargahnda kutuplamt. konoklazmn kesin ola-
nn hazine deposu na yerletirmese, Bat bu verimli rak reddedilmesiyle ikonlarn stats stne a-
kefi hi bir zaman yapamazd. Helen dehasnn tmalar sona erdirilir erdirilmez imparatorluk h-
~l eserlerinin Ortodoks Hristiyan Toplumu'nun kmeti Paulisyen sapmasn yeryznden kazma
kucanda muhafazas ve dirilii gene bu toplum ya giriti; bylece Dou Roma imparatorluu'nun
iin -sonradan ok etkili bir biimde Bat Hms- hem teolojik, hem de askeri enerjisi atmaya gir-
tiyanl iin olduu gibi- bir esinlenme kayna mi oldu. Glerin bu kadar eitsiz olduu bir sa-
olmal ve bu topluma kendi zgn eserlerini ver- vata sonu belki geciktirilir, ama deitirilemez;
dirtmeliydi. Bat'da Eskiler'le Yeniler arasnda h- 843'den 875'e kadar sren bir kavgadan sonra Is-
km sren Kitaplarn Sava" on yedinci yzyl tanbul'daki imparatorluk kovannn sahibi Tefri-
boyunca devam ettikten sonra tartlmaz bir bi- ke'deki eekars yuvasn dumana bodu ve yok
imde Yeniler'in zaferiyle sonuand; ama Orter etti.
doks Hristiyan kltr' tarihinde Helenizm'in diz- Dou Roma hkneti asndan bu byk bir
ginlerine kar hi bir zaman byle bir kurtulw; ?('.ferdi; nk mparatorlUun Paulisyenlere sal
sava verilemedi. <Imrken gsterdii iddet, Paulisyen Cumhuriye-
Dolaysyla Ortodoks Hristiyanlk'ta Hele :Xnin varoluunun imparatorluun gvenliini
kltrnn yeniden domas. da, Dou Roma im- tehdit. ett.ii inancn yanstr. ki rejim arasndaki
paratorluu gibi, bir tevik olaca yerde yeni bir ilke uyu~mazln d~necek olursak, bu resmi
kabus oldu. Ancak on beinci yzyl italya'snn gr~n hakllna biz de inanabiliriz. Ana ayr
canl zihni ortamna aktarlmasyladr ki bu gl ca bu kavgada Dou Roma imparatorluunun za-
'ihni kuvvet urubu gerek tevik edici etkilerini fe;inin, Ortodoks Hristiyan Toplumu'nun yenilgi-
ortaya koyabildi; bylece, sonu olarak, Ortodoks si olduu yargsn da verebiliriz. Dou Roma h-
Hristiyanlk dindarca kltrel abasn da Bat' kmeti Paulisyenleri yok ederken Kk Asya'ya
daki kardei yararna harcam oldu. ktl k etmiti (ayn ekilde, Emevi Halifelii'nin
Ortodoks Hristiyan Toplumu'nun gene Bat' mirasna konan Hristiyan devletleri Yahudileri ve
ya yarayan nl bir ktl de Paulisyenleri yok Mslmanlar kovmakla spanya'ya ktlilk et-
etmesiydi (I'aulisyenler, Hristiyanln eski adap- mi, XLV. Louis Hgnolar kovmakla Fransa'ya
tasyoncu" okulundan Ermenistan ve Kk As- ktlk etmi, Nasyonal Sosyalist rejim Yahudiler-
ya'da snrl evrelerde varkalabilmi bir mezhep- le liberalleri kovmakla Almanya'ya ktlk etmi
ti). (',) Kk Asya Hristiyanln tohum yatay ti). stelik, Paulisyenlerin Dou Roma hkme-
d ve bu tarihi ilevini yerine getirirken Kk tince ezilmeleri, Ortodoks Hristiyanla Paulis-
Asya yarmadas zerine ylesine baarl bir ekil yenerin kabul ettikJeri ikinci dini anlaya kar
de ekilen rrlerden zengin bir deneysel eitli bir baklk da kazandramad.
lik retmesirl de bilmiti. Bu Asya mirasnn ilk imparatorluk hkmetinin srgn politikas
meyvalarndan biri bir yzyldan fazla sren a- sayesinde baz Pau1isyen gruplar tS. 755 ile 757
imalardan sonra bask altna alnan konoklazm arasnda Trakya'da, imparatorlUun Bulgaristan
hareketiydi (tS. 726-843). Ama Asya'nn grenek- snrnda iskan edildiler. tS. 872'de Paulisyenlerin
lere uymayan ve Dou Roma imparatorluu'nun Tefrike'deki askeri harekat merkezleri de imha
metropoliten blgelerinde bylece bask atna al edildikten sonra kalanlar baka yerlere srldler
nan dini ruhu Paulisyenlerde halen devam ediyor- ve misyonerce alacak yeni alanlar buldular. Do-
du; onun iin, dokuzuncu yzyl iinde bir tarihte u Roma mparatoru . Basil'in onca emee mal
Paulisyenler imparatorluk'la Abbasi Halifelii ara- olan bime harekat, bir yzyl kadar sonra, Bul-
sndaki sahipsiz topraklarda bir eit militan, ahr gar {{ikici sapma nderi Bagomil'in ektikleri kar-
zaman ermileri cumhuriyeti kurduklar zaman, 'i"nda boa gitmi oldu. Bu nemli kii, Bulgaris-
Kk Asya'daki dank gelere ikonoklazmn so- tan'daki Ortodoks Kilisesi'nin slav kkenli bir pa-

205
lat almas g bir engelOrtodoks Kilisesi iin ka almaz handikapla karlatn varsaymamz
hi bir zaman mesele olmamt. Bat Hristiya~1l gerekir; ite aranmaya balar balamaz gzmze
nda, Kiliseyi kabul edenlerin yerli dilleri ne olur- arpyor bu handikap.
sa olsun. Latince'nin tek ve evrensel dini dil olmas Ortodoks Kilisesinin misyonerlik almas Ev-
daha batan beri tartmasz kabul edilmiti. Bu rensel Patriklik Dou Roma imparatorluk hk
dii konusunda Batl Kilise otoriteleri, yen dinda metinin dnyevi otoritesine tabi olduu iin sa.-
larn bagl!n kaybetme pahasna da olsa taviz katland. nk Ortodoks Kilisesinin Dou Roma
v('rmiyarlard. Bat'da Latince'nin bu tiranlna devletine byle kle olmas, Ortodoks inancn ka-
karlk Ortodoks Hristiyan Kilisesi alacak ka- bul etmek isteyenleri ac bir ikifernle kar karya
dar liberal bir politika uyguluyordu. Yunan diline brakyordu. Patriin elinden Hristiyanl kabul
Latince iin olduu gibi bir dini tekel balamak etseler ve onun ruhani adalet mekanizmas iine
yoluna gidilmedi; hi he yok ki ayinleri mahalli girseler, bylece statlerinde yaptklar deiiklik
yerli dile evirtme politikas misyonerlik giriimi sadece dini inan ve davranlarnda kalan bir de-
aannda Ortodoks Hristiyanl! Bat Hristiyanl iiklik olmayacakt. Patriin ruhani adaletini ka-
na oranla ok daha avantajl yapyordu. Bu du- bul etmekle, ayn zamanda, Patriin dnyevi efen-
rumda, Bat Hristiyanlnn misyonerlik alannda disinin politik egemenliini de kabul etmi olacak-
da Ortodoks Hristiyanl geride brakmas bs- lard. Baka bir syleyile, ya atadan kalma put-
btn paradoksal grnmektedir. Bu paradoksu peresttiklerini srdrecekler ya da Hristiyan dini-
aklamak iin, Ortodoks Hristiyanln dil konu ni benimseyerek politik bamszlklarndan"vaz
sundaki Iiberalizmiyle kazand avantaj n bir ba- geeceklerdi. Bu koullarda, ikinci semeyi yap-

'VKAH~HWf : ftliA C';'h6hCXrl'~--;


nr*"'&1.-' lirrkV f H eH II rrI::K# v.),A:-
.. 1\ fe l E ili

ORTODOKS MSYONU
136 Bizans Imparatoru ill. Mihail ile lmparatorie, tS. 865'de Bulgar
Boris Hanm vaftizinde hazr bulunuyorlar; on drdnc yzyldan
kalma bir Islav el yazmasndan.

207
ii "

J~P"i',,-, H'J{Ao..~.~15ArrH Hlilfff ""04A

Hwt'''-'HO.. 8 ~i ro

137 Bulgar-Roma Savalar: 8ll'de Nikeforos'un seferi. Yukar


da, Ortodoks Hristiyan mparatar i. Nikeforos svarilerini sava-
a sokuyor; aada, Nikeforos'un yenilgisinden sonra, Imparator
idamndan nce alaya ve hakarete uruyor.

208
Simon mparatorlUU Patriin Bulgaristan'daki Hristiyanlk ann yedinci ve seklzinci yz-
yabanc ruhani nfuz alanna katarak bu zorunlu yllarn dnm noktasndaki Helenizm-sonras fet-
ve kanlmaz zm bulmaya alm, ama ba- ret dneminin iinden doan Ortodoks Hristiyan
aramam olduuna gre, imdi er ge srecin ter- Uygarl son derece deerli bir toplumsal servere
sine yoldan izlenmesi ve Bulgaristan'n mparator sahip olarak hayata balamt. Sekizinci yzylda
lua katlmasyla kanlmaz politik birlemenin Dou Roma mparatoru olan Leo Syrus ile V.
salanmas gerekiyordu. Bylece, Ortodoks Hris Konstantin'in kardklar yasalar o gnlerde Or-
tiyan Dnyasndaki iki ana devlet, birinden biri todoks Hristiyanl'n, toprak mlkiyetinin az elde
tekini .yere serinceye kadar dvmek zorunda toplanmas ve bunun sonucunda tarmc toplumun
kaldlar. Yzeysel bir bakla bakldnda Simon' bir avu toprak beyiyle geni serf kitleleri arasn
un kiisel hrs yznden Ortodoks Hristiyanln da kutuplamas durumundan, ayru adaki Bat
bana bu belay sardrd dnlebilir. Ne var Toplumuna oranla ok daha uzak olduunu gste-
ki, felaketin temel nedeni Dou Roma mparator riyor. Oysa Roma mparatorluununson gnlerin-
luunda Kilisenin devlete tabi klnmasyd. Simon de can ekien Helen Uygarlnn ldrc hasta-
bu yzden balangta yanl yola sapm, sonra lklarndan biri de bu kutuplamayd. Ortodoks
da bu yanlgnn sonular kanlmaz ve geri aln Hristiyan Uygarl sonraki iki yz yl iinde her-
maz hale gelmiti. Tek bir toplumun kucanda halde biraz 'da bu salkl tarm temeli sayesinde
birden fazla "totaliter devlete yer bulunamyor hzla geliebilmiti. Ama Simon Han saltanat sra
du. snda (893-927) Dou Roma Imparatorluuile Bu
Karlamann birinci ra vnd Bulgarlarn ye- garistan arasndaki savalardan sonra sinsi bir de-
nilgisiyle kapand. Dou Roma mparatoru Yani iim ba gsterdi. Bu dnemde kan 'Dou Roma
Dzimiskes Bulgaristan'n asl ekirdei olan dou yasalarnda kk tmar sahibini byk top-
kesimini lkesine katt. Ama drt yl iinde Bulgar rak beyinin gasp amacn tayan saldrlarna
devletinin kalntlarnn bana yeni bir hanedan kar korumak iin srekli tedbir dnld
geti ve bunu izleyen yarm yzyillk savata -976' n gryoruz. Bunlar kant olarak kabul eder-
dan 1018'e kadar- Ortodoks Hristiyan Toplumu sek, Jstinyen'in altnc yzylda Kapadokya'da
.yprand. ki rakip mparatorun birinden birini ele- ki byk toprak beylerine kar kard yasa-
menin mmkn olan tek yolu bayltc yumruun lardan beri Merkezi ve Dou Kk Asya'da
vurulmasydl. Bu yumruu, 1018'de, Dou Roma ilk olarak latifundia derdinin ba gsterdii ro-
mparatoru II. Basil vurdu; bylece yz yl akn nucuna varabiliriz. ki yasalar demetinin de,
bir sava pahasna Ortodoks Hristiyanln bt- yorucu d savalar izleyen dnemlerde ortaya
n tek bir imparatorluk ynetimi altnda nihayet kmas herhalde bir rastlant olamaz. Savan sa-
birleebildi. (!Il stelik, bu uzun sreli Roma-Bul- vaan lke zerinde 'en ok bilinen etkilerinden bi-
gar didimesinin asl kurban da artk Dou Roma ri, servet dalmnn bozulmas ya da zaten varo-
mparatorluu bnyesine katlan eski Bulgar dev- lan bir dalm bozukluunun daha da artmasdr.
leti olmad; asl kurban zaferi resmen kazanm "Bulgar-ldren mparator U. Basil'in saltanat
olan Dou Roma mparatorlUunun kendisiydi. s,rasnda doruuna ve .ayn zamanda baarnz ro-
107l'de Seluk Trkleri mparator Romen Diyo- nucuna erien Dou Roma tarm yasalaryla Bu
jen'i tutsak edip Kuk Asya'y igale baadklar gar savalar arasndaki balant phesiz budur;
zaman Bizans'n yazgs belli oldu. savalarn sresi ve yorgunluu arttka, toplum-
Bulgaristan, Dou Roma boyunduruundan sal hastaln baka ve daha iddetli belirtilerinin
kurtulmak iin 1040 ve 10n'de iki vakitsiz ktan de ortaya kmas, bu gr dorular. Bu belirti-
sonra 1185-1187 arasnda mparatorluktan ayrl lerden bir tanesi, Kk Asya'da Nikeforos F()-
may da baard. Ama Dou Roma mparatorluu, kas'n 963'deki baarl darbesiyle balayan, toprak
askeri zafer kovalarken kendi bana bela ettii beylerinin bir dizi isyan hareketidir. Bu saltanat
toplumsal dzensizliklerden bir daha hi kurtu- dknlerinin imparatorluk tahtndan ikayetleri
lamad. Dou Roma snrlar iinde Ortodoks H -ya da ihtiraslar-- yurtseverlik duygularna bas-
ristiyan toplumsal yaaynn bu ada geirdii kn geldi. mparatorluk hkmetine vergi ve as-
derin sarsnt, birbirleri zerinde ok kt etkiler ker veren Kk Asya kylleri de yabanclat.
yaratan iki hastaln patlak vermesine ve ilerle- On birinci yzylda Seluk Trkleri Kk Asya'
mesine yol at. Birinci hastalk tarmsal buhran- nn barna yerleince kyller imparatorluun in-
d; ikincisi de militarizmin azmas; ikisi de uur safsz ver;i memurlarndan ve topraklarna el ko--
suzluk belirtisi saylrd, nk Ortodoks Hristi yan mahau beylerden kurtulduklarna ok sevin-
yanln toplumsal yaps salkl gnlerinde bu diler. Kitle halinde Trkletiler, Mslman oldu-
elertlerden tamamen uzak yaamt. lar. Bu toptan dini ve kltrel dn, kyllerin

210
daha yeni Trk efendileri sahneye .kma.dan ek kskanl" deildi. Dnm dsal bir rastlant
nceleri hem Dou Roma'nn p0ltik reJmnden, dan deil, isel bir itkiden ileri geliyordu. nk
hem de Dou Roma mparatorluunun bir kabus byyen bir toplu\llun genilemesi doaldr, Orto-
gibi zerine kt Ortodoks Hristiyan Uygar- doks Hristiyanln toplumsal tarihinin zel ko-
lndan souduklarn, ona manen yabanclatk ullarnda, genilemenin, genileyen toplumun sr
larn gster-. Dou Roma kyllerinn edndkle tnda zaten yk olan kabusu bytmesi de kanl
ri deneyler o kadar acyd ki, byle davranmasalar mazd. Ayn evde Roma mparatorluunun birden
aslozaman amak gerekirdi. Kyl-askerler d fazla hortlann gezinmesine yer olmad iin Do-
leriyle, trnaklaryla kazandklar zaferlerle Kk u Roma mparatorluu ile kopyas olan Bulgaris-
Asya'y Mslman istilalarnn ykmndap kurtar- tan, Bulgaristan'n Hristiyanl kabul etmesin-
mlard. Ama bu zaferlerin "onucunda ulke koylu- den hemen sonra kanlmaz bir ekilde bir lm-
lerin kendileri iin deil, mltezimlerle zorba top- kalm savana tutumulard. ki putlatrlm
rak beyleri iin yaanlas bir yer omutu. hortlak arasndaki bu kyc kavgada Ortodoks H
Dou Roma tarm buhran byle bi~ felaketle ristiyan Uygarl yklp gitti.
sonulandysa, bunda militarizm hastalgnn kat: Dou Roma mparatorluunun putlatrlma
ksnn da bir pay vardr. Simon'un megalomans s olay ile bunun sonular stnde epeyce durduk,
zoruyla Do~u Roma hkmetinin istemeden gr nk bu trajik hikaye, geici bir kurumun put-
di~i Bulgarsavaar daha sona ermeden hkmet latnlmasnn kt sonularn aydnlatmakla
politikasn kkl bir biimde deitirdi; o kadar kalmyor; ball btnden btnn bir paras
ki, ta br utaki snrlarnda Musluman komu na ve tapnmay Yaradan'dan yarata aktaran
larna kar saldrya bile geti. 926'da, Frat'da putperestliin sapk ve gnahkar yapsn tehir
toprak kazanmak zere bir Dou Roma birlii se- ediyor. Ortodoks Hristiyar:lk sekizinci yzyldan
f~e <Tnderildikten sonra hkmet yz yirmi be sonra, Ortodoks Hristiyan Toplumunun btnne
yl ~~unca saldrgan bir politika izlemekte inat et- gsterilmesi gereken ball tek bir kuruma gs-
ti ve bylece savunma sistemini zayflatt, dar terdi: Dou Roma mparatorluuna. Oysa bu ku-
dan <Tel~cek saldrlara kar aklar verdi, Bulgar rum toplumsal hayatn sadece bir dzeyinde yer
sava~arnn yaratt i gerilimleri &iddetlendirdi. alyordu ve oraya onu diken de kendisine tapan
Militarizm mikrobu -963'den 1025'e kadar subay- insanlar olmutu. Onunc\! yzyldan sonra, Orto-
imparatorlar Nikeforos Fokas, Yani Dzimiskes ve doks Hristiyanln genilemesi Yunanllar gibi
"Bulgar-ldren" II. Basil bu tipin rnekleridir- Bulgarlar da Ortodoks Hristiyan al iinde ku-
imparatorluu gitgide artan bir hzla savalara s- caklaynca putperest toplumun tapnd deersiz
rkleyerek 1071 'deki kanlmaz knty. hazr nesne bsbtn daralarak tekilden oullat ve
lad. kendi yzeysel dzeyinde bile, btn toplumu kap-
Toplumda ne aenge, ne de gven brakan bu sayamaz duruma geldi. 927'den sonra Ortodoks
ituhat politikasna gz dnm& bir ekilde atlan putperestlerin bir politik fetie kar gereksiz ba
Dou Roma hkmeti eskiden mparatorluun llklar biri stanbul'da, br de Preslav'da mer-
kurtarc yan olan lmll ve serinkanll da kezini bulan iki mahalli mparatorluk arasnda b-
kaybettiini gsterdi; bu devlet adam ruhu da el- LJnd. Her iki mparatorluk da evrensel bir yarg
den gidince, Ortodoks HristiyaniJn hayatnda lama alann kutsal haklar olarak talep ettikleri
her zaman bir kabus gibi oturan kurum iyice da- iin aralarnda bir lm-kalm savann balamas
yalmaz oldu. Ama Dou Roma mparatorluu kanlmaz bir eydi; putperestlerin evi bylece
nun eski anlayn kendi antitezine eviren ve by- kendi iinde blnnce, artk ayakta durmasna
iece bu lmcl sonucu yaratan ey, akld blr imkan kalmad. (''')
talih oyunu ya da kt bir ans ya da "tanrlarn

211
25 Davut'la Golyat: Geici BirTeknigeTapnma
imdi durup da tekniklere tapnma olayna ba-
kacak olursak, sava tarihinin, bu gnahn i
lenmesi karlnda ciddi bir ceza alnan klasik
forum olduunu grrz. Davut ile Golyat arasn
daki efsanevi kavgay (I) balang noktamz ola
rak ele alnca, eski tarz askeri teknikleI'le yeni olu
turulmu askeri teknikler arasnda ayn dramn,
bir karlamalar dizisi eklinde yeniden sahneye
konup yeniden oynanduu grrz.
Golyat, srail ordUanna meydan okuduu
lmcl gnden nce ar mzra ve delinmez
zrhyla o kadar yce zaferler kazanmtr ki baka
eitten bir silahlanma olabileceini dnemez ve
kendisim kimsenin yenemeyeceine inanr. Dolay
syla o gn de dmarlanna meydan okurken ara
larndan bir ampiyon seip teke tek dve gn-
dermelerini buyurur; nk karsna kacak ki-
inin de tepeden trnaa zrhl ve kendisi gibi mz.
rakl olacam, aynca, Filisti kahramannn kar-
sna kendi silallanyla dvmeye kacak srail
kahramannn kendisi iin kolay bir lokma olaca-
n dnr. Bu iki fikir Golyat'n kafasnda o ka-
dar kkl bir ekilde yer etmitir ki, Davut'un her-
hangi bir zrh giymeden zerine doru kotuunu
ve elinde de bir sopa oldunu grnce korkaca
yerde gocunur, dmannn bu grnteki hazr
lkszlna karlk seslenir: Ben kpek miyim ki
bana denekleI'le geliyorsun? Bu ocuun ks-
tahInn ocuka bir delibozukluk deil de, tam
tersine, dikkatle dnlm bir manevra olduu
nu Golyat akl edemez (Goiyat kadar Davut da,
Golyat'n kendi alannda Golyat'n dengi olana
yacaru arlarntr, onun iin Saul'un srarla ver-
DEV-LDURENLElt
138 Yukarda., Davut ile Galiatl, on beinci yzyl tahta oymas. dii zrhlar geri evirir); Golyat, denekSiz elde
139 Vietnam gerilla sav~, ada karikatr. sallanan sapan da grmez, oban heybesinin iin-
de ne gibi belalann gizli olabileceini de akndan
geirmez. Bylece bu talihsiz Filist! trikeratos (
boynuzlu tarih-ncesi gergedan) tantanal bir y-
ryle ilerler ve zrhsz alnn, kmsedi! d
man daha kendi, imdiye kadar hep ldrc ol
mu mzrann menziline gimeden, bir tek sefer-
de cann alacak olan sapan tana hedef eder.
Bu klasik yk bir yandan, silahlanma yan
nn tarihinin de ar ar sergiledii felsefi bir do
ruyu btn zamanlar iin zetlerken, bir yandan
da tarihi bir dnm noktasn belgeliyor; aslnda
bireysel zrhl sava tek bir rakibe yenilmedi, fa
lanksa (dzenli askeri birlik) yenildi. Falanksn
z de kendisini meydana getiren askerlerin dona-
nmlanndan ibaret deildi, bireysel savalardan
meydana gelme barbar sry alp, bir askeri ku

212
rulu haline getiren disiplindi; bylece, falanks,
dzenli hareketleriyle, eit sayda ve eit derecede
iyi silahl kiilerin birleik olmayan abalarnn on SAVAIN MORFOLOJIsr
kat fazlasn kolayca baarabiliyordu.
lyada'da mjdesini veren kvlcmlarn belli
belirsiz setiimiz bu yeni askeri teknik, kinci
Messeno-Isparta Sava srasnda (.. 650-620)
sava basks altnda kalplanan Isparta falanks
biiminde tarih sahnesine kesin olarak girmiti;
ama falanksn zaferi kesin olmad, nk Ispartal
lar t.. 431-404'deki Atina-Peloponez Savandaki
zaferlerinden sonra "kreklerine yaslanp dinlen-
meyi>< tercih etmiler ve dolaysyla falanks da az
sonra yeni tekniklerle karlaarak y,klmt. Ati-
na'nn knden otuz yl sonra bu galip Is-
parta falanksnn kendisi de bozguna uratlmt: 140 Hoplte savalar. bir kabartmadan ayrnt. 1.0. 400.
390'da Atinal peltastlar (hafif silahl piyade),
371'de ise bir Tebai kolu tarafndan. Bu kol, derin-
lik, arlk ve vuru gcnn eitsiz dallm saye-
sinde eski disiplin kazancn yeni artna gesiy-
le gelitiren nemli bir taktik yenilikti. Ama Ispar-
ta falanks gibi Atina ve Tebai teknikleri de kendi
zaferlerinin kurban oldu. nk t.. 338'de bir
Makedonya birliinin darbesi karsnda her ikisi-
nin de eski zaferleri buhar olup utu. nk bu
Makedonya birli!f,inde birbirlerinden iyice ayrlm
olan hafif sava ncs ile falanks yesi, alr s-
variyle ustaca btnletirilerek tek bir sava gc
haline getirilmiti. II. Eilip ve skender komutasn
daki Makedonya ordusunun yenilgiye uratt as-
keri Gler listesi gerekten uzundur. Ama Lucius
Aemilius Pau]]us'un .. 168'de, Pydna'daki zafe-
rinden sonra syledii, Makedonya falanks gz- 141 Yunan falanks, . yedinci yzyl sonlarmdan bir vazo par-
nn grd en korkun ve rktc manzaray- as.

d>< e) sz, bu birliin gcnn daha da inandrc


bir kant oluyor.
Paullus'un yenilgiye uratt Makedonya bir-
liine vgs, ayn zamanda, lm darbesini indi-
ren Roma birliinin efendisinin, dmann cesedi
banda syledii cenaze nutkuydu. Daha be ku-
ak nceki Atina, Tebai ve Akamenya birlikleri Ei-
lip ile skender'in Makedonya ordularyla nasl ba-
a kamadlarsa, o zamana kadar yenilmeyen tek-
nikIerine kar ksr bir hayranlk besleyen Make-
donyallar da Roma'ya kar duramadlar. Pers m
paratorluunu olduka rahat bir ekilde fethettik-
ten sonra Makedonyallar kreklerine yaslanp
oturmular>< d; onlar b~e dinlenirken Roma Ani-
bal'le korkun mcadelesinden elde ettii deney-
leri .. 197'de Cynoscephalae ve sonra Pydna sa-
va meydanlarnda sonuca vardrarak savama sa-
natnda devrim yapyordu. Roma lejyonu Make-
don falanksn yendi, nk Makedonya'nn hafif
piyade ile falanks btnletiren tekniini ilerIet-
miti; bu sistem eitimi ve donatm tamamen ay- 142 Roma ve Sarmatya svarileri; Trayan stunundan ayrnt.

213
n, hatta birlik olarak da birbirinden aynlm iki
g arasnda ok ince ve hassas bir ibirlii salan
mas temeline dayanyordu. Son derece uzmanla
nu iki birlik arasndaki bu ince ibirlii dengesi
bir kere bozulacak olursa -rnein, Cynoseepha
lae'de sis ve Pydna'da yer yanklan gibi denetlene-
mez etkenler yznden bozulmutu- birlik de ko-
puyor, daha hareketli ve etkili bir dman kar
snda tutunamyordu. Makedonya ordusunun bu
nemli zayflna karlk Anibal-sonras Roma
ordusu -.. 216'da Cannae'deki felaketten sonra
eski tarz falarksa bal kalmaktan vaz gemiti
stn derecede bir esneklik gelitirmiti; bu s-
tnlk, herhangi bir asker ya da birliin ister ha.-
fif sava ister zrhl piyade rol oynayabilmesin!
ve bir taktikten brne istedii anda geebilme-
sin! salayan yeni tip bir dizili ve donanma ba
lyd. Bireycilikle talimin avantajlann biletiren
bu esneklik, olgunlam Roma askeri dehasnn
karakteristik yandr. Her lejyonerde hafif piyade-
nin hareketliliiyle zrhl piyadenin kar konul-
mazln birletiren ve bu teknli cumhuriyet re-

143 1.8. ikinci ya da nc yzyldan katafrakt (Zrhlara brnm


kargl).

144 Svariye kar svari: Ar zrhl Memluklerin on drdnc yzylda grn.

214
jiminin son yzyl iiI)de kullanarak -ve ktye ar svarisine kar dayanamadlar. Romalla,
kullanarak- renip ustal~n yetenekli general- bundan alt yzyl nceki, piyadelerinin Anibal'in
ler elinde incelten Roma ordusu, ateli silahlann ar svarisinin insafna kald Cannae savan
icadndan nce piyadenin elde edebilecei en yk- da rendikleri dersleri unutmulard; daha nceki
sek derecede etkililii kazand. Makedonya falankslar gibi onlar da kreklere
Ama, tam da bu kusursuzlua eritii anda, yaslanmlard",; sonunda, Anibal'in birliklerinden
lejyoner, bir ift silahl svari karsnda urad daha da korkun ark tipi bir ar svari karsn
uzun yenilgiler dizisinin ilkiyle karlat. Bu sva- da yenilip gitmilerdi. Roma Cannae'den beri lej-
riler. sonunda piyadeyi sava meydanndan silecek yonerin Doulu svariler karsnda pek tutuna-
olan oklu svariyle kargl ve batan aa zrhl madn grmyor deildi -1.. 53'de Crassus'un,
svariydl. Carrhae'de (1.. 53) sava kazanan ok- tS. 26'da Valerian'n, 1.S. 363'de Julian'n byk
lu svariler Pharsalus'daki klasik piyade arp yenilgileri- ama piyade tekniinde yeni bir yara-
masn be yl nceden haber veriyorlard, ama ay tc ilerleme yapmamt. Lejyonu dzeltmeden,
ri zamanda, be yzyl sonra Adrianopolis'de (1.S. kaderine brakmlard; Edirne'de felakete ura
378) lejyoneri nihai yenilgiye uratan zrhl ve kar- ynca da, yenilen lejyoneri bsbtn kap dar et-
gl svarinin de ncsydler. Bu korkun sava tiler ve yeniden kurduklar ordularna zaferi kaza-
ta Roma ordusu kendi geleneksel askeri tekniine can zrhl svarinin kopyasn koydlar. Akllar
fazla gvendii iin yeniidi: Gotik dmanlarnn na bundan daha orijinal bir ey gelmiyordu artk.
basit bir taktik tuzaklarna kurban giden Valens'in Zrhl svari, Asur'un ar zrhl piyadesyle
!ejyonerleri bir sradada patlayan gkgrlts Gebelerin oklu svarilerinin yozlam bir bilei
git!" tepelerine inen C') ve skk, aresiz Roma miydi, ama daha zengi icad edilip, eyerden d
saflarnda grlmemi kayplar verdiren dman meksizin kargsyla hedefi vurmas mmkn ol

145 Ateli silahlara kar pala: 1798 Piramidler Sava'nda Msrl svari ve Fransz piyad~'.

215
146 Prusya saflar geitte, 1871.

mazdan nce de, egemen duruma gelmiti. Askeri durgunluktan gelen zayflarna iaretlerine kulak
teknik zerindeki bu egemenliini bin y srdrd asmadlar, 1.S. 1798'de de yeni bir teknikle donan
ve btn bu sre boyunca artc bir tekdzelilik m eski bir dmann basknna uradlar. Ermi
iinde Avrupa ve Asya'nn her yerinde grld; Louis'rn dzensiz valyeleririin tannamayacak
ama bu alann genilii, daha imdiden uursuz bir kadar deimi miraslar, Napoleon ynetinlndeki
gelecei iaret etmeye balamt. Bu blm sona ~Tans1Z kuvvetiydi bu gelen. 1516-17 arasnda Os-
.ermeden, zrhl svari kendi kendisinin levha-zrn manl yererilerinin zaferi piyade tekrklerini ye-
l bir kopyas haline gelmiti. Davut ile Golyat niden carlandrr gibi olmu, sonra, on sekizinci
arasndaki efsanevi arpmann bir tekrar olan yzylda Msrl Memlukler Osmanl egemenliine
Nahr Beir (tS. 1258) savanda Irakl ar zhl kar ksmen toparlanarak bamszlk kazanm-
svariler teke tek dvte hafif silahl ve hareketli lard, ama btn burlar Memluklere "ne bir ey
Mool oku svarilerine yenildiler. Bu Moollar G- unutturmu ne de bir ey retmiti. (6) Askeri
ney-Bat Asya'da uzun zamandan beri tannan ve gelenekleri talar, taktikleri ve donannilar yozla-
korkulan tipik Gebe istilaclard. (') Ama onla- rken, Bat Dnyas disiplirli piyade kuvveti tekr-
rn zaferleri de ksa mrl oldu, nk nasl eski ir yeniden kefederek glendiriyor ve artk ate
lalanks yesi zrhla talimi biletirerek baanya li silahlarla donatyordu. Devrim-sonras Fransa'
eritiyse yeni Svari anda da bireyci Mool kah- nn halktan devriip eittii kark ordu artk -
raman Msr Memluklerinin disiplinli ar svan- kntsnn son aamasn yaayan Osmanl yeni-
leri karsnda ksa srede yenildi. Memlukler, tS. eri kuvvetirn iyi kt bir kopyasyd; 1789'da,
1250'deki Mansure savanda tekniklerinin gele- Franszlar Msr' alarak Osmanllarn 1516-17 baa
cekte egemen olacan gstermilerdi. Burada Er- rlarn tekrarlamaya hazr bir durumdaydlar. Mu-
mi Louis'nin Frank ordusu, disiplinli mfreze d- rat Bey'in kendilerine krcesine gvenen kuvvetle-
zenlni bozarak kiisel eref kazanmaya alan rine kar Franszlarn utandrc zaferi drt buuk
valyelerin dncesizce bireycilikleri yznden yzyllk onulmaz durgurluun felaket sonularn
ar bir yenilgiye uramt. (S) ak seik ortaya koydu.
Bylece on nc yzyln sonuna doru Do- imdi ykm zlnci1imizi. zrhl piyadelerin ilki
u Akdeniz'de kimse Memluklerin karsna ka olan Golyat'n zrhl svarilerin sonuncusu olan
maz oldu; Pydna sonras Roma ordusu gibi rakip- Murat Bey'e kadar getirdik. Daha sonraki, daha iyi
sizdi Memlukler; ama Pydna ile Edirne arasnda tandmz halkalar stnde fazla durmamz ge-
geen be yzyl iinde Romallarn yapt gibi rekmez. Ateli silahlar anda Batda gelitiren ye-
Memlukler de "kreklerine yaslanp dirilendiler", ni piyade teknii statik kalmad gibi, tek bir Bat

216
ulusunun srekli tekelinde de kalmad. Fransz niinin ne byk bir tehdit olduunu gremediler.
levee en masse'nn (kitle halinde saldm) Prusya' Hitler ordular 1939-40'da ikinci bir Sitzkrieg bek-
nn kk ama son derece profesyonelordusuna leyerek rahat rahat oturan hasmlarnn bu hayal-
kar baans, yenilen gcn disiplini say fazlal lerini ykt ve onlar bu yeni temel zerinde sava
yla biletinne eklini alan yeni zorlamay baar kabul etmeye zorlad. O zamandan beri, kltlesel me-
makta Franszlardan daha ileri giden bir askeri ve kaniklemenin kendisinin de meydan okumaya u
siyasi dehalar topluluu yaratmasna yol at. Bun- radn gryoruz. Bir yanda, atom savann kii
da o kadar baarl oldu ki Prusya'nn 1806-07 sava- lik-diI makinalar karsnda byk apta insan
ndak! yenilgisinin acs 1813-14 Befreiungskrieg seferberlii tarihe karyor; bir yandan da, teknik
ile tamamen karlm oldu. Franszlar bundan hi bakmdan ok daha yksek dzeyde bir askeri G-
ders almadklar iin 1871'de daha da ar bir boz- cn bir noktada yourlatrlmkaynak ve kuvvet-
J(una uradlar; ama sonunda Prusyallar zaferleri leri, donanm ok daha geri, ama kendi setikleri
iin, Franszlarn yenilgileri iin ektiinden daha blgede ve kendi setikleri koullarda savamasn
fazla sknt ektiler. Kendi baarsnn parlakln ok Iyi bilen bir avu gerilla etecisiyle kar kar
dan gzleri kamaan Prusya Genel Kurmaynn ya geldiinde tamamen gsz kalyor. Bylece da-
strateji kuruculuu ilemez oldu, sonu olarak ha eski alarda olduu gibi bizim zamanmzda da
Prusya sava makinas lkenin o zamana kadar kntyle tap'nma arasndaki balantnn pek
grlmemi lde bir kuatma altna alnmasna ok rnei vardr; zellikle son rnein de gster-
yol aarak 1914-18 savan kaybetti. O zaman, Ba- dii gibi, ktlk kiilerin, nesnelerin veya teknik-
tl Mttefikler siper sava ve iktisadi abluka tek- lerin iinde yatan herhangi bir nitelikten ileri gel-
nikIerindeki baarlarna krce gvenerek, Hitler'in miyor' dorudan doruya putlatrrna ediminden
ordularnda gelien yeni mekanize hareketlilik tek- douyor.

26 Roma Papal: Zafer SarholUu


Koros-h)'bris-ate tragedyasnn grnd en genel mad: Papalk kendi inat eeriyle kendine kar
biinlerden biri de zafer sarholuudur. Bu lm- dvd o silah.
cl dl kazanmak iin giriilen mcadele silahl On birinci yzyln ikinci eyreinde Toskan-
bir sa va da olsa, manevi gler arasnda bir at yal Hildebrand Roma'ya yerletii zaman, kendini
ma da olsa, sonu deimez. Manevi alanda kaza- Dou Roma mparatorluu'nun ykk bir ileri ka-
nlm bir zaferin kt sonularnn belki de en rakolunda bumutu. Bizans Toplumunun yozla
dikkate deer rnei, Papalk kurumunun uzun ve m bir kolunun ynteminde olan ehir askeri ba-
hala devam eden tarihinin bir blmnde grlr. kmdan savunmasz, ahlaki bakmdan da tamamen
tS. 1046'da balayp 1870'de kapanan bu b- mf!isti. Hildebrand ve ondan sonra gelenler, bu
lmde Hristiyanin ruhani bakan iki kere ken- aalk ve yabanc ehirde Bat Hlristiyarlnn
di ynetim merkezinde dnyevi bir hkrtdara b0- ba kurumunu yaratmay baardlar. Hildebrand'n
yun emek zorunda kald. 1046'da mparator III. Papaln, dini yetkiyle dnyevi yetkiyi birbirine
Hemi, Sutri Konseyi'nde rakip Papay birden kartran, rnein ba)rahip Hrihor'un kurduu
Pa;alktan indirdi ve kendi adayru orlann yerine Tebai rejimi gibi baka kurumlarla karlatrmak
oturttu; 1870'de ise Kral Victor Emmanuel'in aske- iin allmtr, ama Papaln bu Respublica
ri birlikleri Roma'y zaptettiler ve Papaln Vati- Christiana'snda,zeiklerini benzetme ve aralojiy
kan dndaki son toprak egemenlii kalntlarn le anlatmay imkanszlatran bir benzerlik var.
da elinden aldlar. Bu iki felaketi birbirinden ay En iyisi olumsuz terimlerle arlatmak, rnein daha
ran sekiz yz yl iinde ise ortaa Respublica nceki bir blmde baktmz (1) Dou Roma m
Christiana'snn muhteem kuruluuyla bu yce paratorluk rejiminin tam kart olarak ... Zaten Pa-
manevi baarnn trajik k grld. Bylece palk omi. kar bir toplumsal tepki ve manevi pro-
talih ark tam yz altm derece dnm, Papa- testoydu; byle bir anlatm belki Hildebrand'n ba-
l ola~;anst bir yenilgiden olaanst bir zafere arsn en uygun ekilde verir. Papaln Romas,
ulatrm, sonra gene zaferden yenilgiye gtrm insarlarn kalplerine Antonirlerin mparatorluun
t. Bu en byk Bat kurumunu ykan silah da Pa- dan daha iyi sahip kan ve maddi dzeyde bile,
palk Romasnn d dmarlar tarafndan yapl- Bat Avrupa'da Augustus ya da Marcus Aurelius

217
lejyonlarnn hi bir zaman ayak basmaa geni
blgelere yaylan, yce bir imparatorluk kurdu.
Byk fedakarlklarla snrn Ren'den Elbe'ye ka-
dar genileten ve bylece Augustus'un da gcn
aan bir eyi baaran Karloman'n lkesinden de
geniti Papalk; nk Karloman bile Man ya da
Baltk denizlerinin tesine geememiti; oysa or-
taa Papal, Karloman'dan iki yzyl nce B-
yk Gregory'nin Papalndan beri ngiltere'de ma-
nevi egemenlii ele geirmi, sonra skandinavya'
nn manevi fethini tamamlamaya girimiti. Karlo-
man'n lmnden iki yzyl kadar sonra skandi
navya'dan baka Polonya ve Macaristan'n Papah-
a balanmas da tamamland.
Papaln bu fetihleri bir bakma Papalarn s
nrlarn genilettii Papalk Cumhuriyeti'nin ana-
yasasna balyd; nk bu anayasa dmanlk ve
diren yaratnyor, gven ve sevgi duygularn
uyandryordu. (') Papaln Respublica Christiana'
s, ruhan, merkeziyetilik ve tekdzelikle Siyasi e-
itlilik ve yetki farklln biletiren bit sistem ze-
rine kurulmutu. Ruhani iktidarn dnyevi iktidara
stnl anayasa retisinin ana noktalanndan
biri olduu iin, bu bileim birlik sorununu vurgu-
::~ . luyor, ama te yandan, yeni yetimekte olan Bat
147, 148 Roma Kilisesi'nin alakgtllll ve debdebesi. Beinci yz- Toplumunu, bymenin onsuz edilmez koullan
yldan bir Roma mozayii Kilise'yi kendi halinde bir kadm olarak res- olan zgrlk ve esneklik gelerinden de yoksun
mediyor; on nc yzylda mcevherler taknm bir imparatorie
kl1rnyordu. Aslnda Papaln ruhani otoritesini or-
haline gelmi.
taklaa tanmak demek, Bat Hristiyanlnn top-
i umsal birli"ini kabul etme anlamn da iinde ta-
yordu ve bu durum, Papaln boyunduruunu
srtlanan herhangi bir mahalli topluluun siyasi
bamszln da belli lde garantiliyordu; ayn-
ca Papalk boyunduu, on birinci yzylda henz
hafif bir yk saylrd. Papalk yntemiyle doru
dan doruya iliki kurduklar ve bylelikle Bat
Hristiyan Toplumu iinde hak sahibi birer ye ola-
rak tanndklar iindir ki Hristiyanl yeni kabul
eden barbar Macaristan ve Polonya krallklar Reg-
num Teut.onieum (Tton Birlii) tarafndan zapto-
lunrnak ve yutulmak tehlikesini atlatabildiler; oysa
eskiden Saksonlar Karlarnan tarafndan zorla "H
ristiyanlatulm>, rlandallar ve Prusyallar da
daha sonraki yzyllarda ngiliz krall ve Tton
Birlii tarafndan gene zorla uydulatrlmt. (3)
ngilizler gibi Macarlar ve Polonyallar da Papalk
sayesinde, siyasi bamszln kaybetme bedelini
demeksizin, Bat Huistiyan toplumunda ye ol-
marun toplumsal ve kltrel yararlanndan nasip-
lendiler. Gene byk lde Papalk ynetinlyle
bir kar birlii kurulabildii iin Lombardiya'nn
ehir devletleri mparator 1. Frederick'e kar siyasi
bamszlklarn hakl gsterebildiler ve mpara
tor II. Frederick'e kar da bunu devam ettire-
bildiler.

2111
ortaa Papalnn mahalli bamsz devlet lerini, yeni bir plana gre, daha gen temeller ze-
zlemlerine kar tavn olduka liberaldi; Pepen, rinde ykselecek daha hafif bir bina yapmaya has-
Karloman ve Matilda'nn ard arda yaptklan ba- rettiler. Papaln rmcek ann incecik telleri on
lara. dayanarak ruhani yetki dnda dnyevi birinci yzylda ortaa Hristiyanln btn ka-
yetki de istedii Orta talya blgelerinde bile ma- dar paralar iin de hayrl bir birliin iine zorla-
halli devletikJere kar yumuak davranyordu. madan ekti; bu incecik ipek gibi tellerin sertleip
Bat Toplumunun bymesini durduran ve arp
ehirlerin ehir-devletleiine dnmesi hareketi il-
kin Lombardiya'da ba gstermi ve Romagna, tan demir zincirler haline gelmesi daha sonraki bir
olaydr.
Ma,rches, Umbria bu yolu izlemilerdi. Hareket
Papaln bu yaratc almasnda hayati ya-
Lombardiya'dan talya'nn baka blgelerine yay-
. lnca Papalk bu eilimi anlayla karlad. t.S. ratc g phesiz ki ne ynetim yetisi, ne de top-
119S'de III. Innocent Taskanya'da yeni kunlan e rak egemenlii tuzandan kanabilme baansy
d. Roma ynetiminin bu ada Papaln koruyu-
hir-devletleri ligasn resmen tand, aynca Pisa'y
da ligaya katlmaya tevik etti. Bu hayrhah tavr, cu kalkan altnda.bir Hristiyan Cumhuriyetin
Papaln metropoliten blgesi olan Ducatus Roma-
yoktan var edebilmesinin temel nedeni, Papaln.
nus (Roma Dkal) iin bile geerliydi. Bu blge- byme aamasnda genileyen bir toplumun ma-
de Papa, yen doan Tivoli, TuscUum ve Viterbo'- nevi nderliinl bilinli bir ekilde omuzlamasydl.
Hildebrand'nPapal Hristiyan pleblerin sze d-
nun yurttalk haklarn Roma'nn saldrgan yurt-
talarna kar koruyordu. ehirleme hareketi klemeyen zlemlerini dile getirdi ve rgtledi. On-
1143'de Roma'da, militan ve devrimci bir biimde lan tek tek bireylerin ya da dank aznlklarn
patlak verdiinde, Papalk ynetimi onunla da uz- hlya ve kuruntular olmaktan kararak stn de-
lamakta gecikmedi. 1143'deki Roma ayaklanmas erde, yerlemi bir yetkiye dayanan ortak davalar

n 1145'de yeni cumhuriyetle Papa III. Eugenius'un haline getirdi. Hristiyan Cumhuriyetinin zaferi,
antlamalar izledi; USS'de III. ClemenVin Papal rahipleri yasa d evlilik ve mali yozlama gibi iki
srasnda bu antlama metni dzeltildi ve ye- byk ahlaki kntden artma, Kilise'nin haya-
nilendi. tn dnyevi ktidarlarn mdahalelerinden ve Do-

Bat Hristiyan Dnyasnda prensIerIe ehir ulu Hristiyanlarla Kutsal lkeyi Mslman Trk-
devletlerin ounluunun hi mrn krn
etmeden lerin penesinden kurtarma kampanyalan arasn
Papalk egemenliini tanmalarnn nedeni, Papa- da kazanld. Ama Hildebrand Papalnn btn
nn o sralarda dnyevi iktidar alanna ayak atma eserleri veya en iyi eserleri bunlardan ibaret deil
en;elleri beslediinden phe edilmemesiydi. Bu di. Hildebrand zamanndaki byk Papaln bal
agda P~palk ynetimi toprak zerinde egemenlik ca erdemi, soylu eylerin tohumlanlli kefetmek ve
kazanma yarna girmiyordu, ne ada Istanbul byle bir rnn hasadn toplamay bilmesiydi; bu
Imparatorlar gibi toprak egemenlii tekelinde id- deha, hal seferine kan Kilise militannn kut-
dias vard, ne de Byk Otto gibi, Bat'daki Kutsal sal sava.. larnda deil, niversiteler ve tarikatler
Roma Imparatorlarnn Fransa, ngiltere ya da Le- gibi umut veren kurumJar verimli bir ekilde ekip
on'un bamsz krallarya ilikilerinde yaptklan evirmekte ya da Bat Hristiyan Dnyasnn en
gibi, kendilerine ncelik tannmasn istiyorlard. sekin yeteneklerini Papalk ynetiminin hizmeti-
Tamamen genel bir lde, tamamen ruhan karak- ne toplamakta kendini gsteriyordu.
terde bir yetki kullanyorlard; bu yetki herhangi Hildehrand'n Papalnn ykl da douu
bir toprak egemenlii yetkisinden apayn bir d- kadar olaanst bir manzaradr; r!k ykselir-
zeydeydi ve bu dzeyde kald srece mahalli p0- ken sahip olduu btn erdemler, kmeye bala
litik zgrlkler iin bir tehlike yaratmyordu. Pa- dktan sonra kendi kendilerinin tam antitezi olur-
palk hierokrasisi, en parlak dneminde, toprak lar. Maddi gce kar manevi zgrlk iin savaan
hrsna kar usta devlet adamlanna yakr bir ka- ve kazanan ruhani kurum, imdi kendisi, Bat H
ytszlk gsterirken, bir yandan da Bizans'n Papa- ristiyanlnn toplumsal yapsnda skp atmaya
lk Romasna getirdii eyiz olan ynetim yetisin alt hastala yakalanmt. Bir zamanlar kut-
enerjik ve giriken bir tarzda kullanyordu. Orto- sal eylerden kazan salamaya kar sava aan
doks Hristiyanlkta bu yeti Roma mparatorluu Papalk imdi btn dnyasndaki papazlara, her-
nun mezardan karlan hortlana bir tz koymak hangi bir dnyevi ktidardan almay.. yasaklad
iin kullanlm, yani bir zorlamamn hizmetine ko- ruhani tercihler iin Roma'ya hara verip makbuz
ulmu, bylece yeni doan Ortodoks Hristiyan almasn tlerneye balamt. Manevi ve fikri
Toplumu dayanlmaz derecede ar bir kurumun ilerlemenin beyni ve cephesi olan Roma Kuria's
kabusu altnda ezilip gitmiti; ama Respublica (Papalk Divan) -manastr hayatn yeni yk-
Christiana'nn Romal mimarlan ynetim yetenek- sekliklere eritiren azizler ve niversiteleri yarat-

219
PAPANIN GSTER1ILtGt 149 Ata binmi Papa, Roma'nn imparatorluk geleneinden alnma
bir egemenlik motifiydi. On nc yzyldan, Konstantin'in Arma-
an1D1 gsteren bir freskte mparator, Papa T. Sylvester'e Roma'nn
egemenliini balyor, sonra da. onu ehre gtryor.

makta olan bilginler iin bir kuvvet kaynayd bu mi fiziksel zor rejimi manevi klcn darbelerine
meclis- imdi bir manevi muhafazakarlk kalesi hi kulak asmayabiliyordu; ite byle durumlardan
haline gelmiti. Mahalli di,inyevi trediler, yani Ba- birinde Roma Kilisesinin Militan Sfenks bilmece-
t Hristiyanl Dnyasnn ykselen yresel dev- sine cevap bulmak zorunda brakld. Tanr'nn as-
ietlerinin prensieri, Papaln, kendi otoritesini et- keri, artk ilerleyememek pahasna manevi olmayan
kili klmak iin ustaca gelitirdii mali ve idari silahlar kullanmaktan kanmal myd? Yoksa
aralarn rnlerinden, bunlarn aslan payndan, Tanr adna eytana kar savarken dmann
Hristiyan Cumhuriyetinin egemen ruhani iktida- kendi silahlarn m kullanmalyd? nk dma
rn yoksun klyorlard. Kk bir blgede siyasi n siperinden skp atmann tek yolu onu kendi ba-
egemenlie sahip olmak da bu kaybn acsn gide- rutuyla atelemekti. Ama bu iki yoldan hangisi
recek bir avuntu deildi. Baka herhangi bir ku- gerek Hristiyan imalUna uygundu?
rum, Tanr'nn dmanlarna, kfr etmek iin bu Reform yapmak isteyen Papa VI. Gregory tS.
kadar ok frsat verdi mi tarihte? (5) Hildebrand 1045'de Papalk grevini stlendiinde, soru ok
Papalnn k yaratcln yazgs inceleme- acil ye pratik bir biimde karsna kt. Bir reronn
mizde imdiye kadar karlatmze~ ar peripe- arac olarak hizmet grecekse, Kutsal makarnn et
teia olaydr. Bu, nasl ve niin oldu? . kili bir biimde rgtlenmesi gerekiyordu; rgtlen-
Naslolduu, Hildebrand'n kariyerinde kayda mek iin para gerekliydi; ama gerekli kaynaklar
gemi ilk ilemde sezinlenir. yoktu; nk eski Papaln Patrimonla petri gelir-
Rcma Kilisesi'ndeki yaratc kiiler on birinci leri Patrimonla ile birlikte ortadan kalkmt, hac
yzylda bir Hristiyan Cumhuriyeti kurarak Bat larn baladklar ise Sen Piyer Kilisesinin alta
DnylU:n anariden kurtarmaya alrken, poli- nndan, Ducatus Romanus'un serseri soylular tara-
tik bir dnya dzeni kurarak uluslararas anariyi fndan alnyordu. Byle dini yerde yaplan hrsz
. ortadan kaldrmaya alan biz bugnk varisleri- ln Papalk ve Hristiyan Cumhuriyeti karlarna
nin karlat ikilemle karlamlard. Amala- zarar verdikten baka, kendi bana da kt bir su
rnn z, fiziksel zor yerine manevi otorite rejimi- olduu tartma gtrmez bir gerekti. Bu hrszla
ni getirmekti, iddete kar mcadelelerinde en rn herhangi bir manevi uyarya kulak asacaklar
stn zaferlerini kendilerine kazandran silah, ma- da yoktu. u halde, bu apak olayda zora zorla kar-
nevi kllaryd. Hildebrand t.S. 1076'da tmparator lk vermek hakl gsterilebilir miydi? VI. Gregory,
IV. Henri'yi tahttan indirir ve araroz ederken fizik- Hildebrand' kendine capellanus (apel papaz) ta-
sel zora hi ba vurmamt; ama Papa'lUn kanatl yin ettii zaman bu sorunun cevab verilmi3ldu;
szlerinin manevi etkisi, tmparatorun Alpler-tesi nk Sen Piyer Kilisesinin altaru da, zerine y
uyruklarn ylesine sarst ki birka ay iinde Hen- lan armaanlar da korumak, capellanus'un iiy
ri Canossa'ya geldi. Ama baka durumlarda, yerle- di; Hildebrapd hemen asker toplay.p serserileri zor-

220
150 On beinci yzyldan bir resimde ayn motif tekrarlanyor: mpa
rator Friedrich Barbarossa, 1177'de mparatorla Papa'nn uzlamas~
dan sonra, papalk otoritesine boyun ediini gstermek iin Papa ill.
Alexander'i Roma'ya gtryor.

la kap dan ederek bu grevini yerine getirdi.


Hildebrand grev banda bu ilk admlli att
nda eyleminin isel ahlaki zellii henz belirsiz
ve yorumlanmas gt. Ama krk yl sonra, son
saatlarn yaarken, iin gerek z biraz daha gz-
le grnr hale gelmiti. .S. l085'de, Saleroo'da,
srgnde bir Papa olarak lm deinde yatyor
du, zamanla Sen Piyer Kilisesi a!tarnn basamak-
larndan yaylarak btn Bat Hristiyanln kap-
layan askeri mcadelede yardmc olmalar iin
kendisinin ard Normanlar Roma'daki kutsal
makamn yakp yama etmilerdi. Hildebrand ile
IV. Henri'nit fiziksel atmalarnn doruu, iki
yzyl sonra IV. Innocent'le II. Frederick arasnda
lmne giriilecek ok daha korkun mcadelenin
habercisi gibiydi; IV. Innocent'in Papal srasn
da ise Hildebrand'n davrannn anlam daha ak
c!acaktl. Zora zorla karlk verne alternatifini se-
mekle Kiliseyi yeni bir yola sokmutu Hildebrand;
bu yeni yolda dmanlar olan Dnya, Beden ve
eytan, Yeryzne indirmeye alt Tanr Kenti-
ne kar zaferi kazanacaklard.
Papalk, ruhlardan kovmaya alt fiziksel
~iddet ifritine yakalandysa, bu, teki Papalk er-
dem1erinin de niin kendi kartlar olan kusurlara
dntklerini aklar. nk manevi klcn yeri-
ne maddi klcn konmas, baka her eyin birrr yan
wnu olarak izleyecei lmcl ve temel deiim
dir. Bir zamanlar kutsal eylerden para kazanmay
yasaklayan Papalk imdi vergi sistemi kuruyor,
bunu gelitiriyordu, nk Papalk Maliyesi srekli
para talep ediyordu, nk Papalk ile mparator 151 Papa ID. Nicholas ile konuan Dante, Papal tamah ve
luk arasnda srekli tekrarlanan savalard!O\ para msriflii dolaysyla knyor.

221
gerekliydi; Papalk bir gn Avignon'da rakip dn-
yevi glerden birine teslim olunca, Bat Hristiyan
Dnyasnda Papaln zamanla kendine kazand
idari ve mali kudretin tamamn bu mahalli dnye-
vi prensIerden birinin erge ele geirecei de artk
belli olmutu. Papalk Kutsal Roma imparatorluu
ile lmne atmas sonucunda takatn kaybe-
dince kendini mahalli dnyev devletlerin insafna
brakt, onlar da, ortaa tarz savamak iin edin-
dii ar zrhlarn yama ettiler. Papaln bu ya
maclardan bulduu tek avunma, mahalli dnyevi
prensierin Papalktan yamaladklar eyler kar
lnda lutfen izin verdikleri kck bir toprak
egemenliiydi. Bu yeni toprak egemenlii datm
na boyun een -ya da boyun emek zorunda ka-
lan- Papalk artk kar konulmaz bir gelgit ze-
rinde srklenmeye kendi kendini mahkum etmi
152 PAPALICIN ALAKGNLLLC Papa Vll. Greguar' ti. Reform okundan sonra Papaln muhafazakar-
n Roma'dan kovuluu. Greguarn en yksek dini ve dnyevi kud- Ik tavrna saplanmasnda da, phesiz, artk ken-
reti eline geirebilme abalar onu mparator IV. Henry ile srek- di kaderini kendi belirleyemediinin, dalgaya ka-
li atmaya srkledi. l077'de Kanassa'da bartlar, ama Henry
sonradan Greguar' Papalk tahtndan indirdi, Greguar, gney plp siiklendiinin bilincinde oluunun da psiko-
talya'da srgnde ld. lojik etkisi vard. Gnll insiyatif gcn kaybet-
tiine gre, gvenliini durgunlukta aryordu. By-
lece yalnz Protestan Reformunun teolojik ve hiye-
153 Kendi kendini sa'nn vekili olarak" tayin eden m. Inno- rarik yeniliklerine kar gzn yummakla kal-
cent: Roma'da, eski Sen Piyer'deki bir portre.
mad, modern Bat fiziksel bilimlerinin yenl keif
lerini ve modem Bat toplumsal felsefesinin yeni fi-
kirlerini de grmezlikten geldi.
Belki imdi, Papaln nasl bu olaanst pe
ripeteia akbetine uradn biraz olsun cevaplan
drabildik. Ama olaylar dizisinl betimlerken ayn
zamanda nedenl aklayamadk. Papaln her
alanda knn manevi kl yerine maddi klc
tercih etmesinden ileri geldii tezirnizde hakl ola-
biliriz, bu lmcl deiimin Hildebrand'n kamu
hizmeti hayatnda att ilk admla baladn sy
lemekte de hakl olabiliriz. Ama Hildebrand'n zo-
ra zorla karlk verme yolundaki ilk kararnn b
tn Hildebrand giriiminin ykmna yol at bir
olgu olarak ortaya ksa ve kantlansa bile, bu, ola
nn apriori byle olmak zorunda olduunu kant
lamaz. Tek bana bir Hildebrand tragedyas, ma-
nevi amalar iin maddi aralar kullanmann teh-
likeli bir oyun olduu yolundaki basmakalp sz
karutlar sadece. Ama tehlikeler karsnda yaa
mak, hayatta olmann kanlmaz koullarndan bi-
ridir. Ayrca tehlikeli manevralara ba vumlursa
yenilginin kesinleeceinl gsteren bir ahlaki yasa
da yok. Hildebrand olaynda bir felaket olduunu
gstermek yetmez; in sorusuna da cevap verme-
miz gerekiyor.
Ortaa Papal nlin kendi aralarna kle
oldu, niin, maddi aralar kullanmakla; o aralar
kullanmasnn gerekesi olan manevi amalara
eriekten vaz geerek kendi kendine ihanet etti?

222
Papaln nihai yenilgisinin nedeni, grlyor ki, sarlkla, cinayetle, rza gemeyle, cinsel sapklkla
balangtaki zaferin o zaman tahmin edilemeyen ve aile ii cinsel ilikiyle suland. (7) Drt yzyl
sonularndan douyor. Zora zorla karlk verme- dan biraz ksa bir sre iinde dnyeviliin zehiri
nin tehlikeli oyunu bu durumda lmcl bir sonu herhalde iyi ilemiti ki iki sahne arasnda bu ka-
verdi, nk bir kere, oyun fazlasyla baarl ol- dar keskin bir kartlk olabilmit.
mutu. Kutsal Roma mparatorluu ile mcadele- Bir Papann silah zoruyla Gney talya'y isti-
lerinin ilk aamalarnda bu tehlikeli manevrann la ettii, erefsiz bir yenilgiye urad ve derdin
kendilerine kazandrd baarlarn bysne ka- den ld bir ift benzer sahne daha var tarihte.
plp sarho olan Papa Vll. Gregory ile onu izeyen Bilinci sahnede, Papa x. Leo, Normarlar tarafn
ler zor kullanmakta direttiler, bu ii anya vardr dan tS. 10S3'de bozguna uratlyor; ikinci sahne-
dlar, sonunda ara ama haline gelerek kendisini de ise Papa v. Innocent tS. 12S4'de Manfred kar
kullananlarn yolunu artt. VII. Gregory, Kilise snda yenilgiye uruyor. Dtan bir baka gre, ga-
reformunda nne engel kard iin mparator lipIerin elinde Leo, Innocent'e orarla daha kaba bir
lukla savayordu, ama v. Innocent iki yzyl son- zulme uramt; ama iki olay gerekeler ve zihni
ra mparatorluk iktidarn ykmak iin mparator tavrlar asndan deerlendirirsek, daha byk ah-
lukla dvt. Hildebrand Papalnn k m- laki yenilgiye urayann Innocent olduunu gr-
ros-hybris-ate dramnn son derece trajik bir tem- rz. Papa Leo, hem Dou hem de Bat mparatorla
siliydi. rnn dnyevi glerinin de yardmyla, tamamen
Bu Leitmotiv'in ileyiini iki yoldan dorulaya dk seviyeli bir haydut ve serseri etesine kar
biliriz: Oyundaki ilk ve son sahnelerini karlat bir polis harekat yrtyordu. Kalbini kran da
rarak ya da bir btn olarak olay rgsn analiz yenilgisi deil, kendi davasn benimsemi insanla-
ederek.
rnein bir Kutsal Roma mparatorunun top-
lantya ard bir Kilise konseyinde rakip Pa-
pa adaynn kp konutuu, dardan baknca
benzer, ama ieriden baknca farkl sahneleri, aday-
lardan ikisinin sahte bulunup kovulmasn, n-
csnn ise makamndan ekilmeye zorlanmasn
dnn. tS. I046'da mparator III. Henri'nin top-
lad Sutri Sinodu tarafndan bu ekilde makanun-
dan vaz gemeye zorlanan Papa, VI. Gregory idi;
14IS'de de, mparator Sigismund'un himayesi al-
tnda toplanan Konstans Konseyinde Papa XXIII.
John ayn akbete urad. Dandan baklnca iki
sahne arasnda hi bir fark yok gibidir, ama iki
protagoniSt arasnda bir ahlak ve dnya gr
fark vardr ki, arada geen drt yzyln Papal
nasl bir ahlaki kntye urattn iyi gsterir.
Papa VI. Gregory dnyevilikle ilgisi olmayan, aziz
yaradll bir adamd, Papalk grevini deersiz
vaftiz olu Papa IX. Beneclict'den kurtarmak iin
parayla satn alm ve bylece teknik adan, kutsal
eylere para katma suunu ilemiti. VI. Gregory'
nin mahkum edilmesi, btn Bat Hristiyaninn
fkesini uyandran bir adaletsizlikti; nitekim Hil-
debrand da bu nederle hayatlU Kiliseyi keyfi "Se-
zar-Papalk ynetiminden kurtarmaya adamt.
Ama bu adli adaletsizlik ediminin kurban hi sz
lanmadan yargy kabul etti ve onaylad. Konstars
Konseyinin Papa XXIII. John olarak karlarna
almak zorunda kaldklar, 1nsarlln en soysu-
zu (6), condottiere (cretli asker) Baldassere Cos-
sa ise hi de byle bir kii deildi. "Kat ve tutuk-
lanarak geri getirildi; hakkndaki en kepaze sula- 154 Aziz Francis'in koruyucusu IX. Greguar, eski Sen Piyer'deki
malar aa karlmad; sa'nn vekili sadece kor- bir mozayikte.

223
rn lxiazlanmas oldu. Oysa IV. Innocent, yenilgi- metres tutma ve dini ilerden para kazanma konu
ye uram ve lm bir dmann oluna kar sa- sundaki atmann kanlmaz sonucu olarak hakl
va amt ve bu dmandan o kadar nefret edi- gsterilebilir; yalnz bunun iin, bu mcadele de
yordu ki bu amansz kan davasn ikinci ve nc Kilisenin kurtarlmas yolundaki tek mcadelenin
kuaklara kadar srdrmeye hazrd. Babasnn
ayr grnmleri olarak ele alnmaldr. Grevinin

saldrgan ihtiraslarndan vaz gemi, sadece huzur bu etin dnm noktasnda Hildebrand da Kiliseyi
iinde oturup rahat etmekten baka bir ey dn Vens ile Mammon'a klelikten kurtarmann dn-
meyen bir prensi babasndan kalma krallndan yevi ktidara politik bamllktankurtulu s~lan
kovmak zere savaa girmi ve bu sava dman madka, bouna kaybedilmi zaman olduuna

nn lkesinde yrtememenin acsndan lmt. nanm olabilir. Kilise bu nc prangadan kur-

Askeri adan Leo'nun da, Innocent'in de seferleti tuln:adka, nsanln yeniden douu iin giIi
yaklak olarak ayn ekilde sonuland, ama iki gi- mes gereken kutsal ilerden alkonmu olmayacak

riim ahlaken kyas kabul etmez; bu ahlaki uurum myd? Ama bu iddia, Kilise ile dnyevi ktidar
da arada geen iki yzyl iinde Papaln geirdii arasnda sahici ve verimli ibirlii imkannn 1075'

manevi yozlamann bir gstergesidir. de gerekten tamamen ortadan kalkp kalknad


Bu karlatrmalardavarln sezebildiimiz sorusunu sormay zorunlu klyor. Bu soru sonldu
koroshybrisate'nin ileyii, oyunu bir btn ola- unda, en az iki nedenden tr, kantlam~ zahrne-
rak ele alp olay rgsn incelediimizde daha da tine Htldebrand'n girimesi gerekiyor.
a~k seik grlr. Bilinci perde tS. 1046'da, Hil- Bir kere, ne Hildebrand ne de partizanlan
debrand'n kamu grevinde att ilk admlarla a
-1075'de Hildebrand'n dnyevi iktidar tarafndan
lr; Hildebrand, Bat Hristiyan Dnyasnn bitki-
dini tayin yaplmasn yasaklayan fermanndan ne
sel uyuukluundan uyanmaya balarken Papal nce ne de sonra- Kilisenin ruhani yneticiletinin
n karsna ne gibi bir meydan okuma getirdii
seiminde dnyevi ototitelerin oynayacak meru
ni anlam ve kabul etmi bir kiiydi. Ancak sefa- I)ir rolleri olduunu inkar etmeye kalkmamlar
Ietten duyular kreimi bir toplumda -Karloman d. Ikincisi, 1075'de tamamlanan otuz yllk sre
kuann alacakaranlndan Byk Otto'nun a
boyunca, eski metres tutma ve dinden para kazan-
fana kadar Bat HIistiyanll bu durumdayd
ma sorunlar atmasnda Kutsal Roma mpara
ahlaki nderlik, Roma Papalk makam gibi, taIihi- torluu ile Roma Papalk makam el ele alma
mkan bulmulard. Bu koullarda, rahip tayini
nin o sefil dneminde, kendini iyiden iyiye rezil et
mi bir kurumun eline braklabilirdi. Bat Dnyas
konusunda dnyevi otoritenin mdahalesini snr
manevi uyuukluundan syrlp bir btn olarak lamak ya da yasaklamak yolunda kararl bir politi.
daha iyi bir hayat aramaya balad zaman Pa- kaya ihtiya duyulmas en azndan tartlabilirbir
eydi. Zaten Hildebrand I075'de ipleti koparmaya
palk makam iki alternatifle i kar karya kald:
Ya o .an ahlaki merdiveninin en alt basaman karar verm olmasayd, yeni ve verimli bir ibirlii
dan bir srayta en st basamana trmanacak dnemini balatabilecek yeni bir uzlamaya varl
mas mm~nd.
ya da o gnk rm durumunda boyundurua
kstrlm olarak kalacak ve krallnn sayfp par- Hildebrand'n yapt iin ciddiyeti, onu izle-
alanp Medlerle Perslere sunulduunu seyrede- yen felaketin boyutlarndan da kolayca anlalyor.
cekti. (H) te bu anda Hildebrand, Kilisenin, Bat Hildebrand bu tayin sorununda, otuz yldr Papa_
Dnyasnn manevi nderliindeki iddiasn kesin-
la kazandrd manevi prestilin tmn kuma-
letirmek gibi muazzam bir greve adayolarak or-
ra soktu. mparator IV. HenIi'nin AIpler-tesi bl-
taya kt; otuz yllk dev almalardan sonra im- gesindeki Plebs Christiana (Htistiyan Plebler) ze-
rndeki vicdani etkisi de, Sakson silahlarnn da
kansz baard. 1075'e kadar, Bat Dnyasnda ra-
kipIerin cinsel ve mali yozlamalarna kar yr- yardmyla, mparatoru tS. 10n'de Canossa'ya ge-
trecek kadar kuvvetliydi. Canossa olay imparator-
tlen ikili sava kazanlmt; zaferi kazanan da,
daha bir yzyl nce, dklyle Bat Kilisesi- 1k onuruna belki de hi bir zaman kendini tama-
nin en byk skandallarn yaratan Roma Papalk myla kurtaramad bir darbe vurmu olabilir,
makamnn ahlaki azmiydi. Papalnn nc y ama bu manevi zafeti izleyen olay bir sonu deil,
lndaki bir zafer annda Hildebrand kanlmaz ol- br yenilemeydi; yani Hildebrand'n iki yl nce ba
sa da, ardndan f~laket getireceinden phe edile- latt savan yenilenmesi. Bundan sonraki elli yl
meyecek bir adm att. tS. l075'de Hildebrand sa- nde meselenin yattrlmasna alld, ama a-
va cephesini salam alan olan metres tutma ve tma Batnn toplumsal yapsnda bir yara gibi
dinden para kazanma ilerinden, hi de salam ol- kald ve buhranlar ne zaman sktrsa yeniden
mayan resmi tayin alanna geniletti. alma eilimi gsterdi. Hildebrand'n 1075'de tu-
tUturduu ate yz yl sonra hala alevalev ya-
Belki mantken, tayinler konusundaki atma, nyordu.

224
155 Aziz Francis, Bayan Yoksulluk ile evleniyor. Eski manastr mezhepleri iin yoksulluk nefsi kr-
!etme rejiminin doal bir parasyd; ama Francis yoksulluu, sa'nn hayat ynetiminin ideal biimi
olarak seti.

225
Tragedyann ikinci perdesi Papa III. Innocent'
in zamanna (tS. 119.81216) raslayan bir dinlenme
sresi ile alr. Almanya i sava sonucu ikiye ay
rlm, Sicilya'nn ocuk kra,l Frederick de Papa'
nn velayetine girmitir; bu durumda gen Papa,
Hildebrand'n hayal ettii ekilde Hristiyan Cum
huriyetinin Bakan roln oynayacak frsat bul
mutu. III. Innocent gerekten de Hildebrand Pa
palnn Sleyman' ya da Kanunl Sleyman' ya
da Harun Reid'i olmay becerdi. Parlak bir rold
bu, Papa da dorusu roln iyi oynuyordu; ama
Innocent'in papal gerekte, yzeyden grnd
kadar kazanl Cmad. Bir eylem adam olarak hi
phe yok ki soylu bir kiiydi; ama bu soyluluk az
ck bir hybris'le lekeleniyor ve biraz da kaln-kafa
llkla ktleiyordu. Hal seferi silahn kullan

tarz, yarglarnda yanlma paynn nemli olduu


nu gsterdi. Hohenstaufen Hanedanyla ve mpara.
torla ilikisi, ayrca, kuann en byk insan
olan Aziz Francis'e kar tavr da bu noksann a
a vurur.
Innocent Papa olur olmaz Suriye'de Eyyubi ku
atmas altnda kalan Frank beyliklerinin kurtarl
mas iin hal seferi amak yolunda vaz vermeye
balad. Ama bu giriim tamamen ters sonu verdi,
nk Batl Hristiyan hal ordusu ilk 'hedefinden
vaz geerek seferi Dou Roma mparatorluu'nda
ki Hristiyan kardelerine kar anlamsz ve yak
ksz bir kampanya haline getirdi. Bu ac durum
ka~lSnda, Innocent, Bat Hristiyanlnn erefi.
ne reziice bir leke srldn grerek byk bir
perianla dt ve gerekten idealist olduunu
inandrc bir ekilde gsterdi. Ama soylu bir ruha
sahip olduuna inandmz iindir ki, 1204 dersin
den topu topu drt yl sonra, hem de yabanc Orto
doks Hristiyanlk diyarnda deil de Languedoc'da,
yani kendi Hristiyanlk alannn merkezinde, gene
Hristiyanlara kar Hristiyanlarn seferini dzen
lerken grnce, bsbtn ayoruz. Fransz Ha
llarnn stanbul'u yama etmesi karsnda b
156 Papalk Jbilesi'ni balatan VIll. Boniface; Arnolfo di Cam-
bio'nun yapt sylenen bir heykeL. yk znt duyan Papa, bu Fransz ruhanl uyruk.
larnn, hem bu sefer Papa'dan da resmen izinli ola
rak, Bat Respublica Christiana'snn en zengin
eyaletlerinden birine salverildiklerinde daha az
hayvanca davranacaklarna m inanyordu? Inno
cent, kendi eliyle serbest brakt korkun iddet
ve ktlk kUvVetlerini bu sefer bir nceki sefer
den daha iyi denetleyebileceine mi inanyordu?
Innocent hal seferlerini ocuka bir becerik
sizlikle yzne gzne bulatrd, ama ayn bece-
riksizlik mparatorluk ve Hohenstaufen sorunlar
n ele alnda da grlr. imparatorluk kavgasn
da Hohenstaufenlere ka~ tarafa krlemesine ka
157 Tahttan indirilen Papa
XXill. John'un yerine geen V. tld, ama sonra kendi destekledii aday, Bruns
Martin; bronz madQ.lyon. wickli Welf Otto, imparatorluk tacn elde edince il

226
kin Papaya kazk att. Bu durumla karlaan Inno-
cent bula bula, daha nce bir Hohenstaufen'i kov
mak iin destekledii Welf'i kovmak iin bir Ho-
henstaufen'i kavgaya sokma aresini buldu. Bu-
nunla da kalmad. Bu ie adayolarak Sicilya tac
n zaten banda tamakta olan bir olam seti;
Bu ocuk Innocent'in yardmyla !mparatorluk
tahtna da gerekten oturabilseydi, babas Henri'
nin, Roma Papaln iki ate arasnda brakma ta-
sarsn gerekletirebilcek duruma gelebilecekti.
Geri Innocent 1216'da lrken gen Frederick'e
yemin ettirmi, imparatorluk tacn alrsa Sicilya
tacn oluna devredeceine dair sz almt, ama
bu sze uyulmas iin ortada herhangi bir garanti
yoktu. Bylece Innocent, on sekiz yl nce son dere-
ce rahat politik koul1arda eline teslim edilen b-
yk kurumu Roma'nn eski dmarlar olan mpa
ratorlarn, IV. Hemi ile Frederick Barbarossa'nn
varisine brakyordu.
Innocent himayesi altna ald iki insann da
kiiliini sezmeyi becerememlti, ama ayn sezgi
yoksunlu:unu Aziz Francis'e kar tavrnda daha
da ak ekilde grrz; burada, kaln kafallkla
hybris arasndaki izgiyi ekmek de zordur. Inno-
cent'in bu erni kiiye kar \ik tepkisi olumsuzdu,
158 Pinturicchio, Aeneas Silviuss Basel Konseyine Yola kar
wnradan fikrini deitirdiyse bunun da sorumlusu ken; Papa II. Pius'un hayatn canlandran on duvar resminden
Innocent deil Assisi Bapiskoposu ile, Innocent'in birincisi. Siena, 1505-07.
Kuria'snda Francis'in tek koruyucusu olan gelece-
in Papa IX. Gregory'siydi. Innocent'in soukiuu 159 Basel Konseyinin mhru. Papalk otokrasiyi elden brakma
maya abalarken, Konsey Hareketi ard arda birok yenilgiye u
Francis'in bykln anlamamasndan m ileri ramt.
geliyordu, yoksa buna kar kaytsz . olmasndan
m? ann en derin manevi hareketine kar ka-
ytszl ilere dalm bir insann unutkanlln
m,.yoksa bir artstokratn kibrini ml yanStyordu?
Haydi imdilik Innocent'in durumunu kesirleme
mi sayalm ve hybris suundan beraat ettirelim,
ama ortada bir baka olay daha var ki burada bu
sulama geri alnamaz. Daha ncesi Papalar kendi-
lerine Piyer'in Vekili demekle yetindikleri halde
Innocent sa'nn Vekilj,> nvanm ald. Bu, mes-
lekda Permzci Yahya stanbul'da kendini Evren-
sel Patrik ilan ederken Servus Servonn Del (Tan-
r'nn hizmetkarlarnn hizmetkar) nvann alan
Byk Gregory'nin alakgnl1Wnden kesin
bir kopmayd. Hildebrand'nki gibi III. Innocent'in
karar yanll da, en iyi sonularyla karlatm
larak anlalabilir; nk Innocent'in Papa olma-
syla ortaya kan rahatlama onun lmnden son-
ra srmedi. Bunu Papalkla mparator II. Frede-
rick arasnda patlak veren ve iddeti bakmndan
Papalkla mparatorluk arasnda olagelml btn
savalar geen sava izledi; bu sava Bat Avrupa'
da Bat Topluhununafandan beri benzeri grl-
meml bir ykm ve sefalet yaratt.
Papalk tragedyasnn nc perdesi, 13 Ara.-

227
lk 1250'de alr; bu, II. Frederick'in ani ve VakitslZ yzyldan beri sregelen tarih iinde tekrarlanan
lmnn tarihidir. imdi Papa IV. Innocent'in bir olayd. Fransz gcnn karsnda mparator
temsil ettii (.S. 1243-54) Papalk Bat Hristiyan luk gc olduu srece bu ekim o kadar dayaul
Dnyasnda barn yeniden kurulmas iin bu fr maz bir eyolmamt. Ama, Boniface zamannda
sat frsat bilecek mi, yoksa Frederick'in slalesine olduu gibi Almanya tehdidi ortadan kalknca,
kar alan kan davas ac sonuna kadar srdr- Fransa Kralnn ihtiraslarna kar meydan oku-
lecek mi? Bu yeni a Anibal Savann korkun yacak kim kalyordu ortada? Byk Aynla gelin-
sonularna aldr etmeyen Innocent yl nce,
ce, son elli yldr Hildebrand'n kurdul Papalk s
Frederick ya da oua.nridan herhangi bir Kral ya ras sk sk bozan fetret dnemleri Bonifaee'nin Pa-
da mparator kaldka bar yapmama karann pal zamannda byle bir ihtimali gz nne ge-
. aklad zamanki tavnn srdrmekte srar etti. tirmiti. Bu di:inemde, Hilderbrand'n aba1aryla
Sadece bir yanl karardan ibaret kalmayp ayn 1059'da kurulan seim mekanizmasnn iyice pas-
zamanda ahlaki bir sapma da gsteren bu deklaras- land ve bir zoramaya daha urayacak olursa b-
yon, Hildebrand Papalnn intihar karar oldu. tn btn durabilecei artk belli olmutu. Papa-
Inn0Cent'jn kendinden sonra Papalk maka- lk byle tehlikeli bir durumdayken Bonifaee'nin
mna oturacaklara brakt miras bu amansz d Fransa Kralna meydan okumas, akl banda bir
manlk tutumuydu; bu politika, Frederick'in oul adamn yapaca i deildir ve akll adam ii ola-
lar lp soyu kuruduu zaman nihayet sona erdi rak aklanamaz.
(Manfred 1265'de savata, Conradin de 1268'de dar- Bylece Hildebrand Papal tragedyasnn
aacnda can verdiler). III. Innocent'in kendini drdnc ve son perdesine geliyoruz; bu, on dr-
sa'nn' VekilD ilan ederken, IV. Innocent'in de dnc ile on beinci yzyllar arasndaki Uzlatr
Frederick'e kar itii amansz anta Frederick'in ma Hareketi ile balayan perdedir. Bu dnemde
ocuklann da kartrrken tn1attklan hybris no- Byk Ayrlk skandal karsnda uygulanan ta
tasn nc bir kez alan da Papa VIII. Bonifaee ra papazlar Bat Hristiyanlnn en saygdeer
oldu (. S. 1294-1303). Bonifaee, tam da yzyln kurumunun imdadna koarlar; Uzlatrma Hare-
dnmnde, Papalk Jbilesi kurumunu kurdu. ketine de temelolan tavrlar, evlat sevgisiyle ah
Kutsal 1300 ylnda Roma'ya koan haclan grn- laken ayplama duygularnn bileimidir. Refonn-
ce Boniface bu insanlann kendi blgesel kudretinin cular Papal intihardan kurtarmak istiyorlard,
tan old uk1ann sand. Papaln Kartaca Sava ama Papaln kendini dndkleri kadar Hristi
lar korkun sonlarna eritikten bir kuak sonra yan Cumhuriyetini de dnyorlard. Yklan evi
hiUa Papala sava vergisi demek zorunda bra yeniden ina et.meye karar vermilerdi, ama tepesi
klan uzak tara papazlarnn homurdanmalann tehlikeli bir ekilde ar ekmeye balayan Papalk
da hi iitmiyordu. Dnyevi tiranla kar Papal binasna yeni bir denge verecek yeni bir plana gre
n tiranln desteklemek iin ne papazlarn ne de alyorlard. Yeniden yaplan piramidin tepesi bi
Plebs Christlana'nn hayatn ve servetini tehlikeye raz daha alak olmal, taban da geni/etiimeliydi.
atmayacan anlamyordu. Hildebrand'n ars Bylece yeniden iler duruma getirilmesinin bedeli
na nasl kotularsa kendi ansna da yle davra- -ya da garantisi- olarak Papalktan istenen ko-
nacaklarn sand. Bu yanl anlayla Fransa Kra- ul, Batnn ruhan! organnn anayasasna parla-
ln kzdrp klcn .ektirdi, sonra dosdoru o kl mento gesinin katlmasyd. Papalk bu konuda
cn sivri ucuna kotu; kendi ruhani topu atei Hristiyan 'Dnyasnn iradesi karsnda boyun
karsnda her trl dnyev! silahn eriyeceine eerek gemiinin gnahn karmaya ve gelecei
inanyordu. iin garanti vermeye raz olacak myd? Bir kere
Bu intihar hareketinin sonucu Papa'nn Anag- daha, hem Bat Dnyasnn, hem de Papalk maka-
ni'de tutuk1anmas, Avignon'daki Babil Esareti mnn kaderini belirleyecek bir nemli karar bir
ve Bat Hristiyarln ikiye blen Byk Ayrlk Papa'nn vermesi gerekti: Ve bir kere daha ce-
oldu. Boniface'nin iinde ete kemie brnm vap olumsuz oldu. Papalk parlamento ilkesini geri
olan atc grn, yarglamasn ve eylemini ber- evirdi, sadk ve blnmemi bir genel Hristiyan
bat etmeseydi bu felaketlerin her biri nceden g cemaatine snrl anayasal bir otorite ile egemen ol
rlebilir, korkulabilir, kanlabilirdi. Tarihteki r- makt"nsa, snrl bir alanda kstlanmam ege-
neklere baksa, bir Papa'nn sava at bir dnye- menlie sahip olma alternatifini tercih etti.
vi prensten beklenecek ilk kar saldrnn Papa'nn Bir dnm noktas olan 1417 ylnda Konstans
kendisine kar yrtlen bir conp de force olaca Konseyinde alnan ve i 448'de Basel'de pekitirilen
n dnebUirdi, nk 1111'de II. Paschal ve 1075' karar buydu. Bu iki olay birbirinden ayran otuz
de Hildebrand kendisi kanmlard. Ayrca Papa- yl ierisinde Papalk Konstans Konseyinin talep
ln Fransa yrngesine ekilmesi de on birinci ettii reformlarn ounu yapmaya gerekten kal-

228
kt. Ama Papaltn bu reform abalan, Papaln dald ve ancak on sekizinci yzylda dnyevi fikir
asl ama ve karlar arasnda olmad iin daha carlanmas olayna bir kar-devrimle cevap ver-
batan gszdler. Bu korkulu yllarda Papaln mek zere uyandl. Demokrasinin ve milliyetiliin
balca derdi ctokratik bir otorite kullanma iddia yeni glerinin meydan okumasna kulak asmayan
sn kesinletirebilmekti. Papaln Kilisede yapla Papalk talyan Risorgimento'su srasnda kendi
cak reformlar Papaln yceltilmesinden sonra topraklarnda da baskna urad. 20 Eyll 1870'de
dnmesi, belki de Papalkla Uzlatrma Hareketi toprak egemenliinin de yok olup gitmesi, Hilde!>.
arasnda kan anlamazln en nemli nedenidir; rand' n kurduu kurumun maddi talihinin en faz-
anlamazlk, Basel Konseyiyle Papa LV. Eugenius la alald an iaretledi.
arasndaki kavga sonucunda aa kmt. Bu Gelelim bu Siyasi iflas Papaln manevi yenil-
kuvvet denemesinde Uzlatrma Hareketine kar gisinden ok daha az trajiktir. Manevi yenilgi,
kazand 7.aferin sarholuu iinde Papalk Hildeb- Aziz Efanris'in koruyucusu Papa IX. Gregory'nin
rand andan beri ana gnah olan kudret hrs 1227'de mparator II. Frederick'i afaroz etmesiyle
n bir kere daha alevlendil'di. Bir eliyle, Bat KIlise- balad ve Papaln, Roma KIlisesine kar on al-
sinIn buyruu altnda tutmakta beklenmedik dere- tnc yzyl Protestan bakaldrmasn kkrtma
cede baarl olduu blgelerdeki despotik ruhan syla sonuland Reform'dan beri, Bat Hristiyarl
nfuzuna smsk sarld; br eliyle de Orta tal nn birliinin kurumsal ifadesi olan bu KIlise,
ya'daki dnyevi iktidar blgesin! kuvvetlendirmeye karlkl grltl dmanlklar bat dnyasn
alt. On beinci yzyl talyan despotlar roln parampara da eden rakip Bat Hristiyan mezhep-
oynamaya balayan Papalar, on beinci yzylda leri iinden sadece bir tanesi oldu. Mezheplerin bu
artk fazla olgunlaan ortaa talya kltrnn dmanca kavgasdr ki Hristiyanl gzden d-
kibirine iyiden iyiye battlar. 1449'da Basel Konse- rd, Hristiyarln yerine milliyetiliin konma-
yinIn dalndan sonra daha yz yl gemeden, sna yol at; oysa Milliyetilik, Hristiyarlk-nce
Papalk 1414'de Konstans Konseyinin alnda ol- si, kollektif insan gcne taprunann Hristiyan
duundan daha da kt bir durumdayd. Papa, Uz- lk-sonras diriliidir.
latrma Hareketini yenmi, ama bu arada kendi Roma Killsesi yirminCi yuzyIlda da on beinc
felaketin! de hazrlamt. Bir kUyUat ve onu yzyln Uzlatrma Hareketini ve Hildebrand, Pa-
kazd. Ve at ukura kendisi dt. (!I) pa VII. Gregory gibi kiilerde nderini bulan on bi-
Papaln on beinci yzylda Hybris'e dalma- rinci yzyl uyann andran bir reform hareketi-
srun cezas on altnc yzylda ortaya kt. Kendi ne giriiyol'. Hem bu sefer Katolik rahipler ve din
. setii yolun mantki bir sonucu olarak Papalk d kesim iki kere Papalk tarafndan tevik grd.
Alpler-tesi gler tarafndan talya'nn dnyevi Papa XI. Pius ada Papa IX. Pius'un politik yarl
devletiliklerinden biri, stelik de gsz biri, bir n dzelterek 1929'da talya devletiyle Lateran
cce olarak grlyor ve yle bir muameleye uru Antlamalarn imzalad; buna gre Papalk Vati-
yordu. Sonunda dersini rendi ve uluslararas sa- kan ehri dnda ruhani hak iddia etmeyecek, !tal-
va oyunundan elini etein ekti; ama Papaln ya da Papaln kendi minyatr blgesinde politik
blgesel egemenliin sakncalarn bylece ge an- egemenliini tanyacak. Bundan daha nemlisi Pa-
lamas Papa XI. Innecent'i XIV. Louis'nin hmna pa XXIII. John tarafndan Kilisenin manevi ag-
uramaktan, Papa VII. Pius'u da Napoleon'un sa- giomamento'suydu (adalatrlmas). Ksa s-
va arabasnn arkasnda srklenmekten kurta.ra-- reli Papal srasnda 11958-63) bu enni tavrl ve
mad. dahi Papa dpedz bir tarih n at. On birinci
Papa dnyevi bir talyan prensi olarak ac bir yzyln manevi diriliinden bu yana Bat Katolik
akbete uramt, ama Bat Kilisesinin evrensel din adamlar ve sivilleri arasnda grlegelmi ha-
hkmdar olarak talihi de ac oldu. Protestan olan reketlerin en dinamik alann balatt. Achille Rat-
lkelerde btn gcn, szde Katolik kalan dev- ti'nin Pius adn almas nasl bilinli bir ekilde an-
letlerde de eski gcnn bete drdn kaybetti. lamlysa, Angelo Giuseppe'nin John adn alma-
Protestanln meydan okumasna Katoliklerin on s da o kadar arlamalydl. Bu papalarn her ikisi
altnc yzylda verdikleri cevapta ba eken Pa- de, en az bir eski Pius'un ve ok sayda eski John'-
palk deildi, bir avu esinlenmi azizdi; aslnda bu un saygrlktan uzaklatrdklan birer ad yeniden
azizlerin cokulu yryn vakitsiz durduran saygdeer klmaya alyorlard.
ey de Papalk geleneinin larl oldu. Onlar Yirminci yzyln buhran grnte on bein
Papal kibirden kurtarmlard, ama Papaln c.i yzyln buhranna benziyor. Sonucunun daha
kudret h.rsna kar onlar da dayanamadlar; by- mutlu olup olmayaca imdiden bilinemez, ama
lece,' cn altnc yzyldaki derleni de durumu kur- imdiki reform hareketinin de baarsz kalmas
taramad. Roma Kilisesi manevi bir uyuuklua durumunda, buna da gene Papaln otokratik ikti-

229
dar isteinin yol am olacan tahmin edebiliriz.
Papa XXIII. John'un Vatikan Konseyinin iki otu-
rumu, 1869 Kenseyinin etkilerini silebilecek mi? Bu
eski Konseyde Papa IX. Pius Papaln kaybettii
otcriteye karlk, Papa'nn her sylediinin doru
saylmasm bir dogma haline getirmiti. Papa VI.
Paul'un otoritesini kabul ettirme abalan boyun
emeyle mi, yoksa bakaldrmayla m sonulana-
cak?
Katolik Kilisesi tarihinin her a.'jamasnda bir
errni~ler yata olmutur. Assisili Aziz Francis, Bat
Dnyasnda imdiye kadar yaam en byk ruh-
tu. Ama her seferinde, azizlerin feragat!an Papala-
rn kudret hrs yznden semeresiz kalmtr. Bu
tragedyann gene tekrarlanmas iyi olmaz. Ermi
Papa XXIII. John'un geni yrekli politikas ya-
ayabilir ve ya.'jarsa, bu Bat Toplumunun eh eski
Kilisesine taze bir esinlenme kayna olarak btn
Bat Toplumu iin hayrl sonu verecektir. te
yandan, Roma KilisesindeIIi imdiki manevi diri-
li hareketi yeniden sonusuz kalrsa, bundan da
Roma Kilisesinin kendi umessese)si zarar gre-
cektir; nk Bat Hristiyanl Papaln eski ev-
rensel nderliini hak edemez duruma gelmesinin
bedelini bir kere dedi. Bu bedel, Bat ortaann
Uespublica Christiana's yerine birtakm putlat 160 Papa'nn Yanlmazln bir dogma haline getiren
rlm ulusal devletler kurulmas oldu. Gerek Ro- Papa rx. Pius.
ma Kilisesi, gerekse Bat Uygarl iin bu ktye
giden bir deiim olmutur, sorumluluu da, Pa-
pa XXIII. John'un, tarihin nemli dnm noktala-
rnda yksek grevlerinin manevi gereklerini yeri-
ne getiremeyen selenerinin srtndadr. Manen ye
nildiler, nk maddi baarlarla sarho olmular
d. Onlarn baarszl da yaratcln yazgsnn
dikkate deer bir rneidir.

230
BLM V

UYGARLIKLARIN
ZLMESi

k kanlmaz. olmad gibi geri dnlmez de de-


ildir; ama zlme srecinin devam" etmesine izin ve
rilirse, bunun ok sefer ayn ortak kallba uyduu gr-
lyor. Killeler nderlerine yabanclayor, nderler de o
zaman eski ekiciliklerinin yerine koyduklar kaba kuv-
vetle yerlerini korumaya alyorlar. Bir. toplumun ege-
:nen az:nlk, i proletarya ve snrlar.daki barbarlardan
meydana gelme d proletarya halinde paralanmas s-
recini izliyorum. Bu deiik gruplarn zlme ilesi kar
I51nda toplumkal tepkilerinin emasn iziyorum. Bu
mutsuz ada doan insanlarn ruhlarnda da toplumsal
duruma tekabl eden bir psikolojik blnme olduunu
gryorum. Belki her zaman insan yaradlnda gizil
olarak varolan uyumsuz psiik ynsemler byle alar
da ,serbeste aa kyor. Insanlar ynlerini aryer,
kaalm derken kmaz sokaklara sapyorlar. Daha s-
tn kiilikli insanlar kendilerini hayattan ekiyorlar; da
ha byk insanlar ise hayal, bizim bu dnyada bildii
miz hayaltan daha yce bir ey yapmaya alyor ve bu
arada yeni manevi ilerlemelerin. tohumlarn ekiyorlar.
Renkli Resim sol

TALAMI BlR TOPLUM

Kral lll. Amenofis'in ufalanan heykeli orak Tebai manzarasna


kar koskocaman ykselerek arka landaki modern ky de c
celetiriyor. Bu heykelin dikildii . . ikinci binylda Msr byk
bir diriJii baarm, ama kendini ayakta tutabilmesinin bedeli
talama olmutu. Hi bir esneklii olmayan ve yeni gelimeleri
en~lleyen hiyerarik bir yap, toplumu hareket8iz1etirm.iti.
2500 yl sreyle Msr durgun ve bombo bir lm - iinde - hayat
halinde srklendi; daha sonraki alara kalan muazzam antlar
biJinen uygarlklann bu en uzun mrlsnn inat direniini
ilan ediyorlar.

232

..


1917 ORTHSPb 1920

Renkli Resimler 35. 36


len bir toplum, snrlannn ucuna varm iddet hareketleri arasnda zlp gider ve sava kazanan-
TOPLUMSAL MlToLOJ1, lar, bunu, ktlk glerinin yok olup yeni bir ban ann balad kargaalk dnemi olarak grr-
ler: Hristiyan ikonuyla Marksist afi, bu olaylar dizisini sembolletirmek amacyla ayn ejderha ldr-
HIR1sT1YAN. MARKSIST me imgesini kullanyor.
Renkli Resim 37 Dalma srecine giren bir toplumda i proletarya (manen borlananlar) yeniden douun ncs olur,
yerli ve yabanc kaynaklara dayanan daha ileri bir din yaratr. Bu katakomb resminde insanlara. Tanrnn
PROLETARYA buzur ve barn getiren lsa, liriyle yabani hayvanlar evcilletiren Helenik Orfeus olarak resmediliyor.
Renkli Resim 38 Snrlarn tesindeki barbarlardan
meydana gelen d proletarya uy-
DI PROLETARYA gar komulannnkltrn dn
alr ve daha kaba bir ekilde kul-
lanr: Burada, bir Anglo-Sakson s-
s haline getirilmi bir Roma para.
s grlyor.
,,


Ilenkli Resim 41
LmIDEN DOCUM

Mucizevi diriliin sembol oLan zmrdanka (phoenix). eskiden,


Msr'n Gne-Tanrs Re'den tremiti; bir seferinde yalnz bir
ku yayor. her ku gn nce kendini yakan selefinin klle-
rinden douyardu. Bu gl imgenin Hristiyanlk in ne kadar
ekici olduunu anlamak kolaydr: Bir ortaa yazarnn sze
riyle, Zmrdanka Meryem'in olu sa'y temsil eder, nk o da
kendi isteiyle lm ve sonra lmden hayata gelmitir. Zmrti-
danka, onun, insanlarn kurtarmak iin kendi isteiyle armh
ta ac ektiini gsterir. Bu nedenle, anka kuu, acya katlanma
yaantsndan kazanlabilen yeni hayatn bir imgeSidir.

241
27 Toplumsal zlmenin
zelllgive Belirtileri
Uygarlklarn klerinden zlmelerine ge-
erken, bu srarun otomatik ya da deimez oldu-
unu, bir kere ken bir uygarln kanlmaz e
kilde zlerek sonunda eridiini bir nyarg ha-
linde kabul etmemeliyiz. Geri Helen Uygarlnn
kalb] buydu ama ayn srecin btn uygarlklar
iin geerli olamayacan grmtk (1), geici He-
len normumuza uymayan durumlar da hesaba ka-
tabilmek iin deiik bir modele ba vurmak zorun-
da olduumuzu da grmtk. Bymenin eiin
de durdurulan topluluklar gz nnde bulunduru-
lacak olursa (2), yklan bir uygarlk, zlme tam
olgunlamadan nce, belli bir noktada, durdurula-
bilir" . Msr Toplumunda byle bir durdurulmarun
parlak bir rneini grebiliyoruz. Bu toplum ..
nc binyln sonuna varmazdan nce yklmt,
ama yok olmaya kar hrsla savaarak yle byle
iki bin be yz yl daha varkalmay baarabiidi. Bu
yle uzun bir sredir ki, doum, byme ve ilk y
kl srelerinin toplamnn kat olduu sylene-
bilir. Ama pahal bir bedel deyerek varkalabiidi,
nk Msr Toplumu varoluunun bu ikinci aeon'
unda (evren a) bir eit lm-iinde-hayat ya
TALAMI ttYERAR1LER yordu; daha dorusu, talama pahasna varkala-
161, 162, 163 Kaskat bir toplum- cilmiti.
sal tabakalar sistemi Msr' 1.0. Msr Toplumunun bu yazgs byme gibi
2000 sralannda yok olmanm ei
ine kadar getirmiti; ynetici zlmenin de tek bir edim deil de zaman ierisinde
aznlklar -yukandaki idareci bir sre olduunu ve bu niteliinden tr tempo-
ve rahipler- bu sreci ancak da- sunda deiiklikler olabileceini bizlere hatrlat
ha fazla sertlikle srdrebiliyor-
lard. Aadaki kyl, bu boaz maIdr. Dolaysyla, zlme balasa bile, zoruniuk
lanm toplumun ezici ykn la hemen erimeye varmaz; bu yzden, srecin zel-
2500 yl daba tad.
liini daha dikkatli incelememiz gerekir.
Uygarlklarn bymelerinin zelliklerini (3)
analiz ederken vardnuz sonular, zlmelerin
zellikleri konusunda da baz ipular verebilir. B-
ymenin zn, meydan okumayla kar karya
kalan taraf, balangta etkili olmu bir tepkinin
edengesinden ararak bir denge fazlalna geti-
ren ve bylece yeni bir meydan okuma ile kar kar-
ya brakan bir <ilan (atlm) olarak tanmlamtk.
Uygarlklarn douunda da gzmze arpan ve
tek bir edim olan meydan okuma-ye-tepkiyi, by-
me kavramnn ierdii tekrarlanan ritm haline
dntren ey de ite bu 'denge fazlal gesidir.
Bir sre olmas bakmndan byme kavramna
ben7.eyen zlme kavramnda da bu sreklilik ya
da tekrarllk ima edilir. Meydan okuma-ve-tepki
d amnn her tikeloynannda,bu sefer, baar ye-
rine baarszlk yazmal, art iaretini de eksi ia-

242
retine evirmeliyiz; ama, zlme srecini meyda- si de hem srekli, hem de belli bir birikimi olan bir
na getiren ardarda yenilgiler, gene de, byme s- sretir; te yandan, byme srecinden sz eder-
recini meydana getiren ardarda zaferlerle benzer- .ken (') kullanmakta tereddt ettiimiz ynle il-
ler; nk her ikisinde de bir olayn bir yenisine gili mecaz, burada belki daia ralata kullanabili-
yol at srekli bir dizi vardr. rnein, Solon'un riz. zlen bir uygarlk yok olmayla sonulanan
iktisadi devriminin Helen Toplumunu politik bir bir yenilgiye doru srkleniyor ya da aslnda sahi-
dnya dzeni kurma greviyle yz yze getirdii ci bir geciktirme de saylmamas gereken, nk -
dnemden balayarak, Helen Dnyasrun uluslar- zlen toplumu nihai ve kanlmaz erimeye kadar
aras politikas tarihinde, Atina'nn sorunu Delos sadece geici bir lm-iinde-hayat durumuna mah-
Birlii yoluyla zme abasnn baarszlnn Ma- kum eden bir talama iinde donuyor. in doru
kedonyal Filip'in "orunu Korint Birlii yoluyla z- su gerekten byle olabilir, ama biz her zamanki
me abasna yol atn ve Filip'in baarszlnn gibi kantlar inceleyerek sonularn salanmasm
da Avgustus'un ayn sorunu bir Pax Romana (Ro- yapmadan bu gr de hemen kabul etmeyelim.
ma tarz bar, yani zorla kabul ettirilen bar) yo- Solon'un Respice finem'i (s), hedefi bulabiliyorsa,
luyla zmeye almasna yol atn gryoruz. br btn olaylar iin de geerli olabilir; bir top-
Ayn ekilde Msr Toplumunun toplumsal kabus- lumun ya da bireyin sonunu gzmz!e grnceye
lar sorunuyla mcadelesi tarihinde de tanrlatrl kadar mutlak bir yarg vermek, zamansz olabilir.
m kral kabusundan kurtulunamaynca,katip, ra- Tanr sevdiini cezalandmn>: Bu sz, Herodotus'a
hip ve profesyonel askerin de srayla, kraln arka- gre Solon'un syledii Tanr, birok insana mut-
sndan ykbeygiri k<'iylln srtna binmesiyIe, luluu bir gz ap kapayncaya kadar gsterir ki
zlememi sorun biraz daha kark bir duruma sonradan onlar tamamen yok edebilsin sz ka-
geldi. dar, nihai do~ruya yakn olabilir. Sreci bandan
u halde, tekrarlanma ve ri tm asndan bakl sonuna kadar izlemeksizin, uygarlklarn zlme-
dnda byme ile zlmenin zellikleri arasnda lerinin zellii zerine son sz syleyemeyiz. s-
gze .arpan bir benzerlik vardr; ama te yandan, telik, srecin yalnz da vuran belirtilerini deil,
rneklerimiz ikisi arasnda arpc bir farkll da isel yaantlarn da bilmeliyiz.
ortaya karacaktr. Belli ki byme srecinde ay- Uygarlklarn klerinin analizini yaparken,
n meydan okuma ile iki kere karlalmaz, nk kn nihai lt ve temel nedeninin, toplumun
varsaym gerei, byme devam ettii srece her kendi kendini belirleme gcn kaybetmesine yol
meydan okuma baaryla karlanmakta ya da b"'l- aan bir uyum yoksunIuu olarak betimlenebilrce-
ka bir syleyile, yaayan bir sorun olmaktan ka ini grmtk (6); sonra da, bu kendini belirleme
rlarak tarih kitaplarna yollanmaktadr. Buna gcnn kaybedilmesinin hangi pratik biimlerde
karlk, ardarda gelen meydan okumalara gsteri- belirdiini uzun uzadya aratrmtk. imdi bu
len tepki sonucunun zafer deil de yenilgi olduu analiz izgisini, kantlar gzden geirmek iin b
bir olaylar dizisinde cevap verilemeyen meydan raktmz yerden tekrar ele alalm ve. uyum kayb
okumadan hi bir zaman kurtulunamaz; dolaysy n toplumsal zime srecinde grld ekliyle
la ayn sorun tekrar tekrar ortaya kp durur; by- analiz ederek bir aama daha ileriye getirelim. Da-
lece, ya gecikmi ve kusurlu bir cevap alr ya da ha nce bir btn olarak toplumda birlikte varolan
kendisine etkili biimde tepki gstermekte tama- geler arasnda:ki uyum kayb kanlmaz bir ekil
men ve kesirlikle yetersiz kalan bu toplumun yk de toplumsal uyumsuzluun patlak vermesine yol
lna yol aar. Bylece, zlen uygarlklarda, b- aar. ken toplum, bu uyumsuzluun da vurdu-
ymenin aync zellikleri olan srekli eitlilik ve u toplumsal ayrlklarda ayn anda iki ayr boyut-
deikenlik insafsz bir tekdzelie ve icat yoksun- ta ikiye blnr. Corafi bakmdan birbirinden ay-
luuna dnr. Bu olaylar dizisini imdi tekdze- r topluluklar arasnda dikey" ayrlklar grlr.
likten kurtaran deiiklik biimi artk eitlilik de- Dikeyayrlk tipinde, toplumun eitli maialli
il, iddetlenmedir. lk kntye yol aan trajik devletler halinde eklenmesi, ayn toplumsal yap
meydan okumadan beri, her olayda ortaya kan nn birbirleriyle geinemeyen komu yeleri ara-
meydan okuma ayndr; ama buna tepki gster- snda gittike iddetlenen bir i sava zorunlu k
mekteki her baarszlktan sonra eski, cevapland lar. Byle bir sava toplumun enerjisini tketir, s0-
rlmam meydan okuma gittike diretken ve git- nunda kendisi de sert bir Knoek out" darbesi iie
tike kar konulmaz bir biimde tekrarlanr; so- yere serilir ve bylece varkalan tek devlet rakip
nunda, karsnda durmadan yenilgiye urayan dvlerin cesetleri arasnda sendeleyerek ayak-
zavall insanlar tamamen egemenlii altna alr, ta durmay baarr. lmcl uyumsuzluun ne ka-
onlar ezer. dar sk olarak devletler arasndaki bu dikey ve yk
Bylece bir uygarln bymesi gibi zlme- c sava biimini aldn daha nce grmtk (1);

243
ama im<li, ken bir uygarl zmeye gt-
ren uyumsuzluun en karakteristik beliri biimi-
nin bu dikeyayrlk olmayabileceini de grelim.
Bir toplumun mahalli devletler halinde eklenmesi,
ne de olsa, btn insan toplumlar geni iin ge-
erli olan, sadece tikel uygarlk trne zg ol-
mayan bir olaydr. Uygar dediimiz devlet, sade-
ce, ilkel kabilenin daha etkileyici, daha kudretli bir
biimi<lir; bir uygarln barndaki devletler ara-
snda i sava uygarlk-ncesi bir toplumun barn
daki kabeler arasndaki atmalardan hi phe
siz ok daha ykc olmakla birlikte, toplumsal inti-
harn bu yntemi aslnda her toplumun ba vura-
bilecei potansiyel kendini-yok etme aracnn k-
tye kullanlmasndan baka bir ey deildir. te
yandan, toplumun snf izgeri boyunca yatay ay-
rm sadece uygarlklara zg bir olayolmakla
kalmaz, ayn zamanda, ilk olarak k annda or-
taya kan byme evresinde hi grlmedii
halde, k ve zlme evrelerinin ayrc zellii
olan bir olaydr. Bu, phesiz, uygarlk-nces! top-
lumda ya da byme aamasndaki uygarlkta top-
lumsal eklemlenmenin yatay izgerine hi rast-
lanmaz demek deildir. Gelgelelim, o aamada, k-
meler arasndaki uurumlar kolaylkla geemese
bile, bu hiyeraik kopukluk ykc bir ahlaki ayr.
ma 'yaratmaz, nk deiik statleri olan deiik
zmreler manevi bakmdan birlemi!erdir ve bu
birleme refah, hatta belki de bir ve blnmez olan
bir toplumun sa kalabilmesi iin karulmaz olan
karlkl ilevlerin kabulne degin bir ortak bi-
linten doar. (") Oysa km bir toplumda snf
lar aras ayrlk, tutarl bir toplumsal ahlakn -
zlmesiyle ba gsterir.
i Bu yatayayrlk tipiyle daha nceki bir blm-
i de, Helen uygarl (9) modelini kurup zmler-
E "'\ERa-v~vr~_~~. ~ ken karlam, sonraki blmlerde de zaman za-
man ksaca zerinde durmutuk. imdiye kadar,
zlen bir uygarln paralarn oluturan smf
lara, egemen aznlk ve i ve d proletarya demi
tik. Ayrca bu snflarn kkenleri ve tabiatlan ko-
nusunda da baz eyler renmitik: Egemen azn
lk, liderlik roln yaratc azniktan kaltm yo-
luyla aldktan sonra saptrarak, artk kendi yarar-
l stnlnn sonucu olmaktan km. bir otori-
tey! toplumsal bask olarak kullanan snfa denir;
i proletarya, nceleri yaratc liderlerin gnll
mttefiki olan ama gittike yozlaan efendilerinin
zorlu despotluu yznden artk kendi toplumuna
her gn daha fazla yabanclaan ourlua denir;
d proletarya,. bir uygarln snrlar dnda ka,-
lan ve artk kendirl ayn biimde yabanclam
bulan barbar topluluklardan oluur. Ayrca bu
gruplarn her biri kendi statsn dile getiren ku-
rumu bulmutur: Egemen aznlk, evrensel devlet

244
mekanizmasn kurarken i proletarya toplumdan
kopuunu, esin Kayna yabanc olan ve evrensel
bir kilise yaratmada doruuna ulaan bir manevi
ahlak benimser; d proletarya ise imdiye kadar
baml olduu egemen uygarl silkeler ve bir di-
zi barbar savayla zgr bir topluluk olarak varl
n kantlar.
Toplumsal klerin bu ana izgileriyle ilgili
ilk gzlemlerimize ek olarak, bir lider aznln ya-.
ratma yeteneini yitirmesiyle, ounluun ittifa- TOPLUMSAL DENGESIZLIK
kn zora ba vurmadan salamasna yarayan nite-
170 zlme dneminde --saint-Simon'un kritil> evres- uzlamaz
snf karlarnn insafszca gdlm.esi toplumsal piramidi paralar ve
liini yitirmesi arasndaki neden-sonu ilikisini da- yeni bask yaplar yaratr. Fransz Devrimi'nden kalma bu tabasma
ha ak seik grmeye de almtk. (10) Burada, snda olduu gibi aa snflar ayrcalkl sekinlerio arl altn
da ezilmelidir. Sonunda sefalet, YOKsullann, aznln iktidar tekeline
yaratc aznln toplumsal taliIl! aresine -yarat meydan okumalanna yol aar.
c olmayan ynlar hizaya sokmann kestirme yo-
lu- byme aamasnda aznlkla ounluk ara-
sndaki ilikinin zayf noktas olarak parmak bas
TOPLUMSAL DENGE
yoruz. Bunun da gsterdii gibi, sonunda proletar 164-169 Yaayan her insana bir yer ve bir yol: On. beinci yzyldan,
yann kopup ayrlmasyla patlak veren aznlkla toplum katlarn gsteren bir graviir. Byyen bir uygarhkta -Saint-
ounluk arasndaki yabanclama, byme evre-
Simon'un organik toplumu- topluluk snftan nce gelir: Kral,
valye, soylu, tccar, zanaatkar ve hizmeti karlkl bamllk ve
sinde bile ancak, iyi-ezberlenmi bir mimesisten ortak bir ahlakla uyum iinde yaarlar; her eyin z uyarhlktr.
(taklit) yararlanlarak elde edilen ilikinin kopma-
snn sonucudur. Liderlerin, sra neferlerindeki bu
nitelii smrmeyi srdrmemekteki baarszlk
Ian ayn liderlerin tikel bir meydan okumaya yara-
tc tepki gsterememekteki baarszlklarnn bir
sonucudur. Liderlerin yaratcl snmeye bala
dnda ilikiilin kanlmaz.slarak koptuunu gr-
rnek, artk artc gelmemelidir; hele toplumun
tarihinde byme aamasnda bile, bu taklit ili
kisinin, her mekanik y,ntemin tabiat olduu ze-
re, haince bir ikilik yznden -isteksiz klenin in-
tikam- her zaman tehlikeli olageldii dn
lrse.
Bunlar, artk avucumuzun iinde olan ykl
m bir toplumdaki yatayayrlklar aratrrken
bulduumuz ipulardr; hem belki aratrmamz
daha ileri gtrrken en umut verici yol bu ipula-
rn bir araya getirip sonra ipi balamak olacak.
Ayrlmann dzenine daha yakndan baktktan
sonra, km bir toplumun iinde ve evresinde-
ki ynlarn blnd her kesiri -i ve d prole-
tarya- daha ayrntl inceleyebiliriz. Bundan sonra
atacamz adm -tpk byme srecini inceler-
ken belirli bir noktaya geldiimizde yaptmz gi-
bi (Il) - makrokozmozdan mikrokozmoza dnmek
. olacaktr; uyumsuzluun toplumsalolarak dile ge~
liini inceledikten sonra bunun tamamlayc bii-
mini, ruhta isellemi daruk1ll da grmek iste-
yeceiz. En sonunda dikkatimizi, ziilen toplu-
mun ykntlanndan doan kurumlara yneltece-
iz; ve zellikle evrensel kilisele.rin tabiatn yakn
dan inceleyeceiz, nk daha nce de grd
mz gibi (12) bunlar iinde doluklar uygarlklann
eski snrlarn a~an yeni bir evrimsel srecin to-

245
171 Kyamet sonras; Hristiyan.Toplumsal yklma savatan bara, ykntdan yeni yaratmaya gi(kr.
ncil gelenei, sa'nn yeryzndekiebedi bar kurmasndan nce lgnca bir iddet olaca~ k~han..:tin
de bulunur. Drer'in, Vahiy dizisinden, Drt ntikame1 Melek resmi, 149798.

246
172 Kyamet sonras: Komnist. Marksizm, Yahudi-Hristiyan geleneine dayanan kkl~rini de aga
vurarak, toplumsal buhranlar ve yeniden doularla ilerleyen bir kalp ngryor ve proletarya yk
clnn patlak vermesinden ideal lkenin yaratlacan sylyor: Ebedi snfsz LO!Jlum: lU19'd:.n
devrimci Sovyet afii.

humlann kendi ilerinde barmdrr gibi grn- lumlarm tarihinin, biri organik teki buhrarlu
yorlar. olmak zere birbirini izleyen iki dneme aynlabile-
Bymeden ykla geite ileyen mekaniz- ceini ne sryor. Toplljmsal olarak tutarl,
malar, Saint-Simon'un, ykc toplumsal kavgala- uyumlu olan organik dnemlerde bir toplumun
rm doruuna ulat Fransz Devrimiyle ilgili ken- yeleri toplumsal dzen ve toplumsal amalar ze-
di deneylerine dayanan almalar srasmda kes- rinde ortak bir arlamayla birlemilerdir; Birey
kin bir gzle tehis ecWmitir. Saint-Simon, top- sel ve siyasi ilikilerde bir anlamaya van1m, den-

247
ge salanmtu; iktidarn kullanl, eitli ynler- duu, kendisine miras kalm ayrcalkarn zora
deki yeteneklerin toplumun refahna katkda bu- ~linde tutmak ister ve bu amala akl da, hakk da,
lunmas eklinde yansu. Bunun tersine, ((bulran 1_ukuku da iner. zaman proletarya adaletsizlie
l dnemlerin zellii genel gr birliinin ykl fkeyle, korkuya nefretle, iddete iddetle cevap
, toplumun ayrlk ve birbirine diiman fraksi- vererek ayrlma eylemini yerine getirir. Ama bu
yonlara daldr; eski statler tartma konusu patlayc ziilme sreci paradoksal bir ekilde
edilir, ilikiler akkanlk kazanr, bunu izleyen ik- olumlu baarlarla son bulur: Evrensel bir devlet,
tdar kavgasnda mcadeleyi yrten snflarn ve evrensel bir kilise ve barbar sava eteler! kurulur,
bireylerin grece yetenekleri unutulur. (13) M"arx'n Bu baar, phesiz, karlkl deerleri bakmn
toplumsal dinamii srekli bir snf sava olarak dan hi de birbirinin dengi deildirler. arasn
ele alan gl ve zl analizi sayesinde modem in- da yalnz evrensel kilisenin hem gemite bir aya-
sanlk toplumsal zlme ile smf kavgasn bir ara- hem de gelecee ak bir yan olduunu daha n-
da dnmeyi renmitir. Marx'n izdii muaz- ce grmtk. (16) Evrensel devletle barbar sava
zam proleter devrimi grnts burada bizim iin eteleriyse tamamen gemiin maldr. Ayrca, geri-
nemlidir, nk hem bir uygarln zlmesine ye dnk bu iki kurum arasnda da, barbar sava
elik eden toplumsal buhrann klasik aklamas etelerinin evrensel devletle karlatrldnda
dr, hem de bu formiil, iddetli bir ykseli noktas pek fazla deerli bir ey saylamayaca aktu.
n izleY,en yumuak bir sonu manzarasnn perde- Egemen aznlk bir evrensel devlet yaratmakla,
sini hafife aralayarak mutlu sonu gstermesi ba- kendi gemi davranlarnn gerektirdii ve hz
kmndan geleneksel Zerdt, Yahudi ve Hristi Iandrd toplumsal zlme srecini geici bir s-
yan kyamet kavramlarna uyar. Marksizm'in bu re 'iin durdurmak gibi deerli bir hizmeti yerine
dinlerle ortak olan, ama belki de btn politik dog- getirir ve bylece toplum nihai erimeden nce ksa
malardan ayrlan bir yan vardr ki, o da ((insan bir pastrma yazmn tadn karr. D proletarya
varoluunu, insanlarn kendilerini dnya iine ise barbar sava eteleri yaratmakla, sadece len
yerletirip, eylemlerini, bu dolaysz yerlerinin ge- uygarla kar ykc bir saldrya gemek zere
rektirdii amalar aan baka amalara gre yn- kendini hazrlamtr. Ama burada bile bir yarat
lendirmelerini salayan bir yoruma (") bal ola- clk lts seilebilir; strogotlarn nderi Theodo-
rak deerlendirmesidir.Bylece (( ...bireye, dnya ta- ric'in Roma'ya gtird sava etelerini t.. ikin-
rihi dramnda oynayaca ya da oynayabilecei bir ci ve sonuncu yzyllarda Alpleri aan Kimbr! ve
rololduunu gstererek... bireylerin hayatlarn bi- Tton eteleriyle karlatrdmzda; ya da, am'
timliliin nemsizliinden kurtarr. (i 5) Marks- da Emevi hkmdan Muaviye'nin ynetimindeki
ist eskatologyaya gre (Dnyann sonucunu arat Mslmanlar, bundan yedi ya da seklz yzyl n-
ran szdebilim), iddetli ve ykc proletarya devri- ce, Kuzey Afrika lnden kardklan topra Her-
mi ile bunu izleyen proletarya diktatrl (bu, mon ve Antilibanus'un dou kanadna yan putpe-
geici bir aamadrr) bir Yeni Topluma yol aacak, ' rest turya srleri ile karlat:rduozda, ykc
bu toplumda retici glerin dalm ylesine ola- lklar ve ahlaklan arasndakl kartlkta, byle bir
caktr kl snf atmas ve bunun gerektirdii poli- yaratclk lts grebiliyoruz.
tik ve toplumsal aygt bir fazlalk haline gelerek
yok olacaktrr; nihai hedef, insanlarn yaratc ye- Bylece, km~ bir toplumun zlme sre-
teneklerini o zamana kadar grlmemi ve tasav- cinin dsal lt olan topiumsal ayrma, sadece
vur edilmemi bir derecede gelitirebilecekleri, ni- bir ayrmadan ibaret bir ey deildir. Hareketi ba-
hai ve srekli zgrl bUacaklan bir toplumsal ndan sonuna kadar bir btn olarak kavrad
uyum a,drr. Byle bir ema smf savamn ya da mzda ve zelliini eksiksiz olarak verecek bir ad
yatay ayrln izledii yolu gerekten' gsteriyor; takmak istiyorsak; bu harekete bir ((ayrma-ve
ken 'bir toplumda smf savann bu yolu izledii palingenesia (Palingenesia: Btn zellikleriyle t
dorulanabilir bir tarihi olgudur. Tarihte griild- pa:tp yeniden doma) adn verebiliriz. (17) stelik,
!;ll ekliyle zii!me olay savatan bara doru y- bu ikili hareketin nemli zellii ikinci ((vuruta
nelen bir hareket gsterir; gemiteki baarlar g dr, Palingenesia'nn mutluluu sadece nceki ay-
rniite keyfi ve vahi bir ekilde paralanr ve by- nmann aclnn giderilmesi deildir, Ayn za-
lece yeni yaratma eylemlerine yol alr; yeni yara- manda o aynl~n hedefi, aka teleolojik bir te-
tlan eserlerin zel nitelii sankl iinde dvldk- rimle 'syleyecek olursak, ayrmann amacdr. As-
leri alevin kavurucu yalmlanndan ileri gelmekte- lnda, gerekten de, ayrlk bir kere patlak verdi mi,
dir. kavgann gerekli palingenesia sonucuna varmadan
Ayrlk kendisi iki olumsuz hareketin rn- kapanmas sadece yeni bir sknt yaratr. Bunun

dr. Bir kere, egemen aznlk, artk hak etmez 01- bir rnei Msr Toplumunun egemen aznl ile

248
i proJet,arvasnn i.. on sekizinci yzyldaki Hik- mad artk ispatlanan kahraman roln baka
sos istilaclarnn temsil ettii d" proletaryaya kar- adaylara brakmaktan kanmaktadr.
kutsal ittifakdr; nk on ikiye be kala varlan Ama bu byk olumsuzluu yapmakla da ege-
bu uzla~mayla Msr Toplumunun hayat -bir e- men aznlk kendinden baka kimseyi yoksullatr
it lm-iinde-hayat olmakla birlikte- iki bin yl maz. Bir yaratma arac olarak ie yaramayacaru
daha, talam bir durumda devam ettirilebiidi; gstermekle meseleyi kapatm olmaz; nk, u
oysa bu ittifak gereklemese zlme sreci bekle- uygarlk yklr, bu uygarlk ykselirken, yaratc
nen erime olayyla sonulanacakt. ~alma devam eder durur. Bir uygarln byme-
Msr'daki bu kutsal ittifakn sonucu, toplum- si bir kntyle kesintiye uraynca, yaratc ola-
sal aynlm bu istisnai sonucunun gerekten de ku- bilecek aznlk donup katlaarak egemen aznlk
ral ispatlayan istisnalardan biri olduunu gsterir; olup, kendini tekrarlamaktan hi vaz gemeyen
bozulan bu kurala gre, yarann iyilemesi deil de bir cevapsz meydan okumann her saldnnda ay-
bir yeniden douun, ayrln sadece normal sonu- ru etkisiz jesti yapmaya balaynca, yenilgi tmged-
cu olmakla kalmayp, ayn zamanda mmkn olan yasnn byle tekdze bir ekilde kutlanmas k-
tek mutlu son olduu grlr. Bu doruysa, u hal- m uygarln toplumsal sahnesinde oynanan tek
de ackl zlme sreci boyunca bile yaratclk ru- oyun olarak kalmaz. Uygarln zlmesi srasnda
hu -ya da meydan okumalara cevap verme yete- deiik olay rgleriyle iki ayr oyun ayru anda ve
nei-- tamamen ortadan kaniamaktadr. Ama, yan yana oynanmaktadr. Bir yandan deimez' bir
z]en bir toplumda yaratclk almasn yrilt- egemen aznlk durmadan kendi yenilgiSinin prova-
mek iin deiik bir kanal bulmak gerekir. Tabii sn yaparken, bir yandan da yeni meydan okuma-
egemen aznlk daha bandan, bu almada hi br lar, yeni kazanlm aznlkiardan yeni yaratc ce-
roloynamamaya kendini mahkum .etmitir, nk vaplar almakta ve bu yaratc aznlklar her seferin-
yozlap fikirleri, lkleri sabit ve deimez bir ka- de durumun gereini yerine getirerek yaratc g-
pal zmre haline gelmekle, byme evresinde ya- lerini ilan etmektedirler. Meydan okum~ve-tepki
ratc bir aznln eylemini niteleyen tepki gste- dram oynanmaya devam eder, ama yeni bir ortam-
rebilme esnekllini zaten kaybetmitir. Egemen da ve yeni oyuncular tarafndan. Bu deimez top-
aznln perSoneli, yeni insanlar arasna kabul lumsal gler burcu iinde yaratc kiiler, artk
ederek yeniden biimlendirilebilir, ama bu da bir nderlikten uzakiatnlm bulunan ve bir zaman'
ferahlarna getirmez, nk bu yeni insanlar, an- lar nderlerin ardndan giden kitlelerin arasndan
cak katlnkiar topluluun eski geleneklerini kabul doar ve ie' balarar, Proletaryann tekilerden
etmeleri kouluyla bu saflar arasna girebilmekte- ayrlnda bylece bildiimiz yaratc eylem sreci-
dirier. Byle kaskat duran egemen aznlk, yukar ni izleriz. Ama yaratc bir aznln ykselii ve
da grm olduumuz gibi hep ayn olan, tekrarl mimesis sreci topl],mun btn iinde gereklee
bir meydan okumayla gszce boumaktadr. cek yerde imdi tek bir toplumsal snfn snrlar
Her yenilgiden sonraki perianl nceden bilinen iinde hapsolmu durumdadr. Olay rgsnn z
bir wnutur. Yaratcln yerine getirip koyduu pek fazla deimemitir; ama roller yeniden da
kendini savunma gc uyuuk da olabilir, yrtc tlm. oyunun sonu da beklenmedik bir ey olmu
da. Ama ister lgnca yldrma meydan okusun, is tur: Bir palingenesia'dr bu. Bu yeni yaratma edi-
ter te.mbel tembel kreklere yaslanp otursun, her minin pratikte nasl gerekletiini izleyelim imdi.
iki durumda da egemen aznlk kendisinin oynaya-

249
173.174 KLE, solda, snf savann arketipsel kurban; ve kamas
durumuna karlk. kimlik iareti: Kaarsam beni yakalayn ve CfCD-
dim' teslim edin.

28 Proletaryalar
proletaryalar incelememize bll.'llamak n bula- Tukidides, Helen Toplumunun manevi daya-
bileceimiz en iyi giri belki de Tukidides'in bir nmasn ykan eyin savll.'l ruhunun maneviyat
blm olacaktr; Helen Toplumunun knn knc gc oluuna bylece parmak bastktan son-
tarihisi bu blmde l.. 431'den sonra bu toplumu ra, ok parlak bir analiz yapyor. Bu analiz, ayn
parampara eden toplumsal ayrln kkenlerini zamanda, insanlarn ruhlarnda serbest kalan ey
anlatyor. tani ktliik drtlerinin de ezici yargs oluyor.
Korkira'dd gelien stn,f sava (,t8sls) bu derece vahydj
ve bu trn ilk rnei olduu iin daha da derin bir Entrikacl inceilmeke cir zeka yaryd bu. Kelimele
iz brakmt; ama sonradan Helen Dnyasnn btn ay rin allm anlamlar arptlyor,
kelimeleri kullananla
n ekilde altst oldu. Btn [jlkelerde proletaryann n- rn davranlarn rtyordu. Kaygszca
sorumsuzluk, kah-
derleriyle, Atinallarn ve Lakedaimonyallarn mdahale- ramanca sadakat saylyordu. ihtiyall bir ekimserlikse
sini salamaya alt<n .gericilerin arasnda mcadeleler yce bir adn maskesi arkasna gizlenmi korkaklk ol
oluyordu. Bar zamannda yabancy a~rmaya ne istek mutu, lmIIlik yreksiztik, akl politikas ise bir lalue
duyar ne de frsat bulabilirlerd!; ama imdi sava var_ falre politikas gibi ilem gryordu. Cezbeye tutulmu
d; her iki kampta" ihtilalci kiilerin. dmanlar aley- bir fonatizmdi halkn davran lks. insafsz entrikaysa
hine ve tabii kendi taralfarnn da yararna ileyecek meru bir korunma yntemiydi. iddetli duygular br d-
byle bir ittifak salamalar kolayd. Snf savann a tslk gstergesi. iddete kar kmaksa phe ekicI
t{ bu gedikten sonra Hellas lkeleri zerne yagan fe bir davrant. Zeka ls ent~kada baarl olmakt, bir
laketler birbirini izledi. Insan yaradl byle kaldka adamn entrika evirdiinin grlmesi stn zekasnn br
byle felaketler olaca).. ve olmakta devam edecektir. yal- kant saylyordu, byle yntemlere yz vermeden poli-
nz ortamn deiikliine gre byyebilir. klebilir, de tikasn izen adamsa kendi grubuna kar bir nihilist ola-
iebilirler. Bar zamannn daha elverili koullar altn rak talanyor, dmanlarna kar yreksizin teki olarak
da gerek insanlar gerekse lkeler daha sevimli ve akl grlyordu. Szn kISC:Sl, darbeyi indlrmekte dmann
bandadrlar, nk olaylarn mant ellerini mahkum dan nce davranan ya da daha nceden bunu dnme
elmez yle zamanlarda; ama sava olagan hayatn ke- yeniere byle bir eyi dndren, aferini alyordu. Parti
narlarn kemirir ve ou insann mizacn zorla eiterek balar akrabalk balarndan daha yakn oldu('t nk
yeni ortama uydurur. Bylece Hellas lkeleri de snf sa- part iz an ar. kEndilerini bir an iinde bir servene atmak-
vana bulallar ve bu olayn her patlak veriindeki heye~ ta akrabalardan daha istek1iydller ve sz geen bu der-
can br sonraki zerinde birikimsel bir etki yaratr.(I) nekler yerleik r<urumlarn yararlarn salamak n de-

250
g, k.urumlarn yasalarn bozarak gayri meru kazan-
lar salamak iin kuruluyordu. Su ortakl, ciddI bir Makedonyal varislerinin bitip tkenmez savalar
yeminden daha geerli bir ahde sadakat bayd. Gnn n balatt.
egemen partisi, dmanndan dosta bir neri alacak Savan serbest kld ykc iktisadi glerin
olursa, cmert tir karlk verecei yerde. bunu birtakm ileyii bu ahlaki ykm kuvvetlendirdi. rnein,
pratik tedbirler almak iIn iaret sayard. Ceza gerektiren
skender'le varislerinin Gney-Bat Asya'daki sa-
thlakszlklara kar bakla kimse deer vermiyordu
vR~lar bir sr evsiz barksz Yunanl'ya, baka bir
da, birinin cezalandrlmasna herkes baylyordu. Uzla
malara ancak geici bir son are olara... ba vuruluyor, grup Yunanl'y evinden barkndan etmek pahas
ancak deiik bir seenek belirmedii srece bir uzla na askeri io salad. ki yzyldr Akamenya (Pers)
maya uyuluyordu. Dmannn zrhnda zayf bir nokta g- :'Rzinelerinde biriken altn, dolama sokularak c-
,en ve bu frsat deerlendirmeyi becerebilenler. intika-
retli askerlerin paras dendi, dolamdaki para
mn hile yoluyla almay yigile almaya tercih ediyorlard.
Btn dnen, tehlikeye girmemek ve hileyle kazanlm ['acminde bu ani ve byk art da, o zamana ka-
zaferle:.ri rten zeka parlakg <!ylasn elde etmekti ... rar politik kavgann dnda kalmay oaaraolJm
Btn bunlarn nedeni, yrtc, rekabeti itkilerden do- Yunan ehir-devletlerinde berbat bir enflasyon ya-
c::n kudret hrsyd. Bunlar. atmaya yol aan ilkiler-
ratt. cretlerde benzeri bir art olmakszn fiyat-
dir ki atmadan da ihtiras doar. HeJlas'ln btn lke-
lerinde oarti nderleri sesi kufaga ho nelen lanl2n~l laf
lar frlad, bu mali ihtilalozamana kadar olduka
lar icat ettiler ve yalnz lafla hizmet ettikleri kamu karn salam bir gvenlik iinde yaayan kyl ve zena-
dan kendilerine pay ayrabilmek iin. ya kitleler iin at snfn dilenci hallne getirdi. Ayn yoksulla
politik citli~in ya c;Ia ltml tutuculuun savunucusu ke- ma, bundan yzyl sonra, talya'daki Anibal sava-
sildiler. Birbirlerini geride brakmak yolunda giritikleri
nn iktisadi sonucu olarak da ortaya kt; i1kln
vicdansz yarmada hi bir eyonlar durduramad. kan
davalar iine gmlp gittiler. Ahlaki doruluk veya 'lu
Anibal'in ordusunun yakp yknasyla, sonra da,
sal kar snrlar iinde hareket etmek yle dursun. r:er talyan kyllerinln hem ana talya sava blgesln-
ikisinde de o ann estirdii kapris dnda hi bir kstla de hem de Apenlnlerin ve denizlerin teslnde yap-
ma dinlemiyorlard. Anlk hrslarn gidermek zere, yaln makla ykml olduklar uzun sreli askerlik hiz-
kaba kuvvetle olmasa da. dmanlarna kar ahlakszc:
meti yznden, orada da kyller yaadklan top-
salanm yarglar kullanarak iktidara gelmekten kan.

myorlard. Aslnda. dinin bunlar stnde ti bir etkisi kal


rakiardan koptular. Anibal talya'dan ekildikten
mamt. dolaysyla. kt bir i yaoacak1.:r zaman, adlar ya da Kartaca bar iln aman diledikten sonra da
nn ahlaksza kmamas iin. olan yanl tantmaktaki sona ermedi Po ovasndaki, berya yanmadasnda
yeteneklerine gveniyoriard. Bir yandan. iki ar u da. ki, Yunanistan'daki, Dou'daki seferler, tersine, da-
her lkedeki lmi kiilere saldryar. biraz taraf tutmn
ha da insafszca yaylarak ve byyerek devam et-
dklar iin. biraz da bu kavgadan onlarn sa kab
leceklerini dniip kzdklar iin. onlarn bana dert
tiler ve gittike artan sayda talyan kyl-askerini
<1:yorlardl. topraktan kopardlar. Byle koullar altnda, atala-
Bylece snf sav<:. Helen Toplumunu her eitten rna bir angarya (corvee) olarak kabul ettirilen bu
;hlaki kbtulgn iine batrd.(3) durumdan kendilerine bir meslek edinmekten ba
t.. 431'de Atina-Peloponez Savan izleyen bu ka bir ey yapamazd bu yoksullam kyl-asker
manevi knt, o byk felaketin sonucu olan sa- torunlar. t.. 133'de Tiberius Gracchus'un tribn-
valar ve ihtilaller yzyl boyunca durdurulama- lyle balayp da t.. 31'de Actium savayla son
dan devam etti; ilk toplumsal sonucu da kalabalk bulan ihtilal ve i sava yzyl boyunca, yeni yok-
ve says gitgide oalan bir vatansz srgnler sullar, yeni Roma mparatorlUunda egemenlik
alaynn domas oldu. Helen Uygarlnn byme iin atan rakip sava-beylerininemri altnda c-
evresinde de korkulmutu byle bir olaydan, ana retli asker hizmetine girerek durumlarnn imkan
o zamanlar rnekleri enderdi. .. drdnc yzy brakt tek yoldan geimlerini salamayabaktlar.

ln ortalarnda Helen Dnyas artk bu yersiz yurt- te bu zalim "kknden koparna srecinde,
suz gezginlerle dolup tamt. skender, her ehir hi phe yok ki, Helen i proletaryasnn douu
devletindeki ynetici klii ehirden kovduklar d nu gqnekteyiz: Bu, terimi daha nce (4) de tanm
manlarnn gelip serbeste yerlemesine izin verme- ladmz gibi, tOplumun "iinde .olan,. ama "top-
ye kandrmak iin urat, ama bundan da bir so- lumdan saylmayan bir toplumsal ge anlamnda
nu alnamad. Ate, kendi yaktn buluyordu, ak bir prolet.aryadr. Proletaryann gerek ayrc zel-
ta kalan srgnler cretli asker olarak almaya lii ne yoksulluu ne dkldr, toplUmun ",u-
baladlar; bu askeri insan gc fazlal da yeni rulu yaps iinde geleneksel yerinden kovulduu ve
savalara yol at ve bylece ortaya yeni srgnler kendi yurdu olan bir toplulukta artk istennedii
-dolaysyla yeni cretli askerler- kt. Bu kt bilinci ve bu bilincin getirdii fkedir. Helen Top-
neden-sonu ksr dngs ilkin Hellas'n kendi lumunun i proletaryas Heleniznin zlen politik
iinde karde kavgas kvlcmn tututurdu; son- yaplarnn zgr yurttalarndan, hatta aristokra..
ra da Helen sava okulunda yetien insanlar ileri sisinden olutu, bu manevi yoksullama da tabii
atlp Perslerle bar bozdular ve bu da skender'le hep maddi yoksullamayla yan yana gitti; ok ge-

251
iinde, t. 198'de Setia'da kleler ve Kartacal! tut-
saklann domadan len ayaklanma hareketi ve t.
196'da Etruria'da arabuk bastrlan ayaklanma
ile bu dizi ~laIIllt. l85'de Apulia'daki dehetli is-
yanla devam etti; olay geici olarak Sicilya'ya kay-
dktan sonra t. 73 ile 70 arasnda talya yanma-
dasn bir boydan bir boya geerek dolaan kaak
Trakyal gladyatr Spartakus'un umutsuz girii
miyle en nl rneini verdi. Helen egemen aznl
na kar bu iddetli nefret yalnz klelerin efendi-
lerine kar ayaklanmalarnda ortaya kmyordu,
Roma'nn yoksullam zgr yurttalan da ayn
duyguyu paylayorlard, Romal ehirli proleterin
vaheti i savalarda Roma plutokrasisinl param-
175 Judaea armata; tS. 66-
para etti; zellikle t. 9l-82'deki galeyan dne- 70'deki byk Roma-Yahudi
minde Yahuda Makabeus ve Spartakus'un vahe Sava'nda baslan sikke.
tinden geri kalmyordu; alevler iinde yanan dn-
yann nnde sinsi bir siluet olarak duran ka-
ranlk kiiler iinde en eytani olan da, Ordo Sena-
tonus'un kendi iinden kp bu hareketlere dalan
Romal ihtilalci liderlerdir: Marius, Sertorius, Kati-
lin ve Sextus Pompeius.
Bu iddet cmbleriyleHelen proletaryas, He-
len egemen aznlnn vahetinl, gze gz, die di
dyordu. Ne gibi basklar karsnda ayaklanld
n hatrlarsak, ayaklanma hareketlerinin yrtc
lna pek fazla armayz. Ama gene de bu idde
tin, Helen i proletaryasnn karlat muazzam
meydan okumaya karlk gsterdii tek tepki bii-
mi olmamas hem artc, hem de hayranlk veri-
cidir. Bir de, manevi gamn kar ucunda, antifonal
(Hristiyanlkta karlkl okunan ilahide, cevap
olarak gelen kar ses) cevap vard. te bu uta, i
proletarya, egemen aznlkta her naslsa hala kala-
bilmi yaratclk ruhu kalntlarnasadece erimek
le kalmyor, onun ok daha ilerisinde bir baan d- 176 Judaeacapta: Kuds'n, bu Roma sikkesinde kutlanan d
zeyine ulaabiliyordu_ Gerekten de, burada kay- bile Yahudi militanln ezemedi.
dettiimiz iddet olaylar kurbanlarn ektikleri 177 Judaea resurgens: Yahudiler'in, 1.8. 132-35'de, Bar Kochba
acya karlk gsterdikJeri tipik tepki deildir. nderliinde kalktklar son bahtsz bakaldrmann sikkesi.

Kurbanlardan bazlan iddete iddetle ve sadece


iddetle cevap vermekle yetinlyordu, ama ou za-
man kuvvete kuvvetle deil, yumuaklkla cevap
verenler de vard. Canavar efendileri Damophilus'a
kar bakaldran lgna dnm kleler bile, i
kencecinin kendisini ve eit derecede canavar kars
n ldrmek zere sryp gtrrlerken Damophi-
lus'un iyi yrekli kznn cann balamlar, by-
lece iyilie ktlkle cevap vermeyecek kadar insan
olduklarn gstermilerdi.(7) Filistin Yahudilerinin
Antiochus Epiphanes'in zorla Helenletirme politi-
kasna kar direnilerinin Yahudiler arasndaki
yar-efsanevi anlarna gre, yal yazc Eleazer ile
yedi erkek kardeinin ve annelerinin pasif direnii,
kahraman Yahuda Makabeus'un (') militanca di-
reniinden' nce gelir. sa'nn lm hikayesinde de

253
sa'nn arkada<jlarna t -"ve olmyan esvabn
satsn, kl satn alsn)) (") -
vardr, ama Oniki kii
arasnca iki kl olduunu renince hemen "Ye-
ter)) der (I"); Arria nder tutuklauna durumunda
dvmeyi bilinli olarak yadsynca o batan sav
ma silahlanma ars da nemini yitirir. (") Hi-
kayenin bundan sonraki blmnde, nl doktor
Gamaliel, sa'nn Havarilerinin eziyete kar gl
manevi direnileri ile Yahuda Makabeus'un ada<j
varislerinin ksr ve greneksel sava<jll arasnda
ki arpc kartla hayret ediyor. (12) te burada,
ayn meydan okuma karsnda, yalnz deiik deil,
ayn zamanda eliik ve uzJa<jma,z nitelikte iki cevap
rnei gryoruz. Yumuak cevap da sert kadar,
proletaryann kopma isteini dile getiriyor; ..
ikinci yzyldan beri Helen Dnyasnn Doulu
proletaryasnn tarihinde yumuaklkla iddetin
ruhlar kazanmak iin yartn gryoruz; $0-
178,179 BARN ZAFER! Avna kkreyen bir arslan yavrusu gi nunda, iddet kendi kendini yok ediyor ve yumu-
bi: Yukardaki Judas Maccabeus Yahudi militanlnn lmcl dn-
~sU balatt. Eline klc alanlar kltan geiriJecek: Aa~da.
sak! yar alannda yalnz brakyor.
lsa. iddete dayanan direnii yadsyarak bu dngden kn yolunu Sorun, daha bandan beri vard. .. 167'de
gsterdi. n-martirlerin setii yumuak yol sabrsz Maka-
beus tarafndan arabuk terk edildi. Onun verdii
rnek de sonraki kuaklarn ylesine gzn ka-
matrd ki sa'nn en yakn arkada<jlar bile efen-
dilerinin fiziksel yazgya bu kadar rahata bo-
vun emesinden utandlar. (1") "Onu brakp kat
lar... (") Ama armha gerilme olayndan birka ay
scnra Gamaliel, idam edilen nderin mucizevi bir
J ekilde bir araya toplanan akirtlerini belki de Tan-
r yannda olduklarn ispatlayabilecek insanlar ola-
rak grmeye balamt; birka yl sonra Gamaliel'
in kendi akirdi Pavlus da armha gerilen sa ad
na vaz vermeye balamt. Hristiyanlarn ilk ku-
ann iddet yolundan yumuaklk yoluna ge-
meleri son derece acl, ama son derece verimli bir
olayd ve ancak btn maddi umutlarnn param-
:ara elmas pahasna baarlabilirdi; armha ge-
rilmc olay sa'nn mritleri iin ne idiyse, .s, 70'de
Kuds'n yklmas da ortodoks Yahudiler iin y
le oldu. Bu son felaketten nce Yahudi din bilginle-
rinden bir tanesi bilmeden ve kendi kendine sa'nn
"harap edici mekruh eyin mukaddes yerde dikildi-
ini grdnz zaman ... Yahudiyede olanlar o
vakit dalara kasnlar.. ("') tn yerine getir-
miti. sa'nn kasdettii mekruh ey, Filistin ufuk-
larnda yeniden grnen silahl Helen putperestlii
idi. Haham Yuhanna ben Zakkai, Yahuda Makabe-
us'un balatt sava<jlk geleneini bozma karar
n kendi ba<jna verdi; Yahudi militanlarn arasn
dan syrlarak kuatlm ehirden dar kt, Ro-
ma komutarln da uzaklarda bir yerde sessiz se-
dasz ders vereceine inandrarak geip gitti. Aske-
ri direni yolunu bylece yadsmakla okulunu yeni-
den kurmay ve retime yeniden balamay ba<jar-

254
d. Bylece de, politik iktidar kavgasnn gnll dan ipular var. Yazc Eleazer ile Yahuda arasn
olarak dnda durmakla kendi yurdundan uzak, daki kartl ya da sa ile ada Yahudi militan
her eit yabanc ve dman evrelerde bugne ka- Tevdas arasndaki kartl t. nc yzylda
dar varkalmay baarabilen yeni bir Yahudiliir> Isparta'da yumuak kral Agis'le sert kral Kleone
kurucusu oldu. nes arasnda ya da 1.0. ikinci yzylda Roma'da
Bu i deiiklik sayesinde tS. 70'de Kuds'n yumuak tribn Tiberius Gracchus ile sert tribn
yaklp yklmasndan sonra ortodoks Musevilik bir Gaius Gracchus arasnda da grebiliriz. sa'nn
diaspora olarak varkalmay baardysa, armh ola- haksz yere idam edilme durumunda gsterdii in-
yndan sonra buna benzer bir i deiiklii geiren sanst teslimiyet karsnda Petrus'un isyarunn
sa'nn arkadalar da bylece Hristiyan Kilisesi bir benzerini, Sokrates'i hak etmedii bir idam yar-
iin daha byk zaferler kazanma imkann buldu- gsyla hapisanede yatarken, buradan karmak
lar. Hristiyan Kilisesi, nc yzyln yaygn ezi- 'iin ikna etmeye alan Krito da gsterir. Aynca,
yet ve kovuturmalar yznden ilk byk meydan Petrus, Pavlus ve Yuhanna ben Zakkai'nin ruhla-
okuma ile yz yze gelince Yahuda'nn iddet yo- rnda yumuakln iddete kar kazand zaferin
luyla deil, Eleazer ve Yedi Kardeinin yumuaklk paralelleri Byk skender'in ryasnda, Sezar'n
yoluyla cevap verdi. Bundan sonraki snavda H mehametinde ve Augustus'un pimarlnda da
ristiyanl kabul eden Roma mparatorluu, dr- grlr.
dnc ile beinci yzyllarn dnm noktasnda, Helen egemen azrlnn bu rl temsilcileri
yklmaya balamt, Kilise istilac barbarlara da arasnda, btn Helen ahlak felsefesi akmiarnn
ayn tarzda tepki gsterdi (ama Hristiyan olma- babas olan Atinal Sokrates ile Hel~n evrensel dev-
yan kendi yurttalarna kar byle deildi), ve bu letinin kurucusu olan Romal Augustus var. Helen
seferinde kazanc, ken mparatorluun yaklp egemen aznlnn en byk iki yaratc eseri, pi
yklm Bat blgelerinde yz yze geldii barbar manlk gstermeyen fatihlerin ve zorbalarn yaptk
sava etelerine bu dini kabul ettirmek oldu. lar ilerin tam karsnda yer alyor. Filozoflar ve
Bylece Helen Dnyasnn i proletaryasnn imparatorlar, bu can ekien toplumun, pastrma
manevi taribi boyunca uyumaz yumuaklk ve id yaznn solgun gnei altnda ksa bir sre daha
det ruhlarnn birbirleriyle durmadan mcadele snmasna izin verdiler, Bu len yaratma gcnn
ettiklerini ve yumuakin, zamanla, deneylerin de son parltlarna karlk i proletaryann ok daha
yardmyla, azar azar zaferi kazandn gryoruz. kalc manevi baars daha ileri bir din olan Hris
Bu mcadele toplumun sadece proletarya kesimin- tiyanlk ve onun Hristiyan Kilisesi iinde kurum-
de kalm da deildir phesiz, nk Helen ege- sal cisimlemesi oldu, Bu baarlarn her biri daha
men aznlnn manevi tarihinde de bunun en azn- ilerideki bir qamada gzden geirilecektir. (i")

29 D Proletaryalar
D proletarya da i proletarya gibi, yklm snrlarnn tesine
de taar ve evresindeki uygar-
ve zlmekte olan bir uygarln egemen aznl lk-ncesi toplumlara yansr. Kendi tama gc-
ndan kendini ayrarak varolur. Bu durumda, ay- nn isel zayflklar dnda n yolundan alko
rlk elle tutulur bir biimde ortaya kar. nk, yacak hi bir ey yoktur. Ik, kararma ve yok ol-
i proletarya, aralarnda manevi bir uurum alan ma noktasna varncaya kadar gider. Dolaysyla,
egemen azrlkla corafi bakmdan kaynam ola- byyen bir uygarlkta, gnn yaratc aznl
rak yaamaya devam ettii halde, d proletarya iinde doduu topluma kar yapt hizmeti ev-
egemen azrlktan yalnz duygularyla deil, ayn redeki uygarlk-ncesi komulara da yapar; hatta,
zamanda, bir haritada grlebilecek bir snr izgi- ~k merkezinden ok uzak keleri de etkileyebilir:
siyle de ayrlr. Suriye alfabesinin Manurya'da kabul edilmesi ya
Byle bir snr izgisinin belirmesi, gerekten da Helen estetik sluplarnnKeltk Britanya'da ya
de, d proletaryann kopuunun, gerekletiinin da Kuzey Hindistan delta blgelerinde sikkelerde
kesin bir iaretidir. Bir ,uygarln, bymekte ol- yansmas gibi.
duu srece kat ve kesin snrlar olmaz, ancak Gelgelelim, bir uygarlk bir kere ykld m da,
kendi trnn bir baka yesiyle att yerlerde artk komu toplulukla,r zerinde bu ekim geni.
byle snrlar belirir. (I) nk bir yaratc aznl harekete geiremez, nk kendini belirleme gc-
n, kendi toplumunu aydnlatmak iin