You are on page 1of 6

Chöông 4

ÑÖÔØNG CONG
GIAÛI TÍCH

Caùc ñöôøng cong söû duïng trong moâ hình hoùa hình hoïc coù theå ñôn giaûn
nhö ñöôøng thaúng, caùc ñöôøng conic, caùc ñöôøng cong töï do…

4.1 BIEÅU DIEÃN HÌNH HOÏC ÑÖÔØNG CONG
Ñöôøng cong baát kyø coù theå bieåu dieãn baèng ma traän caùc ñieåm. Thoâng
thöôøng ta bieåu dieãn ñöôøng cong baèng caùc phöông trình giaûi tích daïng ña
thöùc:
n
p(x) = anxnn + an-1xn-1n-1+...+ a1x + a0 = ∑a x
i= 0
i
i
(4.1)

trong ñoù, n laø soá nguyeân khoâng aâm vaø a0, a1,..., an laø caùc soá thöïc. Ña thöùc
p(x) goïi laø ña thöùc baäc n neáu noù coù bieåu dieãn nhö treân vaø an ≠ 0.
2 Chöông 4. Ñöôøng cong giaûi tích

Hình 4.1 Ví duï veà ñöôøng cong töï do trong thieát keá thaân oâ toâ

Ña thöùc raát thuaän tieän cho vieäc tính toaùn baèng maùy tính: chæ caàn söû
duïng pheùp nhaân vaø pheùp coäng, thuaän tieän xaùc ñònh tieáp tuyeán, phaùp tuyeán...
cho caùc ñöôøng cong do xaùc ñònh vi phaân deã daøng…

4.2 PHÖÔNG TRÌNH THAM SOÁ VAØ AÅN
Ñöôøng cong coù theå bieåu dieãn ôû hai daïng: tham soá vaø aån. Bieåu dieãn
tham soá nhö sau:

x = x(t) y = y(t) z = z(t) (4.2)

trong ñoù taát caû caùc phöông trình tham soá t laø phöông trình ña thöùc, bieåu dieãn
tröïc tieáp ñöôøng cong trong khoâng gian. Caùch bieåu dieãn naøy cho pheùp tính
nhanh choùng toïa ñoä x, y, z cuûa taát caû caùc ñieåm treân ñöôøng cong, trong ñoù
moãi toïa ñoä ñieåm ñöôïc xaùc ñònh ñoäc laäp.
Daïng tham soá ñöôïc söû duïng ñeå ñònh nghóa moät phaân ñoaïn ñöôøng
cong baèng caùch raøng buoäc tham soá trong khoaûng [0, 1].
Caùch bieåu dieãn aån cuûa moät ñöôøng cong trong maët phaúng nhö sau:
f(x,y) = 0 (4.3)
Ñöôøng cong ba chieàu bieåu dieãn ôû daïng aån nhö laø giao tuyeán cuûa hai
maët cong:
s1(x,y,z) = 0
s2(x,y,z) = 0

Giaûi heä caùc phöông trình aån naøy seõ xaùc ñònh ñöôïc caùc ñieåm treân
ñöôøng cong. Ñaây laø moät quaù trình daøi doøng vaø khoù khaên.
Caùch bieåu dieãn aån deã daøng xaùc ñònh moät ñieåm coù naèm treân ñöôøng
cong hay khoâng, hoaëc neáu khoâng naèm treân ñöôøng cong thì naèm ôû phía beân
naøo cuûa noù. Ñieàu naøy coù ích trong nhieàu öùng duïng, ví duï nhö moâ hình hoùa
khoái raén, trong ñoù caùc ñieåm caàn phaûi xaùc ñònh laø naèm trong hay naèm ngoaøi
caùc ñöôøng bieân cuûa ñoái töôïng.
3 Chöông 4. Ñöôøng cong giaûi tích

Trong lónh vöïc moâ hình hoùa hình hoïc, daïng bieåu dieãn ñöôøng cong
thöôøng gaëp nhaát laø daïng tham soá, vì noù deã laäp trình vaø tính toaùn.

4.3 CAÙC ÑÖÔØNG CONIC
Ñöôøng cong conic laø ñöôøng cong taïo ra bôûi giao tuyeán cuûa moät maët
phaúng vaø moät maët coân, nhö treân hình 4.2.
Caùc ñöôøng cong naøy thöôøng ñöôïc moâ taû ôû daïng aån baèng phöông
trình baäc hai toång quaùt nhö sau:
ax2 + by2 + 2hxy + 2ux + 2vy + d = 0 (4.4)
ÔÛ daïng ma traän, phöông trình naøy coù theå vieát laø:

[P][R][P]T = 0 (4.5)
trong ñoù [P] = [x y 1] vaø
⎡a h u⎤
⎢ ⎥
[R] = ⎢h b v⎥ (4.6)
⎢⎣u v d⎥⎦

Hình 4.2 Bieåu dieãn caùc ñöôøng cong conic

Taát caû caùc ñöôøng cong conic coù theå bieåu dieãn baèng caùch gaùn giaù trò
cho caùc heä soá trong phöông trình 4.5.
Caùc ñöôøng cong conic ñöôïc söû duïng thöôøng xuyeân trong ñoà hoïa maùy
tính vaø moâ hình hoùa hình hoïc vì deã tính toaùn vaø löu tröõ. Moät trong caùc ñaëc
ñieåm quan troïng cuûa noù laø khoâng coù caùc ñieåm uoán. Ñeå ñònh nghóa moät ñöôøng
cong conic töø phöông trình aån toång quaùt 4.4 caàn coù ít nhaát laø naêm heä soá. Caùc
ñöôøng cong conic coù theå bieåu dieãn xaáp xæ baèng phöông trình ña thöùc baäc ba
hoaëc bieåu dieãn chính xaùc baèng phöông trình höõu tæ baäc hai.

4.3.1 Ñöôøng troøn
4 Chöông 4. Ñöôøng cong giaûi tích

Ñöôøng troøn vaø cung troøn ñöôïc söû duïng roäng raõi trong thieát keá kyõ
thuaät, ñaëc bieät laø trong thieát keá caùc chi tieát cô khí, vaø chuùng coù theå bieåu dieãn
baèng phöông trình tham soá. Caùc bieán x vaø y ñöôïc ñöa ra ôû daïng goùc θ, nhö
chæ ra treân hình 4.3.
Do ñoù:
xi = r cosθ yi = r sinθ (4.7)
vaø
xi+1 = r cos(θ + Δθ)
yi+1 = r sin(θ + Δθ)

Hình 4.3 Bieåu dieãn ñöôøng troøn ôû daïng tham soá

Khai trieån caùc bieåu thöùc sin vaø cosin:
xi+1 = r cosθ cosΔθ - r sinθ sinΔθ
yi+1 = r sinθ cosΔθ + r cosθ sinΔθ (4.8)

Thay caùc giaù trò xi vaø yi töø phöông trình 4.8:
xi+1 = xi cosΔθ - yi sinΔθ
yi+1 = yi cosΔθ + xi sinΔθ (4.9)

hoaëc ôû daïng ma traän:
⎡ cos Δθ sin Δθ 0⎤
⎢ ⎥
[ xi+1, y i+1, 1] = [ xi , y i , 1]⎢− sin Δθ cos Δθ 0⎥ (4.10)
⎢⎣ 0 0 1⎥⎦
Caùc phöông trình tham soá naøy seõ ñuùng ñoái vôùi ñöôøng troøn coù taâm
naèm taïi goác toïa ñoä. Ñeå ñaët taâm cuûa ñöôøng troøn (xc, yc) taïi vò trí baát kyø treân
maët phaúng, caàn thöïc hieän trình töï caùc pheùp bieán hình hai chieàu sau ñaây:

⎡ cos Δθ sin Δθ 0⎤ ⎡ 1 0 0⎤
⎢ ⎥⎢ ⎥
[xi + 1yi + 11] = [xi yi1]⎢− sin Δθ cos Δθ 0⎥ ⎢ 0 1 0⎥ (4.11)
⎢⎣ 0 0 1⎥⎦ ⎢⎣xc yc 1⎥⎦
Khai trieån ta thu ñöôïc caùc phöông trình tham soá sau:
xi+1 = xc + xi cosΔθ - yi sinΔθ
yi+1 = yc + xi sinΔθ + yi cosΔθ (4.12)
5 Chöông 4. Ñöôøng cong giaûi tích

4.3.2 Elip
Elip laø tröôøng hôïp toång quaùt cuûa ñöôøng troøn. Caùc phöông trình tham
soá cuûa elip coù taâm taïi caùc truïc toïa ñoä vaø coù caùc truïc truøng vôùi truïc toïa ñoä laø
xi = a cosθ
yi = b sinθ

vôùi θ coù giaù trò naèm trong khoaûng töø 0 ñeán 2π.
Ñoái vôùi ñieâåm xi+1, yi+1, caùc phöông trình trôû thaønh (hình 4.4):
xi+1 = a cos(θ + Δθ)
yi+1 = b sin(θ + Δθ) (4.13)

Hình 4.4 Bieåu dieãn ñöôøng troøn ôû daïng tham soá

sau khi khai trieån coù daïng

xi+1 = a cosθ cosΔθ - a sinθ sinΔθ
yi+1 = b sinθ cosΔθ + b cosθ sinΔθ (4.14)

hoaëc

()
xi+1 = xi cosΔθ - a yi sinΔθ
b

a()
yi+1 = yi cosΔθ + b xi sinΔθ (4.15)

Ta xeùt tröôøng hôïp toång quaùt hôn khi caùc truïc elip khoâng song song
vôùi caùc truïc toïa ñoä vaø taâm elip (xc,yc) khoâng truøng goác toïa ñoä (hình 4.5).

Giaû söû nöûa truïc lôùn a cuûa elip taïo moät goùc α vôùi phöông naèm ngang,
nhö treân hình 4.5. Caùc heä phöông trình sau coù theå nhaän ñöôïc töø hình veõ:

xi = xc + xi′ cos α - yi′ sin α (4.16)
yi = yc + xi′ sin α - yi′ cos α (4.17)
6 Chöông 4. Ñöôøng cong giaûi tích

Hình 4.5 Vò trí toång quaùt cuûa elip

hoaëc ôû daïng ma traän,
⎡ cos α sin α 0⎤
⎢ ⎥
[xi yi 1] = [x′i y′i 1] ⎢− sin α cos α 0⎥ (4.18)
⎢⎣ x c yc 1⎥⎦
Giaû söû heä truïc toïa ñoä theo luaät baøn tay phaûi, ma traän
⎡ cos α sin α 0⎤
⎢ ⎥
⎢ − sin α cos α 0⎥
⎢⎣ x c yc 1⎥⎦

bieåu dieãn pheùp quay ngöôïc chieàu kim ñoàng hoà moät goùc α vaø pheùp tònh tieán
goác toïa ñoä ñeán (xc,yc). Ma traän naøy, cuøng vôùi phöông trình 4.15, moâ taû caùc
ñieåm cuûa elip toång quaùt treân hình 4.5. Ñeå bieåu dieãn moät elip vôùi caùc ñieåm
ñöôïc phaân boá toát nhaát, goùc θ neân bieán thieân töø 0 ñeán 2π vaø böôùc taêng laø
2π/(n-1), trong ñoù n baèng soá löôïng caùc ñieåm söû duïng.

Baûng 4.1 giôùi thieäu moâät vaøi ñöôøng cong conic chuaån ôû caû hai daïng
tham soá vaø aån.

Baûng 4.1
Daïng tham soá Daïng aån
Ñöôøng troøn x = r cos θ x + y 2 = r2
2

y = r sin θ
Elip x = a cos θ x2 y2
+ =1
y = b sin θ a2 b2
Parabol x = aθ2 y2 = 4ax
y = 2aθ
Hyperbol x = a cosh (θ) x2 y2
− =1
y = b sinh (θ) a2 b2