You are on page 1of 6

SA MGA KUKO NG LIWANAG

NI EDGARDO M. REYN

Narito ang buod ng bawat kabanata ng nasabing nobela upang maisagawa
ngmaayos ang nasabing nobela upang maisagawa ng maayos ang nasabig
pagsusuri: Sa simula, si Julio isang lalaking karaniwan sa bukid na buhok ay
tumatambal,malaginto sa kauhawan sa porma, dibdib na wari’y bariles dahil sqa
malaki nitong maselat makakapal na kamao ay hindi matatagpuan sa bukid kundi
sa mga lansangan ngLungsod. Maaaninag sa kanyang itsura na siya ay maralita.
Umaga noong Marso, siya aynakatayo sa Issac Peral, nangangamba sa pagtawid.
Dahil sa mga animo’y mabangis nasasakyan sa kanyang harapan. Sa kanyang
patuloy na paglalakad natunton rin niya angkanyang paroroonan. Sa gusali ng The
Future La Madrid Building Architectural Design:T.S. Obes and Associates. Naroroon
siya upang maghanap ng trabaho at hindi naman siyanabigo. Pinasok siya sa
pagpipiyon, kahit na mas malaki ang sahod iya sa dati niyang pinagtratrabahuan sa
konstruksyon na matatapos na sa Cubao. Kaya’t hindi niya itonahindian. Doon
nakilala niya si Omeng na naghatid sa kanya sa lugar ng kanyang pagtratrabahuan,
sa mga naghahalo ng simento. Sila ay sina Atong at Benny na tigatakalng graba at
buhangin. Si Imo naman ang nagtutubig at nag-uuho ng simento. Dahil samatinding
init ng araw, gutom at hirap ng trabaho hinimatay sa Julio at agad
siyangsinaklolohan ni Atong at ibinigyan ang baon nito upang maibsan ang
nararamdamanggutom.Dahil sa inalmusal ni Julio ang baon ni Atong. Nananghalian
naman siya sa baonni Omeng. Ibinahagi nito ang baong tatlong pritong galunggong
at kamatis. Mataposnilang mananghalian sila ay nag-umpok-umpok at
nagkwentuhan habang namamahinga.Sa pagkwekwentuhan ng apat nalaman nila
na si Julio ay taga- Marinduque, doon siya aymangingisda. Matapos nito bumalik na
sila sa kanilang trabaho. Kinahapunan ay pay-roll. pumilasila kay Mister Balajadia
upang lumagda sa kanilang Dahil sa walang matirahan

si Julio, napagpasyahan niyang magpalipas ng gabi sa sa mismong konstruksyon
site.Bago pa man umuwi sina Omeng at Atong binigyan nila si Julio ng tig-diyes
sentimo. Sakonstruksiyon site kasam niya si Benny at Imo na isang estudyante sa
kolehiyo. Lumabassi Julio at naglakad lakad ito sa malapit na parke.Isang
umaga, matapos mag-almusal nina Julio,nabalitaan nilang may
napatay naordinaryong mangagawa kagabi. Sina Atong ay nagkausap tungkol ditto.
Samantala siJulio ay naibagsak ang sako ng simentong hawak. Naisip ni Julio, bakit
niya pinatay
angkatulad niyang ordinaryong mangagawa dahi sa maliit na halagang limang piso.
Bumaling na lamang sa paghahalo ng simento si Julio. Samantalng si benny naman,
nakilalang masiyahing tao ay naaksidente habang sila ay nagtratrabahoi. Di
akalaing lubosng kanyang mga kasama na ito na ang huli trabaho nito. Ang
masaklap pa ay namatayitong dukha. Si Atong naman ay masuwerteng daplis lang
ang natamo sa masaklap naaksidente. Dahil ito ay hirap lumakad inihatid ito ni Julio
sa kanilang tahanan.Sa pagkakahatid ni Julio kay Atong. Nakita niya sa daan ang
realidad ng hirap ng buhay. Mula sa Bus, bumaba sila sa North Boulevard na
patunong Estero Sunog-Apo. Saesterong ito nananahan ang ama at kapatid
na babae ni Atong. Si Perla kapatid ni Atongna sumalubong sa kanilang pagdating.
Siya ay tumatanggap ng pagantsilyuhing
kobrekama. Samantalng ang ama naman niya ay paralitiko dahil nakipaglaban sa na
iskumamkam ng lupang kinatitirikan ng tahanan nila sa Quezon City kaya siya a
binaril attinamaan sa
buto.Araw ng Sabado, ito ang araw na pinakahihintay ng mga trabahador dahilibibig
auy na ang kanilang pinagpaguran sweldo. Kahit na nadaya si Julio ni
Mister Balajadia sa sweldo niyang kinse pesos, ayos lang. Napagpasyahan niyang
mamili ngdamit at tsinelas kaya’t nagpasama siya kay Atong sa Central Market.
Matapos mamilikumain sila ng goto at nagkwentuhan tungkol sa mapait na nangyari
sa nobya ni Julio.Gabi na ng makabalik sa Julio sa gusaling kanyang tinutuluyan.

Matagal na si Julio sa Gusaling pinagtratrabahuan. Si Mister Balajadia aynagpasyang
magbawas ng tao at kasamang matatanggal si Julio. Dahil patapos na anggusali
kaya pinapa-unti-unti na ang mga taong nagtratrabaho roon lalo na sa piyon.
Isanglingo nalang ang itatagal niya sa trabaho. Napag-isip niyang manuluyan pa rin
sa bodegang gusali para may matulugan lamang. Ngunit hindi siya pinayagan ng
gwardia ng gusali.Lumabas si Julio at naglakad-lakad sa malamig at marahas na
lungsod, hangang maratingniya ang kalye ng A. Mabini.Sa patuloy na paglalakad ni
Julio nagawi ito sa Santa Cruz sa may Misericordiakung saan marami siyang
nakitang sulat intsik. Nagpagala-gala siya at natulog sa kalye.Sa matandang
apartment sa Doroteo Jose, kumatok siya at nagtanong tungkol sa
babaengnagngangalang Misi Cruz na kumuha kay nobya niyang si Ligaya, ngunit
isang lalaki angnagbukas ng pinto at kunot ang noong sumagot na wala ang
hinahanap niyasa bahay naiyon. Unti-unti inalala ni Julio ang sinabi ni Pol at Imo sa
kanya, na maaaring ipinasok sakasa at ibinenta sa Intsik si Ligaya upang pakasalan.
At isang araw, sumulat si Misis Cruzsa ina ni Ligaya at ayon sa sulat ang kasintahan
niya ay nawawala at bukod pa rito ayninakawan pa raw siya ng Diyamanteng hikaw.
Isang pagkakataon, nakita ni Julio saMisis Cruz na pumasok sa tinitirahan nito sa
Doroteo Jose. Patuloy siyang nagmanman,hindi naman siya nabigo sa
pagsunod_sunod niya sa mga pinupuntahan ni misis cruznakarating siya sa Sta Cruz
sa lugar kung saan maraming nakasulat na intsik. Matapos pumasok ni Misis Cruz sa
isang pintuan. Agad siyang kumatok at nagtanong sa isangkatulong. Kung mayroon
nakatira Ligaya Paraiso roon. Ngunit biglang may dumating naintsik mula sa loob na
nagngangalang Ah Tek at pinagsaraduhan siya ng pinto.Bumalik sa gusaling
pinagtratrabahuan si Julio. Sa kanyang pagbabalik siya
ay pinakiusapan ni Imo na humalili sa kanya kinabukasan dahil mag-aaplay siya saA
dvertising Company. Dahil nalaman ni Mister Balajadia na nagsisinungaling sa
Imotungkol sa kunwaring may libing siyang pupuntahan agad siyang tinangal sa
listahan. Ngunit magkaganoon man swerte pa rin niya dahil natanggap siya sa
opisina. Kumalatang balita hanggang obrero. Masaya sina Gido, Atong, Omeng at
Frank sa tinatamasa ngkanilang kaibigan. Nanunuluyan si Imo sa Vito Cruz. Araw ng
Linggo at araw ito ng

sweldo at naroon si Imo upang magmalaki sa swapang na si Mister Balajadia.Kinaha
punan, nagpasyang ni Ino na ilibre ng pangtoma ang mga kaibigan sa isang maliitat
maruming restauran ng Intsik.Gabi na sa La Madrid, ngunit patuloy pa rin ang kayod
ng mga trabahador.Samantala habang naglalamay sa trabaho ang ilan. Si Julio
naman ay natutulog sa isangsulok nang biglang dumating si Mister Manabat. Isa
siya sa kontruktor at kinagalitan anggwardiya dahil nagpapatuloy ito ng kungsino-
sino sa gusaling ginagawa. Walang
nagawaang gwardia kundi paalisin si Julio. Inantay nalang niyang matapos ang pasp
asangtrabaho ni Atong at nakisabay sa pag-uwi. Magmamadaling araw na
nang makauwi silasa Sunog-Apo. Sa barung barong na tirahan ni Atong
panamantalang nakitulog si Julio.Maaga pa nang pilitin niyang gumising upang
magtungo sa Espanya. Nais niyang kitainang dati niyang katrabaho at kaibigan na si
Pol.Si Julio ay nakituloy panamantala kina Pol. Nang makapahinga sila ay
pumuntasa Kamuning upang magpader sa isang bakuran. Sa tulong ni Kadyong na
kaibigan ni Polnakapagtrabaho at kumita si Julio. Matapos iyon may trabaho
nanamang naghihintay parasa kanila at sa pagkakataong ito mas malaki. Sa Loyola
Heights malapit sa Ateneo atkinakailangan pa ng mas maraming tao. Naisip ni Julio
na si Atong ang idagdag kayamabilis siyng nagtungo sa La Madrid. Nang nasa La
Madrid na sila, di niya akalain na bago na ang grawdia kaya di sila pinapasok.
Hinintay na lamang nila Pol at Julio ang pag-uwi. Namasyal muna sila sa may Luneta
upang magpalipas oras. Nang makita niFrank si Julio agad nitong itinuro kina
Omeng, Gido at iba pa. Nabalitaan niya na patayna si Atong. Dahil sa isang nabasag
na habonerang porselang na di sinasadyang nabasag.Dahil dito sa kaniyang sweldo
inawas ang nabasag. Walang natanggap na sweldo siAtong kahit na pinakiusapan
niya si Mister Balajadia. Naaksidente si Mister Balajafiakaya nasa ospital ito
samantalang si Atogn ay nasa City Jail, at ang balita pa’y binugbogito ng isang
Koronel na kapatid ni Mister Balajadia. Di umabot sa ospital si Atong. Naulila niya
ang kanyang kapatid na babae at ang ana nitong lumpo. Nang malaman ni Julio at
ni Pol ang nangyari kay Atong. Napagpasyahan nilangmagtungo sa tahanan nina
Atong sa Estero Sunog-Apo. Masikip ang eskinitang kanila

dinaanan patungo kina Atong, nang marating nila ang barung-barong kumatok sila
at pinagbuksan sila ni salapi . Dahil dito kinapos sila ng pamasahe kayanaglakad
nalang sila.Disyembre na, tamang-
tamadahil matatapos na ang trabaho nila sa Perla. Iniwanan panamantala ni Perla a
ng gawain niya na paggagantsilyo. Samantalang nakita nila ang Ama nitong
nakahiga at animo’y walangnakikita. Nagkausap ang tatlo tungkol sa nangyari kay
Atong. Bakas pa sa mga mata niPerla ang matinding paghihinagpis. Iminungkahi ni
Pol na kasuhan ni Perla si Mister Balajadia ngunit tumanggi ito, dala ng matinding
takot. Bago pa man umalis sina Pol atAtong kina Perla inabutan nila ito ng
LoyolaHeights. Batid sa dalawa ang hirap ng kanilang trabaho ngunit ito ay aoys
lang.
Nangmatanggap ni Julio ang kanyang sweldo, walang alinlangan niyang hahanduga
n ngregalong bagong damit at sapatos ang kapatid ni Atong. Ang problema, hindi
niya alamang sukat kaya naman iminungkahi ni Pol na pera nalang ang ibigay niya.
Gumawa ngsulat si Pol, at isinobre naman ito ni Julio na may laman dalawang
sampung papel.Samantala nagpahabol si Pol ng isang sampung papel. Nagpunta
sila sa Estero Sunog-Apo. Sa kanilang pagbabasa masiksik na Bus. Naaninag nila
ang naabong mga barung barong sa gilid ng Estero. Kasasama rito ang bahay nina
Pela. Nagtanungtnogn silatungkol sa nangyari sa kay Perla at napag-alaman nila na
ang ama nito ay namatay sasunog at di na nila alam kung ano ang nagyari kay
Perla.Sa patuloy na paghahanap ng kasagutan ni Julio siya ay sinamantala ng
isangnagbalat-tayong pulis sea lugar kung saan kutob niya naroroon ang matagal
na
niyanghinahanap sa Establisyimento ni at ninakaw sa kanya ang kanyang talaarawa
n nanaglalaman ng mga importanteng bagay para sa kanya. Nang makarating niya
angtahanan ni
Pol.Habang tumatagl sa Maynila si Julio, siya ay humuhubog mula sa dating probinsi
yanong madaling maloko, siya ay naging palaban at naging mabangis dahil
sakanyang mga naranasan sa mga taong umabuso ng kamyang kawalang alam. Sa
harap ngestresuwelo, sa ibayong daan ay isang Barberya. Noon madalas
nakatambay si Pol, pati

na rin si Julio. Nagmimiron si Julio sa ahedres ang magyari di sinasadyang
matapakan niToro, isang barbero na may malaking pangangatawan. Madaling
uminit ang ulo ni Julioat naitulak niya ito ng malakas. Habang nagbabadya ang
dalawa si Pol ay walang kibo,matapos ang pangyayaring ito, sinabi ni Pol na
nagkakaroon si Julio ng pagbabago. Nagtrabaho sila sa West Triangle at sumweldo
ng malaki. Nang wala trabaho si Julioisang umaga sa Abenida Rizal siya matagpuan
na nakikipagtawaran sa isang batanguenonanagtitinda ng ibat-ibang bagay nais
bilhin ni Julio ang Lanseta nito. Nagkita si Imo at Julio isang hapon, Nasa Quezon
Boulevard siya, nang magkitasila. Si Imo ay nagyayang makipag-tomaan. Sa isang
sosyal na restawran dinala ni Imo siJulio at umorder ng pulutanng chicken ala king.
Nagkakwentuhan sila tungkol sa mganangyayari sa buhay nila. Nalaman ni julio na
si Perla ay nasa putahan o hindutan saMakati na kay Aling Erang. Matapos nilang
mag-inuman ay umuwi na sila. Si Julio ay dimakapaniwala. Umuwi siya kina Pol at
ibinalita rito ang nalaman tungkol kay
Perla.Tanghali na at nakatayo si Julio sa bukanan ng tarangkahan
ng Presinto 2,minamasdan ang mga dumadaa’t nagbabakasakaling makita si
Ligaya. Isang babae ang pinagtuunan ng mata ni Julio. Mula sa hugis ng katawan,
nilampasan siya nito
ngunitnapatigil din, si Ligaya ang unang nakausisa kay Julio. Dahil sa takot na baka
minamanmanan ng tsinong napangasawa. hinila niya si Julio at dinala sa isang
restawran.Dito isinalaysay ni Ligaya kung ano ang tunay na nangyari sa kanya
noong unangtungtong niya sa Maynila. Nakita ni Julio ang nagbagong mukha ni
Ligaya. Naaaninagnito ang paghihirap na naranasan niya mula kay Misis Cruz at
Ah Tek. Habangnagsasalaysay di niya napigilang idampi ang serbilyeta sa kanyang
mata. Sa isangkaranasan lalo na ang dati niyang kasamahyan sa ibang kwarto na
sinasaksakan ngMorpina. Sa kasalukuyan siya ay may anak kay Ah Tek. Si Ah Tek
ang intsik na nagigingmalupit kung nagtatangka siyang tumakas. Ngunit hindi nito
mapipigil ang pananabik sadalawa kaya’t nagbabalak sila na magkita sa gitna ng
gabi upang tumakas at umuwi sakanilang probinsya sa Marinduque

Isang magandang balita ang nais ipamalita ni Julio kay Pol na kasalukuyang
nasaBarberya at subsob sa Cross word puzzle ng dyaryo. Sinabi niyang nagkita sila
ni
Ligayaat kailangan niya ng mauutangan kaya kailangan niyang tumawag sa telepon
o atmakipagusap kay Imo. Kasama ni Julio si Pol at nagtakda sila ng oras at
nakatakdangmagkita sa harap ng Odean na isang sinehan sa Abenida. Ngunit hindi
sumipot si Imo,kaya naman pansamantalang kumilos si Pol para makahanap ng
mauutangan. Pinauna nalamang ni Pol si Julio sa bahay upang maghanda ng
kanilang kakailanganin sa pag-alis. Nang makabalik si Pol may dala itong beynte
singko at iniabot kay Julio upang mapunanang kulang na pamasahe. Mag-aalas-onse
pa lamang nang umalis si Julio sa bahay ni Polat kinaumagahan ito rin ay umuwing
bigo.Gaya pa rin ng dati, nakatambay si Pol sa barberya at nagbabasa habangnakati
ngin na animo’y nakatawa ang mukha kay Julio. Nahuli ni Julio ang mga tingin
naiyon ni Pol at nagtanong kung bakit. Agad nagbihis si Pol upang dumilihensya ng
pera. Nang makabalik na ito sa bahay niyaya niya si Julio upang maglamiyerda atm
agpakasaya kasama ang mga babae. Ngunit umiling si Julio, nagpunta sila sa isang
Bar.Doon uminom sila at ipinaalam ni Pol ang tunay na nanagyari kay Ligaya na
ito’y patayna nabasa niya ito sa isang kolum ng dyaryo, kamakalawa ng gabi ay
hinihintay siya nioJulio sa Arranque. Ngunit hindi siya dumating, sinabi sa kolum na
nahulog ito sa hagdanat nabagok. Ayon sa autopsiya, sinakal ito. Ngunit ang
pangyayaring ito ay patuloy nainiimbestigahan. Nabakas sa mukha ni Julio ang
matinding lungkot at pangungulila. Napagpasyahan ni Julio at Pol na pumunta sa
lamay ni Ligaya. Mapapansin kayJulio ang lungkot na kanyang nadarama sa
pagkawala ng kaisa-isang babaeng kanyangminamahal. Napansin nilang na sa
dalawang kabaong na nakalamay sa Punenarya sakabila lamang ang maraming
nakikidalamhati samantalang sa kanan naman ay wala. SinaPol at Julio lamang ang
naroroon. Pansamantala nagpaalam si Pol kay Julio upangsumaglit sa pag-uwi upang
ipaalam na sila ay makikipagluksa. Mag-aalas diyes na ngunithindi pa sila
kumakain. Noong una ay ayaw pa ni Julio, ngunit ito ay nagpahila rin.Pumasok sila
sa isang Bar at umorder ng kape at tinapay na pinalamanan ng itlog. Nakaupo
silang dalawa, sa mga oras na iyon pinagsisisian niya ang pagpilit niya k

Ligaya upang tumakas. Iniisip dinniya ang anak nito na marahil ay masaya, sa
kabila ngmasaklap na pagkamatay ng kanyang ina. Samantala isang batang babae
ang pumasok saloob ng Bar, ito ay nagtitinda ng mga Sampaguita. Tinawag ni Pol
ang batang babae at pinakyaw nito ang lahat ng tindang sampaguita ng batang
babae. Binigay niya ito kayJulio at sinabing ialay ito kay Ligaya. Kinaumagahan sa
sementeryong Cementerip Del Norte ang naging huling hantungan ni
Ligaya.Magtatakip-silim na nang makabalik sila sa bahay ni Pol. Mula sa
sementeryosila ay nasa bahay na upang mamahinga. Ngunit si Julio ay lumabas
upang maglakad-lakad. Mula sa Lungsod na naaaninag ng ibat-ibang kulay na ilaw
sa lansanangan sa tapatng FEU kung saan maraming estudyante ang pauwi at
dumadaan sa harap niya. Patuloysiya sa paglalakad, mula sa bangketa, eskinita
iba’t-ibang tao ang makaksalamuha na mayiba’t-bang layunin sa mundong ito. Sa
China Town, kung saan animo’y dayuhan siya samga taong at paligid na kanyang
nakikita. Maraming intsik ang kumikita dito sa mgaPilipino, mga intsik na
nagpapakapal ng bulsa sa tulong ng napagsasamantalang munti atdukha. Sa
pintuan ng tahanan ni Ah Tek tumigi si Julio siya ay kumatok at pinagbuksanng
katulong, hinahanap ni Julio si Ah Tek. Sa pangalawang pagkakataon bumukas
ang pinto at humarap ang isang intsik, agad nitong pinindot ang lansetang kanyang
nabili.Itinarak niya ito sa tiyan ni Ah Tek. Ilang lalaki ang naglapitan, matapos
makita ang pangyayari, si Julio ay nagtangkang tumakas ngunit nahuli siya ng mga
tao at inilagay sakanya ang kamay ng batas, sa huli si Ah Tek at Julio ay namatay.