You are on page 1of 12

Σχολικός εκφοβι

-
σμός:
η αναγνώριση ενός
προβλήματος

Κώστας Θεριανός

Όμως. Δεν εί- ναι «φυσιολογικό» παιδιά να εκφοβίζουν παιδιά. χάνει. έτσι κάνουν») και ορισμένοι – οι πιο τραγικοί . ο πιο ικανός κερδίζει. άλλοι το θεωρούν μια «φυσιολογική» παράμετρο της σχολικής ζωής («παιδιά είναι. Ο αγώνας είναι ο πατέρας όλων των πραγ- . Δεν είμαστε όλοι «παιδιά του Κάιν» όπως προσπαθούν να μας πείσουν οι βιολογικές προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν τον άν- θρωπο σαν ένα σύνολο από «εγωιστικά γονίδια». οι κοινωνικές επιστήμες εδώ και πολλά χρόνια έχουν δείξει ότι δεν υπάρχει κά- ποια εγγενώς βίαιη ανθρώπινη φύση. ενώ ο λιγότερο ικανός. Πολλοί δεν αναγνωρίζουν καν το πρόβλημα. ο αδύ- ναμος. Εδώ αξίζει να προσθέσουμε. αθωώ- νοντας έτσι τις κοινωνικές ανισότητες και τις δομές που δημιουργούν τους όρους εκδήλωσης της βίας. ότι δεν θα εκπλαγούν αν βρουν τον εαυτό τους στα παρακάτω λό- για: «Η ιδέα του αγώνα είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η ζωή. Όμως. το λεγόμενο bullycide). καθώς η ζωή διατηρείται μόνο επειδή άλλα πράγ- ματα χάνονται μέσα από τον αγώνα.το αντιμετωπίζουν σαν αναγκαίο τρόπο κοι- νωνικοποίησης του παιδιού σε μια σκληρή και ανταγω- νιστική κοινωνία («θα φάει και θα δώσει χαστούκια για να σκληραγωγηθεί»). ως έμμεση απάντηση σε όσους θεωρούν ότι η ζωή είναι αγώνας στον οποίο κερδίζει ο πιο σκληραγωγημένος. Η ιστορία του σχολικού εκφοβισμού είναι μακρά 2 και σε πολλές περιπτώσεις τραγική (αυτοκτονίες ή δο- λοφονίες παιδιών. η ανα- γνώριση του ως πρόβλημα και οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση του βρίσκονται ακόμη σε νηπιακό στάδιο. προτρέποντας τα παι- διά τους να είναι ανταγωνιστικά και σκληρά. τίποτα από τα παραπάνω δεν ισχύει. Σε αυτόν τον αγώ- να. Δεν υπάρχει κάποια δεδομένη ανθρώπινη φύση που να έχει βιολογικά εγγεγραμμένο στον κώδικα της τον κανόνα «δείξε ότι είσαι κάποιος εκβιάζοντας και χτυπώντας»! Ή για να το πούμε με άλλα λόγια.

οι οποίοι είναι τόσο γενικοί και τόσο μακρινοί με αποτέλε- σμα να μην υπάρχει πεδίο παρέμβασης από τους εκπαι- δευτικούς και τους μαθητές προκειμένου να αντιμετωπι- σθεί το πρόβλημα.λπ. Έτσι. Με άλλα λόγια. ανάμεσα σε μαθητές. ο εκφοβισμός έχει να κάνει με ένα πλέγμα σχέσεων:  Την σχέση του δράστη με το σχολείο και τους συμμαθητές του.  Την σχέση του συλλόγου διδασκόντων με τους γονείς και τους μαθητές. όπως θα δείξουμε και στην συνέ- χεια. τον καπιταλισμό κ. η προσπάθεια ανάλυσης και αντιμετώπισης του εκφοβισμού πρέπει να κατευθύνεται:  Στην αναζήτηση των όρων και του τρόπου συ- γκρότησης αυτών των σχέσεων. και μπορεί μέσω μιας συστηματικής και συλλογικής α- ντιμετώπισης να περιορισθεί.μάτων». Ενδεχομένως. ένας γενικός και αφελής κοινωνιολογισμός που αποδίδει το πρόβλημα του σχολι- κού εκφοβισμού στις κοινωνικές δομές. τις ταξικές ανι- σότητες. Από την άλλη πλευρά. να εκπλαγούν άσχημα όταν πλη- 3 ροφορηθούν ότι το απόσπασμα είναι από ομιλία του Χίτ- λερ στο Κάλενμπαχ το 1928. . Ο σχολικός εκφοβισμός είναι ένα κοινωνικό συμβάν που εκδηλώνε- ται μέσα και έξω από το σχολείο. έχει ακριβώς τα ίδια πρακτικά αποτελέσματα με τον βιολογισμό: αποδίδει το πρόβλημα σε παράγοντες έξω και πέρα από το άτομο.  Την σχέση του θύματος με το σχολείο και τους συμμαθητές του. Ο σχολικός εκφοβισμός δεν είναι παιδί της «κακής ανθρώπινης φύσης» ή του «καπιταλισμού».

μαθητές. Ο σύζυγος που εκφοβίζει την σύζυγο του αποσκοπεί στο να έχει τον απόλυτο έλεγχο της. εκφοβισμός είναι η πρό- κληση φόβου σε κάποιον/ -α. γονείς) τόσο καλύτερα διαμορφωμένοι είναι οι όροι για την εμφάνιση του σχολικού εκφοβισμού. Η εμπειρία δείχνει ότι όσο πιο αδύναμες είναι οι σχέσεις των παραγόντων της σχολικής ζωής (εκπαιδευ- τικοί. Άρα αυτός/ -η που εκφοβίζει αποσκοπεί στο να ελέγξει τις αντιδράσεις των θυμάτων του. Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μια ειδική μορφή εκ- φοβισμού. ανάμεσα σε μαθη- τές. 2008) ο εκφοβισμός (bullying) είναι: . 580). Ο εκπαιδευτικός που εκφοβίζει τους μαθητές του επι- διώκει τον έλεγχο της τάξης. Μπαμπινιώτη προστίθεται εύστο- χα ότι ο εκφοβισμός είναι «μέσο ελέγχου των αντιδρά- σεων κάποιου» (σ.  Την εξέταση του περιεχομένου των σχέσεων. Στο Λεξικό της Νέας Ελλη- νικής Γλώσσας του Γ. 4  Την αντιμετώπιση του προβλήματος του σχολι- κού εκφοβισμού μέσω της ενδυνάμωσης των σχέσεων αλλά και της αναδιαμόρφωσης των ήδη υπαρκτών. Εκδηλώνεται στο σχολείο. Σύμφωνα με το Λεξικό Ψυχολογίας των Χουντουμά- δη και Πατεράκη (εκδόσεις Τόπος. Αλλά και περιπτώσεις μα- θητών που έχουν εκφοβίσει τους καθηγητές τους επι- διώκουν το να μην τολμήσει να τους αποβάλλει ή να τους βαθμολογήσει άσχημα. Ο εργοδότης που εκφοβίζει το προσωπικό του προσπαθεί μέσω του φόβου να επιβάλλει το στυλ και την ένταση εργασίας που θέλει. Σχολικός εκφοβισμός: η απόπειρα ενός ορι- σμού Στην ελληνική γλώσσα.

Τόσο ο δράστης όσο και το θύμα μπορεί να είναι είτε μεμονωμένα άτο- μα είτε ομάδες. 181). Οι δράστες δρουν χωρίς το θύμα να τους έχει προκαλέσει. χωρίς να έχουν κάποια δια- φορά μαζί του. αν και ο στόχος είναι συνήθως μό- νο ένας μαθητής. Αυτές οι αρνητικές ενέργειες μπορεί να είναι λεκτικές ή μη λεκτικές. οι δράστες επιδιώκουν κάτι: να απο- λαύσουν στιγμές δύναμης και αυτοεκτίμησης μέσω της πρόκλησης φόβου στους άλλους. Μια ενέργεια θεωρείται αρνητική όταν βλάπτει σκόπιμα ή επιχειρεί να βλάψει ή να ταλαιπωρήσει ένα άτομο. Αυ- τό σημαίνει ότι εκφοβισμός δεν είναι ο καυγάς που ξεσπάει για κάποιο λόγο ανάμεσα σε μα- θητές. οι οποίοι δρουν χωρίς να προκληθούν. Ένας μαθητής θεωρείται «θύμα εκφοβισμού» όταν εκτίθεται κατ' επανάλη- ψη και για κάποιο χρονικό διάστημα σε αρνητικές ενέργειες προερχόμενες από έναν ή περισσότερους μαθητές. Κατά συνέπεια. Αν αναλογιστούμε ότι ο Abra- . να «αυτοπραγματωθούν» αισθανόμενοι ότι είναι κάποιοι μέσω του φόβου τον οποίο συγχέουν με τον σεβασμό. Χαρακτηριστικό του φαινομένου εκφοβισμού είναι ότι ανάμεσα στον δράστη και στο θύμα δεν υπάρχει συμμετρική σχέση δύναμης και εξουσίας» (σ. Ο ορισμός αυτός θέτει κάποια κομβικά στοιχεία του σχολικού εκφοβισμού αρκετά χρήσιμα για τον εκ- παιδευτικό:  Οι δράστες «δρουν χωρίς να προκληθούν». μέσω της απρό- κλητης εκδήλωσης αρνητικών ενεργειών προς το θύμα. 5 «η άσκηση βίας και κοινωνικής απομόνωσης στο πλαίσιο του σχολείου.

 «Οι ενέργειες μπορεί να είναι λεκτικές ή μη λε- κτικές». Επίσης παράγοντες κινδύνου αποτελούν η απουσία πολλών φίλων. ham Maslow τοποθετεί την ανάγκη αυτοπραγ- 6 μάτωσης στην κορυφή της Ιεραρχίας των Ανα- γκών του Ανθρώπου είναι προφανές πόσο ση- μαντικό είναι το ψυχολογικό όφελος του εκφο- βισμού σε αυτές τις περιπτώσεις. Να ξεκινά από ένα απλό εκφοβι- στικό κοίταγμα. να προχωρά σε κάποιο ρατσι- στικό ή σεξιστικό σχόλιο και να φτάνει μέχρι την αποστολή ενός sms με προσβλητικό ή εκ- φοβιστικό περιεχόμενο. Εκφοβισμός δεν σημαίνει απαραίτητα χρήση σωματικής βίας.  Τα οφέλη του εκφοβισμού είναι κυρίως ψυχο- λογικά και συμβολικά για τον δράστη.  Οι σχέσεις δύναμης ανάμεσα στον δράστη και το θύμα είναι ασύμμετρες. Συνήθως τα θύματα είναι παιδιά σωματικά πολύ πιο αδύναμα από τον δράστη. Όπως επισημαίνει η Μαρία Χιόνη (2011α) «οι θύτες είναι παιδιά που δεν έχουν τις δεξιότητες ή την γνώση να σταματήσουν το σχολικό εκφοβισμό. η ύπαρξη μιας αναπηρίας ή μαθησιακών δυσκολιών. η . χωρίς βέβαια να αποκλείονται και τα υλικά (να παίρ- νουν το χαρτζιλίκι των πιο αδύναμων ή σε ορι- σμένες περιπτώσεις οι ίδιοι οι αδύναμοι να δί- νουν ολόκληρο ή μέρος από το χαρτζιλίκι τους προκειμένου να αισθάνονται προστατευμένοι). Μπορεί η βία να είναι ψυχολογική. μία υπερ- προστατευτική οικογένεια ή μία οικογένεια με δεσμούς εξάρτησης όπου μέσα σε αυτήν οι δε- ξιότητες διεκδίκησης και ανεξαρτησίας δεν α- ναπτύχθηκαν. Ατομικοί παράγοντες κιν- δύνου για να πάρει κάποιος το ρόλο του θύμα- τος είναι το οικογενειακό υπόβαθρο.

Έτσι. «Σεβόμαστε αυτούς που μας σέβονται» Αυτή την φράση έγραψαν μια ομάδα μαθητών που εμπλέκονται ως δράστες σε περιστατικά σχολικού εκφο- βισμού σε ένα πρόγραμμα αντιμετώπισης του bullying σε ένα σχολείο στο κέντρο της Αθήνας.το τελευ- ταίο για μαθητές στη Δευτεροβάθμια εκπαί- δευση». ο σχολικός εκφοβισμός αναπαράγεται ως διαδικασία μέσω περίπλοκων κοινωνικών διαδρομών θυματο- ποίησης και ανα-θυματοποίησης. ο- πότε έχουν λίγους λόγους να είναι έξω από ένα κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αισθάνονται «αρ- .  Τα συγκεκριμένα παιδιά απολαμβάνουν τον φόβο που εκλαμβάνουν σαν «σεβασμό» μέσα στο σχολείο. Η αποκωδικοποίηση αυτής της φράσης δείχνει ότι:  Τα συγκεκριμένα παιδιά δεν αισθάνονται σε- βασμό μέσα στο σχολείο από την επίδοση τους ως μαθητές και επιδιώκουν την πρόκληση σε- βασμού μέσω της πρόκλησης φόβου. διαφορετική καταγωγή ή το χρώμα ή ο ιδιαίτε- 7 ρος σεξουαλικός προσανατολισμός.  Τα συγκεκριμένα παιδιά συγχέουν τον φόβο με τον σεβασμό.  Το σχολείο είναι ο χώρος στον οποίο προκα- λούν φόβο και απολαμβάνουν «σεβασμό».  Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου τα θύματα του εκφοβισμού αρχίζουν να συνεργάζονται με τους θύτες στον εκφοβισμό άλλων παιδιών προκειμένου να γίνουν αποδεκτά από αυτούς και να πάψουν να είναι θύματα τους μέσω της ανεύρεσης νέων θυμάτων.

παρά την κακή τους επίδοση. να συγκροτήσουν παρέες στις οποίες θα είναι οι «αρχηγοί»). Μάλιστα. Δεν πρέπει. χηγοί» και «σεβάσμια άτομα». τελικά όχι μόνο εγκαταλείπουν δύσκολα το χώ- ρο του σχολείου αλλά είναι οι άνθρωποι που μένουν τις περισσότερες ώρες σε αυτό. Αναζητώντας τα αίτια του σχολικού εκφοβι- σμού Επανερχόμαστε στην αρχική μας επισήμανση: ότι ο σχολικός εκφοβισμός δεν είναι ούτε θέμα βιολογίας ούτε θέμα κοινωνικού συστήματος.χ. ειδικά αν προέρχονται από μονογονε- ϊκές λαϊκές οικογένειες όπου απουσιάζει ο πα- τέρας.  Το σχολείο είναι χώρος στον οποίο οι δράστες του εκφοβισμού έχουν πολλές ευκαιρίες να συ- γκροτήσουν κοινωνικές σχέσεις (π. γιορτές) προκειμένου να επιστρέψουν στον χώρο που είναι «αρχηγοί». επίσης. Οι ευκαιρίες τους είναι για τέτοιου είδους σχέσεις είναι ασφυκτικά περιο- ρισμένες έξω από το σχολείο. Για αυτό και δεν πρέπει να εκπλήσσει τους εκπαιδευτικούς ότι οι μαθητές αυτοί. Όπως επισημαίνει ο Ken Rigby (2008) τα αίτια του σχολικού εκφοβισμού μπορούν να αναζητηθούν: . να εκπλήσσει ότι οι μαθητές αυτοί περιμένουν με ανυπομονησία να ανοίξει το σχολείο μετά τις όποιες διακοπές (καλοκαί- ρι. οι συ- 8 γκεκριμένοι μαθητές εκλέγονται από τους πρώτους στο δεκαπενταμελές του σχολείου. να βρουν ερωτικές φίλες που θα τους θαυμάζουν για την αρρενωπότητα τους ή υποσυνείδητα να αναζη- τούν σε αυτούς ένα ανδρικό προστατευτικό πρότυπο.

Homo homini lupus est (ο άνθρωπος είναι λύκος προς τον άνθρωπο) εί- ναι το αποτέλεσμα αυτού του είδους της κοι- νωνικοποίησης. βίαιων αποχωρι- σμών. από την αντίληψη ότι «άντρας» είναι αυτός που χτυπά ή πρέπει να είσαι ισχυρός/ -η για να ανταπεξέλθεις στην αρένα της ζωής.  στο περιβάλλον του σπιτιού. αξιοποιώντας ευ- ρήματα και θεωρητικές κατηγορίες της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης. Συνδέοντας την προηγούμενη παρατήρηση σχετι- κά με τον φόβο/ σεβασμό μπορούμε. and community. 1982) πα- ρατήρησε ότι το σχολείο καθώς απηχεί τις αξί- ες και την κουλτούρα των μεσαίων μορφωμέ- νων στρωμάτων «μειώνει» την αξιοπρέπεια των παιδιών που προέρχονται από τα λαϊκά στρώματα και η κουλτούρα τους δεν είναι συμβατή με την δική του. Εμφορείται. επίσης. Έτσι.  οι δράστες. αντιμετωπίζουν στο σχολείο την απόρριψη οικοδομώντας σταδιακά μια αρνητική σχέση μαζί του. ιδιαίτερα όταν είναι παιδιά από τα λαϊκά στρώματα. να επισημάνουμε:  το οικογενειακό περιβάλλον των δραστών έχει συνήθως ιστορικά διαζυγίων. 9  στο σχολείο και την ομάδα των συνομηλίκων.  στην γειτονιά. ενδοοικογενειακής βίας. curriculum. Η κοινωνία και οι άλλοι παρουσιάζονται σαν ρινγκ από το οποίο νικητής/ -τρια θα κατέλθει ο ισχυρότερος/-η. πολλά από τα παιδιά αυτά αναζητούν μέσω πράξεων που . Ο David Hargreaves στη μελέτη του για το Ενιαίο Σχολείο (The challenge for the comprehensive school: cul- ture.

Πολλές φορές. η οποία σε . Οι «διώκτες» του θύματος είναι πα- ρόντες και έξω από το σχολείο κάτι που μπορεί να αποφευχθεί στην μεγαλούπολη. η στενότητα του χώρου σε ένα χωριό ή σε μια μικρή επαρ- χιακή πόλη μπορεί να καθιστά εφιαλτικά τα φαινόμενα σχολικού εκφοβισμού. Όμως. Το άξενο των πό- λεων πρωτουργό στην ψυχική αποργάνωση του πολίτη. είναι βιαστικό και λάθος να συμπεράνουμε ότι η ζωή στα χωριά και τις μικρές επαρχιακές κωμοπόλεις σημαί- νει καλύτερη ποιότητα σχέσεων και λιγότερο σχολικό εκφοβισμό. μπορεί να οδηγήσει σε πράξεις σχολικού εκφοβισμού. αν συνδυαστεί με τις διαπιστώ- σεις του Paul Willis για την αντίληψη της αρ- ρενωπότητας που εκδηλώνεται με την βία και τον σεξισμό στα εργατικά στρώματα (Learn- ing to labour: how working class kids get working class jobs. Εδώ ορίζουμε την ποιό- τητα με την έννοια της Gemeinschaft (κοινό- τητας) του Toennies που παραπέμπει σε ου- σιαστικές συντροφικές σχέσεις αλληλεγγύης. παραβιάζουν τους σχολικούς κανόνες την «ε- 10 πιβεβαίωση» τους και την ανάκτηση του χα- μένου σεβασμού. Η προσπάθεια ανάκτησης του σεβασμού.  η ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων συνιστά παράγοντα ενδυνάμωσης ή αποτροπής του σχολικού εκφοβισμού. Οι πόλεις. με τον άξενο χαρακτήρα τους συμ- βάλλουν στην κατεύθυνση του κατακερματι- σμού των σχέσεων και της αποπροσωποποίη- σης (Αλεξάντερ Μίτσερλιχ. Η εμπειρία δείχνει ακρι- βώς το αντίθετο. 1965). καθώς το άτομο έχει σαφώς μικρότερα περιθώρια να διαφύγει από την οποιαδήποτε δυσάρεστη κα- τάσταση. 1977).

σε κάθε περίπτωση. Οι ουσιαστικές σχέσεις είναι αυτές που θα αποδομήσουν σταδιακά την εικόνα που έχουν οι θύτες για τον εαυτό τους και θα σπάσουν τον «κώδικα της σιωπής» που χαρακτηρίζει τα περισσότερα θύματα. . τελική ανάλυση δίνει και την επιλογή αλλαγής 11 σχολείου ή/και γειτονιάς. Το ζήτημα των σχέ- σεων δεν συνδέεται αποκλειστικά και μόνο με την πόλη ή το χωριό. Για αυτό και είναι καθοριστικής σημασίας η επι- μόρφωση των εκπαιδευτικών σε ζητήματα πρόληψης και αντιμετώπισης του σχολικού εκφοβισμού καθώς και η αναοριοθέτηση του σχολείου όχι μόνο σε χώρο πρόσκτη- σης της γνώσης αλλά σε χώρο κοινωνικής και πολιτικής αγωγής. ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να περιορισθεί μέσω της οικοδόμησης σχέσεων μέσα στο σχολείο. Έτσι.

Αθήνα: Τόπος. Μ. Γκουντσίδου. http://www. K. Μ. (2011α) Αγωγή υγείας στο σχολικό περιβάλ- λον. (2008) Σχολικός εκφοβισμός.ssneond. http://www. Χιόνη. Σύγχρονες από- ψεις. Β.gr/students/services/spc/resources/B ullying_greyscale.pdf.gr/keimena%20se%20word/vi a/5%20ekfobismos%20xioni. (2011β) Σχολικός εκφοβι- σμός(bullying):εκπαιδευτικοί και γονείς.sch. Παρέμβαση για την πρόληψη του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού (bullying). Βιβλιογραφία για τον σχολικό εκφοβισμό 12 Rigby. (2007) Το φαινόμενο bullying και πως να το αντιμετωπίσετε.pdf .Π. Επιτροπή Κοινωνικής Πολιτικής Α. Χιόνη.auth.Θ. Αθήνα.